Ogen van tijgers

Lees ook van Tonke Dragt:

Verhalen van de tweelingbroers

De brief voor de koning (bekroond met de Prijs voor het Beste Kinderboek van het Jaar 1963 en met de Griffel der Griffels 1955-2005)

Geheimen van het Wilde Woud

De blauwe boekanier – een zeeroversverhaal

De Zevensprong

Torenhoog en mijlen breed (bekroond met de Nienke van

Hichtumprijs 1971)

De torens van februari

Water is gevaarlijk

Het gevaarlijke venster

Het geheim van de klokkenmaker (bekroond met een Vlag en Wimpel 1990)

Aan de andere kant van de deur

De robot van de rommel & Route Z

De blauwe maansteen

Het dansende licht

Wat niemand weet (prentenboek met Annemarie van Haeringen)

Dichtbij ver van hier

In 1976 kreeg Tonke Dragt de Staatsprijs voor Jeugdliteratuur voor haar gehele oeuvre.

www.tonkedragt.nl

TONKE DRAGT

Ogen van tijgers

een toekomstroman

Leopold

Amsterdam 2012

AAN AL MIJN TIJGERS VAN VROEGER EN NU

***

Achtste druk 2012

Copyright © Tonke Dragt

Omslagontwerp: Annemieke Groenhuijzen

Omslagfoto: Shutterstock

Uitgeverij Leopold, Amsterdam / www.leopold.nl

ISBN 978 90 258 6160 5 / NUR 284

***

Deze digitale editie is gemaakt naar de zevende druk, 2012.

inhoud

noot vooraf

***

deel een

1 De schilder

2 Route Z

3 De schilder

4 Route Z

5 Ex-planeetonderzoeker

6 Een meisje en een kat

7 De minderjarige

8 Nog een meisje en een kat

9 De schilder

10 Ex-planeetonderzoeker

11 Jock Martijn

12 Creatief Begeleider

13 De minderjarige

***

deel twee

1 Ruimteschip Avondster

2 Jock Martijn

3 Anna

4 Jock Martijn

5 Bart Doran

6 Bart Doran, Jock Martijn

7 Jock Martijn

8 De schilder

9 Planeetonderzoeker Elf

10 Schilder-en-planeetonderzoeker

11 Creatief Begeleider

12 Xan

13 Planeetonderzoeker Elf

***

deel drie

1 Jock Martijn

2 Anna

3 Jock Martijn

4 Bart Doran

5 Jock Martijn

6 Akke

7 Jock Martijn, A. Akke

8 Jock Martijn, Bart Doran

9 Jock Martijn

10 Jock, Anna

11 Anna, Edu

12 Jock Martijn, Bart Doran

13 Begeleider?

***

deel vier

1 Jock Martijn

2 Twee dagen tot donderdag: dinsdag

3 Woensdag: morgen

4 Woensdag: middag

5 Woensdag: avond

6 Donderdag: Afroini

7 Donderdag: Edu Jansen, galerie Mary Kwang

8 Donderdag: drie planeetonderzoekers

9 Vrijdag: Creatief Centrum

10 Vrijdag: Anna, Edu, Jock

11 Zaterdag: Robot-Technische-Dienst

12 Zaterdag: Akke, en Anderen

13 Zondag: tentoonstelling

***

deel vijf

1 Leugen, waarheid

2 Dromen, werkelijkheid

3 Oorzaak en gevolg

4 Gedachten, daden

5 Concreet, abstract

6 Geloof het, of niet

7 Vlucht, aanval

8 Nachtmerrie

9 Nacht: vriendschap, en méér

10 Ochtend: vriendschap, en méér

11 Slapen

12 Ontwaken

13 Vandaag, gisteren, vandaag, morgen, overmorgen

***

epiloog: de ogen van een tijger

***

naschrift

noot vooraf

‘venus, een planeet waar wouden zijn die gloeien als vlammen, met rook van mist en wolken, weelderig, nat, gevaarlijk... Zeeën, meren en watervallen... Zuivere, prikkelende lucht om in te ademen... Wind, storm, regen, regenbogen...’

Dit staat ongeveer in mijn boek Torenhoog en mijlen breed, dat in 1969 verscheen, en éérder werd geschreven.

Intussen heeft de wetenschap een heel ándere planeet ontsluierd: ‘venus, waar woestijnen zijn, vulkanen, dor, droog: oppervlaktetemperatuur 450 à 500^0 Celsius... Misschien wel poelen van gesmolten zwavel... Een dichte atmosfeer van hoofdzakelijk koolzuur, wolken bestaande uit druppeltjes zwavelzuur... Wind, storm, onweer en bliksem...’ Géén regenbogen.

Ondanks deze harde feiten heb ik in Ogen van tijgers Venus net zo beschreven als in Torenhoog en mijlen breed – niet alleen omdat enkele personen uit dat boek een belangrijke rol spelen in deze roman, maar ook omdat Venus hier een andere betekenis heeft gekregen: voor de meeste mensen in dit verhaal een herinnering of een uitdaging, een wens, een droom, soms ook een nachtmerrie. Eigenlijk zou ik (los van de intrige) de planeet meteen ‘Afroi’ kunnen noemen. Ogen van tijgers speelt zich geheel af op de Aarde, als de wouden daar allang zijn verdwenen en plaats hebben gemaakt voor stad, en nog meer stad...

Nu volgt het verhaal van Jock Martijn, en andere mensen.

tonke dragt

deel een

Niemand, niemand heeft mij verteld

Wat niemand, niemand weet...

walter de la mare

1 De schilder

Jock Martijn stond op zijn balkon, twintig verdiepingen hoog, en keek uit over de stad. Achter hem schoof de deur open – bijna geruisloos, maar hij hoorde het toch.

‘Ik herinner u eraan,’ zei de huisrobot, ‘dat het om halfvijf gaat regenen.’

‘Ik weet het,’ zei Jock, zonder zich om te draaien. ‘Doe de deur dicht. Het tocht.’

De robot verdween.

Weet je nog, toen... zei Jock tot zichzelf. Hoe oud was ik, elf, twaalf? Toen stonden wij ook vaak op het balkon. Wij, Anna en ik. En altijd was het: ‘Binnenkomen! Het waait te hard, het begint te regenen, pas op, ongezond’... Hij hoorde zijn moeders laatste man weer knorrig zeggen: ‘We wonen nou eenmaal goedkoop, buiten de koepels.’ En hij zag Anna plotseling heel duidelijk voor zich: ze hurkte naast hem, haar armen om de spijlen, en keek naar hem op – zijn kleine zusje, eigenlijk halfzusje – met de grote bruine ogen in een spits blank gezicht.

‘Je was toen niet ouder dan vier,’ zei hij. ‘Ik moet dus twaalf zijn geweest.’

Het beeld van Anna lachte hem toe. ‘Het was fijn,’ zei ze. ‘Je zag stofjes in de zon, en het waaide.’ Ze sprak daarmee zijn eigen herinneringen uit, want zelf zei ze haast nooit iets in die tijd; ze had pas heel laat leren praten.

‘Niet waar,’ wierp Anna’s beeld tegen. ‘We praatten altijd, als we op het balkon waren. Veel meer dan later, toen we onder een koepel gingen wonen en ik naar die Verschrikkelijke school moest.’

Verschrikkelijke school? vroeg Jock zich af. Dat heeft ze me nooit gezegd...

‘Je wist het best,’ zei Anna’s stem in zijn hoofd, opeens volwassen en verwijtend. Maar haar kindergezicht bleef vriendelijk.

Jock fronste zijn wenkbrauwen. ‘Ja,’ zei hij, bijna hardop. ‘Ik wist het best. Alleen...’

Anna’s beeld begon te vervagen; hij probeerde het vast te houden, terug te roepen. Hij zuchtte ervan, maar hij stond in zijn eentje op het balkon, al had het even geleken alsof ze er samen waren. Hij kon nu alleen nog maar gewoon aan Anna dénken en daarbij weten dat ze mijlen van hem vandaan woonde. De afstand hoefde hem natuurlijk niet te beletten vaker naar haar toe te gaan.

Ik kom bij je zo gauw ik kan, beloofde hij haar in gedachten. Wat oneerlijk, zei hij tot zichzelf. Je kunt toch bijna iedere dag, als je wilt, vandaag of morgen... of eergisteren. Waarom deed je dat niet? Jouw tijd is heus niet kostbaar, Jock, integendeel!

Hij leunde over de balustrade. Kijken, goed kijken, niet denken! Hij kon twee koepels zien: één helemaal, van de andere een gedeelte. In zijn jeugd woonden dáár de mensen die geld hadden – of beter uitgedrukt: die meer geld hadden dan de meeste andere, want armoede bestond niet meer in de stad, in geen der steden op Aarde. En nu waren de koepels ouderwets; nu de mensen het weer beheersten konden ze net zo goed buiten wonen, buiten in de open lucht. Jock keek naar boven; veel van die lucht was er niet te zien. Ze was grijs; de regenbui zou niet lang op zich laten wachten. Het waaide een beetje, maar de wind was veranderlijk en leek onzeker van zichzelf, steeds van zijn richting afgebracht door grote gebouwen en woontorens.

Een hefschroefverfspuiter was bezig bij de torenwoning schuin aan de overkant. Dit was een oude wijk (en daarom goedkoop), nog gebouwd om de bewoners tegen de grillen van het weer te beschermen. Maar ze waren alles aan het opknappen en moderniseren, in overeenstemming aan het brengen met de nieuwste gedeelten van de stad. Over een poosje zouden de huren wel weer stijgen; als het maar niet te veel werd, dan zou hij weer moeten verhuizen. Hoewel – wat gaf het waar hij woonde, het was eigenlijk overal hetzelfde.

Mijlen, mijlen ver strekt ze zich uit, de stad, naar alle kanten. Hier en daar een klein stukje natuurreservaat... Waarom moet ik nu weer aan Anna denken? Zij heeft mij net zo goed verwaarloosd! Een heel klein stukje natuurreservaat – verboden op het gras te lopen – en dan een andere stad en nog een stad. Steden strekken zich uit tot over het water van de zee, steden groeien over de hellingen van de bergen, steden graven zich in in de diepten van de Aarde...

Jock huiverde even. Hij zag de Aarde voor zich als vanuit een ruimteschip: een harde, kille planeet, bedrieglijk mooi door het wit en het blauw van een beweeglijke dampkring, maar in werkelijkheid een koude bol, bekleed met een laag van beton en super-plexiglas, en in die laag hokjes uitgespaard, miljoenen cellen waarin de mensen woonden.

Zó moet je het niet bekijken, wees hij zichzelf terecht, niet alsof jij erbuiten bent. Je hoort erbij, één van de miljoenen in zijn cel. Je zult hier nooit meer wegkomen, idioot. En erbuiten is het niet veel beter, want de ruimte is een Niets, en de andere planeten...

Hij sloot zijn gedachten af voor andere planeten. Hij sloot zijn gedachten af voor Anna en voor herinneringen aan voorbije dagen. Hij bevond zich op zijn balkon en keek uit over de stad.

De hefschroefverfspuiter was klaar met de woontoren schuin aan de overkant; hij begon niet aan het huizenblok ernaast, maar daalde een eind en bleef vlak boven de grond zweven als een vreemd insect. (Wie zou hier nu nog een associatie krijgen met een insect? Alleen de paar mensen die buiten de aarde zijn geweest... niet denken aan Venus, zelfs niet aan Mars!) De verfspuiter wachtte natuurlijk tot na de regenbui, die dadelijk zou beginnen. Op de rolstoep beneden was haast geen mens meer te zien... nog drie... nog één... en die verdween ook.

Jock keek even om en schudde zijn hoofd tegen de robot, die hem wenkte binnen te komen.

Zou daar nu nooit meer aan te ontsnappen zijn: kindermeisjes, mechanisch of echt, ouders, leermeesters, begeleiders, psychologen, commandanten, ordebewaarders, bestuursambtenaren, of alleen maar de huisrobot die niemand kan missen? Kom binnen, anders word je nat, vat je kou. Doe wat ik zeg, het is voor je eigen bestwil, gezondheid, voor je zielenrust, voor ons aller welzijn, d.a.w.

Jock keek weer naar de verfspuiter. – Ik zou best eens met zo’n ding willen werken. Lekker groot!

Het zou mooi zijn als alles geschilderd was: de woontorens met al hun geledingen in roomkleurige en goudachtige tinten, opgevrolijkt door toetsen oranje en blauw, en het geglinster van heel veel kleine ramen... de donkerblauwe rolstoep en de lichter blauwe minimobielbaan in de diepte... het groenachtige blauw van een Gebouw van Algemeen Welzijn verderop... Een stijlvolle wijk zou Wijk Twee worden, ondanks de ouderwetse gebouwen, of misschien juist daardoor. Alles met smaak geordend tot een geheel; het enige gebouw dat uit de toon viel – de oude bovengrondse energiecentrale – zou worden afgebroken. De stad werd meer en meer een wonder van techniek, architectuur en esthetica. En toch...

Jock besefte weer eens heel helder dat hij het niet mooi vond. Iets dat te mooi was, kon niet echt mooi meer zijn. Alles was zó volmaakt (als hij de energiecentrale weg dacht en het schilderwerk af zou zijn), dat hij zich niet voor kon stellen hoe het anders en beter zou moeten.

Maak die toren links nou eens bloedrood... Onmogelijk! Het is allemaal precies goed, perfect afgewogen, volstrekt doelmatig en een weldaad voor het menselijk oog. Indrukwekkend maar nooit of te nimmer opwindend. Resultaat van computerberekeningen, samengesteld uit programma’s van stedenbouwers, ingenieurs, verkeersdeskundigen, psychologen, sociologen... Geen wonder dat veel mensen proberen op een of andere manier aan die volmaaktheid te ontsnappen: meer drinken dan het rantsoen hun geeft, vergetelheid zoeken in de grote theaters-van-klank-en-licht, of in de kleine holen-vol-tv-3d-sensatie, in buitenissige sportcentra, of in die nieuwerwetse verkeersparken...

Een eigenaardige kleurverandering kwam over de stad; de lucht was nog grauwer geworden.

De regen komt! Iets bijzonders; ze laten het haast nooit meer overdág regenen.

Jock Martijn ging niet naar binnen. Ik wil iets veranderen, dacht hij, ik wil iets dat vloekt. Een dissonant. Maar zelfs dissonanten zijn er al, met opzet en geraffineerd aangebracht, omdat elk mens wel eens iets onverwachts wil... Wat wil ik dán? Meer? Minder? Zomaar iets dat onnut en lelijk is. Laat bijvoorbeeld die energiecentrale staan. Konden kinderen maar de onbreekbare ruiten ingooien, de muren bekladderen.

De eerste regendruppels vielen op hem neer.

Ik wil iets dat smakeloos is, of onzinnig. Of iets dat de aanschouwer boos maakt, of de doodschrik op het lijf jaagt... In gedachten ging hij aan de controles van de verfspuiter zitten en verfde één woontoren zwart, zodat die er uitzag als een gat in een schilderij, een stukje negatief in een kleurige foto. Hij beklodderde de ramen met ondoorzichtig rood, zodat niemand naar buiten kon kijken...

Maar hoeveel mensen kijken nog naar buiten? Toch wel een paar! De meneer op de zestiende of achttiende etage aan de overkant bijvoorbeeld, die nu naar mij staat te staren. Hij vraagt zich waarschijnlijk af waarom ik in de regen blijf staan.

Het regende nu écht. En de stad zag er beter uit: wazig en geheimzinnig.

De meneer aan de overkant kijkt nog steeds... denkt natuurlijk dat ik gek ben. Of zou hij in gedachten mn woontoren beschilderen? Dat zou ik aardig vinden.

De huisrobot schoof de deur weer open. ‘Meneer Martijn, komt u toch binnen. In uw atelier is het droog.’

‘Kom jij liever buiten! Ach nee, laat het maar; je zou eens kunnen gaan roesten.’

‘Ik ben roestvrij,’ sprak de robot.

‘Ja, natuurlijk ben je dat. Hier op Aarde weten ze niet wat regen werkelijk is...’

Jock haalde diep adem. Een fijn gevoel, de regen over je heen te laten komen...

De bui duurde ruim drie kwartier en al die tijd bleef hij op zijn balkon staan, ook toen hij zich helemaal niet behaaglijk meer voelde en het koud begon te krijgen.

Opeens hield de regen op, de wolken trokken zelfs helemaal van elkaar, zodat een felle zon verschijnen kon.

Jock vergat dat hij nat en rillerig was, hij keek met knipperende ogen naar de ene koepel die hij helemaal kon zien; daarboven welfde zich plotseling nog een koepel, een onaardse... nee, gewoon een regenboog. Gewoon?

Ze laten ons te weinig regenbogen zien.

Hij kreeg onmiddellijk antwoord op die gedachte; drie wonderlijke zinnen kwamen zomaar in hem op:

Niemand, niemand heeft mij verteld

Wat niemand, niemand weet.

Maar ik weet nu waar het eind van de Regenboog is...

Hij schrok een beetje. Hoe kom ik dáár nu aan! Dat weet ik niet, ik heb dat niet eens bedacht ook! Alleen Anna zou zoiets kunnen zeggen.

Hij ging zijn atelier binnen en keek naar het werk waar hij aan bezig was: abstract, tweedimensionaal, glansverf en matte verf op een grijze ondergrond. Maar tegelijkertijd zag hij vele andere dingen, beelden die elkaar snel opvolgden en soms zelfs over elkaar heen vielen: regen en de regenboog, takachtige lijnen, vervloeiend in mist, zwarte woontorens met gouden tekens beschilderd, de pikzwarte ruimte met daarin een glanzend ruimteschip, nog meer regen... gestreep van stralen water in de zon, uiteenspattende druppels, spikkels, lichtjes... lichten die opflitsten en doofden, opflitsten en doofden, hun kleuren verspringend: groen, geel, rood, groen, geel rood... rood...

Is dat het einde van de regenboog: het idee voor een nieuw schilderij?

Intussen was de huisrobot bezig hem van zijn doorweekte gewaad te ontdoen. ‘Komt u mee, meneer Martijn, naar de warmeluchtdroger in de badkamer.’

‘Blijf van me af,’ zei Jock geïrriteerd. ‘Leg droge kleren klaar en laat me met rust.’

Maar de beelden of ideeën voor nieuwe schilderijen waren vervaagd of verdwenen. Ik zou er eens uit moeten gaan, ontspanning zoeken. Misschien dat ik dan...

‘Ik raad u aan u nu meteen af te drogen,’ sprak de robot. ‘Bovendien adviseer ik u enige druppels nasolyn te nemen, zodat u niet verkouden zult worden.’

‘Ja, ja, best. En hou je nou stil,’ zei Jock op boze toon, hoewel hij wist dat zelfs een woedeaanval geen indruk zou maken. En zijn trouwe bediende had nog gelijk ook. Het einde van de regenboog! Een kladschilder ben je, Jock Martijn, en meer niet.

Ondanks dat bleef het gevoel hem bij dat hij iets gemerkt, bedacht of opgevangen had dat van groot belang kon zijn. Alleen het gevoel, en dat maakte hem echt kwaad, want het was zó vaag en ongrijpbaar dat hij niet zou weten wat hij ermee aan moest vangen.

2 Route Z

‘Als u Route Z rijdt, bent u niet verzekerd tegen welke schade dan ook,’ zei de robot bij het loket. ‘Wacht u een ogenblik; wilt u luisteren naar wat ik u moet zeggen.’

‘Ik weet allang wat je moet zeggen,’ zei de jongeman, een jongen was hij eigenlijk nog. Hij wilde doorlopen, maar de metalen robotarm hield hem tegen.

‘Ik weet niet of u het werkelijk weet,’ sprak de robot. ‘U opteert voor de eerste maal voor Route Z. Wilt u luisteren naar mijn waarschuwing. Mijn eigenaars zijn niet aansprakelijk voor schade opgelopen bij Route Z. U rijdt deze rit op eigen risico. Ik herhaal: op eigen risico. En ik raad het u ten zeerste af.’

‘Dank je,’ zei de jongen spottend beleefd. ‘Ik zal je raad niet opvolgen. Eerlijk gezegd: ik geloof niet dat je het echt meent.’

‘Wat kan ik niet echt menen?’ vroeg de robot.

De jongen lachte. ‘Je waarschuwing,’ antwoordde hij, terwijl hij zijn hand ophield voor het contactsleuteltje. ‘Op eigen risico! En tegelijkertijd moet je er het meest voor betalen.’

‘De hoge prijs moet de mensen afschrikken,’ zei de robot. ‘En ik meen altijd wat ik zeg; zo ben ik geprogrammeerd. Gaat u niet. Neemt u Route X, of desnoods Y...’

‘Ik heb voor Z betaald,’ zei de jongen ongeduldig, ‘en ik heb mijn rijbewijs laten zien. Nou, vooruit, schiet op. Geef me de sleutel.’

De robot gehoorzaamde. ‘Voertuig Vier,’ zei hij. ‘Een halfuur ofwel dertig minuten.’

Hij trok zijn arm terug, zodat de jongen kon doorlopen.

Even later stapte de jongen een andere wereld binnen. Hij wist wel dat het niet wáár was, dat bijna alles wat hij zag namaak was: decor, projectie... maar het leek werkelijk: een stadswijk van lang geleden, met huizen, straten, mensen en... verkeer. De straten waren voor een groot deel echt, evenals de voertuigen die er reden, in alle kleuren en bonte verscheidenheid. Authentieke automobielen, die je alleen in musea kon bekijken, reden hier rond, zwaaiden hoeken om, remden, trokken op, bleven staan voor palen waar lichten opflitsten, rood... reden door als die lichten versprongen naar groen...

‘Hé, jongen, moet je echt hier wezen?’ vroeg een grote, kale man die plotseling naast hem verscheen. Zijn gezicht stond afkeurend. ‘De nieuwste kermisattractie! Maak een autoritje als in de twintigste eeuw... Ze moesten het verbieden.’

‘Waarom?’ vroeg de jongen. ‘U bent hier zelf toch ook?’

‘Ik kom alleen maar kijken. Ik zal heus niet achter een stuur gaan zitten. Jij wel, vast! Hoe gevaarlijker hoe liever. Ben je niet een beetje te jong voor zulke avonturen?’

‘Ik ben achttien,’ zei de jongen stug. ‘En ik heb m’n rijbewijs.’

‘O, ga je gang, ik zal je heus niet tegenhouden.’ De kale man maakte een gebaar. ‘Autobestuurders, voetgangers. Zeg eens eerlijk, weet jij wat mensen zijn, en wat robots?’

In de verte klonk geknars van remmen en de akelige klap van metaal op metaal. Daarna steeg het geluid op van ontstelde stemmen en het geloei van een sirene.

‘Ga maar kijken!’ zei de kale man. ‘Het is allemaal net echt, tegenwoordig. Wat een verknoeien van machines en materiaal. Tien ongelukken per dag op z’n minst. Soms met bloed erbij ook!’

De jongen haalde zijn schouders op en liep naar het parkeerterrein waar drie lange rijen auto’s stonden te wachten onder drie verschillende borden: X, Y en Z.

Tot zijn ergernis liep de forse kale man met hem mee. ‘Je bent toch niet van plan Route Z te rijden?’

De jongen bleef staan, half boos, half ongerust. Die kerel ziet eruit als iemand van de d.a.w., dacht hij. Ik heb wel mijn rijbewijs, maar...

‘Wat gaat u dat aan?’ vroeg hij.

‘Jongeman, je kunt jezelf nou wel wijsmaken dat het allemaal robots zijn, maar er zijn ook mensen bij... zoals jij en ik. En de meeste ongelukken, de ergste ongelukken worden hier door de mensen gemaakt, zeker op Route Z. Als ze die niet binnenkort verbieden...’

‘Maar nu is Route Z nog niet verboden,’ zei de jongen kwaad. ‘Niemand kan mij iets maken als ik die rij, al was het tien keer!’

Maar het is pas de éérste keer, dacht hij, toen hij achter het stuur zat van de wagen die een halfuur lang de zijne zou zijn. Die kale kerel staat vast nog ergens naar me te kijken... Nou ja, Route X stelt niets voor en Y kan ik dromen. Dus nu: Z!

Uit de microfoon vlak bij zijn hoofd klonk de robot-stem van een verkeersleider: ‘Auto Z-4, attentie! Starten maar. Rechtdoor, middelste straat.’

De jongen draaide het contactsleuteltje om, drukte de koppeling in... Degenen die lachen om deze oer-ouderwetse wagens begrijpen er niks van! Niet hoe leuk het is alles zélf te doen… Hij trok op, langzaam, toen sneller... Zelf schakelen, zelf sturen…

De stem van de verkeersleider zei: ‘Attentie, Z-4. Bij de kruising linksaf.’

De route mocht hij níét kiezen. Hij wist dat veel straten alleen maar schijn waren, decor, computersimulaties, driedimensionale beelden geprojecteerd op...

‘Attentie! U rijdt nu Route Z; wij geven u alleen de weg aan, geen waarschuwingen...’

En ook geen herhalingen van een opdracht, wist de jongen. Linksaf... vóórsorteren... Hier, op Route Z, ben je zelf verantwoordelijk.

Hij minderde vaart. Wat ontzettend veel tegemoetkomend verkeer! Even vroeg hij zich af hoeveel van die wagens wérkelijk waren, hoeveel er door mensen, hoeveel er door robots werden bestuurd... Daarna accepteerde hij alles als werkelijkheid. Veel moeite kostte dat niet; bovendien zou hij alleen dan goed kunnen rijden, en op de juiste wijze reageren op alle onzinnige gevaren die hem konden wachten.

Hij was intussen zonder problemen linksaf geslagen en kwam op een brede laan terecht – eenrichtingsverkeer. Hij voerde zijn snelheid op en moest remmen voor een vreemd fragiel voertuigje op twee wielen, dat uit een zijstraat kwam en voor hem langs schoot.

Net op tijd! Het zweet brak hem uit. In zijn achteruitkijkspiegel zag hij dat de berijder van de tweewieler was afgestapt en een woedend gebalde vuist opstak. Die is gek... ach nee, alleen een robot...

Maar op Route Z kon je ook ménsen tegenkomen; dat werd tenminste gefluisterd, en alle schade aan materiaal moest je zelf betalen...

‘Tweede zijstraat rechts...’ sprak de robot-stem bij zijn oor.

Concentreer je nou. Je hebt je rijbewijs...

Wéér moest hij remmen. Een bord bij de tweede zijstraat verbood hem er in te rijden...

‘Indien de tweede zijstraat niet mogelijk is,’ sprak de robot-stem (spottend?), ‘neem dan de eerstvolgende (nee, robots spotten nooit!) en daarna de eerste links...’

Een drukke winkelstraat, met verkeer en voetgangers, zowel op de straat zelf als op... nee, rolstoepen bestonden hier niet. Een man in uniform (of een robot die erg op een man leek) stond op een fluit te blazen en gebaren te maken: weg-omlegging.

‘Volg van nu af alle borden met Z tot aan het Ronde Plein,’ beval de robot-stem.

Ergens achter de jongen loeide weer een sirene. Een ambulancewagen passeerde hem rakelings... Intussen moest hij letten op de borden langs zijn weg: wegomlegging, route Z. Rechts... en nog eens rechts... ‘Dadelijk bij het plein nog steeds de richting Z aanhouden. Wilt u tijdig vóórsorteren, alstublieft.’

Intussen begon het te schemeren. Is het al zó laat?

Eindelijk bereikte hij het Ronde Plein – vele wegen kwamen daar samen, overal reden en ronkten andere auto’s, overal stonden verkeerslichten en grote borden.

De jongen herademde toen hij het plein achter zich had gelaten en zag dat hij zich nog steeds op de juiste route bevond.

‘Z-4, eerste afslag links,’ zei de verkeersleider.

Een brede, overzichtelijke tweebaansweg, waar hij kalmer en toch sneller kon rijden. De jongen zuchtte tevreden. Maar het werd wel steeds donkerder en de lichten van tegemoetkomende wagens schenen soms hinderlijk in zijn ogen.

Heb ik mijn eigen lampen aangedaan? Ja hoor, natuurlijk...

De motor snorde; hij schakelde over op de vierde versnelling – hoeveel was de maximumsnelheid hier eigenlijk?

De lampen van de tegenliggers deden hem aan ogen denken, gevaarlijke ogen van uitgestorven beesten. Belachelijke gedachte! Maar auto’s zijn uitgestorven beesten.

‘Z-4, attentie. Na de brug schuin rechts.’

Een stille buitenweg was dit – misschien wel echt buiten, want het asfalt was nat, waarschijnlijk door de regen die de afgelopen middag gevallen was. De verlichting was slecht, extra goed opletten dus.

De jongen hield zijn stuur bijna liefkozend vast. Nee, jij daar achter me, je kunt mij niet inhalen. Ik rij de maximumsnelheid en overtreden van de spelregels is verboden.

De jongen begon zachtjes te zingen en hij drukte het gaspedaal verder in.

Geheel onverwacht stak er een kleine gedaante de weg over, een schim, een dier, een kat...

Hij remde woest en abrupt.

Hij wist niet of hij het dier had geraakt; er gebeurde te veel tegelijk.

Hij voelde een dreun tegen zijn voorhoofd, iets kwam met een afgrijselijke klap achter tegen zijn wagen aan, hij raakte de macht over het stuur kwijt, alles draaide rond. Toen stond hij stil. Doodse stilte.

Maar ik ben er nog. Ah, mijn hoofd! Tegen de voorruit geslagen...

Opeens scheurde lawaai de stilte vaneen. Stemmen, getoeter van een of meer wagens... nog een klap, een schreeuw, in de verte een sirene.

Iemand rukte het portier open. Een spierwit boos gezicht keek hem aan. ‘Stommeling! Hoe kon je...’

Even later stond de jongen op de weg, wankelend en duizelig. Twee – nee, drie wagens achter de zijne, door zijn plotseling remmen tegen elkaar gebotst. Van de voorste hing het portier uit zijn voegen; een lichaam hing eruit... Nee, nee... toch geen bloed? Nog meer mensen; waar kwamen ze zo gauw vandaan? Of robots? Alsjeblieft, geen mensen!

De sirene loeide nu onverdraaglijk. Mannen in uniform omringden hem; op hun petten en kragen stond: route Z.

Een van hen sprak hem aan: ‘Hoe kon u dat nu doen?’

‘Het was een kat,’ zei de jongen. ‘Een kat, poes... stak plotseling over...’

‘Een kat?’ Dat was het spierwitte boze gezicht. ‘kat?’

‘Kalm,’ zei de man in uniform. ‘De jongen is gewond.’

‘En die dáár dan?’ schreeuwden andere stemmen.

‘Opzij! Politie! Ambulance!’ riepen weer andere stemmen.

Niet kijken, dacht de jongen. Alles danste voor zijn ogen; hij liep weg, en meende opeens dat hij de kat zag, sidderend ineengedoken aan de kant van de weg. Iemand pakte hem beet. ‘Kom mee.’

‘Het was een kat,’ hijgde hij. ‘Kijk, z’n ogen.’

‘Kát?’ klonk het smalend. ‘Een robot! Een robot om je reactievermogen te testen.’

De jongen wist niets meer te zeggen, te denken of te doen; willoos liet hij zich meevoeren. Hij voelde dat hij in een ander voertuig werd gezet en weggereden, waarheen wist hij niet.

3 De schilder

Voor het eten dronk Jock bijna de helft van zijn alcohol-rantsoen op, ondanks de waarschuwing van Xan, zijn robot, dat veel drinken ongezond was. Elke robot was immers, in opdracht van de d.a.w., zó geprogrammeerd dat hij op het welzijn van zijn meester zou letten. Jock was van plan geweest na het eten uit te gaan, waar dan ook heen, al was het naar een Verkeerspark. Maar toen het zover was had hij daar geen zin meer in. Hij ging op zijn bed liggen, maar na korte tijd vond hij dat, voor het eerst sinds dágen, veel te breed...

Waarom heb ik het uitgemaakt met Sari, dacht hij. Ik zou nu... Ach, anders had zij het uitgemaakt met mij. Ze had eigenlijk liever een planeetonderzoeker dan een schilder. Alleen... planeetonderzoekers zijn wel erg vaak niet thuis! En Anna mocht haar niet. Wat heeft Anna ermee te maken? Sari mocht Anna niet, zó was het en daarom... Wat een onzin allemaal, Jock Martijn. Jij wou je nooit, nooit aan iemand binden.

Hij stond op, wilde naar zijn atelier gaan, bedacht zich, zette met een druk op een knop zijn robot op non-actief en schonk zichzelf nog een borrel in. Pas toen ging hij zijn atelier binnen, maakte het zich gemakkelijk op de smalle rustbank en keek naar het schilderij waar hij vele lange uren aan had gewerkt.

Het was waardeloos.

Hij kwam moeizaam overeind en gooide het in de recycler. Nog moeizamer zette hij een nieuwe plaat kunststof gereed, heel mooi van tint, bijna als parelmoer. Hij legde zijn kostbaarste schetsboek op tafel – echt papier – met tekenstiften, penselen en verf ernaast. Om... Om wat?

Hij dronk zijn borrel in één teug op en kreeg opeens verschrikkelijke hoofdpijn. Alsof hij ergens tegenaan gelopen was. Maar wat nog erger was: hij werd plotseling overvallen door angst, en wat het allerergste was: hij had geen flauw idee wáár hij bang voor was, of waarom.

Hij wankelde terug naar de rustbank, liet zich erop neervallen en sloeg de handen voor zijn gezicht.

Onverwacht hoorde hij de stem van zijn robot: ‘Meneer Martijn, meneer Martijn, kan ik u van dienst zijn?’

Verdomme, dacht Jock, ik heb vergeten zijn noodsein-brein ook op non-actief te zetten... Hij keek op en zag zijn robot als door een waas. Maar ik heb toch geen noodsein... ‘Ik heb gewoon te veel gedronken,’ zei hij, terwijl hij overeind kwam.

‘Dat heb ik u al voor het eten gezegd, meneer Martijn,’ zei de robot.

‘Hou je mond,’ zei Jock. ‘En dat is een bevel.’

De robot hield zijn mond: een robot moest elk bevel van zijn menselijke meester gehoorzamen, tenzij het in strijd was met Algemene Veiligheid en Welzijn... Niet dat Jock over die bekende regels nadacht; zijn hoofd deed daar veel te veel pijn voor.

‘Gelukkig,’ zei hij, meer tegen zichzelf dan tegen zijn bediende, ‘is het morgen zondag. Ik hoef niet naar het Centrum en kan dus uitslapen... al had ik willen schilderen. Maar ach, waarom zou ik schilderen, Xan?’

‘U vraagt me wat, dus mag ik spreken om antwoord te geven,’ zei de robot. Hij was van het type HXan3 en Jock noemde hem altijd Xan. ‘Wat u doet, meneer Martijn, is een der nobelste dingen die een mens kan doen: creatief of scheppend bezig zijn, en bovendien andere mensen leren hoe ze eveneens creatief bezig kunnen zijn. Dit geeft u een vrijheid die velen niet bezitten.’

Jock wreef over zijn voorhoofd en keek naar zijn vingers, vaag verbaasd dat er geen bloed op zat. ‘Ai, Xan, dat heb je prachtig gezegd, maar wat heb ik eraan, wat doe ik ermee? Ik wil iets schilderen dat niemand weet. Ik wil schilderen wat ik zélf niet weet. Dus weet ik niet wat ik schilderen moet.’

Hij zuchtte; de hoofdpijn begon gelukkig wat weg te trekken. ‘Nou ja,’ vervolgde hij, ‘ik doe in elk geval mijn best om – helaas vaak onwillige – jongelui en zelfs volwassenen “creatief” bezig te laten zijn. Drie maal in de week, om ze van dwaasheden en slechte daden af te houden, en mijn toelage echt te verdienen... Nee Xan, ik verwacht geen antwoord. Ik...’ Jock stokte. Opnieuw zo’n aanval van schrik, angst, pijn en nog meer: machteloze woede, schuldgevoel...

‘Meneer Martijn,’ hoorde hij Xan zeggen. ‘Laat mij een koffie-nectar[1] voor u maken. Er is nog net genoeg voor één glas.’

‘Ja, graag. En tien druppels nasolyn, en wat nog meer goed mag zijn. En dim alsjeblieft alle lampen.’

Na een poosje voelde hij zich beter. ‘Beste Xan, zet de tv aan en laat me verder met rust. Bedankt.’

Op de kleine tv in zijn woonkamer liep de nieuwsuitzending ten einde. Een parlementslid kondigde allerlei bezuinigingen aan en een bestuursambtenaar van Nieuw Babylon vertelde dat er scherpere controle zou worden uitgeoefend op de zogenaamde verkeersparken, evenals op de in oude straten nog steeds voorkomende criminele overvallen.

Het interesseerde Jock allemaal niet erg; hij deed zijn ogen dicht en gaapte.

‘tot besluit een korte samenvatting van het nieuws: over vijf dagen zal ruimteschip Avondster terugkomen van de planeet venus. aan boord bevinden zich...’

Jock opende zijn ogen. Met een vingergebaar liet hij beeld en geluid verdwijnen.

Over vijf dagen... Elke dag heb je het dichterbij zien komen. Is dat wat je hindert, Jock? Eens was je astronaut, planeetonderzoeker op Venus. Ontslagen, afgekeurd vanwege slecht gedrag. Maar met dit schip komen er geen onderzoekers terug. Die hebben nog een halfjaar op Venus te goed. Een planeet vol regenbogen. Waarom kun je die niet vergeten?

Hij vroeg zich even af of hij via de visifoon zou proberen Sari te bereiken. Maar nee, Sari had vast al een andere vriend en bovendien was zijn hoofdpijn bij lange na niet over. Toen speelde hij een tijdje met de gedachte Anna op te roepen; zij zou zeker begrijpend en lief reageren. Juist dát maakte dat hij ook aan deze opwelling niet toegaf.

Dus ging hij maar naar bed. Hij viel gauw in slaap en droomde voortdurend – angstige dromen, verrukkelijke dromen, gruwelijke dromen, onbegrijpelijke dromen. Sommige leken op heden en verleden, andere gingen zijn fantasie te boven. Maar de volgende morgen, na een zeer laat en stevig ontbijt, hem door Xan voorgezet, herinnerde hij zich van die dromen niet veel meer dan de sfeer. Van de inhoud kon hij zich alleen wat onsamenhangende fragmenten voor de geest halen.

‘Maak je er niet druk over,’ zei hij tot zichzelf. ‘Daar wordt je hoofdpijn alleen weer erger van.’

Hij ging naar zijn atelier en keek naar de parelmoerkleurige plaat die hij had klaargezet voor een nieuw schilderij.

[1]Koffie-nectar: drank uit echte koffiebonen bereid. (Grote W.P.W. ofwel Westelijke Praattaal – Woordenschat, 11e editie)

4 Route Z

De jongen deed zijn ogen open en kneep ze weer dicht. Lampen en mensen en robots. Hij hing achterover in een zetel in een grote gele kamer.

Iemand sprayde pleisters op zijn voorhoofd.

Iemand vroeg: ‘Hoe is het met hem?’

‘Valt mee! Een fikse hoofdpijn is precies wat hij verdient. Route Z rijden en dan zómaar op je rem gaan staan...’

‘Niet zomaar,’ protesteerde de jongen flauwtjes. ‘Het was een kat.’

Een andere stem zei op zeer strenge toon: ‘Zelfs als er een kat was geweest had u alleen mogen remmen als er niemand achter u reed.’

‘Ja,’ fluisterde de jongen. Hij voelde zich diep ellendig en hij kon... nee, hij durfde zijn ogen niet weer open te doen. ‘En die wagen achter me,’ vroeg hij, ‘die... die gewonde... dat was toch geen mens? Toch een robot?’

‘Ik zou bijna willen antwoorden dat het een mens was, dodelijk gewond,’ sprak een stem die hem bekend voorkwam. ‘De eerlijkheid gebiedt me te zeggen dat het een robot was. Alleen... het had een mens kunnen zijn, op Route Z had het evengoed een mens kunnen zijn.’

‘Dat is niet waar, meneer Akke,’ wierp de strenge stem tegen. ‘Wij zorgen ervoor dat de door mensen bestuurde wagens altijd van elkaar gescheiden zijn door een aantal machines en robots.’

De jongen haalde diep adem en keek even op. Ja, ‘meneer Akke’ was de kale man die hij vlak voor zijn rit had ontmoet. d.a.w., dacht hij, hij is vast van de d.a.w. Naast hem stond een man die hoorde bij het verkeerspark, een hóge waarschijnlijk – in uniform en met x-y-z op zijn kraag.

De kale man die Akke heette boog zich reusachtig groot naar voren. ‘Ai zo, je komt bij je positieven…’

Nou gaat-ie me vragen hoe… dacht de jongen. Maar ik hou m’n mond. Hij sloeg zijn handen voor zijn bonzende hoofd.

‘Stel je niet aan, jong,’ zei meneer Akkes stem. ‘Hé, Medi-ro, kom eens hier en geef hem wat vitaal te drinken.’

Een onbekende stem zei, ergens, van ver: ‘maar die kat was geen robot!’

Er viel een stilte. Iemand trok de handen van de jongen omlaag en hield hem een beker voor. Het was niet meneer Akke. Die had zich omgedraaid en praatte tegen iemand die de jongen niet kon zien:

‘wat zegt u daar? Wie bent u?’

‘Ik reed ook Route Z, in de derde wagen achter die knaap daar. De kat was geen robot. Ik zag hem aan de kant van de weg, vlak voordat ik hierheen moest. Het was een échte kat.’

‘Onmogelijk!’ en ‘Dat kan niet!’ zeiden twee mensen van het verkeerspark boos.

‘Waarom kan dat niet?’ vroeg meneer Akke. ‘Dat moet u me eens vertellen, meneer Ras. Als directeur bent u verantwoordelijk.’

De directeur was de man met de strenge stem. Hij zei: ‘Wij laten heus geen katten doodrijden.’

‘En wel mensen?’ vroeg meneer Akke overdreven vriendelijk.

‘Ook geen mensen!’

‘Dat is dan alleen stom geluk,’ zei meneer Akke, plotseling heel koud. ‘Route Z had allang verboden moeten zijn. En na vanavond zal de Dienst Algemeen Welzijn alles in het werk stellen om ervoor te zorgen dat het ook zal gebeuren. Om te beginnen zal de d.a.w. iedereen hier aanwezig – mens en robot – oproepen om een getuigenis af te leggen.’

‘Maar er is toch niets ernstigs gebeurd!’ zei meneer Ras. Zijn stem klonk niet streng meer. ‘Een paar schrammen en een buil en wat schade aan blik en machines. Uiteraard zullen wij de schuldige die schade laten betalen.’

De jongen hoorde dit alles aan en dronk intussen langzaam de beker leeg. Toen er opnieuw een stilte viel, merkte hij dat zijn tanden klapperden tegen het plastic. Hij liet de lege beker op de vloer vallen en probeerde zich geestelijk te wapenen tegen al die mensen om hem heen.

De directeur – hoe heette hij ook alweer? Ras – keek nu op hem neer. ‘Deze jongeman,’ begon hij.

‘Ja, deze jongeman,’ viel meneer Akke (Dacht ik het niet meteen, van de d.a.w.) hem in de rede. Hij schoof een andere zetel aan, ging tegenover de jongen zitten en stelde de gevreesde vraag: ‘Hoe oud ben je eigenlijk?’

‘Achttien,’ zei de jongen.

Meneer Akke glimlachte medelijdend; zijn tanden waren ook groot en erg wit. ‘Joh, maak mij niets wijs!’

‘Natúúrlijk is hij achttien,’ zei de directeur van het verkeers-park. ‘Hier is zijn rijbewijs, door ons gegeven en gegarandeerd. Alleen iemand van achttien en ouder kan dat behalen en daarmee toestemming verkrijgen tot het rijden van Route Z.’

Meneer Akke pakte het rijbewijs aan en bekeek het. ‘Juist ja, geldig en gegarandeerd,’ zei hij, ‘maar niet goed.’ Hij wendde zich weer tot de jongen.

‘Bart Doran, geboren te Nieuw Babylon. Hoe oud ben je, Bart? Kom er maar voor uit; je weet best dat ik de Centrale Computer maar hoef te raadplegen om erachter te komen.’

De jongen wist dat inderdaad. Toch zei hij niets en bleef de man tegenover hem vijandig aanstaren. (De d.a.w. komt overal achter. Laat-ie het zelf maar uitzoeken.)

‘Kom nou,’ zei de kale man zacht.

De jongen voelde zijn weerstand verminderen. Zijn hoofd deed nog steeds pijn, hij verlangde naar stilte en duisternis. Een onwerkelijk gevoel maakte zich van hem meester. Waarom zou ik het hem vertellen? Hij weet het toch. Niemand niemand heeft mij verteld wat niemand niemand weet... Hij slikte even en zei: ‘Ik ben zestien, zeventien in november.’

‘En waar,’ begon meneer Akke, ‘haalde je het lef vandaan om Route Z te gaan rijden, terwijl je heel goed wist dat...’

‘Ik had toch m’n rijbewijs,’ wierp de jongen zwakjes tegen. ‘Echt, eerlijk gehaald. Ik slaagde de eerste keer al.’

‘Dat is... Hij heeft ons gewoon voor de gek gehouden!’ riep de directeur van het verkeerspark. ‘We waren ervan overtuigd dat hij achttien was. Het moet een administratieve fout zijn.’

‘Natuurlijk, natuurlijk,’ zei de man van de d.a.w., terwijl hij opstond. Hij zei het vol ongeloof en spot. ‘Maar wát u ook te vertellen hebt, meneer Ras, twee dingen zijn zeker. Ten eerste: deze jongen heeft een op oneerlijke wijze verkregen, maar op eerlijke wijze behaald rijbewijs. Ten tweede: hij is minderjarig en kan dus niet wettelijk aansprakelijk worden gesteld voor de schade.’

Zwijgen.

Bart Doran verborg zijn gezicht weer in zijn handen. Hij had geen zin meer om te luisteren of na te denken.

‘Kop op, jongen,’ zei meneer Akke, op zijn beurt streng. ‘Jij gaat zo meteen naar huis en naar bed; een van de medi-ro’s zal je thuisbrengen. Waar woon je?’

‘Wijk Twee... Acht...’

‘Bij een ouder, of ouders, of...?’

‘Jeugd-onderkomen Acht.’

‘Een goed Onderkomen! Waarom deed je... Nou ja. Luister goed, Bart: maandag, dat is overmorgen, meld je je bij de Dienst Algemeen Welzijn, niet in je eigen wijk, maar bij Hoofdkwartier-Noord, eerst bij de Medische Afdeling en daarna bij mij persoonlijk, akke. Hier is mijn kaart.’

Gemompel van stemmen, gepraat. Bart luisterde niet meer; hij kwam moeizaam overeind, de kaart in zijn hand. Een medi-robot pakte hem bij een elleboog. ‘Komt u maar mee. Ik zal u vier pillen geven: een voor nu, een voor vannacht, een voor morgen en...’

De jongen mompelde: ‘En eentje voor overmorgen, bij de d.a.w.’

5 Ex-planeetonderzoeker

Jock Martijn schoof de parelmoerkleurige plaat die hij had klaargezet voor een nieuw schilderij opzij en zette er een andere voor in de plaats.

‘zwart,’ mompelde hij. ‘Daar kan ik misschien iets mee doen.’ Hij zuchtte, een vage hoofdpijn hinderde hem nog steeds. Maar wat zei hij altijd tegen de cursisten in het Centrum: ‘Als je op inspiratie gaat wachten komt er nooit wat uit je handen.’

Dus pakte hij een paar verfspuitjes en vulde die met zijn donkerste tinten, maar weinig helderder dan het vlak dat stond te wachten. Hij begon kriskras dikke en dunne lijnen aan te brengen, eerst nonchalant, daarna met steeds meer overleg. Na een uurtje hield hij ermee op, onderdrukte een geeuw en vroeg zich af of hij toch niet beter iets anders kon gaan doen.

In elk geval moet dit eerst drogen. Het moet abstract blijven, mag niet concreet worden...

Op dat ogenblik kondigde Xan een bezoekster aan: ‘Mevrouw Mary Kwang. Hier is haar kaart.’

Jock trok verbaasd zijn wenkbrauwen op. Hij had mevrouw Mary Kwang nooit ontmoet, maar haar naam was hem – ook zonder kaart – welbekend: zij beheerde de bekendste kunsthandel en de meest exclusieve galerie in Nieuw Babylon; bovendien bekleedde ze een belangrijke post in de Culturele Raad van de stad.

‘Mary Kwang? Voor mij...? Laat haar binnen, nee, niet hier, niet in mijn atelier!’

Jock zou het zelfs in zijn overmoedigste bui nooit gewaagd hebben een schilderij bij Mary Kwangs kunsthandel aan te bieden – alleen de grootste talenten, de allerberoemdsten werden daar geaccepteerd.

‘Mevrouw Kwang wordt begeleid door meneer F. Topf,’ zei Xan, ‘maar hij gaf mij alleen zijn naam, niet zijn kaart. Ik kan u verder niets over hem meedelen.’

‘Hoeft niet,’ zei Jock, nog verbaasder dan eerst. ‘Ik geloof dat ik weet wie hij is... Laat ze binnen, Xan, en bied ze iets aan. Ik kom zó.’

Hij veegde de verf van zijn vingers, keek zijn atelier rond en wierp even een blik in de spiegel. Hij vroeg zich af wat deze twee hooggeplaatste personen in zijn woning samenbracht, op zondag nog wel. Ze hadden elk iets te maken met belangrijke, maar heel verschillende stukken van zijn leven... als F. Topf tenminste doctor F. P. Topf was, de bekende planeetgeleerde, een man die grote invloed had op de inrichting van menselijke nederzettingen op de planeten Venus en Mars...

Ze waren het echt! Mary Kwang was een knappe vrouw, veel jonger dan Jock had verwacht. Van mijn leeftijd ongeveer, dacht hij, nog geen vijfendertig.

Doctor Topf zag er precies zo uit als op de tv, waar hij vaak, in blauw wapperend gewaad, met vurige ogen en een rood-aangelopen gezicht de zuinigheid hekelde van regering en parlement: ‘Onze aarde is te vol! We moeten ons een betere toekomst verzekeren door meer te investeren in de Buitenwerelden: Maan, Mars, Venus... zelfs venus...’

Ze hadden zich aan Jock voorgesteld en nu zaten ze tegenover hem in zijn kleine woonkamer, nipten aan de glazen die de robot had ingeschonken en keken hem nadenkend en onderzoekend aan.

‘U bent misschien verbaasd ons samen te zien,’ zei Dr Topf. ‘Niet dat ik mij niet voor kunst interesseer, maar ik ben op dat gebied maar een leek, in tegenstelling tot mevrouw Kwang. In dit geval echter... Maar zegt u het zelf, mevrouw.’

Mary Kwang begon te praten; haar stem was laag en zacht, veel te lieflijk voor de berekenende zakenvrouw die zij volgens velen heette te zijn.

‘Ik ben bezig een tentoonstelling voor te bereiden van kunstwerken geïnspireerd op andere werelden – geen fantasieën, maar concreet, op waarheid gebaseerd. En ik zou graag willen dat u daaraan meedoet.’

‘Ik?’ zei Jock. Hij probeerde niet al te ongelovig te kijken. ‘Hoe komt u daarbij? U ként mijn werk niet eens!’

‘Ik heb er wel van gehoord, meneer Martijn,’ zei Mary Kwang vriendelijk, ‘en ik hoop – vandaag nog als het kan – er het een en ander van te zien. Er zijn maar weinig schilders die werkelijk, in actieve dienst, op andere planeten hebben gewoond. Uw impressies zullen ongetwijfeld heel echt en realistisch zijn.’

Jock schudde langzaam zijn hoofd. ‘Ik denk niet dat u dat weer zult zeggen als u mijn werk hebt bekeken. Bovendien heb ik niet veel over van wat ik op Mars... en helemaal niets van wat ik op Venus heb gemaakt. Ik was toen planeetonderzoeker en als schilder maar een amateur.’

‘Maar u bent intussen officieel als schilder erkend, en u zult toch zeker wel schilderijen gemaakt hebben die op oude schetsen of herinneringen zijn gebaseerd.’

‘Niet zoveel als u misschien verwacht, mevrouw Kwang. Ik...’

‘In elk geval zal ieder werkstuk van u interessant zijn, meneer Martijn,’ viel Dr Topf Jock in de rede. ‘Deze tentoonstelling is van groot belang. Niet alleen voor kunst en cultuur; ze zal ook bijdragen tot beter begrip voor het leven op andere werelden. In het bijzonder Venus...’

Jock keek hem aan. Hij deed zijn uiterste best om niet te laten merken wat hij dacht:

Venus... rotplaneet. Venus, liefste planeet... betoverende planeet, mooiste planeet... Mensen als jij hebben gemaakt dat ik ontslag kreeg als planeetonderzoeker. Ik krijg nooit meer een aanstelling op een van de Buitenwerelden. En willen jullie nu dat ik herinneringen ophaal die ik juist wil vergeten? Om ze nog aan anderen te vertonen ook? En waarom? Ik ben geen beroemdheid, o nee. Nog steeds een amateur die toevallig op Venus is geweest.

‘U vraagt zich misschien af waarom ik – of beter: de Raad van Buitenwerelden zich zo bijzonder voor deze tentoonstelling interesseert,’ zei Dr Topf.

Jock ontspande zich en knikte begrijpend. Reclame! Deze man hoopte op meer belangstelling en financiële steun voor de nederzettingen op andere planeten. En met recht!

‘Dat hebt u me al verteld,’ zei hij.

‘Elke bijdrage van u zal ons dus welkom zijn,’ sprak Dr Topf. ‘Ik hoop dat mevrouw Kwang er net zo over denkt.’

‘Zou ik uw werk mogen zien?’ vroeg ze zacht.

‘Dat weet ik nog niet,’ antwoordde Jock; onwillekeurig sprak hij even zacht. ‘Ik moet me natuurlijk gevleid voelen en dat zal ik ook zijn, als mijn werk u bevalt. Maar zoals ik al zei: het is niet veel, en...’ De man en de vrouw leunden naar hem toe.

‘En...?’ zei Dr Topf.

‘Veel kan weinig zijn en weinig veel,’ zei Mary Kwang.

Jock had geen zin meer er omheen te draaien. ‘Mevrouw Kwang,’ zei hij, ‘heeft de zeergeleerde heer Topf u verteld waarom ik schilder ben en geen planeetonderzoeker?’

Mary Kwang leek even van haar stuk gebracht. ‘Eh, nee... maar wat doet het ertoe?’

‘Voor mij heel veel!’ barstte Jock los. Ondanks dat bleef zijn stem gedempt.

‘Niet meer, nu niet meer, echt niet veel, meneer Martijn,’ zei Dr Topf. ‘Het is bijna vijf jaar geleden dat u op Venus was gestationeerd. Intussen zijn de omstandigheden veranderd.’

‘Hoe bedoelt u?’

‘Ik kan u niets beloven, niets... maar als u nu opnieuw zou solliciteren...’

Het kwam Jock voor alsof de grond vlak voor zijn voeten weg brokkelde... nee, alsof alle muren van zijn huis werden afgebroken, zodat hij opnieuw de wijde, gevaarlijke verten kon zien die hij zo lang had gemist. Maar tegelijkertijd geloofde hij er niets van.

‘Wat is er dan veranderd, doctor Topf? Ik begrijp u niet.’

‘We zouden het over mijn tentoonstelling hebben,’ zei Mary Kwang.

Jock probeerde zijn gedachten te ordenen. ‘Waarom bent u hier gekomen?’ zei hij. ‘Ik vertrouw het niet! Sinds ik op Aarde terug ben, en moet leven van een toelage, heeft geen mens, niemand, ooit...’

‘Blijft u kalm, meneer Martijn!’ Dr Topf liep net zo rood aan als wanneer hij een discussie begon op de televisie. ‘Binnenkort komt de Avondster terug van Venus, met onder anderen twee collega’s – of oud-collega’s – van u aan boord. Zij zullen de tentoonstelling openen.’

‘Planeetonderzoekers? Dat kan niet! Elke onderzoeker wordt voor een heel aards jaar gestationeerd. Deze twee zijn er pas een halfjaar geweest.’

Dr Topf boog zich weer naar Jock toe. ‘U bent de gang van zaken nog niet vergeten,’ zei hij. ‘Zo was het, maar op m’n woord, twee onderzoekers komen mee.’

‘Waarom?’

De planeetgeleerde dronk zijn glas leeg en leunde achterover. ‘Waarschijnlijk een kwestie van verbeterde dienstregeling...’ Hij zweeg een ogenblik. ‘Bovendien kan het van belang zijn dat er een tussentijds verslag wordt uitgebracht.’

Jock keek hem strak aan. ‘De onderzoekers brachten verslag uit aan de Recorder,’ zei hij koel. ‘De Recorder, de Computer en de planeetgeleerden op Venus werkten de verslagen uit. Niemand op Aarde heeft ooit een planeetonderzoeker gevraagd verslag uit te brengen.’

De andere man beantwoordde zijn blik zonder met de ogen te knipperen. ‘Ik zei u toch dat de omstandigheden veranderd kunnen zijn. En dan is een tussentijds, persoonlijk verslag gewenst.’

‘Welke omstandigheden? Nog eens, wat is er veranderd?’ Jock merkte met iets van voldoening dat de machtige man tegenover hem niet meer zo zeker was van zichzelf. Hij glimlachte, beleefd en onvriendelijk; hij zei: ‘U vertelt minder dan u weet, doctor Topf. O, ik begrijp het wel. geheim, om welke reden dan ook. Blijkbaar is bijna alles van Venus voor de meeste mensen nog steeds geheim. Venus, de gevaarlijke planeet!’

‘Meneer Martijn, nu gaat u te ver!’

‘Maar doctor Topf, dat hebt u zélf gezegd in uw toespraken... En u spoorde daar iedereen bij aan zich door geen enkel gevaar – schijn of echt – bang te laten maken.’

De planeetgeleerde gromde iets dat eindigde in een onwillige lach.

Mary Kwang zei, met haar lage, mooie stem: ‘Ik ben nu wel zéér benieuwd naar uw werk!’ Het klonk oprecht gemeend.

‘Ik ook, al heb ik geen verstand van schilderijen,’ zei Dr Topf. ‘Ruimteschip Avondster arriveert over vier dagen; dus veel tijd om alles te organiseren hebben we niet... O ja, wat die planeetonderzoekers betreft: tot nu toe is aan hun komst geen ruchtbaarheid gegeven, maar dat zal ongetwijfeld morgen of overmorgen gebeuren. Misschien kent u ze wel, meneer Martijn!’

‘Zeer onwaarschijnlijk,’ zei Jock. ‘Bij mijn weten is niemand ooit meer dan één maal op Venus gestationeerd; dat weet u even goed als ik, en ook waarom.’

Dr Topf viste iets uit een van zijn zakken. ‘Er zijn uitzonderingen. Dit zijn ze: onderzoekers Elf en Twaalf in officiële taal. Hier is een foto van Planeetonderzoeker Elf. hem kent u toch zeker wel, met zijn gewone naam erbij.’

Jock bekeek de foto: een erg jonge man – mager, donker – en herkende hem. Hij hief zijn hoofd op en keek zijn twee bezoekers aan. Hij had er geen gegronde reden voor; toch aarzelde hij geen moment met zijn antwoord. ‘Het spijt me,’ zei hij, ‘een nogal algemeen gezicht, ik bedoel een veel voorkomend type. Geen bekend gezicht.’ Hij gaf de foto aan Dr Topf terug. ‘Ik weet zeker dat ik hem nooit heb ontmoet.’

Intussen herinnerde hij zich verschillende tochten die hij jaren geleden met die teruggetrokken, zwijgzame planeetonderzoeker had gemaakt... in de regen en mist en in de wind van Venus, over de azuren velden, tussen grillige groeisels, met – in de verte, altijd – de Verboden Vlammende Wouden. Hij wist ook de naam van die jongere collega nog: Edu Jansen.

Hij vroeg zich af of de twee anderen hem geloofden. Toen wendde hij zich tot de competente en aantrekkelijke vrouw: ‘Het spijt me,’ zei hij nog eens. ‘Ik laat u mijn werk niet zien. En dat is ook niet nodig, want... ik doe niet mee aan uw tentoonstelling.’

Veel later – het was al avond – ging hij zijn atelier binnen en keek kritisch naar de wirwar van donkere, diepgroene, grauwgroene, blauwgroene, grauwe en nachtblauwe lijnen die hij eerder op de dag had neergezet op een zwarte ondergrond.

‘Abstract,’ zei hij halfluid, ‘en Mary Kwang wil iets concreets... Jock, je bent gek! Haar en doctor Topf weg te sturen!’

Driftig keerde hij zich om naar zijn robot, die hem was gevolgd en onmiddellijk commentaar gaf: ‘Ja, meneer Martijn, wat hebt u nu gedaan!’

‘Hou je mond!’ zei Jock.

‘De kans van uw leven,’ zeurde Xan door. ‘Maar u kunt nog...’

‘Hou je mond!’ zei Jock nog eens. ‘Of ik maak je voor altijd onklaar.’

Dat was het verschrikkelijkste dreigement dat je tegen een robot kon uitspreken. Jock zag Xan stil verdwijnen.

Waarom, precies, vroeg hij zich af, heb ik nou geweigerd? Hij keek weer naar zijn onvoltooide schilderij. Het is niet abstract! Het is iets om de weg in kwijt te raken, het spoor bijster te worden, iets om in te verdwalen; het is... het is een Woud bij nacht, een Aards woud... Maar op Aarde zijn geen wouden meer.

Hij pakte een penseel en doopte die in zijn helderste kleurstoffen. Hij maakte – heel exact en zorgvuldig, ondanks zijn onzekerheid, twijfel en bevende handen, – twee ronde vlekken... Twee lichten verschenen uit het warrige duister: goudbruin, toen iets meer geel... stralend goudgeel, als lampen.

Er ontbreekt iets aan, wist hij, het is nog niet af...

Maar voor vandaag was het genoeg!

Naar bed en slapen! En morgen... Morgen meld ik me ziek bij de d.a.w. Hoe dan ook, morgen ga ik naar Anna!

6 Een meisje en een kat

‘Ik ga morgen niet naar de d.a.w.,’ zei Bart Doran. Hij keek uitdagend de kring van huisgenoten rond: vrienden, vriendinnen en zomaar huisgenoten.

‘Je gaat natuurlijk wél,’ zei Tru, die bezig was koffie-drank in te schenken. Tru was de vrouwelijke leidster van Onderkomen Acht – oudere zuster, pleegmoeder, verzorgster – en iedereen mocht haar graag, ondanks het feit dat ze dacht alles beter te weten. ‘Je zult wel moeten, Bart. Al was het alleen om ons nog meer gedonder te besparen. Is het eigenlijk wel tot je doorgedrongen wat je hebt gedaan? Liegen over je leeftijd, een verkeersongeluk veroorzaken op Route Z...’

‘Hou je mond,’ zei Bart boos. ‘Dat ongeluk was echt per óngeluk, dat weet je best...’ Het liefst was hij weggelopen; zijn hoofd deed nog steeds pijn en hij had ondanks de pillen van de medi-ro een akelige nacht gehad: met dromen vol autolampen die hem verblindden, telkens weer het moment dat hij op zijn rem stond en...

‘Was het echt een... kat? Een echte kat?’ fluisterde Li naast hem. Bart keek op haar neer. Twaalf jaar, maar ze zag eruit als tien; klein, spichtig en geel. Als hij thuis was, kroop ze altijd in zijn buurt; soms ergerde hem dat. Hij zou haar nooit als zijn meisje uitgekozen hebben. Toch was er tussen hen – zonder dat ze erop verdacht waren – een heel speciale band ontstaan... bijna iets van vriendschap. Dat kwam door de kat, die Li twee jaar geleden had meegebracht toen ze in het Onderkomen kwam wonen; de kat die nu al een maand dood was.

sia had die kat geheten: Li had hem van haar vader gekregen toen die met verlof uit Oost-Azië kwam. Katten waren zeldzame dieren, en die van Li was wel heel bijzonder: mooi, roomkleurig, met donkere oren, snoet en staart, en blauwe ogen. ‘Mijn vader zegt dat hij van een heel oud ras is,’ had ze verteld. ‘sia-mees.’ Li was erg verlegen en alleen tegenover de kat was ze zichzelf. Het dier was dol op haar en alleen aan háár gehoorzaam. Geen der andere bewoners van het Onderkomen had iets over hem te zeggen, behalve Li... en Bart. De kat mocht Bart blijkbaar en daarom mocht Bart de kat – alleen liet het dier er meer van merken dan de jongen.

Li zocht troost bij Bart toen haar geliefde Sia ziek werd; alleen met hém had ze gepraat toen het beest was gestorven.

‘Hij kon nooit meer beter worden, daarom hebben ze hem in laten slapen.’

‘Onzin,’ zei Bart. ‘Ze hebben hem gewoon doodgemaakt.’

‘Dat mag je niet zeggen, dood...’

‘Juist wél. Als je slaapt word je weer wakker, als je dood bent niet. Huil nou niet zo; je zei zelf dat-ie zielig was en erge pijn had... Je moet je vader om een nieuwe kat vragen.’

‘Nee, nee!’ zei Li vurig door haar tranen heen. ‘Nooit wil ik een andere kat!’

Een maand geleden... Bart keek Li aan.

‘Een echte kat, daar durf ik op te zweren. En...’ Een plotselinge gedachte maakte dat hij even zijn adem inhield. ‘Een heel gewone, hoor, denk ik,’ ging hij verder. ‘Vast niet zo mooi als Sia. Maar wat vind jij van een kat die elk ogenblik doodgereden kan worden? Li, wil jij hem niet?’

‘Ik?... Ja... O ja,’ fluisterde ze. ‘Maar hoe?’

‘Ik zal hem voor je vangen en hier brengen.’ Hij zweeg, geschrokken van zijn eigen woorden.

Tru keek bezorgd van Li naar Bart. ‘Hoe kun je zoiets nou beloven, jongen? Je weet heel goed dat...’

Bart sprong op. ‘Stil toch, ik doe het, of je het geloven wilt of niet. Ik ga meteen.’

Hij was weg voordat iemand hem kon verbieden of tegenhouden. Sinds Sia’s dood was Bart het moeilijkst te regeren schepsel van Onderkomen Acht.

Toen Bart het verkeerspark had bereikt, begon hij meer en meer spijt te krijgen van zijn onbezonnen belofte. Hoe kon ik dat nou zeggen? Ze zullen me zien áánkomen.

Langzaam liep hij naar de ingang met de drie loketten. Ze laten me niet eens binnen! Mijn rijbewijs is afgepakt en dus...

Hij liep door. Alleen als je brutaal bent heb je een kans. Ik heb nog net geld genoeg voor Route X, en daar is geen rijbewijs voor nodig.

Toch was hij verbaasd dat de robot hem zomaar doorliet. Hoe dan ook, de eerste hindernis was genomen. Maar, dacht hij, hoe kom ik via Route X op die buitenweg van Z? En hoe vind ik de kat? Die is ’m natuurlijk allang gesmeerd.

‘Hé, jongeman, kom jij eens hier!’ riep iemand achter hem.

Bart draaide zich om. Verwonderd was hij niet. Het was veel vreemder dat hij hier was toegelaten. Twee mannen stonden naar hem te kijken; één wenkte hem en die kende hij. Meneer Akke, van de Dienst Algemeen Welzijn. Hij was nu gehuld in het officiële groen; aan zijn kokardes kon je zien dat hij een hoge rang had. Maar zijn hoofd was nog even kaal, zonder kap, muts of pruik. Naast hem stond een grijsharige man in het paars, een Chef-ordebewaarder.

‘Ik geloof bijna mijn ogen niet!’ sprak meneer Akke, toen de jongen voor hem stond. ‘Dit is Bart Doran, over wie ik het net met u had,’ zei hij tegen de ordebewaarder. ‘Komt-ie met de pleisters nog op zijn hoofd om Route X te rijden!’

Dat weet hij van de robot bij het loket, begreep Bart.

Meneer Akke keek hoofdschuddend op hem neer. ‘Hoe durf je...’ begon hij.

‘Ik kom helemaal niet om Route X,’ viel Bart hem in de rede, ‘maar om de kat! Om de kat te zoeken.’

Meneer Akke staarde hem aan. ‘Om de kat te zoeken! Heus? En hoe denk je die te vinden?’

‘Daar heb ik nog niet over nagedacht,’ zei Bart. Plotseling voelde hij zich belachelijk en stom. ‘’t Is alleen... nou ja... ik ken iemand die dolgraag een kat wil hebben. En hier wordt-ie toch doodgereden.’

De Chef-ordebewaarder vergat even zijn ernstige gezicht en glimlachte.

Meneer Akke lachte niet. ‘Kom mee,’ zei hij kortaf.

Tussen de twee mannen in ging Bart een deur door en kwam in de gele kamer waar hij de avond tevoren zo ziek in een zetel gehangen had. Er bevonden zich vrij veel mensen en robots; de meeste ménsen waren ordebewaarders. Er was maar één persoon naar wie Bart echt keek: meneer Ras, de directeur van het verkeerspark. Die herkende hem onmiddellijk en keek hem heel boos aan.

‘Ik begrijp niet, meneer Akke,’ zei hij, over het hoofd van de jongen heen, ‘waarom u die knaap hier hebt laten komen.’

‘Ik heb hem niet hier laten komen; hij is zélf gekomen,’ zei meneer Akke. ‘Om de kat. Ik heb begrepen dat hij die kat wil hebben om hem niet te laten doodrijden. Wat vindt u daarvan?’

Meneer Ras keek nog bozer, maar hij kneep zijn lippen op elkaar en gaf geen antwoord.

‘Heb ik je wens zo goed uitgesproken?’ vroeg meneer Akke aan Bart.

Die voelde zich enigszins opgelaten. ‘Ja meneer,’ zei hij, ‘maar het is niet voor mezelf. De kat... als-ie tenminste...’ Hij zweeg.

‘De meeste bewegende wezens die hier onverwacht straten en wegen oversteken zijn inderdaad robots, of zelfs alleen maar projecties, schimmen,’ zei meneer Akke. ‘Maar die kat...’

‘Toeval! Per ongeluk binnen komen lopen,’ onderbrak meneer Ras hem.

‘Dat doet nu niet ter zake.’ Meneer Akke legde een hand op Barts schouder en liep met hem naar een hoek van de kamer. Daar stonden twee ordebewaarders bij een tafel. Op de tafel stond een gesloten mand. Bart keek vragend van de mand naar meneer Akke.

‘Ja! Hier zit-ie in... een levende kat, gevonden langs Route Z.’

‘De enige kat die we hebben kunnen vinden,’ zei een van de ordebewaarders.

‘Nou, dat ene beest is wel genoeg,’ vond de andere; hij liet zijn armen zien: vol bloedige krabben.

‘Ga nou eens eindelijk naar de medi-ro daar,’ zei zijn collega-ordebewaarder. ‘Kattennagels zijn niet alleen scherp; ze kunnen ook gevaarlijk zijn: infecties en zo.’ Zijn armen en handen waren vol pleisters gesprayd.

‘O jee!’ zei de jongen. Hij dacht: Als ik die kat was, zou ik ze ook hebben gekrabd. En hij vroeg: ‘Mag ik hem zien?’

‘Jawel, maar voorzichtig, hoor! Hij mag beslist niet ontsnappen.’

Meneer Akke en een ordebewaarder deden de klep van de mand een klein eindje open. Bart keek in de gemeen-gele, woeste en bange ogen van een – voor zover hij kon zien – erg lelijke en verfomfaaide kat; grijs en zwart gestreept, met een gerafeld oor.

‘Kun je er een eed op doen dat dit de kat is van gisteravond?’ vroeg meneer Akke.

Bart dacht: Hoe kan ik dat nou zeker weten? Tegelijkertijd antwoordde hij: ‘O ja, ja, hij is het.’

Láchte meneer Akke nu, of niet?

‘Bart Doran,’ zei hij met nadruk, ‘herken je deze kat?’

‘Ik herken hem!’

‘Dan lijkt het me geen kwaad idee dat jij hem meeneemt...’ Meneer Akke keek naar de Chef-ordebewaarder, die knikte, en naar de directeur, die zich nors afwendde. ‘Ik hoop dat de leiders van je Onderkomen erin toestemmen dat jij het dier onder je hoede neemt.’

‘Hij is niet voor mij, hij is voor een ander.’

‘Voor wie?’

‘Voor Li. Een meisje dat erg veel van katten houdt.’

‘Het arme kind, waar scheep je haar mee op!’ zei de ordebewaarder met de pleisters. ‘Dit is geen lief poesje, maar een wild, vals beest!’

‘Daar geloof ik niks van,’ zei Bart. ‘En Li, Li temt hem wel, o vast en zeker...’ Ik zou het zelf ook wel willen proberen, dacht hij.

‘Hou je van katten?’ vroeg meneer Akke.

‘Mmmm... niet bijzonder.’

De ordebewaarder lachte een beetje spottend en deed de mand goed dicht. Meneer Akke zei tegen hem: ‘Wilt u deze jongen met de kat in zijn mand naar Onderkomen Acht brengen, en ervoor zorgen dat ze allebei veilig arriveren?’

‘Natuurlijk, meneer Akke.’

‘En luister jij eens goed, Bart: hou die kat voorlopig binnen! Wat jezelf betreft: zodra je thuis bent heb je ook huisarrest, totdat je morgen naar de d.a.w. gaat.’

‘Ja, meneer Akke,’ zei de jongen. Hij pakte de mand op. Bijna onhoorbaar liet hij erop volgen: ‘Dank u wel.’

De kat in de mand blies boosaardig.

7 De minderjarige

meld je bij de dienst algemeen welzijn...

Het was niet de eerste keer dat Bart Doran dit bevel had gekregen; hij wist dus wel wat hem ongeveer te wachten stond. Het ellendigste vond hij, behalve het wachten tussen de medische onderzoeken in, de eindeloze rij vragen die hij moest beantwoorden bij de psychologische tests. Eén vraag was tenminste geheel nieuw, al werd die hem wel driemaal gesteld:

‘Hoe kom je aan die krabben op je armen en handen?’

‘Van een kat.’

De eerste keer dat ze hem dat vroegen voelde hij zich plotseling ontspannen en blij. Dat lelijke leuke woeste beest... toestanden waren er geweest in het Onderkomen. Een bijna slapeloze nacht voor velen, en helemaal geen slaap voor Li en hem. O, het dier zóú getemd worden... Mij vertrouwt hij nog niet, maar Li heeft hij kopjes gegeven. En gespind heeft hij ook, eventjes, vanmorgen...

Hoe kon je zulke dingen nu vertellen aan de robotpsychologen van de d.a.w.? Ze zouden er niets van begrijpen... gelukkig maar, eigenlijk. Want na alle onderzoeken moest hij naar meneer Akke, die véél te gewoon deed en die geen robot was... en daar zag hij echt tegenop. Hij wist intussen dat meneer Akke doctor was in de psychologie en nog een heleboel meer, en dat hij Chef was van heel Hoofdkwartier-Noord...

– De dag is al half om en ik ben zo moe... Ik ben bang voor meneer Akke. Is hij aardig? Of doet hij aardig? Waarom is zijn hoofd zo kaal – aanstellerig –, waarom draagt hij geen pruik, net als iedereen die kaal is? Een groene pruik... Als ik hem dat nou eens in z’n gezicht zou vragen... Verdomme, d.a.w., ik zou het niet durven! Waarom niet? Waarom dan niet?

De werkers bij de d.a.w. waren zo machtig. Ze waren de hoeders van lichamelijk en geestelijk welzijn van alle mensen. Met hun oordeel konden ze je maken of breken. Ze waren te slim, ze wisten te veel...

Eindelijk zat Bart dan tegenover meneer Akke; een beker echte koffie-nectar had hem opgefrist. Pas nu zag hij dat meneer Akkes ogen bijna net zo groen waren als zijn dienstgewaad. En zijn hoofd...

‘Ach, ik ben nu eenmaal kaal,’ zei meneer Akke. ‘Zo’n vijfentwintig jaar geleden vond ik dat ik mij nooit anders voor moest doen dan ik wás... Toen was ik ook al kaal, weet je. En nu ben ik er zo aan gewend dat ik het niet anders meer wil. Bovendien is er geen enkele pruik die me staat.’

Bart keek hem met open mond aan. Hij had geen antwoord verwacht op een vraag die hij niet had uitgesproken.

‘Hoe gaat het met de kat?’ ging meneer Akke zonder onderbreking door.

‘Eh... goed! Nou ja...’

‘Moeilijk?’

‘Het ergste is voorbij, denk ik. En Li heeft hem een naam gegeven...’ De jongen aarzelde een moment. ‘ak... een beetje naar u. Hij is geen kat, maar een kater, een échte bedoel ik, niet gecastreerd.’

Meneer Akke keek alsof hij niet goed wist hóé hij moest kijken: blij, boos, verbaasd, vrolijk, bedroefd, beledigd, of een mengsel van al die dingen. Hij kuchte even en zei: ‘Een kater! Dat kan jullie extra moeilijkheden geven, weet je dat wel? Nou ja, dat zoeken jullie samen maar uit... Ik heb je hier laten komen om... om jou, om jezelf. Ik heb alle rapporten over je gelezen – zo langzamerhand een heel dossier.’

Bart Doran verstrakte. ‘M’n moeder huilde omdat ik zo lastig was, en m’n vader trapte me de deur uit, en ik liep weg van alle scholen, en toen ik getest werd...’

‘Stil jij! De afgelopen jaren was je altijd tégen iets. Maar sinds een jaar of zo wil je helemaal niets. Dat denken de meeste mensen tenminste. Alleen... het is niet waar!’ Meneer Akke leunde naar voren. ‘Je wilt heel veel! Route Z rijden. Wilde katten temmen...’

‘Eentje maar!’

‘Wat wil je echt?’

‘Weet u best! En als u het niet weet, zeg ik het niet!’

‘Je houdt van machinerieën... van auto-rijden...’

‘Ja. En?’

‘Je houdt van dieren.’

‘Heb ik nooit gezegd!’

‘Je bent nieuwsgierig...’

‘Niet meer dan ú, meneer Akke!’

Meneer Akke keek op een kaart die uit de tafelcomputer in zijn hand was gesprongen. ‘Intelligent ben je ook. Twee jaar geleden slaagde je ondanks al dat weglopen van scholen voor...’

De jongen kwam half overeind en ging weer zitten. ‘Zie je nou wel! U weet alles... gewoon spionage! Ik vind het gemeen dat...’

‘Ssst! Een jaar geleden diende je een aanvraag in om toegelaten te worden tot een primaire Opleiding voor de Buitenwerelden. Al je examens en rapporten waren uitstekend; toch werd je afgewezen. Waarom?’

‘Weet u best!’ zei Bart Doran voor de tweede keer.

‘Natuurlijk weet ik het. Maar ik zou graag willen dat je het mij zelf vertelt.’

‘Omdat... Om m’n ogen! Omdat ik contactlenzen draag!’

Meneer Akke knikte ernstig. ‘Pech voor jou, erg vervelend. Maar ja, van de duizend die zich opgeven kunnen er twee of drie worden aangenomen.’

‘Nou praat u net als die rot-psycholoog van vorig jaar,’ zei de jongen, op de grens van tranen en een uitbarsting van woede. ‘Hij zei, hij zei...’

Meneer Akke viel hem in de rede. ‘Bart Doran! Je hebt een heleboel mensen wijs weten te maken dat je achttien bent en niet zestien. Gedraag je nu eens niet als zestien, maar als achttien, wil je?’ Hij legde de kaart weg en zuchtte bijna onmerkbaar. ‘De werkelijkheid is alleen dat je nog geen achttien bent, maar zestien, dat wil zeggen minderjarig volgens de wet. Dat heeft in jouw geval ook voordelen: je hoeft niet voor een rechter te verschijnen en de Chef-ordebewaarder heeft je zonder meer overgedragen aan de d.a.w...’ Meneer Akke zweeg een ogenblik en ging toen langzaam, een tikje overdreven pratend voort:

‘Bart Doran, de Dienst Algemeen Welzijn geeft je de volgende voorschriften en opdrachten, samengevat in drie artikelen die ik je zo mee zal delen. De drie artikelen zullen je ook als voorlees-oorknop en als geschrift worden toegestuurd. Met kopieën – omdat je minderjarig bent – voor de leiders van je Onderkomen en je ouders...’ Meneer Akke zuchtte weer. ‘Hier zijn ze:

Ten eerste: Bart Doran mag tot zijn achttiende jaar geen verkeerspark bezoeken, en daarna alleen met schriftelijke toestemming van de d.a.w.

Ten tweede: Bart Doran mag tot zijn achttiende jaar niet zonder toestemming van voornoemde d.a.w. van onderkomen of woonplaats veranderen.

Ten derde: Bart Doran wordt verplicht met ingang van morgen, dinsdag de dertiende, gedurende de tijd van een jaar...’

Meneer Akke brak af en zei met zijn gewone stem: ‘Artikel drie is volgens mij het belangrijkste, en ik hoop dat je er echt iets aan zult hebben.’

De jongen had hem doodstil aangehoord. ‘En?’ vroeg hij zacht. ‘Wat is er zo belangrijk?’

‘Je hebt erg veel vrije tijd, die je het laatste jaar te vaak verkeerd hebt gebruikt. Daarom moet je driemaal per week creatieve cursussen volgen in je eigen wijk. Ik bedoel de creatieve cursussen van de heer Jock Martijn.’

De passieve houding van de jongen verdween. ‘Ik naar een Creatief Centrum?’ zei hij vol afkeer. ‘Wat heb ik dáár nou aan! O, ik begrijp het al... Nog meer tests, maar dan in het geniep! Zogenaamd mooie dingen maken, schilderijen of nog erger. Die meneer Martijn is natuurlijk een spion, psycholoog van de d.a.w. Ik zal er wel heen moeten, maar u kunt me niet dwingen iets te dóén!’

‘Bart,’ zei meneer Akke dringend, ‘nu moet je eens rustig naar me luisteren...’

8 Nog een meisje en een kat

Anna was niet veranderd... of wel, toch wel: nog steeds tenger en meisjesachtig, maar... volwassen.

En mooi, dacht Jock, toen hij tegenover haar stond. Hij had haar niet van tevoren laten weten dat hij zou komen, maar ze leek het vanzelfsprekend te vinden.

‘Jock!’

‘Zusje!’

Ze omhelsden en kusten elkaar. Een poosje bleven ze staan, hun armen om elkaar heen. Hij keek neer op haar gebogen hoofd met het donkerblauw geverfde, maar echte haar. ‘Anna...’ Hij wist opeens weer dat hij van haar het allermeest hield, dat zij misschien de enige was van wie hij écht hield. Ze hoorde bij hem, hoe dan ook, ondanks de vele perioden dat ze ver van elkaar hadden gewoond.

‘Je was erg dichtbij, de laatste tijd,’ fluisterde ze.

‘Hoezo?’

Ze hief haar gezicht naar hem op. ‘Ik wist dat je zou komen. En als je niet gekomen was, was ik naar jou toe gegaan.’

‘Waarom?’

Ze keek hem met grote ogen aan, die grote, goudbruine ogen. Ze gaf geen antwoord, net als vroeger, toen ze nog een kind was. Dat had ze nooit gedaan, herinnerde hij zich; op al zijn vragen: ‘Waarom?’ kreeg hij alleen die blik: Dat weet je toch wel? Soms had hij zich daaraan geërgerd.

Anna maakte zich onverwacht, licht en vlug, uit zijn armen los.

‘Ga zitten. Ik heb koffie, echte nectar.’

Hij deed wat ze zei en keek hoe ze de glazen volschonk. Ze vroeg niet hoe hij het zijne hebben wou; ze gaf het hem precies goed, bitter en puur.

‘Heb je geen robot?’ vroeg hij.

‘Ja, wel, een kleine, maar die is... hoe zeg je dat nou... in revisie.’ Ze ging op de bank tegenover hem zitten en keek hem zwijgend aan. Een zwijgen dat vanzelfsprekend was, al zouden de meeste mensen juist veel willen vertellen. Hij zweeg ook, ontspannen dronk hij zijn nectar en keek de kamer rond: niet groot, weinig meubels, simpel maar mooi. In een hoek een weefgetouw, waarop alleen nog maar de scheringdraden gespannen waren, niet evenwijdig, maar straalsgewijs, als een spinnenweb in aanbouw.

‘Je weeft nog steeds,’ zei hij na een poosje.

Ze zette haar glas neer, knikte en bewoog haar vingers. ‘Ja. En jij schildert.’

‘Nou, daar twijfel ik soms aan!’

‘Je schildert, Jock.’

‘Ik twijfel eraan of ik me een schilder kan noemen. Ben jij een weefster, Anna?’

‘Ja. Echt. En... eh...’ Ze zocht naar woorden.

‘Bedoel je: “officieel geregistreerd”?’

‘Ja, dat is het.’ Ze ging rechtop zitten. ‘Ik ben vrij. Niet meer minderjarig, zoals toen.’

‘Toen... Wát, toen? Toen je op de weefcursus was, of daarvoor, op die Verschrikkelijke school?’

Ze haalde haar schouders op. ‘Dat is lang geleden.’

‘Verschrikkelijke school. Waarom heb je me dat nooit verteld?’

Ze keek hem vragend aan. ‘Wat?’

‘Dat je die school zo verschrikkelijk vond.’

‘Ik heb het je wél verteld, Jock. Maar je luisterde niet altijd. Je had het zo druk.’

‘Waarom?’ hield hij aan. ‘Anna, je wilt nooit rechtuit antwoord geven. Maar ik zou nu eindelijk eens willen dat je het me gewoon zégt!’

‘Nu, na al die tijd?’ Ze haalde diep adem. ‘alle scholen waren zo voor mij. Ze vonden dat ik... dat ik...’

Jock zag dat hij alle rust van haar gezicht had doen verdwijnen, en zijn hart leek even ineen te krimpen. Maar hij zei niets en wachtte.

‘Ze vonden... dat ik... achterlijk was!’

Hij stond op, ging naast haar zitten en sloeg weer zijn armen om haar heen. ‘M’n zusje, dat was je niet, nooit...’

Korte of lange tijd later zei ze: ‘Misschien wel, Jock. Zelfs nu vind ik het moeilijk om te praten. Om woorden te vinden. Ik wééf liever.’ Ze leunde tegen hem aan en glimlachte door tranen heen. ‘Weven, en woorden. Ik leer het steeds beter, allebei. Weven van woorden... Iemand heeft me daarbij geholpen, heel veel... Ik wou dat je hem ook kende. Hij woont hier vlakbij.’

Jock voelde een steek van jaloezie. ‘Wie? Heb je... een vriend?’

‘Ja. Nee! Niet op die manier. Ik woon alleen. Vrij. Met mijn poes, ook vrij. Daar is ze.’

De poes was de kamer binnen gekomen, een kleine lapjeskat, erg mooi van tekening.

Anna streelde Jock even over zijn wang en stak een hand uit naar de kat. ‘Ze kwam hier op een keer zomaar binnen in dit woongebouw. Niemand wou haar bij zich, behalve ik. Of zij wou niemand, behalve mij. Beweeg je niet. Ze is schuw.’

Jock keek naar de kat, en keek nog eens, met steeds meer interesse. ‘Hoe klein en teer dat beestje ook lijkt,’ merkte hij op, ‘hij zet zijn poten neer als een machtig wild dier.’

‘zij. Lapjeskatten zijn altijd vrouwtjes.’

‘Onhoorbaar, maar met zware, zekere tred, loopt zij, als een tijger in het woud,’ mompelde Jock.

Anna keek hem opgetogen aan. ‘Je ziet het!’

Jock haalde zijn schouders op. ‘Wát zie ik? Er zijn geen tijgers meer, en maar weinig katten of poezen. En wouden vind je alleen... heel ver van hier.’

‘Op je planeet, op Venus,’ zei Anna rustig. ‘Toen je daar was, zo héél ver, was je juist soms dichtbij. Dichterbij dan erna. Je was toen vaak boos, en eenzaam en triest. Het begon al op Venus, niet? Maar hier op Aarde werd het erger.’

‘Hoe wéét je dat!’

De poes schrok van Jocks felle stem en schoot onder een zetel. Anna knielde neer, het dier kwam weer tevoorschijn en gaf kopjes tegen haar hand. Daarna sprong het op de tafel en ging Jock ondoorgrondelijk aan zitten staren. Jock wendde zijn blik af, naar Anna.

Ze stond op en zei: ‘niemand, niemand heeft mij verteld wat niemand, niemand weet.’

Jock staarde haar aan en fluisterde: ‘Hoe kom je daarbij? Gisteren, nee, eergisteren...’

‘Het regende eergisteren.’

‘En jij zei dat tegen mij! ik weet nu waar het eind van de regenboog is... Zei je dat echt? En hoe? Weet je het echt? En wat betekent het?’

Ze maakte een kalmerend, en ook afwerend gebaar. ‘Drink je nectar op. Práát niet zo veel. Probeer anders te denken. Het is een gedicht. Nee, niet van mij. Ik heb het geleerd. Uit mijn hoofd. Van meneer Ing...’

‘Wie is...’ Jock deed zijn mond dicht.

Anna knikte met iets van goedkeuring. ‘Meneer Ing is een oude man. Vroeger verkocht hij dingen, oude dingen op... op een rommelmarkt. Die markt bestaat niet meer. Meneer Ing woont nu hier dichtbij en verkoopt nog wel dingen, maar niet veel. Oude boeken. echte boeken. Van papier... Ik vond lezen erg moeilijk. Hij leerde het mij. Hij leest me voor uit zijn boeken. Gedichten. Gedichten zijn als gedachten. Ze blijven in je hoofd en je kunt ze zeggen, uitspreken...’ Ze nam de poes in haar armen; die begon hoorbaar te spinnen.

‘Luister Jock, ik zal het voor je opzeggen. Het is een oud gedicht. Niet Eurikaans, of Babyloons, een ander dialect: Engels. Meneer Ing heeft het vertaald.’

Ze begon, en terwijl hij luisterde, stond Jock weer in de regen...

‘Niemand, niemand heeft mij verteld

Wat niemand, niemand weet.

Maar ik weet nu waar het eind van de Regenboog is,

ik weet waar er groeit

Een boom die Boom des Levens heet,

Ik weet waar er vloeit

De Rivier van de Vergetelheid

En waar de Lotus bloeit.

En ik, ik heb het Woud betreden, waar...’

Jock onderbrak haar ruw en luid: ‘Hou op! hou op!’

Hij kwam overeind. De poes sprong uit Anna’s armen en verdween. Anna keek hem pijnlijk getroffen aan. ‘Jock, het is nog niet uit...’

‘Ik wil het niet horen,’ zei hij, ‘op wat voor manier dan ook!’

‘Maar Jock, dit gedicht hóórt bij jou; ik denk zelfs...’

‘Jij denkt anders dan ik, Anna. Ik heb afgedaan met regenbogen. de rivier van de vergetelheid, dat is het enige wat ik wil. Ik wil vergeten, de Wouden vergeten die ik nooit heb durven betreden en die ik nooit terug zal zien.’

‘Jock!’ Anna kwam dicht bij hem staan. ‘Ze zijn er toch nog, die Wouden, in je herinnering?’

‘Anna, alsjeblieft, zeg niets meer.’ Jock schrok van zijn eigen stem, die klonk bijna gekweld, en hij schaamde zich een beetje. Ik moet maar gauw weggaan, dacht hij.

Anna schonk nog wat nectar voor hem in. ‘Ik heb geen alcohol in huis. Het is ook nog wel vroeg...’

Hij ging weer zitten en zei: ‘Ik kan niet lang blijven. Ik moet vanavond nog een cursus geven. Een van mijn creatieve cursussen, in opdracht van de d.a.w. Maar ik vind het fijn je weer eens gezien te hebben.’

Anna ging ook zitten en keek met gefronste wenkbrauwen neer op haar handen. ‘Nu weet ik het echt niet, Jock! Je kwam hier om...’

‘Omdat ik naar je verlangde. Omdat ik steeds weer aan jou moest denken.’

Ze knikte. ‘Dat is zo. Maar er is meer.’

‘Ja. Maar ik kan je werkelijk niet vertellen wat! Geloof me, Anna! Er is iets aan het gebeuren, iets belangrijks, ik weet niet wat; alleen dat ik ermee te maken heb. Jij ook, denk ik. alle dingen hebben met elkaar te maken... Heel gauw komt Ruimteschip Avondster terug van Venus...’

‘Ik heb dat gehoord,’ zei Anna zacht. ‘Ik heb die planeetgeleerde gezien op de tv, doctor Topf. Met blikkerende ogen en blauwe mouwen. Ik dacht ook even dat ik jóú zag...’

‘Dat verbeeldde je je maar, Anna. Ik heb niets meer te maken met planeetgeleerden. Alleen, hij... Ze willen dat ik meedoe aan een grote tentoonstelling over de Buitenwerelden. Alsof ik een beroemd schilder was. En ik heb nee gezegd.’

‘Omdat ze je niet vroegen om...’

‘Niet om m’n schilderijen. Dat is het. Ze hebben ze niet eens gezien.’

‘Had je misschien toch ja moeten zeggen?’ vroeg Anna nadenkend.

‘Nee! Het blijft nee. En toch wil ik schilder blijven.’

‘Je wilt alleen niet weten wat je schilderen moet.’

‘Begin niet nog eens met dat gedicht, Anna! Ik hou trouwens niet van gedichten.’

‘Dat is niet waar,’ zei Anna. – Nog nooit had ze gezegd: Dat is een leugen. ‘Jock,’ vervolgde ze, ‘wij zijn van plan om in jouw stad te komen wonen. Weven kun je overal en ik krijg nu vast toestemming. We zijn vrij. Vind je dat goed?’

Jock keek haar verbaasd aan; niet om wat ze zei, maar omdat hij deze verandering van onderwerp niet had verwacht.

‘Of ik het goed vind? Ja, natuurlijk, best. Fijn zelfs,’ zei hij, blij, maar ook een beetje onzeker en bezorgd. ‘Alleen... wij... wie bedoel je met wij?’

Ze wees naar de punt van een bewegende kattenstaart, die onder de tafel uitstak. ‘Wij? Gewoon: zij en ik.’

Jocks onzekerheid nam toe. Er was één eigenschap die hij nooit met Anna verbonden had: ironie. Ze lachte hem toch niet uit?

‘O! Je poes,’ zei hij. ‘Hoe heet ze eigenlijk?’

Nu lachte Anna werkelijk, zonder enige spot. In haar ogen las Jock iets raadselachtigs, iets dat hem verraste, verheugde, en evenveel verontrustte. ‘Dat weet ik nog steeds niet! En ik denk,’ zei ze, stralend als de zon, ‘dat jij haar een naam zult geven, Jock. Schrik niet, het hoeft niet vandaag.’ Ze stond op. ‘Ik zal wat eten voor ons maken; je zei toch dat je vóór de avond thuis wilt zijn.’

9 De schilder

Met de luchtbus was het ruim een halfuur van de ene stad naar de andere; daarna brachten een minimobiel en twee rolstoepen Jock in nog geen drie kwartier tot bij de toren waar hij woonde.

Zelfs nu zouden we elkaar gemakkelijk elke week kunnen zien, dacht hij, toen hij in de lift naar boven ging. Wel vaker. Als Anna hier komt wonen zouden we best sámen een huis aan kunnen vragen, met een flink, ruim atelier. Zij weven, ik schilderen. Ja, dat doen we... Of toch niet? Ik ben nu al van haar weggevlucht...

Zijn robot wachtte in de hal. ‘Goede middag, meneer Martijn.’

‘Goede middag,’ zei Jock. ‘Nog nieuws?’

‘Ja. Meneer Akke vroeg naar u via de visifoon, vanmorgen om kwart voor acht; u was net vertrokken. Meneer A. Akke van...’

‘Van de d.a.w., weet ik, Xan,’ viel Jock de robot in de rede. ‘Wat moest hij?’

‘Dat heeft hij niet verteld, meneer Martijn. Hij zou opnieuw contact met u zoeken.’

‘Heb je hem gezegd dat ik niet thuis was?’

‘Ja, meneer Martijn. U wás immers niet thuis. Ik kon hem niet vertellen wanneer u terug zou komen. U had mij daarover geen informatie verstrekt.’

‘Je hebt toch zeker wel gehoord dat ik me ziek heb gemeld! Nou ja, die ene keer... Akke is te hooggeplaatst om zich met zulke kleinigheden bezig te houden...’ Maar, dacht Jock, waarom moet hij me spreken, uitgerekend vandaag, na al die tijd?

Hij keek op zijn horloge. Hij zou het Creatief Centrum best nog kunnen laten weten dat hij vanavond wél zou komen. De cursisten waren er in ieder geval; een van zijn collega’s of een assistent had zijn begeleiderstaak over moeten nemen. Terwijl hij dat overwoog, ging hij zijn atelier in. Hij zou liever iets anders doen... Hij bekeek het donkere schilderij met de twee lichtende ronde vlekken; in de luchtbus, nee, eerder al was hij te weten gekomen wat eraan ontbrak. Nadenkend rommelde hij tussen verf en penselen, keek weer naar het schilderij en bleef toen plotseling roerloos staan.

Het was verschoven.

De blanke plaat tegen de muur was opzij gezet... en toen hij oplettend rondkeek, zag hij dat een heleboel dingen zich niet meer op hun plaats bevonden. Hij was er zeker van, want hoe slordig hij soms ook mocht zijn, in zijn atelier wist hij precies waar alles te vinden was.

Iemand was hier binnen geweest en had hier rondgesnuffeld. Het kon niet Xan geweest zijn; die wist dat het hem verboden was, zo was hij geprogrammeerd... Maar wie anders kon het zijn geweest?

‘Xan!’ riep hij.

De robot kwam aanglijden. ‘Ja meneer Martijn. Wanneer wilt u eten?’

‘Ik heb al gegeten. Xan, er is hier vandaag iemand geweest. Wie? Wie heb je binnen gelaten?’

‘Meneer Martijn, ik heb niemand binnengelaten.’

‘En ben je de hele dag thuis geweest?’

‘Natuurlijk, meneer Martijn. Ik behoor immers altijd thuis te zijn als u weg bent.’

‘Maar waarom, Xan, heb je dan aan mijn werkstukken en materiaal gezeten?’

‘Wat bedoelt u, meneer Martijn?’

‘Allerlei dingen zijn verplaatst! Heb jij...’

‘Meneer Martijn, dat zou ik toch nooit kunnen doen.’

‘Nou, misschien bij vergissing. Om iets schoon te maken of zo.’

‘Meneer Martijn,’ zei de robot, ‘ik raak hier in uw atelier nooit iets aan, tenzij u het mij beveelt. Dat weet u.’

Als hij een mens zou zijn, vroeg Jock zich af, zou hij me dan verwijtend of verontwaardigd aankijken? Intussen zei hij: ‘Wie heeft dan dit schilderij verschoven, en dat opzij gezet? En deze mappen, en...’

‘Meneer Martijn, het komt mij voor dat u zich vergist! Er is hier niets verplaatst. Er is hier niemand geweest. Niemand.’

‘Spreek je de waarheid, Xan?’

‘Ik kan toch niet anders, meneer Martijn.’

Nee, een robot kón niet anders, tenzij er aan het programma in zijn brein was geknoeid. Jock ging verder en hij voelde zich bijna meedogenloos: ‘Spreek de waarheid, Xan, en dat is een bevel: Heb je hier niets verplaatst? En is hier niemand geweest?’

‘Ik heb hier niets verplaatst, meneer Martijn, en er is hier niemand geweest. Ik heb de waarheid gesproken... Gaat u zitten. Ik zal u een borrel inschenken.’

Jock bleef stáán. ‘Heel goed idee! Geef me maar een groot glas.’

Hij keek Xan na, niet op zijn gemak, al probeerde hij zichzelf gerust te stellen. ‘Jock, wat denk je nou? Vertrouw je je eigen robot niet? Maar... nog nooit heeft Xan me uit zichzelf een borrel aangeboden, integendeel. En hij viel me een paar keer in de rede ook...’

Hij nam het glas aan dat de robot hem overhandigde. Ik vergis me niet! dacht hij. En wat Xan betreft: alle robots staan onder controle van de d.a.w. Als ontslagen planeetonderzoeker heb ik mijn werk en mijn toelage te danken aan de d.a.w. Wie weet ook mijn officiële erkenning als schilder...

De d.a.w. Wacht, Akke heeft vanmorgen...

De zoemer van de visifoon ging. Xan gleed erheen en maakte contact. Jock dronk zijn glas leeg, volgde hem en keek naar het kleine scherm. Ja, meneer A. Akke. Jock had hem slechts een paar keer ontmoet, maar hij zou deze man niet licht vergeten...

Ze noemden op de gebruikelijke, formele manier elkaars naam.

‘Blij u nu thuis te treffen, meneer Martijn,’ zei meneer Akke. ‘Op het Centrum zeiden ze dat u ziek was...’ Hij wuifde Jocks antwoord weg: ‘Laat maar... Kan ik u vanavond even spreken?’

‘U kunt mij nu meteen spreken, meneer Akke.’

‘Nee, niet via de visifoon. Persoonlijk...’

‘Jazeker,’ zei Jock. ‘Ik was alleen van plan vanavond weer...’

‘U kunt nu net zo goed de hele dag vrij nemen, meneer Martijn,’ viel Akke hem in de rede. ‘Ik wil een praatje met u persoonlijk, zo gauw mogelijk. Om acht uur. Schikt u dat?’

‘Best, zoals u wilt,’ zei Jock.

‘Tot straks dan,’ zei meneer Akke en hij verbrak de verbinding. Jock keek fronsend naar het lege scherm en hoorde zichzelf tegen Anna zeggen: ‘Er is iets aan het gebeuren, ik weet niet wat; alleen dat ik ermee te maken heb... Alle dingen hebben met elkaar te maken.’

Om zeven uur droeg Jock Xan op koffiedrank te maken (zijn nectarrantsoen was op), en wat andere dingen klaar te zetten voor hem en een bezoeker. Daarna stelde hij de robot op non-actief en bekeek hem nadenkend. Als ex-ruimtevaarder en planeetonderzoeker wist hij het een en ander van zulke machines... Zou hij proberen erachter te komen of er aan Xans brein was geknoeid, of er iets aan was gewijzigd? Hij overwoog dit plan vol twijfel: het was iets dat een léék streng verboden was, strafbaar als het werd ontdekt. Als er nu eens niets aan de hand zou blijken te zijn? En zelfs als het wel zo was, kon hij niet zeker weten of hij het euvel zou vinden... Nee, te riskant! Bovendien was er iets dat hij belangrijker vond.

Het schilderij afmaken! Twee kleinigheden eraan toevoegen, meer niet.

En ja, ontdekte hij korte tijd later, met een weloverwogen penseelstreek in elk van de lichtende vlekken had hij zijn werkstuk voltooid. Hij staarde blij en verwonderd naar wat hij had gemaakt. Twee donkere pupillen omringd door goud... twee ogen keken hem aan. Had Anna’s poes hem op het idee gebracht? Maar het wás Anna’s poes niet...

‘Ik zal je nergens vinden,’ zei hij tegen het denkbeeldige dier tegenover hem, ‘al zou ik onderzoeker worden op de planeet Aarde. Je bestaat alleen hier, op een schilderij van mij. Ik noem het de ogen van een tijger.’

Hij schudde zijn hoofd. ‘Je bent geschift aan het worden, hardop tegen niemand te praten. (Niemand niemand heeft mij verteld...)’

Hij liep de hal in, zag tot zijn opluchting (belachelijk!) dat zijn robot daar nog steeds roerloos stond, ging zijn atelier weer binnen en liet zich neerzakken op de smalle bank.

Is dit nou een goed schilderij? Hij wenste daar eigenlijk geen antwoord op en deed zijn ogen dicht. Meteen zag hij andere ogen; ze leken een beetje op zijn geschilderde tijgerogen... eerst onbekend, toen bekend... heel bekend zelfs... Ze gloeiden op uit een achtergrond van helder roze, purperen en grijze, vervloeiende tinten... Zulke dingen maakte ik vroeger op Venus, herinnerde hij zich. Aquarellen, doorgelopen verf in de regen... Maar op Venus zijn geen tijgers, nooit geweest. Wel wouden, maar niet donker, niet groen...

Hij opende zijn ogen en sloot ze weer, drukte zijn handen er stevig tegenaan. Maar het waterverfachtige visioen blééf... Kom tot jezelf, je hebt nooit eerder de ogen van een tijger geschilderd, of gezien...

Het visioen verdween. Een ander beeld kwam ervoor in de plaats, maar daar hoefde hij zich niet over te verwonderen: het was gewoon de herinnering aan een foto: een magere, donkere jongeman... Planeetonderzoeker Elf, Edu Jansen, komt binnenkort terug op Aarde.

Jock deed zijn ogen open, haalde diep adem en stond op. Niet denken, maar doen! Je hebt een schilderij gemaakt, en je hebt een idee, ideeën voor heel veel andere... Waarom durfde je het niet eerder, Jock? Aquarelleren: iets maken met veel water... Regen... Herinneringen... Rivier van de Vergetelheid...

Terwijl hij dat dacht was hij al bezig bij de tekentafel. Papier, grof papier... een blad opspannen... waar is m’n spons…

Het geluidssein van zijn huisdeur ging – eenmaal, tweemaal – en het duurde even voordat het tot hem doordrong waarom zijn robot niet opendeed.

Hij vloekte binnensmonds ‘Acht uur!’ En hij ging zijn bezoeker opendoen.

10 Ex-planeetonderzoeker

‘Goede avond,’ zei de forse kale man in de deuropening. Hij droeg niet zijn groene d.a.w.-gewaad. ‘Dat is een tijd geleden, meneer Martijn, en de eerste keer dat ik bij u thuis kom. Wilt u dus mijn kaart...’

‘Niet nodig, meneer Akke,’ zei Jock. ‘Komt u binnen.’

Akke stapte binnen, bleef staan toen hij de roerloze robot zag, trok zijn wenkbrauwen op en keek Jock vragend aan.

‘Ik heb hem op non-actief gezet,’ zei Jock, zo achteloos mogelijk.

‘O! Zo... Dat komt toevallig goed uit. Ik had u er nooit om gevraagd, maar nu het zo is... Waarom hebt u dat eigenlijk gedaan, meneer Martijn?’

Jock aarzelde even. ‘Meneer Akke, u bent onder meer psycholoog. Hebt u verstand van robotbreinen?’

‘Ik, meneer Martijn? Nee... Ik heb medicijnen gestudeerd en psychologie, een beetje geneusd in andere wetenschappen, maar techniek is niet mijn sterkste kant; daar zult u meer van weten dan ik... Nou ja, ik heb me beroepshalve wel eens bezig moeten houden met robotbrein-programma’s, maar ik durf niet te zeggen dat ik verstand van die dingen heb.’ Meneer Akke keek Jock onverhuld nieuwsgierig aan. ‘Waarom hebt u hem...’

‘Op non-actief gezet?’

‘Toch niet vanwege mijn bezoek?’

‘Nee.’ Jock maakte een gebaar naar de gewelfde toegang tot zijn kleine woonkamer. ‘Eerlijk gezegd, meneer Akke, omdat ik hem niet vertrouw... Ik heb erover gedacht zijn hoofd open te schroeven, maar dat leek me toch een beetje riskant.’

Akke keek van Jock naar de robot en toen weer naar Jock. ‘Riskant?’

‘Ach,’ zei Jock, ‘dat hoeft ú toch zeker niet te verbazen! Ik ben afgekeurd voor mijn beroep en dus onbetrouwbaar. Robots moeten altijd betrouwbaar zijn, maar volgens de d.a.w. moeten ze er ook voor zorgen dat hun meesters betrouwbaar zijn. – Gaat u binnen, meneer Akke. – Nou, zoals ik al zei kan ik, gezien mijn verleden, best nog steeds onbetrouwbaar zijn, gevaarlijk voor het Algemeen Welzijn. Dan zou mijn robot dus, voor het goede doel... Gaat u toch zitten, meneer Akke.’

Meneer Akke ging zitten. ‘Het spijt mij, meneer Martijn, maar ik kan u niet helemaal meer volgen! Wacht eens… U denkt dat, omdat u onbetrouwbaar zou kunnen zijn, uw robot het ook wel eens zou kunnen zijn: voor ú althans... bewerkt door de d.a.w.!’ Voordat Jock iets kon zeggen, ging hij voort, heftig en bijna boos: ‘Prachtig, prachtig bedacht! Ik zou best eens willen weten hoe u zulke dingen verzint!’

Jock pakte twee glazen. ‘Wilt u wat drinken? Koffiedrank? Of liever iets anders?’

Akke snoof. ‘Als u geen nectar hebt, dan iets anders graag. Iets... eh, met alcohol.’

Jock haalde zijn laatste fles tevoorschijn en schonk hun beiden in.

Even later zaten ze tegenover elkaar; meneer Akke in zijn eentje op de plaats waar Mary Kwang en Dr Topf de vorige middag hadden gezeten.

Akke sloeg zijn glas in één teug achterover. Hij hield het in zijn hand alsof er nog wat in zat en zei: ‘De reden van mijn bezoek is... Maar eerst een onbescheiden vraag, meneer Martijn: waarom exposeert u nooit? Ik heb een jaar of wat geleden uw werk kunnen bekijken; daarna nooit meer, behalve een enkel ding in het Creatief Centrum. U bent officieel als schilder erkend. Waarom laat u nooit zien wat u maakt?’

Jock schoot rechtop. ‘Dat is het! De reden van uw bezoek! De tentoonstelling, is het niet? Iemand heeft vandaag, met medeweten van mijn robot, in mijn atelier rondgerommeld... Waarom is iedereen er zo op gebrand dat ik meedoe?’

Akke keek hem stomverbaasd aan.

Echt verbaasd, zag Jock; hij wist zeker dat hij zich daarin niet vergiste. Hij wierp een verlangende blik naar zijn eigen, nog volle glas. Nee, ik moet mijn hoofd helder houden, dacht hij. Akke is om iets ánders gekomen. En toch... ik wed dat hij er ook mee te maken heeft.

Akke onderbrak Jocks overpeinzingen nogal ruw: ‘Jock Martijn, wat gaat er om in dat hoofd van jou? Ik vraag me af hoe je jezelf ziet. Je bent, behalve ex-planeetonderzoeker, kunstschilder. Bovendien werk je...’

‘Als Creatief Begeleider in Wijk Twee,’ viel Jock hem in de rede. ‘Ik ben niet vergeten dat u daarvoor hebt gezorgd. Voor mijn gevoel verdien ik zo mijn toelage, en heb daarbij nog de vrijheid om te schilderen. U was de enige, meneer Akke, die bij de hernieuwde psychologische tests, na mijn ontslag, iets voor mij...’

‘Ja ja,’ viel Akke hem op zijn beurt in de rede. ‘Je gaat me daar na zoveel jaar toch niet voor bedanken! Op die toelage heb je recht. Wat dat baantje bij het Creatief Centrum betreft: ik weet heel goed dat je er met tegenzin aan begon. Alleen doe je dat werk volgens alle rapporten beter dan honderd anderen... Laat me uitpraten! Zie je jezelf nog steeds alleen als ex-planeetonderzoeker?’

Jock wist geen woorden te vinden. Even was er een diep zwijgen. Akke staarde in zijn lege glas en zijn houding drukte maar één ding uit: Ik hou mijn mond tot jij wat hebt gezegd.

Langzaam en onzeker begon Jock: ‘Weet u wat ze me hebben gevraagd? Of ik meedoe aan een grote... ik bedoel een exclusieve tentoonstelling.’

Akke zei, met een bijna boosaardige grijns: ‘En natuurlijk zei jij: nee.’

Jock antwoordde, nu met vaste stem: ‘Inderdaad, ik zei “nee”, en daar had ik mijn redenen voor. Vertelt u me eens, als u werkelijk niets van die tentoonstelling weet, waarom zit u dan hier? Waarom vraagt u me dit en dat en weet ik wat, alsof ik nog eens psychologisch moet worden getest... Ik begrijp mezelf niet! Ik had u allang, razend van woede, de deur uit moeten gooien.’

‘Mijn verontschuldigingen, meneer Martijn,’ zei Akke kalm. ‘Ik was niet van plan zo te praten. Alleen... u lokte het op een of andere manier uit.’

Jock pakte zijn glas en nam een slok. Hij dacht: Ik moet – behalve Anna, maar die is als een deel van mezelf – toch iemand durven vertrouwen... Hij keek Akke aan en zei: ‘De tentoonstelling is geïnspireerd op de Buitenwerelden en zal worden gehouden in de galerie van Mary Kwang. Planeetonderzoekers, binnenkort terug van Venus, zullen die openen. Doctor Topf heeft er, geloof ik, de supervisie over.’

Akke floot zachtjes tussen zijn tanden. ‘Ai, ha! Nee, meneer Martijn, daar wist ik niets van. Ik herinner me wel iets te hebben gehoord van een tentoonstelling, maar exposities over de Buitenwerelden worden wel vaker gehouden... Wat deze aangaat: de combinatie Mary Kwang en Doctor Topf is interessant, maar voor wie de politiek een beetje heeft gevolgd, ook weer niet zo bijzonder geheimzinnig.’ Hij zweeg even en voegde erbij: ‘Ik begrijp nog steeds niet geheel waarom u nee zei. Een aanbod van mensen als deze twee sla je toch niet zomaar af.’

‘Ik vertrouwde ze niet,’ zei Jock. ‘Ze vroegen mij niet om mezelf, niet om mijn werk.’

‘Alleen als Ex-planeetonderzoeker? Nou, én? U vertrouwt uzelf niet genoeg, dat is het.’

Akke kwam overeind en begon de kamer op en neer te lopen drie stappen heen, drie stappen terug. ‘Ik heb u één maal psychologisch moeten testen, meneer Martijn, en ik ben echt niet van plan het nog eens te doen. Want ik kwam hier niet voor u! En evenmin voor mezelf. Ik kwam hier om iemand die u niet eens kent! Ik heb niet veel tijd meer en zal dus maar eindelijk ter zake komen. Een mini mobiel komt me om een uur of negen halen...’ Hij bleef staan. ‘Hebt u nog een glaasje alcohol voor me?’

‘Ja zeker,’ zei Jock, een beetje verward. Hij voelde zich alsof hij net een moeilijk examen achter de rug had. Wat hangt me nu weer boven het hoofd? dacht hij. Het Creatief Centrum... het heeft iets te maken met mijn werk in het Centrum... Hij probeerde zich vergeefs te herinneren of hij sommige regels daar té opvallend had overtreden.

11 Jock Martijn

‘De eerstvolgende keer,’ zei Akke, opnieuw in zijn lege glas kijkend, ‘zult u in het Centrum voor Creatieve Vorming een nieuwe pupil onder uw hoede krijgen. Deze moet, verplicht door de d.a.w., uw cursussen volgen, een jaar lang, zonder er een te verzuimen.’ Hij sloeg zijn ogen op en keek recht in die van Jock.

Die vroeg: ‘Jongen? Meisje?’

‘Jongen.’

‘Minderjarig, natuurlijk.’

‘Zestien jaar.’

‘Ach, ik krijg er toch zijn dossier bij? Ik beloof u, meneer Akke, dat ik hem drie dagen in de week creatief bezig zal laten zijn – of hij wil of niet –, alleen om hem voor erger te behoeden! Wat is er met deze jongeman nog meer aan de hand?’

‘Hij is intelligent, vindingrijk en... maar een schilder zal hij nooit worden.’

‘O ja?’ zei Jock. ‘Het verbaast mij dit uit de mond van de d.a.w. te horen. U dwingt hem mijn schildercursussen te volgen: iedereen is immers creatief...’

‘Natuurlijk is iedereen dat,’ onderbrak Akke hem. ‘Maar dat betekent niet dat iedereen schilder kan worden, of muzikant, of ruimteonderzoeker, of programmeur! Iedereen is creatief, als men die creativiteit maar stimuleert en... vertelt u me nou niet dat u daaraan twijfelt!’ Hij keek Jock kwaad aan. ‘Waarom maakt u dat ik steeds afdwaal? Ik heb echt niet veel tijd!’

‘Zowel uw afdwalen als uw tijdgebrek,’ zei Jock koel, ‘hebt u aan uzelf te wijten, niet aan mij. Wat is er met die jongen? Hebt u zijn dossier?’

‘Daar gaat het nu juist om! Ik heb het, maar ik wil het u niet geven. Voorlopig niet, tenminste.’

‘Dat is tegen de regels.’

‘Wéét ik, meneer Martijn. Maar het is in het belang van die jongen. Hoe moet ik het u nu uitleggen...’

‘U hoeft me niets uit te leggen. Die jongeman is opstandig; hij vertrouwt niets en niemand... gisteren niet, vandaag niet, of morgen. U niet, mij niet.’

Jock zag iets van verwondering op Akkes gezicht. Voor zijn geestesoog verscheen een steeds duidelijker beeld van de jongen – totdat Akkes stem het deed vervagen:

‘Als hij nu eens zonder verleden bij u zou kunnen beginnen; ik zeg alleen beginnen! Zonder dossier. Dat betekent niet dat u hem als een uitzondering moet behandelen. Integendeel! U moet ook gewoon rapport over hem uitbrengen.’

‘Waarom vraagt u...’ begon Jock.

‘Omdat ik het hem heb beloofd! De d.a.w. dwingt hem terecht naar het Centrum te gaan, maar ik vind dat hij er dan wel iets aan moet hebben. Vandaar dat...’

‘Ik heb dat heus begrepen, meneer Akke,’ zei Jock. ‘Maar waarom vraagt u mij hem onder m’n hoede te nemen?’

‘Om...’ Voor het eerst leek Akke even om woorden verlegen. ‘Omdat hij zo op je lijkt! Niet uiterlijk, maar... nou ja, hij lijkt op u. Ik kan zelf, misschien door mijn functie, niet zo veel met hem beginnen als ik wel wou...’

‘Hij is toch geen familie van u? Nee...’

‘Nee. Ik heb geen kinderen, tot mijn spijt.’

Nu was het Jock die een ogenblik verwonderd keek. Zo gewoonweg openhartig! Hoe oud zou hij zijn? Door dat kale hoofd lijkt hij leeftijdloos... Vijftig? Zestig? Ik zou zijn portret wel willen tekenen... Alleen: ik kán geen portretten tekenen. Dat lukt me maar soms en dan enkel als het onderwerp niet aanwezig is. Intussen sprak hij Akke in gedachten toe: Zal ik je nu vertellen dat ik om te beginnen een maand lang en soms zelfs het dossier van een cursist helemaal niet inkijk?

Akke praatte door: ‘Wellicht maar gelukkig dat hij geen familie van me is. Als dat jong mijn zoon was geweest had ik waarschijnlijk heel vaak ruzie met hem gekregen, net als... Ik hoop dat u zijn vertrouwen kunt winnen, meneer Martijn.’

Jock was er opeens bijna zeker van dat hij de jongen kende, hem ergens eens had ontmoet.

‘Zijn naam is Bart Doran,’ zei Akke.

‘Nee, die ken ik niet, zelfs nooit van gehoord,’ mompelde Jock.

Akke trok zijn wenkbrauwen op. ‘Wat?’

‘O niets, niets. Bart Doran, zei u.’

‘Laat hem alstublieft nooit merken dat ik hier ben geweest om over hem te praten,’ zei Akke.

Jock vroeg: ‘U neemt dus als vanzelfsprekend aan dat ik met uw plan akkoord ga?’

‘Ja,’ zei Akke. Hij zweeg even. ‘Ja, dat nam ik aan.’ Vol twijfel besloot hij: ‘Ja, dat deed ik. Vreemd.’

‘Inderdaad, héél vreemd!’ zei Jock, veel heftiger dan hij van plan was. ‘Wat verwacht u van mij: ex-planeetonderzoeker, amateurschilder en ook nog opvoeder tegen wil en dank? Nog een pupil erbij, een lastpost, zonder dossier, en dat enkel en alleen omdat u vindt dat hij op mij lijkt!’ Zachter ging hij verder: ‘Dat kan het, ook voor de jongen, wel eens extra moeilijk maken, in plaats van gemakkelijker zoals u blijkbaar denkt.’

Akke stond op. ‘U hebt gelijk. Het was een opwelling. Ik had de zaken op hun beloop moeten laten.’

Jock stond ook op. ‘Gedane zaken nemen geen keer. Stuur hem maar. Ik zal mijn best doen.’

Akke slaakte een zucht. ‘Dank u. En ik vertrouw erop, Jock Martijn...’

Jock onderbrak hem. ‘Misschien krijgen we er allebei spijt van, misschien ook niet,’ zei hij. ‘Dat zullen we wel merken. En nu heb ik een verzoek aan u. Wilt u, voordat u weggaat, even kijken in mijn atelier? Ik weet eigenlijk niet precies waarom ik u dit vraag. Alleen – wat u zult zien is ook: in vertrouwen.’

Akke keek... aandachtig, eerst ongelovig... ten slotte glimlachte hij verrast, en zei: ‘ogen! De ogen van een kat.’

Jock zei, eveneens verrast: ‘U hebt begrepen waar het om gaat... Ogen. Maar niet van een kat.’

‘Wél... O ja, wel, Jock Martijn. Je kunt me geloven of niet: ik heb ze zelf gezien, gistermorgen.’

Ik ook, dacht Jock, zonder verbazing. (Hoe is Akkes voornaam eigenlijk? flitste het door hem heen.) ‘Ik heb dit schilderij een andere naam gegeven,’ vertelde hij: ‘de ogen van een tijger.’

‘Tijger. De machtigste en prachtigste en ook gevaarlijkste van alle grote katten,’ fluisterde Akke. ‘Hoe komt u daarbij? De tijger is uitgestorven.’

‘Dat weet ik. Misschien juist daarom...’

‘Uitgestorven,’ herhaalde Akke. ‘Net zo dood en weg als Tyrannosaurus Rex.’

‘Wat zegt u nou?’

‘Ach, het doet er niet toe.’ Akke legde een zware hand op Jocks schouder en liet die daar een moment rusten. Toen liep hij langzaam het atelier uit. ‘Die minimobiel wacht zeker al op me, net als mijn vrouw...’

Heel vaag, ver beneden klonk een zoemertoon, twee maal. ‘Daar is-ie al, ongeduldig,’ zei Akke.

Hij liep naar de buitendeur, draaide zich om en keek over Jocks schouder naar de roerloze robot. ‘Voor zover ik weet is hij niet door de d.a.w. geherprogrammeerd,’ zei hij zacht. ‘Maar u moet er wel aan denken dat ik alleen Chef ben van Hoofdkwartier-Noord; ik ben niet in álle bestuursgeheimen ingewijd... Als ik u was, zou ik dat ding re-activeren, maar niet vertrouwen! adieu, meneer Martijn... Kent u die groet?’

‘Nee,’ zei Jock. ‘Wat...’

Maar Akke was al weg, de deur sloot zich achter hem. ‘Goedenacht, Akke,’ mompelde Jock. Hij ging terug naar zijn woonkamer, dronk zijn glas leeg en schonk zich nog eens in. De ogen van een tijger. Hoe kom je daarbij, vroeg je mij... De ogen van een kat. Welke? Anna’s kat? Akkes kat? Wat of waar, van wie is Akkes kat? Hemelse ruimte, het is me echt te veel voor een dag.

Hij ontdekte tot zijn verbazing dat het nog geen halftien was en activeerde zijn tv.

– Morgen moet ik naar het Centrum, maar het is te vroeg om naar bed te gaan.

Hij belandde in een direct uitgezonden Actueel Programma. Voor hij kon omschakelen naar iets dat hem aangenaam kon verdoven, trok het uiterlijk van de interviewster zijn aandacht – net lang genoeg om te horen wat ze zei:

‘Dus u bent het niet eens met doctor Topf.’

Een sneeuwwitharige, geleerd uitziende man in het blauw gaf antwoord; Jock kende hem wel van gezicht en wist ook zijn naam: Dr Hanson. Hij was vroeger erg bekend geweest als planeetgeleerde; nu was hij voorzitter van een Bond met een onmogelijke naam, en evenals Dr Topf lid van het Aards Parlement.

‘Ik heb het u duidelijk uiteen gezet,’ sprak Dr Hanson. ‘De Buitenwerelden zijn belangrijk, maar niet zo belangrijk als sommige mensen wel denken. Waarom moeten de bewoners van onze Aarde er de helft van hun belasting aan betalen? Denkt u nog even aan wat ik zei over Venus.’

De interviewster wendde zich tot Jock en de rest van haar onbekend publiek. Achter haar wentelden zich plotseling alle planeten van het zonnestelsel om de zon... Eén ervan kwam duidelijker in beeld, steeds dichterbij.

‘Om het samen te vatten, doctor Hanson: de planeet Venus bijvoorbeeld...’

‘...is een heel jonge planeet. Vijandig aan alles wat mens is. Van de menselijke nederzettingen is er nog maar één over: de grote koepel...’

‘De beroemde koepel,’ zei de vrouw.

‘Ja, maar hoeveel miljarden kost het ons, Aardebewoners, die koepel, bolwerk tegen een primitieve, onveilige planeet, in stand te houden? Naar mijn mening moet die nederzetting opgeheven worden. O nee, niet totaal... Laten er alleen geen ménsen op Venus wonen; laat die planeet de eerste eeuwen over aan computers en robots.’

‘Dat hebt u ons duidelijk doen begrijpen,’ zei de interviewster. ‘Ik dank u daar, mede namens alle kijkers, hartelijk voor.’ Haar driedimensionaal beeld keek Jock vriendelijk aan. ‘Goede avond. Dit was een gesprek met doctor Hanson, onder andere Voorzitter van de Bond van Steunt Enkel Aardse Activiteiten, b.s.e.a.a. – een antwoord op het programma van doctor Topf, dat gisteravond werd uitgezonden. Dit alles naar aanleiding van de spoedige aankomst van Ruimteschip Avondster. Wij hopen morgen een discussie uit te zenden tussen de twee planeetgeleerden. Moet men de kleine, kostbare nederzettingen op de Buitenwerelden in stand houden, ja of nee? In het bijzonder die op Venus...’

Jock schakelde de tv uit en liep naar de visifoon, maar zijn gedachten tolden nu zó rond dat hij de juiste code niet meteen kon vinden. Hij reactiveerde zijn robot (Zou Xan nu blij zijn?) en droeg hem op contact te zoeken met Dr F. P. Topf.

‘In gesprek,’ zei de robot.

‘Probeer het nog eens, op alle lijnen,’ beval Jock. Hij begon zijn kleren uit te trekken. ‘Noem mijn naam en zeg dat het dringend is.’

‘In gesprek,’ meldde Xan. ‘Even geduld a. u. b.’

Jock ging onder de water-sproei-reiniger staan, zette die op koud en rilde...

‘Even geduld a. u. b., in gesprek,’ zei de robot.

Jock sloeg een badlaken om en ging zijn atelier in. Maar hij ontweek de ogen van een tijger. Hij bekeek andere schilderijen, oude en nieuwe, haalde een paar mappen met schetsen tevoorschijn en sprak tot zichzelf: Ik heb het een en ander van Mars, zelfs nog ter plaatse gemaakt. En van Venus weet ik... méér dan de meesten. Over drie dagen is de Avondster hier. De planeetonderzoekers openen de tentoonstelling, maar ze moeten eerst een week in quarantaine. Ik heb tien dagen! Nee, maar een week, want ik moet drie dagen naar het Centrum. Zeven dagen. Durf ik het aan?

‘Meneer Martijn, komt u,’ zei Xan. ‘Ik heb contact.’

Jock liep haastig naar de visifoon.

‘Doctor Topf,’ zei hij tegen het beeld op het scherm; het zag er nogal knorrig uit.

‘Ah, meneer Martijn!’ zei de ander, en zijn gezicht klaarde op.

Jock vroeg: ‘Heeft Mary Kwang mijn schilderijen bekeken?’

Het gezicht van Dr Topf veranderde nog eens. ‘Wat bedoelt u?’ vroeg hij, plotseling koel en argwanend.

‘zij, of een van haar assistenten. Het geeft niet, doctor Topf,’ zei Jock. ‘Wil zij... wilt u... willen u en zij nog steeds dat ik meedoe aan die tentoonstelling?’

‘Ja ja zeker, meneer Martijn! Niets liever! U wordt dan bij de opening verwacht; ik zal u aan al mijn collega’s voorstellen, en... Nu ja, interviews, tv-opnamen, enzovoorts. De kans van uw leven! Noem uw condities, meneer Martijn; als het maar authentiek werk is, uit het geheugen of naar de natuur...’

Jock viel de nu plotseling te opgewekt babbelende man in de rede. ‘Laat mevrouw Kwang één muur voor mij reserveren. Meer heb ik niet nodig... Nee, doctor Topf, echt niet. Ik heb net naar een van uw tegenstanders geluisterd: doctor Hanson... Ah, u begrijpt me. Ik sta aan uw kant! Dus doe ik mee aan die tentoonstelling. Alleen daarom doe ik eraan mee!’

12 Creatief Begeleider

Het Creatief Centrum van Wijk Twee bestond uit een aantal lage gebouwen, zowel oude als nieuwe, die met elkaar verbonden waren tot een geheel. De vele ingangen, en de tuin eromheen, zorgden ervoor dat het er gastvrij en aantrekkelijk uitzag – maar degenen die er regelmatig kwamen wisten dat de ingangen onzichtbaar-streng-elektronisch werden bewaakt. In de tuin, op het blauwgroene kunstgras, stonden, tussen banken en zetels, vele beelden en objecten; een aantal ervan was door cursisten gemaakt. Maar ze waren uitgekozen en geplaatst door de stadsarchitecten.

Jock Martijn ging als altijd binnen door de kleine, weinig gebruikte zij-ingang, via het dalende deel van de roltrap en de keldergewelven. De toegangsdeur onder aan de trap schoof meteen open toen hij de metalen band om zijn linkerpols liet zien.

In de kelders bevonden zich, behalve de noodzakelijke technische installaties, verschillende kamers waar werkmateriaal was opgeslagen, ruimten met onvoltooide of afgekeurde werkstukken, en kamers die waren volgepropt met de meest uiteenlopende oude en nieuwe voorwerpen, door cursisten verzameld en bij elkaar gebracht: de meeste beschadigd en in het dagelijks leven van weinig of geen enkel nut – gewone dingen, mooie dingen, lelijke dingen en de meest vreemde dingen... hoewel: bij sommige discussies was gebleken dat de begrippen ‘mooi’ of ‘lelijk’, ‘gewoon’ of ‘uiterst vreemd’ voor verschillende mensen sterk uiteen liepen.

‘Het is langzamerhand bijna een museum,’ zei Jock tot zichzelf, een beetje slaperig, zo vroeg in de morgen. ‘Of enkel maar een rommelzooi?... In oude tijden schilderden ze stillevens... Ik zou Roos, Daan en Dickon dadelijk voor kunnen stellen er een op te bouwen...’

Hij hield een moment stil en keek naar een grillige stronk écht hout op een voetstuk, naar een gedeukte metalen cilinder, naar een verouderde maanreizigershelm, gaapte eens en liep door. Meteen daarna hoorde hij gerucht. Weer bleef hij staan. Hij verstijfde even toen zijn blik viel op de dreigende gestalte van een half ontmantelde robot. Maar die bleef roerloos... natuurlijk! Jock hield zich net zo roerloos. Hij luisterde en zijn spanning verdween.

Nou zul je zien, dacht hij, dat er weer een paar ligt in het Blinkende Bed!

‘Het Blinkende Bed’ was het prachtigste stuk in de kelders van het Centrum – volgens de meeste cursisten tenminste. Aan de d.a.w. was er nooit speciaal verslag over uitgebracht; het behoorde gewoon bij de ontelbare voorwerpen en prullaria die de creativiteit moesten stimuleren. Een heel, heel oud, heel breed bed, met opstaand hoofd- en voeteneind van metalen staven, van boven versierd met grote, koperen knoppen, die altijd glommen, al zou niemand ooit toegeven dat ze regelmatig werden gepoetst. Op dat bed lag iets hards en bultigs dat ‘matras’ heette, en daarop lagen een paar versleten lakens, kussens, een deken en een sprei van recenter datum: alleen maar ouderwets, met wilde patronen in verbleekte kleuren.

Jock stapte langs de robot een gewelfde kamer binnen en maakte licht.

Twee jonge mensen rezen op tot ze zaten, dicht naast elkaar in het Blinkende Bed; ze knipperden even met hun ogen en keken hem toen vriendelijk-brutaal aan.

‘Roos en Daan,’ sprak Jock hoofdschuddend. ‘Hoe lang zijn jullie hier al?’

‘Vrijen is ook creatief,’ zei Roos.

‘Dat zou het altijd moeten zijn, zeker,’ zei Jock.

‘Nou, wat ons betreft...’ mompelde Daan. De twee keken elkaar lachend aan. In hetzelfde ogenblik werd Jock bevangen door eenzaamheid en jaloezie... een ogenblik maar.

‘Ik ben blij dat ik dáár tenminste geen rapport over hoef uit te brengen,’ zei hij droogjes. ‘Ik wil alleen weten hoe vroeg jullie hier al waren. Ik dacht dat ik de eerste was vandaag. Welke Ingang heeft jullie toegelaten? Of hebben jullie je vannacht in laten sluiten?’ Toen de twee niet meteen antwoord gaven, ging hij voort: ‘In laten sluiten dus!’ Hij dacht: Mijn eigen schuld. Ik was er gisteren niet en mijn vervangers kunnen niet overal op letten. Hoewel het mij eigenlijk niet... Hardop herhaalde hij: ‘In laten sluiten! Jullie weten toch dat dit tegen de regels is? Er mogen zich geen cursisten in het Centrum bevinden zonder dat er een begeleider aanwezig is. Het spijt me, maar als jullie zo doorgaan dwingen jullie mij het te rapporteren voordat de Computer erachter komt...’ Hij keek de ruimte rond. ‘Deze paar vertrekken zijn de enige waar de d.a.w. niet álles van weet,’ voegde hij erbij. ‘Nou ja, ze hebben wel alles hier laten registreren en beschrijven, maar ik denk niet dat ze de aardigheid inzien van bijvoorbeeld... een doos vol onbegrijpelijk glas, of van een Blinkend Bed.’

Roos en Daan grinnikten en keken hem toen ernstig aan. ‘Je wilt dat het zo blijft,’ zei Daan.

‘Ja natuurlijk,’ zei Jock. ‘Jij niet?’

‘O ja, wij ook,’ zei Roos oprecht.

‘Hou je dan voortaan zo veel mogelijk aan de regels, wil je?’ zei Jock.

De jongelui knikten.

‘Ik heb straks een aardige opdracht voor jullie,’ zei Jock. ‘Die viel me zonet in. Ik zie jullie gauw, boven.’

Hij vervolgde zijn weg; zijn afdeling bevond zich vlak boven de begane grond en bestond uit een grote werkplaats – ‘het Atelier’ – en een nis die erop uitkwam: ‘het Begeleidersvertrek’.

De d.a.w. had een dertigtal mensen als begeleiders in het Centrum te werk gesteld; sommige voor een dag, andere voor meer dagen. Niemand werkte er meer dan drie. Er waren vier afdelingen, en op de meeste dagen waren er ook vier begeleiders aanwezig, behalve op zaterdag. Op zondag was het Centrum gesloten. Veel begeleiders hadden een of twee assistenten; Jock, als de laatstgekomene, had er geen, maar dat beviel hem juist best. Hij kon het met de meeste van zijn collega’s redelijk goed vinden, maar hij had zich toch altijd wat afzijdig gehouden en buiten het Centrum zag hij hen zelden. Hij had de anderen wel eens horen mompelen: ‘Schilderen, achterhaald... of erg exclusief. Al de lui die dat doen zijn op zichzelf...’ Hij wist dat daar wel iets van waar was, al lag het niet aan het schilderen. Het simpele feit dat hij altijd door de kelderdeur het gebouw binnenkwam en verliet, in plaats van door een der hoofdingangen waar alle begeleiders elkaar vaak ontmoetten, was misschien tekenend. ‘Niet helemaal,’ zei hij soms tot zichzelf. ‘Het is gewoon een aanwensel uit de tijd dat ik hier nog maar net werkte, en er de pest over in had, en geen gezeur aan mijn hoofd wilde hebben over mijn “avonturen” als planeetonderzoeker.’ Bovendien bevond zijn afdeling – Vier – zich toevallig (of juist niet toevallig?) in een uithoek van het gebouwencomplex.

Jock keek het nog lege atelier rond. Bijna altijd waren er wel een paar cursisten eerder dan hij, maar vandaag was hij, na een slechte nacht, zo vroeg wakker geworden, dat hij, hoe suf en slaperig ook, maar meteen was opgestaan... Ergens anders in het gebouw hoorde hij stemmen. De afdeling van Steem; daar waren ze altijd voor dag en dauw... Hij haalde een beker koffiedrank uit de automaat – smaakte afgrijselijk, maar misschien friste hij ervan op – en begon rond te lopen, afwezig de werkstukken bekijkend.

Waarom, vroeg hij zich af, zei Akke dat ik een betere begeleider ben dan honderd anderen? Méénde hij dat? Ja! Maar wat verwacht hij precies van dit werk? Het is waar, ik heb nooit ernstige moeilijkheden gehad, conflicten met cursisten, zoals Steem en Erk... De meeste komen hier niet met al te veel tegenzin. En eigenlijk werk ik hier zelf ook niet met tegenzin... niet meer! Deze gedachte verraste hem zó, dat hij midden in de grote ruimte bleef staan. Toch ben ik het nog steeds niet eens met alles wat de d.a.w. volgens reglement van mij vraagt.

Roos, Daan en een stuk of wat anderen kwamen binnen. ‘Morgen, Martijn!’

Hij beantwoordde hun groeten en vervolgde intussen zijn overpeinzingen. Ik doe ook niet precies wat de d.a.w. van mij verwacht... is dat het wat zij voelen? Hij keek ietwat verbaasd naar de cursisten die binnengekomen waren, de mensen van wie hij ‘de creativiteit stimuleren en begeleiden’ moest. Ze waren er intussen bijna allemaal; de meesten waren jong, maar er waren er ook die meerderjarig waren, één was er zelfs ouder dan hij. Slechts heel enkelen kwamen vrijwillig en dat dan meestal omdat ze niet toegelaten waren tot een van de ‘echte’ kunstacademies.

Jock stond nog steeds stil in het geroezemoes van gesprekken, van activiteiten om aan werk te beginnen of het juist uit te stellen. Hoewel hij niets zei, veranderde het geroezemoes niet in lawaai; dat was nooit gebeurd, van het begin af aan.

Hij wist zeer goed wat daar een van de oorzaken van kon zijn: een aantal van zijn cursisten was min of meer bang voor hem, al waren er prettige uitzonderingen, zoals Roos en Daan. En ze zijn het niet allemaal, lang niet allemaal, dacht hij, en van sommige figuren is het maar goed dat ze van mij zijn ontzien: zoals Jon en Niku...’

Was het dat? Maakte dát hem een goede begeleider in de ogen van Akke en de d.a.w.?

Plotseling hield hij zijn adem in: Akke is niet de d.a.w.! Akke overtreedt óók regels... en dat had ik allang moeten weten... Waarom heeft hij mij dit werk bezorgd? Hoe veel beter kent hij mij dan me eigenlijk lief is?

Het kan Jock Martijn niet écht schelen of je wat uitvoert of niet. Hij zeurt nooit aan je hoofd. Je kunt hem niks wijsmaken. En hij heeft lak aan de d.a.w. Wanneer had hij dat toch eens opgevangen... met iets van voldoening zelfs?

Jock keek aandachtig naar al die mensen om hem heen. En voor het eerst, werkelijk voor het eerst, beving hem een gevoel van vrees. Hoeveel invloed – ten goede of ten kwade – kon hij uitoefenen, hád hij misschien al uitgeoefend?

Onzin, Jock, doe nou maar gewoon, als altijd, wees hij zichzelf terecht.

Hij dééd gewoon, begon rond te lopen, nam nu en dan deel aan flarden van gesprekken, met er tussendoor een opmerking over een voltooid of onvoltooid werkstuk. Maar terwijl hij dat deed, nam hij iedereen nog eens goed op. Al die bekende gezichten... en toch niet bekend genoeg... Kilian ontbrak, maar die was altijd op het nippertje. En Bart Doran, de onbekende jongen die hem voor een deel van zijn nachtrust had beroofd, was er ook niet.

Ruim tien minuten later kwam Kilian binnenslenteren. Nu nog een minuut, en iedereen die dán door een Ingang binnenkwam zou automatisch geregistreerd worden als te laat. Een paar maal te laat gaf een berisping, wat heel onaangenaam kon zijn voor de betrokkene. verzuim werd als nog veel ernstiger beschouwd, zeker voor iemand die voor de eerste keer kwam.

Moet die Bart nu meteen zo beginnen, dacht Jock geërgerd. Zelfs als ík dat niet rapporteer, doet de Centrum-computer het toch... Hij begon een beetje het land te krijgen aan de onbekende jongeman.

‘Een schilderij is het Toppunt van Illusie en Bedrog, juist omdat je het aan kunt raken,’ klonk Kilians stem sloom achter zijn rug. ‘Ik begrijp niet waarom ik nog steeds niet naar Bouwen-met-Licht ben overgestapt, of Projectie-in-de-Ruimte, of gewoon Drie-D-Foto.’

Jock draaide zich niet naar hem om. ‘Over Drie-D gesproken,’ zei hij, ‘Roos, Daan en jij, Dickon, weten jullie nog wat een stilleven is? Jullie moeten er eens een proberen te maken... Eerst een combinatie bij elkaar zoeken van allerlei voorwerpen. Misschien willen jullie het wel schilderen ook. En wie weet wil Kilian er zelfs Drie-D-foto’s van nemen.’

‘Stil-leven... wat een wóórd, hè?’ zei Roos.

Daan fluisterde iets in haar oor; ze giechelde. Maar ze lachten Jock daarna heel vriendelijk toe. Een paar anderen kwamen erbij; zelfs Kilian toonde enige interesse.

Op dat moment kwam Bart Doran binnen; hij wist dat heel opvallend te doen.

‘Eindelijk,’ zei hij luid. ‘Ik hoop dat ik hier goed ben aangekomen. Dit is toch Afdeling Vier?’

Hij stapte regelrecht op Jock af. De anderen gingen een beetje opzij.

13 De minderjarige

Ze namen elkaar op, de man en de jongen.

Lijkt uiterlijk inderdaad geen steek op mij, dacht Jock. Dit is wat je noemt: een ‘knappe knaap’, ondanks die spray-pleisters op zijn voorhoofd. Bijna tegelijkertijd werd hij overvallen door een waanzinnige gewaarwording: alsof die pleisters op zijn eigen hoofd zaten, alsof hij voor een spiegel stond en zijn spiegelbeeld was veranderd in het gezicht van de jongen tegenover hem... Dan zou hij hetzelfde moeten voelen, flitste het door hem heen, moet hij mij zien alsof... Het gevoel verdween net zo plotseling als het gekomen was; hij merkte dat hij zijn voorhoofd afveegde – het was vochtig van zweet –, maar niemand anders had iets gemerkt, behalve misschien de jongen, die hem met donkere... nee, duistere ogen aankeek en verder praatte:

‘...kom me melden in opdracht van de d.a.w. Bent u meneer Jock Martijn?’

‘Inderdaad. Hoe raad je het!’ zei Jock met een effen gezicht. Maar hij had even goed een beetje verbaasd kunnen zijn: Creatieve Begeleiders onderscheidden zich immers in geen enkel opzicht van degenen die ze moesten begeleiden: niet in kleding of andere uiterlijke kenmerken, zelfs vaak niet in leeftijd. Hun enige teken was de onopvallende metalen band om hun pols.

‘En jij bent Bart Doran.’

‘Hoe raadt u... hoe weet u dat, meneer Martijn?’

‘Laat dat “meneer” maar weg. Ik krijg niet zomaar nieuwelingen naar me toegestuurd! De d.a.w. stuurt mij er van tevoren bericht van, mét je naam. Kom maar even met me mee.’

Jock ging de jongen voor naar de nis die in d.a.w.-termen ‘begeleidersvertrek’ heette. De kleine ruimte werd bijna geheel in beslag genomen door een bureau-met-toebehoren. Jock ging eróp zitten, niet erachter. De jongen weigerde in een zetel plaats te nemen; hij bleef staan, waardoor hun ogen op dezelfde hoogte waren.

Jock had zich nog nooit zo onzeker gevoeld. Niet dat iemand daar gauw iets van zou merken... behalve nu juist deze: Vijand? Vriend? Hoe dan ook: Gevaarlijk!

‘Je bent bijna vijf minuten te laat,’ zei hij. ‘Ik zal het niet rapporteren, maar ik vertel je wel dat het tijdstip van je komst via welke Ingang dan ook is doorgegeven aan de Computer en daarmee geregistreerd... Mag ik je kaart?’

‘Kaart? O, vergeten!’ zei de jongen.

Jock was ervan overtuigd dat hij loog, maar hij ging onbewogen verder: ‘Ach! Jammer. Nou ja, het kost me alleen een beetje meer werk. Ik moet een paar gegevens van je hebben.’

‘Gegevens? Welke?’ zei de jongen wantrouwig.

Jock drukte een knop in; een magneetband ging draaien. Intussen werden er (wist hij) foto’s van zijn nieuwe pupil genomen – driedimensionaal en van alle kanten. (Maar je dossier heb ik niet!) Hij vroeg, impulsief: ‘Heb je een kat?’

Even leek de jongen uit zijn evenwicht. ‘Kát? Hoezo?’

Jock zette met een uiterst nadrukkelijk gebaar het opname-apparaat stil. ‘Krabben op je armen en handen... en... misschien op je... voorhoofd,’ zei hij. ‘Waar zou dat anders van kunnen zijn dan een kat? Mijn zuster heeft er ook een, een poes, net zo wild waarschijnlijk, maar die krabt nooit. Ze is schuw, kruipt weg, onder een zetel of zo... Maar laten we niet afdwalen,’ vervolgde hij, na een korte tijd gespannen zwijgen. Hij liet de band weer draaien. ‘Naam: Bart Doran. Correct. Leeftijd?’

‘Wat gaat u dat aan?’

‘Jongeman,’ zei Jock, ‘je moet geen antwoorden weigeren op vragen die ik altijd beantwoord kan krijgen. Tijdverknoeien! Ik wil alleen de volgende dingen weten, behalve je naam: je geboortedatum en geboorteplaats en de plaats waar je op dit ogenblik woont. Je hoeft me echt niets méér te vertellen, zelfs niet waarom je hierheen bent gekomen, of gestuurd. Dat interesseert me, eerlijk gezegd, geen barst!’

De jongen trok een gezicht waaruit bleek dat hij de laatste woorden niet geloofde.

Gelijk heb je, dacht Jock, terwijl hij doorpraatte: ‘Kijk, daar zijn je medecursisten; ik zal je dadelijk aan ze voorstellen. En dan moet er gewerkt worden.’

‘En als ik nou níét werk?’ begon de jongen.

‘Probeer het maar eens en zie wat ervan komt!’ zei Jock, luid genoeg om te maken dat een aantal cursisten met hun bezigheden ophielden en nieuwsgierig keken van hun begeleider naar weer zo’n brutale ‘nieuwe’.

‘Je naam, leeftijd, enzovoort!’ beval Jock. ‘Nu meteen!’

Een minuut later was aan deze formaliteiten voldaan.

Jock stelde de nieuweling voor aan de anderen: ‘Dit is Bart Doran. Eén naam is gemakkelijker genoemd en onthouden dan een heleboel andere: ik verwacht dat jullie jezelf – niet allemaal tegelijk alsjeblieft – aan hem voorstellen. Alleen... Bart, dit zijn Roos en Daan, en dit is Dickon; toen jij binnenkwam was ik met ze aan het praten over een stilleven, een oeroud begrip in de schilderkunst. Misschien kun jij ze dadelijk helpen dingen te verzamelen om zo’n stilleven te maken, want dan kunnen zij jou meteen wat van het Centrum laten zien...’

Hij wisselde blikken met Roos en Daan. (Jullie begrijpen het... Maak hem een beetje wegwijs... al hoef je hem heus niet alles te vertellen.)

Tegen Jocks verwachting gingen de rest van de morgen en het grootste deel van de middag kalm en normaal voorbij. Bart Doran had geen aanstalten gemaakt om met een of ander werkstuk te beginnen, maar dat had Jock van een nieuweling nooit geëist. De moeilijkheden begonnen pas aan het einde van de dag.

Jock zat in een kring van cursisten die al een tijdje opmerkingen maakten als: ‘Ik zie er niks in, en als ik er wél wat in zag, wat dan nog?’ Terwijl hij met hen praatte, luisterde hij met een half oor naar een twistgesprek in een andere hoek van het atelier, tussen Roos, Daan, Dickon en Kilian over objecten voor een stilleven.

‘Tijdvulling, dát is wat je ons geeft!’ zei een van de mensen in de kring, een opstandige man die een jaar of tien ouder was dan Jock. ‘Waar of niet, Martijn? Ik noem dat niets!’

‘Toch kun je iets maken uit niets,’ sprak Jock met gehuicheld enthousiasme. ‘Kijk, als je nu zo’n vel stevig papier... dit grove recy-papier bijvoorbeeld, nat maakt, gewoon nat, met water, en je laat er verf op druppelen, met je ogen dicht desnoods... Wat krijg je dan?’

‘Natte verf in water,’ mompelde de ander.

‘Maar je kunt er heel wat in zien,’ zei het mooie meisje naast hem.

‘O ja, Ini? En wat dan nog?’ zei de opstandige man. ‘Dat zeg ik nu voor de tiende keer. Ik kan overal wel wat in zien! Waarom moet ik daarvoor als een klein kind knoeien met verf, of met water en verf... Kun je niets nuttigers bedenken, Martijn?’

Jock begreep zijn protest wel: Een ontslagen computerdeskundige en programmeur, exact van aard, afkerig van zogenaamd artistieke vaagheden... ‘Ja maar, Djoeli, kijk nou eens...’ begon hij. Hij was intussen daadwerkelijk bezig geweest met de techniek die hij had verdedigd.

‘Een regenboog,’ zei Bart Doran onverwacht vlak bij hem. ‘Alleen wel een rót-regenboog. Mooie kleuren hoor, maar verder... gewoon wat rare slierten.’

Jock gooide zijn penseel neer en staarde hem aan.

‘Water, regen, regen, water, regen,’ ging de jongen door. ‘Is het wáár dat je planeetonderzoeker bent geweest, op Venus, waar het altijd regent?’

Ieder ander die Jock deze vraag ooit had durven stellen, had altijd een afdoend antwoord gekregen: ijzig zwijgen en een dodelijk-ongenaakbare blik, of, heel soms, een koud uitgesproken: ‘Dat is jouw zaak niet; waar bemoei je je mee?’

Deze keer zei Jock alleen simpel: ‘Ja.’ Hij kon gewoon niet anders.

Bart Doran keek hem verlangend aan. ‘Regent het daar heus zo erg en zijn er echt altijd regenbogen?’

Nu werd het Jock toch te bar. Hij vroeg: ‘Hoe weet jij dat ik...?’

‘zij hebben het me verteld.’ Dit met een vaag gebaar naar verschillende cursisten.

‘O. Ach, daar heb ik nu niets over te zeggen,’ zei Jock afwerend, en hij wendde zijn ogen af voor de teleurstelling in die andere ogen.

Is het dat? dacht hij toen. Het antwoord op al de vragen die ik mij vanmorgen heb gesteld? Planeetonderzoekers, en zeker die op Venus... zelfs ex-planeetonderzoekers hebben bij veel mensen een interessant aureool. Hij vloekte inwendig. Omdat het nu pas goed tot hem doordrong dat er inderdaad een samenhang was tussen alles...

Alles wat ik doe. Mijn goede verhouding met de meeste mensen hier: zal die niet bedorven worden als ik, behalve gewoon Creatief Begeleider, plotseling niet ex-planeetonderzoeker meer ben maar bijna weer een echte word, door die grootse tentoonstelling met mijn naam en weet ik wat nog meer op tv et cetera?

Terwijl hij dit overdacht praatte hij gewoon door over de mogelijkheden van werken met ‘nat-in-nat’. Maar zijn hart was er niet meer bij. Het verwonderde hem dan ook niet dat veel cursisten oppervlakkig en slordig werkten. Evenmin dat de verontrustende jongeman Bart Doran hem krachtig verzekerde dat hij zich nooit en te nimmer in zou laten met ‘zulke waterige, verwaterde, op toevalligheden berustende verzinsels’.

Ook ’s avonds na de etenspauze in de grote kantine bleef Bart Doran een storend element. Voor Jock althans; hij was er volstrekt niet zeker van dat de anderen er net zo over dachten.

Jock bemoeide zich niet met de jongen, hij ontweek hem zelfs; pas kort voor het tijdstip dat deze dag in het Centrum ten einde zou zijn ging hij naar hem toe, plichtmatig en tegen zijn zin.

‘En, heb je al enig idee wat je in de toekomst zou willen doen?’ vroeg hij.

‘Nee,’ zei Bart. ‘Tenminste niet wat ik hier ga doen. Niks, denk ik.’ Hij trommelde met zijn vingers op een stuk donkergroen karton dat tussen hen in op een tafel lag. Plotseling boog hij zich naar voren, trok een palet met glans-en-licht-verf naar zich toe en keek Jock spottend aan. ‘Als je er zo verschrikkelijk naar verlangt dat ik iets tastbaars maak,’ zei hij, ‘wil ik dat wel doen, hoor. Heb je een goed penseel?’

Jock overhandigde hem er een, zonder commentaar.

De jongen doopte het in de verf, tekende zorgvuldig twee cirkels op het donkergroene karton en vulde ze beide snel in tot glanzende, okergouden vlekken. Daarna pakte hij een zwarte stift en zette in elke vlek een felle, verticale streep. Hij liet de stift vallen.

‘Weet je wat dit is, Jock Martijn? Vast niet!’

‘Jawel,’ fluisterde Jock. ‘De ogen van een tijger.’

Alle spot verdween van Barts gezicht. ‘tijger?’

‘Een uitgestorven dier,’ zei Jock, ‘leek op een kat...’ Een grote kat, dacht hij, met strepen.

‘O!... Ja, ja... dat weet ik. Maar ik maak alleen dingen die niet dood zijn, die echt bestaan. Dit zijn...’ Barts stem trilde even, werd zachter. ‘Dit... Je moet het raden.’

‘Doe niet zo kinderachtig,’ wilde Jock zeggen, maar hij was met stomheid geslagen.

De jongen raapte de stift op en liet die weer vallen. Hij keek rond, vond een dikke kwast en schilderde met heftige bewegingen een aantal evenwijdige, boze zwarte lijnen over het hele vlak. ‘Zei je niet dat een tijger gestréépt was?’

Jock dacht: Ik heb dat niet gezegd en jij weet dat best!

Hij vond zijn stem terug en zei langzaam: ‘Kat, tijger, of tijgerkat... Wát je ook hebt gemaakt: het is vast en zeker iets dat achter tralies is gevangen.’

Nu was het de jongen die geen woorden wist te vinden.

deel twee

En ik, ik heb het Woud betreden, waar,

In vlammen, roze en goud...

walter de la mare

1 Ruimteschip Avondster

Ze zaten tegenover elkaar in de kleine cabine die ze deelden in het grote ruimteschip Avondster, de planeetonderzoekers Elf en Twaalf – Edu Jansen en Mick Tomson.

‘Een slokje voor het slapengaan?’ vroeg Mick.

Edu Jansen knikte.

‘Na deze lange reis zullen we weer aan de aardse zwaartekracht moeten wennen,’ zei Mick, terwijl hij met een onbedoeld sierlijk gebaar een langzaam vallend glas opving. Er was kunstmatige zwaartekracht aan boord van de Avondster, maar die was net genoeg om de reis draaglijk te maken – vele malen minder dan die op Aarde, of op Venus. ‘Alsjeblieft,’ zei Mick, ‘een van onze laatste flessen aangebroken, Edu, en daar ga je!’ Hij gaf zijn collega een glas aan en dacht: Hóé zal het met je gaan, Edu Jansen? Wat heeft de Aarde voor jou in petto? Je weet wat ik me steeds afvraag...

Edu dronk langzaam, genietend van een drank die hij maandenlang niet had durven proeven. ‘We worden werkelijk als eersteklasreizigers behandeld,’ zei hij luchtig. Maar zijn ogen leken naar iets te kijken dat alleen hij kon zien.

Wat ziet hij? vroeg Mick zich af. Waar denk je aan, Edu, planeetonderzoeker in Buitengewone Dienst?

‘Ik wou dat ik kon uitspreken wat ik denk,’ zei Edu, ‘maar jammer genoeg...’

Een kleine robot stond plotseling tussen hen in. ‘Kan ik u, voor het slapengaan, nog ergens mee van dienst zijn?’

‘Nee, dank je,’ zei Mick kortaf. ‘We roepen je wel als we je nodig hebben. Stoor ons dus niet, alsjeblieft.’

Edu schudde even zijn hoofd, glimlachte vluchtig en zuchtte tegelijkertijd. ‘Die robot doet gewoon zijn plicht.’

‘En spioneert,’ zei Mick. ‘Het halve schip bespiedt ons, of beter gezegd, bespiedt jóú.’

Edu gaf hier geen antwoord op.

‘Jij weet dat net zo goed als ik. Hemelse ruimte, ik wou dat je wat meer zéí, dat we gewoon konden praten.’ Mick schonk zich nog eens in. ‘Ik heb daar soms behoefte aan, weet je!’ Hij zweeg en dacht: Hij niet. Hij weet precies wat er aan de hand is. Ik zou wel eens zeker willen weten wat zijn antwoord daarop zal zijn, zijn tegenzet. Verdomme, ik wou dat ik wist...

Edu onderbrak zijn gedachten met een verrassend verzoek: ‘Wil je er mij ook nog eentje inschenken?’ Zonder overgang vervolgde hij: ‘Ik heb alles gezegd wat ik kan, Mick... en zo veel als ik mag. Ik heb immers... wij allebei; we hebben allemaal beloofd...’

‘Móéten beloven.’

Ze keken elkaar aan.

‘Geheimhouding tot de Juiste Tijd gekomen is,’ zei Mick. ‘Maar toch niet tegenover elkaar?’ Terwijl hij dat zei had hij er al spijt van. ‘Sorry, ik weet best dat je geen geheimen voor me hebt. ’t Is alleen...’

‘Nog drie dagen,’ zei Edu.

‘En dan? Wanneer zal de Juiste Tijd gekomen zijn?’

‘Geloof me of niet, daar ben ik even benieuwd naar als jij! Ik kan alleen maar raden, vermoeden,’ zei Edu. En bang zijn, soms, dacht hij. Wie bepaalt wat de ‘juiste tijd’ is? Wat staat ons op Aarde te wachten? En mij...? Zal ik wéér verslag moeten uitbrengen? Eerlijk. Vertrouwelijk. Uiterst geheim. En vragen beantwoorden... Vragen, tests... Hardop zei hij: ‘Eén ding is zeker: eerst naar de d.a.w.’

Mick sprak met overdreven walging: ‘d.a.w.! Weet je Edu, soms droom ik dat ik een misdadiger ben geworden, dat ik alle psychiaters, psychologen, parapsychologen... iedereen die psi heeft gestudeerd de nek heb omgedraaid.’

‘O ja? Prachtig! Iedereen die... op één na dan natuurlijk,’ zei Edu, iets uitsprekend dat hij eigenlijk voor zich had willen houden.

Weer keken ze elkaar aan. Ze dachten beiden aan Petra, Dr Mol, psychologe van de d.a.w. op Venus.

Onbereikbare Petra, met je koperblonde haar en je lieve ogen, echt onbereikbaar, voor altijd. Hoe ver is die andere wereld nu al, dacht Edu. Waaiende wildernissen tot in wazige verten.

‘Verlang je?’ begon Mick, en zweeg.

‘Ja.’ Een herinnering nam Edu plotseling helemaal in beslag – niet voor de eerste keer, o nee, niet voor de eerste keer!

Hij zat weer tegenover Petra, toen voor hem alleen nog een psycholoog, bij een van de tests die ze hem af moest nemen, toen hij net op Venus was aangekomen, voor de tweede maal als onderzoeker gestationeerd.

‘Op de muur tegenover u worden afbeeldingen geprojecteerd. Het zijn niet meer dan kleurvlekken; u moet zeggen wat u erin ziet. Een ouderwetse test, maar een beproefde.’

Edu keek... Rode en zwarte takachtige lijnen... Nee, nu niet bomen erin zien! De Wouden zijn verboden... ‘Insecten,’ zei hij.

De volgende. Vervloeiende tinten van groen en grijs, hel roze en gouden vegen... Hij had zoiets eerder gezien... ‘Dit is triest,’ begon hij. ‘Of nee, eerder geheimzinnig, en een beetje angstig. Maar ook uitdagend.’

‘Vindt u?’ zei de psycholoog. ‘Mij doet het eerder vrolijk aan.’

‘Nee,’ zei Edu. ‘Het doet me denken aan... aan een aquarel van een vroegere collega van me. Hij was geen echte schilder, maar een onderzoeker. Hier op Venus.’

‘O ja? Hoe heette hij?’

‘Martijn. Jock Martijn. Is dit van hem?’

‘Niet dat ik weet... Dus u vindt het triest en toch uitdagend.’

‘Ja. En eenzaam. Maar misschien zie ik er Jock in.’

De psycholoog keek hem peinzend aan. Toen liet ze de volgende afbeelding verschijnen op het scherm.

Levende vlammen... de Wouden... ‘Wolken,’ zei Edu.

‘En deze?’

Wolken... ‘Mm,’ zei Edu, ‘een ontploffing.’

‘En deze?’

Deze zou ook door Jock gemaakt kunnen zijn... ‘De ogen van een tijger.’

‘Een tijger?’

‘Ja. Dat is een uitgestorven dier, leek op een kat...’

‘Dat weet ik, onderzoeker Elf. Maar een tijger was toch gestreept.’

‘Ik zei: de ogen van een tijger.’ [2]

Edu schrok op en keek in Micks vragende gezicht. ‘Waar denk je aan?’ vroeg die.

‘Aan de ogen van een tijger,’ antwoordde hij, zonder na te denken.

‘Hoe kom je dáár nu...’ begon Mick. Hij rimpelde nadenkend zijn voorhoofd. ‘O,’ zei hij toen. ‘Je bedoelt...’

‘Alleen maar een associatie,’ viel Edu hem in de rede. ‘Ik dacht aan de Wouden, en aan het feit dat er op Aarde vroeger ook bossen waren, oerwouden, met wilde, woeste beesten, zoals...’

‘Zoals tijgers,’ knikte Mick. ‘Maar dat bedoelde je niet,’ zeiden zijn ogen. ‘Wees niet bang, ik vertel niks, ik vraag niet verder.’

Jou vertrouw ik, dacht Edu, maar jij hebt Jock Martijn nooit ontmoet en het zou misschien beter zijn dat je je niets herinnerde van wat ik je lang geleden eens over hem heb verteld. Ik vrees dat ik me te vaak bezig heb gehouden met Jock Martijn. Ze weten wel niet wat ik denk, maar ze kunnen heel wat vermoeden.

[2]Deze passage is bijna letterlijk overgenomen uit Torenhoog en mijlen breed, blz. 29-30, elfde druk, 2010.

2 Jock Martijn

Het liep tegen middernacht, maar Jock was nog op. Hij bekeek zijn ogen van een tijger en dacht intussen aan de ogen van een andere tijger: een grote kat achter tralies. ‘Hou op met dat gepieker,’ zei hij tegen zichzelf. ‘Ga naar bed! Morgen en overmorgen heb je twee hele dagen om te schilderen, en dat zullen zeker geen tijgers zijn; zelfs niet hun ogen.’

Voor de zoveelste keer zag hij Bart Doran voor zich, zo duidelijk alsof die naast hem in zijn atelier stond, met de krabben op zijn handen en de pleisters op zijn voorhoofd. Hij luisterde weer naar de spottende uitdaging: Weet je wat dit is, Jock Martijn?... Raden!

‘Jongen,’ zei hij, ‘verdwijn! Ik wil me niet in jou verdiepen...’ Hij vulde een glas met water en liep naar zijn tekentafel. Hij keek neer op het vel opgespannen blank papier en pakte een penseel… Maak het nat en laat er verf op druppelen, met je ogen dicht desnoods.

Nauwelijks had hij zijn ogen dicht, of weer een andere tijger keek hem aan... een bekende tijger, dezelfde van gisteren. De ogen van deze tijger kwamen dichterbij en begonnen toen langzaam te veranderen, van goudgeel tot goudgrijs... het werden de ogen van een mens, grijs, met donkere pupillen; een gezicht verscheen eromheen, mager, donker... Edu Jansen, planeetonderzoeker Elf. Wat had die te maken met zijn visioenen?

Visioenen? vroeg Jock zich af. Of waanbeelden?

Hij opende zijn ogen en zag dat hij zonder te kijken verf had laten neerdruppelen op een natte ondergrond. Alleen maar zinloze vlekken, verf op papier, meer niet.

Hij hoorde gerucht in de hal. Dadelijk zou Xan binnen komen glijden, hem vragen of hij naar bed wilde gaan of wat hij anders wenste. Maar alle alcohol was op en slaappillen had hij niet. De tv aanzetten? Een programma met enkel beweging van kleuren... nee, dat niet; wat zou hij zich wel kunnen verbeelden te zien in bewegende kleuren? Een oorknop dan maar, met muziek die zijn gedachten althans gedeeltelijk zou overstemmen...

Hoe kon die jongen weten wat ik weet? Of is het andersom? Ogen van tijgers, van katten en van een planeetonderzoeker die ik in geen jaren heb gezien...

Jock keek naar het penseel; dat trilde in zijn hand... Nee, het was zijn hand die trilde. Wat gebeurt er met mij?

Op hetzelfde ogenblik hoorde hij de zoemer van zijn visifoon, en even daarna de stem van Xan die vroeg: ‘Het is na twaalf uur; wilt u de oproep aannemen, meneer Martijn?’

‘Natuurlijk,’ fluisterde Jock. Hij was zo blij als een gevangene achter tralies, die onverwacht wordt bevrijd.

3 Anna

‘Anna!’ zei Jock.

Haar beeld op het visischerm gaf antwoord met een vraag; ze zei ernstig, maar zonder enige nadruk: ‘Wat is er?’

Jocks verwondering verdween bijna meteen nadat die gekomen was. Wie anders dan Anna zou op dit moment contact met hem hebben kunnen zoeken? Met wie anders zou hij kunnen praten over wat hem de afgelopen uren en dagen overkomen was? Maar er is me niets overkomen, dacht hij.

‘Jock, wat is er?’ vroeg Anna nogmaals.

Hij zocht naar woorden, maar wist ze niet te vinden. ‘Wacht even,’ zei hij. ‘Xan...’ Hij zette de robot op non-actief en wendde zich weer tot Anna op het scherm van de visifoon. Opeens dacht hij de waarheid te weten:

‘Je wéét wat er is! Is dat zo, Anna? Je weet wat ik denk, is het niet? Dat wist je altijd... of... nee! Nee, ik wil het niet weten, liever niet.’

‘Nóg niet,’ zei ze zacht.

‘Zeg dat gedicht van je nog eens voor me op, Anna. Ik zal je nu niet onderbreken!’

Ze glimlachte even. ‘Het is niet mijn gedicht, Jock. Ik heb je nog niet eens verteld hoe het heet: onder de roos, en dat betekent: Geheim, In Vertrouwen.’

Jock keek onwillekeurig even rond; naar zijn doodstille robot, de roerloze meubels... Hij kreeg sterk het gevoel dat onzichtbare oren meeluisterden. Anna trok zich daar niets van aan. ‘Het heeft zelfs twee titels,’ ging ze voort: ‘onder de roos, of het lied van de zwerver.’

Jock zag Ruimteschip Avondster tussen de planeten, en gedurende het onderdeel van een seconde was hij daar aan boord... Hij schudde ongeduldig zijn hoofd. ‘Ga door, Anna, blijf tegen me praten; ik wíl geen zinsbegoochelingen of visioenen! Ik wil mezelf zijn in het hier en nu. Hoe begon dat gedicht ook alweer... Verdomme, ook als een zinsbegoocheling of een...’

Anna viel hem in de rede, helder en duidelijk. Het kostte Jock geen moeite alleen naar haar te luisteren:

‘Niemand, niemand heeft mij verteld

Wat niemand, niemand weet,

Maar ik weet nu waar het eind van de Regenboog is,

ik weet waar er groeit

Een boom die Boom des Levens heet,

Ik weet waar er vloeit

De Rivier van de Vergetelheid

En waar de Lotus bloeit.

En ik – ik heb het Woud betreden, waar

In vlammen, roze en goud,

Verbrandend – en herrijzend steeds

De Feniks zich ophoudt.’

‘Hoe lang geleden,’ vroeg Jock zacht, ‘is dit gedicht gedacht, ik bedoel, gemaakt? Voor er een mens op Venus was geweest, waar wouden zijn... En wat is de Feniks?’

‘Het is nog niet uit,’ zei Anna. ‘Dit was het eerste vers, of couplet. Er is nog een tweede...’

‘Eén is me genoeg, liefje, tenminste voor vannacht. Wat is de feniks... Stil! Ik weet het, ik zal ernaar raden. Fantasie! Een... vogel, een vogel van Venus.’

Anna’s rustige kalmte leek heel even verstoord. ‘Dat heb je niet geraden! En ook niet verzonnen. Ga door, Jock.’

Jock streek zich door zijn haar. ‘Ik heb niks meer te zeggen,’ zei hij onzeker. ‘Iemand heeft jou verteld wat de Feniks is, maar jij hebt het mij niet verteld... Nee toch?’

Anna lachte hem plotseling stralend toe.

Stralend, hoe kan ze dat zijn, juist nu? dacht Jock. Maar hij voelde de kou ergens diep in zijn ziel verminderen, bijna verdwijnen.

‘De Feniks,’ zei Anna, ‘is een vogel die...’ Ze sprak verder als een kind dat een les opzegt: ‘Een vogel die zichzelf in vlammen verbrandt en uit de as herrijst. Een onsterfelijke vogel.’

‘Een – hoe noem je dat – sprookje,’ mompelde Jock.

‘Ja, een sprookje,’ antwoordde Anna opgewekt. ‘De groeten van mijn poes; ze heeft nu net haar naam gekregen: vlam.’

‘Je zei...’ begon Jock.

‘... dat j haar een naam zou geven. Dat heb je gedaan. feniks kan ze niet heten, want ik heb gehoord dat alle katten vogels eten of op ze jagen – als er vogels zijn...’ Anna boog zich wat naar voren. ‘Geloof me, het zijn niet de ogen van één kat, of van één tijger... er zijn er veel meer.’

Jock vroeg: ‘Maar wat hebben de ogen van niet-bestaande tijgers te maken met... met dit alles, ons gesprek, met nu, met gisteren... en misschien met morgen?’

‘Ik weet het niet,’ zei Anna. ‘Dat weet ik ook niet, Jock. Maar je bent niet alléén, je bent...’ Ze brak af. ‘lieve Jock, slaap wel, en tot morgen.’

Het visischerm flikkerde even en werd toen donker.

Anna wendde zich af van haar donkere scherm. ‘vlam!’ riep ze gedempt. Maar de poes bleef waar ze was en kneep alleen haar ogen half dicht. Toen Anna naar haar toe liep, sprong ze weg en verdween. ‘Niet te temmen. Een wild dier,’ fluisterde Anna, ‘een machtig wild dier... Maar je komt wel, dadelijk kom je, als je het zelf wilt.’

Ze keerde zich weer naar het visischerm. ‘Slaap wel, en dat meen ik. Maar waarom moet ik altijd antwoord geven als jij mij roept, en enkel maar hópen op antwoord als ik jóú roep?’

Ze hield haar adem in. Iemand anders gaf antwoord; een stem in haar hoofd, maar niet die van Jock:

Wees geduldig, eens zul je antwoord krijgen. Versta je mij? Je hebt het zelf gezegd: meer dan één tijger. Meer dan één mens... Meer dan...

Ze ging zitten en aaide nadenkend de poes, die op haar schoot sprong. – Dit wordt een erg ingewikkeld... wát? Ik noem het... weefwerk. Zo noem ik het... Jij-in-de-verte, die ik niet ken, ik zal proberen te luisteren als je weer tegen me praat. En Jock, nog eens: slaap wel.

4 Jock Martijn

Jock sliep inderdaad wel – althans de eerste uren van de vroege morgen; daarna begon hij te dromen.

Hij zag de vogel Feniks in de Vlammende Wouden van Venus. Alleen verbrandde de vogel niet, want de Wouden waren behalve heet ook nat... Hij zag Anna’s kat, achter zwarte tralies, langzaam veranderen in een woeste tijger met goudbruine ogen. Die tijger veranderde weer in de jongen Bart Doran. Hij zag hoe Barts handen de tralies omklemden, eraan rukten, zo hevig dat ze verbogen... en meteen was hij zelf de jongen: hij omklemde de tralies tot ze zich rondbogen als een stuur, hij reed, reed, in wilde vaart, kriskras over onbekende wegen. Maar plotseling trapte hij met een voet op de rem, sloeg met zijn hoofd ergens tegenaan en hoorde iemand zeggen: ‘Hou stil, halt, stop!’

Hij stond in een duister bos, met naast hem A. Akke; ze fluisterden tegen elkaar: ‘Verdwaald! Verkeersparken verboden! Ruimteschepen te duur! En hier vlakbij zijn tijgers. Echte, levende tijgers liggen op de loer...’

Van heel ver klonk Anna’s stem, zacht, maar dringend: ‘Dat was pas het eerste vers, Jock. Word wakker!’

Van dichtbij zei een andere stem – zijn eigen stem: ‘Jock, nou is het heus genoeg geweest. Wakker worden, word wakker! En aan het werk!’

‘Ik ben wakker,’ zei Jock de volgende morgen tegen zijn spiegelbeeld. ‘Maar aan het werk? Dat niet! Wat dan? Naar buiten en wandelen? Maar ik blijf in de stad, al loop ik uren lang... Ik kan naar een theater gaan, of zo’n Nep-tent-met-Nabootsingen. Als ik geld genoeg had naar een Natuurreservaat. Zou daar ergens, misschien, gewoon per ongeluk, een tijger zijn overgebleven?’

Plotseling verstijfde hij, al wist hij niet eens of hij hardop had gepraat. Achter hem, naast hem was Xan verschenen. Via de spiegel keken ze elkaar aan.

hoe ziet Xan mij? vroeg Jock zich af. Veel reëler dan ik mijzelf zie. Zijn ogen zijn fantastisch: beter dan van ieder mens, lenzen zonder enige afwijking. Maar al zie ik gebrekkiger, ik kan soms zien wat onzichtbaar is, zelfs dingen die ik liever niet zou zien... Hij verhief zijn stem en zei: ‘Ik zie ik zie wat jij niet ziet!’ Hij was woedend op zichzelf toen hij hoorde dat zijn stem beefde. Juist daarom sprak hij verder: ‘Wat vind jij van deze mooie woorden, Xan: visioenen, droomgezichten, illusies, fantomen, zinsbegoochelingen, hallucinaties, waanbeelden...’ En waanzin, dacht hij, maar dát woord sprak hij niet uit.

‘Goede morgen, meneer Martijn,’ zei de robot rustig. ‘Wilt u herhalen wat u hebt gezegd? Ik zal dan mijn antwoord overwegen terwijl ik uw ontbijt klaarmaak.’

‘Maak alleen mijn ontbijt klaar, Xan. Wat ik heb gezegd is enkel te wijten aan... een kater... Nee, ik bedoel niet een mannelijk exemplaar van het genus kat… Beetje te veel gedronken, gisteren.’

De robot zei: ‘Uw alcoholrantsoen was eergisteren al op.’

Jock wendde zich af van de spiegel en keek Xan wérkelijk aan; de huisrobot, die hij een jaar of wat als vanzelfsprekend had vertrouwd. ‘Wat wil je dan dat ik zeg? Slecht geslapen! Laten we het daar maar op houden.’

‘Zoals u wilt. Uw ontbijt zal binnen een minuut klaarstaan,’ zei de robot. Hij wilde wegglijden, maar Jock hield hem tegen; eerst met zijn arm – wat onmogelijk was en dus een nutteloos gebaar – en onmiddellijk daarna met zijn stem:

‘Blijf nog even staan, Xan, en dit is een bevel.’

‘Ik sta stil, meneer Martijn,’ zei de robot. ‘En als u mij vergunt een opmerking te maken...’

‘Zeg het maar!’

‘U gebruikt het woord bevel heel vaak, de laatste dagen, meneer Martijn. Ook als er geen reden voor is.’

Jock zuchtte diep. ‘Ménsen zijn al zo moeilijk om mee om te gaan... Begin jij nu ook? Xan, luister goed: na het ontbijt ga ik uit, waarheen weet ik niet. Ik hoop binnen een uur terug te zijn om te doen wat ik behoor te doen: schilderen. In de tijd dat ik weg ben ga jij mijn atelier niet in en je laat niemand binnen. Dat is een bevel... Ja, nog eens, een bevel!’ Zachter voegde hij eraan toe: ‘Het is raar, Xan, dat ik aarzel je gevoelens te kwetsen, want je hebt me zo vaak verteld dat je geen gevoelens hebt. Toch moet ik je dit vertellen: als je mijn bevelen niet opvolgt zal ik Revisie voor je aanvragen... bij de d.a.w., de allerhoogste instantie...’ Na een ogenblik zwijgen besloot hij: ‘Geen commentaar gewenst. Alleen mijn ontbijt!’

Nog geen halfuur daarna was Jock buiten – hij stapte van de ene rolstoep op de andere, soms liep hij over een stoep tegen de bewegingsrichting in (iets dat verboden was), hij wandelde achter hoge gebouwen langs en betrad de weinige straten waar nog geen rolstoepen waren... maar hij bleef in de stad. De koepels ontweek hij.

Wanneer zullen ze het weer overdag laten regenen? O, nog lang niet; de eerstvolgende keer moet ik ’s nachts uit wandelen gaan...

Hij hield stil bij de bontgekleurde toegang tot een verkeerspark... Wat was daar ook alweer mee?

Er stonden een stuk of wat jongelui; een van hen maakte zich los van de groep, liep recht op hem toe en hem voorbij.

‘Hé!’ hield Jock hem tegen. ‘Goeie morgen, Bart Doran!’

De jongen bleef staan, klaar om weg te lopen. ‘Ook goeie morgen,’ zei hij, niet vriendelijk, ook niet onvriendelijk. Maar zijn ogen waren als...

Nee! wees Jock zichzelf terecht. Niet denken aan ogen van tijgers. Hij zei: ‘Heb je vrijaf, vandaag? En loop je ook met je ziel onder je arm?’

Nu bleef de jongen écht staan.

‘Hoewel er genoeg te doen is,’ ging Jock voort, verwonderd over zichzelf omdat hij begonnen was zijn gedachten uit te spreken tegen deze veel jongere jongen, die hij bovendien niet vertrouwde. ‘Was je van plan daar een of andere route te rijden? Nou, míj niet gezien!’

‘Waarom niet?’ vroeg Bart Doran. ‘Hebt u... heb je het wel eens geprobeerd?’

‘Eén keer en toen... néé… Technisch knap, maar onnozel. Nostalgie. Zinloze gevaren, die…’

‘Echt gevaar is er niet bij!’ viel Bart hem driftig in de rede. ‘Zelfs niet op Route Z. Al wordt die verboden.’

Jock kreeg een schok. Jongen... jij hebt Route Z gereden, minderjarig... Hoe weet ik dat?... Ik zie het toch in je ogen... Excuus, Bart.

‘Excuus, Bart,’ zei hij hardop. (Ik had je bijna iets gevraagd dat me niet aangaat.) ‘Loop je een eindje met me mee? Ik bedoel echt lopen... daar, rechtsaf, is geen rolstoep.’

De jongen liep met hem mee en zei: ‘Wat is er tegen Route Z? Nou ja... Route Z is rot. Maar wat heeft iedereen... wat heb jij tegen verkeersparken?’

‘doen alsof,’ antwoordde Jock kortaf. ‘En mag ik jou nu wat vragen?’

Ja, dacht de jongen... ‘Nee!’ zei hij. ‘Ik ben hier niet in het Centrum!’

‘Zeer goed opgemerkt,’ zei Jock, en hij hoorde zichzelf als een ander die sprak: ‘Je schilderde gisteravond iets...’

‘Iets onzinnigs! Waardeloos!’

‘Ben ik roerend met je eens. Alleen: waarom maakte je juist dat? Daarom vraag ik je, Bart Doran, op bezoek, nu, bij mij thuis, in mijn atelier. Ik zou het erg op prijs stellen als je kwam. Je hoeft niet lang te blijven.’

Ze keken elkaar aan, bijna zonder adem te halen.

‘Ik wil je alleen iets laten zien,’ zei Jock. Tegelijkertijd riepen zijn nuchtere gedachten: Ben je nou werkelijk waanzinnig?

‘Is het belangrijk?’ fluisterde de jongen.

‘Ik zelf denk van wel, maar misschien is het niet zo.’ (Op dit ogenblik heb ik er zelfs spijt van dat ik het je heb gevraagd.)

‘Ach, ik heb niks te doen vandaag,’ zei Bart. ‘En een echt atelier...’ Jock dacht, verbaasd: De allereerste keer dat ik een cursist uitnodig! Toen dacht hij aan de ogen achter tralies en zei kalm: ‘Geen groot atelier hoor, ik ben ook geen groot schilder. Deze kant uit, niet rechtsaf, Bart; we nemen de kortste weg.’

5 Bart Doran

Bart stond op een rolstoep en keek naar de man naast hem: Een ondoorgrondelijk gezicht; ruig haar van een onbestemde kleur – geen pruik –, een hard, hoekig profiel, streng... nee, eerder een beetje nors, nukkig... Nou ja, moeilijk te benaderen.

Maar toen hij praatte, zonet, was hij heel anders, dacht hij. Waarom ben ik zo idioot geweest met hem mee te gaan? Hij weet niets van mij, meneer Akke heeft beloofd daarvoor te zorgen. En nu wil hij me op een andere manier lijmen om...

Jock keek hem aan, zó onverwacht dat de jongen ervan schrok.

Zijn ogen zijn blauw en verdraaid doordringend... Nu lacht-ie... Vriendelijk? Spottend? Ik kan altijd nog...

‘Heb je er spijt van?’ vroeg Jock Martijn.

‘Spijt? Van wat?’

‘Dat je mijn uitnodiging hebt aangenomen.’

‘N-nee... Hoe kom je daarbij?’ loog Bart, nog steeds niet zeker van zichzelf.

‘Je zult me driemaal per week zien in het Centrum. Nog een keer extra is wellicht een tikje te veel van het goede.’ Jock sprak luchtig en wendde zijn gezicht af. ‘We zijn er bijna, maar je kunt je nog bedenken.’

‘Nee,’ zei Bart. Nee, dacht hij. Alleen... oppassen; hij is er een die je niet gemakkelijk kunt beduvelen... maar dat kun je mij ook niet! Hij wierp weer een zijdelingse blik naar zijn Creatief Begeleider.

Die leek nu ergens diep over na te denken... Wedden dat-ie zelf spijt heeft! Hij houdt vast niet van bezoek in zijn atelier... Bart vond dat een leuk idee, al wist hij niet zeker of het zo was. Als jij mij wilt bespieden, zal ik het jou doen, zei hij in gedachten tegen zichzelf en tegen Jock Martijn. In je eigen atelier!

Korte tijd later, in de lift, vroeg Bart: ‘Ken je meneer Akke?’

Jock Martijn knikte. ‘Akke. Van de d.a.w. Ja zeker.’ Van zijn gezicht viel volstrekt niets af te lezen.

Dat stelde Bart enigszins teleur. En toen de ander verder niets zei, ging hij door, een beetje uitdagend: ‘Meneer Akke heeft mij naar jou gestuurd... ik bedoel naar het Creatief Centrum.’

‘O ja?’ zei Jock koeltjes. ‘Ik vermoedde al dat je niet vrijwillig kwam... Stel je gerust, bijna niemand komt vrijwillig naar het Centrum.’

Op dat moment hield de lift stil en de deuren schoven open. ‘Kom,’ zei Jock en Bart liep mee, door een lange, kale gang. Zijn volgende vraag durfde hij niet meer te stellen:

Hoe goed ken je meneer Akke?

‘Woon je hier helemaal alleen?’ vroeg Bart, terwijl hij rondkeek.

‘Op het ogenblik wel; met mijn robot natuurlijk.’

Xan kwam al aanglijden; hij groette beleefd.

‘Ik heb bezoek meegebracht,’ zei Jock. ‘Wil je wat drinken, Bart? Ik heb koffiedrank, geen nectar. En er zal ook nog wel wat anders zijn.’

‘O, het geeft niet,’ zei de jongen.

‘Dan laat ik het aan jou over, Xan. In mijn atelier graag.’

‘Een huis met een atelier,’ zei Bart.

‘Het is niet groot...’

‘Maar van jou alleen!’

‘Gewoon gehuurd, hoor – zolang ik het betalen kan. Jij woont in een Onderkomen.’

‘Hoe weet je dat?’

‘Jongen, dat heb je me gisteren zelf verteld.’

‘Móéten vertellen.’

Jock zuchtte even. ‘Moeten vertellen, ja. Is het zo’n groot geheim?’

‘Dat niet,’ zei Bart, enigszins van zijn stuk gebracht.

‘Ergens te wonen op een plek die niemand weet,’ zei Jock Martijn, meer tot zichzelf dan tegen Bart. ‘Een onmogelijke wens, als je dat zou wensen. Er is geen mens op Aarde wiens woonplaats niet is geregistreerd... Hoe bevalt het jou in Onderkomen Acht?’

Opgesloten, gevangen, dacht Bart. ‘O, gaat wel,’ antwoordde hij. ‘Maar als ik meerderjarig ben, ga ik er weg.’

‘Dan zul je toch eerst wat moeten verdienen,’ zei Jock.

O ja? Begin jij ook al zo? zei Bart in gedachten.

Jock sloeg geen acht op zijn boze gezicht en liet hem het atelier binnen.

Met een klein handgebaar liet hij helder licht vallen op de ogen van een tijger.

Bart bleef staan. Dit had hij niet verwacht. Nu ja, hij had een schilderij verwacht en dat het op tijgerogen zou lijken was ook zo wonderlijk niet. Maar de schok die het zien ervan hem gaf! Zijn eerste reactie had zelfs niets met het schilderij te maken... Of juist wel? Het riep heel duidelijk de angstige herinneringen op aan Route Z. En aan de kat, de kater Ak, die vanmorgen op Li’s bed een plas had gedaan... Hij schudde die herinneringen van zich af en keek nog eens. Dit zijn de ogen van een tijger, dacht hij. Jock Martijn heeft het zelf gezegd. Tijgers leken op katten... Dáárom was hij zo verbaasd, gisteren. Alleen: ik verfde er maar op los... En waarom heb ik er die strepen overheen gezet? Hij haalde een paar maal, bevend, diep adem, en vroeg zich vluchtig af wat Jock Martijn nu dacht en of die iets van zijn verwarring had gemerkt, en: Waarom laat je mij dit zien?

Hij zei: ‘Een tijger in... hoe heet dat nou... in een wildernis, in een woud.’

‘Oerwoud,’ zei Jock zacht. ‘En alleen de ogen van een tijger.’

Martijn kijkt niet naar mij, dacht de jongen opgelucht, maar naar zijn schilderij. ‘Het is mooi,’ zei hij (en dat meen ik!). ‘’t Is mooi.’

6 Bart Doran, Jock Martijn

Xan kwam het atelier binnen en overhandigde hun elk een glas met oranje vitaminedrank. Hij verdween meteen, maar de betovering was verbroken. Het schilderij was nog precies hetzelfde, maar nu kon je er enkel gewoon naar kijken en er gewoon over praten. Ze gingen naast elkaar zitten op de smalle bank.

‘Hoe kwam je...’ begon Bart. Hij zweeg abrupt... op het idee, had hij willen vragen, en dat was iets dat hij op dit ogenblik liever niet wilde weten.

‘Gewoon wat knoeien met verf,’ zei Jock nonchalant, ‘en dan zie je er opeens wat in.’ Ook hij durfde niet te praten over het ontstaan van zijn werkstuk.

‘Weet je hoe een tijger eruitzag?’ vroeg Bart.

‘Zo ongeveer, ja. Ik heb wel eens oude afbeeldingen bekeken. En ergens, in een natuurmuseum, zullen nog wel opgezette exemplaren staan.’

‘Waarom heb je niet een tijger helemáál geschilderd?’

‘Omdat... Dan zou ik eerst een echte tijger willen bekijken,’ zei Jock. Het was het eerste antwoord dat hem inviel en hij herhaalde, getroffen, zijn eigen woorden: ‘Een échte tijger.’ Het was nog waar ook: hij zou alleen een echte tijger willen schilderen.

‘Een lévende!’ zei Bart.

‘Een levende, ja, maar die zijn er niet meer.’

De man en de jongen keken elkaar aan, vol begrip en een beetje treurig.

‘Zou er nergens, ergens, op een plek die niemand weet, niet nog een tijger kunnen leven?’

‘Alle tijgers zijn uitgestorven,’ zei Jock kortaf. ‘Gedood. Vernietigd. Net als de wouden die er vroeger waren op Aarde.’

‘Ah, maar in een wild stukje van een natuurreservaat...’

‘Nee! Nergens, zelfs niet in Azië. Een tijger heeft meer nodig dan een stukje natuurreservaat.’

‘Nou weet ik het!’ zei Bart.

‘Wat?’

‘Waarom je naar Venus bent gegaan. Om de Wouden.’

Jock stond op. ‘Dat is lang geleden,’ zei hij. En hij dacht: Nu word je me te onbescheiden, jongen. Ik vraag jou toch ook niet waarom je Route Z hebt gereden?

‘Toch niet zó lang geleden?’ hield Bart aan.

‘Voorbij!’ zei Jock. ‘En ik wens hier verder niet over te praten.’

Bart kwam ook overeind, een beetje onthutst over Jocks plotseling erg onvriendelijke toon. Ai! dacht hij. Zo, dat is dus jouw zwakke punt.

Jock wees zichzelf terecht: Ben je nou helemaal...? Je hebt hem zelf hier gevraagd. Dadelijk zal ik hier mijn herinneringen aan Venus proberen te schilderen. Waarom er dan niet gewoon over gepraat? Bovendien doe ik net zo dwaas als hij: hij met zijn Route Z en ik met mijn uitgestorven tijgers. Escapisten, alle twee! Hij zei: ‘Excuus, Bart. Hoe dan ook, wie de Wouden van Venus zou mogen betreden, zou er veel vreemde, wilde dieren ontmoeten. Maar zeker geen tijgers.’

‘Zou mógen betreden?’ herhaalde Bart. ‘Ben je er dan nooit in geweest?’

‘Jongeman, je moet je kennis van planeten eens ophalen! De Venus-wouden zijn levensgevaarlijk en dus verboden terrein. Je hebt toch zeker wel geleerd dat ze vijandig zijn aan mensen en aan alles wat door mensen is gemaakt? Vandaar dat, tot laat in de twintigste eeuw, de meeste berichten naar de Aarde verkeerd werden doorgeseind...’ Jock brak af. ‘Zal ik je nog wat laten zien?’

Bart had graag meer van Jocks schilderijen willen bekijken, maar hij zei: ‘Ach nee, doe geen moeite.’ Hij wilde daarmee, op zijn beurt, de ander in verlegenheid brengen, of pijn doen... maar hij had er meteen spijt van. ‘Ik kan niet lang blijven,’ voegde hij erbij. ‘Misschien... een volgende keer?’

Jock dacht: Als ik jou ooit nog uitnodig! Maar hij zei niets.

‘Je zou toch eens een echte tijger moeten proberen,’ praatte de jongen verder, niet op zijn gemak.

‘Nee, nooit! Tenzij jij er een voor me zou vinden.’ Jock probeerde de stemming van vage vijandschap te verjagen. ‘Kijk dan nog heel even naar iets anders,’ zei hij. ‘Mijn woning heeft niets bijzonders, maar het uitzicht vanaf mijn balkon... Jij woont half onder de grond, in Onderkomen Acht; jij zult dat uitzicht vast de moeite waard vinden.’

7 Jock Martijn

Hoeveel dagen is het geleden dat ik hier in de regen stond? vroeg Jock zich af.

Het kwam hem voor dat die regenbui het eerste voorval was in de keten van gebeurtenissen die ertoe had geleid dat hij nu weer op zijn balkon stond, met een jongen naast zich die hij pas een dag kende, maar die – dat wist hij bijna zeker – een belangrijke invloed op zijn leven zou gaan uitoefenen, ten goede of ten kwade. Het had niets te maken met vriendschap of liefde; de band tussen hen kon net zo goed tot vijandschap leiden. Het is een soort lotsverbondenheid misschien, die we allebei voelen en die geen van ons tweeën heeft gewild. Jock dacht aan wat Akke had gezegd: ‘Omdat hij zo op je lijkt!’ Hoe kwam Akke daarbij; hij was bekend als een bekwaam psycholoog, maar dit...

Intussen wees hij Bart verschillende gebouwen aan en vertelde over de tijd – niet eens zo erg lang geleden – dat de mensen het weer nog niet beheersten; de koepels herinnerden daar nog aan. ‘Maar de meeste mensen,’ zei hij, ‘woonden erbuiten en moesten het weer maar nemen zoals het was.’

‘Het lijkt me best leuk plotseling een bui op je te krijgen,’ zei Bart peinzend.

‘Meen je dat? Wacht dan tot ze het weer eens overdag laten regenen. Wie weet zie je dan nog een regenboog ook. Ik kan er je nu geen laten zien; alleen daar het geglinster van ruimtestation Gagarinu.’

‘Ja, daar boven het sportpaleis,’ zei Bart.

‘En... hoe vind je onze stad? Mooi?’

‘Van hier af wél... Alleen...’

Jock wachtte vol spanning. Vind je het ook té mooi, Bart? dacht hij. Steriel, bijna onmenselijk. Vind je dat ook?

Maar Bart maakte zijn zin niet af. Hij wees: ‘Kijk, een hefschroefverfspuiter. Dat lijkt me veel leuker dan gewoon schilderen.’

Terwijl de jongen over de balustrade leunde en vol aandacht de verfspuiter volgde, zei Jock tot zichzelf: Nog steeds een aardig idee! Maak die ene woontoren zwart. Bederf de fraaie kleurcombinaties met klodders rode, gele, groene of paarse verf...

Bart Doran ging rechtop staan en keek naar hem op. Hij glimlachte even, maar in zichzelf, niet tegen Jock. ‘Ik moet nu echt weg,’ zei hij. ‘Erg bedankt dat je me op bezoek vroeg.’ Hij aarzelde en voegde erbij: ‘Ik zou best nog eens willen komen.’

En dat meent hij werkelijk, dacht Jock, terwijl hij knikte en iets toestemmends mompelde. Alleen: waarom? Ik wil er zelfs niet naar raden, voor mijzelf niet, voor hem niet. Laten we vandaag maar weer eens opnieuw beginnen. Zoals Akke het uitdrukte: zonder dossier.

8 De schilder

Toen Bart weg was gegaan, ging Jock naar zijn atelier, zette de ogen van een tijger met de beschilderde kant tegen een muur, spande een nieuw vel aquarelpapier op, zette achtereenvolgens vier kunststofplaten gereed en keurde ze af, en begon tenslotte met gefronste wenkbrauwen op en neer te lopen.

Ik weet niet hoe ik beginnen moet... Nee, ik weet niet waarmee ik beginnen moet.

Natuurlijk wist hij donders goed waar hij mee beginnen moest. Werk voor de tentoonstelling in de galerie van Mary Kwang: landschappen op Venus.

‘Ik kan het niet,’ zei hij tegen zichzelf. ‘Zelfs dáár is het me nooit gelukt. Alleen de kleuren al.’

Hij vroeg zich ernstig af of hij in zijn hart nog steeds weigerde zijn herinneringen helder en concreet te maken en kwam tot de conclusie dat het daar niet aan lag. Niet meer. Dat is voorbij. Hij was misschien wat onzeker en gespannen, maar...

Ik heb opeens te veel ideeën!

En die ideeën waren niet abstract, zoals in de afgelopen maanden, maar heel reëel. Ze kwamen als het ware zweven vóór de beelden van zijn herinneringen aan Venus, en het waren bijna alle onuitvoerbare, onmogelijke ideeën.

Ogen van tijgers, ogen van katten, dat is nog tot daar aan toe... Zijn gedachten dwaalden even af naar Anna; zou zij het kunnen vinden met Bart Doran? Anna en haar poes, die vlam heette... Wouden, vlammen, roze en goud...

Maar wat moet ik beginnen met het uitzicht van mijn balkon?

Ik kan toch geen hefschroefverfspuiter stelen om een stuk van mijn stad te bederven, of, integendeel, idioot mooi te maken? En hoe kom ik erbij een echte tijger te willen schilderen, natuurgetrouw en naar het leven, met ogen en strepen en snorharen?... Dat is Barts schuld; hij heeft me op de gedachte gebracht.

Jock bleef staan. Waarom maak ik me nu opeens weer zo kwaad omdat er hier geen bossen meer zijn? Waarom voel ik me triest omdat alle tijgers zijn uitgestorven? Er zijn zo veel dieren uitgestorven. Waarom denk ik steeds aan Ruimteschip Avondster, ben ik bang voor het tijdstip van aankomst? Ik weet het wel: om die veranderde omstandigheden, het tussentijdse verslag, die planeetonderzoekers aan boord.

Hij keek zijn atelier rond. Ik geef het op! Nu, op dit moment tenminste. Hij keek op zijn horloge. Ik ga lunchen in de stad en... wacht eens! Dat is een goede voorbereiding, een test... Vroeg Akke me niet waarom ik nooit exposeer? Jock, zoek drie schilderijen uit en probeer ze te slijten aan een galerie. Niet de galerie van Mary Kwang natuurlijk, maar evenmin zo’n ding dat enkel drijft op de goedgunstige steun van Culturele Raad en d.a.w.

Na een tijd – intensief gebruikt, met een maximum aan zelfkritiek – had hij drie werkstukken uitgekozen. Zijn objecten in de ruimte en woestijn op mars had hij jammer genoeg weg moeten zetten; die moest hij bewaren voor de tentoonstelling bij Mary Kwang.

Drie is wel heel weinig, dacht hij, en na enige aarzeling pakte hij de ogen van een tijger en deed die bij de andere in een platte, lichte draagtas.

Voor hij zijn woning verliet moest hij Xan duidelijk maken dat hij echt geen robot nodig had om zijn schilderijen te vervoeren en dat hij ook geen mini-mobiel wilde huren.

‘Het is niet ver van hier,’ zei Jock Martijn, ‘en regenen gaat het niet, dat is zeker. Ik ga naar de galerie van Mos Maan.’

‘Martijn, eh... Jock Martijn.’ Mos Maan tikte een paar toetsen aan van een zeer kleine computer in zijn eveneens zeer kleine ontvangkamer. Hij was een tengere, niet meer jonge man, met een gouden pruik die hem niet stond. ‘Officieel geregistreerd,’ knikte hij. ‘Laat u maar eens zien...’

Jock deed wat hem werd gevraagd en wist daarbij te verbergen hoe afschuwelijk hij het vond.

Mos Maan bekeek de schilderijen een voor een, toen nog eens en vroeg: ‘Is dat alles?’

‘Nee,’ antwoordde Jock, ‘ik heb nog veel meer thuis, maar...’ Als hij nu eens zou zeggen: ‘Die zijn gereserveerd voor een tentoonstelling bij mevrouw Kwang...’ Zou Mos Maan dan van zijn zetel vallen, of opstaan en eerbiedig buigen?

‘Mmm, niet kwaad, heus niet kwaad,’ zei Mos Maan.

Jock slaakte in gedachten een zucht van verlichting en ook van tevredenheid.

‘Al moet ik u zeggen,’ vervolgde Mos Maan, ‘dat abstract momenteel niet erg in de mode is, althans niet wat het platte vlak betreft. En vier schilderijen is echt erg weinig, meneer Martijn, zelfs voor een van mijn nissen.’

‘Ik kan op het ogenblik niet meer afstaan,’ zei Jock. ‘Kunt u ze niet in de Algemene Ruimte tentoonstellen?’

‘Voor verkoop uiteraard; u kent ongetwijfeld de voorwaarden... Ja, dat wil ik wel doen.’ Mos Maan zweeg even en zette één schilderij apart. ‘Dit vind ik een intrigerend werk. Vreemd... hoe langer ik ernaar kijk, hoe minder abstract het wordt... Heeft het een naam? Het publiek wil graag namen bij schilderijen, ook als ze nergens op slaan.’

‘Dit,’ zei Jock, ‘heeft inderdaad een naam: de ogen van een tijger.’

‘Ah... ook intrigerend... Zeer goed...’

‘En het is niet te koop,’ zei Jock.

Mos Maan staarde hem aan. ‘Juist dit schilderij is niet te koop?’

‘Nee, meneer Maan. Onder geen voorwaarde. Het is... privé-eigendom. Maar u mag het wel ophangen, bij de andere drie.’

Mos Maan keek Jock nog eens aan, knikte, zuchtte en zei: ‘Akkoord. Ik zal er een kaartje bij hangen: verkocht. Dat verhoogt de kans tot verkoop van de andere drie. Meneer Martijn, wilt u echt...’

‘Nee, meneer Maan!’

‘Zoals u wenst, meneer Martijn. Ik zal u door mijn computer de voorwaarden laten mededelen. Véél zult u er niet aan verdienen, zelfs als ik de drie andere alle verkoop. Maar ach, men moet bescheiden beginnen, nietwaar?’

Jock had Xan weer op non-actief gezet.

‘Anna!’ zei hij tegen het scherm van zijn visifoon.

‘Jock,’ zei Anna. Haar stem zei meer: Ik ben blij je te zien, te horen.

‘Gisternacht...’ begon Jock.

‘Ik weet alles nog van gisternacht,’ viel Anna hem in de rede.

‘Ik ook! Alleen weet ik er geen raad mee, Anna! Ik zou je een heleboel willen vragen, en een heleboel vertellen. Ik doe geen van beide.’

‘Vertel toch maar iets,’ zei Anna luchtig. Een kleine wilde poes sprong op haar schoot... (Die heeft geen gouden, maar gróéne ogen, zag Jock), sprong eraf en verdween uit het beeld.

‘Anna, ik heb schilderijen op laten hangen in een galerie, die van Mos Maan, tegen commissie. Hij nam ze meteen!’

‘Je bent toch schilder, Jock?’

‘Ach zusje-lief, als je wist wat voor waanzinnige, onuitvoerbare ideeën ik heb... Maar je weet ze.’

Ze keek hem strak aan en gaf geen antwoord.

‘Ik zeg het nog één keer en dan niet meer: je leest mijn gedachten, is het niet, Anna? Altijd al, altijd... Van niemand zou ik het goedvinden, behalve van jou... Waarom beantwoord je nooit een vraag? Dit is toch belangrijk!’

Ze haalde haar schouders op. ‘Voor jóú! Lieve Jock, als jij mensen “begeleidt” op dat Creatief Centrum, zeg je ze dan precies wat ze moeten doen? Beantwoord je al hun vragen? Nee! Jij laat het ze zélf uitzoeken, uitvinden... je laat ze niks-doen of ploeteren of tobben... Je zegt nooit: zó moet het. Je helpt ze maar soms… al werken ze enkel aan mislukkingen, al proberen ze maar wat... Ach Jock, al die woorden: ik heb ze van jou! Begrijp je wat ik bedoel? Ik vertel je niets, niets, behalve wat je al weet. Het andere moet je zelf vinden.’

‘Anna,’ fluisterde Jock. ‘Zo ken ik je niet. Zo... zo streng.’

‘Dat is niet het goede woord,’ zei ze fel. ‘Ik ben weefster en jij bent schilder. En we zijn allebei meer dan dat.’

‘Ik wou, Anna, dat ik je een van mijn schilderijen kon laten zien. Je kunt het bekijken, drie weken lang, in de galerie van Mos Maan. Daarna geef ik het aan jou, als je het hebben wilt... Ik heb ideeën voor heel veel andere. Tijgers, de vogel Feniks, de ogen van jouw poes, Vlam... Maar eerst moet ik Venus-landschappen maken, voor Mary Kwang en doctor Topf... Nee, ik maak ze voor het voortbestaan van de nederzetting op Venus. O, dat heb ik je nog niet verteld, ik...’

Ze glimlachte vluchtig. ‘Ik weet het nu,’ zei ze. Haar glimlach verdween. ‘Wacht even... Jock! Heb je... heb je bezoek gehad vandaag?’

‘Ja.’

‘Ik weet zijn naam niet, nog niet,’ zei ze langzaam. ‘Ik weet wel dat hij niet slecht is... Hoe zeg je dat nu duidelijk: hij is niet geméén... Maar Jock, pas op, pas op, hij kan gevaarlijk zijn. Behalve als jij...’

‘Als ik... wát?’ viel Jock haar, een beetje geschrokken, in de rede.

‘Dat weet je heel goed!’

‘O ja?’ zei Jock, opeens kwaad. ‘Ik krijg zo langzamerhand genoeg van je vage toespelingen, Anna! Kun je nou niet eens gewoon vertellen waar het op staat?’

Ze schudde haar hoofd. Jock zag tranen glinsteren in haar ogen. Maar zag hij ze echt, op zijn kleine, niet al te beste visischerm?

‘Alsjeblieft,’ begon hij, en was stil.

Ze glimlachte, niet treurig, niet boos, alleen enigszins uitdagend. ‘Ach, nou ja... Maak je niet ongerust, Jock. Sluit je op, morgen. Denk niet aan mij, niet aan jezelf, niet aan al die anderen...’

‘En?’

‘Ga schilderen.’

Het visischerm werd donker. Buiten was er licht van vele lampen, seinen en bakens. De nacht was gevallen over de stad.

Alleen ver buiten de Aarde was de nacht echt zwart, al was de opeenvolging dag-nacht voor vele ruimtevaarders anders. Maar de reizigers in het ruimteschip dat nu een baan om de Aarde beschreef zagen die zwarte nacht niet meer; zij zagen het licht van de Aarde en haar maan, van kunstsatellieten en bakens van buitenstations. De sterren konden ze niet meer zien, en ook niet de planeet die in oeroude tijden nu eens Morgenster heette, dan weer Avondster.

9 Planeetonderzoeker Elf

Planeetonderzoeker Twaalf, Mick Tomson, zat in de kantine van ruimteschip Avondster en keek een beetje knorrig naar de twee volle glazen die voor hem stonden. Planeetonderzoeker Elf, Edu, zijn collega en vriend, was weer eens, zoals vaak op deze reis, weggeroepen voor een gesprek met... met wie wist hij niet... met de gezagvoerder, met een der planeetgeleerden van Venus, met een d.a.w.-functionaris... in elk geval een gesprek met een van de hoog-geplaatsten... Maar hoorde Edu intussen zelf niet bij de hooggeplaatsten, dacht hij, en voor de zoveelste keer vroeg hij zich af hoeveel mensen Edu in stilte vreesden, of het niet zijn vriend was die eigenlijk de leiding had, al had hij gehoorzaam geheimhouding beloofd.

Vriend. Ben je nog wel mijn vriend, Edu? Hoe dan ook, anders dan vroeger, na alles wat je hebt beleefd. Je weet te veel. Ik weet dat je eerlijker bent dan wie dan ook; toch hou je iets verborgen...

‘Hé Mick,’ riepen een paar van zijn reisgenoten aan de kleine bar, ‘kom bij ons zitten! Laten we alles opdrinken. Morgen zijn we thuis.’

Mick pakte de twee glazen – ‘Een is voor Edu,’ zei hij – en voegde zich bij hen: bemanningsleden van de Avondster, en passagiers, afkomstig van Venus. Er waren technici bij van alle rangen, biologen en andere wetenschapsmensen, d.a.w.-werkers en nog meer. De meesten hadden er een jaar of twee buitendienst op zitten en zouden een paar maanden verlof houden op Aarde; slechts enkelen waren vervroegd teruggestuurd, zoals Edu en hij, om tussentijds verslag uit te brengen. Wat dat verslag precies zou inhouden was iets waar naar Micks vermoeden velen aan boord zich hun hersens over afgepijnigd hadden. In hoeverre moest de geheimhouding bewaard blijven? Het meest recente nieuws van de Aarde wees er duidelijk op dat de mensen daar van niets wisten... behalve waarschijnlijk de opperste bestuursambtenaren, enkele parlementsleden, de hoogste chefs van de d.a.w., misschien een of twee planeetgeleerden...

‘Ha, Edu!’ zei iemand tegen de jonge man die ongemerkt binnen was gekomen. ‘Drink met ons mee; Mick heeft een heel glas voor je uit zijn mond gespaard.’

Er viel even een stilte. Was het verbeelding of niet, maar was de sfeer in de kantine veranderd, nu Edu er weer aanwezig was? Onzin! dacht Mick, bijna boos.

Hij keek naar Edu, die maandenlang had geweigerd ook maar een druppel alcohol te drinken, nog matiger was geweest dan een kluizenaar of een planeetonderzoeker-in-opleiding, maar die de laatste dagen... Om hen heen werd gepraat.

‘Hemelse ruimte, ik wist niet dat ik zo naar die goeie ouwe Aarde verlangde,’ zei een van de reizigers van Venus. ‘Dat merkte ik pas toen ik haar weer zag, en dichterbij zag komen.’

‘Meen je dat heus?’ vroeg een ander. ‘Deze keer zal het geen gewone thuiskomst zijn...’

‘Ach,’ praatte Mick er overheen, ‘één ding zal precies zo zijn als altijd: de quarantaine.’

Sommigen lachten, maar min of meer nerveus, niet helemaal van harte.

‘Hoeveel is er nog over van ons rantsoen?’ vroeg Mick aan de robot-barkeeper. ‘En waarom is er geen muziek?’ Hij stootte Edu aan. ‘Heb je ons niets te vertellen? Wat gaan we doen, straks op Aarde, als we eenmaal uit quarantaine zijn?’

Weer viel er een stilte.

Edu zei niets, haalde alleen zijn schouders op.

Het werd Mick even koud om het hart. Hoe veel weet je? vroeg hij in gedachten. Waar denk je aan, Edu?

Edu dacht weer aan Jock Martijn, eens planeetonderzoeker op Mars en Venus en nu schilder op Aarde. Eenmaal, op Venus, had die gezegd: ‘Foto’s geven weer hoe ogen het zien; ik zou willen weergeven hoe je je vóélt als je dit alles ziet... Zó, dat de mensen op Aarde zullen zeggen: “Ja, dat is Venus, zo voelt het, zo ruikt het er, zo ruist het er.” Maar ik denk vaak dat dit geen mens ooit zal lukken. Deze planeet is ons wezensvreemd, wij zullen die waarschijnlijk nooit begrijpen. Ik in elk geval niet...’

Jock Martijn zou Venus niet meer betreden. Hij had zich te veel berispingen op de hals gehaald – omdat hij zich te ver buiten de Koepel waagde, omdat hij eens drie uur lang op dezelfde plek had staan tekenen. De schetsen waren helemaal door elkaar gevloeid en bedorven toen hij in de Koepel terugkwam. Jock was erg kwaad geweest en hij had ze allemaal verscheurd. Nee, niet allemaal! Iets van zijn werk was bewaard gebleven: de vlekkencomposities die werden gebruikt door de psychologen van de d.a.w. Jock moest het eens weten! Edu herinnerde zich precies hoe hij na de laatste berisping had gesproken: ‘Mijn carrière als onderzoeker is afgelopen; ik zal nooit meer ergens een aanstelling krijgen. Mij allang best! Als ik hier nog eens een jaar moest zitten, zou ik gek worden. Ik zou bijvoorbeeld op het onzalige idee kunnen komen om in het bos te gaan wandelen... Heb jij die aanvechting nooit gehad? Nee, ik ben liever een kladschilder op Aarde dan planeetonderzoeker op Venus.’ Waarom heb ik toen niet vaker met je gepraat? dacht Edu. Nu zit je te schilderen in een stad op Aarde, van heimwee vervuld. Weet je echt niet dat Venus eigenlijk Afroi heet?[3]

Aan de bar was het geroezemoes van stemmen weer begonnen. Alleen Mick bleef zijn vriend en collega zwijgend gadeslaan. Waar denk je aan? Wat ben je van plan?

Edu keek hem onverwacht recht in het gezicht. ‘Wat ik van plan ben?’ zei hij. ‘Dat hangt af van... anderen. De Opperste Instanties op Aarde... en...’

Het geroezemoes verstomde; iedereen luisterde mee.

Edu brak af en fronste even zijn wenkbrauwen. ‘De Aarde,’ vervolgde hij langzaam, ‘is Afroi niet.’

‘Maar die Opperste Instanties,’ vroeg Mick, een beetje onzeker, ‘wie zijn dat? En waarom zijn ze zo machtig?’

‘Dat weet je best,’ zei Edu, ‘al is dat geen antwoord op je vraag naar mijn plannen.’ Op zijn gezicht was te lezen dat hij het antwoord niet geven zou... of kón. Hij herhaalde alleen maar, met nadruk: ‘de aarde is afroi niet... Dáár waren we met weinig mensen; over een dag bevinden wij ons tussen miljoenen.’

‘Nou, én?’ zei Mick. ‘Ze kunnen niet onze gedachten lezen!’

Iemand slaakte een bevende zucht, anderen hielden hun adem in.

Edu zei: ‘Je kunt heel veel van je gedachten gewoon verraden, onopzettelijk, of je wilt of niet. Dat weten jullie toch allemaal! Hier is dat niet erg, net zo min als het dat op Afroi was, maar ik vraag me soms af of op Aarde...’ Hij maakte plotseling een gebaar alsof hij alle zorg en ernst van zich af wilde schudden. ‘Ik maak geen plannen. Ik zal wel zien wat er gebeurt.’

Ik maak wél plannen, dacht hij. Maar ik durf ze aan niemand te vertellen, zelfs niet aan Mick en andere mensen die ik vertrouw. Jock Martijn, ik kom naar je toe, maar ik weet niet hoe en niet wanneer. Ik hoop dat ik je voor sommige gevaren heb kunnen beschermen; zeker weet ik het niet. Ze hebben te vaak, zonder mijn toestemming, in mijn geest proberen door te dringen. Ik weet niet of ik sterker en slimmer ben dan alle psychologen van de d.a.w. Hoe dan ook, ze weten van je bestaan. Maar jij weet ook van mijn bestaan! Het komt nu misschien wel goed uit dat je niet gemakkelijk te benaderen bent. Al maakt dat het voor m weer erg moeilijk.

[3]Voor het grootste deel ontleend aan Torenhoog en mijlen breed, blz 35, elfde druk, 2010.

10 Schilder-en-planeetonderzoeker

Prachtige kleuren heb ik bij mijn verfstoffen, maar het blijft verf... Hoe laat ik stromend water zien, en mist... En licht!... Je kunt bijna-echt gelijkende nabootsingen maken, driedimensionaal... hologrammen... spel met lichtstralen... film... Alles mag, maar ik moet het alleen gewoon schilderen... toppunt van verwaandheid, illusie... geen bedrog... Ik moet laten zien wat ik heb gezien... niet wat ik heb gezien, maar wat ik heb gevoeld toen ik het zag.

Jock Martijn schilderde. Dat betekende ook dat hij soms knoeide, papier verfrommelde en met verf en water smeet. Toch ging hij door; hij was schilder, dus: hij schilderde. Slechts een kwartier lang onderbrak hij zijn werk om zich er via zijn tv van te overtuigen dat ruimteschip Avondster veilig was geland. De reizigers kreeg hij niet te zien; die moesten meteen in quarantaine; de planeetonderzoekers werden niet genoemd, belangrijke mededelingen werden niet gedaan.

Maar ze zijn hier, in Americontinent, op Aarde, dacht hij toen hij terug was in zijn atelier, met in hun hoofd dezelfde landschappen als ik...

En hij ging door met schilderen.

Het was al laat toen hij ophield, zonder omkijken zijn atelier verliet, zijn huisdeursein en visifoon aanzette en zijn robot reactiveerde.

‘Goeie avond, Xan! Heb je iets voor me te eten?’

‘Natuurlijk, meneer Martijn; u hebt mij niet de gelegenheid gegeven u deze dag iets aan te bieden... Hebt u eigenlijk eerder gegeten, vandaag?’

‘Ja... Nee, ja. Nee... Ik weet het niet,’ zei Jock. ‘Ah... nou zou ik een koffie-nectar lusten!’

‘Ik kan u die bezorgen, meneer Martijn, dat weet u, van de Vrije Winkel beneden. Als u het geld ervoor over hebt.’

‘Ja, dat heb ik! Xan, wie weet drink ik binnenkort driemaal per dag nectar! Haal wat voor me; hier is een cheque.’

Toen Xan weg was liet Jock zijn tv aan gaan. Misschien was er nog nieuws van de Avondster-reizigers. Inderdaad zag hij onmiddellijk beelden van het grote ruimteschip en hij hoorde de stem van een commentator:

‘De Avondster behoort, met haar zusterschip Morgenster, tot de machtigste van onze ruimteschepen. Het zal ongeveer drie maanden duren voordat ze geheel is gecontroleerd en gereviseerd voor haar volgende reis... Wij hopen het komende halfuur enkele interviews uit te zenden met de Venus-reizigers – uiteraard niet geheel direct, want zoals eerder vermeld zijn ze allen in quarantaine. Volgens de eerste berichten van de d.a.w. hebben ze de interplanetaire reis goed doorstaan... Leden van de Raad van Buitenwerelden hebben verklaringen afgelegd, herhalingen daarvan om halftwaalf op kanalen zeven en zeventien, gevolgd door de fraaiste ogenblikken van de aankomst, en de welkomst-toespraak van de Chef Vluchtleiding...’

Allerlei beelden vlogen Jocks ogen voorbij, maar geen ervan liet hem iets nieuws zien. Intussen kwam Xan terug met koffie-nectar, en even later genoot Jock van een groot glas. Daarna at hij afwezig, maar hongerig, alles op wat de robot hem voorzette.

Plotseling verschenen er drie mensen op het tv-scherm: een journalist, een man van de vluchtleiding en een vrouw van de d.a.w.; de laatste twee, aan hun kokardes te zien, van hoge rang.

‘Nog meer gepraat,’ zei Jock. ‘Ik kan die tv net zo goed uitschakelen; het ware nieuws krijg je niet.’

‘De aankomst van een ruimteschip is toch een machtig moment,’ zei Xan.

‘Dat is waar, maar niet te vergelijken met de reis zelf, of de aankomst op Venus...’

‘...niet meer dan twee vragen,’ zei de vrouw op het scherm. ‘Alle reizigers zijn moe. Ze komen niet van de andere kant van de Aarde, of van de Maan!’

‘Ik begrijp het,’ zei de journalist. ‘Ik zou graag de planeetonderzoekers spreken, die, zoals we sinds kort weten...’

Nu werd Jocks belangstelling toch gewekt; hij schoof zijn bord opzij.

‘De planeetonderzoekers,’ viel de vrouw van de d.a.w. de journalist in de rede, ‘zijn vanavond niet bereikbaar.’

‘Ach, waarom niet, dokter Rain? Juist zij zouden...’

‘Wij hebben u al eerder gezegd,’ zei de man van de vluchtleiding met een geërgerd gezicht, ‘dat de onderzoekers niet te spreken zijn. Morgen zal er een uitgebreide verklaring worden afgelegd.’

‘Door de planeetonderzoekers?’

‘Door de vluchtleiding! En een vertegenwoordiger van de r.b.w. Toont u alstublieft een beetje begrip. De Avondster is nog geen halve dag geleden geland!’

‘Ik vind nog steeds dat we geen enkel interview hadden moeten toestaan,’ zei de vrouw van de d.a.w. ‘Zeker niet zolang de reizigers nog in quarantaine zijn.’

‘Nou, nou,’ zei Jock. ‘Die twee menen echt wat ze zeggen. Volgens mij zijn ze zenuwachtig. Waarom?’

Het tv-scherm werd plotseling blank; een ogenblik later verscheen er een omroeper die de kijkers met een verontschuldigend gezicht om ‘even geduld’ verzocht.

Jock stond op. ‘Dat heeft me goed gesmaakt, Xan. Kijk jij naar de tv en waarschuw me als er iets bijzonders wordt verteld. Niet dat ik het verwacht. Alles is goed gegaan en wat werkelijk belangrijk is houden ze geheim.’

‘Denkt u dat, meneer Martijn?’ zei de robot. ‘Iedereen is natuurlijk nieuwsgierig naar die planeetonderzoekers. Naar dat tussentijds verslag.’

Jock ging weer naar zijn atelier. Het gebeurde niet vaak, maar een enkele keer, zoals nu, hield hij zijn adem in... Wat heb ik gemaakt?

Het was veel; overal lagen waterverfschetsen, sommige half voltooid. Hij bekeek ze een voor een; een aantal gooide hij in de recycler, de andere bekeek hij nog eens. Wat zou jij, Edu Jansen, oud-collega-planeetonderzoeker, van deze dingen zeggen? vroeg hij in gedachten aan de enige die hij kende van de reizigers in quarantaine, Ruimtevaartbasis Avondster, Americontinent. ‘Een heleboel lijken erg veel op wat je toen maakte,’ zei hij tot zichzelf. ‘Veel erbij geleerd heb je blijkbaar niet...’

Maar er waren twee bladen, een af, een bijna af, die hij rechtop neerzette. Daar zit iets in, in die richting moet ik... Morgen...

Hij fronste knorrig zijn wenkbrauwen toen hij bedacht dat hij morgen naar het Centrum moest. Ik neem gewoon mijn materiaal mee, besloot hij, en ga daar verder.

De bescheiden stem van Xan sprak: ‘Wilt u de herhaling zien van de landing?’

‘Ja... nee. Ik kan beter nog wat werken.’

‘Het is over half twaalf. U hebt de hele dag gewerkt,’ zei Xan. ‘En morgen moet u vroeg op.’

‘Dat is zo. Wil jij de landing zien?’

‘Nee meneer Martijn. Ik weet precies hoe dat gaat.’

‘Doe ’m dan maar uit. Er is zeker niets nieuws meegedeeld?’

‘Nee meneer Martijn; dan had ik u gewaarschuwd.’

‘Hé, Xan,’ zei Jock, zich plotseling iets herinnerend. ‘Hoe weet jij eigenlijk van het tussentijds verslag?’

‘Meneer Martijn, dat heeft doctor Topf gezegd, toen hij afgelopen zondag hier bij u op bezoek was.’

Jock keek zijn robot aan. (Ik zou dat ding reactiveren maar niet vertrouwen.)

‘Onthoud wél, Xan, dat doctor Topf dat tegen mij zei, hier thuis, en in vertrouwen. Spreek er dus met niemand anders over.’ Met iets van spot voegde hij erbij: ‘En dat is een bevel.’

Het duurde even voordat hij insliep. ‘Tussentijds verslag, uitgebreide verklaring... Zijn de Wouden weer dichter bij de Koepel gekomen? Is er een nieuw soort plant ontdekt?’

In zijn slaap verbeeldde hij zich dat hij antwoord kreeg, van niemand anders dan van Dr F.P. Topf: ‘Er is veel meer ontdekt! En u weet er alles van, meneer Martijn.’ Daarna zei Anna: ‘Maar je mag het aan niemand laten merken, Jock. Zelfs schilderen kan gevaarlijk zijn...’

11 Creatief Begeleider

Jock droomde. Zelfs schilderen kan gevaarlijk zijn. De Wouden van Venus zijn ook gevaarlijk. Ze gloeien als vlammen, maar onder de bomen is het koel. Dát vertelt het tussentijds verslag: Iemand is de Wouden in gegaan... Was ik dat maar geweest. Iemand is...

‘Meneer Martijn, word wakker,’ klonk Xans stem. ‘Het is tijd.’

‘Ja,’ zei Jock en hij draaide zich om. ‘Schilderen is gevaarlijk.’

‘Meneer Martijn, u moet opstaan als u op tijd in het Centrum wilt zijn.’

Het kostte Jock moeite om te doen wat zijn robot hem zei. Ondanks de rest van de koffie-nectar bij het ontbijt bleef hij zich slaperig voelen... nee, niet slaperig, maar zo moe alsof hij wekenlang dag en nacht had gewerkt. Hij voerde daarom zijn plan van de vorige avond niet uit: iets van zijn eigen materiaal mee te nemen om door te gaan met schilderen. – als ik er zin in krijg, is er in het Centrum papier en verf genoeg.

Hij ging niet eens zijn atelier binnen, al vergat hij niet zijn robot erop te wijzen dat niemand anders daar binnen mocht gaan. (‘En dit, Xan, is een bevel.’)

Hij was later in het Centrum dan anders; alle cursisten waren er al, zelfs Kilian en Bart Doran.

Kilian was het middelpunt. Hij liet de anderen met nauwelijks verborgen trots een werkstuk zien dat hij in zijn vrije tijd had gemaakt: een flauw gebogen, bedrieglijk ruimtelijke foto van de stad, gezien vanuit zijn kamer.

‘Knap gedaan, hoor,’ zei Bart. ‘Hoe hoog zit je wel?’

‘Vijfenveertigste,’ zei Kilian.

‘Te hoog. Je zou het van een lager punt moeten nemen. Dan zie je het beter. Als je bijvoorbeeld op een balkon van de twintigste...’ Bart wierp een blik naar Jock, zweeg even en zei: ‘Gewoon een lager standpunt.’ Hij zei niet dat hij bij Jock thuis op het balkon twintig hoog had gestaan.

‘Wat vind jij, Martijn?’ vroeg Kilian.

Jock voelde hoe hij hoopte geprezen te worden en dacht een moment aan zijn bezoek bij Mos Maan. ‘Goed ding,’ zei hij, blij dat hij dat zeggen kon. Hij sprak altijd de waarheid als een cursist zijn mening vroeg. ‘Er is alleen iets dat je volgens mij nog duidelijker zou kunnen laten uitkomen: wat jij vindt van wat je hier laat zien.’

‘Wat bedoel je?’ vroeg Kilian.

‘Vind je het uitzicht van je kamer mooi, lelijk, vreemd, griezelig, vervelend? Daar komt nog bij dat je het de ene dag misschien heel anders ziet dan op een andere.’

‘O... dát.’ Kilian krabde zich achter een oor. ‘Maar hoe doe je dat? Hoe?’

Jock dacht opeens: Dáárom kan schilderen gevaarlijk zijn: je verraadt jezelf ermee, ook aan wie je het niet wilt. Intussen praatte hij verder met Kilian over de verschillende manieren waarop je een en hetzelfde ding kon laten zien. Ze praatten over standpunten, perspectief, lichtval en gingen steeds meer op in hun gesprek, al waren ze het lang niet altijd eens.

‘Ik ga er in elk geval meer maken,’ zei Kilian op een zeker moment. ‘Van verschillende hoogten, op alle tijden van de dag.’

‘Je zou zelfs een van je foto’s kunnen beschilderen,’ viel Bart in. Hij was bij het groepje gebleven dat bij Jock en Kilian was blijven staan luisteren. ‘Vind jij de stad soms niet sáái, Kilian? Je zou een foto kunnen maken zoals je wilde dat-ie was.’

‘Wat een idioot idee,’ was Kilians commentaar.

‘Vind je? Ja, misschien wel,’ zei Bart. ‘Bovendien heb je er niks aan, want de stad zelf verander je er niet mee. Je zou...’ Hij brak af en verwijderde zich nogal onverwacht.

Jock keek hem na, enigszins getroffen. Hetzelfde wat ik eens bedacht, zei hij tot zichzelf. Een hefschroefverfspuiter stelen en daadwerkelijk aan de gang gaan. Maar dat zal ik hem beslist niet vertellen; de jongen zou in staat zijn het te proberen ook...

Hij kon niet nalaten zich er even in te verdiepen hoe hij het zou doen: je kunt er natuurlijk achter komen waar die verfspuiters worden opgeslagen; als je snel bent en technisch onderlegd kun je met een paar helpers vast wel zo’n ding te pakken krijgen. En het dan onmiddellijk demonteren en de onderdelen ergens verbergen waar ze niet meteen zullen gaan zoeken... voor mij dus hier, in de keldergewelven. Je zou... Hij lachte even in zichzelf. Maar hij kon niet langer nadenken over dit onzinnige idee, want Kilian was nog niet uitgepraat.

Halverwege de morgen was bijna iedereen aan het werk. Jock was zijn vermoeidheid vergeten; hij had Kilian beloofd voor hem aan te vragen om op z’n minst één dag in de week het Centrum te mogen verlaten om in de stad foto’s te maken; hij had Roos, Daan en Dickon kunnen verzekeren dat ze een boeiend stilleven hadden opgebouwd (of ze dat zouden gaan schilderen was natuurlijk nog een vraag); hij had (op een half aarzelend, half uitdagend verzoek van Niku en Bart) erin toegestemd dat in de namiddag de tv aan mocht voor een uitzending over de Avondster, en nu had hij het gesprek hervat met het nog maar kleine groepje dat met ‘veel water en verf’ iets zinvols hoopte te maken.

‘Ik ben er zelf mee bezig,’ vertelde Jock. ‘Maar niet meer “zomaar toevallig”. Ik probeer nu echte, bestaande landschappen te schilderen.’

‘Echt bestaande?’ vroeg Djoeli, de oudere, opstandige man die ondanks zijn opstandigheid bij de groep was gebleven. ‘Welke? Waar?’

Jock keek hem een ogenblik ijzig aan. ‘Waar?’ zei hij koud. ‘Dat zul je wel zien. Misschien. Over een poosje.’

‘Nee, Jock! Ga je dan exposeren?’ riep Roos luid door de werkruimte heen.

Jock wilde nog ijziger kijken, maar het lukte hem niet... Ach, waarom zou hij ook!

‘Hangt ervan af,’ zei hij op gemaakt luchtige toon. ‘Ik heb niet zo veel tijd...’

‘Je stíkt in de tijd,’ zei Roos.

‘Ja,’ zei Bart, die zich de hele morgen overal mee had bemoeid, maar nooit langer dan tien minuten. ‘Je kunt hier toch ook schilderen!’

‘Hè ja, doe dat, dan hebben wij even rust,’ zei Roos.

Sommigen lachten.

Jock lachte ook. ‘Ach ja, ik kan het proberen.’

Korte tijd later was hij aan het werk – al verwachtte hij er niet veel van, in het geroezemoes en onder de steelse, nieuwsgierige blikken. Maar toen het sein ging voor de lunchpauze, keek hij verbaasd op: nu al? En hij ging niet mee met de anderen – naar de kantine of naar de zetels en banken in de tuin met het blauwgroene kunstgras.

‘Dit vind ik mooi,’ zei Bart ’s middags, terwijl hij met een voet wees naar een vel kunstpapier dat Jock op de grond had gegooid. ‘Waarom jij niet?’

‘Er ontbreekt iets aan,’ antwoordde Jock, ‘Er moet wat bij... maar ik wil er niets aan veranderen.’

‘Het lijken wel bomen,’ zei Bart. ‘Rare, oranjeroze bomen. Je gooit dit toch niet weg?’

‘Als jij het wilt hebben, pak het dan maar, Bart. Misschien kun jij het afmaken.’

Bart raapte het papier op. ‘Je bent gek, Jock Martijn. Ik zou het enkel verknoeien.’

‘Dat weet ik nog niet zo zeker,’ zei Jock, een plotselinge ingeving volgend. ‘Wie weet maak jij er datgene bij wat eraan ontbreekt... al sla je me dood, ik weet niet wat.’ (Misschien, dacht hij, gaat-ie nu, zomaar, eindelijk in ernst aan het werk.)

Bart zei: ‘Je méént het!’

‘Ja, natuurlijk,’ antwoordde Jock, Hij keek nadenkend neer op waar hij mee bezig was. Ik héb het... bijna... Dit zijn de Bewegende Bergen! Nu moet ik mijn eigen spons hebben... en mijn penselen...

Hij keek op zijn horloge; het was tegen drie uur. Hij stond op en vroeg: ‘Vinden jullie het goed dat ik even naar mijn huis ga om iets te halen? Ik ben binnen een halfuur terug.’

‘Natuurlijk, best,’ was het algemene antwoord.

Roos voegde er, overdreven fluisterend, aan toe: ‘Ga via de kelderdeur; wij zullen het niemand vertellen!’

12 Xan

Nog geen kwartier later stond Jock Martijn voor zijn huis. Hij hief een hand op om de deur te openen – die reageerde alleen op zijn vingerafdrukken of een impuls van zijn robot –, maar het was bij toeval bijzonder stil in de grote woontoren, en opeens meende hij dat hij binnen geluid hoorde. Hij hield zijn hand in – dat kon toch niet –, hij luisterde... ja, toch wel, de stem van Xan: ‘Ik herhaal: eergisteren bezoek... Ja, dinsdagnacht een visifoongesprek, maar hij zette mij op non-actief... zet mij telkens weer op non-actief...’

Jock boog zich naar voren; in zijn deur zat een heel klein kijkgaatje: van buiten naar binnen viel er nauwelijks iets door te zien... Het leek wel of Xan sprak met iemand via de visifoon... Een onbekende stem mompelde iets, als van ver, niet te verstaan. Daarna Xan weer:

‘... heeft gisteren de hele dag geschilderd... zei hij... ik op non-actief... Nu... in het Centrum.’

Jock bewoog zijn hand zo snel als hij kon en was met één stap zijn huis binnen.

En ja, Xan voor de visifoon. Op het scherm zag Jock even een onherkenbare schim – Hij lijkt verdomme wel gemaskerd; toen werd de verbinding verbroken, door Xan of door die ander. De robot wendde zich naar hem toe, niet verwonderd of geschrokken. Dat kan hij niet zijn, maar hij is het wel, dacht Jock, terwijl hij de deur achter zich dicht hoorde gaan.

‘Xan! Wie was dat?’

‘Meneer Martijn. Ik had niet verwacht dat u...’

‘Ik kom alleen iets halen, Xan. Met wie praatte je daar?’

‘Mijn verontschuldigingen, meneer Martijn. Gewoon verkeerd verbonden.’

‘O ja?’ zei Jock, de robot naderend. ‘Wil je de verbinding herstellen, alsjeblieft.’

‘Dat kan ik niet, meneer Martijn.’

Jock zweeg. Plotseling aarzelde hij om te zeggen: dit is een bevel. –Als Xan tégen mij is, is hij zonder twijfel sterker dan ik... Eén gebaar van die metalen arm en ik lig plat...

De robot zei: ‘Ik verzeker u, meneer Martijn, dat hier niemand is geweest. En de visifoon was een vergissing. Verkeerd aangesloten.’

Als hij sterker is, moet ik slimmer zijn, dacht Jock en hij zei: ‘Je liegt, Xan! Spreek de waarheid, en dat is een bevel.’ Hij wist niet of hij zich de mentale verwarring van zijn robot verbeeldde of die voelde (Stel je voor: twee meesters, twee tegenstrijdige bevelen!), maar hij verdiepte zich er niet in en zette hem haastig op non-actief.

Non-actief, jawel! dacht hij. Maar wie weet in hoevér? Wat nu te doen: zijn hoofd openschroeven of er eerst een harde klap op geven, zodat hij in geen geval kwaad kan? Maar een flinke dreun kan wel maken dat er iets uit z’n voegen gaat, en dan krijg ik hem misschien niet opengeschroefd.

Intussen haalde hij zijn gereedschapskist (eigenlijk meer die van Xan) tevoorschijn.

Hij schakelde het noodsein ook uit en schroefde de plaat in de borstkas open – het enige dat een robotbezitter zonder gevaar kon doen, en in bijzonder gevallen zelfs mócht. Hij tikte op toetsen en begon de zekeringen los te draaien...

Xans stem begon, akelig vervormd, op te klinken: ‘Geen kortsluiting, ik deel u mee, geen kortsluiting. Alles is in orde. HX-an-3 aan Martijn Jock. Jock Martijn mijn meester volgens programma en alle in-ten-ties... Herstel herstel scha-ke-lingen.’

Jock gaf geen gehoor aan dit verzoek, al voelde hij zich, ondanks zichzelf, haast een moordenaar.

Xan werd stil.

Jock bestudeerde de borstopening; voor zover hij er verstand van had was er niets bijzonders te zien. De reserve-onderdelen waren compleet en leken ongebruikt. Hij voelde voorzichtig aan tere draden en leidingen, hoorde een tinkelend geluid; er zat iets los...

Even later keek hij verbaasd naar wat hij in zijn hand hield. Een metalen band, precies zo een als hij zelf om zijn linkerpols had; de polsband die alle deuren opende tot het Creatief Centrum. Hoe kwam Xan eraan, en wat moest hij ermee? In elk geval behoorde hij dit voorwerp niet te hebben. Stilletjes na laten maken of zelf nagemaakt waarschijnlijk, dacht Jock. Hij droeg zijn band thuis lang niet altijd en Xan legde het ding altijd klaar op de dagen dat hij naar het Centrum ging. Jock schoof de band aan zijn rechterpols – die moest hij straks, als hij terugging, testen. ‘Hiermee is bewezen,’ zei hij zacht, ‘dat je inderdaad niet te vertrouwen bent.’

Hij liet de borstopening voor wat die was, haalde diep adem en begon aan het hoofd. ‘Nee, je kop! Schilders hebben het altijd over een kop, beesten hebben een kop, en jij, Xan, je hebt vast en zeker een héldere kop, maar ik wed: een kop met een veranderd of met een dubbel programma!’

Een poosje later keek Jock bijna radeloos naar de wirwar van draadjes en minuscule bouwwerken van chips, die met elkaar Xans brein vormden.

Van sommige onderdelen wist hij ongeveer de locatie: (daar zijn spraak- en luistercentra, van hieruit worden zijn armbewegingen bestuurd...) Hij hief een hand op en liet die zinken. Nee, hier mogen mijn vingerafdrukken niet gevonden worden… Hemelse ruimte, ik zou ook niet weten wat ik ermee aan moet…

Met de fijnste schroevendraaier tastte hij behoedzaam rond, draaide dingetjes los en zette ze weer vast... Toen bleef hij onbeweeglijk staan kijken.

Zie ik het goed? Hier aan de achterkant... dit deel is anders van vorm, anders van tint. Het zou een vervanging kunnen zijn, of iets dat is toegevoegd...

Na een tijdje schudde hij zijn hoofd en slaakte een zucht. Hij was er zeker van dat het zo was, maar alleen een robottechnicus zou het bewijs kunnen leveren. Plotseling voelde hij woede opkomen tegen de onbekende technici die op geniepige manier aan zijn – in wezen onschuldige – Xan hadden geknoeid, die hem hadden veranderd en hem hadden gemaakt tot... wat? Onbetrouwbaar! Een spion! En waarom? Waarom?

Jock vloekte zacht, draaide voorzichtig een aantal schroefjes los in dat – als hij zich niet vergiste – toegevoegde of veranderde stuk brein, en verbrak zoveel verbindingen als hij durfde. Daarna maakte hij de kop langzaam weer dicht. Toen hij ermee klaar was pakte hij de robot bij de schouders en schudde hem even heen en weer... Ja, daarbinnen rinkelde het...

‘Niemand mag weten wat ik heb ontdekt en gedaan,’ zei hij nadenkend tot zichzelf. ‘Vermoeden, ja... dat is misschien zelfs gewenst. Maar ze zullen me er niet op vangen!’ Hij lachte, geluidloos en grimmig. ‘Alle robottechnici zullen vermoeden dat ik aan je brein heb gezeten, Xan, maar zelfs dan ga ik vrijuit, tenzij ze me willen vertellen wat zij met jou hebben gedaan, en op wiens bevel!’

Hij draaide de zekeringen in de borstopening vast, tikte op toetsen, haalde weer eens diep adem en drukte de actie-knop in.

Er gebeurde niets.

‘Dan heb ik je dus werkelijk onklaar weten te maken,’ fluisterde hij. Voor de zekerheid draaide hij de zekeringen weer los en raakte de toetsen aan die Xan onder alle omstandigheden machteloos zouden hebben gemaakt. Hij zette de robot ten overvloede op non-actief, sloot de borstopening en schroefde de plaat vast.

‘Dat is gedaan! Je bent nu helemaal uitgeschakeld. Alleen nog...’ Jock zette zijn tanden op elkaar, pakte de zwaarste hamer en gaf Xan een weloverwogen klap achter op zijn kop.

‘Ziezo, een deuk, precies op de juiste plaats! Nu kan ik de robottechnici erbij halen en ze vertellen dat je bent gevallen, gewoon een ongelukje...’ Hij wist de zware robot met veel moeite in half liggende, half zittende houding te krijgen, tegen een muur geleund. ‘Wie zal zeggen dat het zo niet gebeurd is: je bent gevallen, en ik kon je maar gedeeltelijk overeind krijgen.’

Jock zette de gereedschapskist weg, keek op zijn werk neer en zei: ‘Slaap wel, Xan!’ Zijn stem klonk onvast; plotseling werd hij duizelig en misselijk, en hij moest tegen een andere muur gaan leunen om niet naast Xan op de grond terecht te komen. Hij vocht tegen die zwakte. Ik moet terug naar het Centrum... Ik kan niet... Ja, wel...

Hij keek op zijn horloge, ongelovig: pas half vijf! Hij hief zijn hoofd op. Het ging wel weer en hij móést naar het Centrum. Al was het alleen maar om die tweede polsband te proberen.

Jock had de deur al open toen hij iets bedacht. Hij ging zijn huis weer in en keek van de robot naar zijn visifoon. Nee, stelde hij vast. Niemand kan jou zien op mijn scherm, Xan.

Hij maakte contact met de Visifoon-centrale, noemde zijn naam en code. Intussen zei hij boos tegen zichzelf: ‘Het is nu zeker te laat; ik had daar meteen aan moeten denken.’

‘Hier Centrale,’ zei de dienstdoende robot vanaf het scherm. ‘Wat wenst u?’

‘Ik had vanmiddag contact met iemand,’ zei Jock, ‘maar voor ik was uitgepraat, werd de verbinding verbroken. Kunt u voor mij nagaan wie dat is geweest?’

‘Op welk tijdstip vond dat contact plaats?’

‘Tussen drie uur en kwart over drie.’

‘En wie heeft het contact gemaakt, u of de ander?’

Dat was de vraag die Jock had gevreesd. Hij moest er maar naar raden.

‘ik... Maar ik denk dat ik me in de code heb vergist. Ik kreeg niet degene die ik opriep, maar iemand anders, een onbekende...’ Jock fantaseerde door: ‘Hij zei, nou ja... hij was nogal... onbelééfd, en verbrak toen botweg de verbinding.’

‘Een ogenblik geduld,’ zei de robot en verdween van het scherm.

Jock wachtte, zonder veel hoop op een antwoord. Die ander zal ook wel zijn maatregelen hebben getroffen. Als hij mij heeft zien binnenkomen...

‘Meneer Martijn,’ zei de robot van de Centrale; hij was weer terug op het scherm. ‘Het is een algemene code, niet die van een persoon. Wenst u die toch te weten?’

‘Ja zeker!’

‘Ik herinner u eraan dat uw aanvraag zal worden geregistreerd,’ zei de robot.

‘Ja, ja,’ zei Jock ongeduldig. ‘Welke code? Van welke instantie?’ Hij verwachtte eigenlijk maar één antwoord: d.a.w. Dat lag het meest voor de hand; alle robots stonden uiteindelijk onder toezicht van de d.a.w. En Akke had hem voor Xan gewaarschuwd...

De code flitste over het scherm, gevolgd door drie letters: r.b.w.

‘Raad van Buiten-Werelden,’ zei de robot. ‘Goede middag.’ Het scherm werd donker.

13 Planeetonderzoeker Elf

Jock herinnerde zich niet hoe hij het Creatief Centrum had bereikt, maar op een zeker moment stapte hij van het dalende deel van de roltrap en hield niet zijn linker-, maar zijn réchterpols voor de kelderdeur. Die schoof meteen open.

‘Dus inderdaad een duplicaat,’ mompelde hij, ‘terwijl alleen begeleiders een enkel exemplaar in bezit mogen hebben.’ Hij schoof de duplicaat-band langzaam van zijn pols en hield die verborgen in zijn hand.

Wat zullen ze boven van me denken? vroeg hij zich af, terwijl hij op weg ging naar zijn afdeling. Zo’n twee uur weggeweest, en ik heb nog niet eens een penseel bij me... Laten we hopen dat ze al naar de tv zitten te kijken. Dat wil ik ook wel zien... Avondster... Buitenwerelden. r.b.w.

Inderdaad stond de tv in de werkplaats aan en bijna alle cursisten keken ernaar.

‘Nog enkele minuten,’ zei een omroeper.

Jock liep naar zijn bureau, liet zich vallen in de zetel erachter en sloot een moment zijn ogen. Toen hij ze opendeed viel zijn blik op Bart, die tot zijn vage verwondering niet naar de tv keek, maar bezig leek te zijn, gebogen over een vel papier. Jock omknelde de metalen armring in zijn linkerhand en dacht: Laten ze me nu niet meteen zien... Even rustig zitten. Maar enkelen zagen hem toch, Bart en Roos het eerst.

Bart bleef waar hij was; Roos kwam naar hem toe. ‘Dus je bent er wél!’ riep ze. ‘Sinds wanneer...’

Jock trok snel een la van zijn bureau open en gooide de duplicaatband erin. De la was dicht toen Roos tegenover hem stond. ‘Jock! Wat is er...’ Ze wilde doorpraten, maar hij schudde zijn hoofd en legde een vinger op zijn lippen.

‘Stil. Niets,’ fluisterde hij. ‘Ik mankeer niets.’

Ze keek hem bezorgd aan. ‘Ik... eh... Sommigen dachten dat je weg zou blijven tot na de uitzending,’ zei ze zacht, ‘maar er waren steeds onderbrekingen en de belangrijke mededeling is uitgesteld tot...’

‘Over enkele seconden, of een minuut...’ zei de tv-omroeper.

Roos trok vragend haar wenkbrauwen op. ‘Wil je weg?’ vroeg ze gedempt.

Jock dacht: Heb ik al die tijd zó duidelijk laten merken dat ik niets meer met de Buitenwerelden... Belangrijke mededeling?’ Luid zei hij: ‘Nee hoor! Het interesseert me juist bijzonder. Echt, echt waar.’

Hij vroeg zich af hoe hij het klaar moest spelen gewoon overeind te komen, maar intussen had hij dat al gedaan en liep door het atelier. Roos stak een arm door de zijne. ‘Jock,’ fluisterde ze, ‘je bent toch niet ziek? Wat...’

‘Niets!’ zei hij nog eens. ‘Een onverwacht oponthoud en een beetje hoofdpijn, dat is alles.’

Toen zat hij weer, ergens achteraan in de kring die zich had gevormd rond de grote 3d-tv, die een halve muur van het atelier in beslag nam. Hij ontweek de blik van Bart, die er net bij kwam en eruitzag alsof hij heel veel wilde gaan zeggen, en keek naar het scherm.

Gelukkig – wat er nu te zien en te horen was maakte dat iedereen hem vergat. Na een tijdje vergat hij ook zichzelf – althans de problemen die hem bezighielden.

Verschillende mensen verschenen op het scherm, onzichtbare camera’s lieten hen om de beurt zien: levensgroot, driedimensionaal en bedrieglijk echt. Een verslaggever, buiten beeld, noemde hun namen en rang: de Chef van de Vluchtleiding op Aarde, een planeetgeleerde van de r.b.w. (niet Dr Topf), een Recorder, enkele vertegenwoordigers van de Pers en Voorlichtingsdienst, dokters en psychologen van de d.a.w. – de laatsten waren verantwoordelijk voor de quarantaine waar iedere reiziger uit de Buitenwerelden een tijd in moest verblijven. Daarna mensen die van Venus waren gekomen, allen in de Jock van vroeger welbekende groene quarantaine-kamerjas: de Gezagvoerder van ruimteschip Avondster, nog een planeetgeleerde... Al die mensen waren vergeten toen tenslotte twee jonge mannen in beeld kwamen; ze zaten zwijgend naast elkaar.

Planeetonderzoekers Elf en Twaalf.

Er werden wat vragen gesteld en beantwoord, maar iedereen wachtte, met Jock, op de aangekondigde ‘belangrijke mededeling’.

Na korte tijd waren alleen nog maar de twee onderzoekers te zien. Jock keek voortdurend naar onderzoeker Elf: Edu Jansen.

Hij is het! En toch... Veranderd? Ja en nee. Ouder? Een beetje... Wat meer verweerd… Natuurlijk! Dat gezicht was zo dichtbij en bekend en tegelijkertijd zo gesloten en veraf, dat het Jock bijna bang maakte. Wat heeft die beleefd? Waarom kijk je niet naar ons, naar de camera...

Meteen sloeg Edu zijn ogen op en zocht die van Jock – zo leek het tenminste. Grijze ogen met donkere pupillen, precies zoals hij ze had gezien in een visioen. Die ogen hielden hem vast: bevelend en vriendelijk, meedogenloos en vol meegevoel. Ze zeiden: Luister aandachtig, zwijg, wacht af.

De stem van de tv-verslaggever bracht Jock tot een gewoner werkelijkheid terug.

‘En wat is nu dat belangrijke nieuws dat alleen door ú bekend kon worden gemaakt?’

De camera vestigde de aandacht op onderzoeker Twaalf, een bruinverbrande, blonde jongeman met een innemend uiterlijk, op het eerste gezicht lang niet zo ondoorgrondelijk als zijn collega. ‘Mick Tomson, tot zijn vertrek Leider van het Onderzoekersteam op Venus.’

De jongeman leek even geërgerd, of niet op zijn gemak. Hij maakte een afwerend gebaar. ‘Leider, ja, maar naar mijn gevoel enkel in naam. Edu Jansen was eerst onze leider en sinds hij het niet meer mocht zijn is hij het toch – alleen op een andere manier.’

‘Hoe bedoelt u?’ vroeg de verslaggever.

Mick Tomson begon plotseling een beetje te lachen, een ontwapenende, enigszins spottende grijns. ‘Nou ja, sinds ze hem hebben gedegradeerd. Zo is het toch, Edu?’

De planeetonderzoekers waren nu weer beiden in beeld. Edu lachte ook en zag er opeens ontspannen en veel gewoner uit. ‘Wel zo ongeveer,’ zei hij.

‘Maar,’ vervolgde Mick, onverwacht ernstig, ‘daarna moesten ze hem wel een andere, een aparte en hogere rang geven.’

Edu schudde even zijn hoofd alsof hij wilde zeggen: ‘Hou daar nu over op.’

Mick vervolgde: ‘Nou ja, het komt hierop neer. Iemand heeft alle regels op de planeet... eh... de planeet venus overtreden, en daarmee heeft hij iets ontdekt. Edu Jansen, planeetonderzoeker Elf, heeft gedurfd wat niemand ooit heeft gewaagd. Ook ik niet, o nee; ik ben hier alleen aanwezig als getuige. Edu, vertel het ze maar!’

Nu was alleen Edu nog te zien, een gewone jongeman die rustig zei:

‘Ik ben in het Woud gaan wandelen.’

Even stilte. Daarna duidelijk een ondefinieerbaar geluid van de verslaggever, gefluister en gezucht van ver en dichtbij, ook in het atelier van Afdeling Vier.

‘gaan wandelen?’ zei de verslaggever. ‘in het woud? Maar de Wouden van Venus zijn levensgevaarlijk, heet als de hel, vijandig aan mensen, ze maken krankzinnig, ze vreten alles op...’

‘De Wouden van Venus,’ zei planeetonderzoeker Elf, ‘zijn torenhoog en mijlen breed; ze zijn prachtig, verkwikkend, rustgevend, opwekkend...’

Hij sprak zonder de minste nadruk, maar of het nu kwam door wat hij vertelde of door die doordringende en ondoorgrondelijke grijze ogen – wie naar hem luisterde was stil.

‘De Wouden,’ zei planeetonderzoeker Elf, ‘lijken soms op vlammen, laaiende bomen in een rook van mist, maar onder de bomen is het koel. De Wouden zijn wild, ongetemd en vol levende schepselen... een en al geritsel en gezang...’ Hij hield even op en voegde er op heel andere, zakelijke, bijna koude toon aan toe: ‘Voor ons mensen nieuw, vreemd en dus soms angstaanjagend. Alleen náákt kan men er rondlopen en het er levend afbrengen. Maar dan is het er ook, wat mij betreft, heerlijk.’

Jock had weer het gevoel dat ze elkaar aankeken. Hij zag de glorieuze bomen voor zich, met heimwee en spijt. Waarom heb ik het toen niet gewaagd?... Maar jij hebt ervaren wat echte angst is, en je hebt het niet alleen overleefd, maar... Wat heb je ontdekt?

De verslaggever sprak: ‘Ongelooflijk! Is dit werkelijk waar? Hoe kwam u...’

‘Ik was nieuwsgierig,’ antwoordde de onderzoeker, nog steeds koel, terughoudend.

‘En het is precies zoals hij heeft verteld,’ viel zijn collega hem bij.

‘Dat de Wouden prachtig, heerlijk en ongevaarlijk zijn?’

‘Ik zei niet: ongevaarlijk,’ sprak onderzoeker Elf.

‘De meesten van ons vonden ze in het begin juist afschuwelijk!’ zei onderzoeker Twaalf. ‘Ik zeker! Ik moest er echt aan wennen. Al die ongetemde wilde groeisels... De ene mens went daar gemakkelijker aan dan de andere, en...’ Hij zweeg nogal abrupt.

Beide onderzoekers keken naar iets of iemand buiten het beeld.

‘Vertelt u verder,’ verzocht de verslaggever.

‘Een volgende keer,’ zei onderzoeker Elf vriendelijk, maar beslist. ‘Voor vandaag moet het genoeg zijn. Zodra het ons vergund wordt zullen wij u een uitvoerig verslag geven. Zodra...’

Beeld en geluid verdwenen, onverwacht, alsof ze opzettelijk werden afgebroken. Even later kwam het geluid terug; een omroeper protesteerde, weer een andere begon excuses te maken aan zijn publiek, en er tussendoor klonk gemurmel en gefluister van vele stemmen.

Jock luisterde er niet naar; hij hoorde iets anders:

En ik, ik heb het Woud betreden, waar

In vlammen, roze en goud...

deel drie

Verberg je gezicht in een waas van Licht...

walter de la mare

1 Jock Martijn

Jock keek op, in de war en wazig, alsof hij diep in slaap was geweest en ruw gewekt. Misschien was er iets van wáár, want Roos stond over hem heen gebogen, haar handen omknelden zijn schouders en ze zei:

‘Jock… Jock! Je bent ziek.’

‘Nee…’ begon hij.

‘Je ziet eruit als een geest! Je moet naar huis en naar bed, nu meteen.’

‘Nee,’ zei hij nog eens. Hij pakte Roos’ vingers, maakte ze zachtjes los en keek rond.

De tv was uit. Zijn cursisten waren opgestaan; sommigen liepen heen en weer, de meesten stonden stil en staarden hem aan.

‘Ik geloof dat Roos gelijk heeft, Martijn,’ zei Djoeli.

‘Hoe laat is het?’ vroeg Jock. ‘Ik ben al eerder en te lang weggeweest.’

‘Naar huis, Martijn!’ zei Daan. ‘Niet zeuren. Jij kunt toch komen en gaan wanneer je wilt.’

Dat laatste klonk minder vriendelijk. Maar, dacht Jock, hij is natuurlijk jaloers omdat Roos zo lief voor me is. Toen hij antwoord gaf praatte hij dan ook iets levendiger: ‘Wanneer ik wil? Komen kan ik: met deze polsband. (Laat ik de andere niet vergeten.) Weggaan: zomaar, altijd. Maar hoe of wanneer ook, Daan, mijn komen-en-gaan wordt door de computer geregistreerd, net als bij jullie.’

Hij stond op en voelde zich genoodzaakt even de rugleuning van zijn zetel vast te grijpen. ‘Ik ben niet ziek,’ zei hij. ‘Als jullie me maar even...’

‘Je gaat eerst met ons naar de kantine, eten, en dan naar huis,’ zei Roos beslist.

‘Geen eten alsjeblieft,’ zei Jock mat. ‘Laat me nou maar.’

Hij begon langzaam te lopen, niet in de richting van de kantine, maar naar de uitgang via de keldergewelven. Hij merkte dat Roos naast hem liep. Hij hoorde gemompel achter zich. Vóór hem verscheen plotseling Bart Doran en hield hem staande.

‘Je waterverftekening, Martijn,’ zei hij. ‘Hier, neem hem mee. Ik heb er nog een tekening bij gedaan: ook van jou en een beetje van mij. En... eh, het beste.’

Jock pakte een rol papier aan. ‘Dank je, Bart,’ zei hij. ‘Ik zal je straks, vanavond...’

‘Jock,’ viel Roos hem in de rede, ‘wees nou verstandig en wees gewoon ziek. Ik breng je thuis.’

‘Kan ik helpen?’ vroeg Bart van heel ver.

‘Nee Bart, meld jij het maar. Ik laat hem niet alleen de straat op...’ Waarom al die drukte?... Iemand – niet niemand – heeft in het Woud gewandeld. En mijn robot is een spion.

Jock ontdekte dat hij buiten op een bank zat, in de tuin met het blauwgroene gras.

‘Ik heb een mobiel opgeroepen,’ zei Roos naast hem.

‘O Roos, Roosje,’ zei Jock, ‘kun je een borrel voor me versieren?’

‘Ben je nou helemáál...’

‘Ik kan het betalen!’

‘Niet eten en wel alcohol. Je bent een stommeling, Jock Martijn. Heb je een vriendin?’

‘Nee... Niet meer.’

‘Woon je helemaal alleen? Jock...’

‘Sst! Hoe oud ben je intussen, Roosje? Zestien, zeventien?’

‘Hou jij je mond nou maar. Blijf gewoon rustig zitten.’

Wat later zaten ze heel dicht tegen elkaar geleund in een minimobiel. Nog wat later stonden ze voor de toren waar Jock woonde. Jock schoof de rol papier onder zijn arm om een fles drank en een pak met vv-broodjes aan te nemen.

‘Eet ook wat, alsjeblieft,’ zei Roos. ‘Ha, daar is de lift; ik ga met je mee.’

‘Nee!’ protesteerde Jock. Plotseling werd zijn hoofd weer helder. ‘Nee, lieve Roos, dank je wel, maar ik kan heus wel alleen naar boven...’ Stel je voor, dacht hij, dat ze Xan zou zien. Hij boog zich naar haar toe en kuste haar. ‘Je bent een schat, Rosa! Ga nu gauw terug naar het Centrum.’

‘En jij?’ Ze keek ernstig en bezorgd naar hem op.

‘Heus, werkelijk, alsjeblieft, geloof me, laat me...’

Ze gaf toe. ‘Goed. Probeer wat te eten en drink niet te veel, Jock. Ga gauw naar bed. Het beste en tot ziens.’

Hij wist te glimlachen, zei ook: ‘Tot ziens,’ en stapte de lift in.

Pas toen hij de twintigste etage had bereikt dacht hij eraan dat hij vergeten had de duplicaat-polsband uit zijn bureaula mee te nemen. Nu ja! Niemand weet ervan, behalve Xan; dus kan ik het wel een dag zo laten.

Xan zat-lag nog in dezelfde houding, staarde voor zich uit met doffe ogen, als een dode... Nee, als een groteske pop!

Jock liep zijn woonkamer in, maakte licht, legde de rol papier en het pak vv-broodjes op tafel en zette de fles ernaast. Hij ging zitten, maakte de fles open en nam er een flinke slok uit. Hij dacht aan wat Roos hem had aangeraden en wurgde een stukje brood naar binnen. Hij nam nog een slok en schoof de fles van zich af. Niet meer, je wordt er alleen zieker van...

Het is niet alleen Xan, maar dat verslag, wat Edu vertelde... Hij leunde achterover in zijn zetel.

Weet Anna het ook? Ja natuurlijk. Belangrijke mededeling... Maar ze weet niet alles, nee toch, nee... Ga slapen, sprak een stem in zijn binnenste. Ja, slapen, dacht hij. Morgen denk ik wel verder.

Hij ging naar zijn slaapkamer, schopte zijn schoenen uit en liet zich met zijn kleren nog aan op zijn bed vallen. Zodra hij het licht had uitgedaan, voelde hij dat hij omgeven werd door een vriendelijk, levend, beschermend donker... Gelijk heb je, Jock Martijn, alle gedachten blijven je verre.

Hij sliep en werd onmeetbare tijd later wakker door het oproepsein van zijn visifoon. Hij vroeg zich slaperig af of hij erop zou antwoorden, maar de zoemtoon zweeg voordat hij een besluit genomen had. Hij was op het punt weer in slaap te vallen toen het ding weer begon. Hij kwam overeind en maakte licht. Het was pas elf uur. Wie kon dit zijn? Anna? Maar hij wilde nu zelfs niet met Anna spreken; sommige dingen, zoals wat gebeurd was met Xan, hoopte hij zelfs voor haar te verbergen. Hij probeerde een muur om zijn geest heen te bouwen en mompelde: ‘Nee. Ik neem niet aan.’

Na een tijdje hield de zoemertoon op. Hij was intussen helemaal wakker en merkte dat hij zich veel beter voelde. Hij ging naar zijn woonkamer, at een broodje en dronk wat water.

Zijn blik viel op de rol papier die Bart hem had meegegeven; hij pakte en ontrolde die. Het waren twee waterverfschetsen, zijn eigen, bijna voltooide van de Bewegende Bergen, en de schets die hij aan Bart had gegeven. De jongen had er inderdaad iets bij gemaakt. Jock keek er verwonderd naar, denkend aan Barts in een vloek en een zucht gemaakte ogen achter tralies en aan wat Akke had gezegd: ‘...een schilder zal hij nooit worden.’

Maar dit! Ik zou het hem niet kunnen verbeteren.

Onder de bomen zaten nu twee kleine figuurtjes; ondanks de insectachtige lijnen deden ze erg aan mensen denken. Ze waren geschilderd in een helder smaragdgroen, een kleur die goed bij de rest paste – iets wat je juist niet verwachten zou.

‘Waar heeft-ie het vandaan,’ prevelde Jock. Het kwam hem voor dat hij eens iets had gezien dat hierop leek en tegelijkertijd wist hij zeker dat het niet zo was. Zijn rustige stemming begon te verdwijnen. Hij legde de tekening weer op de tafel, op zijn eigen schets, met de achterkant naar boven.

Na de bekendmaking van vanmiddag is die tentoonstelling eigenlijk overbodig geworden, dacht hij. En doctor Topf zal nu wel meer dan genoeg belangstelling en een groter budget krijgen. Doctor Topf, r.b.w... Hij stond op. Jock, je had je toch voorgenomen vandaag niet meer te denken. Ga terug naar je bed!

Hij deed het licht uit en keek naar buiten. Sterren zag hij niet, wel de duizenden lichten en lichtjes van de stad. Sommige knipoogden vriendelijk, andere staarden hem onverschillig aan. Als ogen. Hij begon langzaam zijn kleren uit te trekken.

‘Concentreer je op het Niets,’ fluisterde hij. ‘Rivier van de Vergetelheid… Niemand niemand heeft je verteld wat niemand niemand weet…’

Concentreer je op het Niets.

Het lukte, want toen hij weer in bed lag, viel hij meteen in slaap en hij droomde niet eens.

2 Anna

Anna keek naar haar visifoon en dacht: Er is weer iets met Jock, er is voortdurend iets met Jock. Zal ik contact met hem zoeken? Ze vroeg zich af of hij het nieuws over Venus had gehoord en wist dat het zo was. Maar niet alleen daardoor was hij uit zijn evenwicht gebracht... ‘Hoe weet ik dat?’ zei ze hardop.

Láát hem, zei een stem in haar hoofd. Ze sloeg er niet meteen acht op en probeerde naar Jock toe te denken. Het lukte haar niet; het was alsof ze stuitte tegen een muur.

Laat hem, dacht ze. Ze stond op en liep naar haar weefgetouw. Ik zoek geen contact, Jock; als je me nodig hebt moet je mij maar roepen. Ze zuchtte. Maar ik heb jou ook nodig. Waarom maak je me zo ongerust? Ze staarde naar het weefgetouw. Jock zit ergens op een kruispunt van vele draden, bij toeval of niet... belangrijk knooppunt van een vreemd patroon.

Niet ongerust zijn, dan maak je het hem alleen maar moeilijker. Ik probeer hem even af te schermen, zodat hij slapen kan vannacht. Morgen en erna zal hij al zijn kracht nodig hebben.

Anna staarde naar het ingewikkelde dradenspel waar ze kort geleden aan was begonnen en luisterde naar haar gedachten...

het zijn mijn gedachten niet!

Ze hief haar hoofd op en keek rond. Er was, behalve Vlam, niemand in de kamer dan zij zelf.

Ik ben hier alleen... Wie ben jij?

Ze zag vluchtig een paar grijze ogen, dezelfde die ze afgelopen middag op de televisie had gezien; ze hoorde een stem: De Wouden van Afroi/Venus zijn glorieus, onvergetelijk...

Wie ben je?

Vriend van Jock... Nu een beeld van Jock: niet precies zoals zij hem meestal voor zich zag – altijd een beetje slordig, in gewone kleren of schildergewaad –; zijn gezicht, waarvan elke trek en stemming haar vertrouwd waren, was hetzelfde, maar jonger en meer gesloten, en hij droeg een soort ruimtepak; alleen zijn helm had hij afgezet... Vriend van Jock.

Ik weet wie je bent! De planeetonderzoeker... Edu Jansen. Ik zag je, vanmiddag... Maar ik heb je al eerder gehoord...

Voorzichtig, Anna!

Hoe kun je me bereiken? Eerst vanuit de ruimte en nu van een ander continent?

Afstand... geen beletsel... Jij kunt het... ook. Luister. Wees behoedzaam… De gedachten van de ander werden vager, moeilijk verstaanbaar… toen flikkerden ze opeens weer op, werden opnieuw vager... Het waren de gedachten van iemand die met een of ander ingewikkeld werk bezig was, die allerlei draden in het oog moest houden, vele gesprekken moest voeren.

‘Ik ben blij dat jij bestaat,’ fluisterde Anna. ‘Ik zal je helpen waar ik kan, doen wat je zegt…’

Beloof niet te veel. Ik… blij dat ik jou heb gevonden... Niemand niemand heeft jou verteld –

Ken je dat gedicht ook?

Ja. Door jou. Ik heb niet afgeluisterd, jij straalde het uit. Naar Jock en

Jock verstond me maar even; ik moest de rest voor hem opzeggen!

Geduld... Ik wilde wenste... dat je het voor mij opzegt

Dat zal ik doen. Nu?

Ja! Het tweede vers...?

Anna stond rechtop in haar kamer en keek in de groene ogen van Vlam, die op de tafel zat en haar kop in het geheel niet verbaasd naar haar ophief. Ze dácht het tweede couplet niet alleen, maar sprak het hardop, met zachte stem:

‘Niemand, niemand heeft mij verteld

Wat niemand, niemand weet.

Verberg je gezicht in een waas van Licht,

Die met zilver schoeisel treedt –

Jij bent de Vreemdeling die ik het best ken,

Van wie ik het meeste hou.

Je kwam van het Land tussen Waken en Droom,

Koud van de Morgen-dauw.’

Het antwoord dat ze kreeg leek van heel ver te komen, als een zucht van dankbaarheid. Daarna, iets duidelijker:

Ik moet nu... terugtrekken. Onder de Roos, geheim. Totdat...

Anna keek bijna ongelovig om zich heen in de stille kamer. In haarzelf was het ook stil. De poes begon te spinnen zonder die stilte te verbreken.

3 Jock Martijn

Jock legde de overgebleven vv-broodjes op een bord en maakte wat koffiedrank warm. Het was kwart over acht in de morgen, hij was op en aangekleed, verfrist en veel kalmer dan de dag ervoor. Dat was maar goed ook, want hij had veel te doen. Hoe lang was het geleden dat hij zijn eigen ontbijt klaar had moeten maken? Hij pakte de twee waterverfschetsen van de tafel, bewust vermijdend ze nog eens te bekijken, en borg ze weg in zijn atelier. Hij bleef een ogenblik staan bij Xan. – Ik mis je, heus waar, ik mis je! Ik zal dadelijk de technici laten komen...

Na het ontbijt riep hij per visifoon de Robot-Technische-Dienst op. ‘r.t.d.? Mijn robot,’ meldde hij, ‘is gevallen en hij is naar ik vrees ernstig beschadigd. Kan er zo vlug mogelijk iemand komen om hem te repareren?’

Hij hoefde niet lang op antwoord te wachten: ‘Tussen halftien en halfelf is er een technicus bij u.’

Dat was snel! Hoe gauwer hoe beter, dat was waar – maar hij moest nog enkele voorbereidingen treffen...

Jock keek op zijn horloge en zag de polsband, die hij, tegen zijn gewoonte, niet had afgedaan... Ik moet zo gauw mogelijk die andere terughalen; kan pas na halfelf... Hij zocht zijn dienstrooster op.

Ik wist het wel! Op zaterdag wordt Afdeling Vier niet gebruikt; die band ligt daar dus wel veilig, tot... nu moet ik nóg een afspraak maken, een dringende...

De visifoon zoemde.

Het zou me niets verbazen, dacht Jock, toen hij erheen liep, als Akke mij vóór is.

Het wás meneer Akke.

‘Goede morgen,’ zei Jock, alle formaliteiten negerend. ‘Twee zielen, één gedachte. Ik was net van plan contact met u te zoeken.’

‘Werkelijk?’ zei Akke. ‘Ook goede morgen, meneer Martijn. Ik heb gisteravond twee keer geprobeerd u te bereiken – na de sluitingstijd van het Centrum –, maar u gaf geen gehoor.’

Jock dacht: Dus jíj was het! en intussen gaf hij antwoord: ‘Dat klopt. Ik was druk bezig een paar problemen op te lossen...’ Hij keek het beeld van Akke doordringend aan. ‘Een ongelukje met mijn robot.’

Akke reageerde er echter niet merkbaar op; hij zei alleen: ‘Ach... toch niets ernstigs?’

‘Wél ernstig,’ zei Jock. ‘Geheel onklaar, naar ik vrees. Dadelijk komt de r.t.d.’

Nu fronste Akke even zijn wenkbrauwen. ‘Ik wil u spreken, meneer Martijn, zo spoedig mogelijk.’

‘En ik wil met u praten, meneer Akke... vandaag!’

‘Vandaag! Dan zijn we het eens...’

‘Maar niet hier,’ zei Jock, ‘niet in mijn huis. En ook niet in uw Hoofdkwartier-Noord!’

‘U hebt gelijk, meneer Martijn. Zullen wij elkaar dan ergens in de stad ontmoeten? Noemt u maar een plaats; ik zal er zijn.’

Hij is betrouwbaar, dacht Jock, maar dat is alleen iets dat ik geloof, al is hij van de d.a.w. Hij zei: ‘We zouden naar een eethol of drinkhuis kunnen gaan... of gewoon wandelen... Ik weet het! Laten we elkaar ontmoeten in de galerie van Mos Maan.’ Hij glimlachte. ‘Ik heb daar een reden voor, meneer Akke.’

‘Mos Maan. Uitstekend. Hoe laat? Elf uur?’

‘Ik weet niet hoe lang de r.t.d. werk zal hebben. Is halftwaalf ook goed?’

‘Prima. Tot ziens dan, meneer Martijn,’ zei Akke, en hij verdween van het scherm.

Kwart over negen; het wachten was nu op de r.t.d. Jock had opgeruimd wat hij op kon ruimen, zich voorbereid op het komende gesprek; en was toen zijn atelier in gegaan, in de hoop daar enige afleidende bezigheden te vinden. Hij verliet het na nog geen minuut; alles wat dáár te zien en te doen was zou hem alleen nog maar onrustiger maken.

Om halftien liep hij zijn balkon op en leunde over de balustrade. Gisteravond, in het donker, schoot het door hem heen, keek ik ook uit over de stad en ik zag alles heel anders. Ik zelf was óók anders... wat dacht, wat deed ik toen toch? De herinnering ontsnapte hem, voor een deel misschien omdat hij op de straat beneden zich iemand zag die verlangend omhoog keek... recht in zijn gezicht.

Bart Doran! Maar dat kon natuurlijk niet; de jongen was te veel etages van hem verwijderd... Jock kon niet weten hoe hij precies keek... Toch wist hij zeker dat het Bart was en zelfs hoe die keek... En, dacht hij, ik wed dat ik hem beter zie dan hij mij, altijd. Soms werd je je pas veel later bewust van iets dat je al meteen had gemerkt, had onthouden en had moeten weten... Bart Doran is bijziend, zelfs met zijn contactlenzen, die zo duidelijk waarneembaar zijn onder een bepaalde hoek, bijvoorbeeld in profiel.

De kleine gestalte beneden maakte een onzeker gebaar: zal ik nu naar hem zwaaien of niet?

Jock trok zich terug en ging snel zijn huis in. –Straks haalt hij het in zijn hoofd naar boven te komen! Hij heeft zichzelf al eerder uitgenodigd... Niet waar, Jock, jij hebt dat gedaan! Maar... nu kan het echt niet! Met Xan, en met de r.t.d. in aantocht.

Misschien vijf minuten later hoorde Jock het sein van zijn huisdeur. Een blik door het kijkgaatje was genoeg. Hij legde er een hand op. Bart! Die zou ook wel eens kunnen gluren en een glimp van Xan zien. Hij sprak in de geluidscirkel: ‘Wie daar?’

‘Bart... Bart Doran, Martijn. Ik... eh...’

‘Excuus. Bart, ik kan je nu echt niet ontvangen. Ik... ik ben met iets erg belangrijks bezig. Als je vanmiddag...’

‘O!’ viel Barts stem hem in de rede. ‘Ik wou je heus niet storen, hoor!’

Jock praatte verder, maar de jongen was al weg. Hij haalde geërgerd zijn schouders op, maar toen herinnerde hij zich iets en rende naar zijn balkon.

Je tekening! dacht hij. En je vertrouwen!

Na korte tijd zag hij de jongen in de diepte onder zich. ‘Hoi, hé, hallo!’ riep hij. ‘Bart! Bart Doran!’

Zijn stem weerkaatste tegen de wanden van alle woontorens om hem heen; hij was ervan overtuigd dat Bart hem had gehoord, hoewel die op een rolstoep sprong en uit zijn gezicht verdween.

Jock mompelde een verwensing. Pech hoor, maar je had wel even kunnen blijven luisteren. Hoewel hij geen reden had zich iets te verwijten, had hij sterk het gevoel dat hij – door Bart toegang te weigeren – iets had gedaan of nagelaten dat onberekenbare gevolgen zou hebben. Kort daarna vergat hij dat gevoel, want toen stond de r.t.d. voor de deur.

‘Robot-Technische-Dienst,’ zei de man in de deuropening. ‘Hier is mijn kaart.’

‘Komt u binnen,’ zei Jock.

De man werd gevolgd door twee robots; de grootste droeg een gereedschapskist. ‘Ah, daar is-ie!’ zei hij, toen hij Xan zag. Pas daarna groette hij Jock en stelde zich voor: ‘Manski.’

Hij was van Jocks leeftijd, klein van stuk, met een intelligent gezicht en wijduitstaand, springerig haar, dat veel te rood was om echt te zijn. Hij knielde bij Xan neer en pakte een paar gereedschappen uit de kist die de grootste robot naast hem neerzette. Hij was snel en maakte een bekwame indruk. Enkele minuten na zijn aankomst stelde hij vast: ‘U hebt zijn borstkas geopend...’

‘Ja zeker,’ zei Jock. ‘Ik móést wel. Hij zou toch vreemde dingen hebben kunnen doen na die val; ik kon niet zeker weten of hij totaal onklaar was. Ik heb hem, zoals u kunt zien, alleen maar compleet uitgeschakeld.’

‘R R 1, stand-by,’ beval technicus Manski de robot bij de gereedschapskist. Na een kort onderzoek stond hij op en keek Jock streng aan. ‘U hebt de r.t.d. meegedeeld dat hij gevallen is. Hoe kan dat? Robots van dit type HXan vallen niet gauw...’

Op dat moment kwam de tweede robot uit Jocks woonkamer tevoorschijn; Jock schrok er even van; hij had hem er niet binnen zien gaan.

‘Dit is een klein type huisrobot, HXin4, meegekomen voor u, als vervanger van uw HX-et cetera, als dat nodig mocht blijken,’ zei technicus Manski.

‘Ik wil geen vervanger,’ zei Jock, met nadruk en niet erg vriendelijk. ‘En ik wens ook geen ongenode bezoekers in mijn woonkamer.’

‘Onze excuses, meneer Martijn,’ prevelde technicus Manski, al zag hij er niet uit alsof hij het meende. ‘HXin4, ga bij de deur staan en op non-actief.’ Hij wendde zich weer tot Jock. ‘In naam van alle planeten, hoe is uw robot ten val gekomen?’

‘Hij gleed uit,’ zei Jock met een stalen gezicht. ‘Misschien speelden we wel een spelletje, heb ik hem beentje gelicht, hem laten struikelen.’

Technicus Manski nam hem vol wantrouwen van hoofd tot voeten op. ‘Ik wil wedden dat u ook in zijn hoofd hebt gekeken!’

‘En als ik dat nu eens gedaan zou hebben?’ zei Jock minzaam. ‘Kijken is niet verboden. Alleen een ervaren robottechnicus zou er iets aan kunnen dóén! Dat is wat ik u vraag en waar ik recht op heb.’ Zijn gespeelde minzaamheid verdween toen hij verder ging: ‘Ik verzoek u dringend mijn robot extra goed te bestuderen voor u hem repareert. Hij was namelijk al enige tijd volgens mij – hoe zegt men dat in uw termen? – op z’n minst ánders dan gewoonlijk. En ik wil mijn eigen robot terug hebben, precies zoals hij vroeger was.’

‘Daar zijn wij voor, wij van de r.t.d.,’ zei technicus Manski, iets minder zelfverzekerd. Hij gaf een wenk aan de robot met de gereedschapskist. ‘Ik heb al gezien dat hij hier niet te repareren is; we zullen hem mee moeten nemen naar ons laboratorium. U kunt intussen gratis gebruik maken van HXin4.’

‘Ik wil geen vervanger,’ zei Jock nog eens. ‘Ik wil Xan, mijn robot terug, hersteld, zoals hij vroeger was.’

‘We zullen ons best doen, meneer Martijn,’ zei technicus Manski, ‘maar na zo’n val kunnen wij niet garanderen dat...’

‘O nee?? Daar is de visifoon. Wilt u voor mij de allerhoogste persoon, personen, instanties oproepen die verantwoordelijk zijn voor de betrouwbaarheid van robots? Van de r.t.d. of wie dan ook! Zodat ik die zelf in uw bijzijn kan vertellen waarom ik mijn eigen robot hersteld terug wil hebben en geen ander... Ik zeg hersteld!’

Technicus Manski deed een stapje achteruit. ‘Niet nodig.’ zei hij. ‘Ik... ik sta in dienst van... degenen die u wilt spreken. Maar ik wil u wél zeggen dat u volgens mij dingen ziet die er niet zijn.’

‘Dat kan best waar wezen,’ zei Jock. ‘Als ú maar ziet hoe u mijn robot moet repareren...’ Hij wachtte even. ‘Ik ben er zeker van dat u alles wat wij hebben besproken met u meeneemt, in beeld en geluid. Ik ben zo vrij geweest zelf ons gesprek ook op te nemen – in geluid alleen helaas; de beelden bewaar ik wel in mijn hoofd.’

De twee mannen keken elkaar zwijgend aan. Technicus Manski was de eerste die zijn ogen afwendde.

‘Wij nemen uw robot mee. Hier is het bewijsformulier – het is al ingevuld; u hoeft het alleen nog maar te ondertekenen.’

‘En wanneer krijg ik Xan terug?’ vroeg Jock.

‘Hoe kan ik dat nu al weten!’

‘Ik wil garantie dat ik hem over een week terugkrijg,’ zei Jock, ‘al moet ik daarvoor naar de alleropperste instanties gaan of... naar de Raad van Buitenwerelden zelf!’

Technicus Manski (of is hij misschien meer dan een technicus: doctor in de robotica, lid van de Geheime Dienst?) nam Jock nog eens van hoofd tot voeten op. Hij knikte en zei langzaam: ‘Zoals u wenst, meneer Martijn. Als goed staats- en stadsburger hebt u recht op deze garantie en dus zult u ze krijgen.’

Pas toen technicus Manski en zijn twee robots met Xan waren weggegaan, voelde Jock hoe het zweet hem uitbrak. Nu moest hij maar hopen dat hij, zonder zich al te veel bloot te geven, had laten merken dat hij wist wat er met Xan was gebeurd. Hij haalde de magneetband die hij verborgen had laten draaien van zijn opnameapparaat en deed die in een lege verfdoos in zijn atelier. Intussen vroeg hij zich af of hij zich nu van spionage had bevrijd. Hij twijfelde daaraan: die kleine robot HXin-of-zo was een tijdje alleen in zijn woonkamer geweest.

Hij kon daar echter niet meteen iets verdachts vinden, en veel tijd had hij niet, want hij wilde naar het Centrum om de duplicaat-polsband te halen. En om halftwaalf moest hij in de galerie van Mos Maan zijn, voor zijn afspraak met Akke.

Op zijn weg via de kelders naar zijn afdeling kwam hij niemand tegen, al hoorde hij overal elders in het gebouwencomplex geluiden van mensen die aan het werk waren. De andere afdelingen waren open op zaterdag en zijn eigen werkruimte was ook toegankelijk voor cursisten die schilderen wilden, als er maar een collega-begeleider bij was. Maar het grote atelier was leeg, en dat kwam goed uit, dacht hij, toen hij naar zijn bureau liep. Hij trok de la open en verstijfde even.

de polsband was verdwenen.

4 Bart Doran

Bart Doran stond in de nis die toegang gaf tot een ondergrondse winkel, op de hoek van een smalle straat tussen hoog oprijzende gebouwen. De smalle straat kwam uit op een bredere, met rolstoepen en een minimobielbaan, bijna recht tegenover de woontoren waar Jock Martijns huis was, twintig verdiepingen hoog.

Bart zag Jock naar buiten komen en trok zich verder terug in de schaduw van de nis. Die gaat naar het Centrum, dacht hij.

Hij was van plan te blijven wachten, onopvallend in zijn strategisch gelegen schuilplaats; hij wilde Martijn wel eens terug zien komen! Intussen had hij veel om over na te denken...

De dag was afschuwelijk begonnen, en dat na een bijna slapeloze nacht.

Nee, gisteren was alles begonnen, toen Creatief Begeleider Martijn terug was gekomen met een gezicht... alsof hij net een zwaar gevecht had geleverd, met ogen die een of ander afschuwelijk geheim verborgen. Bart beleefde het nog eens opnieuw: we wachtten op die tv-uitzending; ik was bijna klaar met de schets die ik van Jock had gekregen om af te maken. Raar, ik begrijp nóg niet dat ik het zo mooi heb kunnen doen... ik zag het gewoon voor me... maar dat ik het ook nog schilderen kon! En daarna op de tv die planeetonderzoeker over de Wouden. Ik had Martijn mijn tekening willen laten zien, maar ik durfde het niet meer. Het was net of hij er niet wás, ik was bang voor hem... Nee, niet bang, ik weet niet wat... Ongerust?

Bart keek om zich heen, haalde iets uit zijn zak en keek er korte tijd peinzend naar. Een metalen polsband. Wanneer had hij gezien dat Jock die in een bureaula verborg? Hij moest het gezien hebben, maar het was pas veel later tot hem doorgedrongen. Na de tv-uitzending, toen ook de anderen behalve Roos en hij merkten dat Jock ziek was... Maar hij was niet ziek, het was iets anders... Ja, ná de tv-uitzending; Martijn had er zelf de aandacht op gevestigd: hij had zijn polsband om; in die la moest dus een andere liggen. Bart wist dat alleen begeleiders zo’n band mochten dragen, waardoor ze altijd het Centrum binnen konden. Hoe belangrijk die band was, wist hij toen nog niet.

’s Avonds, toen Jock weg was – Ik heb hem nog de tekeningen gegeven. Daan en ik hebben hem ‘ziek’ gemeld –, had de assistent van Begeleider Erk het toezicht overgenomen. Veel gewerkt hadden ze niet, wel veel gepraat: het meest natuurlijk over het nieuws van Venus. Sommigen hadden zich afgevraagd wat Jock Martijn daar wel van vond; Daan had Bart toegefluisterd dat die dáár wel eens ziek van geworden kon zijn. En een ander (wie ook alweer – Niku, de gluiperd) had zachtjes beweerd dat Martijn als planeetonderzoeker wegens wangedrag ontslagen was...

En op een zeker ogenblik van die avond had hij zonder dat iemand het zag de bureaula opengedaan en de polsband gestolen. Niet gestolen! Ik wou gewoon kijken of ik me niet had vergist, ik was van plan hem terug te leggen zo gauw ik kon... Was je dat écht van plan? vroeg hij aan zichzelf. Waarom heb je, om te beginnen, dat ding eruit gepakt?

Bart deed een stap uit de nis en trok zich weer terug in de schaduw. Hij kan nog niet terug zijn... Hoe weet ik zo zeker dat hij naar het Centrum is? Om de polsband, omdat hij helemaal geen tweede polsband mag hebben! Duplicaten zijn streng verboden.

Dat had de assistent van Begeleider Erk hem verteld. Bart was langs zijn neus weg een gesprek begonnen over dat onderwerp, gewoon met de vraag: ‘Waarom draag jij geen polsband?’

Alleen Creatieve Begeleiders kregen er een, en natuurlijk de Chefs en Inspecteurs van de d.a.w. en zulke mensen... Wat moest Jock Martijn met een tweede polsband?

En ik, dacht Bart, het ding opnieuw tevoorschijn halend, zou ’m best eens kunnen gebruiken. Dat de band wérkte wist hij; hij was ’s avonds, nadat het Centrum was gesloten, in de omgeving rond blijven hangen en toen er niemand meer in de buurt was naar de kelderdeur gegaan. Hij had die geopend en was zelfs even naar binnen geslopen. Lang was hij niet gebleven in de bijna griezelige stilte. Toen hij weer buiten stond en de deur achter hem dichtschoof wist hij dat hij áltijd binnen kon komen...

Hij stopte de band weer in zijn zak. Wanneer heb ik besloten hem te houden?

’s Nachts had hij haast geen oog dichtgedaan en ’s morgens vroeg was er – niet voor de eerste keer – een vreselijke ruzie losgebarsten tussen hem en Tru en een paar anderen in het Onderkomen. Natuurlijk weer om Ak, de half wilde kater waar hij (al wist alleen Li dat) veel van was gaan houden. Maar het beest bleef zijn eigen zin doen. Hij gapte eten uit de keuken, maakte meubels kapot en iedereen die het daar niet mee eens was kon een haal krijgen. Als hij werd opgesloten miauwde, nee, krijste hij het hele Onderkomen bij elkaar. Li beweerde dat hij dan alleen maar erg hard huilde. En alleen als zij tegen hem praatte en hem aaide werd het dier kalm.

Er was een kleine tuin bij het Onderkomen, ondergronds natuurlijk, mooi verlicht, met kunstgras, zitbanken, een balspelnet-op-een-paal en een echte zandbak voor de kleintjes. Ak gebruikte gras en banken om zijn scherpe nagels op te proberen en de zandbak had hij uitgekozen als zijn kattenbak... Zoals meneer Akke had voorspeld: de kater had van de eerste dag af moeilijkheden gegeven.

En vanmorgen had Tru gezegd dat ze er een dierenarts bij zou halen. Die moest het beest castreren, of beter nog: in laten slapen. Li had gesnikt en geschreeuwd en bijna een toeval gekregen. Tru was toen wel op haar woorden teruggekomen, maar ze had erbij gezegd dat Ak niet in het Onderkomen kon blijven; ze moesten maar een ander tehuis voor hem zoeken.

Bart glimlachte boos bij de herinnering. ‘O ja?’ had hij gezegd. ‘Het is mijn kat, of kater; meneer Akke, Chef van de d.a.w. heeft hem me zelf gegeven, voor mij en voor Li. Ik zal mijn beklag bij hem doen, ik ga hem precies vertellen hoe gemeen je bent. Het beest is hier nog geen week, hoe kan-ie dan al gewend en getemd zijn?’ Hij had het gedaan ook, via een openbare visifoon. Het bleek niet gemakkelijk meneer A. Akke te pakken te krijgen, maar het was hem gelukt. De machtige man was een beetje kortaf geweest, maar hij had aandachtig geluisterd en beloofd dat hij er zo gauw mogelijk wat aan zou doen... ‘Ik kom zelf met jou en je leiding praten.’

‘Vandaag?’ vroeg de jongen.

‘Ik heb het erg druk, Bart. Misschien lukt het me vanmiddag. En anders in ieder geval morgenochtend. Het dier áfmaken? Geen sprake van! Maak je daar geen zorgen over.’

Na het gesprek was Bart niet teruggegaan naar het Onderkomen, al voelde hij zich daar schuldig over, want Li was daar nog. Ze had zich met de kater in haar kamer opgesloten; zelfs haar kamergenoten liet ze niet binnen. Maar hij moest even buiten zijn, rondlopen, van rolstoep op rolstoep springen. En zo was hij – bij toeval, of juist niet – bij de toren gekomen waar Jock Martijn woonde. Toen hij naar boven keek wist hij opeens dat hij met deze man wilde praten: over Venus, over de ogen van tijgers, over Ak, en misschien ook over zichzelf... en over de polsband.

Maar Jock Martijn had hem weggestuurd. Hij had belangrijker dingen te doen!

Boos en teleurgesteld was Bart weggelopen – o ja, hij had Jock horen roepen, maar toen hoefde het voor hem niet meer.

Hij was naar het Onderkomen gegaan en had Li verslag uitgebracht van zijn gesprek met meneer Akke. Daarna had hij ook verslag uitgebracht aan Tru, alleen op een heel andere manier. Toen was hij weer gevlucht en langs een omweg teruggekomen in de wijk waar Jock woonde. Deze keer als verspieder, zich schuilhoudend in een nis...

Waar blijft-ie nou? Bart krabde voorzichtig op zijn voorhoofd; vanmorgen was er een pleister af gegaan. Deze schram was bijna genezen, hij jeukte alleen. Hij begon aan een andere pleister te peuteren.

toen is het begonnen. Als ik niet Route Z had gereden, had ik niet, had ik niet... had ik wel, niet... Daar is hij!

Bart zag Jocks gezicht maar even en kon er niets op lezen. Hij is vast woedend... nee, eerder geschrokken. Maar natuurlijk laat hij er niks van merken.

Hij kwam de nis uit en volgde Jock behoedzaam. Hij zag dat die zijn woontoren voorbijging en op een andere rolstoep overstapte. Toen verloor hij hem uit het zicht.

Hoe laat is het, bij halftwaalf, om twaalf uur thuis zijn voor het eten... Waar zou Martijn naartoe zijn? Misschien naar meneer Akke. Die had het ook al zo druk. Nee, niet naar meneer Akke, de d.a.w. is de andere kant uit... Wat sta je hier te zeuren, je hebt hier niets meer te doen! Ik kom heus vanmiddag niet terug, meneer Martijn. Ik ga nooit meer bij je op bezoek!

Hij omklemde de band in zijn zak. Heel even zag hij duidelijk het uitzicht vanaf Jocks balkon, twintig hoog...

Ik hóú die polsring... Naar Li en naar Ak. En ik... ik laat me verdomme door niemand in een gehoorzame robot veranderen.

5 Jock Martijn

Jock stond op een rolstoep, sprong nu en dan, er een of twee overslaand (hetgeen verboden was), op een andere en vloekte zichzelf uit. Stommeling, je eigen schuld. Maar wie heeft die polsband weggepakt; iedereen in mijn groep, zelfs iedereen in het Centrum kan het gedaan hebben. Alleen, wie kon weten dat die band er was, wie heeft kunnen zien dat ik hem in een la wegstopte?... Wees redelijk, Jock: de meeste cursisten in het Centrum zijn niet bepaald betrouwbaar, of eerlijk, of wat men ‘goede stadsburgers’ noemt; er zijn er heel wat bij die in staat zijn in laden te snuffelen en er iets uit te gappen.

Onder al deze gedachten was er één die standhield, een onbewijsbaar weten: Bart heeft het ding.

Wat nu? Hij kon zijn eigen polsband verdonkeremanen en rapporteren dat hij hem verloren had. Dan zouden alle polsbanden en de ermee corresponderende deursloten van het Centrum vernietigd en vervangen worden. Daarmee werd die verdwenen polsband waardeloos... Maar wat een moeilijkheden zou hij daar alleen zelf al door krijgen! Op zijn minst een ernstige berisping en een boete, ondervragingen of nog erger. En hij mocht vooral niet vergeten waar dat verwenste duplicaat vandaan kwam! O Xan...

En als hij niets deed? Dan kon iemand – wie het ook was – vrij het Centrum in en uit gaan. Geen onbeperkt aantal keren, maar toch zeker wel een week, of langer, totdat het de Computer op zou vallen...

Wist ik nou maar wie! Een buitenstaander? Iemand van de d.a.w. of r.b.w., niet van het Centrum, niet Bart? Nee, onwaarschijnlijk... Was het Bart maar, dacht Jock. Misschien wilde hij me vanmorgen het ding teruggeven... Na even verder denken kreeg hij neiging hardop te vloeken: als dat zo is, vrees ik dat hij het nu niet meer zal doen.

Van welke kant hij het probleem ook bekeek, hoe hij er ook op zou reageren: hij zou altijd om een of andere, hem nog steeds duistere reden gedwongen worden zijn onopvallende en teruggetrokken levenswijze op te geven, in de waagschaal te stellen. En dat wilde hij niet, juist nu niet, althans niet gedwongen, en zeker niet door grote, ondanks bekende namen, anonieme instanties: d.a.w., r.b.w., r.t.d.

Hoe vreemd het ook mocht schijnen, hij was ervan overtuigd dat hij gelijk had. Sinds afgelopen, nota bene droomloze nacht, was hij daarvan overtuigd.

6 Akke

Het was bijna halftwaalf: geen tijd meer om naar huis te gaan. Jock stapte op een andere rolstoep over en probeerde, op weg naar de galerie van Mos Maan, zijn problemen van zich af te zetten en zich voor te bereiden op zijn gesprek met Akke. Maar wat hij Akke wilde vragen hing sterk samen met wat er de afgelopen dagen was gebeurd...

Het werd drukker om hem heen; enkele winkels, werkplaatsen, centra, scholen openden nu al hun deuren voor de lunchpauze. Op sommige straathoeken en pleinen verzamelden zich mensen rond televisieschermen en radiopalen... Het interessantste nieuws was nog steeds dat van Venus; ook aan de gesprekken van rolstoepgangers om hem heen kon Jock dat horen. Nieuwe mededelingen waren er niet gekomen – alleen commentaren, vragen zonder echte antwoorden en commentaren op commentaren. Niemand had de reizigers van de Avondster nog eens kunnen bereiken; die waren in hun quarantaine opgesloten als in een Huis-voor-A-Socialen – erger misschien, want uit een A.S.Huis kwamen nog wel berichten naar buiten...

De galerie van Mos Maan bevond zich in een stille, oude straat, smal, zonder rolstoep. Toen Jock die in ging was het eerste wat hij zag de forse gestalte van Akke – niet in dienstgewaad. Het was over halftwaalf; blijkbaar was hij ongeduldig geworden.

Na enkele stappen stonden ze tegenover elkaar. Jock merkte onmiddellijk dat Akke boos was, of ergens door geschokt. Maar wat hij te horen kreeg had hij niet verwacht:

‘Martijn, ben je nou helemáál! Je hebt me zelf gezegd in vertrouwen. En nu laat je het zien aan Jan en alleman!’

‘Wat...?’ begon Jock.

Akke keek even om zich heen. Er waren geen anderen in de straat. In de verte werd radiomuziek onderbroken door een stem: ‘Attentie. Oproep aan A.O. Lahore, Wijk Eén...’

‘Dat schilderij van je, de ogen van een tijger. Waarom stel je dat ten toon, en dan nog zo opvallend ook?’

‘opvallend?’ Jock werd kwaad. ‘Om... omdat ik heb gedaan wat jij me hebt aangeraden, Akke! (Als hij jij en jou tegen me zegt doe ik het ook... hoe is zijn voornaam toch!) Ik moest toch eindelijk eens exposeren?’

‘Neem me niet kwalijk,’ zei Akke, met een diepe ongeduldige zucht. ‘Alleen... Kom eerst maar mee en kijk er zelf nog eens naar.’

De galerie van Mos Maan was bijna geheel ondergronds; de toegang was een ruime, nisvormige opening gelijkvloers. In de zijwanden waren deuren, en de achterwand... Deze keer hing op de achterwand een enkel schilderij: goudglanzende ogen gloeiden op uit een donkere wildernis. Onzichtbare lampen maakten dat het licht leek uit te stralen, mooi, mysterieus.

‘Maar... dat wist ik niet,’ fluisterde Jock. ‘Dat heeft Mos Maan gedaan. Het is... Nee. Het lijkt zo veel meer dan het is.’

‘Iedereen die door deze straat loopt zal even blijven staan en ernaar kijken,’ zei Akke, ‘en misschien dichterbij komen en lezen hoe het heet, en wie de schilder is: jock martijn... Wie heeft het gekocht?’

‘Het is niet te koop,’ zei Jock, terwijl ze de ruimte binnengingen. ‘Dat kaartje erbij is een kunstje van Mos Maan. Ik wist niet...’

‘Dit schilderij moet hier onmiddellijk weg,’ zei Akke zacht, maar met nadruk. ‘Val me niet in de rede. Ik koop het.’

‘Het is niet...’

‘Best. Als niemand het verder maar te zien krijgt. Ik zal proberen het je uit te leggen... Of weet je het al?’

Jock schudde zijn hoofd, verbijsterd.

‘Wees voorzichtig met woorden zodra we binnen zijn. Er wordt veel te veel geluisterd in deze stad.’

Jock liep zwijgend met Akke mee; hij wist ook niet meer wat hij zou moeten zeggen.

In de zeer kleine ontvangkamer werden ze door Mos Maan handenwrijvend begroet.

‘Ai, daar bent u weer,’ zei hij tegen Akke, ‘en ik zie in gezelschap van... Goede middag, meneer Martijn. Hebt u al met elkaar kennisgemaakt?’

‘Ja meneer Maan,’ zei Akke. ‘Ik heb hem verteld dat ik zijn schilderij wil kopen, u weet welk ik bedoel.’

‘Maar...’ begon Jock.

Mos Maan keek hem half smekend, half bezwerend aan. ‘Laten we eerlijk zijn, meneer Martijn: verkocht is nog niet echt verkocht zolang het beste bod niet is gedaan... Schilders moeten ook leven,’ zei hij verontschuldigend tegen Akke.

‘Ik heb gezegd dat het niet te koop is!’ barstte Jock driftig los. ‘En daar blijf ik bij. Ik heb ook geen toestemming gegeven om...’

Mos Maan leek werkelijk gekwetst. ‘U bracht uw schilderijen toch hier...’

‘Om ze te exposeren,’ vulde Akke aan. ‘Er is nog veel meer te zien, hier binnen, dat weet ik al. Als u het goed vindt, meneer Maan, wil ik dat allemaal nog eens ongestoord bekijken, en intussen rustig praten met de schilder Jock Martijn.’

‘En leg me nou eens uit...’ fluisterde Jock boos.

Akke keek naar een kunstliefhebber die de Algemene Ruimte had betreden en er met keurende blik begon rond te lopen. De drie andere schilderijen van Jock waren er, tussen veel meer, op gunstige plaatsen tentoongesteld.

Jock draaide Akke zijn rug toe en wandelde weg, het zaaltje door en een trapje af.

Akke volgde hem – en opeens stonden ze weer tegenover elkaar, in een rond vertrek vol glazen cilinders waarin licht opflitste en weer uitdoofde.

Jock keek strak naar één ervan... grillige vormen: citroengeel, gifgroen, grasgroen, emerald... In een deel van zijn geest overwoog hij: ook op die manier zou je het uit kunnen beelden. Hoe zou ik... Maar Akke stond tegenover hem, en dat was de realiteit.

‘Jock Martijn,’ vroeg Akke, ‘wat ben je meer, schilder of planeetonderzoeker?’

Jock wendde zich half af, haalde fronsend zijn schouders op en zweeg.

‘Laat ik mijn vraag dan anders stellen,’ zei Akke. ‘Weet je wat je bedoelt als je een schilderij van je een naam geeft, zoals de ogen van een tijger?’

Jock kon Akkes blik niet meer ontwijken en die verraste hem niet alleen, maar joeg hem ook een vage angst aan. Die grauwgroene ogen waarschuwden hem: Speel niet met vuur.

En jij, meneer A. Akke, dacht Jock, wat doe jij, speel jij niet eveneens met vuur?

Akke herhaalde zijn vraag, zacht en alsof het hem moeite kostte: ‘Weet je wat je bedoelt met... de ogen van een tijger?’

‘Ja zeker,’ antwoordde Jock, maar terwijl hij het zei werd hij er zeker van dat het niet zo was en dat ook Akke er niet alles van wist. Hij sprak, tegen die gedachten in: ‘jij weet er natuurlijk veel meer van... Je hebt toch, naar ik meen, ook biologie gestudeerd?’

‘Zal ik je dan vertellen,’ vervolgde Akke, nog steeds gedempt, ‘waarom grote wilde woeste dieren altijd zeldzaam zijn geweest? Waarom ze zijn uitgestorven, net zoals tyrannosaurus rex?’

‘Dat heb je al eens eerder gezegd... Wát?’ vroeg Jock, plotseling geïrriteerd. Het kwam hem voor dat hij met Akke optrad in een scène van een absurd toneelspel, waarbij hij de tekst van zijn rol moest improviseren, in de wetenschap dat er achter die tekst veel meer verborgen was.

Akke maakte een verontschuldigend gebaar. Ergens in de galerie klonken voetstappen...

‘De Tyrannosaurus was een van de laatste Sauriërs, een onvoorstelbaar groot roofdier, met tanden van zo’n halve meter – ach, ik overdrijf misschien –, uitgestorven toen de mens nog niet eens op Aarde was verschenen! Weet je wannéér hij leefde, Jock Martijn? Iets voor een schilderij! In de tijd dat in de natuur de bloem ontstond, en de eerste bloesems ontloken... Dat is miljoenen jaren geleden; en nu zijn bloesems zeldzaam op Aarde.’

Hij glimlachte, onuitsprekelijk droevig. Jock zei niets.

Om hen heen flitsten de lichten in de cilinders: Geel, oranje, rood... karmijn, vermiljoen, oranje, geel, groen, blauw, violet... Het einde van de Regenboog... Licht... Verberg je gezicht…

De voetstappen kwamen dichterbij, heel dichtbij… en verwijderden zich langzaam.

Jock staarde Akke aan... in een waas van licht.

‘De tijger,’ praatte Akke door, ‘de schitterendste, verschrikkelijkste van alle zoogdieren, de grote roofkat, is uitgestorven. Omdat hij ontembaar was, zegt men, of om zijn prachtige vel. Toch jaagde en doodde hij alleen om in leven te blijven, meer niet. Het allerverschrikkelijkste zoogdier, genaamd mens, is er misschien de schuld van dat er geen tijgers meer zijn. Ik zeg “misschien”, want dood moeten we allemaal, en er stierven ook dieren uit voordat de mens bestond...’

Jock bleef hem aankijken, meer onder de indruk dan hij wilde laten merken. Hij opende zijn mond om iets te zeggen, maar Akke scheen niet van ophouden te willen weten.

‘Stil. Waarom noem je, in naam van Wereld en Buitenwerelden een schilderij naar zijn ogen? Weet je er heus iets van? Ken je bijvoorbeeld de oeroude verhalen van de ware tijger, wiens naam men nooit hardop noemen mag? Over de aloude vijandschap tussen mens en tijger? Over het Temmen van het Ontembare... O, verdomme, ik had dit allemaal misschien niet zo moeten zeggen. Haal alleen je schilderij hier weg. Schilders en dichters en analfabeten die door tijgers werden geïnspireerd, zijn ook vaak door tijgers gedood.’

‘Maar,’ zei Jock, heel langzaam, zijn woorden overwegend, ‘ik heb toch alleen de ógen geschilderd? Er zijn toch geen tijgers meer?’

‘Nee, maar wel planeetonderzoekers, en andere onderzoekers. En journalisten. En spionnen.’

Jock sprong meteen mee met Akke, de werkelijkheid in: ‘Heeft al dit gepraat te maken met wat er gisteren...’

‘Ja,’ zei Akke. ‘Ik koop dat schilderij, echt of zogenaamd en neem het meteen mee.’

‘Je krijgt het niet; het is voor Anna.’

‘O ja... Anna Rheen. Je zuster... halfzuster.’

‘Hoe weet je...’

Akke zei fluisterend: ‘Moet ik je geheugen opfrissen, Jock Martijn? Ik heb je hele dossier! En hou je nou stil, wil je?’

Jock volgde hem als verdwaasd. In de Algemene Ruimte bevond zich nu alleen Mos Maan, die hun tegemoet kwam.

‘Dag heren. En...?’ vroeg hij, onderdanig en uitdagend tegelijk.

‘Meneer Martijn heeft erin toegestemd mij zijn schilderij te verkopen,’ zei Akke. ‘Hij laat het aan u over voor welk bedrag. Ik heb alleen één wens, of voorwaarde: Ik wil het nu meteen meenemen.’

‘Ja maar...’ begon Mos Maan.

‘Ik heb dat goed gevonden,’ zei Jock. ‘U hebt het heel mooi tentoongesteld, maar zonder mijn toestemming en niet geheel met de juiste belichting.’

Mos Maan wierp hem een verwijtende blik toe, schoof toen peinzend zijn gouden pruik recht en sprak: ‘Ah... lá! Meneer... eh... het schilderij is voor u als u...’ Hij noemde een bedrag dat Jock bijna naar adem deed snakken.

Akke vertrok geen spier. ‘Goed. Pakt u het maar in.’

‘Contant,’ zei Mos Maan.

Akke haalde een paar cheques tevoorschijn – die zeldzame groene, overal inwisselbaar –, waar alleen een nummer op stond, geen vingerafdruk of naam. Mos Maan boog voor hem, eerbiedig.

‘Na aftrek van de commissie, meneer Martijn,’ zei hij tegen Jock, ‘zal ik u meteen uw honorarium overmaken.’

‘’t Is goed,’ zei Jock, al wist hij in het geheel niet of het goed was.

Een tijdje later, buiten, op straat, zei hij woedend: ‘Geef m’n schilderij hier, het is van mij en niet te koop!’

‘Weet ik, voor Anna, je zuster,’ zei Akke rustig. ‘Alleen zou ik er haar niet meteen mee opschepen als ik jou was. Het is een mooi ding, maar zelfs als het werkelijk mijn eigendom was zou ik het nu niet in mijn huis of spreekkamer ophangen. Je kunt het voorlopig het best verbergen... kan dat, in jouw huis? Je zou er iets overheen kunnen plakken of zo...’ Hij duwde het zorgvuldig ingepakte schilderij in Jocks handen. ‘Alsjeblieft, hier heb je het terug.’

‘O ja? En wie heeft het betaald?’

‘Je krijgt er toch geld voor? Maak dat aan mij over en we zijn quitte.’

‘En de commissie die Mos Maan eraf trekt? Wie betaalt die?’

‘O!’ Akke was even van zijn stuk. ‘Daar had ik zo gauw niet aan gedacht. Hoeveel is dat?’

‘Drieëndertig plus één derde procent!’

‘Nou ja, dat is dan voor mijn rekening.’

‘De rekening van de d.a.w. zul je bedoelen!’

‘Kalm!’ zei Akke. ‘Kunnen we niet als gewone wandelaars ons gesprek voortzetten?’

Jocks woede verdween in een ogenblik. Hij kreeg zelfs neiging om te gaan lachen... uitbundig, hysterisch te gaan lachen. Hij beheerste zich en zei: ‘Graag, heel graag zelfs... Gewoon, wandelen?’

‘Ja, er zit niet veel anders op: privégesprek... En dat terwijl ik helemaal niet van wandelen hou,’ mompelde Akke. ‘Maar met een rustige rolstoep tussendoor zal het wel gaan.’ Hij wierp Jock een zijdelingse blik toe en voegde erbij: ‘Het is een idiote toestand, maar geloof me, ik hou je niet voor de gek.’

7 Jock Martijn, A. Akke

Het was dus waar! Jock had er, vóór de moeilijkheden met Xan, niet veel last van gehad, of beter uitgedrukt: hij had, sinds hij terug was op Aarde, zichzelf geleerd het zo veel mogelijk te vergeten – Overal kun je worden bespied. Overal... door welhaast onzichtbare, onherkenbare instrumenten, of domweg door je eigen robot.

Zelfs een machtig man als Akke, nota bene van de d.a.w. was er niet van gevrijwaard.

Daarom liepen ze kriskras door de stad, lieten zich nu en dan een eindje vervoeren door een rolstoep, rustten soms even uit op een bank op een plein – en intussen praatten ze. Jock bepaalde hun route, die hen soms op eenzelfde plek terugbracht; ze bleven daarmee binnen een bepaald stadsgebied.

‘Jij kent deze wijk door en door,’ merkte Akke na een poosje op. ‘Hou je van de stad?’

‘Nee,’ zei Jock.

‘Overbodige vraag! Ik heb dat al eerder begrepen.’ Dat was halverwege hun gesprek, tevens wandeltochtje en Jock vroeg zich af hoe veel eerder Akke dat begrepen had – al lang geleden waarschijnlijk...

Zodra ze de straat waar Mos Maans galerie was hadden verlaten, tikte Jock op het schilderij dat hij onder een arm hield. ‘Ik heb je een heleboel te vragen, en allereerst over dit, al had ik daar helemaal niet op gerekend. Net zo min als jij, denk ik.’

Akke knikte. ‘Dat is waar. Moeten we linksaf?’

‘Linksaf en dan meteen rechts,’ zei Jock. ‘En nu wacht ik op je uitleg, of een verklaring. Ik heb alleen het vreemde voorgevoel dat je me die niet zult geven.’

‘Inderdaad,’ zei Akke, ‘die geef ik niet. Ik was van plan het te proberen, maar ik heb ingezien dat het onbegonnen werk is.’

Hij meent het, dacht Jock, niet wetend of hij er laconiek onder moest blijven of opnieuw protesteren. Hij dacht opeens aan een paar andere ogen, ook geschilderd, achter tralies. ‘Heeft Bart Doran er iets mee te maken?’

‘Nee!’ Akke hield even zijn pas in en keek hem openhartig verbaasd aan. ‘Hoe kom je daarbij?’ vroeg hij, nog steeds verbaasd, maar ook met een vleugje wantrouwen.

‘Je dát proberen uit te leggen zou onbegonnen werk zijn,’ zei Jock. ‘Nee, Akke, ik ben nog steeds aan de beurt. Volgende vraag. Waarom waarschuwde je mij – in bedekte termen, maar toch –, waarom waarschuwde je mij voor mijn robot? Nog geen week geleden, maandagavond om precies te zijn.’

‘Omdat...’ Akke aarzelde niet, hij zocht alleen naar woorden. ‘Hier heeft Bart Doran in zekere zin wel iets mee te maken, maar alleen omdat ik in jóú de beste begeleider voor hem zag en niet omdat ik toevallig juist in de dagen ervoor telkens weer jouw naam hoorde. Ik moest daaraan denken, die maandagavond: dat mij steeds weer, openlijk of langs een omweg, vragen over jou werden gesteld.’

‘Waarom?’

‘Laat me uitpraten. Ik heb je er al aan herinnerd en heus met tegenzin, dat ik een uitgebreid dossier over je heb; sinds de tijd dat jij van Venus terugkwam en protest aantekende tegen je ontslag.’

Jock knikte zwijgend; het was iets waar hij niet graag aan terugdacht. Drie psychologen hadden hem toen opnieuw getest en ondervraagd, onder leiding van Akke, de enige van de drie die nooit een Buitenwereld betreden had, zelfs niet de Maan. Zijn ontslag, hem gegeven door de Raad van Buitenwerelden, was gehandhaafd, omdat zijn protest ‘door een meerderheid van stemmen’ niet juist werd geacht... Hoe heeft Akke gestemd? vroeg Jock zich nu even af; hij kon en durfde er niet naar te vragen; zoiets was ook waarlijk beroepsgeheim.

Akke ging voort: ‘Om tot het onderwerp terug te keren: allerlei mensen schenen zich dat dossier plotseling ook te herinneren, want ze vroegen mij naar jou, polsten me over jou... Hooggeplaatste en als onkreukbaar bekend staande personen, maar ik vroeg me wel af waarom; het ging ze niets aan. Het vreemde was dat er mensen bij waren die niets of niets meer met jou te maken hebben.’

‘Van de r.b.w.,’ zei Jock zacht, ‘en de r.t.d. misschien...’

‘Ook van de d.a.w.,’ vulde Akke aan. ‘Ik heb je toen toch gezegd dat ik enkel Chef ben van Hoofdkwartier-Noord en niet was ingewijd in de hoogste bestuursgeheimen? Dat is nu, sinds heel kort, veranderd. Maar ik vertrouwde het toen al niet en daarom waarschuwde ik je... Kunnen we deze rolstoep niet nemen?’

‘De volgende is beter geschikt,’ zei Jock. ‘En...?’

‘Nu stel ik jou een vraag: wat is er intussen met je robot gebeurd?’

‘Waarom vroeg je me te spreken?’

‘Wat is er met jouw robot gebeurd?’

‘Nou goed...’ Jock vertelde, zo kort en bondig als hij kon, over Xan – alleen het bestaan van de duplicaatpolsband en wat daarmee samenhing verzweeg hij.

‘Nog erger dan ik vreesde,’ was Akkes commentaar. Hij keek Jock verwijtend aan, voordat hij op een rolstoep stapte. ‘Je robot onklaar te maken!’

‘Denk je dat ik het leuk vond?’ zei Jock. ‘Ik had gewoon geen andere keus.’

‘Ja, ik begrijp het,’ gaf Akke toe. ‘Een héél nare zaak...’

Jock was even stil. ‘En nu,’ zei hij toen, ‘herhaal ik mijn vraag: waarom vroeg je me te spreken?’

‘gebruik nou eens je hersens!’ zei Akke: ‘Zonet, bij Mos Maan, begon je er nota bene zelf over... Ja, het heeft te maken met het nieuws over Venus. Een planeetonderzoeker wandelt door de Wouden en gaat niet dood; integendeel, hij vertelt dat ze heerlijk en verfrissend zijn en nog meer... Jock, waarom heb je gelogen tegen doctor Topf?’

‘Wat nu weer!’

‘Dat je die planeetonderzoeker niet kende. Edu Jansen.’

‘Omdat... omdat ik toen... Gewoon een gevoel dat...’

‘Die gevóélens van jou, Jock Martijn! Je kon toch weten dat die leugen altijd uit zou komen? Je vergeet niet iemand met wie je een jaar lang in een team hebt gezeten. Op een gevaarlijke planeet nog wel.’

‘Wat ging dat doctor Topf aan? Bovendien vertrouwde ik hem niet.’

‘Je vertrouwde hem niet!’

Akke vergat bijna van de rolstoep te stappen; Jock hielp hem net op tijd zijn evenwicht te bewaren en liet daarbij het ingepakte schilderij vallen.

Hij raapte het op en ze liepen verder, links, rechts, links... Ze rustten even en vervolgden hun weg door een stil ravijn tussen hoog oprijzende muren.

‘Vertrouwde je doctor Topf niet, of mocht je hem niet?’ zei Akke een tijdje later. Langzaam voegde hij erbij: ‘Ik moet toegeven dat die gevoelens van jou misschien wel eens naar de waarheid kunnen wijzen. Jouw robot… De Raad van Buitenwerelden heeft niets met robots te maken.’

‘En Topf ís de r.b.w.,’ zei Jock.

‘Iemand die als eerlijk bekend staat, Jock! De Raad telt meer leden en die zijn het lang niet allemaal met elkaar eens...’

‘Ga door,’ zei Jock.

Akke schudde zijn hoofd. ‘Laten we ons liever niet in veronderstellingen verdiepen. Je wilde weten waarom ik je moest spreken.’

‘Je neemt Topf in bescherming!’

‘Ik neem niemand in bescherming,’ zei Akke kortaf. ‘Behalve... Nou ja. Ook ná ons gesprek maandagavond viel het me op dat verschillende mensen en instanties belangstelling toonden voor jouw persoon. En hoe bijzonder je ook mag wezen, Jock Martijn, zó bijzonder ben je nu ook weer niet! Val me nou even niet in de rede... Om het kort te maken: ik probeerde erachter te komen waar die belangstelling vandaan kwam. Niet alleen omdat ik nieuwsgierig ben, maar ook omdat ik me al een tijd had geërgerd aan het feit dat ik werd buitengesloten van dingen die ik rechtens moet weten...’

‘Dat nieuws van Venus,’ fluisterde Jock. ‘Hoe oud is het? Ik bedoel: hoe lang weten de ingewijden, parlementsleden, mensen als doctor Topf ervan? Het moet maanden of langer geleden gebeurd zijn. Er is regelmatig radiocontact met Venus, van vier, vijf minuten vice versa tot... Hoe lang weten sommige mensen op Aarde het al?’

Akke haalde zijn schouders op. ‘Het nieuws van de Wouden... In de hoogste regionen, Wereldregering, weten ze het inderdaad al maanden, maar niet zo lang als je misschien denkt: pas sinds kort voordat de Avondster van Venus vertrok. De Commandant van de Nederzetting daar schijnt heel lang gezwegen te hebben... totdat hij niet meer zwijgen kón.’

‘Waarom al die geheimzinnigheid? Wandelen in het Woud...’

Akke bleef staan. ‘Jock, je dwaalt af! Is het nóg niet tot je doorgedrongen waar die belangstelling voor jou aan te danken is? Planeetonderzoeker Elf, een zekere Edu Jansen, waagt zich het Woud in. Een andere planeetonderzoeker, een zekere Jock Martijn, werd ontslagen omdat hij zich te veel berispingen op de hals had gehaald, onder meer omdat hij zich op verboden terrein begaf... Jock, jij hebt erover gedácht en het niet gedaan, je wilde het even goed, dat blijkt uit je hele dossier.’

‘Wat?’

‘In de Wouden gaan wandelen. Dat werd toen als gevaarlijk en als abnormaal beschouwd. Maar nu heeft je jongere collega het inderdaad gedaan, zonder krankzinnig te worden of dood te gaan, nee, hij is springlevend teruggekomen met het bekende nieuws.’ Akke zweeg een moment en zei: ‘Kijk niet zo somber! Je kunt het ook best een préttig idee vinden dat je achteraf in het gelijk wordt gesteld... Zou je nog steeds, opnieuw, planeetonderzoeker op Venus willen zijn?’

Deze vraag bracht Jock even uit zijn toch al wankele innerlijk evenwicht. Hij probeerde iets van rust terug te vinden, al was het alleen maar uiterlijk, hoeveel moeite hem dat ook kostte.

‘Doctor Topf,’ zei hij, ‘heeft me gezegd dat als ik nu zou solliciteren, dat ik... Nou ja, ik geloofde hem toen niet en ik geloof het nog niet, niet echt. Dus waarom me daar dan verder in verdiepen?’

‘Meen je dat?’ vroeg Akke.

Jock keek strak voor zich uit. ‘Ja,’ antwoordde hij. Verlangend dacht hij: De Wouden in, stel je voor! Maar het is wáár dat ik mij daar zelf niet meer zie, ondanks Edu, ondanks de beloften van Topf.

Akke zei bedachtzaam: ‘Ik moet toegeven dat je daar wel eens gelijk in zou kunnen hebben.’

Pas toen durfde Jock hem weer aan te kijken. Akke beantwoordde zijn blik, niet meewarig, gewoon begrijpend, zelfs met iets van goedkeuring. Een nieuwe vraag kwam plotseling bij Jock op, of eigenlijk niet nieuw, hij had er eerder aan gedacht.

‘Is al het nieuws over Venus bekendgemaakt? Wat is er precies ontdekt in de Wouden?’

Akke antwoordde: ‘Daar verschijnt een dezer dagen een officieel verslag over, dat met film en foto’s zal worden uitgezonden.’

‘Dat bedoel ik niet, Akke. Wat is er ontdekt dat niet in het officieel verslag staat?’

‘Dat weet ik niet,’ zei Akke.

‘Je weet het wél.’

‘Nu goed, ik weet meer dan wat bekend is gemaakt, maar ik... Kunnen we niet weer eens even ergens gaan zitten?’

Ze zaten naast elkaar op een stadsbank, elk met een beker lauw, lichtbruin vocht dat Jock als ‘koffie-nectar’ uit een automaat had gehaald.

Akke nam een slok en trok een afkeurend gezicht. ‘Ik behoor intussen – lach niet, Jock – waarschijnlijk deels omdat ik eens jóú psychologisch heb getest, bij wat jij de “ingewijden” noemt. Kijk niet zo wantrouwig; beroepsgeheim blijft beroepsgeheim. De bewerking van jouw robot – als het echt gebeurd is en dat zou me niet verbazen –, is volstrekt ontoelaatbaar. En dat is de reden waarom ik je wilde spreken: om je nog eens, en nu echt in ernst te waarschuwen! Probeer zo weinig mogelijk op te vallen.’ Akke glimlachte vluchtig, maar zijn ogen lachten niet. ‘Dus geen opvallende schilderijen tentoonstellen... De verklaring voor mijn gedrag bij Mos Maan.’

‘Dat is niet waar!’ zei Jock. ‘Je praat veel, Akke, maar je verzwijgt waar het om gaat.’

‘Jock, ik kan je alleen maar waarschuwen! Eén alleen tegen mensen met macht, bestuurders en grote organisaties: dat is... zelfmoord.’

‘Voor wát waarschuw je mij? Ik heb niets gedaan om op te vallen, integendeel. Wat heb ik gedaan, dat ingewijden nieuwsgierig zijn naar mijn dossier, mijn robot tot spion wordt gemaakt? ik heb daar niet om gevraagd!’

‘Ik weet het, Jock,’ zei Akke zacht, ‘en het spijt me dat ik niet meer kan zeggen. Zelfs dit gesprek moet “onder de roos” zijn.’

‘onder de roos?’ (Niemand niemand heeft mij verteld...)

‘O! Een heel oude, mythische uitdrukking. Betekent gewoon “geheim”, “in vertrouwen”.’

‘Wat is er ontdekt...’

‘Verdomme Jock, ik ben zo duidelijk geweest als ik kan en mag. Ik heb geheimhouding gezworen...’

Jock gooide zijn lege plastic beker naar de recycler naast de automaat en miste. ‘erg duidelijk,’ zei hij schamper. ‘Gelukkig zal ik in elk geval mijn oud-collega Edu Jansen zelf ontmoeten (dat is tenminste zeker), op die tentoonstelling bij Mary Kwang... waar ik nu wél aan meedoe, als je dat nog niet weet!’

‘Ik heb dat gehoord, inderdaad,’ zei Akke. ‘Ik vraag me af of het nu wel verstandig is om...’

‘Ik doe eraan mee, en daarmee uit!’ viel Jock hem in de rede. ‘Ik heb er zelfs nieuw werk voor gemaakt. Ik hoop alleen niet dat ik dan wéér een schilderij van me moet verdonkeremanen.’

Akke legde een hand op zijn knie. ‘Jongeman, ik ben dichter bij de zestig dan de vijftig en ik heb genoeg meegemaakt om in staat te zijn beloften niet te houden en gezworen eden te verbreken. Maar ik kan dat nu niet. Je zult zelf moeten ontdekken waar het om gaat! Als je het echt niet weet, gebruik dan je hersens... of die gevóélens van je. Tot nu toe…’

‘Tot nu toe… Wat?’

Akke keek fronsend naar de grond en gaf geen antwoord.

‘Akke, ik vind dat je... Hoe heet je eigenlijk? Ik bedoel: wat is je voornaam?’

‘Wat doet dát er nou toe! Iedereen noemt me Akke.’

‘En jij noemt mij Martijn én Jock. Hoe...’

Akke hief zijn hoofd op en keek Jock met een bijna listig lachje aan. ‘Raad er maar eens naar.’

‘Wat een onzin...’ Jock onderbrak zichzelf. ‘Je kunt het geloven of niet en het is van geen enkel belang, maar ik heb het me eerder afgevraagd. A. Akke dus... En altijd dacht ik dan aan twéé namen: Aäron en Anton. Anton en Aäron. Eén van die twee kan het maar zijn, want er is maar één A punt vóór akke.’

Akkes gezicht vertrok; het leek (dacht Jock een beetje geschrokken) alsof hij dadelijk los zou barsten in... in wat? Een driftbui? Woede? Tranen? Nee, zoiets zou deze man nooit doen...

Akke beheerste zich inderdaad meteen; toen zat hij opeens ongelooflijk stil. Hij staarde recht voor zich uit. ‘Hoe weet jij dat ik alleen maar A punt akke heet?’

‘Dat weet ik niet,’ fluisterde Jock.

Akke had zijn zelfbeheersing geheel teruggevonden en vestigde zijn grauwgroene ogen weer op Jock. ‘Jij vertrouwt mij niet,’ zei hij. ‘Nou, ik vertrouw jou net zo min! Jij weet, net zo goed als ik, meer dan je vertelt... Luister: mijn ouders noemden zich samen naar mijn vader: akke en dat werd ook mijn achternaam. Maar toen ze spijt kregen van hun verbintenis, een jaar of wat erna, was mijn voornaam anton voor mijn vader, aäron voor mijn moeder. Ik begreep niets van hun eeuwige ruzies; alleen dit: “Bij moeder heet ik Aäron, bij vader ben ik Anton.” Later, toen ze uit elkaar gingen, woonde ik nu eens bij de een, dan weer bij de ander; de ruzies gingen door, soms werd ik er tegen mijn zin in betrokken, soms woedden ze buiten mij om. Op mijn dertiende of veertiende kreeg ik er genoeg van en liep weg van huis; dat was toevallig het huis van mijn vader. Ach ja... Ze waren allebei best aardig; maar... Toen ik meerderjarig werd, koos ik – zoals dat kan volgens de wet – mijn eigen naam. akke was ik voor allebei m’n ouders geweest; Aäron en Anton gooide ik overboord. Ik had geen moed of fantasie genoeg om een heel nieuwe voornaam te verzinnen, dus behield ik alleen A punt...’

Weer keek hij Jock aan, erg doordringend, maar zijn vraag herhaalde hij niet.

Jock dacht: Heeft hij ook in een of meer onderkomens gewoond, net als Bart Doran? Hij voelde zich niet op zijn gemak; het was alsof hij onbescheiden had gegluurd in iemands diepste wezen. Hij vermande zich. Hij had nog steeds geen antwoord op al zijn vragen en hij wist nu zeker dat Akke ze hem niet geven zou. Hij stond op, pakte het schilderij en zei kortaf: ‘Laten we verder gaan. Ik weet niet hoeveel tijd je nog hebt.’

‘Niet zo erg veel, denk ik,’ zei Akke, terwijl hij ook opstond. ‘Er ligt nog heel wat werk te wachten en Bart Doran heeft plotseling problemen en er zijn nog andere... Wat jou betreft... Onthoud één ding, Jock Martijn en dat meen ik, op m’n woord. Je moet...’

Een stem uit een radiopaal onderbrak hem onverwacht:

‘attentie! oproep aan de heer a. akke, chef d.a.w. hoofdkwartier-noord.

wil de heer a. akke, chef d.a.w. zich zo spoedig mogelijk begeven naar zijn hoofdkwartier, noord. ik herhaal…’

‘Dat moet ik er net nog bij hebben!’ fluisterde Akke. ‘Wat willen ze nou weer!’ Hij stapte naar de paal en drukte boos de knop in die ervoor zou zorgen dat er gauw een minimobiel zou komen.

‘Onthoud één ding, Jock,’ herhaalde hij haastig. ‘Als je het nog niet begrijpt, schrik dan niet als je het te weten komt. Wees op je hoede, praat je mond niet voorbij. Vertrouw voorlopig alleen op jezelf, hoe akelig dat ook klinken mag. Laat niet merken dat... Niets, voordat...’

Een minimobiel kwam aanstuiven.

‘Bekijk jezelf maar eens goed en doe gewoon je werk,’ zei Akke. ‘Tot ziens, en spóédig, hoop ik, Martijn.’ Hij stapte in, de mobiel gleed weg.

8 Jock Martijn, Bart Doran

Jock keek de mobiel niet na; hij ging een winkel binnen en kocht daar twee soja-maaltijden, drie potten vitaminedrank en – heel verkwistend, buiten rantsoen – twee flessen met respectievelijk koffie-nectar en alcohol-echt. Zo kwam hij (want het schilderij was er ook nog) belast en beladen thuis.

Nog maar ruim een dag geleden zorgde Xan voor alles wat hij nodig had en zette iets, koud of verwarmd, voor hem klaar als hij erom vroeg. Jock keek rond: wat stil was het in huis.

Anna heeft een kat, dacht hij, en ik heb niet eens een robot.

Hij zette zijn inkopen in de juiste ruimten weg in zijn minikeuken, schonk zich een glas vitaminedrank in, ging zitten en activeerde zijn tv.

‘...deze ontdekking op onze zusterplaneet,’ sprak een zalvende stem, ‘doet ons denken aan ons helaas te vaak vergeten Aards Verleden.’ Jock trok een verveeld gezicht, maar wat hij zag interesseerde hem wel: ‘Beziet deze reconstructies en – helaas ééndimensionale – films van de verdwenen wouden op Terra... Dit is wat vroeger Indonesische Archipel heette, gordel van smaragd rond de evenaar... Tropisch regenwoud. Djawa, Sumatra... Het Oerwoud was een biologisch wonder...’

Jock bracht de stem tot zwijgen en keek naar de beelden. tijgers... Is dát het? wat is er ontdekt in de Wouden van Venus? Tijgers, nee! Biologisch erg onwaarschijnlijk. Andere, net zo mooie beesten, dat zou kunnen...

Hij liet het geluid even opkomen en hoorde een andere commentator die sprak over de ‘mogelijke gevolgen als Venus werkelijk niet gevaarlijk is en dus voor veel meer mensen een woonplaats kan worden...’

Venus vol mensen, welja, dacht Jock, terwijl hij het geluid weer liet verdwijnen. Eigenlijk geen prettig idee.

Hij stond op en ging naar de visifoon. Door de gewelfde opening naar zijn woonkamer kon hij de tv-beelden nog steeds zien. Nadenkend en weloverwogen maakte hij contact met Onderkomen Acht.

‘Jock Martijn, Creatief Begeleider Centrum Wijk Twee,’ zei hij tegen een of andere huisrobot. ‘Ik wil graag praten met Bart Doran.’

Het duurde even voordat er een vrouw verscheen die zich voorstelde als Tru Paula, leidster. Jock herhaalde zijn verzoek.

‘Ik weet het al, meneer Martijn,’ zei ze, niet op haar gemak, ‘en Bart weet het ook. Maar hij wil niet komen.’

‘Is hij nou helemáál!’ zei Jock. ‘Vertelt u hem maar dat ik blijf wachten tot-ie komt.’

De vrouw verdween. Ergens in het Onderkomen klonken stemmen, kribbig en onverstaanbaar. Toen kwam er plotseling een klein meisje op het scherm. Hoe jong? Tien, elf? Oost-Aziatisch van uiterlijk, niet mooi, maar toen Jock in haar scheve ogen keek, hield hij even zijn adem in en dacht: Hoe jong, hoe oud?... Veel te wijs!

Het kind torste een grote, grijs-zwart gestreepte kat in haar armen en ging ermee zitten. De kat keek Jock op het eerste gezicht vals aan, maar dat was niet waar... het leek enkel zo door zijn woeste, enigszins gehavende kop en gekrulde, hier en daar afgebroken snorharen.

‘Dag,’ zei Jock tegen het meisje. ‘Wie ben jij?’

Ze gaf geen antwoord, nam hem alleen onderzoekend op.

Niet mooi? dacht Jock. Met díé ogen zul je er over een paar jaar heel wat omver krijgen.

Het meisje lachte geamuseerd, met kleine, puntige tandjes, alsof ze voelde wat hij dacht. ‘Ik ben Li. En dit is Ak.’

‘Ak? Is dit akkes kat?’

‘Hoe weet je dat?’

‘Ik raadde het maar,’ zei Jock onzeker. ‘Wat een ogen heeft hij! Als van een tijger.’

Li bleef hem aankijken; ze knikte maar zei niets.

‘Ik ben Jock Martijn, Creatief Begeleider van...’

‘Van Bart!’ zei het kind. ‘Hij wil niet komen, dus kom ik maar.’

‘Erg aardig van je, Li,’ zei Jock, ‘maar zou jij Bart niet over kunnen halen eventjes met mij te praten?’

‘Hij zit hier vlakbij,’ zei Li. ‘Hij hoort alles wat je zegt...’ Ze wendde haar hoofd af en antwoordde op een boos gemompel: ‘Ik mag zeggen wat ik wil, Bart! Dan had je zelf maar moeten komen.’

Jock glimlachte niet, al voelde hij daar wel neiging toe. ‘Nou, als hij het tóch hoort, lieve Li, hoef ik niet de hele middag aan de visifoon te blijven. Ik vraag Bart of hij straks bij mij op bezoek komt... laten we zeggen over een uur. Hij weet mijn adres.’

De kat wrong zich los uit Li’s armen en verdween met een sprong. Li lachte Jock nog eens toe en verdween ook, het dier achterna. In hun plaats verscheen Bart; hij trok een narrig gezicht en zei, zonder groeten: ‘Waarom wil je dat ik bij je kom?’

‘Omdat ik je vanmorgen weg moest sturen, Bart. Bovendien... We hadden al een afspraak.’

‘Dat is niet waar,’ zei de jongen.

Hij zag er een beetje anders uit... de pleisters zijn weg, merkte Jock opeens – alleen nog wat bijna genezen schrammen en een bont-en-blauwe plek.

‘Waarom staar je me zo aan?’ vroeg Bart.

‘Excuus. Ik zie dat je je pleisters kwijt bent; vast een fijn gevoel, al jeukt het... Géén krabben van een k...’ Jock zweeg abrupt; dat laatste had hij niet moeten zeggen.

De jongen zei, nu openlijk vijandig: ‘Wat wil je van me?’

‘Doe niet zo vervelend,’ zei Jock ongeduldig. ‘Ik vraag je gewoon op bezoek.’

‘niet gewoon! Je hebt een reden.’

‘Ja,’ zei Jock, ‘ik heb er inderdaad een reden voor. (Heb jij de polsband? vroeg hij in gedachten.) Alleen zeg ik die liever niet over de visifoon.’

‘Ik kom niet,’ zei Bart. ‘Ik heb geen tijd.’

‘Morgen dan? Dan is het zondag. Ik heb je aquarel nog...’

‘Wát zeg je?’

‘Je waterverftekening.’

‘Jóúw waterverftekening.’

‘Nee, meer van jou dan van mij, Bart. Hij is goed...’

Op het gezicht van de jongen stond duidelijk: Ik laat me niet lijmen. ‘Die tekening mag je houden, Martijn! Ik zie je maandag wel, in het Centrum.’ En hij verbrak de verbinding.

Als hij hier thuis was geweest had ik hem door elkaar gerammeld, dacht Jock boos. Of ik nog niet genoeg aan mijn hoofd heb... Wat zei Akke? Bart Doran heeft problemen... Nou, ik bemoei me er niet mee.

De tv vertoonde nu een of ander sportfestijn; hij liet het beeld verdwijnen. Daarna wilde hij een tweede visifoongesprek beginnen, maar hij bedacht zich. Eerst was er belangrijk werk te doen.

9 Jock Martijn

Jock zuchtte, pakte zijn ogen van een tijger en nam het mee naar zijn atelier. Daar ontdeed hij het schilderij van zijn omhulsel en smeerde het vlug en zorgvuldig in met sneldrogende, in water oplosbare dekverf. Hij zuchtte nog eens, ging terug naar zijn woonkamer, deed alle lichten aan en liet de raambedekkers neer. Hij begon de kamer en de aangrenzende minikeuken nauwkeurig en systematisch te onderzoeken naar eventuele afluister- of andere spioneerapparaten. Hij was daar wel een uur mee bezig. Eén maal rukte hij een glimmend knopje uit een muur, maar toen hij het goed bekeek kwam hij tot de conclusie dat het ook wel een spijker kon zijn. Verder vond hij niets.

Hij keek om zich heen. Weer viel het hem op hoe stil het was. Werd hij nu wel of niet gadegeslagen door nieuwsgierige en toch onverschillige ogen? Zouden zijn gesprekken worden afgeluisterd, ja of nee? Er was niets dat daarop wees en hij wilde zich niet bang laten maken voor gevaren die waarschijnlijk helemaal niet bestonden, behalve in zijn verbeelding en... die van Akke.

Hij liet het daglicht weer binnenkomen, deed de lampen uit, ging naar de visifoon en maakte contact met d.a.w. Hoofdkwartier-Noord. Misschien handelde hij daar niet verstandig mee, maar hij had zo langzamerhand genoeg van alle geheimzinnigheid.

‘Jock Martijn, Creatief Begeleider, Centrum Wijk Twee. Kan ik uw Chef, de heer Akke spreken?’

‘Het spijt mij,’ zei een robot-secretaris even later. ‘Meneer Akke is niet aanwezig. Kan ik soms een boodschap aannemen?’

‘Nee... nee. Wanneer komt hij terug?’

‘Dat kan ik u niet zeggen, meneer Martijn. Hij is kort geleden vertrokken, op reis.’

‘Op reis?’

‘Dienstreis, meneer Martijn.’

‘Waarheen?’

‘Ik ben niet bevoegd u dat te vertellen, meneer Martijn. Ik zal de heer Akke bij zijn terugkomst meedelen dat u contact met hem hebt gezocht.’

Jock had nog een vraag op zijn lippen, hield zich in en zei: ‘Een moment. Kunt u mij meneer Akkes privéadres geven?’

‘Waarom, meneer Martijn? Hij is daar niet aanwezig; hij is op reis.’

‘Dat geloof ik best, maar een privéadres is toch niet geheim. Ik kan het ook bij de Centrale Computer opvragen.’

‘Dan kan ik het u even goed zelf geven,’ sprak de robot van de d.a.w.

Zodra Jock het privéadres en de code van Akke had, gebruikte hij ze om een derde visifoongesprek te beginnen.

Een robot – type HXan2 – deelde hem beleefd mee dat de heer Akke niet thuis was.

‘Is er, behalve u, iemand anders thuis?’ vroeg Jock. ‘Familie? Kan ik misschien zijn vrouw spreken?’

‘Ik zal het haar vragen, meneer Martijn,’ zei de robot.

De vrouw verscheen meteen; een vrouw die Jock onmiddellijk sympathiek vond, niet jong meer, met een verstandig en vriendelijk gezicht, omgeven door weelderig lila-grijs haar. ‘Meneer Jock Martijn,’ zei ze. ‘Creatief Begeleider als ik het goed heb... En schilder.’

Zou Akke haar iets over mij verteld hebben? vroeg Jock zich af. Hij praat vast met haar over zijn werk. Ik wil wedden dat die twee zo’n dertig jaar samen zijn; hij noemde haar ook zijn vrouw, niet vriendin. Intussen zei hij: ‘Dat ben ik, ja. Neemt u me niet kwalijk dat ik u lastig val, maar ik wilde uw man iets vragen en bij de d.a.w. vertelden ze me dat hij op reis is.’

‘Dat is zo,’ antwoordde mevrouw Akke. ‘Een beetje onverwacht; hij is een halfuur geleden vertrokken.’

‘Waar naartoe?’

Ze trok heel even haar wenkbrauwen op.

‘Een onbescheiden vraag...’ zei Jock. ‘Weet u wanneer hij terugkomt?’

‘Over een dag of drie, hoop ik. En waar hij heen is kan ik u helaas niet...’

‘Hij is naar Americontinent.’

Ze keek hem verwonderd aan.

‘Naar Ruimtevaartbasis Avondster, waar de Venus-reizigers zich in quarantaine bevinden.’

‘Hoe weet u dat, meneer Martijn?’

‘Mijn verontschuldigingen, mevrouw Akke; ik vermoedde het alleen, maar het is dus inderdaad zo.’

‘Ik zal niet ontkennen dat uw vermoeden juist is,’ zei ze, ‘maar ik zou het een geruststelling vinden als u het niet verder vertelt. Akke is op dienstreis, met een vertrouwelijke opdracht; het lijkt me, zowel voor hem als voor uzelf...’

‘Natuurlijk vertel ik het niet verder,’ viel Jock haar in de rede. ‘U kunt mij geloven, mevrouw Akke.’

Ze keek hem nadenkend aan en zei: ‘Ik geloof u, meneer Martijn. Hebt u nog iets te vragen of te zeggen?’

‘Nee... ja. Maar dat is meer iets dat uw man aangaat. Een van mijn cursisten van het Creatief Centrum schijnt problemen te hebben.’

Ze glimlachte ietwat treurig. ‘Die hebben ze daar bijna allemaal, nu eens de een, dan weer de ander. Maar u bedoelt Bart Doran.’

Nu was het Jocks beurt om verwonderd te kijken.

‘Bij mij is het geen vermoeden,’ zei ze. ‘Ik ga, op verzoek van mijn man, dadelijk naar zijn Onderkomen, om met de jongen en de leiding daar te praten.’

‘O!’ zei Jock. ‘Dat vind ik een prettig idee.’

‘Dank u,’ zei ze en zweeg.

Jock wachtte even en begon: ‘Ik zal u niet langer ophouden...’

‘Heel goed, meneer Martijn,’ zei ze meteen. ‘Nog een verzoek: maakt u voorlopig liever geen visifooncontact met mijn man, hier of bij de d.a.w.’ De vriendelijke waarschuwing in haar ogen was in tegenspraak met haar plotseling koele stem. ‘Hij is nu op reis, maar ook als hij in de stad is, heeft hij het erg druk. Als er iets gebeurt dat van belang is, zal hij wel contact met u zoeken.’

Toen de verbinding was verbroken liet Jock zich in zijn gemakkelijkste zetel vallen. – Akke is naar Americontinent als psycholoog, om te praten met de Venus-reizigers, speciaal met Edu Jansen. In opdracht van de d.a.w.? Of nog hogere Instanties? En ik, ik heb door zijn vrouw nog eens begrepen dat ik op mijn hoede moet zijn...

Het kwam hem voor dat Akke de waarheid had gesproken: dat hij kon weten waarom. Wat heeft Edu Jansen op Venus ontdekt? En wat herinner ik me zelf van de tijd dat ik daar was? Heb ik toen, zonder het te beseffen, iets gezien of gehoord dat van belang was en is?

Eén herinnering kwam hem plotseling heel helder voor de geest.

Hijzelf, Edu en nog een paar anderen buiten de koepel op Venus, gehuld in een kostuum-voor-buiten onderzoek. Ze stonden klaar voor een of andere tocht. Ze hadden hun helmen afgezet en snoven met welbehagen de prikkelende lucht op... Ze liepen over de azuren-goudgele, mosachtige plantjes die de Koepel omringden, een dichtbegroeid, met dauwdruppels bedekt tapijt. Net als alle planten op Venus waren ze bijna onverwoestbaar. En opeens waren ze als gekken rond gaan springen. Ik geloof dat we er nog bij zongen ook! Als ze buiten adem raakten, bleven ze even staan en keken hoe vlug de platgetrapte plantjes zich weer oprichtten.

Later waren ze berispt voor hun waanzinnig gedrag. En daarna werd het verboden zonder helm op naar buiten te gaan; het inademen van de pure Venus-lucht kon een verwarrende, misschien zelfs een nog ingrijpender invloed hebben op de menselijke geest...

Jock stond op. Die levendige herinnering maakte hem niets wijzer, vervulde hem alleen weer van heimwee. Hij liep zijn atelier in; de dekverf op het schilderij was droog. Hij pakte een paar penselen en begon, inwendig mopperend, de nu onzichtbare ogen van een tijger te beschilderen met verf in de gemeenste kleurencombinaties die hij kon vinden. Na een tijdje bekeek hij het resultaat.

Afgrijselijk, maar goed gecamoufleerd. Zal ik er ook nog zwarte tralies overheen schilderen? Nee hoor! Zodra de tijd gekomen is, laat ik mijn tijger vrij.

10 Jock, Anna

De volgende morgen, zondag, werd Jock veel te vroeg en uit zijn humeur wakker. Hij had nergens zin in, het minst van alles in denken (‘Gebruik je hersens,’ had Akke gezegd) en zo mogelijk nog minder in schilderen. Een paar ogenblikken lang voelde hij zich beter, toen hij besloot een praatje met Anna te maken, maar haar visifoon werd niet aangenomen; ze was dus niet thuis.

Hij realiseerde zich dat hij de afgelopen dagen weinig aan haar had gedacht – nee, dat was de waarheid niet: hij had bewust geprobeerd niet te veel aan haar te denken. En hij meende te weten dat het met haar net zo was gesteld.

Neerslachtig en nog humeuriger dan eerst ging hij zijn atelier in. Werk was misschien toch de enige remedie. Het eerste dat hij zag was het monsterlijke schilderij waaronder hij de ogen van een tijger verborgen had. Hij zette het ding uit het gezicht, haalde zijn aquarellen van Venus-landschappen tevoorschijn en bekeek ze nog eens. De meeste vielen hem tegen. O, ze waren niet slecht, maar... Sinds vrijdag... Als Edu kon schilderen, wat zou hij dan...

Nu ja, er was in ieder geval iets dat hij kon doen: de bewegende bergen afmaken; dat was nog steeds een goed stuk werk... Als hij maar kon vergeten waarom hij het niet had voltooid!

Toen hij eenmaal bezig was, vergat hij het inderdaad. Nog geen uur later keek hij er tevreden naar en zette er met enkele zelfverzekerde penseelstreken zijn naam onder. Van zijn knorrige en sombere stemming was weinig over; het gevoel van eenzaamheid bleef. Daarom gaf hij zichzelf nieuw werk op: alles wat geschikt was voor de tentoonstelling bij Mary Kwang keurig encadreren of in passe-partout snijden... Hij was daar geruime tijd mee bezig. Nu en dan hield hij even op om zijn tv te activeren, maar er was geen nieuws van de Venus-reizigers in Americontinent.

Behalve zijn eigen tekeningen en schilderijen encadreerde hij ook de schets die Bart Doran zo wonderlijk had afgemaakt. Die neem ik morgen voor hem mee... zal hij van opkijken!

Hij was net klaar met zijn werk toen de visifoon hem riep.

Het was Anna, en onmiddellijk was hij niet meer in zijn eentje thuis. Wat een dwazen zijn wij toch, dacht Jock, terwijl hij haar begroette. We kunnen, als we willen, elkaar iedere dag zien en spreken!

Anna zag er blij en zelfs enigszins opgewonden uit. ‘Jock! zei ze. ‘O, Jock...’

‘Heb je een nieuwtje?’

‘Ja! Nee... Ja...’

‘Nu maak je me alleen maar nieuwsgierig.’

De uitdrukking op haar gezicht veranderde; ze leek plotseling te aarzelen. ‘Ik weet niet zeker of...’

‘Niemand, niemand heeft mij verteld... Kom liefje, vertel op!’

‘Dat gedicht! Je weet nog steeds het tweede couplet niet.’

‘Zeg het me dan!’

‘Je meent het... hoor maar:

Niemand, niemand heeft mij verteld

Wat niemand, niemand weet.

Verberg je gezicht in een waas van Licht,

Die met...’

Ze brak af. ‘Kijk me niet zo aan!’ zei ze, zacht en toch scherp.

Maar Jock bleef haar aankijken, hij kon het niet laten. ‘Ga verder!’ beval hij.

Anna wendde haar hoofd af. ‘Nu niet,’ zei ze. ‘Een andere keer, Jock. Als ik...’ Weer zweeg ze.

Jock keek naar haar profiel; ze leek na te denken en ergens door in de war te zijn. Hij werd ongerust. ‘Anna?’

Toen pas zag hij op het visischerm iets van de ruimte waarin ze zich bevond. ‘Anna!’ Hij schreeuwde bijna. ‘Waar ben je?’

Ze keerde zich verschrikt naar hem toe. ‘Wat?’

‘Je bent niet thuis!’

Ze zuchtte opgelucht; haar schrik en verwarring verdwenen. ‘Nee. Ik ben ergens anders, in jóúw stad, om precies te zijn…’

‘Waar? En waarom? En waarom deed je, doe je zo geheimzinnig?’

‘Deed ik dat? Dat wist ik echt niet, Jock. Ik... twijfel opeens of jij...’ Ze ging onverwacht op iets anders over: ‘Jock, jij gelooft dat ik weet wat jij denkt.’

‘Ja. Is dat dan niet zo?’

Ze zei langzaam: ‘Jawel, soms... als ik het wil. Maar ik zal het niet meer doen. Als jij het niet prettig vindt... Ik zal proberen...’

‘Je mag alles van me weten,’ begon Jock. ‘Nee! Toch niet,’ viel hij zichzelf in de rede. ‘Niet alles!... Maar Anna, verbeelden we ons dit niet? Vroeger heb ik me er nooit in verdiept dat jij... En nu weet ik niet wat ik moet zeggen!’

‘Misschien,’ zei ze, ‘moeten we er helemaal niet over praten.’ Ze waren even stil, allebei gespannen.

Jock dacht: Als ik me zou kunnen concentreren, zal ik dadelijk iets ontdekken...

Ergens in de ruimte waar Anna zich bevond, klonk een stem. Anna wierp een blik over haar schouder. ‘Ja, dank je wel; ik heb contact...’ Een moment later zei ze tegen Jock: ‘Dat was een bewoner van het huis waar ik nu ben: Stan Kaliem. Hij maakt plastieken en mobiles, en ik mag zijn visifoon gebruiken. Nu is hij de kamer uit. Jock...’

‘Een vriend van je?’

‘Ik heb hem vandaag voor het eerst ontmoet. Hij is de vriend – of man – van mijn vriendin Marya... Herinner je je haar nog? Jock! Mijn nieuws: ik heb vergunning gekregen om hier, in Nieuw Babylon te komen wonen! Dit is een van de huizen op de lijst van adressen die ik kreeg. En ik mocht het vandaag, op zondag, komen bekijken... Marya en Stan Kaliem: lieve mensen. Ze wonen hier met hun drieën: zij, hij en hun zoontje, Mark. Ze mogen een tweede kind nemen en daarom gaan ze verhuizen...’ Anna’s ogen begonnen te stralen, al klonk haar stem een tikje onzeker toen ze verder ging: ‘Het is twintig hoog, net als jouw huis, maar groter. Veel te groot voor mij. Met een prachtig, ruim atelier. Ah, Jock, ik heb bedacht dat wij hier samen kunnen gaan wonen! Ik had het je eerst moeten vragen, maar ik dacht dat jij vast wel...’

Jocks hart sprong op van vreugde. Een woning samen met Anna, wat kon hij beter wensen?

Anna’s onzekerheid verdween. ‘Jock, kom je meteen kijken?’ Ze noemde het adres. ‘Als jij ook toestemming krijgt, kunnen we hier misschien woensdag over een week al in...’

Op dat ogenblik ontdekte Jock iets – iets wat hij allang had moeten beseffen, hoe hij er ook van schrok. Hij zag Anna’s gezicht, lief, vrolijk, vol verlangen.

Anna, mijn zusje... ik jouw grote broer... Maar ik hou niet van je als van een zusje! Ik hou veel te véél van je, ik heb nog nooit van een vrouw zó veel gehouden.

Hij kon geen woord uitbrengen, alleen proberen zijn gevoelens te verbergen, zijn geest voor haar te sluiten.

Maar Anna merkte er toch iets van. Ze boog zich naar hem toe. ‘Jock...?’ begon ze vragend.

‘Niet doen!’ bracht hij uit. ‘Het gaat je niet aan wat ik denk...’ Hij haalde diep adem. ‘Een prachtig plan,’ zei hij, met zijn normale stem. ‘Op het eerste ogenblik dacht ik ja, maar... Anna, je ként mij toch! We kunnen elke dag bij elkaar komen, en wel langer dan een dag. Niets liever! Maar wonen wil ik alléén, op mezelf. Zo ben ik nou eenmaal! Altijd geweest.’ Hij zag de blijdschap van haar gezicht verdwijnen. ‘Het spijt me,’ vervolgde hij moeizaam, ‘dat ik je teleur moet stellen, maar je kunt zoiets beter meteen eerlijk zeggen, nietwaar? Ik hoop dat je...’

Hij hoefde niet verder te praten, want Anna verbrak de verbinding.

Jock drukte zijn handen tegen zijn ogen. Die waren droog. Hij vroeg zich af waarom hij niet huilde; zijn hele wezen huilde immers.

Later, hij wist niet hoeveel later, zat hij in zijn atelier, met de fles alcohol en een glas. Maar hij dronk niet, want zijn hand moest vast blijven. Hij had zijn schetsboek opengeslagen en was aan het tekenen. Eénmaal, tweemaal, driemaal en nog een keer... Anna.

Het was lang geleden dat hij een portret had getekend en het was – vreemd misschien – precies zoals vroeger: het lukte hem alleen als degene die hij tekende niet aanwezig was.

Niet aanwezig, dacht hij. Hij sloeg het schetsboek dicht en schonk zich in. Anna, denk aan me. Misschien begrijp je het dan. Misschien voel je zelfs net als ik.

Maar dát was juist waar hij aan twijfelde, móést twijfelen... Hoewel... Is dat eigenlijk geen onzin? In grote delen van de wereld is het allang geen taboe meer! Het gaat er alleen om wat je zelf voelt. Waarom zou mijn zuster niet mijn vriendin mogen zijn, mijn vrouw?

Hij dronk zijn glas leeg, schonk het weer vol en begon door zijn huis te lopen, drinkend en telkens even stilstaand bij de visifoon.

Als je weet wat ik denk, als je weet wat ik voel, dan zul je contact met me zoeken, o zeker! Tenminste... als jij hetzelfde voelt! Anders niet. Je zou ook wel kunnen schrikken, of medelijden krijgen.

Hij huiverde. Dat nooit! Bouw een muur om je geest, bouw een muur om je hart. Laat niemand, ook Anna niet, merken wat je weet.

11 Anna, Edu

Anna was terug in haar eigen huis. Ze gaf Vlam haar eten en zette voor zichzelf een maaltijd in de oven. Haar robot kwam pas morgen terug uit de revisie; ze had dus gelukkig iets te doen. Ze trok een ander gewaad aan, waste haar gezicht en verfde haar oogleden.

‘Ik denk niet meer aan je, Jock!’ zei ze tegen haar spiegelbeeld. ‘Jarenlang was ik het die altijd luisterde en antwoord gaf. We houden van elkaar, maar hoe vaak heb jij naar mij geluisterd? Je ging op reis naar andere planeten, je gedroeg je alsof je op reis was toen je allang terug was gekomen. Ik denk niet meer naar je toe, wees daar niet bang voor! Blijf maar op jezelf.’

Toch zag ze Jocks gezicht duidelijker voor zich dan haar spiegelbeeld; het joeg haar schrik aan: als een masker, afwerend, koud... behalve zijn ogen. Ze deed de hare dicht en zei halfluid, alsof ze een bezwering uitsprak: ‘Verberg je gezicht in een waas van Licht... Wat betekent dat? vreemdeling die ik het best ken... Wie is dat?’

Ze schoof het beeld van Jock opzij, en dacht naar een ánder, veel verder weg... in Americontinent. Het kostte haar erg veel moeite, maar ten slotte:

ik heb je gevonden!

Anna. Wat is er...

Edu, je bent moe. Te moe om te antwoorden?

Anna, je hebt verdriet...

Andere gedachten braken even door de hunne heen, felle gevoelens van een onbekende, vol woede en wrok. Anna begreep niet waar ze op sloegen. Ze schrok wel. Wat was dat?

Zoiets als – storing, antwoordde Edu en hij liet haar een gestoord tv-beeld zien; als ze niet zo bedroefd was geweest had ze erom gelachen.

Daarna zagen alle twee hetzelfde: Anna’s gezicht, getekend door Jock, maar dat verdween zodra zij het herkende.

Wat is er?

Niets vragen, niets vragen!

Een poosje leek het contact verbroken... Nee, toch niet; daar was Edu weer: Ik probeerde Jock te bereiken... Het gaat niet. Hij wíl niet... Anna! Voorzichtig! Laat niemand weten...

Wat?

Dit! Wat je nu doet... Gesprek voeren...

Het kostte haar veel inspanning hem te volgen. Telkens werd hun gesprek doorkruist door andere gedachten; sommige hadden met Edu zelf te maken, maar niet alle. Verschillende onbekenden dachten aan Jock, wát ze dachten ontsnapte haar; het maakte haar alleen ongerust.

Edu wist ze tenslotte allemaal te overstemmen. Hij waarschuwde haar nog eens. Vestig de aandacht niet op hém.

Jock?

Niet op Jock, niet op jezelf, of op mij. Ik kom gauw, als ze me vrij laten.

Je bent moe, ik laat je met rust.

Goed. Als je me maar niet – alléén laat.

12 Jock Martijn, Bart Doran

Jock schrok wakker uit een nachtmerrie, waar hij zich, toen hij transpirerend overeind ging zitten, alleen maar de angst-sfeer van herinnerde. En daarbij Akkes stem: Schrik niet… Wees op je hoede... Alleen zou ik er je zuster nu niet mee opschepen…

Met wat? de ogen van een tijger. Als ik gevaar loop, loopt zij het ook... Robot... De hare was in revisie.

Hij was opeens klaarwakker en ontdekte dat hij zich zou moeten haasten om op tijd in het Centrum te zijn. Ik kan net zo goed niet gaan... Ach, jawel, wat moet je anders. Doe gewoon je werk. Vertrouw alleen maar op jezelf.

Jock bereikte het Centrum op het nippertje; de grote deur gleed achter hem dicht zodra hij binnen was. Hij had deze keer een van de hoofdingangen genomen: die waardoor de cursisten het gebouwencomplex betraden – een deur die open stond van halfnegen tot halftien, zodat er geen polsband voor nodig was. Vlak voordat hij bij het Centrum kwam, was hij op het idee gekomen en terwijl hij naar zijn afdeling ging, schoof hij zijn polsband af en stopte die in een van zijn zakken. Dadelijk zou hij zeggen... Ach! dacht hij plotseling. Nu heb ik in de haast Barts tekening vergeten!

Zijn pupillen waren er allemaal; enkele al bezig; de meeste echter stonden in groepjes te praten, Bart Doran in het midden van één daarvan. Roos was – als zo vaak – de eerste die hem zag en begroette.

‘Goeie morgen, Martijn! We dachten al bijna dat je nog ziek was.’

‘Nee hoor,’ zei Jock. ‘Ik heb me alleen verslapen.’

‘Vandáár dat je er zo woest en slordig uitziet,’ zei Roos.

‘O ja?’ Jock wreef zich over zijn kin. Hij had geen tijd gehad om zich te scheren. ‘Verslapen. En bovendien,’ vervolgde hij, ‘merkte ik bij de kelderdeur dat ik mijn polsband had vergeten; ik moest dus omlopen en een hoofdingang nemen.’ Terwijl hij dat zei, vestigde hij zijn blik op Bart en bleef hem aankijken. ‘Ik zou eigenlijk naar huis terug moeten om hem te halen! Als er een Inspecteur komt...’ Hij zweeg, er nu geheel van overtuigd dat Bart het duplicaat had. De jongen knipperde zelfs niet met zijn ogen, maar tegelijkertijd leek hij te bevriezen. En mag ik nou hopen, dacht Jock, dat je me het ding vandaag teruggeeft?

Bart draaide zich met een ruk om en liep naar een van de tekentafels. Jock volgde hem en legde een hand op zijn schouder. De jongen maakte een wilde beweging, schudde daarmee Jocks hand af en zei: ‘Wat is er?’ Hij was een beetje bleker geworden; de bijna genezen schrammen op zijn voorhoofd vielen opeens veel meer op.

‘Wat zou er zijn?’ zei Jock.

‘Geen flauw idee!’ zei Bart. Hij begon zich te herstellen en speelde het klaar Jock uitdagend aan te kijken. ‘Ik wou juist iets gaan schilderen.’

‘Zéér prijzenswaardig plan,’ sprak Jock. ‘Dat is waar ook, Bart, ik heb nog iets vergeten – écht; die tekening van jou, van ons... Ik heb hem geëncadreerd.’

‘Wát?’

‘In een lijst gezet. Hij is mooi. Ik zal hem morgen voor je meenemen.’

‘Hoeft heus niet, Martijn,’ zei Bart afwerend. ‘Als je hem zo mooi vindt mag je hem houden. Ik geef er niet om.’ Hij boog zich over de tafel en begon met nogal overdreven gebaren verf en penselen bij elkaar te zoeken.

Jock onderdrukte een zucht en herinnerde zichzelf eraan dat Bart Doran niet de enige was in de werkplaats. Hij richtte zijn aandacht op de anderen en vroeg zich een ogenblik af of die iets hadden gemerkt van de spanning tussen Bart en hem.

Roos, Daan en Dickon keken naar hem; Ini, Djoeli, Jon en Niku eveneens. De laatste twee fluisterden iets tegen elkaar en lachten een beetje, niet sympathiek. Jock hield zichzelf voor dat hij nuchter moest blijven en zich vooral niets verbeelden. Wat Jon en Niku betreft: zij behoorden bij de weinige cursisten die hij, behalve dat hij ze niet vertrouwde, ook niet mocht. En hij wist dat ze hem net zo min mochten.

Een kwartiertje later leek alles zijn gewone gang te gaan. Een halfuur daarna ging Jock achter zijn bureau zitten. Hij schoof een paar laden open, deed er iets in, pakte er wat uit... De polsband was niet teruggelegd. Hij merkte dat Roos hem gadesloeg, niet met haar gewone laconiek-vriendelijke gezicht, maar ernstig, haar wenkbrauwen peinzend gefronst.

Het gaf hem even een schok. Roos... Roos was de enige van wie hij zeker wist dat ze had kunnen zien dat hij de band in de la gooide, die vrijdagmiddag... Maar Roos zou toch nooit... Nee, Roos niet!

Jock liet zijn ogen door de ruimte dwalen. Bijna iedereen was nu aan het werk. Alleen een groepje rond Kilian was aan het fluisteren: Dickon, Daan, Jon, Hoei, Niku... en natuurlijk Bart.

Hij doet weer niets, net als de eerste keer... De eerste keer!

Jock verhief zijn stem: ‘Bart!’ Bijna tot zijn verwondering kwam de jongen meteen naar hem toe. ‘Ik dacht dat je zou gaan schilderen.’

‘Ga ik ook, ga ik ook, Martijn!’ antwoordde Bart. ‘Ik moet alleen... me even bezinnen, warm lopen.’ Zijn grijns was doodgewoon brutaal.

‘Probeer er wat meer vaart achter te zetten,’ zei Jock. ‘En nog iets: waar heb je je eerste werkstuk gelaten, Bart? Ik bedoel...’

‘O, eh... dat met die ógen?’

‘Ja. Wil je het aan mij geven? Voor het archief.’

‘Zoals je wilt, Martijn.’

Jock dacht: Ik weet niet of het zinnig is, of juist onzinnig, maar ook die ogen kunnen volgens mij het beste niet rondslingeren.

Even later stond Bart weer tegenover hem. Hij grijnst nou boosaardig... of is er angst bij? Jock keek naar wat de jongen op zijn bureau legde en was niet verbaasd toen hij zag dat het schilderij in kleine stukjes was gescheurd.

‘Je vond het zelf ook: het was een waardeloos ding!’

‘Ik ontken het niet, Bart,’ zei Jock kalm. ‘Gooi de snippers maar in de recycler.’

Hij lette er goed op of Bart dat ook werkelijk deed.

13 Begeleider?

Nadat ook Barts schilderij was verdwenen – en niet voorlopig, maar voorgoed –, kropen de minuten en uren voorbij. Jock Martijn speelde de rol van Begeleider, maar alleen op zijn routine en ervaring. Hij werd voortdurend gehinderd door de vrees dat de dofheid die zijn geest omhulde plotseling zou verdwijnen en plaatsmaken voor verdriet of erger. Zijn gedachten draaiden in een kringetje rond en waren een en al twijfel:

Ik moet toch weer contact zoeken met Anna, haar helpen met het zoeken van een woning, haar waarschuwen misschien… Voor wát? Mijzelf? Of kan ik me beter op een afstand houden?... Ik had Bart anders aan moeten pakken... Wat zijn z’n problemen? Mevrouw Akke weet ervan… Waar maak ik me al die zorgen over! Bart is gewoon een rot-jong… Nee!... Niku is er een, net als Jon; ze hebben vast nog contact met hun vriendjes van die verboden jeugdbende... Ach, misschien vallen ook zij best mee. Hier doen ze in elk geval geen kwaad... Werken? Nee, ze doen alsof... Nou, en? Ik doe toch ook alsof?

’s Middags liet Jock zonder er iets bij te zeggen de tv aan gaan en dat was alleen bij zeer speciale gelegenheden toegestaan. Maar er zou nieuws van de Venus-reizigers kunnen zijn en dat was zonder twijfel ‘speciaal’.

Er was echter geen nieuws over de reizigers. Er werd alleen meegedeeld dat ze nog steeds in quarantaine waren, onder de hoede van dokters, psychologen en planeetgeleerden. Jock wijdde er een medelijdende gedachte aan. Hij herinnerde zich nog best dat iedereen daar verschrikkelijk het land aan had... onder de veilige hoede van dokters en psychologen, d.a.w.

Edu Jansen, planeetonderzoeker Elf, zat, gehuld in de groene d.a.w.-kamerjas, tegenover de man die zich de vorige dag gewoon had voorgesteld als meneer Akke, maar die doctor was in meer dan één wetenschap en die in zijn functie als psycholoog over was komen vliegen naar Ruimtevaartbasis Avondster, Americontinent.

‘Of er hier al geen psychologen genoeg zijn!’ had Edu’s vriend Mick gemopperd.

Edu had, in groot gezelschap, de hele maandagmorgen vragen beantwoord, geluisterd, een enkele maal gesproken zonder dat er naar hem geluisterd werd, nog meer vragen beantwoord en... vragen ontweken. Nu was hij alleen met de heer A. Akke, die speciaal voor hém hierheen was geroepen, voor een gesprek onder vier ogen...

Onder vier ogen? Alles zal worden geregistreerd!

‘U zult wel blij zijn,’ zei meneer Akke, ‘dat de quarantaine inderdaad in de loop van woensdag zal worden opgeheven... misschien zelfs een dag eerder.’

Edu keek hem aan, waakzaam, oplettend. Hij zei niets.

Akke wachtte even en vervolgde: ‘U weet ongetwijfeld waarom ze mij hier hebben laten komen.’

Edu bleef zwijgen.

‘Ik vrees alleen,’ zei Akke, ‘dat ik weinig of niets aan het Algemeen Rapport heb toe te voegen. Erg spraakzaam bent u niet...’ En gelijk heb je! dacht hij. Wat kan ik anders, dan je aankijken met de mededeling dat mijn geest voor jou een open boek mag zijn?

De planeetonderzoeker glimlachte, onzeker, triest, en zo vluchtig dat die glimlach er misschien helemaal niet was geweest. Maar toen hij begon te praten klonk zijn stem kalm:

‘Het spijt me, meneer Akke, dat ik niet spraakzaam ben. Iedereen, iedereen vraagt, vroeg, vraagt, informeert, onderzoekt me, test mij... Soms voel ik het als een soort derdegraads verhoor. Ik heb niets meer te vertellen. En ik hoef ook niet alles te zeggen. Gedachten zijn nog steeds tolvrij.’

Ze keken elkaar een poosje zwijgend aan.

‘Doctor Topf heeft...’ begon Akke.

‘Ik weet het,’ zei Edu.

‘U bent het niet met hem eens... niet met alle geheimhouding, al hebt u die zelf moeten beloven.’

‘Dat heb ik al vele malen duidelijk laten merken,’ zei Edu. ‘En het is me niet ontgaan dat de ingewijden tot in de hoogste regionen het niet met elkaar eens zijn. De grote ontdekking van Afroi kan niet geheim gehouden worden.’

Akke knikte. ‘En wat... u zelf betreft?’ vroeg hij langzaam. ‘Weet u werkelijk waarom ik hier ben?’

‘Ja,’ zei Edu. ‘Nu weet ik het.’

Jock vroeg zich af wat Akkes opdracht wel kon zijn. Praten met Onderzoeker Elf, dat dácht hij tenminste... maar waarover?

‘Alle reizigers verkeren tot nu toe in goede welstand,’ vervolgde de tv-omroeper. ‘Verder delen wij u mee dat er overmorgen, woensdag de 21ste, om tien uur voormiddag, een uitgebreid verslag met 3d-film en foto’s zal worden vrijgegeven, en uitgezonden op alle kanalen.’

Een andere verslaggever sprak: ‘Ter gelegenheid van dit zeer bijzondere verslag, een mijlpaal in de onderzoekingen op onze zusterplaneet, zullen er overal manifestaties plaatsvinden: in Americontinent, Eurafricontinent, Oost-Azië... kortom over de gehele Aarde... Zo zal er bijvoorbeeld in Nieuw Babylon een Kunst-expositie worden gehouden in de beroemde galerie van Mary Kwang, onder auspiciën van de r.b.w. Onderwerp: de Buitenwerelden. Vele schilders, object-makers, beeldhouwers, lichtbouwers hebben hun medewerking toegezegd. Bovendien zal er uniek fotomateriaal, meegebracht door ruimteschip Avondster, worden tentoongesteld. De expositie zal geopend worden, aanstaande zondag, door de twee planeetonderzoekers van wie u de namen zeker al kent...’

Jock schakelde de tv uit. Lang niet alle cursisten hadden hun hele aandacht gegeven aan het laatste verhaal; sommigen hadden waarschijnlijk zelfs nooit van Mary Kwang gehoord. Maar er waren er ook die onmiddellijk naar hem keken: Daan, Roos en Kilian, Niku, Bart en Djoeli.

Roos fluisterde Daan iets toe en die vroeg: ‘Zou dat niet iets voor jou zijn, Martijn?’

‘Dan moet je landschappen op Venus hebben geschilderd,’ zei Djoeli. ‘Je was toch met landschappen bezig?’

Jock antwoordde: ‘Inderdaad. Ik doe aan die tentoonstelling mee.’

‘Echt? Bij Mary Kwang?’ zei Djoeli. ‘Daar kom je toch alleen als je erg... als je wordt gevráágd!’

‘Zo is het,’ zei Jock. ‘Ze heeft het mij gevraagd.’

Er viel een stilte. Alle cursisten leken even onder de indruk.

‘O jee!’ zei Roos toen. ‘Straks word je nog beroemd, Jock Martijn! Blijf je dan nog wel Creatief Begeleider?’

‘Creatief Begeleider blijven,’ antwoordde Jock spottend, ‘als ik beroemd kan worden? Zonder jullie gezeur aan mijn hoofd? Laat me niet lachen.’

Zelf lachte hij niet, en er was niemand anders die lachte.

Jock voelde zich niet op zijn gemak.

Ik kan net zo goed niet meedoen aan die tentoonstelling, sprak hij zijn cursisten in gedachten toe. Waarom zijn jullie nu zo stil? Waarom, Bart, heb je je tijgerogen vernietigd? Waarom moest ik de mijne verbergen? Hoe kan ik in Venusnaam een begeleider zijn als ik zelf elk spoor bijster ben?

deel vier

Jij bent de Vreemdeling die ik het best ken...

walter de la mare

1 Jock Martijn

Het Creatief Centrum werd ’s avonds tussen halftien en halfelf gesloten; dan schoven de deuren dicht achter de twee begeleiders die volgens het dienstrooster als laatsten het gebouw moesten verlaten. Jock liet zijn cursisten deze maandagavond vroeg weggaan en het was nog geen tien uur toen hij zijn meteen weer bijna ondraaglijk stille huis betrad.

Midden in zijn woonkamer bleef hij staan en keek rond. Wat zal ik nou in godsnaam gaan doen? Hij haalde zijn polsband uit een zak en deed hem om. – Wat zal Roos doen als zij het duplicaat heeft? Ze heeft hem niet. Toch zou het kunnen, al verdenk je Bart. Hij glimlachte onwillekeurig. Als Roos hem heeft zal ze ’m gebruiken om ’s avonds of ’s nachts door de kelderdeur naar binnen te gaan om met Daan te vrijen in het Blinkende Bed... Ach, Roos!

Hij wist dat ze op haar dertiende jaar was weggelopen met een volwassen man die ontsnapt was uit een Huis-voor-A-socialen en die haar, nog vóór ouders en d.a.w. haar hadden gevonden, in de steek had gelaten. Daarna had ze in verschillende onderkomens gewoond en haar opvoeding was overgedragen aan de d.a.w. Drie jaar volgde ze nu al verplicht Jocks cursussen, op de andere dagen ging ze – als ze er zin in had – naar lessen in techniek op een middenschool. En altijd had ze een vriend, maar nooit meer dan één vriend tegelijk. Twee jaar geleden had ze geprobeerd een tedere band met Jock aan te knopen, maar hij was er niet op ingegaan – niet alleen omdat hij zich te oud en te verbitterd voelde, maar ook omdat hij nu eenmaal haar begeleider was. Ondanks dat, of misschien juist daardoor, was er tussen hen iets ontstaan dat wel vriendschap mocht heten. Roos was echt op hem gesteld en hij had een zwak plekje voor haar, zoals voor een jonger zusje.

Bij de gedachte jonger zusje voelde Jock weer sterk zijn verdriet. Kom nou, dwaal niet af, zei hij tegen zichzelf. Roos is met Daan, het is al ruim een jaar aan; ik vind dat ze goed bij elkaar passen... Hij keek weer naar de polsband: natuurlijk, dát moet ik doen; straks terug naar het Centrum; wie weet kan ik iemand betrappen die daar binnengaat.

Hij voelde zich veel opgewekter omdat hij nu een nuchter plan had dat hij uit kon voeren. Maar niet meteen. Zeker niet voor elf uur, halftwaalf... Nog een uur geduld hebben dus.

De visifoon zoemde. Anna! Zou het Anna zijn? Nee, dat doet ze niet. Dan moet ik...

Een mooie vrouw keek hem aan vanaf het scherm.

Mary Kwang.

‘Ik heb gewacht,’ sprak ze, ‘tot u terug kon zijn van uw Creatief Centrum. Niet te laat voor een gesprek, hoop ik.’

‘Zeker niet, mevrouw Kwang,’ zei Jock. ‘Waarmee kan ik u van dienst zijn?’

‘Morgen bent u, als ik goed ben ingelicht, weer de hele dag in het Centrum. En overmorgen wordt een beetje laat, dus...’

‘De tentoonstelling.’

Ze knikte. ‘Er is al publiciteit over geweest en het is waarschijnlijk dat de quarantaine van de Avondster-reizigers al vóór woensdag wordt opgeheven. De expositie wordt aanstaande zondag, de vijfentwintigste geopend. Er is nog veel voor te bereiden, en ik zou graag alle inzendingen zo gauw mogelijk in mijn galerie hebben. Alleen dan kunnen we ons bezinnen op een mooi totaal.’

‘Ik heb, zoals u weet, niet veel,’ zei Jock. ‘Ik geloof dat ik niet meer hoef te vragen naar uw mening over de kwaliteit van mijn werk.’

Haar gezicht veranderde niet, behalve haar ogen; die namen hem koel en peilend op. ‘U wenst maar één muur?’

‘Meer dan genoeg voor mij. En mijn herinneringen aan Venus zullen wel hopeloos gedateerd zijn na...’

‘Dat geeft niet,’ viel ze hem in de rede. ‘Hebt u dingen die ik vanavond mee kan nemen?’

‘Ja zeker, mevrouw Kwang.’

‘Dan kom ik ze zélf halen; nu meteen. Als u dat goed vindt, Jock Martijn.’

‘O ja,’ zei hij. ‘Graag zelfs. Dan ben ik ervan af.’

Hij wist niet of ze zijn laatste woorden had gehoord, want het visischerm werd donker voordat hij was uitgesproken.

Hij ging naar zijn atelier, pakte een schildersdraagtas en stopte er alles in dat hij voor de tentoonstelling had klaar gelegd, zonder iets te sorteren of er nog eens naar te kijken. – Ze zoekt het zelf maar uit!

Daarna ging hij naar de visifoon en riep Anna op.

Zodra hij haar zag, wist hij dat zijn gevoelens voor haar niet veranderd waren – eerder sterker waren geworden dan zwakker. Zonder woorden sprak hij, zo dringend als hij kon: Je mag niet weten wat ik denk! Maar ik moet je waarschuwen.

‘Anna,’ zei hij hardop. ‘Is je robot terug van revisie?’

Ze trok haar wenkbrauwen op; deze vraag had ze niet verwacht.

‘Als dat zo is, zet hem dan op non-actief. Nu!’

Haar beeld verdween van het scherm; even later kwam ze terug. Pas toen vroeg ze: ‘Waarom?’

‘Heb je het gedaan?’

Ze knikte.

‘Anna, ’t is moeilijk uit te leggen. En wat ik denk, dat mag je...’

‘Ja Jock.’ Het kwam hem voor dat zij, net als hij, haar gedachten achter een barrière had verborgen, de barrière van haar dierbare gezicht.

‘Ik wil je niet bang maken, maar je moet op je hoede zijn voor... ik weet niet precies voor wat. Zet bij elk gesprek, visifoon of echt, je robot op non-actief. Laat hem niet meeluisteren. Wees zwijgzaam, onopvallend... o verdomme,’ viel hij zichzelf in de rede, ‘het klinkt idioot, overdreven, nu ik het zeg.’

Ze keek hem ernstig aan. ‘Ga door, Jock.’

‘Bemoei je niet met mij tot...’ Tot wanneer? vroeg hij zich af.

Het sein van zijn voordeur ging. Jock fronste ongeduldig zijn wenkbrauwen. Nu al? Wat wilde ik nog meer zeggen? O ja... ‘Ga niet naar de galerie van Mos Maan.’

Het sein klonk nogmaals. ‘Je krijgt bezoek,’ zei Anna.

‘Ja. Dit was alles, Anna. Het allerbeste, echt, en... tot ziens.’

Hij verbrak de verbinding en liep naar de deur.

Mary Kwang was alleen, niet vergezeld door een robot of een menselijke assistent, en ze zag er veel mooier... kléúriger uit dan kort geleden op het kleine visischerm: zilveren oogleden, rode lippen, nachtzwart haar met zilveren en rode spikkels en een gewaad dat, hoe bedrieglijk eenvoudig ook, het meest geschikt was voor een feest.

‘Mag ik binnenkomen?’ vroeg ze, toen Jock haar in de deuropening bleef bekijken. Ze keek gespeeld bescheiden naar hem op.

‘O, m’n verontschuldigingen. Natuurlijk,’ zei Jock.

Ze liep meteen door naar zijn woonkamer en streek neer op de bank waar ze de vorige keer, ruim een week geleden, ook had gezeten; naast haar was nog plaats, want nu was Dr Topf er niet bij.

‘Wilt u iets drinken, mevrouw Kwang?’ vroeg Jock.

‘Koffie-nectar graag,’ zei ze. ‘Ik ga toch nooit vroeg slapen.’

Jock ging zijn minikeuken in en kwam terug met twee glazen. ‘Mijn robot is... kapot, in reparatie,’ zei hij. ‘Dus moet ik u zelf bedienen. Alstublieft, mevrouw Kwang.’

‘mary! Iedereen die bij mij exposeert noemt me Mary,’ zei ze.

‘Ik heb nog niets geëxposeerd; misschien zál ik...’

‘Je zult zeker bij mij exposeren, Jock Martijn, en dat weet je best,’ viel ze hem in de rede. ‘Is je robot in reparatie? Maar dan krijg je toch altijd een vervanger?’

Jock ging niet naast, maar tegenover haar zitten. ‘Ik wilde geen vervanger,’ zei hij. ‘Ik kan best een week zonder robot; wie weet wel eens goed ook... Wilt u zoetstof in uw nectar, mevrouw Kwang?’

‘Mary,’ verbeterde ze hem.

‘Mary,’ zei hij gehoorzaam. ‘Ik hoop dat je met een mobiel bent gekomen. Mijn dingen staan klaar, daar bij de deur, niet veel en licht van gewicht, maar...’

‘O, een van mijn assistenten komt me halen zodra ik hem oproep,’ onderbrak ze hem. Ze vroeg niet of ze zijn werk bekijken mocht.

‘Meent u... meen je echt dat je werk van mij ten toon wilt stellen?’

‘Ja, dat heb ik je toch al gezegd, Jock Martijn! En nu zou ik het zelfs doen zonder er iets van gezien te hebben.’

Heb je er iets van gezien? dacht Jock. ‘Waarom?’ vroeg hij.

‘Omdat ik een beetje mensenkennis heb. Omdat ik, nu voor de tweede maal, de man zie die het heeft gemaakt...’ Ze glimlachte hem toe, een veelbetekenende en geheimzinnige glimlach.

Jock glimlachte terug. Maar intussen bekeken en schatten ze elkaar als twee tegenstanders vlak voor een gevecht.

‘Je zei dat het niet te laat op de avond is voor een gesprek,’ hoorde Jock zichzelf zeggen. ‘Waarover? De galerie van Mary Kwang is zo beroemd dat ik met elke voorwaarde akkoord zou moeten gaan... Toch wil ik...’

‘Als je maar niet te bescheiden bent, Jock! Al je werk is verzekerd zodra het buiten je huis is, en...’

‘Laat me uitpraten, Mary. Je mag niets verkopen zonder mijn toestemming. En nog iets. Ik heb van alles en nog wat bij elkaar gedaan: schilderijen, schetsen, aquarellen... Ik verwacht dat jij kritisch genoeg bent om er een goede keuze uit te maken... één muur en niet meer.’

‘Zeker Jock, laat dat maar aan mij over. Heb je nog wat nectar? Zonder zoetstof.’

Jock vulde beide glazen opnieuw en dacht: Hier zit ik met een prachtige vrouw, en ik...

‘Weet je,’ sprak ze zacht – wat was haar stem melodieus – ‘ik zou zo graag willen dat je me eens vertelde van je ervaringen als planeetonderzoeker... niet objectief en wetenschappelijk, zoals die brave Fritzi Topf...’

...ik denk: wil je zo gauw mogelijk verdwijnen! Jock keek de prachtige, machtige vrouw aan. ‘Vraag de rapporten op die ik maakte op Mars en Venus, jaren geleden. Bekijk mijn tekeningen, ik bedoel: bekijk ze echt! Iets te vertellen heb ik je niet, Mary, geen enkel spannend verhaal.’

Ze glimlachte weer en zei, luchtig, spottend: ‘Je bent me er een, Jock Martijn!’

Plotseling voelde hij enige waardering voor haar, al vertrouwde hij haar niet. Keiharde zakenvrouw? Spionne in dienst van de r.b.w. of van weet ik wie? Maar ze heeft stijl!

Hij overwoog of hij naast haar zou gaan zitten en bleef op zijn plaats omdat zij weer begon te praten.

‘Nog twee dagen en dan is het donderdag: alle ruimtereizigers uit quarantaine. Waarschijnlijk komen er, op donderdag al, een paar naar onze stad! Die kunnen mij, en ook jou, heel wat vertellen...’ Ze zweeg even. ‘Dit is in vertrouwen, Jock Martijn.’

Hij knikte.

‘Ze zullen nog niet gepubliceerde foto’s meebrengen, en me misschien wel raad willen geven bij het inrichten van de expositie.’

‘Wie zijn het?’

‘Dat weet je heel goed, Jock! De planeetonderzoekers zullen immers de tentoonstelling openen. Jij krijgt, als hun oud-collega en exposant, nog een schriftelijke uitnodiging. En je bent van nu af altijd welkom in mijn galerie. Die is elke dag open. Kom eens langs, een dezer dagen.’

‘Graag. Op donderdag bijvoorbeeld,’ zei hij.

‘Op donderdag en wanneer je maar wilt... Wat zondag betreft, het is erg officieel en exclusief, maar als je er een paar persoonlijke vrienden bij wilt hebben...’

Het huisdeursein onderbrak haar; ze leek dat niet prettig te vinden.

Jock stond op om open te doen.

Op de drempel stond een jonge man in schildergewaad, met net zulk haar (of net zo’n pruik) als Mary Kwang.

‘Goede avond,’ zei hij ijzig beleefd. ‘Bent u meneer Jock Martijn? Ik ben de assistent van mevrouw Kwang en...’

Assistent... vriend van Mary Kwang, dacht Jock terwijl hij de ander binnenliet, en een erg jaloerse ook, denk ik. Arme kerel; Mary zal altijd doen wat zij wil...

‘Mijn mobiel staat klaar, Mary,’ zei de jonge man. ‘Ik hoop dat ik op tijd ben om jou en de schilderijen naar de galerie te brengen.’

‘Je bent méér dan op tijd,’ zei ze koel. Ze rees op en gaf Jock een hand. ‘Als je me nog iets te vragen hebt, weet je waar je me kunt vinden.’ Ze wierp hem haar innemendste glimlach toe. ‘Tot ziens, Jock.’

Even later waren ze weg, Mary Kwang, haar assistent en de tas met werkstukken.

Daar ben ik vanaf... alleen, voor hoe lang? Hoe laat is het intussen? Naar het Centrum!

Jock stond op een rolstoep; het was opvallend stil. Hij keek om zich heen; de straatverlichting was aan, andere lichten schenen uit vele ramen. Boven zijn hoofd zag hij geen enkel licht, daar was het vreemd donker, pikzwart. Geen mens te zien. Toch kreeg hij opeens het gevoel dat hij werd bespied, zó intens, dat hij er bang van werd.

Je gaat toch niet aan vervolgingswaanzijn lijden? zei hij tegen zichzelf. Je laat je niet van je plan afbrengen.

Hij verliet de rolstoep en ging een smal straatje in dat hij vaak gelopen had omdat het zijn weg een stuk bekortte. Zijn vlugge voetstappen klonken erg luid en het gevoel dat hij werd gadegeslagen verdween niet. Hij bleef staan, tuurde in schaduwen tussen verlichte plekken, luisterde... Niets.

O, die gevóélens van jou, Jock Martijn!

Dat had Akke gezegd – mooie woorden, maar Akke was in stilte op reis gegaan en wilde alleen contact als hij het bepaalde. Jock dacht aan de ogen van een tijger. Had hij zijn werk wel zomaar aan Mary Kwang mee moeten geven?

Hij liep door. ‘Dadelijk springt er iemand op me af...’

Onzin! Maar zulke dingen gebéúrden, meestal ’s avonds, in elke stad – al was het niet zo heel vaak meer, nu de daders bijna altijd werden gegrepen. Maar wat had je daaraan nadat je zelf was gegrepen en tot zwijgen gebracht?

Jock bereikte met iets van opluchting een bredere straat en stapte weer op een rolstoep. Was hij gevolgd? Niets te bespeuren, alleen die dreiging: Ga naar huis. Je komt ons te na! We pakken je!

Als iemand me hier aan zou vallen duurt het op zijn minst tien minuten voor ik hulp kan verwachten.

Jock keerde zich om en ging terug. Plotseling stroomde er regen op hem neer.

In een paar minuten was hij door en door nat.

Eigen schuld! Ik heb niet naar het weerbericht gekeken.

Hij hief zijn gezicht op naar de donkere lucht. Het regenwater was koud, maar als altijd: lekker. En hoe langer het regende, hoe vager het gevoel van dreiging werd, tot het helemaal verdween... Ze zijn gevlucht voor de regen! Of... mijn hoofd is afgekoeld!

Toch vervolgde hij zijn weg naar huis; in dit weer zou er vast en zeker niemand naar het Centrum gaan.

Toen hij eenmaal thuis was, zijn natte kleren had uitgetrokken en zich had afgedroogd, schold hij zichzelf uit voor lafaard, op de vlucht geslagen voor iets dat er waarschijnlijk nooit was geweest. Hij schonk zichzelf een flinke borrel in en keek naar buiten. Het regende nog steeds. Deze verschrikkelijke dag was voorbij, gelukkig, het was na middernacht en er was één gedachte die hem op een of andere manier troost gaf, hem vervulde van verlangen en een wilde hoop: donderdag zal ik misschien weten waar ik aan toe ben. Nog maar twee dagen tot donderdag!

2 Twee dagen tot donderdag: dinsdag

‘Die tentoonstelling in Nieuw Babylon wordt zondag geopend,’ zei Akke tegen Edu Jansen, ‘maar sommige mensen daar willen je al eerder spreken. Op donderdag word je in Westeuropa verwacht. Ik ga woensdag terug, en jij reist met me mee, zoals je natuurlijk al weet.’

‘Het is mij ook gewoon verteld,’ zei Edu, bijna verontschuldigend, ‘door de d.a.w., de vluchtleiding en iemand van de r.b.w. Ik zou alleen erg graag willen dat mijn collega Tomson ook meegaat, morgen. Hij moet zondag met mij naar die tentoonstelling en...’

‘Ik zal er meteen werk van maken,’ zei Akke. ‘Ik nodig hem met jou uit... nee, niet als gasten van de d.a.w., maar van mij persoonlijk. We hebben nog het een en ander te bespreken, of je het nou prettig vindt of niet...’ Je komt bij mij logeren, ging hij in gedachten voort, in je geboortestad. En daar woont een oude bekende van je, een schilder.

Vlak voor hij dinsdagmorgen naar het Centrum zou gaan, ging Jock Martijn zijn atelier in. Vandaag zou hij Barts aquarel niet vergeten! Maar Barts aquarel was er niet, hoe hij er ook naar zocht... en plotseling begreep hij waar die moest zijn: tussen mijn eigen waterverfschetsen geraakt! En nou heb ik ’m per ongeluk meegegeven aan Mary Kwang. Ik moet die vergissing zo gauw mogelijk ongedaan maken!

Jock vroeg zich even af hoe hij het zou vinden als Mary Kwang ook Barts werkstuk tentoonstelde, en wat zij zelf... en Bart ervan zouden zeggen als dat gebeurde. – Het zou eigenlijk heel grappig zijn, maar het kan natuurlijk niet. Bovendien zou Bart er dan zijn naam onder moeten zetten; dat moet-ie in ieder geval doen.

Hij verliet het atelier en zijn huis en dacht: Het zou me niets verbazen als Bart me straks naar het ding vraagt, al beweert hij dat hij er niet om geeft. Van die jongen kun je alles verwachten.

‘Ik neem uw uitnodiging graag aan,’ zei Edu tegen Akke. ‘En ik... ik kijk uit naar het weerzien met mijn geboortestad.’

Hóé kijk je ernaar uit? vroeg Akke zich af. Met angst, met spanning, met verlangen? Op mijn steun kun je rekenen, voor zover ik je die kan geven.

Ze zaten tegenover elkaar, kalm en beheerst, maar plotseling stond bij allebei het zweet in hun handen.

Edu’s ogen zeiden: Je meent het! Nog twee dagen, of minder...

Akke knikte hem toe. ‘Het zal jou en je vriend best bevallen in Nieuw Babylon.’

Edu glimlachte, eindelijk écht, een warme, blijde lach. ‘Ik wilde,’ zei hij, ‘dat ik er al was, in persoon, bedoel ik.’

‘Niet te geloven,’ mompelde Akke; hij probeerde een plotselinge verlegenheid te verbergen – ‘dat je nog niet genoeg hebt van de d.a.w.’

Jock Martijn was zich ervan bewust dat hij, net als de vorige dag, als Begeleider tekortschoot. Hij probeerde zijn werk wel goed te doen, maar in werkelijkheid was hij afgetrokken en ongeïnteresseerd. De dag was nog lang niet om toen het hem duidelijk werd hoe veel invloed zijn stemming had op de meesten van zijn cursisten. Nog nooit was er zo weinig uitgevoerd, was er zo veel gefluisterd in kleine en grotere groepjes.

’s Middags merkte hij dat er een aantal uit de werkplaats was verdwenen... Hoe lang al? Een halfuur? Langer! Bijna een uur... Waar zijn ze? Daan, Dickon, Ali, Niku, Jon, Ini, Hoei... en (natuurlijk) Bart.

Jock stond geërgerd op uit zijn zetel achter het bureau.

‘Waar ga j heen?’ vroeg hij aan Roos, die tegelijk met hem was opgestaan.

‘O, nergens, zomaar,’ prevelde ze vaag. ‘Ik moet Daan wat vragen.’

‘Blijf dan maar hier! Waar is Daan eigenlijk?’

Ze haalde haar schouders op, al zag hij aan haar gezicht dat ze het wist. Hij vroeg niet verder, maar begaf zich zonder te aarzelen naar de keldergewelven.

En ja! Daar waren ze, alle acht; hij hoorde ze al van veraf praten maar zij hoorden hem ook, want ze braken hun gesprek af voordat hij hen had bereikt.

‘Wat doen jullie hier?’ zei hij. ‘Als je je een kwartiertje wilt verwijderen, nou ja! Maar geen drie kwartier of langer.’

Bart was degene die meteen een antwoord klaar had: ‘Wij zoeken objecten voor een nieuw stilleven.’

‘Hou me niet voor de gek,’ zei Jock vermoeid. ‘Allemaal naar boven, meteen, enkel met de objecten die je in je hand hebt.’ (Niemand had iets in de hand.) ‘Als je wilt kletsen of niksdoen, doe je het waar ik bij ben.’

Hij draaide zich om en ging terug naar boven. Hij hoorde protesterend gemompel achter zich, maar ondanks dat volgden ze hem allemaal.

In het grote atelier gingen de meesten aan het werk, of maakten er aanstalten toe. Ze verzamelden zich bijna allen in de buurt van Kilian, een van de weinigen die van ’s morgens af ijverig bezig was geweest.

Daar moet ik nu meteen naar gaan kijken... Maar Jock ging weer zitten en keek fronsend naar Djoeli, die somber een stuk beschilderd recy-papier verfrommelde, naar Roos en Daan, die zacht, onverstaanbaar, maar heftig met elkaar praatten, en naar Bart, die helemaal niets deed. De jongen zag hem kijken en kwam naar hem toe.

‘Hé Martijn,’ zei hij, ‘heb je m’n waterverfschets meegebracht?’

‘Nee,’ zei Jock kortaf.

‘Je hebt beloofd...’

‘Vergeten!’ viel Jock hem in de rede. Hij had geen zin om uitleg te geven.

Barts gezicht zei duidelijk: ‘Je liegt!’ Hij zei niets, liep weg en voegde zich bij Roos en Daan.

Jock kwam overeind en ging naar Kilian. Die bedekte net zijn werkstuk met een wit plastic vel.

‘En...?’ vroeg Jock.

‘Ach, niks bijzonders... Je mag het zien als het af is, Martijn, nu nog niet.’ Kilian, die altijd een beetje sloom deed (veel slomer dan hij in werkelijkheid was) zag er – voor zijn doen – nogal opgewonden uit. Zijn ogen glinsterden. Van spanning? Onderdrukte vrolijkheid?

‘Ik ben benieuwd,’ was het enige wat Jock zei, maar zijn landerige stemming was opeens verdwenen.

Barts ogen glinsterden ook, net als die van Ini, Hoei en Ali. Roos en Daan sloegen hun ogen neer. Niku lachte tegen hem, bijna alsof hij het meende. De laatste had, evenals Hoei en Ali, zijn werkstuk omgedraaid, zodat alleen de blanco achterkant was te zien. Alleen Jon en Dickon bleven samen bezig met een of ander abstract spel van elkaar rechthoekig kruisende lijnen, met wiskundige krommen ertussendoor.

Jock liet het niet merken, maar hij was verbaasd, nieuwsgierig en ook een beetje wantrouwig. Bijna al zijn pupillen leken iets uit te stralen, zelfs de lucht die hij inademde leek elektrisch geladen.

Bart Doran verbrak de sfeer door – met opzet? per ongeluk? – een grote pot zwarte inkt om te gooien. Toen de gevolgen daarvan een beetje waren opgeruimd, gedroeg iedereen zich weer als altijd.

’s Avonds, na de pauze in de kantine, werden er werkelijk objecten voor een stilleven uit de kelders gehaald en opgesteld in het atelier. Iedereen, zelfs Bart, toonde zich geïnteresseerd en Jock moest vele vragen beantwoorden over dit onderwerp. Hij ging erop in, al verdween zijn wantrouwen niet helemaal.

Ach, dacht hij, beter maar doen alsof je niets merkt. Dan gaat het vanzelf wel over.

Hij had ‘late dienst’ deze dinsdagavond, en onder het avondeten had hij besloten de nacht – of een deel ervan – in het Centrum door te brengen. Hij hoopte nog steeds dat iemand een toegangsdeur zou openen met de duplicaatpolsband; de deur van de kelders lag het meest voor de hand.

‘Nou, gezellig lijkt me anders,’ sprak zijn collega Bob Erk, toen alle cursisten het gebouwencomplex hadden verlaten. ‘Zo helemaal in je eentje in dat grote atelier.’

‘Maar wel rustig,’ zei Jock. ‘Ik wil nog wat tekeningen bekijken en een paar rapporten bijwerken.’

‘Ik heb gehoord,’ zei Erk, die zelf aan fotografie en lichtbouwen deed, ‘dat je gaat exposeren. Is dat waar?’

‘Ja,’ zei Jock.

‘Bij mary kwang?’

‘Inderdaad,’ zei Jock.

‘Je bent zeker uitgenodigd vanwege je vroegere baantje als planeetdeskundige.’ Erks gezicht bleef vriendelijk, op zijn ogen na.

‘Nee,’ zei Jock, eveneens met een vriendelijk gezicht. ‘Ik ben uitgenodigd vanwege mijn grote talent.’

Korte tijd later was hij alleen in het Centrum; de meeste lichten waren gedoofd, op de enkele na die altijd aan moesten blijven. Hij maakte een ronde door het gebouw, daalde af in de keldergewelven en zette een dunne, metalen staaf tegen de binnenkant van de gesloten deur. Daarna ging hij terug naar zijn eigen afdeling. Hij bleef even staan bij het grote open stalen rek waar elke cursist een plank had voor zijn werk. Een klein kunstje om nu even te kijken wat Kilian had gemaakt. Niet dat hij het zou doen; het zou oneerlijk zijn, zo iets als afluisteren... Waarom was hij er nieuwsgierig naar? Wat kon het hem schelen? Het zou wel een of ander stadspanorama zijn... De verleiding om te kijken werd zó sterk dat hij er een beetje van schrok. Hij liep snel naar zijn nis, ging aan zijn bureau zitten, deed de kleinste lamp aan en keek op zijn horloge.

Ik kan het best hier blijven... De brede deur die via gang en binnentrap naar de keldergewelven leidde stond open, en in de stilte die nu heerste zou hij zeker de tik horen van de metalen staaf, als die omviel... En daarna voetstappen... Als er iemand zou komen! Dat zou de tijd hem leren. Hij hoefde niet anders te doen dan wachten. En zorgen dat hij wakker bleef.

‘Ik zou maar vroeg naar bed gaan als ik jullie was,’ zei Akke tegen de twee planeetonderzoekers: Edu en zijn vriend Mick.

Ze zaten met zijn drieën in de kamer waar Akke logeerde, in het Quarantainegebouw van Ruimtevaartbasis Avondster.

‘Hier is voor ons elk een slaapmutsje,’ voegde Akke erbij, ‘om te drinken op onze reis morgen, al zullen jullie het woord reis voor deze trip wel overdreven vinden. Doctor Topf zal morgen ook in ons gezelschap zijn, maar dat is ongetwijfeld geen nieuws.’

‘Alsjeblieft Akke,’ zei Edu, ‘hou daar nou eens mee op. Bovendien zijn er echt heel veel dingen die ik niet weet! Nee, ik geen alcohol, als je het goed vindt.’ Hij merkte dat zowel Mick als Akke zich zorgen over hem maakten – niet omdat hij het slaapmutsje geweigerd had, maar om...

‘Je moet nu eindelijk proberen je te ontspannen,’ onderbrak Akke zijn gedachten. ‘Jij hebt daar toch zeker genoeg ervaring in!’

‘Ja Edu, meneer Akke heeft gelijk,’ zei Mick. ‘Je zou een poosje helemaal niet moeten denken, door heel veel te praten desnoods.’

‘Waarover?’ zei Edu. ‘Noem maar een onderwerp.’

‘Nou, bijvoorbeeld over die erg bijzondere tentoonstelling die jij met een toespraak moet openen.’

‘Die wij moeten openen, Mick!... Toch ben ik daar echt benieuwd naar,’ ging Edu door. ‘Schilderijen kunnen soms veel meer vertellen dan foto’s, of films.’

‘Dat meen je heus, hè?’ zei Mick. ‘Nou ja, voor Afroi... voor Venus heb je gelijk. Dat is niet te verfilmen. Hoe zullen de mensen de tv-uitzending morgen vinden? Mooi? Griezelig? Of ongeloofwaardig, als een droom...’

De schilder die ik ken, keek en zag, dacht Edu, hij merkte veel op, luisterde, keek en wist... Maar hij gaf nooit antwoord. Hij hield zijn antwoorden voor zichzelf en maakte er iets anders van: aquarellen, tekeningen... Zelfs nu wil hij geen antwoord geven. Hij keek Akke aan, zijn wenkbrauwen licht gefronst. Hoe kan ik mijn gedachten uitspreken zonder ze aan buitenstaanders te verraden? ‘Als een droom,’ zei hij hardop. ‘Ik ken iemand die eens wakker moet worden!’ Hij trachtte met zijn geest het continent te bereiken waar hij de volgende dag heen zou reizen. Jock Martijn, wordt het zo langzamerhand niet eens tijd!

Jock pakte wat vellen kunstpapier en een stift, en begon te tekenen. Eerst zomaar, abstract, lijnen door elkaar; toen – misschien omdat hij zich in het Centrum bevond – begon hij de gezichten te schetsen van zijn cursisten: Roos, Daan, Dickon... Kilian... Ini... Hoei... Bart kostte hem moeite, terwijl hij die juist het duidelijkst voor zich zag... Maar hoe was het ook alweer: portretten kon hij alleen tekenen van iemand die niet persoonlijk aanwezig was. Toen hij daaraan dacht, lukte het... nou ja, redelijk goed... Hij tekende verder: opstandige Djoeli, ongrijpbare Niku...

Plotseling hield hij op. Hij was er te veel in verdiept geraakt. Hoe laat was het intussen? Over halfeen!

Maar als er iemand binnengekomen was, zou hij het toch zeker wel gehoord hebben? Hij legde zijn tekeningen in een la, stond op en liep in de richting van de toegang tot de keldergewelven. Hij ging naar beneden; hoe zacht hij ook liep, zijn voetstappen bleven duidelijk te horen. De deur naar buiten was dicht, de staaf stond er nog steeds tegenaan. Hij ging terug naar het atelier en bleef daar een poos roerloos staan luisteren. Stilte. Hij hoorde alleen een stem uit het niets, of in zijn hoofd, die hem bespotte: Idioot! Wat denk je wel? Dat ik erin trap? Ik kom niet, hoor!

Ruim een uur later was er nog niemand gekomen. Dus ging hij maar naar huis. Nog één dag tot donderdag.

3 Woensdag: morgen

op woensdag, om 10 uur v.m. zal er een uitgebreid verslag worden uitgezonden...

Jock Martijn zat voor zijn televisiescherm en keek naar Venus. De eerste beelden waren hem erg vertrouwd: de omgeving van Hoofdkwartier, de grote koepel waar de mensen woonden... nee, ze hadden zich daar opgesloten, vervreemd van alles dat groeide. Alleen de planeetonderzoekers kwamen regelmatig buiten – dat was hun werk –, beschermd door pak-en-helm.

De glooiende goud-en-azuren velden vlak buiten de koepel...

Weet je nog hoe we daar als gekken hebben rondgesprongen? – Ja, we hadden onze helmen afgezet.

Het geglinster van de Noorderstroom, veranderlijke mist, wind, regen, regenbogen... Nu en dan een glimp van de Bewegende Bergen...

Je probeerde ze een keer te schilderen. – Ja. Maar het ging regenen, alle verf liep door elkaar.

Prachtige beelden, maar de werkelijkheid was mooier.

Een commentator begon verontschuldigingen te maken:

‘Zoals u weet tast de natte hitte in de Wouden van Venus alle menselijke instrumenten aan; de kwaliteit van de volgende opname is dus matig...’

En daar waren ze dan: torenhoge bomen, de meeste met gekartelde, voortdurend wuivende bladeren – oranje, roze, goud. Ze leken soms meer op vlammen dan op bomen. Bloemen... insectachtige dieren... en vogelachtige... Geluiden ook, hoewel zwak en vaag: geritsel, trillend gefluit...

De kwaliteit van de film was inderdaad niet goed; nu en dan waren de beelden zo onduidelijk, dat ze bijna abstract werden. Toch was er zó veel te zien dat levend, nieuw en onaards was, dat Jock soms even vergat om adem te halen.

Toen zag hij ook ménsen; ze wandelden in het tot voor kort dodelijk gedachte verboden Woud. De meesten naakt, of in een minimum aan kleren; enkelen wuifden naar de onzichtbare camera, of lachten en knikten: ‘Dit is geen bedrog, hier zijn wij, in het Woud.’

De commentator sprak: ‘Het is intussen welbekend dat een planeetonderzoeker – nummer Elf, Edu Jansen genaamd – de eerste was die de Wouden betrad en niet ziek of krankzinnig terugkeerde. Hij kwam tot de ontdekking dat onze kostuums-voor-buitenonderzoek in die bossen geen bescherming geven: integendeel, dat ze juist levensgevaarlijk zijn...’

Edu Jansen verscheen op het scherm; zijn ogen een beetje dichtgeknepen, alsof hij in fel licht keek, ernstig, een tikje verlegen. Zijn lippen bewogen, maar wat hij zei was niet te horen.

‘Edu Jansen was de eerste,’ vervolgde de commentator. ‘Na hem waagden ook anderen het, op zijn nieuwe manier. Sommige mensen hadden daarvoor een korte of langere training nodig. Wij mensen zijn al lange tijd niet meer gewend aan ongetemde natuur met plantengroeisels. Om echt van de Wouden te houden is waarschijnlijk zelfs een speciale mentaliteit vereist...’

De camera verliet het Woud en toonde weer de omgeving van de koepel. Nu liepen daar vele mensen rond... ‘Niet alleen planeetonderzoekers,’ sprak de commentator.

Opnieuw de Wouden, vanuit een luchtschip gefilmd… Daarna een enkele woeste boom... Een close-up van een blad…

Plotseling werd het scherm blank.

‘Deze film wordt over tien minuten opnieuw uitgezonden via kanaal 44,’ zei de commentator. ‘Op dit kanaal kunt u luisteren naar een nadere toelichting. Gasten in onze studio zijn verschillende planeetgeleerden, van wie één net terug van Venus, biologen, psychologen...’

Jock wachtte niet lang voordat hij overschakelde op kanaal 44.

Weer keek hij, met al zijn aandacht... de goud-en-azuren velden buiten de koepel... het geglinster van de Noorderstroom, veranderlijke mist, wind, regen, regenbogen... Jock keek met zijn gehele wezen, totdat:

‘hij gaf antwoord!’ fluisterde Edu.

‘Wat?’ zei Akke.

‘Ssst,’ zei Mick.

Ze zaten naast elkaar op een bank in de super-klasse-wachtkamer van Ruimtevaartbasis Avondster. Er waren enkele anderen aanwezig; allemaal hadden ze gekeken naar de tv-uitzending.

‘Ik zou er graag nog een keer naar kijken,’ zei Edu. ‘Kan dat?’

‘Ja zeker,’ antwoordde Mick. ‘Ons luchtschip vertrekt pas over een uur.’

Edu vroeg: ‘Mag ik overschakelen naar kanaal 44?’

De meeste aanwezigen mompelden iets van toestemming; een enkeling met iets van verwondering: ‘Hij? Hij heeft dit toch al zo vaak gezien! En dan nog in ’t echt...’

Een robot-bediende had intussen al overgeschakeld naar het gewenste kanaal. Planeetonderzoeker Elf was immers een van de belangrijkste personen in de hele ruimtevaartbasis.

Akke en Mick keken rond. Niemand scheen iets bijzonders te hebben gemerkt. Toen keken ze naar Edu.

Die zat er heel rustig en ontspannen bij, zijn ogen gevestigd op het beeldscherm.

‘... hij kwam tot ontdekking dat onze kostuums-voor-buitenonderzoek in die bossen geen bescherming geven,’ sprak de commentator, ‘integendeel, dat ze juist levensgevaarlijk zijn...’

Edu Jansen verscheen op het scherm; zijn ogen een beetje dichtgeknepen, alsof hij in fel licht keek, ernstig, een tikje verlegen. Zijn lippen bewogen, hij zei: Schakel het geluid uit, Jock Martijn. Jock Martijn! Schakel het geluid uit!

Jock gehoorzaamde. Voor wat hij voelde zou hij nooit woorden kunnen vinden; hij dacht niet na, hij luisterde alleen naar iets wat die Edu op het scherm tegenover hem niet zei:

Jock Martijn, doe je ogen dicht.

Jock deed zijn ogen dicht.

Luister nu echt. En kijk. Zie je ze nog?

Ja! Jock zag ze, even duidelijk alsof hij zijn ogen open had... duidelijker zelfs... Niet als film, als realiteit... Zie ik...?

Ja, je ziet ze nu door mijn ogen. Jock, geef antwoord! Luister en geef antwoord… Zonet gaf je ook antwoord. Je dacht toen niet alleen je eigen gedachten…

Weet je nog hoe we daar als gekken... Jij bent Edu Jansen! Waar ben je?

Mijlen van je vandaan. Afstand doet er niet toe.

Is dit...?

Contact tussen jou en mij. Direct. Geen horen, geen zien. Blijf me vasthouden!... Voel je hoe ik mijn vingers beweeg?

Jock bewoog zijn eigen vingers, maar het kwam hem voor dat ze niet aan zijn hand zaten. Hij zag nu helemaal niets meer... Maar er was nog steeds contact. Is dat het... is het dat wat je hebt ontdekt? vroeg hij. Meteen zag hij weer iets: beelden volgden elkaar snel op en schoven soms zelfs over elkaar heen: de film op het tv-scherm, hoewel hij nog steeds zijn ogen dicht had, een weg door het Woud, een waterval, de waterverftekening van Bart, het profiel van Akke... en onduidelijk, als van heel ver, vernam hij Edu’s antwoord:

Ja! Eén van de dingen –

Plotseling was Jock in de wachtkamer; gedurende de fractie van een seconde. Naast hem zat Akke, aan de andere kant planeetonderzoeker Twaalf. Aan een tafeltje, een eindje verder, zag hij Dr Topf, in gezelschap van een blonde vrouw die hij niet kende.

Jock keek neer op de bruinverbrande vingers van zijn linkerhand, die zachtjes trommelden op zijn knie, en hij wist dat het niet zijn hand en knie waren, maar die van Edu Jansen...

Schrik niet. Ontspan je! Probeer het contact te behouden.

Jock voelde dat hij nog steeds in zijn eigen zetel, in zijn eigen kamer zat.

Niet de eerste, niet de enige, ging Edu verder. Toch zijn er weinig

Een flits van Edu’s gezicht.

Weinig

Een flits van Anna’s gezicht.

Er zijn er weinig – Waren er maar meer!

Een flits van Akkes gezicht... wie kijkt hij nu aan, Edu, jou of mij? Wat is dit...?

Er zijn maar weinig mensen die dit kunnen. Versta je mij, Jock Martijn?

Ja.

Jij bent één van die weinigen... Een (onduidelijk) vervloekte(?) machtige(?) griezelige(?) Gave...

Is dit telepathie?

Dat is één van de namen. Er zijn andere (betere?)

De stem – of wat het ook was – van Edu werd moeilijker te volgen. Iemand anders’ gedachten kwamen er doorheen: Edu heeft contact gemaakt! Met Jock? Als Topf het maar niet merkt...

Dat is Akke! dacht Jock.

Edu gaf Akke antwoord: Topf merkt niets! Akke ving dat antwoord niet op, maar werd toch gerustgesteld, omdat Edu hem even met een glimlachje aankeek. Jock wist dit alles bijna zonder erbij na te denken; hij begreep dat hij weer even in de wachtkamer was geweest.

Hoe is het mogelijk dat… begon hij.

Niet verbaasd zijn. Of bang… Je dwaalt af…

Weer een beeld van het woud, met paden kriskras, overal... En toen, opeens: de ogen van een tijger.

Jock merkte dat Edu, verrast, nu even zijn adem inhield. Daar... begon... het... mee! Ik kom terug... Probeer het nog eens...

wanneer?

Vanavond.

Voor Jocks gesloten ogen vloeiden de tijgerogen in elkaar en veranderden in een gouden cijfer, eerst liggend toen staand: 8!

acht uur?

Iets van goedkeurend lachen. Nu je het eindelijk – (weet??) – leer je het snel! Eindelijk... Eenzaamheid die plotseling verminderde... Wij zijn goddank niet de enigen... Vriend!

Plotseling was het contact weg.

Jock opende zijn ogen, sloot ze en deed ze weer open. Op het scherm tegenover zich zag hij: de Wouden vanuit een luchtschip gefilmd... een enkele woeste boom... een close-up van een blad...

Hij liet het tv-beeld verdwijnen en wreef zich over zijn gezicht. Het was geen visioen geweest en geen zinsbegoocheling.

Hij had buiten de gewone zintuigen om een gesprek gevoerd met Edu Jansen, planeetonderzoeker Elf.

4 Woensdag: middag

Anna had gezegd: ‘Ik vertel je niets, niets, behalve wat je al weet. Het andere moet je zelf vinden.’

Akke had gezegd: ‘Je zult zelf moeten ontdekken waar het om gaat... Schrik niet als je het te weten komt.’

Jock Martijn stond op zijn balkon en staarde met niets ziende ogen voor zich uit over de stad. nu weet ik het.

Anna en Akke hadden gezegd dat hij er zélf achter moest komen, maar Edu Jansen had hem als het ware met zijn gedachten vastgepakt en hem gedwongen antwoord te geven. Waarom?

Omdat het zo langzamerhand eens tijd werd!

Denk ik dit nu zelf? vroeg Jock zich af. Of is het Edu weer? Nu hij het wist, was hij alleen maar verbaasd dat hij het niet eerder had begrepen.

Ik doe het al een poos, maar altijd onbewust, onopzettelijk, bij toeval... per ongeluk. In het Centrum zeiden ze: Je kunt hem niets wijsmaken. Heb ik ze dat wel ooit horen zeggen, of wist ik het op een andere manier? Een paar maal hebben ze me gevraagd: ‘Raad maar!’ Ik heb het nooit echt gedaan. Ik wist het gewoon... gewoon?! Een gave. Vervloekt? Mooi? Machtig? Griezelig?

Niet om iets dat hij wíst of om iets dat hij had gedáán, waren de ingewijden en de hooggeplaatsten nieuwsgierig naar hem, maar om dat wat hij kón... om wat ze vermoedden dat hij kon, misschien vreesden dat hij kon... of zou kunnen.

En of ik het echt kan is nog maar de vraag, dacht Jock. Me bewust verdiepen in iemands gedachten, meevoelen, binnendringen in andermans geest... Omdat ik het wil, omdat ik iets wens te weten. Hemelse ruimte! Dan zouden er geen geheimen voor mij bestaan. Onmogelijk, onvoorstelbaar... Huiveringwekkend... Macht...

Hij draaide zich om, leunde met zijn rug tegen de balustrade en zag zijn spiegelbeeld, bekend en ook ongewoon, in de glazen deuren naar het balkon. Erachter: de weerspiegeling van de stad... eveneens ongewoon, misschien omdat het enkel een weerspiegeling was.

Miljoenen mensen, hoe kun je ooit... Er zijn er maar weinig die... Hoeveel? Wie? Edu. En ik, en... Anna.

Anna! Probeer je voor te stellen dat zij daar zit, dat achter die glazen deuren niet jouw huis is, maar het hare... En ik... ik kijk naar binnen.

jock stond vlak achter anna.

Hij keek door háár ogen en onderdrukte tegelijkertijd het onuitvoerbare verlangen zijn armen om haar heen te slaan. Hij zag hoe een voorstelling aan het ontstaan was uit een wirwar van vele gekleurde draden: vurige vogels tegen een achtergrond van blauwgroen. Hij volgde Anna’s bewegende vingers en kende alle gedachten die deze bewegingen bestuurden. Maar hij wist dat er onder die gedachten andere waren: diepere, droeve... vragen, twijfel.

Hij merkte plotseling dat ze zijn onzichtbare aanwezigheid voelde... Verschrikt? Verrast? Boos? Blij? Jock!

Hij trok zich terug en keek transpirerend naar zijn spiegelbeeld in de glazen deuren. vergeet het, anna! Vergeet het! Ik zal het niet nog eens doen!

Jock, herhaalde ze.

nee! riep hij zwijgend terug. Nee, nee. Ik ben al weg, laat me! (bouw een muur om je hart, om je geest.)

Hij was weer alleen; bevend van spanning en vermoeidheid keerde hij zich naar de stad. Hij steunde met zijn ellebogen op de balustrade en liet zijn kin rusten op zijn handen.

Na een poosje dacht hij: Daar ergens woont Bart, in Onderkomen Acht. Zou ik ook hem…? Hij sloot zijn ogen; hij dacht aan Route Z – en aan de duplicaatband…

Toen zijn gedachten Bart bereikten, was dat maar voor korte tijd en wat hij opving was erg onduidelijk. Bart dacht niet aan Route Z, of aan de polsband; hij was nogal emotioneel bezig met een kat, een wilde kater. Jock zag het beest even heel scherp...

Of was het enkel een herinnering aan de kat die hij kort geleden had gezien bij een visifoongesprek? Hij begon te begrijpen dat hij, als hij de gave had, heel wat meer kennis, wijsheid en ervaring moest verwerven.

plotseling

was het alsof in zijn hoofd de hel losbarstte, een hel van supersonisch kabaal en duizelingwekkend snel bewegende beelden. Nu en dan een fragment waar hij iets uit kon opmaken, maar het totaal was zinloos en verschrikkelijk.

Zijn dit zomaar lukraak gedachten van mensen uit mijn stad?

Jock wist er op een of andere manier aan te ontkomen.

Hij wankelde meer dan hij liep zijn woonkamer in. Hij pakte een glas en de alcoholfles.

Rustig! beval Edu. Verdomme, wat deed je nou?

Edu! Ben jij het echt?

Ja Jock. Neem liever geen alcohol…

Waar ben je?

In een luchtschip. We naderen je stad...

Jock zag vluchtig enkele andere passagiers: Dr Topf was erbij, Mick Tomson en Akke; de laatste een beetje knorrig... nee bezorgd.

Hij denkt aan jou, Edu, wist Jock, en ook aan mij. Maar hij...

Hij hoort ons niet, nee, dat kan hij niet, antwoordde Edu. Al wéét hij ervan. En jij... Niet afluisteren! Hierbij een bijna belachelijk beeld: Jock zag zichzelf met érg grote oren luisterend bij een deur staan.

Hou er nu mee op, zei Edu.

???

Hou ermee op!

Jock voelde nu pas hoe moe de ander was. Een vermoeidheid die aan uitputting grensde.

Het spijt me, dacht hij vol zelfverwijt.

Niets meer proberen, onderbrak Edu hem. Ook terwille van jezelf. Tot vanavond... Jock! Ik heb er een halfjaar over gedaan – al die jaren ervoor wist ik het niet – een halfjaar voordat ik er iets van terecht bracht. Hij leek nu van heel ver te komen. Nog één ding: onder de roos…

visioen van een roosachtige bloem, erg mooi.

Het lijkt op een Venusbloem, dacht Jock, terwijl hij ernaar keek met ogen die hij – zonder het te merken – weer had gesloten. Toen het beeld verdween, deed hij ze open; ze knipperden en traanden.

5 Woensdag: avond

Jock kwam zijn huis binnen. Hij had de rest van de middag afleiding gezocht in een sportcentrum, zich intensief beziggehouden met balspel en titwik. Daarna had hij gegeten in de stad en hij voelde zich veel beter dan toen hij de deur uitging. Hij keek op zijn horloge – halfacht – en vroeg zich plotseling vol twijfel af of die toch wel erg wonderlijke afspraak met Edu door zou gaan.

wie denkt naar wie? Edu is erin geoefend, maar zal ik hem deze keer weer ontvangen en dan nog wel precies op de juiste tijd? Wie is eigenlijk belangrijker, de zender of de ontvanger?

Hij zette de fles alcohol weg, evenals de koffie-nectar. Als mijn hersens het kunnen, moeten ze het blijkbaar doen zonder hulp... Maar ik kan niet zonder jóúw hulp, Edu.

Hij ging zijn atelier binnen, pakte een schetsboek en een stift en nam die mee naar zijn woonkamer.

De ontvanger is het belangrijkst, antwoordde hij peinzend op de vraag die hij zichzelf had gesteld. Alle mensen zijn voortdurend bezig hun gedachten uit te zenden. Er zijn er maar heel weinig die in staat zijn ze op te vangen... Uiteindelijk is het een samenspraak. Ben ik heus zender en ontvanger beide?

Hij keek weer op zijn horloge. Tien over halfacht.

Akke wist of vermoedde het, waarom heeft hij het me niet gewoon gezegd? Akke. Hij heeft de gave niet, jammer; hij zou er veel meer mee kunnen doen dan ik... Nog geen kwart voor acht! Je moet je ontspannen, niet je eigen gedachten denken.

Jock sloeg zijn schetsboek open en kreeg even een pijnlijke schok toen Anna’s gezicht hem aankeek. Hij bladerde snel door tot hij een blanco blad voor zich had, nam zijn stift en dacht: Wat kan ik beter doen dan jouw portret proberen te tekenen? Edu Jansen, planeetonderzoeker en ontdekker.

Hij tekende een paar minuten, sloeg het blad om en begon opnieuw. Wat heb je nog meer ontdekt, Edu Jansen? Wie leerde je luisteren en praten buiten de zintuigen om? Of heeft iemand je er alleen van bewust gemaakt, zoals jij het mij deed? Wat heeft mijn de ogen van een tijger ermee te maken?

Het is niet de eerste keer dat je de ogen van een tijger hebt geschilderd. Jaren geleden heb je het ook gedaan, al was het misschien je bedoeling niet. Het was alleen wat ik erin zag, in een van de waterverfschetsen die je op Afroi/Venus hebt gemaakt. Ze werden gebruikt bij de vlekken-test, door de psychologen, d.a.w.

Jock liet zijn stift rusten. ‘mijn schetsen bij een psychologische test, d.a.w.?’ zei hij enigszins verontwaardigd.

Pas toen drong het tot hem door dat hij contact had. Hij wierp een blik op zijn horloge: vijf over acht.

Hou nu op met tekenen, zei Edu. Een goed begin. Maar als jij eenmaal bezig bent, denk je aan niets anders...

En vergeet antwoord te geven.

Tekeningen, schilderijen zijn soms ook een antwoord.

Of een vraag.

Je hebt veel vragen... Je tekening is gelukt, geloof ik. Hoe goed ken je mij al... Laat hem liever niet aan anderen zien.

Blij dat te vernemen! Net als de ogen van een tijger!

Doe nu je ogen dicht, dat maakt het gemakkelijker. Kijk!

Ik zie niets.

Niet zo ongeduldig. Val in slaap. Word helder wakker. Tegelijk.

Ik zie... ik zie een kamer... soort spreekkamer... en een vrouw, mooi, met haar als rood koper... Jock merkte dat hij Edu pijnlijk had getroffen. Hij voelde woordloos verdriet, daarna iets van: Dat wilde ik je niet...

Excuus.

Mijn schuld. Ik dacht aan iemand die Edu, ik wil echt niet afluisteren.

Kijk nog eens.

Jock zag dezelfde kamer, en op een muur een waterverfschets. Na een moment zag hij alleen die aquarel nog maar, steeds duidelijker een aquarel die hij kende, die hij twee maal eerder in een visioen had gezien, die hij veel langer geleden in werkelijkheid had gezien... die hij zelf had gemaakt op Venus, half was vergeten en zich nu weer herinnerde. Abstract, maar...

Ik zag er de Ogen van een Tijger in, zei Edu, en ik heb de psychologe verteld dat jij het geschilderd zou kunnen hebben. Dat herinnerden ze zich, later, toen ik –

Toen je de Wouden in was gegaan?

Nog later, toen ik ontdekte dat ik... nou ja: dít... Het was – erg eenzaam. Geen ander mens gaf me antwoord. Toen vernam ik dat ik niet de eerste was, niet de enige. Dat jij...

Jock viel Edu in de rede met de vraag:

Hoe wist je dat? Van wie?

Na even zwijgen kwam, als met moeite: Je vraagt te vlug, te veel.

Edu, op onze manier kun je alleen eerlijk zijn. Of niet? Kun jij tóch een muur/barrière oprichten tussen ons?

Ja. Nu nog wel. Omdat jij ongeoefend bent. Uiteindelijk kan het niet. Luister – Wacht even Jock. Ik weet niet hoe ik anders – Eerlijk moeten we zijn, of we willen of niet. En nog iets – bescheiden.

zwijgen. Het contact leek verbroken. Jock trachtte, eerst kalm, toen bijna koortsachtig, de verbinding te herstellen, maar hij wist niet hoe.

Wakker worden en in slaap vallen tegelijk. Hoe doe je dat?

Edu sprak onverwacht weer, dringend: Begin je – begrijp je hoeveel inspanning het kost? Voor jou veel meer dan voor mij... Zal je alles doen weten, maar ik kan – niet alles tegelijk.

Hij slaakte een mentale zucht; Jock eveneens.

Het kostte de uiterste concentratie: voor de een om te vertellen, de ander om het te verstaan. Het kwam Jock voor dat hij nu eens luisterde naar een stem, dan weer naar enkel gevoelens, met ertussendoor woorden of zinnen die gedeeltelijk of geheel overkwamen als beelden of filmfragmenten, ongeveer zo:[4]

Jij (beeld van Jock zelf, schilderend in de regen, jaren geleden op Venus) was een van de anderen die dit kon/zou kunnen (gezicht van Edu zelf, met ogen dicht): taal van gedachten. (Hierbij flitsen van het Woud, een beek, een waterval, ogen, nog eens ogen... ook tweemaal de ogen van een tijger, het cijfer 8.) Sinds ik ontdekte dat ik de gave had, is veel gebeurd. Veel mensen (flitsen van gezichten, de meeste onbekend voor Jock; één iets duidelijker: Dr Topf) en allerlei machten (Leiding op Venus? d.a.w. en r.b.w. Wereldregering Aards Parlement?) willen iets, vaak iets verschillends. Mij + ons allemaal op Afroi (=venus? Hierbij beelden van de grote koepel, en van de planeet Venus gezien vanuit de ruimte) (werd?) Geheimhouding opgelegd. (Beeld van een roos, beeld van een vinger op de lippen). Zwijgplicht. (Vaag geluid van een grimmige lach) Ik mag jou niets vertellen (Bewegende lippen, een bord met verboden...), maar... Níemand kan mij beletten om te dénken!

Jock vroeg: Weten ze op Venus dat jij gedachten kunt lezen?

Ja. En een aantal mensen op Aarde weet het ook. Ze weten dat ik niet de enige ben. Ze bespieden mij om te weten te komen wie de anderen zijn.

Ik geloof dat ik het begin te begrijpen!

(sterk gevoel van bezorgdheid): Ik was/ben bang dat ik jou in moeilijkheden breng/brengen zal. De meeste mensen willen hun gedachten Geheim Houden – kunnen (uit vrees?) vijandig worden. Jock, misschien dreigt er gevaar voor jou, hier, op Aarde. Ik heb je naam genoemd – dáár, een tijd geleden, zodat ze opnieuw naar je schilderijen gingen kijken. En ze kennen alle verslagen die je als planeetonderzoeker hebt gemaakt, sommige dossiers – ook hier!

Edu brak zijn verhaal af, maar niet het contact. Even erna werd Jock overvallen door een gewaarwording die hem herinnerde aan iets dat hij zelf vroeger meermalen had ondergaan, maar nu vele malen sterker:

Vragen. Vragen. Tests. Nog meer vragen vragen vragen ‘Hoe kan het dat je’ ‘Hoe weet je’ ‘Waarom’ ‘Wat denk je’ Vriendelijke gesprekken. Met vragen. Elektro-encifalogram. Vragen. Zelfs pogingen tot hypnose, maar die mislukten omdat ik (Nee, niet ík, Jock, maar Edu!) de plannen wist van mijn ondervragers...

Edu, riep Jock, vol medelijden, hou op! Ik begrijp het!

O maar – niet alle mensen deden zo! Sommigen. Bovendien was/ben ik ook studieobject voor de wetenschap. Ik heb je niet verraden, Jock, maar ze vermoeden het toch. Wij zijn verwant in veel dingen (de wouden!) Ze bespieden jou ook, maar ze wéten niets. Hier – op Aarde – weet ik het, en Akke, mijn vriend Mick... en misschien zal nog iemand het merken; zij kan het ook...

wie?.. Wie? anna!’

Ja.

Hoe... Heb je contact met haar gehad?

Eerder dan met jou, Jock. Zij is langer gewend te luisteren. Ik probeerde naar jou toe te denken, jij hoorde me niet. Ik ontmoette haar toen zij aan jou dacht... In Edu’s gedachten kwam iets van onzekerheid, aarzeling: Je vriendin.

Mijn zuster!

Oh!

Jock schudde, zonder het te weten, afwerend zijn hoofd, zond dringend zijn wens uit, tekende in gedachten een bord: verboden toegang!

Edu ging meteen op een ander onderwerp over: Wat betreft die... ogen van een tijger!

Moest ik die daarom verbergen? vroeg Jock. ‘Om het verband/contact tussen óns te verbergen?

Precies. Ze kennen de aquarel die je vroeger...

Er is nóg iemand die ogen van een tijger heeft geschilderd.

Wat?! (Bijna ongelovige verbazing.)

Jock ging verder: Echt waar… al is het schilderij vernietigd. Ik vermoed dat hij misschien ook…

Edu bekeek het beeld van Bart Doran.

Erg jong! Hier, in de stad?

Ja. Hij is zestien.

Te jong om zich ervan bewust te zijn. Lét op hem – dat doe je al – maar laat hem nog onbewust, Jock! Het beste is altijd: het zelf te weten te komen. Net als jij, als ik... als Anna. Maar zij is wel erg uitzonderlijk... Stil! Op zeker ogenblik hebben we hulp nodig. Allemaal. Zelfs zij... Zelfs...

Edu werd onderbroken door een vrij sterk gedachtenpatroon dat ze beiden meteen herkenden: Akke!

Akke maakt zich zorgen, speciaal over jou, Edu!

Vergt hij zo langzamerhand niet te veel van zijn uithoudingsvermogen?

Als een echo, meteen daarna: Te veel... Hij zit nu al sinds acht uur... (De gedachten, wisten Edu en Jock tegelijkertijd, van Edu’s vriend, Mick Tomson.)

Mick en ik logeren bij hem, Akke, en bij zijn vrouw, Ida, deelde Edu Jock een ogenblik later mee. Akke is een man die heel veel weet, zonder dat het hem verteld is. Als de Gave overal op Aarde bestond zou hij als eerste... en nu ze niet overal bestaat is hij toch... Nu vindt hij dat wij...

Hij heeft gelijk! dacht Jock. Ik voel zelf dat...

Het went wel… Zal je morgen meer vertellen: dat Venus eigenlijk Afroi heet... Hoe wij…

Wéér zag Jock even iets van het Woud: geschubde boomstammen, varenachtige planten en... ogen. Geen tijgerogen, maar evenmin menselijke... donker, glanzend... Ze verdwenen achter het waas rond een waterval.

Je zág... vervolgde Edu, maar opnieuw werd hij onderbroken; ditmaal door iets dat volkomen onbegrijpelijk was, maar adembenemend mooi: De gedachten van een bloem? Van een jong, nooit getemd dier?

Edu! Voelde jij dit ook?

Ja!

Het werd hun nu allebei iets te veel...

Akke heeft gelijk, we moeten ophouden.

We moeten ophouden. Maar het ging fantastisch.

En? vroeg Jock. Hij was doodmoe, maar plotseling wilde hij niet ophouden.

Morgen kunnen wij elkaar in werkelijkheid ontmoeten.

Hoe... krankzinnig, Edu! Ja, donderdag! In de galerie van Mary Kwang.

Tot morgen, hou je goed.

Tot morgen, hou je goed.

[4] Het volgende fragment is een ‘realistischer’ weergave van een ‘buitenzintuiglijk’ gesprek dan de meeste andere in dit boek; die zijn – niet naar inhoud, maar wel wat vorm betreft, vereenvoudigd, om de loop van het verhaal niet al te ingewikkeld te maken.

6 Donderdag: Afroini

Jock ging naar bed en viel meteen in slaap, de droomloze slaap van geestelijke uitputting. Hij werd vroeg wakker, meteen klaarwakker, met geen spoor van slaperigheid, wat nogal ongewoon was.

Maar, zei hij tot zichzelf, is er nog wel iets gewoon? In één dag ben ik een ander mens geworden... Nee, dat is niet waar. Ik heb alleen de mógelijkheid anders te worden... of juist meer mijzelf.

Hij vroeg zich af of hij zich dáárom, zijn leven lang, zo heel vaak eenzaam had gevoeld. Omdat hij – behalve van Anna – nooit antwoord had gekregen op wat hij dacht. Anna. Aan háár kon hij maar beter niet denken. Alleen: zou het mogelijk zijn dat vol te houden? Waarschijnlijk niet. Hij wist nu wel zeker van niet.

Hij probeerde zich te verdiepen in de mogelijkheden van buitenzintuiglijke waarneming, maar dat lukte hem nauwelijks. Hij vermoedde dat die mogelijkheden oneindig groot waren, maar de gevaren eraan verbonden net zo groot... En toen hij zich op weg begaf naar de galerie van Mary Kwang, kwam het hem voor dat hij nu definitief een tocht had ondernomen die riskanter was dan een reis naar de verste planeet; een reis waarbij het niet mogelijk was terug te keren.

Mary Kwangs galerie bevond zich in een der mooiste wijken van de stad – aan een overdag altijd zonnig lijkend plein, omringd door belangrijke gebouwen en luxe-instuifhuizen. Het plein zelf was groot, vol zitjes en zetels, met een standbeeld van constant[5] in het midden, en er hielden zich altijd veel mensen op.

Een man in een ruim groen d.a.w.-gewaad kwam Jock langzaam tegemoet wandelen; hij had de kap over zijn hoofd getrokken en in een hand hield hij een opgerold stuk papier.

Dat is waar ook! dacht Jock. Ik moet niet vergeten Barts tekening mee naar huis te nemen.

Toen hij de man van de d.a.w. voorbij wilde lopen, hield die hem staande. ‘Jock Martijn?’ vroeg hij zacht.

Jock keek hem aan en herkende tot zijn verwondering Edu’s collega, planeetonderzoeker Mick Tomson.

‘Ja,’ zei hij, ‘maar hoe...’

‘Incognito!’ zei de jongeman met een grijns. ‘Tot zondag gaan Edu en ik door voor d.a.w.-werkers.’

‘Hoe weet je wie ik ben?’

‘Akke heeft me een foto van je laten zien. ik ben er een die een foto nodig heeft om iemand te kennen.’ De jongeman lachte Jock toe, maar zijn ogen waren ernstig. ‘Loop met me mee.’

Jock deed het. ‘Waar is Edu?’ vroeg hij.

‘In de kunsthandel. Ik kom er net vandaan, hoopte jou op te vangen... We gaan er zo dadelijk naar toe, maar eerst moet ik je dit geven.’ Mick Tomson overhandigde Jock de rol papier. ‘Ik heb dit – naar ik hoop ongemerkt – uit die galerie gestolen,’ ging hij met gedempte stem voort. ‘Dat was me wat! Ik heb het uit de lijst moeten snijden, om het opgerold in m’n mouw te kunnen verbergen... Kijk er nog niet naar; het is een van je eigen dingen.’ Hij keek Jock zijdelings aan. ‘Ongelooflijk!’ mompelde hij. ‘Ik zou eraan gewend moeten zijn, maar dit... Nog voordat Edu...’

Jock was zo verbaasd dat hij bleef staan. ‘Waar heb je het over?’

‘Over je tekening. Loop door en doe alsjeblieft gewoon. Wij wilden het ding natuurlijk niet vernietigen, maar het leek ons toch beter dat het niet dáár bleef. Kunnen we hier ergens iets op de kop tikken – een koker, of beter nog een gewone tas – om het in te stoppen?’

‘Je wilt me toch niet vertellen,’ fluisterde Jock ongelovig, ‘dat ik wéér een schilderij van me moet verdonkeremanen?’

‘Het is geen schilderij, maar een soort schets, met waterverf... Straks, als je veilig in je eentje bent, mag je ernaar kijken. Maar ik wed dat je het wel weet.’

Ze liepen verder. Jock keek naar het stijf opgerolde stuk kunstpapier, voelde de structuur ervan onder zijn vingers, en begon te vermoeden dat hij het inderdaad wist... Kwam dat omdat het papier hem bekend voorkwam, of omdat hij op een of andere manier de voorstelling opving van Mick, die naast hem liep, of van Edu in de galerie? Die hadden beiden de schets bekeken... Het was vast en zeker de aquarel die maar voor een klein deel van hem was...

de tekening van bart doran.

Hij vroeg zacht: ‘Zijn het... twee groene gestalten onder Venusbomen?’

Mick knikte.

Wat betekent dit? vroeg Jock zich af. Hoe kan Bart iets gemaakt hebben dat... Waarom juist zn tekening?

Het antwoord op deze vraag vond hij direct, duidelijk en verbijsterend: Twee groene gestalten... Edu en Mick kénnen ze, hebben ze herkend. Het zijn geen fantasiefiguren! Ze bestaan werkelijk.

Jock bleef weer staan en keek Mick aan, sprakeloos.

Is het waar, dacht hij, dat op Venus schepselen wonen die te vergelijken zijn met ménsen?

Mick zei niets; hij fronste even zijn wenkbrauwen, pakte Jock bij een arm en dwong hem zo, zachtjes, door te lopen. Maar Edu gaf antwoord, ergens vanuit de galerie:

Afroini. Met rede begaafde schepselen. Venus heet Afroi. Het is een telepathische wereld.

Jock zag, dwars door het plein en de stadsgebouwen heen, voorstellingen opgloeien en bijna meteen vervluchtigen: groene gestalten bewogen zich tussen geschubde stammen en gekartelde bladeren; een paar donkere ogen keken hem aan, in een echt gezicht, niet menselijk, maar...

‘Je wordt toch niet duizelig?’ zei Mick. ‘Hier is een drinkhuis, en het is een winkel ook. Ga zitten, dan zal ik...’

‘Niet nodig,’ fluisterde Jock. Hij voelde zich omgeven door een grenzeloze verbazing, van hemzelf en van Edu, die nu begrepen had dat de tekening...

‘Best,’ hoorde hij Mick zeggen. ‘Maar dan koop ik wel even een tas, om je rol papier in te doen. En dan naar de galerie.’

‘Nee, nog niet meteen naar de galerie,’ sprak Jock bijna onhoorbaar. ‘Nog even rondlopen, een straatje om.’

‘Zoals je wilt,’ zei Mick.

Deze keer gaf Jock de weg aan, net als een aantal dagen geleden met Akke. Hij nam de tas van Mick over en zei: ‘Edu heeft me al veel verteld, maar gewoon praten en luisteren is nog steeds gemakkelijker voor mij.’

‘Ik wist wel dat jullie contact hebben!’ zei Mick. ‘Sinds gisteren echt en werkelijk, is het niet? ik kan er helemaal niets van. Zelfs op Afroi zijn er maar een paar mensen die het een heel klein beetje hebben geleerd, erg gebrekkig, want het lukt ze maar nu en dan, eigenlijk gewoon bij toeval. Edu was de enige mens die het echt...’ Hij keek Jock weer van opzij aan. ‘Nu niet meer de enige, gelukkig.’

‘Waarom,’ vroeg Jock fluisterend, ‘is niet bekendgemaakt dat Venus bewóónd is?’

‘afroi,’ verbeterde Mick hem, eveneens fluisterend. ‘Zo noemen zij hun planeet; ze noemen zichzelf afroini; ze zijn heel intelligent, de meeste kunnen praten, en ze kunnen allemaal gedachten lezen.’

‘Heeft Edu...?’

‘Het van hen geleerd? Nee, hij kon het al, maar hij wist het niet voordat hij het Woud in ging en daar de Afroini ontmoette. Zij hebben hem er... hoe zeg je dat nou...’

‘Bewust van gemaakt.’

‘Precies! En hem verteld hoe hij die gave kon ontwikkelen. Maar het meeste schijn je zelf te moeten uitvinden. Nou ja, ik ben een van de mensen die er nooit iets van terecht zullen brengen; net als bijna iedereen trouwens. De Afroini zien ons als blinden en doven...’ Mick hield even zijn pas in. ‘We moeten nu echt naar de galerie. Die mevrouw Kwang verwacht ons, en Edu...’

‘Ja, ja. Waarom is geheim gehouden dat...’

‘Om heel veel redenen, Jock Martijn! Ook politieke... Ik zou uren kunnen praten. Wat ik jou heb verteld mocht ik eigenlijk alleen omdat je het toch al weet, of te weten zult komen. Zie je, we hebben geheimhouding beloofd. Maar niemand kan ons verbieden te dénken...’ Mick glimlachte een beetje bitter. ‘Het is alleen jammer dat hier alleen een enkeling, zoals jij, onze gedachten op kan vangen. Die schets van jou bijvoorbeeld...’

‘Ja, die schets,’ viel Jock hem in de rede. ‘Daar moet ik...’

‘Stil een beetje,’ zei Mick waarschuwend.

‘Niet de enige,’ mompelde Jock, terwijl hij met Mick meeliep naar de galerie.

Voordat ze er binnen zouden gaan hield Mick hem tegen: ‘Ik weet niet of je het wéét, maar het is er vergéven van de afluisterapparatuur.’

‘Dank je,’ zei Jock zacht. ‘Dan zal ik je nu iets vertellen wat jij niet weet: deze schets is niet door mij gemaakt! Hij is bij toeval, zoals dat heet, tussen mijn werk gekomen. Ik was van plan hem weg te halen...’

‘Is dat waar?’ fluisterde Mick.

‘Erewoord,’ antwoordde Jock.

[5] Constant: kunstenaar uit de twintigste eeuw, waarschijnlijk grondlegger van de stad Nieuw Babylon, die hij d.m.v. zijn toentertijd futurologische geschriften, schilderijen en objecten heeft afgebeeld. (Grote W.P.W. – ofwel Westelijke-Praattaal-Woordenschat – befaamde kunstenaars – 11e editie)

7 Donderdag: Edu Jansen, galerie Mary Kwang

Toen Jock in de galerie was, kreeg hij nu en dan het gevoel dat hij uit twee personen bestond; ieder met zijn eigen omgeving. De kalme, koele sfeer in de stijlvolle ruimten om hem heen leek soms plaats te maken voor een heel andere: lieflijk maar ook een beetje angstaanjagend; de sfeer van de Wouden op Venus/Afroi. En dan was er de enigszins verontrustende Mary Kwang, die hem tegemoet trad in een simpel werk-en-schildersgewaad, dat haar meer moest hebben gekost dan drie feestjurken.

‘Daar ben je dan eindelijk, Jock Martijn! Erg blij dat je gekomen bent. Vergeef me mijn uiterlijk en de rommel overal. We zijn druk aan het werk.’

Inderdaad stonden overal schilderijen, beelden, objecten; robots waren bezig er nog meer uit te pakken. Andere robots schoven met de verplaatsbare muren, stelden lichtpunten bij en experimenteerden met lampen. Dit alles onder leiding van Mary Kwang en een menselijke assistent, de jongeman die Jock eerder had ontmoet.

En te midden van dat alles kwam Edu Jansen, in d.a.w.-kleren, naar hem toe; ze begroetten elkaar als de oude collega’s die ze waren. Maar er was veel meer tussen hen; Jock ving fragmenten op van Edu’s gedachten en was er zeker van dat Edu bijna alles wist van de zijne... Nee, dat weet hij niet! Mijn gedachten zijn een warboel, zoiets als een in duizend knopen geraakte kluwen draad...

Edu’s gezicht en ogen, nu echt; daarbij de herinnering aan hun denkgesprekken van de vorige dag, en de steeds helder wordende herinneringen aan de tijd dat ze samen op Venus – nee, Afroi – waren geweest. Gewoon doen, niets laten merken... Verdomme, hoe kan ik dat, Edu? Mick heeft me gewaarschuwd. En die schets, hier in mijn tas...

Even later hoorde Jock zichzelf praten met Mary Kwang, en tegelijkertijd probeerde hij te peilen wat ze verborgen hield achter die vriendelijke glimlach, die koele ogen... Mary, heb je mijn schilderijen en schetsen bekeken, vandaag, maandagavond, of eerder? En heb je er al een gemist?

Mick Tomson heeft me verteld,’ zei hij luchtig tegen haar, ‘dat Edu en hij tot zondag incognito zijn – als d.a.w.-werkers vermomd.’ Ze lachten om die mooie grap.

‘Jij had laten doorschemeren dat ze vandaag hier zouden komen,’ vervolgde Jock, ‘vandaar dat ik hier ook ben.’

‘Het verraste en verheugde mij,’ sprak Mary Kwang, ‘dat je planeetonderzoeker Edu Jansen toch blijkt te kennen.’ Haar gezicht bleef vriendelijk; haar ogen waren vol koude spot.

‘O! Ja, ja,’ zei Jock, een ogenblik van zijn stuk gebracht. ‘Al meteen tijdens die tv-uitzending, vorige week, herkende ik hem. Die foto van doctor Topf was wel heel onduidelijk.’

‘Ik ben nooit erg fotogeniek geweest,’ zei Edu naast hem. ‘Heeft doctor Topf jou een foto van mij laten zien, Jock? Bij mijn weten heb ik er hem nooit een gegeven.’

‘Ach, hoe dan ook,’ zei Mary Kwang, ‘ik vind het prettig, twee... nee, drie collega-planeetonderzoekers in mijn galerie op bezoek te hebben.’

‘Twéé collega’s,’ zei Jock. ‘Ik ben hier enkel als schilder.’

Ze heeft al mijn werk gezien! wist hij. Wanneer?.. Dat is me duister. Ze is, ze is... ook in de war. Maar ze heeft die ene schets nog niet gemist; dat geloof ik tenminste... Ze weet... Hoeveel weet ze? Hij praatte intussen over een paar op Mars geïnspireerde objecten die vlak bij hen stonden en betrok ook Edu en Mick in het gesprek. Ze waren immers alle drie behalve op Venus, ook op Mars geweest... Mick, Edu, zei hij in gedachten, hadden jullie dat wel moeten doen? Misschien was het onvermijdelijk, alleen... Nou ja, ik ben geen ingewijde.

Jawel, antwoordde Edu onverwacht, dat ben je wel, nu wel.

Jock keek Mary weer aan. Wat zal ze doen als ze merkt dat Barts tekening verdwenen is?

Hij wist niet in hoever hij zelf haar gedachten raadde en opving, of dat het Edu was die antwoord gaf; waarschijnlijk een combinatie van die dingen:

Ze weet veel, niet alles... Als we/jullie die tekening hier hadden gelaten, wat zou ze er dan mee hebben gedaan?... Vernietigd? Nee, dat niet... Tentoongesteld?... Zéker niet... Waarom?

even verscheen het gezicht van dr f. p. topf:

De Aarde is te vol! Meer mensen naar de Buitenwerelden, naar Venus...

Maar als Venus bewóónd blijkt te zijn – wat dan?

Het duizelde Jock; hij was verwonderd over de kalmte waarmee hij zich gedroeg; hij vermoedde dat hij gesteund werd door Edu’s aanwezigheid en door de vriendschap tussen Edu en Mick.

‘Er is nóg een reden waarom ik hier ben gekomen, Mary,’ zei Jock. ‘Ik heb intussen ontdekt dat er een schets... (nee, zo valt het te veel op) dat ik je twee schetsen heb meegegeven – die ik bij nader inzien niet goed genoeg vind om te exposeren. Ik wil die graag terugnemen.’

Ze keek hem aan, en achter haar ogen – onzichtbaar – voelde hij de aanwezigheid van enkele ‘hooggeplaatsten’, leden van de r.b.w. misschien... Wie weet ook degene die Xans brein heeft laten bewerken.

‘Ja natuurlijk kun je dat doen,’ zei ze rustig. ‘Als het maar niet de bewegende bergen is, of die ontluikende bloem... het is toch een bloem? Heel mooi, ik zou die zelf wel willen kopen.’

Jock deinsde geestelijk even terug. Zij bestond ook uit twee personen, nog veel erger: Je ziet en begrijpt veel, Mary, maar je bent ook in staat te verkopen en te verraden wat je begrijpt. Hij glimlachte leugenachtig en knikte. ‘Dank u... dank je,’ zei hij en maakte zich, na een paar zinloze opmerkingen, uit de voeten – naar de plaats waar zijn werk was neergezet. Hij rekende erop dat Edu en Mick intussen Mary en haar assistent af zouden leiden, zodat ze hem niet meteen zouden volgen.

Drie aquarellen waren al opgehangen; de bewegende bergen in het midden. Jock dacht niet lang na; hij pakte haastig een kleine tekening in kartonnen passe-partout en stopte die bij de rol papier in zijn tas.

Korte tijd later zei hij tegen Mary Kwang: ‘Ik heb ze hier: één is doodgewoon slecht – er zijn veel betere – en er is toch te veel voor een muur. De andere is wel aardig, maar enkel en alleen fantasie. Vandaar...’

Hij zag dat ze vermoedde welke schets hij bedoelde – ze weet vast van de Afroini –, maar dat kon ze natuurlijk niet laten blijken.

Haar assistent (intussen voorgesteld als meneer Pam Ling) liet wél iets blijken, door opgetrokken wenkbrauwen en een wantrouwend gezicht. (Hij is geen ingewijde; hij heeft alle ingezonden werkstukken goed bekeken en de weggenomen schets meteen gemist.) Maar een blik op Mary Kwang was hem genoeg: ook hij zei er niets van – wat had hij ook kunnen zeggen?

Jock liet zich met Edu en Mick rondleiden om de andere werkstukken te bekijken; sommige van heel beroemde en door hem bewonderde kunstenaars. Hij hoorde zijn eigen commentaar erop, zelfs raadgevingen over plaatsing en belichting, alsof het een ander was die sprak. Slechts éénmaal werd hij weer even zichzelf, bij gemeend-prijzende woorden van Edu en Mick over zijn landschappen op Venus. Eindelijk zei Mary Kwang, kalm en glimlachend als altijd (en met intussen heel andere, angstige ogen):

‘Jullie blijven toch zeker hier lunchen?’

Edu bedankte haar voor de uitnodiging, maar weigerde, vriendelijk en beslist, die aan te nemen. ‘Mijn vriend en ik zijn hier incognito en zullen dus in een d.a.w.-huis eten. En mijn oud-collega Jock Martijn gaat met ons mee. We hebben elkaar in geen jaren gezien en u zult dus wel begrijpen dat... Aanstaande zondag zien wij elkaar in ieder geval weer. Als u ons nog iets wilt vragen of vertellen kunt u ons zaterdag bereiken bij meneer Akke; u weet zijn code en adres.’

8 Donderdag: drie planeetonderzoekers

‘Een d.a.w.-eethuis,’ zei Jock zacht, toen ze over het plein liepen. ‘Hoe verzinnen jullie het! Daar zal het ook vast en zeker vergeven zijn van de afluisterapparatuur.’

‘Prachtig,’ zei Mick. ‘Dat moet je dadelijk, als we er zijn, nog eens tegen ons zeggen, en dan nét hard genoeg dat de eigenaar je kan verstaan... Ik meen het!’ vervolgde hij na een blik op Jocks gezicht. ‘We hebben het adres van Akke en die heeft ervoor gezorgd dat het er veilig is. Maar je kunt nooit weten... Vind je niet, Edu?’

Die knikte. ‘Zesentwintigste straat, Wijk Drie,’ begon hij.

‘Dat is niet ver hier vandaan,’ zei Jock. ‘Kom maar mee.’ Hij zuchtte eens. ‘Ik weet niet hoe het met jullie gesteld is, maar ik...’

‘Niet zo luid,’ waarschuwde Edu. ‘Dadelijk kunnen we, hoop ik, gewoon praten – ik bedoel echt: gewoon praten. Jock, het is pas gisteren dat... Doe het alsjeblieft wat kalmer aan. Ik zeg dat niet zomaar; je wilt toch niet overspannen raken!’

Ze stapten op een rolstoep en zwegen alle drie een poosje. Toen zei Jock fluisterend: ‘Afroini, zo heten ze toch... Groen, met donkere ogen, telepathisch... Het is werkelijk waar! Dat kan toch niet geheim blijven.’

‘Nee, natuurlijk niet, ik ben het met je eens,’ antwoordde Edu. ‘Maar sinds ik hier ben kan ik het ook niet allemaal meer volgen.’

‘Hoezo?’ vroeg Jock.

‘Ze waren het op Afroi al niet eens,’ zei Mick. ‘Maar hier... Edu, vertel het ons, wil je.’

Edu zei: ‘Dat is gemakkelijk gevraagd, maar... Het is alsof je probeert te luisteren naar enkele, bepaalde uitzendingen van een radio met een miljoen golflengten, vlak naast elkaar.’

‘Ik geloof dat ik het begrijp,’ zei Jock langzaam.

Weer zwegen ze, totdat ze het d.a.w.-eethuis hadden bereikt.

Mick gaf Jock een por. ‘Je weet wat je zeggen moet’ Ze gingen binnen. Jock voelde zich een beetje belachelijk, maar na even kijken naar Edu en diens vriend herhaalde hij gehoorzaam de opmerking die hij eerder had gemaakt: ‘Het zal hier vast en zeker vergeven zijn van de afluisterapparatuur.’

De beheerder van het eethuis, een d.a.w.-werker, die naar hen toe kwam, hoorde wat hij zei en hield even zijn pas in. Even later was hij bij hen en heette hen bijna overdreven vriendelijk welkom. ‘Neemt u plaats! Mijn robot zal meteen bij u komen om op te nemen wat u wilt gebruiken.’

Het eethuis was heel klein; er waren maar twee andere gasten. Ze gingen daar zo ver mogelijk vandaan zitten. Jock wilde iets zeggen, maar toen hij weer naar zijn metgezellen keek, bedacht hij zich. Wat willen die twee?

‘De robot,’ zei Edu, nog maar net hoorbaar.

‘Dan moeten we...’ begon Mick.

Edu pakte een servet. ‘Jij hebt vast wel iets om mee te schrijven,’ zei hij tegen Jock.

‘Ja zeker,’ zei die, nog steeds niet begrijpend wat de anderen van plan waren.

De robot kwam naar hun tafel toe.

‘Wat willen jullie?’ vroeg Mick. ‘Koffie-nectar natuurlijk. En daarbij...’

De robot vertelde hun wat er op het menu stond; daarna nam hij hun bestelling op en verdween.

‘Een boodschap met spoed aan de heer Akke,’ zei Edu.

‘We laten die door de robot bezorgen,’ voegde Mick erbij. ‘Zijn meester kan ons dat niet weigeren.’

Edu schoof Jock het servet toe. ‘Schrijf het hier maar op.’

Wat? dacht Jock.

Wat je maar wilt, dacht Edu. Die robot moet hier weg!

Plotseling begreep Jock het. Het kostte hem moeite een glimlach te verbergen. Maar wat moest hij schrijven?

Mick keek naar de beheerder, die met de andere gasten stond te praten. ‘Als het dringend is,’ zei hij luid, ‘vinden we vast wel iemand die het wil bezorgen.’

‘Zéér dringend,’ zei Jock, terwijl hij zijn stift over het servet bewoog, niet schrijvend, maar tekenend. Edu, die naast hem zat, zag wat hij deed: Dat is Akke!

Jock schreef eronder: ‘Als ik een uur de tijd had, zou ik een beter portret maken. jock.’ Hij vouwde het servet op, met de tekening naar binnen.

Toen hij dat gedaan had, kwam de beheerder van het eethuis, door Mick geroepen, naar hun tafel.

‘Mijn vriend hier heeft een dringend bericht voor iemand,’ zei Mick. ‘Het moet zo gauw mogelijk, op betrouwbare manier, worden bezorgd. Zou uw robot dat kunnen doen?’

De beheerder rimpelde zijn voorhoofd. ‘Dringend bericht?’ herhaalde hij, niet erg toeschietelijk.

‘Ja,’ zei Jock. ‘Aan de heer A. Akke, Chef d.a.w. Hoofdkwartier-Noord.’

Dat maakte indruk. ‘O ja, ja zeker,’ zei de beheerder. Hij gaf de opdracht door aan de robot, die net aankwam met koffie-nectar en drie maaltijden, en haalde zelfs een envelop. Jock deed het servet erin, schreef er naam en adres op en zei tegen de robot:

‘Alstublieft. Wilt u dit aan meneer Akke persoonlijk overhandigen, en wachten op antwoord.’

‘En nu,’ zei Mick tevreden, toen de robot weg was gegaan, ‘kunnen wij ongestoord praten... als we de beheerder maar in de gaten houden. Gelukkig heeft een mens lang niet zo’n scherp gehoor als een robot.’

Behalve als hij telepatisch is. Jock begreep nu precies wat er was gebeurd: Edu had, meteen na zijn opmerking over afluisterapparatuur, in de geest van de eethuisbeheerder gelezen dat alleen de robot tot afluisteren in staat was.

Hij keek Edu aan; die knikte en zei, half uitdagend, half verontschuldigend: ‘niet zoals het behoort! Ik heb afgeluisterd; ongemerkt, zonder toestemming in iemands geest gegluurd. Dat is...’

‘Je kon niet anders,’ viel Mick hem in de rede.

‘Dat zal wel,’ zei Edu. ‘Ik heb zelfs die twee andere gasten daar niet vergeten. Ik heb het eerder gedaan, en zal het opnieuw moeten doen, naar ik vrees...’ Hij lachte Jock toe, spottend en volstrekt niet vrolijk. ‘Als je er even over nadenkt is dit een bizarre situatie. Ik weet niet eens zeker of die robot opdracht had af te luisteren; alleen dat hij automatisch elk gesprek hier moet registreren. De andere apparatuur is inderdaad uitgeschakeld – op Akkes verzoek... of bevel.’

‘Laten we dan hopen dat Akke begrijpt dat hij ons op z’n minst een uur de tijd moet geven,’ zei Jock zo luchtig als hij kon; hij probeerde de droefheid in Edu’s ogen niet tot zich door te laten dringen.

‘Ik heb niet eens gezien,’ zei Mick, ‘wat jij eigenlijk hebt neergekrabbeld.’

‘Heel mooi! Akke zal je dat straks vast laten bekijken,’ sprak Edu. Hij hief zijn glas koffie-nectar op. ‘Laten we drinken... op wat?’

‘Op drie planeetonderzoekers,’ zei Mick.

‘Twee onderzoekers,’ verbeterde Jock hem. ‘En een...’

‘Een schilder... Je bent veel meer schilder dan ik dacht,’ zei Edu ernstig. ‘Toch drink ik op drie planeetonderzoekers. Op het ogenblik gestationeerd op een heel gevaarlijke planeet: de Aarde.’

De Aarde – één grote stad; de mensen in een huisje of cel, met elkaar verbonden door hun prachtige techniek – 3d-tv, radio, visifoon – beeld, geluid.

De meeste mensen blind en doof voor elkaars gevoelens, gedachten… Tóch nieuwsgierig: elkaar bespiedend met de vernuftigste apparaten… g.v.d.! d.a.w.

Gevaarlijke Planeet. Tijgers uitgestorven. Bomen en zelfs gras alleen in Natuurreservaten. Miljoenen mensen...

De Aarde is te vol. Wie zei dat ook alweer?

Edu zette zijn glas neer. ‘Ik weet van doctor Topf meer dan van de meeste planeetgeleerden hier op Aarde, omdat ik hem persoonlijk heb ontmoet.’ Hij pakte een vork, keek nadenkend neer op zijn bord en sloeg zijn ogen weer op naar Jock. ‘Wat voor mens hij ook is... voor jou, Jock, is hij een vijand.’

‘Ga door,’ zei Mick. ‘Eindelijk vertel je weer eens wat hardop. Voor míj ook fijn.’

‘Waarom,’ vroeg Jock, ‘is doctor Topf, r.b.w., mijn vijand?’

‘Omdat hij jou aan zijn kant wil hebben, hoe dan ook. Hij denkt hetzelfde wat ik, nog geen jaar geleden, een planeetgeleerde op Venus hoorde denken: “Wij zouden ook best een telepaat kunnen gebruiken.” gebruiken!’

Jock zei langzaam: ‘Een van Topfs grootste wensen zal niet in vervulling kunnen gaan: Er moeten meer en meer mensen naar de andere planeten, ook naar Venus. Maar Venus is bewoond, en dat weet hij al maanden en maanden.’

‘Nee,’ zei Edu zacht. ‘Dat van de Wouden, ja... maar de rest is hij maar kort geleden te weten gekomen: enkele weken geleden, niet veel langer.’

Jock staarde hem aan; hij wist niet meteen een antwoord te vinden. Het duurde vrij lang voordat hij zei: ‘Ja? Hemelse ruimte, hoe dan ook: Venus is Afroi! En... afroi is van de afroini.’

Een waarschuwend gebaar van Mick legde hem het zwijgen op. De beheerder van het eethuis kwam naar hen toe.

‘Smaakt het, heren...’ begon hij, en keek een moment verwonderd naar hun onaangeroerde borden.

‘Of het smaakt? Ja, vast en zeker,’ antwoordde Mick. ‘Wij zijn oude vrienden, en door ons gepraat zouden wij uw lekkere eten nog koud laten worden!... We moeten eten, heus waar,’ zei hij toen de beheerder weg was. ‘Al is het alleen omdat het etenstijd is. Ik begin hoor... smakelijk.’ Hij voegde de daad bij het woord; Edu en Jock volgden zijn voorbeeld.

‘Afroi is van de Afroini, vanzelfsprekend,’ zei Edu gedempt. ‘Wij zijn welkom op hun planeet... als bezoekers! Als we maar niet met te veel komen en als... wij van hun gezindheid zijn! Bijna iedereen in onze nederzetting – allereerst onze Commandant – is het daarmee eens. Maar er zijn uitzonderingen. De Afroini zijn gering in aantal; hun planeet is dun bevolkt: plaats genoeg voor meer mensen dan er nu wonen.’

‘Ben je bang dat...’ begon Jock.

‘Er zijn mensen – speciaal hier op Aarde – waar ik sóms bang voor ben,’ zei Edu. ‘Hoewel ik hoop dat die vrees ongegrond is. Wij zijn toch beschááfd, nietwaar? Bovendien is het onwaarschijnlijk dat er iemand bestaat die de Afroini echt kwaad kan doen. Zij zijn volstrekt niet bang.’

‘Omdat...’ fluisterde Jock.

‘Omdat er geen enkel mens is die ze kan bedriegen, of iets voorspiegelen.’

‘Vertel me méér van ze,’ verzocht Jock. ‘Weet je, ik kan me nog steeds niet helemaal voorstellen dat ze er zijn... Is dat de ware reden waarom jullie ons hier hun bestaan hebt verzwegen?’

Edu schudde glimlachend zijn hoofd. ‘Wat een idee! Hoewel... misschien toch niet eens zo gek. Het zal voor veel mensen vast een schok zijn als ze horen dat er in dit zonnestelsel schepselen wonen die op z’n minst even intelligent zijn als wij. Ja, sommige Afroini zien ons zelfs als...’

‘Mick zei het al, als blinden en doven,’ onderbrak Jock hem. En jij, schoot het door hem heen, hoe zie jij de mensen intussen?

Edu gaf hem meteen antwoord, hardop en kortaf: ‘Net als vroeger, als mensen, zoals ik er zelf een ben!’ Rustiger ging hij voort: ‘In het begin was die geheimhouding er alleen omdat alle mensen op Afroi – toen voor de meesten nog Venus – erg in de war waren door deze ontdekking. Enkelen zijn het nog. De Commandant vond dat wij onszelf de tijd moesten geven om aan de nieuwe toestand te wennen. Daar had hij wel gelijk in...’

‘En jij? Het feit dat jij ook...?’ vroeg Jock.

‘Ook dát heb ik eerst voor mezelf proberen te houden,’ antwoordde Edu. ‘Niet zo lang als ik wel gewild had... Ach, dat is een ander verhaal.’

‘Het is misschien wel beter dat alles hier op Aarde geleidelijk aan bekend wordt gemaakt,’ zei Mick nadenkend. ‘Een heleboel mensen zullen zich een ongeluk schrikken.’

‘Ik vind dat we er niet veel langer mee moeten wachten,’ zei Edu. ‘Maar er zijn mensen hier, Jock – en heus niet alleen doctor Topf –, die de feiten voorlopig willen verzwijgen. Waarom? Ze denken werkelijk dat ze de situatie daardoor in hun voordeel kunnen beïnvloeden... of in het voordeel van de mensheid, zoals sommigen het heel fraai zeggen. Onzinnig en onmogelijk, lijkt mij! Maar zoals ik al eerder heb gezegd, ben ik...’ Hij viel zichzelf in de rede. ‘Ik moet meer vertrouwen hebben in de Afroini, die ieders gedachten kunnen weten; zelfs gedachten die...’ Hij zweeg.

‘Vertel me van ze,’ zei Jock nog eens.

‘Hoe kan ik wat ik in een half aards jaar te weten ben gekomen vertellen in nog geen uur?’ zei Edu.

Toch begon hij te praten: over Firth, zijn beste vriend onder de Afroini – ‘hij was degene die mij vertelde over jou, Jock; hij heeft al je schilderijen en tekeningen bekeken... alleen door in jouw geest te kijken; niet door te gluren; dat doen de Afroini nooit, zeker niet als ze eenmaal volwassen zijn. Firth heeft je duizend keer geroepen, maar je gaf nooit antwoord.’ Edu glimlachte weer. ‘De moeite die het mij heeft gekost tot je door te dringen...’ Hij vertelde verder: over zijn eerste ontmoeting en zijn latere vriendschap met de Venus-schepselen. Hij vertelde over zijn verhouding tot de andere mensen in de Koepel, toen die eenmaal wisten wie zich in de Wouden hadden schuilgehouden...

Jock luisterde als betoverd; misschien omdat hij, behalve naar Edu’s stem, ook luisterde naar diens onuitgesproken herinneringen.

Het was Edu zelf die de betovering verbrak: ‘Genoeg daarover! Er zijn te veel echt dringende zaken. Die waterverftekening! De tekening die...’

Jock keek even naar de tas, die veilig naast hem stond. Hij wilde een paar dingen vragen: Hoe vonden jullie het in de galerie? Edu, wat denk jij van Mary Kwang?

Nog voor hij een woord had gesproken, zei Edu, op tamelijk scherpe toon: ‘Wat ik van Mary Kwang vind, gaat je niets aan, Jock! Ik weet niet wat jij hebt opgevangen en ik wil het liever ook niet weten.’ Hij sprak verder, zo zacht, dat Jock en Mick zich naar hem toe moesten buigen om hem te kunnen volgen: ‘Dat is het verschrikkelijke... Nee, nee, wat het vaak zo moeilijk maakt: Hoe ver mag je gaan bij het gebruiken van deze gave? De afroini vinden die doodgewoon. Maar zíj doen het al eeuwen, of langer. Zij kennen het woord “Leugen” niet, en het begrip “Afluisteren” is voor hen bijna onbegrijpelijk...’ Hij schoof zijn bord van zich af. ‘Willen jullie nog een koffie-nectar?’

Jock zei: ‘Aanstaande zondag – dat is over drie dagen – openen jij en Mick die tentoonstelling bij Mary Kwang. Vinden jullie dit nu ook zo krankzinnig? En ik, wat doe ik, wat moet ik daarbij?’

‘Ik geloof dat je een goed schilder bent,’ zei Edu. Hij praatte alsof hij hardop dacht. ‘En je zult nog wel een betere worden... Ik heb er wel niet veel verstand van, maar dat geloof ik... Wat hebben ze jou beloofd, Jock Martijn? Roem en eer! Bekendheid! Eindelijk een kans om honderd dagen achter elkaar te schilderen – desnoods in de regen –, en toch zonder moeite in leven te blijven door éénmaal in die tijd een schilderij duur te verkopen. Ook een manier om iemand om te kopen!’

Jock fluisterde: ‘Dat rijmt ook nog! Mooi. Maar ik láát me niet omkopen.’

‘Dat laat-ie zich niet,’ zei Mick.

Jock keek hem en Edu om de beurt aan. ‘Wees daar niet al te zeker van...’ begon hij.

‘Praat geen onzin,’ onderbrak Edu hem.

‘Al die moeite voor mij, denk je dat ik dat geloof?’ zei Jock. ‘Bovendien weten zij, Mary Kwang, doctor Topf, niet eens dat ik...’

‘...dat je gedachten kunt lezen,’ vulde Edu aan. ‘Ik ben ervan overtuigd dat ze er heel gauw achter zullen komen. Mary Kwang hoeft doctor Topf alleen maar van die tekening te vertellen. Daar staat immers iets op dat jij onmogelijk kon weten, tenzij...’ Hij bekeek Jock, half lachend, half zuchtend. ‘Maandenlang heb ik geprobeerd je af te schermen, de aandacht niet op je te vestigen! En Akke is er hier zo’n week of langer mee bezig geweest. En jij speelt het klaar om in een dag...’

‘Dat is niet waar. ik heb die tekening niet gemaakt! Tenminste niet wat...’

‘Wat doet dat er nog toe? Nou ja, ze kunnen beter denken dat jij die tekening hebt gemaakt dan een ander. Nu je je er zelf bewust van bent geworden...’

‘Zélf? Zonder jou, Edu…’

‘Sst! Nu het zover is... ach, zulke dingen kun je nooit erg lang verborgen houden.’

‘Maar toch, al die moeite voor mij,’ zei Jock nog eens. ‘Ik ben ongeoefend...’

‘Dat wordt elke dag minder, als je er de tijd voor neemt. En Jock, er zijn maar weinig mensen die het kunnen, of... kunnen leren.’ Edu leunde naar voren. ‘Zó weinig dat ze... een minderheid zijn.’ Hij keek Mick even aan. ‘Zoals jij je nu in de minderheid voelt tegenover ons beiden.’

Mick grijnsde, verlegen en een beetje geforceerd.

Edu vervolgde: ‘Toen we van Afroi op reis gingen naar hier, nee, veel eerder al, wist ik dat ik niet de eerste was en ook niet de enige. Jij was een van de anderen, iemand die ik kende. Ik heb je al verteld dat er méér zijn, zelfs meer dan ik had gedacht. Maar nog altijd: niet veel. Een klein aantal. Mensen die, als ze elkaar kennen, elkaar vertrouwen en geoefend zijn, misschien machtiger kunnen worden dan duizenden anderen met zend-en-ontvangapparaten... Ondanks dat in de eerstkomende eeuw of langer: een minderheid! Hemelse ruimte, Jock, wat is er vroeger maar al te vaak gebeurd met die zogenaamde minderheden?’

De drie planeetonderzoekers waren weer stil, totdat de eethuiseigenaar naar hun tafel kwam en hun vroeg of ze nog iets wensten.

Bij een tweede glas koffie-nectar zei Edu: ‘Die tekening... naar ik heb begrepen ben jij ermee begonnen en heb je hem door een ander af laten maken: een jongen onder jouw hoede. Hij heeft eerder iets geschilderd dat...’

‘Dat hij misschien niet zelf verzonnen heeft. ogen van een tijger... of kat,’ zei Jock. ‘Ik ben ervan overtuigd dat hij heel veel opvangt van wat er in mij omgaat – onbewust –, zoals ik van hem. Maar die tekening heeft hij niet uit mijn brein! Ik wist toen nog niets van de Afroini.’

‘Hij kan het via jou ontvangen hebben,’ zei Edu. ‘Dat komt vaker voor. Via jou, die hij kent; jij was onbewust tussenpersoon.’

‘Dat geloof ik niet, Edu! Ik had toen wel wat anders aan mijn hoofd! Hij maakte hem vlak voor die tv-uitzending, vrijdag...’

‘Van je problemen toen heb ik het een en ander begrepen,’ zei Edu zacht. ‘Maar zelfs onder zulke omstandigheden is gedachtencontact mogelijk...’ –

‘Ik denk dat hij het direct van jou heeft, Edu,’ fluisterde Mick, ‘of van jou en mij samen en anderen die het wisten. Wij zaten toen klaar voor de tv-camera’s, te wachten of die uitzending nou eens eindelijk zou beginnen.’

‘Dat is waar,’ gaf Edu toe. ‘Ik moest telkens weer denken aan wat ik beloofd had geheim te houden: de Afroini. Ik denk niet dat we er gauw achter zullen komen hoe de jongen eraan kwam. Brein en geest blijven raadselachtig.’

‘Die tv-uitzending!’ zei Mick tegen Jock. ‘Ze waren als de dood dat Edu meer zou vertellen dan was afgesproken.’

‘Dat had ik nooit gedaan,’ zei Edu, ‘niet op dat ogenblik.’

‘Maar ze braken de uitzending wel af,’ mompelde Mick.

‘Morgen zie ik Bart weer – zo heet hij: Bart Doran. Wat moet ik doen?’ vroeg Jock. ‘Over de tekening praten en hem vragen hoe hij op het idee kwam?’

‘Dat kun je doen, maar verwacht geen zinnig antwoord,’ zei Edu. ‘En wees alsjeblieft voorzichtig met hem. Hij is veel kwetsbaarder dan jij.’

Jock zei langzaam: ‘Ik zou nu bewust kunnen proberen... Nee Edu, dat zal ik niet doen, echt niet! Al is de verleiding in deze situatie groot. Onze verhouding is sinds kort nogal... gespannen.’

‘Zestien jaar,’ zei Edu. ‘Weet je nog hoe jij was op die leeftijd?’

‘Te druk met jezelf bezig,’ zei Mick, ‘om ook nog opgescheept te worden met... nou ja...’

‘De jongen moet erin groeien,’ ging Edu voort, ‘het zelf ontdekken als dat kan. jij bent de aangewezen persoon om hem daarbij te helpen, te begeleiden.’

Jock schudde, met een vluchtige glimlach en zeer bezorgde ogen, zijn hoofd. Als ik dat had geweten, toen ik erin toestemde zijn Creatief Begeleider te worden!

Jij bent voor hem verantwoordelijk, sprak Edu stilzwijgend. Of je het nu leuk vindt of niet; het is nu eenmaal zo.

‘Oké,’ zei Jock. ‘Maar niet ik alleen! Vraag er onze vriend Akke maar eens naar!’

‘Zeker,’ zei Edu, en zweeg opeens.

Er kwamen anderen het eethuis binnen: drie mensen en... de robot. De laatste kwam meteen naar hen toe en richtte zich tot Jock.

‘Ik heb uw opdracht, in opdracht van mijn meester vervuld. En gewacht op antwoord. Alstublieft, hier is het, meneer.’

De robot gleed naar de beheerder toe en die twee samen bepaalden (zo leek het althans) hun aandacht bij de nieuwe gasten.

Jock veegde zijn mes af en sneed de envelop met het bleekgroene d.a.w.-stempel open. Hij las de krabbels op het papier erin en gaf het door aan Edu en Mick.

Erg bedankt voor je bericht; het lijkt ook nog! Als antwoord, even dringend, een goede raad: Nemen jullie drie svp een dag en een nacht, of langer vakantie.

Akke

‘Daar heeft-ie gelijk in,’ knikte Mick.

‘Inderdaad,’ zei Edu. Hij keek Jock ernstig aan. ‘Speciaal jij! Hou je kalm, forceer niets en wees op je hoede.’

‘Dat “Hou je kalm” mag je ook wel tegen jezelf zeggen, Edu!’ zei Mick. ‘Je moet echt vrij nemen tot zondag; dat was je van plan.’

‘Ik ben van plan om morgen...’ begon Edu.

‘Morgen in elk geval,’ zei Mick. Hij vertelde Jock dat ze naar de naburige stad zouden gaan, waar Edu’s ouders woonden. ‘En zelf ken ik daar nog een aardig meisje, als ze me niet vergeten is.’

De naburige stad! Daar woonde ook Anna!

Jock probeerde Edu’s blik op te vangen, maar die had zich net even afgewend om naar de eethuisbeheerder te kijken.

Edu, dacht Jock, ben je van plan om... Je hebt contact gehad met haar.

Edu draaide zich naar hem toe, trok vragend zijn wenkbrauwen op. Hij zei niets.

‘Gewoon een dag vakantie, en zaterdag ook,’ praatte Mick door. ‘We hebben recht op veel langer verlof. En jij, Jock, wat...’

Jock keek Edu aan. Ga je naar Anna?

‘Als jij...’ verbrak Edu zijn zwijgen. Mick hield meteen zijn mond.

‘Ik heb haar beloofd dat ik...’ ging Edu nauwelijks hoorbaar verder. ‘Maar als jij het liever niet...’ Vind je het niet goed? Dan...

Ik héb niets goed te vinden! Ga je gang. Doe wat je wilt... En dat meen ik.

Edu bleef Jock aankijken. Die boog zijn hoofd en sloeg zijn ogen neer. Praat alleen niet te veel over mij. Vertel haar niet dat ik... dat ik het misschien ook kan leren. Hij hief zijn hoofd weer op en voegde er halfluid bij: ‘Nog niet, Edu!’

‘Ik geloof,’ zei Mick, ‘dat het tijd wordt om eens op te stappen. Tenzij jullie nog wat willen... Nee?’ Hij wenkte de beheerder. ‘Ik betaal.’

Een minuut of wat erna stonden ze met zijn drieën buiten.

‘Ik breng jullie een eindje weg,’ zei Jock. ‘Of willen jullie liever een mobiel nemen?’

‘O nee, wándelen was en is ons werk,’ zei Mick. ‘Wat jij, Edu?’

‘Volkomen met je eens. Alleen...’ Edu legde een hand op Jocks arm. ‘Laten we niet te veel meer praten… op welke manier dan ook. Voor vandaag is het echt wel genoeg geweest.’ Hij zei het waarschuwend, vriendelijk.

Jock knikte begrijpend.

‘En jij, wat ga jij morgen doen?’ vroeg Mick.

‘Gewoon, mijn werk,’ antwoordde Jock. ‘Naar het Creatief Centrum. En straks, als ik thuiskom, meteen Barts tekening camoufleren.’

9 Vrijdag: Creatief Centrum

De nacht van donderdag op vrijdag sliep Jock slecht. Dat betekende niet dat hij wakker bleef liggen: integendeel! Maar zijn dromen waren zó talrijk – nu eens ontstellend vreemd en verward, dan weer bedrieglijk echt en al te helder – dat hij zich op vrijdagmorgen voelde alsof hij nauwelijks geslapen had.

Elk uur was hij even opgeschrokken... enkel om meteen erna weer in een nieuwe droom te belanden. Droom? Dat was wat hem telkens weer, even ijskoud-en-klaarwakker maakte: Zijn het gewoon dromen of is het ook... iets anders?

Hij voerde gesprekken – diepzinnige, onzinnige – met Edu, met Edu en Mick, met Edu en Akke, met Akke en Edu, met Bart Doran en Mary Kwang. Hij zocht, vond en volgde Anna, en ontvluchtte haar zodra zij hem zag. Hij redetwistte met Dr Topf en technicus Manski. Hij ontmoette zelfs, in levenden lijve, groen, niet menselijk en hem sympathiek, enkele Afroini.

Bovendien werd hij (in die nacht) ook nog een keer aangevallen en heel erg gekrabd... door een tijger... nee, gewoon door een kat… waarschijnlijk ak, al wist hij dat niet zeker, want in een andere droom was er plotseling onenigheid ontstaan tussen hem en Anna’s poes Vlam, met ogen, g.v.d... nee... niet van een tijger! dacht hij, toen hij voor de zoveelste keer wakker schrok – zonder een krab van welke kat of tijger dan ook; het was toen drie uur in de morgen.

Hij viel meteen weer in slaap... nee, hij viel – als in een put – onmiddellijk weer in een droom, een droom vol papiersnippers en bloedrode verfspatten... Hij jaagde zijn cursisten achterna door de keldergewelven en tegen zijn zin (hoewel hij het, dromend, toch deed) sleurde hij Roos en Daan uit het Blinkende Bed. Halverwege een twistgesprek met Bart over de verdwenen polsband werd hij, voor de laatste keer in die nacht, wakker. Hij zat rechtop in bed en hoorde zichzelf praten:

‘waarom ben ik niet in het centrum? ik had al lang in het centrum moeten zijn!’

Maar dat was niet waar. Het was pas vijf uur.

Jock ging weer liggen en zakte eindelijk weg in een slaap zónder dromen.

Hij kwam ’s morgens, wellicht uit de macht der gewoonte, net op tijd weer bij bewustzijn. Vrijdag. Opstaan! En gauw. Naar het Centrum. En nu echt.

Waar haalde ik vannacht al die zogenaamd hier gebeurde dingen vandaan? vroeg Jock zich af, toen hij door de stille, verlaten keldergewelven liep, op weg naar zijn afdeling. De sfeer die er hing leek hem anders dan gewoonlijk. Komt het door mijn gedroom, dat ik mij hier opeens een vreemde, een indringer voel?

Nee! dacht hij toen. Het kwam waarschijnlijk doordat er zo veel was gebeurd sinds de dinsdag dat hij hier het laatst was geweest... een paar dagen geleden maar. Voor hém zouden het net zo goed maanden kunnen zijn.

Hoewel hij niet vroeg was, bevonden er zich nog maar weinig cursisten in de werkplaats, en dat waren (ook ongewoon) degenen die anders juist vaak laat kwamen: Ini, Niku, Hoei, Kilian en Bart.

Bart. Ik moet met hem praten. Hoe? Waar? Wanneer?

Het verbaasde Jock vagelijk dat de jongen helemaal niet was veranderd. Ben je nou gek! Waarom zóú hij? Maar hij ziet er slecht uit. Moe. Donkere kringen onder zijn ogen.

Bart zag hem kijken en wierp hem de uitdagend-brutale, spottende grijns toe die Jock soms zo verschrikkelijk irriteren kon. ‘Goeie morgen, Martijn!’

Ik zal straks met hem praten, besloot Jock. Als ze er allemaal zijn en iedereen aan het werk is.

Was het verbeelding of werkelijkheid, vroeg hij zich een poosje later af, dat deze vrijdag zeer verschilde van alle vroegere dagen in het Centrum? Veel cursisten waren op het nippertje (degenen die gewoonlijk vroeg of op tijd waren)... vier kwamen zelfs te laat. Roos en Daan waren daarbij, en die maakten niet eens excuses; ze zorgden alleen voor enige onverwachte opwinding.

‘Jock Martijn!’ riep Roos. ‘Heb je jezelf gezien, gisteren?’

‘Mezelf gezien?’ zei Jock. ‘Hoezo?’

‘Op de tv natuurlijk. Gistermiddag om halftwee ongeveer. In een programma over kunst. Daan heeft het meegebracht, een stukje ervan, opgenomen op zijn video... Heb je het echt niet gezien?’

‘Nee,’ zei Jock, plotseling ongerust. Gistermiddag... toen was ik met Edu en Mick in dat d.a.w.-eethuis...

‘Hoe, waar...’ begon hij.

‘Kijk maar, Martijn,’ zei Daan met een tevreden gezicht. ‘Het is heus geen grap.’

Even later dromden ze allemaal om het tv-scherm. Jock was al gauw opgelucht, maar ook een beetje geërgerd.

Hij zag eerst de beroemde beeldhouwer Reuz tussen een paar van zijn eigen beelden staan. Toen hoorde hij een commentator die zei: ‘De vorige opnamen zijn alle gemaakt in de ateliers van kunstenaars, maar nu kunt u een kijkje nemen in de galerie zelf! Mevrouw Mary Kwang is bezig haar unieke expositie in te richten. Intussen voert zij een gesprek met de – eveneens unieke – schilder Jock Martijn.’

Jock zag zichzelf tegenover Mary Kwang staan, hoorde flarden van hun gepraat over Objecten van Mars... Dat hebben ze ongemerkt opgenomen, begreep hij. Apparatuur genoeg! Alleen hadden ze het wel even kunnen vertellen of vragen...

Edu en Mick kwamen niet in beeld; Mary Kwang had hun incognito gelukkig gerespecteerd... Even schrok hij:

Close-up van mij alleen; wanneer hebben ze die gemaakt?

‘O, Martijn, wat kijk je lelijk!’ zei Ini giechelend.

‘Lijkt sprékend, hoor,’ vond Niku.

‘Sst!’ siste Roos.

De commentator sprak weer: ‘Jock Martijn begon zijn carrière als astronaut en planeetonderzoeker. Hij heeft zijn gehele leven geschilderd; eerst als amateur en na zijn definitieve terugkeer op Aarde als beroepsschilder, officieel als zodanig erkend. Hij wordt beschouwd als een van de meest originele talenten in Nieuw Babylon...’

Jocks gezicht verdween; een van zijn aquarellen kwam ervoor in de plaats: de bewegende bergen op venus.

‘Jéé!’ klonk Barts stem, verrast. ‘Dat heb je...’

‘Dat heb je hier gemaakt,’ zei Djoeli. ‘Is het niet zo, Martijn?’

Het scherm werd wit. ‘Uit!’ zei Daan.

Toen keken ze allemaal naar Jock; sommigen een beetje onder de indruk, zelfs een tikje trots op hun Begeleider. Maar er waren er ook die hem aanzagen met iets van jaloezie, of: Die wordt vast verwaand en laat ons in de steek.

‘Laat het nog eens zien, Daan,’ zei Dickon.

Daan keek vragend naar Jock. Die schudde zijn hoofd en zei: ‘Nee! Eén keer is genoeg.’ Hij hoorde hoe kortaf en bijtend hij sprak. ‘Dank je wel, Daan,’ voegde hij er vriendelijker bij. ‘Erg aardig van je. Maar ik zou eens verwaand kunnen worden, en dat...’ Hij zweeg: plotseling wist hij niets meer te zeggen.

Het duurde volgens Jock eindeloos lang voordat iedereen min of meer aan het werk was. Hij gaf hier en daar een paar aanwijzingen en ging toen achter zijn bureau zitten. Pas na vele minuten of een uur drong het tot hem door waarom niemand hem stoorde of naar hem toe kwam met een vraag. Hij zag het aan de ogen van Roos en Daan, van Dickon, Kilian en Bart. Hemelse ruimte! Ik moet wel mijn allerakeligste-afwerende gezicht hebben opgezet...

Hij wreef zich even in zijn vermoeide ogen. Nog een heel halfuur tot de lunchpauze... ‘Kilian!’ zei hij luid.

Kilian sprong snel op (ook al weer ongebruikelijk) en kwam (gelukkig gewoon) met zijn langzame slenterstap naar hem toe. ‘Ja, Martijn?’

‘Is dat werkstuk van dinsdag intussen af? Ik zou het graag willen zien.’

‘Nee,’ zei Kilian fluisterend. ‘Nee,’ zei hij nog eens, iets duidelijker. ‘Sorry, Martijn; het kreng is mislukt en dus heb ik het...’

‘...in de recycler gegooid!’ vulde Jock met een onwillekeurige zucht aan. ‘Kilian, ik had het tóch...’

‘Sorry, Martijn,’ herhaalde Kilian, een beetje ongelukkig. ‘Ik... Ik dacht...’

Jock wuifde de rest van zijn woorden weg en plooide zijn lippen tot een glimlach. ‘Geeft niet!’ zei hij. ‘Ga je gang maar! Doe maar wat je goed dunkt. Jullie allemaal!’

Ik had vakantie moeten nemen, vandaag, dacht hij, in de griezelige stilte die hierna viel... en die hij zich (natuurlijk!) alleen maar inbeeldde. Akke had gelijk. Maar intussen ben ik verantwoordelijk voor... Opnieuw verhief hij zijn stem: ‘Bart!’

‘Ja?’ zei Bart. Hij kwam rechtop aan de andere kant van het bureau staan. ‘Wat is er?’

Jock zocht naar de juiste woorden... (Ik voor jou verantwoordelijk? Dat aanvaard ik niet...) ‘Ik wil met je praten,’ begon hij langzaam, ‘over, over... nu ja, over wat je hier tot nu toe hebt gedaan.’

Gedaan? Hier? g.v.d. het is pas ruim een week...

Wie denkt dit: hij of ik... of... wij allebei?

Ze keken elkaar recht in de ogen. Bart maakte zijn lippen nat met zijn tong en boog zich naar Jock toe. ‘Waarom begin je daarover? Waarom kijk je me zo aan?’ begon hij fluisterend.

‘Wat bedoel je?’

‘Alsof... alsof...’

En nu verbeeld ik me niets, dacht Jock, heen en weer geslingerd tussen woede en medelijden. Hij wordt écht bleek... ‘Rustig, Bart...’ begon hij.

Bart luisterde niet; hij stelde zijn vraag opnieuw en maakte die af, zacht, dringend: ‘waarom kijk je me zo aan? Alsof je denkt dat ik een dief ben?’

Jock wendde zijn ogen niet af. ‘Mag ik dat dan niet denken?’ zei hij. ‘Trek het je niet aan, beste Bart! Jij en ik, we mogen allebei denken wat we willen. Gedachten zijn tolvrij, dat beweert men tenminste. Om eerlijk te zijn: ik heb jou iets veel belangrijkers te...’

Het luide sein voor de lunchpauze onderbrak hem. Te vroeg, verdomme.

Bart draaide zich om en liep weg.

Toen de lunchpauze voorbij was ging Jock niet, zoals het behoorde, met zijn cursisten terug naar het atelier. Hij maakte een wandelingetje door de tuin met de beelden, objecten en het blauwgroene gras, en pas een tijdje later (na een kwartier of een halfuur; dat kon hem niet meer schelen), betrad hij het dalende deel van de smalle roltrap en ging binnen door de kelderdeur.

In de gewelven was het nu niet stil... dat hoefde ook niet: iedereen mocht er overdag weghalen wat nodig was, zoals objecten voor een stilleven.

Maar... vrijen in het Blinkende Bed? dacht Jock. Hij bleef staan. Niets ‘maar’... Wie bepaalt er wanneer je mag vrijen, ’s morgens, ’s middags, of ’s avonds? Ik niet...

Er werd echter helemaal niet gevrijd... al stond er een aantal van zijn cursisten om dat prachtige bed heen. Enkele andere zaten erop en ze luisterden allemaal naar... naar niemand minder dan djoeli, een man die zich altijd afzijdig had gehouden van personen onder de twintig en die nooit interesse had getoond voor het Blinkende Bed... (Al weet hij, vermoedde Jock, verrast door deze inval, veel meer van zulke dingen dan ik ooit heb willen denken.)

‘...kan het niet duidelijker uitleggen aan mensen die te beroerd zijn om zich te verdiepen in wat computers kunnen,’ zei Djoeli. ‘Maar ik hoop dat jullie begrijpen wáár...’ Hij zag Jock en zweeg onmiddellijk.

‘Wáár?’ herhaalde Jock. ‘Wat, waar? Wat doen jullie...’

‘Waar? Wij zijn hier,’ onderbrak Djoeli hem; niet brutaal – zelfs in zijn opstandigste buien bleef hij beleefd. ‘Ik kan me alleen afvragen waar de heer Jock Martijn het afgelopen halfuur heeft doorgebracht... Niet in het atelier; velen hebben daar vergeefs op hem zitten wachten!’

Iemand grinnikte. Bart (natuurlijk was Bart erbij) knikte goedkeurend.

‘Gelijk heb je, Djoeli,’ gaf Jock toe. ‘Ik ben geen goede begeleider vandaag.’

‘Ach, iedereen heeft wel eens een slechte dag,’ zei Djoeli. ‘Ik vraag me sinds vanmorgen wél af hoe lang je dat nog zult blijven; de d.a.w. zegt het zo mooi: onze creatieve begeleider.’

‘Ik weet dat het een onzinnige term is!’ barstte Jock los. ‘Maar ík heb die niet verzonnen, Djoeli!’

Djoeli keek hem ernstig, peinzend aan. ‘Mijn verontschuldigingen, Martijn,’ zei hij zacht, met een bijna onmerkbare buiging.

Jij bent oud genoeg om Barts vader te zijn, Djoeli. En Akke zou zowat zijn grootvader kunnen zijn. En ik... ik geen van beide... Stel je voor! Help me, dacht Jock.

Maar Djoeli had zich al omgedraaid en liep weg; de anderen volgden hem zonder iets te zeggen.

Jock bleef staan en balde zijn vuisten, zó, dat hij zijn nagels in zijn handpalmen voelde.

Bart!

Hij zag zijn cursisten tergend langzaam de kelders verlaten, hoorde hen naar boven gaan. Ondanks dat wist hij zeker dat Bart hem had ‘gehoord’ en dat hij terug zou komen.

‘En nu?’ vroeg Jock zich af, toen Bart terug was gekomen en was blijven staan, met tussen hen in het Blinkende Bed. Nu moet ik... wat? Polsband. Ach Bart, je weet toch dat ik weet dat jij die hebt. Alleen: Waarom?

Hij schrok even toen de jongen driftig begon: ‘Waarom, waarom...’

‘Bart, waar heb je het over?’

‘Waarom,’ zei de jongen, ‘moet jij altijd mij hebben, Jock Martijn? Altijd al, van het begin af...’

‘Nou líég je, Bart!’ viel Jock hem in de rede. ‘Zo eenvoudig is het niet, en dat weet je heel goed.’

De jongen schokschouderde en mompelde iets onverstaanbaars.

Jock ging op het bed zitten. ‘Wat zei je?’

‘Niks bijzonders,’ antwoordde Bart onwillig. ‘Je begrijpt het best!’

‘Nee! Ik begrijp...’ Jock zweeg een ogenblik. ‘Ik zei nee, maar misschien is het ja… Kom ook zitten, Bart.’

De jongen schudde nukkig zijn hoofd en bleef staan waar hij stond.

‘Goed,’ zei Jock, zijn onzekerheid van zich afschuivend. ‘Luister dan eens aandachtig naar mij, Bart Doran! Ik zou je een heleboel willen vragen en ik zou je ook heel veel willen vertellen. Maar jij wilt geen antwoord geven en je wilt niet luisteren, geen van beide. En dat is jammer – ik meen het – voor ons alle twee.’

De jongen keek hem aan; hij luisterde, al reageerde hij niet.

‘En ik ga je tóch iets vragen,’ ging Jock door. ‘Eén vraag maar, vandaag. Wij hebben samen een tekening gemaakt, precies een week geleden. Ik wil jou vertellen – voor zover ik dat kan, want er zit ook iets van toeval in mijn schets – je vertellen hoe en waarom ik die maakte en ook waarom ik hem aan jou heb gegeven. Wil jij mij dan vertellen hoe en waarom jij die tekening afmaakte – ik bedoel zo werkelijk compleet? Hoe kwam je op de gedachte?’

Jock was op iets onverwachts voorbereid, maar hij kreeg toch een schok toen hij in Barts wijd opengesperde, heel even erg openhartige ogen keek en hem hoorde stamelen: ‘Dat? Dát? Wil je me dat vragen?’ Onmeetbare tijd later was de situatie bijna hetzelfde als toen Bart net binnen was gekomen: Jock was opgestaan en ze keken elkaar aan over het plotseling ongelooflijk brede, veel te brede Blinkende Bed.

Bart begon onzeker: ‘Ik weet het niet... het viel me zomaar in...’ brak af en zei toen plotseling fel: ‘Het gaat je niks aan, Jock Martijn! Ik wil enkel die tekening terug.’

Jock knikte. ‘Natuurlijk, Bart. Maar ik geef je ’m alleen, als je hem zélf, bij mij thuis, komt halen!’

Bart keerde zich om en liep snel weg. Jock hoorde hem rennen door de gang en op de treden springen van de trap naar boven. Hij deed het licht uit en volgde de jongen die hij – creatief of hoe dan ook – begeleiden moest. Hij liep langzaam, maar zonder te aarzelen, al leken zijn schoenzolen van lood.

‘Nee, ik ben het er toch niet mee eens,’ hoorde Jock Roos zeggen toen hij de deur naar het atelier had bereikt.

‘Doe niet zo...’ zei Daan. Hij zag Jock binnenkomen en zweeg.

Roos wierp haar vriend een boze blik toe.

Jock zei, rustig en koel: ‘Ik verzoek jullie vriendelijk allemaal aan het werk te gaan, of desnoods te doen alsof je werkt.’

‘Soms,’ zei Niku, na even stilte, ‘zou ik wel willen dat we hier een robot hadden, een creatieve robot die alles voor ons kon doen.’ Hij slaakte een overdreven zucht.

Enkele cursisten lachten onderdrukt om zijn opmerking.

Jock lachte niet, want hij dacht plotseling aan Xan. Het is een week geleden! Morgen moet ik hem terug... Nadenkend liep hij naar zijn bureau, ging zitten, trok afwezig een la open... Niku’s gezicht keek hem aan vanaf een stuk papier, eronder zag hij de donkere ogen van Djoeli. Hij schoof de la dicht, nog steeds nadenkend... Hij stond op.

‘Excuseer me,’ zei hij, ‘dat ik jullie wéér in de steek laat. Heel even maar, hoor.’

Hij begaf zich naar de Centrale Hal, waar zich een visifoon bevond voor algemeen gebruik. Hij riep de Robot-Technische-Dienst op, noemde zijn naam en code, en vroeg technicus Manski te spreken. ‘Technicus Manski is niet aanwezig,’ zei een robot op het visischerm. ‘Kan iemand anders, of ik zelf u van dienst zijn?’

‘Ja zeker,’ antwoordde Jock, ‘het gaat om mijn robot, HXan3, die door uw r.t.d. gerepareerd moet zijn.’

De r.t.d.-robot raadpleegde een kaartsysteem. ‘Dat klopt, meneer Martijn,’ zei hij. ‘Laboratoriumwerk, zeer gespecialiseerd. Ik kan u daar verder niets over meedelen.’

‘Maar ik heb garantie dat ik Xan... dat ik mijn robot over een week terug zou krijgen! Dat is dus morgen.’

‘Natuurlijk, meneer Martijn. Als u garantie hebt – en die hebt u – wordt HXan3 morgen bij u thuis gebracht. Het staat op de kaart: zaterdag de 24e.’

‘Prachtig,’ zei Jock. ‘En dan heb ik nog een verzoek, een dringend verzoek zelfs: of technicus Manski zelf, persoonlijk, mij mijn robot wil komen brengen.’

‘Ik zal uw verzoek doorgeven,’ sprak de r.t.d.-robot, ‘maar ik kan u niet beloven dat het zal worden ingewilligd. Ik weet niet welke afspraken technicus Manski morgen heeft.’

‘Laat hij dan één afspraak afzeggen,’ zei Jock. ‘Vertelt u Manski dat ik hem graag persoonlijk wil spreken... (Hoe zorg ik ervoor dat hij komt!) Ik... ik wil hem onder meer mijn verontschuldigingen aanbieden.’

‘Uw verzoek en de redenen daartoe zijn geregistreerd,’ zei de robot.

‘Dank u zeer,’ zei Jock. Hij verbrak de verbinding en ging terug naar het atelier.

Ik hou het niet vol, dacht hij, terwijl hij rondliep en soms even bij een cursist bleef staan kijken. Hij vroeg zich af wat Edu en Mick nu deden, en of Edu aan hem dacht... Hij schudde die overpeinzingen van zich af en keek naar Bart, die echt of zogenaamd aan het werk was gegaan.

Er is heel veel met hem aan de hand. Hij voert iets in zijn schild... Ik zou er op de andere manier achter kunnen komen... Nee, Jock, dat mag je niet!

Heel, heel even probeerde hij het tóch, en hij schrok hevig: van zichzelf (omdat hij het toch had gedaan) en van Bart. In die fractie van een seconde had hij niets ontdekt en tegelijkertijd wél iets, iets verontrustends: Het gevoel tegenover een ondoordringbare muur te staan.

Kan hij dat, nu al? Een barrière opwerpen? Wat weet hij? Wat is hij van plan? Wat moet ik in Venusnaam met hem beginnen?

Jock sloot zijn geest af voor Bart en weerstond de verleiding naar Edu toe te denken. Hij stelde half onbewust vast dat Roos en Daan ruzie hadden gehad en nog steeds boos op elkaar waren.

Hoe kom ik daarbij? Niet omdat ze zo ver van elkaar zitten als maar mogelijk is... En Kilian heeft zijn werkstuk niet in de recycler gegooid.

Het sein voor de avondmaal-pauze dreunde door het atelier.

Jock – en hij was niet de enige – slaakte een zucht van verlichting. Het kan me niet schelen wat jullie van me denken, maar ik meld me ziek, vanavond, besloot hij, voordat hij als laatste de werkplaats verliet. Ik begin te vrezen dat ik anders wel eens geváárlijk zou kunnen worden, voor mijzelf, en nog meer voor jullie.

10 Vrijdag: Anna, Edu, Jock

Anna stond voor haar weefgetouw en keek kritisch naar haar werk. Bijna af! En mooi, al was het anders geworden dan ze zich in het begin had voorgesteld. Maar... kwamen de meeste dingen niet vaak anders uit dan je je had voorgesteld? Het ene viel mee, het andere tegen... Dit was mooi, maar veel verwarrender, geheimzinniger dan ze eigenlijk had gewild; te onrustig, hier en daar bijna griezelig. De vogels waren niet allemaal de blijde vrije vogels geworden die ze voor zich had gezien... O ja, de meeste vlogen onbelemmerd, in sierlijke vlucht vrolijk voor en door alle tinten blauw, met toetsen bijna-wit ertussen; vurige vleugels tegen lichte wolken, en tegen groenblauw, ultramarijn en azuur... Maar er waren ook vogels hopeloos verstrikt in netten van draden die zij zelf had geweven. En niet met opzet! Ze kon nog steeds enkele dingen veranderen, de accenten verschuiven... al zou ze aan het geheel niet veel meer kunnen doen, tenzij ze alles zou uithalen en opnieuw beginnen. Zelfs die paar kleinigheden veranderen betekende uren en uren werk tenietdoen... Nee, niet nu, niet vanavond, dacht Anna. Ik ben te moe.

Haar ogen en hoofd deden pijn en de macht over haar vingers was nog maar gering. Waarom had ze de laatste dagen zo hard gewerkt? Ze had alleen maar even gerust om iets te eten, was opgehouden om te slapen als ze echt niet verder kon... Om niet te hoeven denken. Niet aan mijzelf, niet aan Jock, niet aan de stemmen in mijn hoofd als ik wakker ben, mijn dromen als ik slaap... dromen?

Een zacht gemiauw onderbrak haar gedachten.

‘Ach Vlam! Ik heb je alles gegeven, deze dagen, behalve... iets van mijzelf: een beetje praten, een beetje spelen...’

Ze pakte een draad en speelde met de poes; lette na een tijdje alleen nog maar op de bewegingen van ogen, staart en snorharen, lieve en ook erg scherpe klauwtjes.

Toen hoorde ze Edu; hij dacht aan haar: Anna.

Ze luisterde. Hij is hier vlakbij! wist ze. Loopt te wandelen op straat... Hij aarzelt.

Anna, hoorde ze nog eens. Je hebt me verstaan! Mag ik komen?

Edu! Ja. Ja.

Ze bleef onbeweeglijk staan, vergat Vlam, die naar haar op bleef kijken. (Waar is mijn draad? Waar ben jij?)

Edu!

Het kostte haar moeite helemaal te geloven dat ze hem dadelijk werkelijk zou zien, hem zou kunnen aanraken.

Edu. De eerste die op al haar gedachten antwoord zou kunnen geven, als hij dat wilde. Niet de enige van wie zij alle gedachten zou kunnen weten als zij dat wenste...

Anna dacht plotseling aan wat Jock haar had gezegd en zette haar robot op non-actief. Ze wierp een blik in de spiegel. Weet hij hoe ik eruitzie? Ik weet het van hem, maar hoe? Alleen omdat ik hem op de tv heb gezien.

Ze luisterde naar wat hij dacht, terwijl hij het woongebouw binnenging en in de lift omhoog, naar haar toe kwam.

Verlangen. Blijdschap. (Ik ben niet meer alléén.) Een beetje bezorgdheid ook. (Zal onze ontmoeting zijn zoals ik me heb voorgesteld?)

Kom, dacht ze. Gauw, Edu! We kennen elkaar toch al?

Ze deed de deur open voordat hij het sein over had laten gaan; toen stonden ze tegenover elkaar. Ze was maar een moment verwonderd over het d.a.w.-gewaad dat hij droeg; daarna wist ze waarom: een soort vermomming. Een ogenblik later was hij binnen, ze pakten elkaars handen.

‘Anna!’

‘Edu!’

Meer zeiden ze niet.

Ik was zo blij eindelijk iemand te vinden die me meteen antwoord gaf, jij, lieve Edu.

En ik! Ik had nooit durven hopen dat ik een vrouw zou ontmoeten als jij.

Ze maakte een hand vrij en streelde zijn gezicht; hij nam die hand en drukte haar vingers tegen zijn lippen. Ze liepen samen haar woonkamer in, sloegen hun armen om elkaar heen en bleven een poosje heel stil staan.

Voelde jij je soms ook zo alleen? Nu niet meer...

plotseling lieten ze elkaar tegelijk los.

Je verbergt iets! dacht hij.

Jij verbergt iets, antwoordde Anna.

Maar dat kán toch niet? riepen ze elkaar in gedachten toe. Anna wendde zich af en ging zitten.

Edu bleef staan en begon langzaam te praten: ‘twijfel, onzekerheid... vrees.’ Hij sprak de woorden uit alsof ze helemaal nieuw waren. ‘Ik wil niets verbergen,’ vervolgde hij, ‘maar ik doe het toch, al kun jij...’

Ik zal niet bij je binnenkijken, antwoordde Anna zwijgend. Als jij het ook maar niet doet bij mij... Ik durf niet eens door te gaan met mijn eigen gedachten! Hoe kan ik dan naar de jouwe zoeken?

Ze fluisterde: ‘Wees niet bang! Niet voor mij, Edu. Alleen... Ik begrijp het niet...’ Jij bent de Vreemdeling die ik het best ken... ís dat wel zo?

Edu keek naar het bijna voltooide, ronde weef-werk. Mooi! Raadselachtig... beetje angstaanjagend... Feniksvogels… Ach, Anna, jij bent dat, allemaal! Niemand, niemand heeft mij verteld…

Hij draaide zich met een ruk om, liep naar haar toe en ging naast haar zitten op de kleine bank. ‘Hoe was het ook alweer precies?’ vroeg hij zacht. ‘Verberg je gezicht in een waas van... Licht.’

Anna keek naar hem op en glimlachte even; ze herhaalde de laatste zin die hij had gezegd, en zei toen (nog eens) de erop volgende regels van het gedicht voor hem op.

Jock Martijn stapte zijn woonkamer binnen en maakte de envelop open die hij uit zijn post-nis had gehaald. Twee cheques, allebei van Mos Maan: één voor de ogen van een tijger, en – dat was een aardige verrassing – een tweede, veel kleiner bedrag, voor een van zijn andere schilderijen. Hij vond een stift in een van zijn zakken en schreef de naam a. akke op de eerste cheque.

‘Die drieëndertig-plus-een-derde procent commissie moet de d.a.w. maar betalen,’ zei hij tot zichzelf ‘Of zal ík het doen? Nee, ik kan het geld veel te goed gebruiken! Als ik bij Mary Kwang iets verkoop, dan wel...’

Hij haalde nog iets uit zijn zak en keek er boos, zelfs bijna met afkeer naar. Het was de kaart die de computer in het Centrum tevoorschijn had laten springen toen hij zich ‘ziek’ had gemeld:

aan jock martijn, creatief begeleider

wijk twee afdeling vier

- dit is de derde maal in nog geen twee weken dat u wegens ziekte verzuimt

- daarom moet u zich op woensdag de 28e (a.s.) melden bij de dienst algemeen welzijn in uw wijk, medische afdeling

- voor lichamelijk & geestelijk onderzoek

- n.b. gehoorzaamheid aan deze oproep is uw burgerplicht

- deze kaart meenemen aub

Dat kon hij er net nog bij hebben! Jock hoorde in zijn verbeelding enkele van de vele vragen die hem zouden worden gesteld. Maar wat erop te antwoorden?!

Ik heb kort geleden ontdekt dat ik gedachten kan lezen. Ja, ook de uwe wellicht. Ik ben helaas nog maar een beginneling, ongeoefend, en daarom heb ik er bij tijden nogal wat last van...

Nou ja! Voor het zover was had hij nog tijd om een paar geloofwaardiger antwoorden te verzinnen...

En ik heb er écht last van, dacht hij. Niet aan Edu denken, die heeft genoeg aan zijn hoofd, en bovendien is hij met vakantie... Ik zou met Akke kunnen gaan praten; die is tenslotte psycholoog en de enige in wie ik vertrouwen heb... Maar Akke zit niet in Wijk Twee; hij is Chef van Hoofdkwartier-Noord, en bovendien... Ik kan en mag er nog niet over praten, niet officieel... Verdomme, wat ben ik moe. Naar bed gaan? Ik durf niet. Slapen is best, maar erbij drómen zoals vorige nacht... Nee, dan beter wakker! Wakker blijven betekent: denken. Nog erger... Me bedrinken? Durf ik ook niet. Ik vertrouw mezelf nu al nauwelijks, laat staan als ik...

Hij schoof een glazen deur open en liep zijn balkon op. Hij wandelde een paar keer op en neer, bleef staan, leunde met zijn ellebogen op de balustrade en deed zijn ogen dicht.

Hoe was het ook alweer... Rivier van de Vergetelheid… Anna. Niet denken aan Anna! Helemaal niet denken. Verberg je gezicht…

Anna’s stem herhaalde die laatste gedachten en vervolgde het gedicht, heel duidelijk, in zijn hoofd.

Verberg je gezicht in een waas van Licht,

Die met zilver schoeisel treedt.

Jij bent de Vreemdeling die ik het best ken,

Van wie ik het meeste hou –

Je kwam van het Land tussen Waken en Droom,

Koud van de Morgen-dauw.

Jock ging rechtop staan en omklemde de balustrade met beide handen. Heel diep beneden hem stonden mensen op een rolstoep, klonken stemmen, maar hij lette er niet op.

Ze zegt dat niet tegen mij, voelde hij; ze zegt het tegen Edu... Edu, mijn vriend.

Hij deed zijn ogen open en vloekte – ingehouden.

Vreemdeling die ik het beste ken,

Van wie ik het meeste hou...

Edu! Het kan en kon gewoon niet anders... Zelfs niet beter, misschien...

Verberg je geest in een waas van Bedrog.

Metsel een Muur om je hart.

Edu boog zich naar Anna toe en kuste haar. Dank je!

Ze beantwoordde zijn kus en weer sloegen ze hun armen om elkaar heen. Even erna was zij de enige van de twee die zich plotseling losmaakte. Edu liet haar meteen gaan en probeerde zijn geest te sluiten voor de verwarde, verbaasde gedachten die op hem afkwamen; de hare en een ogenblik die van een ander: Jock.

Je bent zo eenzaam, Edu, dacht Anna, en jij bent de enige, die... of niet? En zelfs als jij de enige bent... Ik voelde me ook vaak alleen. Ik wilde, ik zou zo graag... Ik hóú van je! Maar waarom komt Jock steeds weer in mijn geest?... Nu is hij weg. Vol wrok en woede... Of juist helemaal niet? Is hij enkel maar bedroefd? Of ook eenzaam? Gewoon, als wij? Edu, wat moet ik tegen je zeggen?

Ze staarde Edu aan. ‘Vreemdeling-die-ik-het-beste-ken,’ zei ze stamelend. ‘Ik wéét niet wie ik het beste ken, of van wie ik het meeste hou.’

Edu zei niets.

Ze durfde niet naar zijn gedachten te tasten; opeens was ze bang ook dáár een muur te vinden. ‘Hoe dan ook,’ praatte ze verder, ‘Jock houdt niet zo veel van mij als ik van hem. Als hij dat wél deed, dan...’ Edu dacht, half in zichzelf, half tegen haar: Maar hij kan nooit zo van je houden als ik! Zacht zei hij: ‘Jock is je broer.’

‘Wat doet dát er nu toe?’ zei Anna.

Edu zweeg weer. Hier wist hij geen antwoord op.

Anna leunde tegen hem aan en begon te huilen. ‘Lieve Edu, ik ben nog steeds blij met je, en ik hou ook van je. Misschien, over een poosje, zal ik...’

‘Sst!’ zei hij.

‘Ik kan het niet helpen dat ik telkens weer aan Jock moet denken, al verbergt hij zich voor mij, al geeft hij geen antwoord.’

Is het nu, omgekeerd, niet net zo? Verberg jij je ook voor hem, Anna? Ik ben er zeker van dat jij kunt maken dat hij antwoord geeft.

Anna droogde haar ogen af. Misschien heb je gelijk, Edu. Maar ik durf het niet te proberen, niet meer...

Ja, wel, zei hij. O ja, jawel. Wat mij betreft: liever niet.

Ze zaten stil, dicht naast elkaar; ze dachten hun eigen gedachten en spraken tegelijkertijd met elkaar, zonder woorden.

Weet je wel goed, Edu, hoe blij ik was toen je voor het eerst tegen mij praatte – al zoveel dagen geleden. Jij kwam van ver, de Vreemdeling die... Ik dacht: van hém kan/zal ik het allermeest houden. Alle tijd ervoor was er maar één mens die soms, soms... En ik weet niet eens zeker waarom en hoeveel ik van Jock hou. Hij is mijn broer. Jij bent dat niet. En ik? Ik ben niet alleen maar Jocks zusje.

Maak het me niet zo moeilijk Anna! Je vraagt mij toch niet om ráád? Díe kan ik je niet geven, echt niet hoor.

Waarom doen we mensen pijn die we juist lief willen hebben? Jock denkt misschien net als jij, Edu. Zélfs als hij heel veel van mij zou houden, mag/wil! kan hij dat niet. Omdat ik zijn zusje ben. Denk jij dat het zo is?

Je voelt toch zeker wel, Anna, dat ik het ook niet meer weet... laat staan dat ik het begrijp. Dat is niet waar. Ik begrijp het, geloof ik, wél, maar ik wil het niet... Ik weet er geen weg mee... En jij, lieve Anna, je twijfelt nog steeds.

Waarom, vroeg Anna zich voor de zoveelste keer af, verbergt Jock zich voor mij? Dat deed hij vroeger nooit. Hij luisterde vaak niet naar me, maar dat deed hij niet met opzet.

Edu zond zijn gedachten naar Jock; die had inderdaad zijn geest voor Anna... en ook voor hém afgesloten, gebarricadeerd... verboden toegang! Hij wist dat hij in staat was door die barrière heen te breken, maar hij wist ook dat hij het niet zou proberen – dat was te verschrikkelijk, ongeoorloofd; dat kon hij niet.

Alleen jij, Anna, kunt hem misschien zo ver krijgen dat hij je vrijwillig binnenlaat.

Edu schrok op uit zijn gedachten; Vlam was op zijn knieën gesprongen en staarde hem met groene ogen aan. ‘Ach!’ fluisterde hij verrast. ‘Wéér ogen van een tijger.’ Hij stak een hand uit om de poes te aaien.

‘Voorzichtig,’ fluisterde Anna. ‘Ze is schuw.’

Maar Vlam sprong niet weg, integendeel; ze ging liggen en trok haar nagels liefkozend in en uit.

‘Dat heeft ze nog nooit gedaan bij een...’

‘...vréémde,’ vulde Edu aan. ‘Zeg het maar hardop, Anna.’ Hij lachte haar toe, nogal onverwacht. ‘Vreemdeling. Zo noem je me toch?’

Ze lachte terug. Ik vind je erg aardig. Kunnen we niet...

Zomaar even genieten van ons samen zijn. Leven bij het ogenblik. Edu aaide Vlam en dacht opeens aan de Afroini, aan Firth en zijn vriendin Aill... heel even aan Petra.

Hield je van die vrouw? dacht Anna.

Ja... Soms nóg een beetje verliefd, of... verlangend. Niet méér dan dat. Het is voorbij. Bovendien, zij kan geen gedachten lezen; ze wíl het ook niet, is er zelfs een beetje bang voor. Terwijl jij...

Denk voor mij aan de Wouden, viel Anna hem in de rede. ‘Vertel me van de Afroini,’ sprak ze met zachte stem.

Edu vroeg: ‘Hoe weet jij van de Afroini?’

‘Van jóú natuurlijk,’ antwoordde ze een beetje verbaasd. ‘Maar ik weet weinig, Edu. Ik kan wel gedachten lezen, maar lang niet zo goed als jij... Vertel me van de Afroini, met woorden en gedachten, allebei.’

Edu moest denken aan Jock, die hem de vorige dag hetzelfde had gevraagd.

Jock was zijn atelier binnengegaan, dat er een beetje anders uitzag dan gewoonlijk, nu een deel van zijn werk zich elders bevond. Hij tikte eens tegen het glas van een ingelijste, abstracte aquarel; daarachter had hij Barts tekening verborgen. Twee Afroini onder bomen... Hij bekeek zijn verf, pakte een palet en legde het weer neer. Hij voelde zich te leeg en te moe om te schilderen; hij was nog steeds bang voor zijn eigen gedachten en voor die van anderen.

Wat had Edu hem ook alweer verteld? Niet aan Edu den-ken!... Maar wel aan wat hij heeft verteld over een van de Afroini – Firth –, die in mijn geest is geweest en mijn schilderijen heeft bekeken. Wonderlijk.

Plotseling bevond hij zich in het Woud, onder de vlammende bomen was het koel; hij hoorde water ruisen. Ga liggen op het mos, luister naar de waterval, denk niet aan mij, denk niet aan jezelf; dan vertel ik je een verhaal.

Het visioen (maar het was geen visioen) verdween; de stemming en sfeer ervan bleven om hem heen hangen.

Jock verliet zijn atelier, trok zijn kleren uit en ging naar bed. Welke dromen ook zouden komen, het hoefden niet allemaal nachtmerries te zijn.

‘Ik zou daar graag zelf willen zijn, alles zien, horen, aanraken,’ zei Anna. Afroi.

‘Je zou je er zeker thuis voelen,’ antwoordde Edu. Hij keek naar Vlam, die op de grond was gesprongen en zich vol toewijding aan het likken was.

Kun je, vroeg Anna zich af, ook weten wat een dier denkt?

‘Ja zeker,’ antwoordde Edu. ‘En zij weet ook wat jij denkt – voor zover een poes iets van een mens begrijpt.’

‘Het is voor mij net zo moeilijk om Vlam te begrijpen,’ zei Anna.

‘Het is meer vóélen dan begrijpen,’ zei Edu. ‘En...’ Hij brak af en fronste zijn wenkbrauwen.

‘Is er wat?’ vroeg Anna. Vlam sprong op haar schoot.

Stil! Edu bleef onbeweeglijk zitten; hij zag eruit alsof hij ingespannen ergens naar luisterde.

Anna probeerde ook te luisteren, maar wist niets op te vangen dan enkele onsamenhangende gedachteflarden van onbekende oorsprong. Toen zag ze opeens zichzelf, niet als in de spiegel, maar door de ogen van een ander... niet die van Edu... de ogen van een onbekende, onverschillig voor haar persoon, en toch...

‘Anna,’ verbrak Edu zijn zwijgen, ‘heb je wel eens het gevoel gehad dat je werd gevolgd?’

‘Nee,’ zei ze, ‘nee... Behalve nu, zonet. Maar ik heb er ook niet op gelet, of aan gedacht...’ Jock heeft me gewaarschuwd, en jij, Edu, jij ook.

‘Robot op non-actief,’ prevelde Edu. Anna, je wordt gadegeslagen. Bespied.

Waarom? ‘Waarom?’ fluisterde ze. ‘Door wie?’

‘Dat weet ik niet. Iemand die ik niet ken, beneden op straat. Hij heeft opdracht om... je gangen na te gaan. Hij weet niet waarom… En hij, hij verveelt zich. Hij heeft geen micro-ontvanger... nee… kan dus niet horen wat wij zeggen...’ Edu wreef zich over zijn voorhoofd, zuchtte eens en keek Anna ernstig aan. ‘Ik vind,’ zei hij, ‘dat je hier niet alleen moet blijven wonen, de eerste dagen niet tenminste. (Ik wil je niet bang maken.) Kun je ergens anders gaan logeren? Bij vrienden...’

‘Maar Edu,’ begon Anna. (Hij meent het echt.)

‘Ja,’ zei ze, ‘bij mijn vriendin Marya en haar vriend.’

‘Zeg dat liever niet hardop; ik geloof dat hier in huis geen afluisterapparaten zijn; je robot staat op non-actief... maar je kunt nooit weten...’

Mijn vriendin Marya en haar vriend Stan Kaliem in Nieuw Babylon... Maar die gaan volgende week verhuizen... Ach, ik had daar willen gaan wonen met Jock.

Denk nu even niet aan Jock! ‘Volgende week zien we wel weer,’ zei Edu. ‘Kun je nu... (Meteen!)’

‘Nu? Vanavond? Nee, Edu! Ik moet het ze eerst vragen. En een paar dingen inpakken. En Vlam, Vlam moet mee... O, ze vinden het vast goed, ook als ik onverwacht kom, maar het is al laat. Mórgen.’

Edu knikte en fronste opnieuw zijn wenkbrauwen. Die man beneden wordt straks afgelost… en dan? Hoe kan ik iets te weten komen van iemand die zelf niets weet!... Gehuurde spion... moet rapport uitbrengen aan... een anoniem persoon… Hij verwijderde zich uit de geest van de onbekende en dacht vastbesloten: Ik laat je niet alleen vannacht, Anna! Ik ga gewoon ergens op de grond slapen; desnoods voor de deur.

‘Dat hoef je heus niet,’ zei Anna vriendelijk. Ze gaf Vlam een duwtje en stond op. ‘Deze zitbank kun je uitschuiven en dan is het een bed; wel smal, maar...’

‘Dus je vindt het goed?’

‘Dat weet je best, Edu, maar ik wil niet met je samen... slapen...’

Jij weet ook best dat ik niet daarom...

Natuurlijk... ‘Natuurlijk, Edu!’ Al zou je het wel willen.

Hij keek naar haar op en glimlachte weemoedig. Even liefkoosde hij haar met zijn gedachten... nee, met zijn gevoelens. Anna kon niet nalaten zich erin te koesteren: liefde, tederheid... Ze sloeg haar ogen neer om te verbergen dat die vochtig werden en dacht toen een ogenblik aan Jock, hoe hij haar had omhelsd, die maandag dat hij voor het laatst bij haar thuis was geweest. Ook in zijn gevoelens had ze zich gekoesterd... liefde?

Edu trok zijn gedachten terug en de rest van de avond zou hij alleen gewoon met haar praten – dat proberen althans.

‘Voor zover ik weet is er niet door mijn vermomming heen gezien,’ zei hij. ‘Je zult de nacht dus doorbrengen in gezelschap van een lagere d.a.w.-werker, niet planeetonderzoeker Jansen, wat maar goed is ook. Ze kunnen beter niet weten dat wij elkaar kennen.’ (Mooi gezegd; dat ik naar haar toe ging was al riskant... voor háár!)

‘Edu, het lijkt me dat je... te bezorgd bent. Of...’ Anna zocht naar een ander woord (zorgelijk) en vroeg toen: ‘Waarom word ik bespied? Wie doen dat? Wie zijn die ze?’

‘Dat is juist de moeilijkheid; de personen die jou bespieden zijn zelf niet van zo groot belang, ik voel ze maar vaag. Een of meer spionnen in dienst van Grote Organisaties of Politieke Machten...’ Ik ving de gedachten van die man beneden op straat bij toeval op. Daarna heb ik brutaalweg in zijn geest gekeken – iets dat eigenlijk niet zou mogen.

Anna knikte begrijpend. Afluisteren. Inbreken. Ze vroeg: ‘Kun je álles te weten komen, Edu?’

‘O nee! Nee hoor. Ik weet aardig wat, en heb ook wel vermoedens. Maar de... gedachten lezen van... naar de gedachten raden van... Politieke Machten, Anonieme Instanties: dat is bijna onmogelijk. Je kunt iets opvangen van een totale sfeer... soms een sfeer vol tegenspraak, van onenigheid...’ Edu zuchtte weer. ‘Daarbij komt nog dat ik eigenlijk niet wil doen wat zij doen: spioneren.’

‘Je bent erg moe, Edu. Ik zal wat voor je maken. Koffie-nectar. En iets om te eten...’

‘Dank je, liefste Anna. Een halfje nectar is genoeg. En dan... Het is inderdaad al laat.’

Korte tijd later zei Anna: ‘Je hebt me nog steeds niet verteld waarom...’

‘Dat is een heel verhaal; ik zal het je nog wel eens uitleggen.’

Maar Anna wist het opeens precies: Jij denkt dat gedachten kunnen lezen gevaarlijk is! Je hebt me dat eerder gezegd. Is het daarom dat ze...

Edu knikte. ‘Ja. Dat vrees ik. Althans hier, en nu.’

‘Hoe weten ze dat ik...’

‘Ze vermóéden het waarschijnlijk alleen maar. Jij bent tenslotte een...’ Edu zweeg abrupt... een zuster van Jock, had hij bijna gezegd. En Jock heeft me gevraagd haar niet te vertellen dat hij nu ook... Hij sloot snel zijn geest voor haar af, maar het was al te laat. Hoe kon dat ook anders?

‘Jock?’ fluisterde Anna. ‘Ja, Jock zou het ook kunnen; ik hoop al zo lang dat hij het ontdekt.’

‘Jock is planeetonderzoeker op Afroi geweest, net als ik. Ook hij wilde de Wouden in.’

Maar Anna liet zich niet afleiden. ‘Heeft Jock het ontdekt? Kan hij het nu ook? Ja! Door jóú, is het niet, Edu?’

Hij knikte; ontkennen was niet mogelijk meer.

Zuster van Jock... wat... ‘Wat bedoel je daar precies mee?’

‘Sommige gaven of talenten,’ antwoordde Edu, ‘komen vaker in de ene familie voor dan in de andere. Kwestie van erfelijkheid. Ik heb niet erg veel verstand van al die theorieën, maar één ding is zeker: Jock is al een tijd “verdacht” als iemand die deze gave zou kunnen hebben. Weet je, Anna, het is eigenlijk erg dwaas: hij is zich er pas sinds kort van bewust, en jij... jij moet het járen gedaan hebben.’

‘Zo lang ik me herinner,’ zei Anna peinzend. ‘Ze geloofden vroeger zelfs dat ik achterlijk was, omdat ik niet genoeg praatte, ik verwachtte gewoon dat ze zouden verstaan wat ik dacht... Alleen Jock begreep me soms (niet praten over Jock)... Wat zei je ook alweer; erfelijkheid?’ Nadenkend ging ze verder: ‘Ze zeggen dat ik op mijn moeder lijk. Alleen… zij had telkens weer een andere man, terwijl ik juist... Misschien was ze tóch als ik en daarom altijd op zoek naar iemand die... (die ze nooit heeft kunnen vinden). Jock was dol op haar, onze moeder; met mijn vader kon hij helemaal niet opschieten. Ik herinner me maar weinig van haar, het meeste door wat Jock mij heeft verteld. Ze ging dood toen ik vier of vijf was... nee, nog geen vijf.’

‘En toen?’ vroeg Edu zacht. ‘Wie heeft jullie opgevoed, voor jullie gezorgd?’

‘Mijn vader, moeders op één na laatste man. En een heleboel kostscholen. Jocks vader was een hoge technicus in Lunastad, maar die liet nooit iets van zich horen...’ Anna keek Edu aan. ‘Jij hebt een vader en een moeder,’ stelde ze vast, ‘in leven en bij elkaar! Maar geen broers of zusters... Wel vrienden.’ Toch ben je eenzaam, dacht ze bedroefd. Een vreemdeling op Afroi en op Aarde. Waarom mogen ze hier op Aarde niets van Afroi weten? Vertel het ze; dan zul je je minder alleen voelen.

11 Zaterdag: Robot-Technische-Dienst

Jock werd wakker en wilde zich nog eens omdraaien. Zaterdag, ik hoef niet naar het Centrum... Zaterdag! Vandaag komt Xan thuis! Hij kwam overeind. Ik hoop echt hersteld en... in gezelschap van Manski, technicus r.t.d. Hij bleef even op de rand van zijn bed zitten. Ik heb wéér gedroomd vannacht, maar niet zo erg als gisteren... Van Anna, zoals ze vroeger was, vier of vijf. En van moeder. Vreemd! Nou ja, ik weet het niet precies meer. Laat ik liever opstaan; dit kan een belangrijke dag worden.

Om acht uur was hij gebaad, geschoren en aangekleed. Hij zette glazen klaar voor koffie-nectar – de beste die er te koop was... maar wat deed Xan er nog meer aan dan ze warm maken?

Om half negen ging hij even op zijn balkon staan, maar hij bleef er niet lang, omdat er onplezierige herinneringen bij hem opkwamen aan de vorige avond. Hij ging zijn atelier in en dwong zichzelf de ademhalingsoefeningen te doen die hij lang geleden, bij zijn opleiding tot planeetonderzoeker had geleerd.

Ontspan je, concentreer je. Maak je geest leeg en toch waakzaam. Wees kalm en vol zelfvertrouwen.

Om tien uur precies ging het huisdeursein. En ja, daar stonden ze: Xan en technicus Manski.

‘r.t.d.,’ zei de man. ‘Goede morgen, meneer Martijn; hier is mijn kaart.’

‘Komt u binnen,’ zei Jock. ‘Kom erin, Xan, welkom thuis, zal ik maar zeggen! Je ziet er precies zo uit als vroeger.’

‘Dank u, meneer Martijn,’ zei de robot.

‘Precies als vroeger; daar moet ik u iets over meedelen,’ zei technicus Manski. ‘HXan3 weet ervan, dus ik kan openhartig spreken.’

‘Loopt u verder, technicus Manski,’ zei Jock met een gebaar naar zijn woonkamer. ‘Ik stel het op prijs dat u zélf...’

‘Ik heb uw verzoek ontvangen,’ zei Manski, beleefd maar koel. ‘Ik zou in ieder geval zelf gekomen zijn, omdat de reparatie van uw robot geen alledaagse was...’ Hij liep met Jock mee, de woonkamer in. Xan volgde hen.

‘Neemt u plaats,’ zei Jock. ‘Wilt u iets drinken – een koffie-nectar?’

‘Als u die hebt, graag, meneer Martijn.’ Technicus Manski ging zitten.

Jock dacht: Mooi, tot zover heb ik het voor elkaar...

Xan zei: ‘Ik zal nu meteen, meneer Martijn, de koffie-nectar klaarmaken voor u en technicus Manski.’ Het was haast niet te geloven dat hij een week geleden als een soort lijk tegen een muur had gehangen.

‘Ja, mooi, doe dat, Xan,’ zei Jock, terwijl hij tegenover zijn bezoeker plaatsnam. ‘Je weet de weg.’

Technicus Manski knikte goedkeurend, driemaal: éénmaal tegen zichzelf, vervolgens naar Xan en de derde maal naar Jock. Xan gleed de minikeuken in.

‘Zeer juist hem meteen met zijn taak te laten beginnen,’ sprak technicus Manski, bijna vriendelijk. ‘Weet u, uitgeschakeld-zijn-vanwege-een-ongeval plus reparatie is nog moeilijker te verwerken voor een robot dan een veelvuldig non-actief. En dit is wat ik u moet meedelen: uw robot HXan3 is volkomen hersteld; alleen... de afgelopen tweeëntwintig dagen zijn voorgoed uit zijn geheugen verdwenen.’ Hij hief een hand op, alsof hij bang was dat Jock iets zeggen zou. ‘Het kon niet anders, meneer Martijn. De beschadiging van dat deel van zijn brein was te ernstig, onreparabel, niet te vervangen... Maar verder is HXan3 precies dezelfde als de robot die hij tweeëntwintig dagen geleden was. En als ik u een goede raad mag geven: vertelt u hem over die tijd alleen datgene wat voor zijn optimaal functioneren noodzakelijk is.’

Tweeëntwintig dagen... Zó lang – of kort geleden is het dus dat Xan werd veranderd! Jock liet niets merken van wat hij dacht; zijn stem was kalm toen hij antwoord gaf: ‘Ik begrijp het, technicus Manski. En ik zal uw raad zeker opvolgen.’

Xan kwam aanglijden met de geurige nectar, zette twee glazen neer, en schaaltjes met zoetstof en kleine hapjes.

‘Dank je wel,’ zei Jock. Hij stond op en volgde de robot naar de doorgang tot de keuken. ‘Xan, blijf even staan,’ voegde hij erbij, en zette hem toen snel op non-actief.

Daarna draaide hij zich om naar Manski, die rechtop was gaan zitten en hem half verbaasd, half wantrouwig aankeek.

‘Schrikt u niet, technicus Manski,’ zei Jock bedaard. ‘Wat ik u wil zeggen is iets dat Xan beter niet horen kan. Ongeval plus reparatie – laat hij dat voor altijd vergeten zijn; laten wij het ook vergeten, als dat mogelijk is. Maar eerst...’ Hij ging weer zitten, pakte zijn glas en hief het op: ‘Gezondheid!’ Hij leunde, zogenaamd op zijn gemak, achterover in zijn zetel en zag toe hoe Manski zijn glas pakte. En meteen erna, té vlug haast, al had hij er zich op voorbereid, ving hij iets van Manski’s gevoelens op, en fragmenten van enkele onzinnige gedachten:

Valstrik? Of meent hij het? Hij wil mij... zéí hij! Nu drinkt hij. Uit zijn eigen glas, dénkt hij. Ik drink ook, uit zijn... mijn...

Jock riep al zijn geestkracht te hulp. De tijd die hij had zou waarschijnlijk kort zijn; hij was ‘ongeoefend’ en wist erg weinig van zijn tegenstander. Voor goed gedachtencontact is bekendheid en vertrouwen nodig... Maar jou vertrouw ik niet, technicus Manski! Jij bent iemand ánders, niet helemaal wat je hebt gezegd. Al weet je erg veel van robotica... Intussen zei hij, op luchtige toon: ‘Ik moet zeggen – al kocht ik de beste: niemand maakt koffie-nectar zo lekker klaar als Xan.’

‘Inderdaad, smaakt goed,’ sprak Manski. Hij ontspande zich iets, leunde ook achterover.

Je haar is niet geverfd, maar een pruik, stelde Jock vast. Hij pakte het schaaltje met minihapjes en hield dat zijn gast voor, terwijl hij verder praatte: ‘Ten eerste, meneer… technicus Manski, bied ik u mijn verontschuldigingen aan voor… (Waarom flikkert er nu zo iets van triomf in zijn geest, terwijl hij mijn nectar zit te drinken, mijn hapjes aanneemt?) mijn verontschuldigingen voor mijn onbeleefde gedrag van een week geleden.’

Technicus Manski mompelde (zogenaamd vriendelijk) iets onverstaanbaars, als: ‘Ach nee, geeft niet...’

‘Jawel,’ ging Jock voort. ‘Ik heb tegen u – niet persoonlijk, maar wel tegen de r.t.d. – enkele verdachtmakingen uitgesproken... mijn excuses daarvoor! Ik wil niemand ook maar ergens van betichten.’ Hij zweeg een ogenblik, dronk zijn nectar en sloeg technicus Manski gade, die hetzelfde deed. ‘De waarheid is,’ vervolgde hij, ‘dat ik vorige week nogal gespannen was en vol wantrouwen...’ Hij hoorde zichzelf heel overtuigend praten; hij had zijn rol goed ingestudeerd. (Alleen: kan ik dit volhouden: hardop praten en in stilte luisteren, tegelijk?) ‘Wantrouwen tegenover alles. Mijn robot kwam mij minder gehoorzaam voor dan vroeger. Arme Xan! Hij werd de dupe.’

Technicus Manski leek nu werkelijk op zijn gemak; hij sloeg een been over zijn andere en vroeg: ‘Hoezo?’

‘Ik zette hem elk ogenblik op non-actief... Ik dacht, ik verbeeldde me dat ik bespioneerd werd... Maar zelfs als dat zo zou zijn,’ zei Jock, ‘dan toch zeker niet door mijn huisrobot Xan! Ik vraag me nu af of ik ook aan hém mijn excuses moet...’

‘Ben je... Bent u gék,’ viel Manski hem in de rede. ‘Dan zou u zich gedragen als een klein kind dat denkt dat een speelgoedbeest of pop echt levend is. En dat is niet zo! Elke pop, elke robot is wat ú ervan wenst; een goede robot is het altijd, wetenschappelijk voor u geprogrammeerd.’

Nu is hij eindelijk eerlijk en dus... kwetsbaar, wist Jock. ‘U hebt gelijk,’ zei hij, ‘en dit alles is ook: in vertrouwen...’ (Meteen kreeg hij wéér een schok toegestuurd van de andere kant: Ja, Martijn? In vertrouwen? Interessant. Ga door!) ‘Zoals ik al zei, ik was bang bespied te worden... dus weigerde ik zelfs de hulp van een normale reserverobot...’ Jock hoorde zichzelf nog steeds praten, doorkletsen over hetzelfde onderwerp, terwijl hij een tweede nectar inschonk.

En eindelijk kreeg hij een duidelijk antwoord: de hoogmoedige, de afschuwelijke gedachten van technicus Manski – die wel technicus was, maar niet Manski heette, die bovendien zeer geleerd was, machtig en... incognito.

Jock moest zijn vingers beheersen, zodat ze niet zouden beven om het glas dat hij vasthield, terwijl hij binnensloop in de geest van de man die hij als gast had uitgenodigd... Nee! die hij listig zijn huis in had gelokt.

Daar zit je dan! Drink, meneer Jock Martijn! Je wist wat er gedaan was met HXan 3. Dus moest ik die toen wel reprogrammeren en herstellen. Jammer! Nu ja... Wij wisten – door HXan3, Jock Martijn, dat je van een slokje houdt. Nectar. Alcohol!... Wat is eenvoudiger dan een stel glázen te vervangen! In elk drinkglas een zender, een ongelooflijk fijne zender van kristal. Sommige mensen drinken in hun eentje; bijna iedereen schenkt iets in als er een bezoeker is, dat maakt elk gesprek aangenamer... Pracht-idee! Mijn idee, en HXin4 heeft het in nog geen tien minuten klaargespeeld. Jammer dat hij geen gelegenheid meer had voor dat extraatje bij de deur. Jammer ook van...

Op dat ogenblik voelde Jock duidelijk een breuk in de gedachten van de man die zich technicus Manski noemde: ... de polsband, verdomme. Martijn... Jij hebt je robot welbewust onklaar gemaakt! Je hebt dus die polsband gevonden. En hem gehouden... Is dit tóch een valstrik?

‘Ik was ietwat overwerkt,’ zei Jock, ‘en bang dat wie-dan-ook zich met mij zou bemoeien; ik vertrouwde niemand...’ Hij glimlachte. ‘Neemt u nog een hapje! De psychologen zeggen dat zulke gevoelens niet abnormaal zijn...’

‘Ja? Maar,’ zei technicus Manski... (Of hoe je ook heten mag, dacht Jock. Wat is je gezicht plotseling wit, met dat wilde rode haar eromheen.) ‘...meneer Martijn, u hebt nu toch wel weer vertrouwen in de r.t.d. en de d.a.w.?’

Jock haalde zijn schouders op, ‘Zeker... Maar wat zou ú doen als u thuiskwam en uw vertrouwde robot bezig zag met... met iets...’

‘...met iets ongewoons,’ vulde technicus Manski aan; zijn stem klonk hard en geforceerd. ‘Ik zou dan onmiddellijk de r.t.d. en de d.a.w. op de hoogte stellen.’ Hij bekeek Jock, vragend en ook met enige tegenzin... Jij, Martijn, hebt wel de r.t.d. maar niet de d.a.w. op de hoogte gesteld! Je speelt je eigen spelletje... Wat wil je? Hij verhief nog eens zijn stem en vroeg: ‘Meneer Martijn, wat zou u doen als u thuiskwam en iemand – mens of robot – bezig zag afluister-apparatuur in uw woning te installeren?’

Jock zei, volstrekt niet theatraal, zomaar, gewoon, en volkomen eerlijk: ‘Wat ik zou doen? Hem in elkaar slaan!’

Technicus Manski rees overeind. Jock voelde verwarring, vrees en spijt in zijn gedachten:

Hij heeft me erin laten lopen, vast! Maar hij kan niets bewijzen, hij kan niet alles weten... Tenzij... Nee, dát nooit...

‘Moet u nu al weg?’ zei Jock, terwijl hij ook opstond. ‘En de rekening...’

‘...wordt u door de r.t.d. toegestuurd.’ Technicus Manski wachtte een moment en liet erop volgen: ‘U kunt nu uw robot gerust weer activeren!’

‘U hebt gelijk!’ (Dat weet ik tenminste ook zeker: Xan is ge-reprogrammeerd, echt hersteld.)

Jock liet na nog enkele beleefde woorden de man uit die zich technicus Manski noemde. En nu, onmiddellijk: mijn glazen!

Hij bleef even staan kijken naar de gesloten deur. ‘Wat hadden ze daarmee willen doen? Registratie van al mijn bezoekers?’

Hij keek rond. Visifoongesprekken kunnen ze altijd afluisteren, dacht hij, via de Centrale, al is het volgens de wet verboden. Maar: elk afluisteren is zogenaamd niet toegestaan!... Met wie heb ik via visifoon gepraat? Anna! Met welke mensen hier thuis gepraat en iets gedronken? Eén ding is zeker: de gesprekken tussen Edu en mij heeft niemand kunnen afluisteren... althans niet met een of ander apparaat.

Hij ging terug naar zijn woonkamer, keek naar Xan, nog steeds roerloos bij de doorgang tot zijn minikeuken, liep naar hem toe... en bedacht zich. Het is echt beter dat je hier niets van weet.

Hij liep langs zijn robot de keuken in, pakte een vernietigings-wegwerp-zak, schoof een deurtje open en keurde zijn karige servies.

Zes glazen totaal; vier hier, twee in de kamer. Hij pakte er een en tikte tegen de rand, hoorde het fijne, zuivere getinkel van kristal. Alle vier glazen gaven zo’n mooi geluid... Bij mijn weten heb ik nooit echt kristallen glazen in bezit gehad... al zien deze er heel gewoon uit, precies als mijn vorige.

Jock gooide de vier glazen in de vernietigingszak, keek nog eens en dacht: Daar staat nog een glas, ander model… En dat kommetje, dat kleine ding? Het geeft ook zo’n kristallen toon… En dit? Een glazen vaas? Zomaar een beker?

Hij gooide alles wat gevaarlijk zou kunnen zijn in de zak; deed daarna hetzelfde met de twee glazen in de woonkamer, de schaaltjes waarin Xan zoetstof en hapjes had gepresenteerd... zelfs een waterglas uit de natte cel, hoewel hij er bijna zeker van was dat de kleine robot ‘HXin-en-wat-nog-meer’ daar niet was geweest.

Hoe heeft dat kreng alles kunnen vervoeren... in zijn borstkas natuurlijk; plaats genoeg voor zes tot acht glazen en nog meer... zeker als hij voor zulke grappen is gebouwd!

Jock woog de zak in zijn hand; hij had er vast ook onschadelijke dingen in gedaan, maar hij kon beter het zekere voor het onzekere nemen.

Weg met alle spioneer-apparaten al ben ik zelf niet zo’n slechte spion gebleken, weg met alles van glinsterend glas en kristal!

Hij ging zijn huis uit; op elke etage bevond zich een vernietiger maar hij had besloten de Grote Vernietiger te gebruiken, in het souterrain, waar geen mensen woonden.

Vlak voordat hij de lift in wilde gaan, naar beneden, kwam hij een buurvrouw tegen. Hij groette haar beleefd en negeerde haar verwonderde blik op de zak die hij bij zich had; waarschijnlijk vroeg ze zich af wat hij wel wilde vernietigen... iets dat zó ongewenst of gevaarlijk was, dat het niet gewoon kon gebeuren op de twintigste etage.

Een paar minuten later was het gebeurd: zonder getinkel, gerinkel, of geluid van gegruizel en vallen in scherven. Alle vernietigers werkten geruisloos. Jock vroeg zich af hoe lang het zou duren voordat technicus Manski (want zo bleef hij hem maar noemen) zou merken dat zijn ontvanginstallatie niets meer te melden had uit het huis van Martijn.

Knap als hij iets mooiers verzint! En nu meteen nieuw glaswerk kopen: iets erg buitenissigs, in kleur en in vorm.

Hij stapte gelijkvloers de lift uit, liep naar een winkel aan de overkant van de straat en ontdekte daar dat hij maar net genoeg geld bij zich had voor enkele goedkope, lelijke namaakglazen van doorzichtig plastic... en een munt voor de openbare visifoon.

Hij had sinds Manski’s vertrek steeds meer het verlangen voelen groeien iemand te vertellen wat er was gebeurd, iemand bij zich thuis te vragen met wie hij – nu zonder enige terughouding – zou kunnen praten… Wie? Edu en Mick? Die twee hadden hem op het idee gebracht… Nee; zíj hadden vakantie genomen en bovendien: met Edu wilde hij eigenlijk liever niet spreken, niet nu, nu nog niet.

Jock stond voor de openbare visifoon. Er was nóg iemand... Is hij thuis, of in zijn Hoofdkwartier, d.a.w.?

Hij aarzelde geen ogenblik, en zocht contact met A. Akke, op diens privéadres.

12 Zaterdag: Akke, en Anderen

‘Jock! Wat is er?’

Akke was meteen zélf op het visischerm verschenen, in dienstgewaad; hij zag eruit alsof hij haastig ergens vandaan was gekomen, of snel naar iets op weg moest.

‘Ik hoop dat ik je niet stoor...’ begon Jock.

Akke had zijn wenkbrauwen gefronst; hij keek nadenkend... of was het onderzoekend? ‘Nee, nee,’ zei hij, na even zwijgen, kortaf, maar niet onvriendelijk. ‘Wat is er?’

‘Wat...’ Jock kreeg even bijna spijt van zijn impulsieve oproep. Maar na nog een blik op Akke zag hij in dat hij niet meer terug kon. ‘Ik geloof,’ zei hij luchtig, ondanks zichzelf hopend dat Akke de ondertoon van ernst niet horen zou, ‘dat ik in therapie moet! En jij bent toch psycholoog? Wil je bij me komen, bij mij thuis... Ja. Zo gauw je kunt. Nu?’

‘Nu? Als ik m’n lunch op heb. Tien minuten... Of eerder?’ Akke kneep zijn ogen half dicht; hun uitdrukking werd duister.

‘O nee!’ zei Jock snel. ‘Je hoeft je heus niet te haasten. Over een uur is ook goed.’

‘Ik kom zo gauw als ik kan,’ zei Akke, en hij verdween van het scherm nog voordat het helemaal donker werd.

Jock ging met zijn plastic-glazen terug naar zijn huis.

‘Ik heb niets tegen doorzichtig plastic,’ zei Jock tegen zichzelf, ‘behalve als het lelijk plastic is, en dat is altijd nog beter dan spionerend kristal!’ Hij zette zijn aankopen in de keuken. ‘Wat zal Xan hiervan vinden? Wát er ook in tweeëntwintig dagen is gebeurd: zulke glazen heb ik nooit gehad.’

Hij ging naar zijn robot en activeerde hem.

‘Tot uw dienst, meneer Martijn,’ sprak die.

‘Ik ben blij dat je weer terug bent, Xan,’ zei Jock, ‘al heb ik je meteen weer op non-actief gezet. Ik zal je vertellen waarom: ten eerste omdat ik iets onaardigs wilde zeggen tegen technicus Manski. Ten tweede omdat... omdat ik me een beetje schaam.’

‘Ik begrijp u niet helemaal, meneer Martijn,’ sprak Xan. ‘Niet omdat ik uit de reparatie kom; ik weet daar niets meer van en kan er dus geen last van ondervinden. Mag ik u vragen of u werkelijk iets onaardigs hebt gezegd tegen technicus Manski? Hij is een zeer bekwaam robottechnicus. Weet u dat? En als u – ten onrechte – uw plan hebt uitgevoerd, schaamt u zich daar dan voor, meneer Martijn? Dat is naar mijn mening niet juist: gedane zaken nemen geen keer.’

‘O Xan, beste Xan! Technicus Manski is heel, heel bekwaam, maar hij is ook een schurk. Heb je dat woord in je programma staan? En ik schaam me alleen omdat ik – toen jij er niet was – alle glazen heb gebroken; ook de twee laatste, zonet, toen jij op non-actief stond.’

‘Meneer Martijn, het is jammer van uw glazen, maar u kunt, ik kan...’

‘Wij zullen samen nieuwe gaan kopen, Xan, zodra ik tijd heb... Hoe voel je je nu?’

‘Hoe ik mij voel? Ik voel niets, meneer Martijn. Het spijt mij alleen dat u – zoals technicus Manski mij heeft verteld – een week zonder huisrobot hebt doorgebracht.’

‘Ik heb je echt gemist.’

‘Dat spijt mij voor u,’ zei Xan. ‘Niet voor mijzelf, want een huisrobot kan beter wel dan niet gemist worden. Wat kan ik voor u doen?’

‘Op het ogenblik: niets. Behalve dat je erin toe moet stemmen dat ik je dadelijk weer op non-actief zet.’

‘U bent mijn meester, meneer Martijn, dus...’

‘Stil, Xan, ik doe het alleen omdat niemand mag weten wie mijn volgende bezoeker is. niet omdat ik je niet vertrouw, maar omdat jij nu eenmaal alles registreert en onthoudt.’

‘Het is gebleken dat ik niet alles onthoud, meneer Martijn. U weet toch dat er tweeëntwintig dagen...’

‘Uit je geheugen zijn verdwenen! Maar dat is niet jóúw schuld, Xan, het kwam door... ongelukkige omstandigheden. Er is in die tijd heel wat gebeurd. Wat moet ik je ervan vertellen? Ruimteschip Avondster van Venus is veilig geland op Aarde. En die twee planeetonderzoekers waren echt aan boord, met hun tussentijds verslag.’

‘Meneer Martijn, ik herinner me dat de Avondster op weg was naar de Aarde. Maar planeetonderzoekers aan boord? Tussentijds verslag?’

‘Doctor Topf vertelde ons ervan... Oh! maar dat is nog geen tweeëntwintig dagen geleden. Voor een groot deel wereldnieuws, nee, interplanetair nieuws. Nu ja, dat alles kun je gemakkelijk genoeg te weten komen.’

‘Dat is waar, meneer Martijn. Alle veranderingen in de wereldpolitiek en zulke gebeurtenissen kan ik binnen een uur ontvangen en in mijn brein opslaan via de instructieve tv-kanalen. Als ik van de uwe gebruik mag maken...’

‘Natuurlijk Xan!’

Het huisdeursein zoemde. Jock zette de robot op non-actief en ging opendoen.

Akke stapte zonder plichtplegingen binnen, zó snel dat zijn loshangend dienstgewaad fladderde. ‘Goeie morgen... zowat middag intussen, Jock Martijn.’

Pas toen hij Xan zag, hield hij stil en keek – net als bij zijn vorige bezoek – beurtelings van de robot naar Jock. ‘Zo! Je robot terug, hersteld naar ik hoop. En meteen weer op non-actief gezet, fraai hoor! Waarom...’

‘Deze keer werkelijk vanwege jouw bezoek,’ viel Jock hem in de rede. ‘Xan is gerepareerd en betrouwbaar. Maar hij kan nu eenmaal niet anders dan elke bezoeker zien, elk gesprek horen en dat alles onthouden.’

Akke zei niets, keek hem alleen, alweer fronsend, onderzoekend aan.

‘Ga zitten,’ zei Jock. ‘Ik heb nog wat koffie-nectar, de beste. Alleen geen mooie glazen om ze in op te dienen. Wil je wat?’

‘Graag,’ zei Akke, terwijl hij plaatsnam. ‘Jock, wat heb je nu weer gedaan?’

‘Praat niet tegen me alsof ik twaalf ben,’ zei Jock. Hij liep de keuken in.

‘Wat is er gebeurd?’ informeerde Akke, toen Jock terugkwam, met een gevuld glas voor elk.

‘Iets waardoor ik – voor onbepaalde tijd – in mijn eigen huis kan zeggen wat ik wil, met jou praten bijvoorbeeld, zonder dat iemand mij afluistert,’ antwoordde Jock. Hij liet zich in een zetel neervallen. ‘Een héél prettig idee, al heb ik...’

‘Al heb je... wat?’ vroeg Akke.

‘Vlak voor ons visifoongesprek heb ik mijn drinkglazen en ander glaswerk in de vernietiger gegooid,’ zei Jock. ‘Liever had ik alles stuk voor stuk kapot gesmeten!’

‘Je bedoelt...’ begon Akke ongelovig.

‘Ja, mijn glazen. Allemaal afluisterapparaten!’

Even verschenen er kleine lachrimpeltjes om Akkes ogen. ‘De waarheid is soms dwazer dan je in een gekke bui verzinnen kunt!’ Daarna keek hij weer ernstig. ‘Je wilde zo graag in therapie. Voor ik een diagnose stel: vertel op!’

Jock vertelde. Toen hij begon wilde hij niets liever, maar gaandeweg veranderde dat, het kostte hem zelfs steeds meer moeite – Waarom? Akke liet niets van goed- of afkeuring blijken; hij luisterde alleen aandachtig.

‘En dus,’ eindigde Jock, ‘heb ik Xan terug, al is het met tweeëntwintig dagen geheugenverlies, en ik heb me bevrijd van spionage. Ik moet er nu alleen nog achter komen wie technicus Manski in werkelijkheid is.’

‘Wil je dat heus zo graag weten?’ vroeg Akke. ‘Ik ben er zeker van dat er een echte Manski in dienst is bij de r.t.d. De man die hier was heeft waarschijnlijk zijn naam geleend.’

‘Weet jij...? Vermoed je?’

‘Nee, ik weet niets. Ik vermoed dat hij, via de r.t.d. in verbinding staat met leden van de r.b.w. en met de a.v.d.’

‘Aardse Veiligheids Dienst?’

‘Spionage op hoog niveau. Jock, wat kan dat jóú...’

‘Wacht eens!’ Jock kwam overeind, zonder te letten op een protesterende opmerking van Akke. Hij ging naar zijn atelier en was na enkele ogenblikken terug, met schetsboek en tekenstift. Hij legde het schetsboek – welbewust – met de achterkant naar boven op de tafel en sloeg het open. ‘Even geduld, Akke, ik zal proberen...’ Hij begon te tekenen.

Akke dronk zijn nectar op en zei: ‘Het portret dat je van mij hebt gemaakt is werkelijk heel goed, al is het niet erg flatterend. Zelfs mijn vrouw vond het mooi. Ik zou best eens een uurtje voor je...’

‘Sst!’ zei Jock ongeduldig. ‘Poseren hoeft niemand voor mij. Ik kán helemaal niet tekenen naar model.’ Hij streepte driftig door wat hij had getekend en sloeg het blad om.

Hoe zat hij tegenover mij, hoe keek hij... Manski… Technicus... Wie ben je?

Hij ondersteunde zijn hoofd met zijn linkerhand en begon opnieuw.

Na een minuut of tien schoof hij het schetsboek naar Akke toe. ‘Ken je deze man?’

‘Nee,’ zei Akke aarzelend, ‘En toch...’

Jock bleef in dezelfde houding zitten; met zijn rechterwijsvinger tekende hij nu onzichtbare figuurtjes op het tafelblad. ‘Bedek zijn háár eens,’ verzocht hij zacht. ‘Dat is een pruik volgens mij; ik heb met een zwarte stift getekend, maar het is vuurrood, een kleur die helemaal niet bij hem past. Ik denk dat het ware haar eronder steil en blond is, lichtblond zelfs.’

‘Ja,’ hoorde hij Akke zeggen. ‘Nu zie ik iemand anders. En die is me niet onbekend.’

Jock zuchtte even, deels van voldoening, deels van vermoeidheid.

‘Hij lijkt meer op hem dan een tweelingbroer,’ hoorde hij Akkes stem – van heel ver weg, opeens. ‘En dan heet hij niet Manski. En is zéker geen gewone technicus.’

Jock zag allerlei grijs-zwarte vlekken in en door elkaar vloeien tot een grijnzend, meteen weer vervagend gezicht op het witte tafelblad onder zijn ogen. Hij kneep ze dicht en vroeg: ‘Wie is hij dan?’

‘Begonnen als gewoon technicus, dat wel, bij de r.t.d. Opgeklommen tot Chef... Intussen doctor in de Robotica en deskundige op het gebied van Micro-techniek... Hij is nu een vrij man, dat wil zeggen: nergens officieel in dienst. Zijn naam zal je niet eens veel zeggen. Maar er gaan geruchten dat hij in contact staat met veel belangrijke organisaties, als adviseur of als meer dan dat, – alle direct of indirect met de r.t.d. verbonden, – liefst geheime, a.v.d. en dergelijke...’

Akkes stem stierf weg tot een onverstaanbaar gemompel.

Jock ging rechtop zitten en greep de armleuningen van zijn zetel vast. ‘Dus dan heb ik het toch...’ zei hij fluisterend. Hemelse ruimte, dacht hij, wat mankeert me nou? Ik zal toch niet...

‘Terug in je vorige houding,’ sprak Akke, nu heel dicht bij hem. ‘En nog beter, zó: laat je armen op de tafel rusten en leg je hoofd erop.’

Jock deed wat hem werd gezegd. Het gevoel ik val flauw trok langzaam weg. Hij hoorde Akke door de kamer lopen, het ruisen van een waterkraan. Even daarna wist hij dat Akke weer naast hem zat. Hij hief, met oneindig veel moeite, zijn hoofd op en zag hoe die iets liet vallen in een plastic-glas met water, dat eerst naar oranje, toen tot lichtroze verkleurde en ten slotte weer helder werd.

‘Zo. Ga nu weer even overeind zitten en drink dit op.’

‘Wat is het?’ vroeg Jock afwerend. Hij voelde zich misselijk.

‘Iets kalmerends, en nog verfrissend ook,’ antwoordde Akke, hem het plastic-glas voorhoudend. ‘Voor een groot deel lápmiddel natuurlijk, maar op dit ogenblik nuttig, en volkomen ongevaarlijk.’

Jock dronk het glas leeg; het water smaakte naar iets dat hij niet kon thuisbrengen.

‘Haal eens een paar keer diep adem... langzaam...’ beval Akke. Jock deed ook dat; hij zuchtte weer, nu omdat hij zich echt beter voelde. ‘Bedankt,’ zei hij. ‘Heb jij altijd zulke middeltjes bij de hand?’

‘Nee,’ antwoordde Akke koeltjes. ‘Maar ik heb niet voor niets een jaar of wat als arts gewerkt. Sindsdien heb ik wel eens het een en ander bij me... als ik iets verwacht, of iets heb gezien...’

‘Als je wát hebt gezien?’

‘Jouw gezicht vandaag op mijn visischerm bijvoorbeeld! Om nog niet te spreken over... Wat denk jij eigenlijk wel? Ik begrijp best dat sommige dingen onvermijdelijk zijn, maar als je zo doorgaat, Jock!... Heb je gegeten?’

‘Nee,’ zei Jock. ‘Maar het is nog...’

‘Je hebt me zelf hier laten komen,’ ging Akke voort, ‘dus zal ik maar even het heft in handen nemen. Durf je het te wagen je robot te activeren en mij aan hem voor te stellen – laten we zeggen als A. Akke van de d.a.w., je arts en psycholoog?’

Jock was te moe en te onthutst om tegen te stribbelen. ‘Jawel, maar... Akke, ik ben niet ziek!’

‘Dat ben je zeker niet! Je zult het alleen wel worden als je niet een beetje beter op jezelf past. En je krijgt binnenkort beslist méér gedonder aan je hoofd, Jock Martijn!... Kun je opstaan?’

Jock gaf hier geen antwoord op, maar kwam overeind, liep met tamelijk vaste tred op Xan af en activeerde hem. ‘Xan,’ zei hij, met een knikje naar Akke, die naast hem was komen staan, ‘dit is meneer Akke, mijn vriend van de d.a.w., in vertrouwen, en...’ Hij hield op, plotseling geprikkeld door Akkes rustige autoriteit. ‘Stel je zélf maar voor,’ voegde hij er kribbig bij.

‘Uitstekend,’ zei Akke onaangedaan. ‘En jij gaat intussen op je bed liggen, plat op je bed, metéén... Heb je me verstaan, Jock? Ik heb niet veel tijd.’

Jock gehoorzaamde. Even later hoorde hij flarden van een gesprek tussen Akke en Xan... ‘Is er eten in huis?... Nee? Dan moet u dat onmiddellijk gaan kopen... Zorg voor een voedzame maaltijd, licht verteerbaar. Ja, zo gauw u kunt... En vanavond... Hier, bewaart u deze tabletten; om zes uur moet hij er, in water opgelost, nog een nemen. En morgen, voordat hij naar die tentoonstelling gaat… O, weet u daar niets van? Hij zal u daar zeker nog wel van vertellen...’

Nog wat later kwam Akke op de rand van Jocks bed zitten. ‘Het is nu halfeen,’ zei hij. ‘Je robot zorgt voor eten; daarna ga je weer naar bed... laten we zeggen tot halfdrie, drie uur. Omstreeks die tijd komt hier iemand voor je, die...’

‘Wie? Jij?’

‘Nee; ik heb andere dingen te doen. Iemand die we allebei kennen; ik hoop tenminste dat hij kán... Voor alle zekerheid: heb je geld of cheques in huis?’

‘Ja. O, en de cheque van Mos Maan, Akke! Voor de ogen van een tijger. Ik heb die al op jouw naam gezet, neem ’m mee als je wilt. Alleen die drieëndertig-en-eenderde procent...’

‘Is voor rekening van de d.a.w. En nu, Jock...’

‘Wacht nog even! Eerst, Akke, moet ik je...’

Jock was zijn bed en de slaapkamer uit voordat Akke iets zeggen kon. Heel kort daarna sprak hij weer, nu vanuit zijn woonkamer: ‘ik moet je eerst dit nog laten zien.’

Jock legde een aquarel op de tafel; hij schoof het glas uit de klemlijst die het papier erachter vasthield en haalde er iets anders onder vandaan:

de waterverftekening van bart doran.

‘Jij weet het al een poosje, Akke; jij bent een van de ingewijden en je hebt geheimhouding beloofd. Ik weet het nu ook, maar ik... heb niets beloofd. En... Bart Doran weet helemaal nergens van, al heeft hij deze waterverfschets gemaakt van... de afrioni.’

Ze keken allebei naar Barts tekening en zwegen.

Toen Jock de schets opnieuw had verborgen, zei Akke zacht: ‘Edu heeft het me verteld. Maar jij weet meer, want met jou praat hij... op die andere manier... Ga alsjeblieft zitten,’ onderbrak hij zichzelf, ‘voordat je werkelijk van je stokje gaat!’

Jock liet zich zwaar in een zetel zakken. Hij zei dof: ‘Ik weet me geen raad met die jongen; er zit veel meer in dat hoofd van hem dan ik ooit had gedacht, dan zelfs jij vermoedt, vrees ik. Ik heb hem verkeerd aangepakt... weet ik best. Ik heb zelfs geprobeerd, nou ja... Er is maar één ding dat ik zeker weet: hij heeft problemen die te maken hebben met een kat.’

‘Daar weet ik alles – althans heel veel van,’ zei Akke geruststellend; hij ging ook zitten. ‘Dat is voor mijn verantwoording.’

‘Behalve dan dat Bart en ik allebei de ogen van een kat hebben geschilderd...’

‘Van een tijger, dacht ik!’

‘Kat? Tijger? De tijger was toch ook een kat... En Edu stuurde mij een visioen van nóg een paar ogen, die ik op Venus... of Afroi heb gemaakt. Akke, ik weet iets meer dan een paar dagen geleden, maar ik begrijp er hoe langer hoe minder van.’

‘Dat geldt voor mij ook, Jock! Maar jij zit in een ingewikkelder situatie dan ik. Ik meen wat ik zeg: spaar je krachten, gebruik ze alleen als het werkelijk nodig is. En je zult ze nodig hebben, daar ben ik van overtuigd.’ Akke had, al pratend, afwezig Jocks schetsboek gepakt, een blik geslagen op de tekening van de zogenaamde Manski, hij legde het weer neer, sloeg het nog eens open, zag onverwacht een portret van Anna en deed het meteen weer dicht.

Maar Jock had het toch gemerkt. Die voelde dat al het bloed uit zijn gezicht wegtrok, maar hij was niet in staat zich te bewegen, iets te zeggen, of zelfs zijn ogen af te wenden.

‘Sorry, Jock,’ zei Akke.

Hij wachtte een poosje en vervolgde: ‘Ik had het je zeker vandaag laten weten, en nu ik tóch hier ben: je halfzuster Anna is sinds vanmorgen niet meer in haar eigen huis; ze logeert bij vrienden hier in de stad. Dit omdat het Edu – en ik ben het met hem eens – veiliger leek dat ze niet alléén woont... de eerste dagen tenminste.’

‘Wáár?’ fluisterde Jock. ‘Waar is ze?’

‘Dat kan alleen zijzelf je vertellen... Hoewel jij het nu, zonder twijfel, altijd te weten kunt komen, op jóúw manier... al is het alleen maar van mij, bijvoorbeeld.’

Jock hoefde niet te raden naar wat Akke dacht: Ga je gang als je het niet laten kunt, maar zonder mijn toestemming!

‘Waarom...’ begon hij hees.

‘Háár wens,’ zei Akke kortaf. ‘Wees ervan overtuigd dat ze zo veilig woont als mogelijk is. De d.a.w. (mijn afdeling) houdt ook nog een oogje in het zeil. Wat de rest betreft: ik zie op dit ogenblik geen enkele reden om mij met jullie privézaken te bemoeien...’ Plotseling glimlachte hij, warm en vriendelijk, na zijn koel-zakelijke woorden. ‘Kop op, Jock! Ik geloof dat ik Xan al hoor... zo heet hij toch, je robot? Berg die tekeningen weg in je atelier, ga eten en naar bed.’ Hij stond op. ‘Tot morgen.’

‘Morgen?’ herhaalde Jock, niet-begrijpend.

‘Op de tentoonstelling bij Mary Kwang. Vertegenwoordigers van alle Creatieve Centra zijn uitgenodigd; daar hoor ik wel niet bij, maar ik kom toch, officieel gevraagd als chef d.a.w.-Noord, en bovendien nog door Edu en Mick...’

‘Ik ben helemaal vergeten iemand uit te nodigen,’ mompelde Jock. ‘Nou ja, denk dan maar dat ik je er ook bij vraag, al is het niet officieel.’

‘Dank je,’ zei Akke. ‘Tot ziens.’

Pas toen hij weg was, bedacht Jock dat hij nu nóg Manski’s ware naam niet wist.

Hij deed wat Akke hem had aangeraden (of bevolen), at een deel op van het gezonde (en dure) maal dat Xan hem voorzette en ging erna op zijn bed liggen. Hij was bijna weggedoezeld toen het deursein ging.

‘Meneer Martijn,’ klonk Xans stem bescheiden, ‘een bezoeker voor u. Van de d.a.w. Maar zonder kaart.’

‘Als-ie is gestuurd door Akke, laat hem dan binnen,’ zei Jock. ‘Dan hou ik m’n hoofd wel even onder de kraan...’

‘Moet je zeker doen,’ zei een bekende stem. Jock schoot overeind. ‘Mick!’

‘Juist zo! Sta op en trek stevige kleren aan. Heb ik ook, onder dit mooie gewaad. En laarzen.’

‘Wat...’ begon Jock.

‘Schitterend idee van Akke, voor jou, mij en Edu. Alleen... Edu kan jammer genoeg niet van de partij zijn. We gaan mee met een exclusieve excursie; er vertrekt een maxi-mobiel van het Blauwe Plein; kwart over drie precies, dus schiet een beetje op. Het dichtstbijzijnde bosreservaat is te ver, maar ons doel is toch ook de moeite waard: ‘Natuurreservaat zee-strand-duin van Babylon-West.’ Daar gaan we heen, om uit te waaien, in water te waden, wat wolken en misschien een paar watervogels te zien.’

Jock was intussen al bezig zich te verkleden. ‘Mick, jij moet het hier op Aarde ook wel heel vervelend vinden.’

‘Mm ja... soms... al is het prettig om weer eens naar een goed eethuis of danshol te gaan. Ik verlangde erg naar hier toen ik op Afroi was,’ zei Mick; ‘en nu word ik opgewonden als ik aan een golfje zeewater denk, of als ik een boom zie van meer dan vijf jaar oud.’

‘Waarom komt Edu niet mee?’ vroeg Jock, terwijl hij de laarzen aantrok die Xan hem had aangereikt, zijn ogen zorgvuldig op die handeling gericht.

‘Hij zou en wou wel! Maar een uurtje geleden werd hij opgeroepen door een of ander Belangrijk Persoon van het Aards Parlement, r.b.w. of weet ik veel. Of de jongen niet genoeg te doen heeft! Het zal wel over de Conferentie gaan.’

‘Conferentie?’

‘Hé, heb jij, Aarde-bewoner, het laatste nieuws gemist? De Grote Conferentie van het Aards Parlement met de Raad van Buitenwerelden in Sri Lanka is geheel onverwacht (lach niet, Jock Martijn) een week vervroegd. Begint nu op woensdag de zevenentwintigste, of achtentwintigste... Maar alsjeblieft,’ viel Mick zichzelf in de rede, ‘laten we vanmiddag niet over zulke dingen praten! Misschien komt Edu straks ook nog even naar het natuurreservaat, om ons af te halen. Zeur hem dan niet aan z’n hoofd, Jock. Die tentoonstelling is er immers, morgen. Zogenaamd kunst en niet-politiek, maar ik denk er anders over... Zo, je bent klaar, kom mee.’

Jock wendde zich nog even tot Xan. ‘Als je je via mijn tv van het wereldgebeuren op de hoogte wilt stellen, ga dan je gang. Van die tentoonstelling vertel ik je nog wel.’

Natuurreservaat zee-strand-duin: één middag daar kostte Jock iets meer dan de hele cheque die hij had gekregen van galerie Mos Maan. Duinen (op één duin een eethuis natuurlijk, luxueus en bijna onbetaalbaar), strand, zee; zelfs een paar meeuwen, en mosselen op een oeroude golfbreker van basalt, die een eind het water in liep. Een klein groepje bekeek alles, onder leiding van een opzichter. Twee jonge mannen dwaalden al gauw af en gedroegen zich – al naar de inzichten van de personen die naar hen keken – als ‘Aardige kerels’ (was ik maar met hén meegegaan), ‘Ongewoon, aanstellerig’ (zouden in therapie moeten), of ‘Onverantwoordelijk en waaghalzig’ (ik zou er een ordebewaarder bij roepen). Jock voelde, als van ver, al die gedachten, maar hij trok zich er niets van aan. Hij stapte met Mick door het natte zand, beklom de mooiste duinen (helaas: verboden u buiten de paden te begeven), snoof de zilte zeelucht op en liet de wind door zijn haar waaien. De tijd vloog om... er wás geen tijd.

Toen de middag ten einde liep, stond Jock in zijn eentje op de golfbreker. De meeste excursiegenoten hadden zich naar het eethuis begeven; Mick was achtergebleven, een eindje verder op het strand. Nog veel verder zag Jock iemand aankomen, hun richting uit; hij wist meteen wie het was. Edu. En Edu dacht aan...

Jock sloot zijn geest af, keek voor zich, en daarna omhoog, naar donkere wolken met lichtende randen. Hij wist opeens dat Anna nu ook naar zulke wolken keek, misschien wel naar dezelfde, en dat hij zonder veel inspanning te weten kon komen waar ze was.

Ik probeer het niet, zei hij tot zichzelf, en wellicht ook tegen Anna. Alleen weet ik dat ik je gauw zal ontmoeten, hoe dan ook. Een onverwachte, erg intrigerende gedachte kwam bij hem op: De versregels van die heel oude dichter, van jou, van mij, van Edu – misschien van ons allemaal... kun je die ook ánders opvatten?

Vreemdeling die ik het beste ken,

Van wie ik het meeste hou...

Jij bent mijn vreemdelinge, Anna! Al ken ik je niet goed genoeg, lang niet goed genoeg...

Verschillende dingen, vlak na elkaar, deden hem opschrikken. Een korte gedachteschok – niet naar hem gericht: zo intens dat het bijna lichamelijk pijn deed, een gevoel van in een diepte getrokken te worden, onder water... Bijna onmiddellijk erna hoorde hij Mick roepen: ‘Edu!’ En vervolgens dringend, nog eens Micks stem: ‘Jock, Jock! Kom hier! Vlug!’

Edu was, in plaats van naar een van hen toe te komen, naar de vloedlijn gegaan en het opkomende water in gelopen... Nu stond hij er tot over zijn knieën in, onbeweeglijk als een standbeeld, zijn hoofd gebogen.

Hij reageerde volstrekt niet op wat Mick en Jock zeiden; ten slotte pakten die hem elk bij een arm en dwongen hem zo, tussen hen in, naar het droge te lopen.

Ze wierpen allebei een blik op Edu’s gezicht, keken toen voor zich, en even later ongerust naar elkaar.

Wat is dit? vroeg Jock zich af. Een soort trance?

Op het duin met het eethuis stond iemand naar hen te wuiven: ‘Terugkomen; de excursie is ten einde!’

Jock en Mick schrokken alle twee toen Edu begon te praten: ‘Niet zo bezorgd! Ik wilde me heus niet verdrinken!... Weten jullie hoeveel vissen er nog steeds onder water zwemmen, zelfs hier?’

‘Nee...’ fluisterde Mick. Edu’s vraag scheen iets voor hem te betekenen. ‘Waar... waar was je?’

Jock zei niets. Na die ene schok van gedachten (van Edu afkomstig!) voelde hij zich nog steeds een beetje als verdoofd. Hij bleef Edu alleen aankijken: Wat heb je nu weer gezien? Nog meer Afroini?

‘Ja,’ zei Edu. ‘Nog meer...’ Hij zag er weer normaal uit. ‘Jock, jij durft dingen te schilderen die niets voorstellen, die niet bestaan en die toch wat zijn! Kijk dus niet zo verwonderd. Morgen is er die tentoonstelling en die is droevig genoeg – grotendeels: een leugen. Jock Martijn, help me, help ons morgen, alsjeblieft.’

13 Zondag: tentoonstelling

Of het nu kwam door de excursie naar het natuurreservaat (ondanks het door Edu veroorzaakte onverwachte slot ervan), of door de tweede tablet van Akke, of door de smakelijke maaltijd die Xan voor hem had klaargemaakt – in geen nachten had Jock zo lekker geslapen.

Pas tegen de morgen kwamen de dromen, die, naar hij steeds sterker was gaan vermoeden, niet enkel en alleen voortkwamen uit zijn eigen geest.

Twee fragmenten bleven hem min of meer bij, toen hij, gewekt door Xan, aan deze gewichtige zondag begon.

Mijn cursisten in het Centrum; ze zijn wat van plan. En Bart is de aanstoker... Maar wát? Ik weet het niet, of niet meer... Het heeft waarschijnlijk iets met de tentoonstelling te maken, waar ze vandaag niet zijn uitgenodigd!

Het tweede dat hem was bijgebleven, verontrustte hem meer: Er is iemand die zich ernstige zorgen maakt. Iemand met veel verantwoordelijkheidsgevoel. Iemand die ik ken... Wie? En opeens wist Jock het: de man die hij altijd als sterk en evenwichtig had beschouwd... Een bron van kracht, en dat is hij nog... Akke! Waar maakt hij zich zorgen over?

Onder het ontbijt vertelde hij Xan het een en ander over de tentoonstelling. De robot had zich intussen op de hoogte gesteld van vele dingen die er in de afgelopen weken waren gebeurd – al wist hij natuurlijk niets van de Afroini, en evenmin van Jocks zich snel ontwikkelende paranormale gave. Xan was geprogrammeerd (na zijn herstel opnieuw) en ingesteld op zijn meester: ex-planeetonderzoeker, schilder en Creatief Begeleider... geheel correct volgens de normen van ruim drie weken geleden. Er waren echter gebeurtenissen uit zijn geheugen verdwenen die Jock hem niet kon vertellen, hoe belangrijk ze voor hem ook waren.

Je weet niet, Xan, dat ik me, gisteren precies veertien dagen geleden, opzettelijk nat heb laten regenen op mijn balkon.

Je kent geen van de schilderijen die ik sinds die dag heb gemaakt.

Je herinnert je niet dat je me hebt verweten dat ik te vaak het woord ‘bevel’ gebruikte. Maar je herinnert je gelukkig ook niet dat ik je onklaar heb gemaakt, je in zekere zin halfdood heb geslagen.

En je kunt zelfs niet vermóéden wat erna is gebeurd.

De Jock Martijn van nu was niet dezelfde als de Jock Martijn van drieëntwintig dagen geleden – en dat kon, zelfs onder een luchtig gesprek tijdens het ontbijt, tot ernstige overpeinzingen leiden... Maar ik peins niet meer, ik verdom het verder, spaar mijn krachten. Voortaan bemoei ik me alleen nog maar met mijn eigen zaken, niet met die van anderen, en zeker niet met die van r.b.w., d.a.w., c.r.n.b., r.t.d., a.p., a.v.d. Nee!

Toch kon Jock niet laten zich af te vragen hoeveel vertegenwoordigers van de Grote Organisaties en Machtige Instanties waren uitgenodigd door Mary Kwang, in overleg met Dr F.P. Topf, p.g., l.a.p. (s.t.)[6] Ach! Als alles anders was geweest, had ik Anna uitgenodigd. En hij vroeg zich meer dan één maal af hoe Edu en Mick de tentoonstelling zouden openen. Wat had Edu bedoeld met: ‘Help ons alsjeblieft?’

Je weet van de Afroini op het land, fluisterde Edu’s stem in zijn geest. Er zijn ook Afroini in het water. Die in het water kunnen niet praten als wij, maar hun gedachten overbruggen de afstanden tussen alle planeten in ons zonnestelsel. Misschien reiken ze nog verder, dat weet ik niet... Ze zochten contact met mij, gisteren – helemaal van Afroi naar hier – voor het eerst. Ze willen geloof ik dat ik, een mens... dat ik hier, ook voor hén...

Zijn gedachten werden vager, een beetje verward. Jock wist niet of het aan hém lag, of aan Edu zelf.

Hij probeerde zich deze geheel nieuwe Afroini voor te stellen, maar het lukte hem niet. Hij sloot zijn ogen en huiverde even. Wat willen ze? vroeg hij.

Weet ik niet zeker... Dat ik als hun vertegenwoordiger, namens alle Afroini... Edu zweeg.

Het contact was weg.

‘Meneer Martijn,’ zei Xan, ‘voelt u zich niet goed?’

Jock schudde gespannen zijn hoofd. Het lukte hem echter niet opnieuw contact te krijgen; hoe hij ook dacht, wat hij ook vroeg: Edu bleef zwijgen.

‘Meneer Martijn,’ zei Xan, ‘neemt u het mij niet kwalijk, maar het lijkt mij gewenst dat u nu een tablet inneemt. Ik kreeg er een als reserve, van uw arts en psycholoog, de heer A. Akke – om aan u te geven bij onvoorziene omstandigheden.’

Jock deed zijn ogen open.

‘Naar mijn mening hebt u er nu een nodig,’ ging Xan voort, terwijl hij een tablet in een glas water liet oplossen. ‘En dan in de namiddag een tweede, voordat u naar de expositie gaat.’

‘Naar de expositie die grotendeels een leugen is,’ prevelde Jock.

‘Wat bedoelt u, meneer Martijn?’ vroeg Xan.

‘Niets bijzonders,’ antwoordde Jock. ‘Geef maar hier, Xan. Lapmiddel, zoals Akke zelf heeft gezegd, maar het kan nooit kwaad.’

‘Dat is een van de dingen die nieuw voor mij zijn,’ sprak de robot. ‘In de tijd vóór tweeëntwintig, nee, drieëntwintig dagen geleden kwam er nooit een arts of psycholoog bij u thuis. Er mankeert toch niets aan uw gezondheid, meneer Martijn?’

Jock dronk het glas leeg. ‘Nee hoor,’ antwoordde hij. ‘Ik heb alleen de afgelopen dagen te hard gewerkt.’

‘Toch niet,’ zei Xan, ‘omdat u geen huisrobot had, die...’

‘Nee,’ viel Jock hem in de rede... ‘Ja!’ verbeterde hij zichzelf. ‘Dat is één van de redenen. Soms gebeuren er te veel dingen tegelijk, Xan. En dan... ach...’

Xan begon de tafel af te ruimen. ‘Ik begrijp al weer niet geheel wat u bedoelt,’ zei hij. ‘U moet misschien een extra-revisie voor mij aanvragen, meneer Martijn.’

Jock zei verbaasd: ‘Xan, ben je nou helemáál...!’

‘Helemaal wat?’ vroeg Xan. Toen Jock geen antwoord gaf, praatte hij verder: ‘Ik zei dit omdat ik de indruk heb, dat mijn programma niet meer uiterst precies op u is afgesteld. Het komt mij voor dat u in die drieëntwintig dagen bent veranderd. In de jaren dat ik bij u in dienst ben, meneer Martijn, (ik spreek over die tijd minus drieëntwintig dagen) hebt u elke dag alcohol gebruikt, vaak meer dan goed voor u was. Er is een aangebroken fles aanwezig, maar u hebt gisteren geen druppel gedronken. Dit is tamelijk uitzonderlijk. En na mijn verplichte administratie van uw huishoudkas, ben ik – onder meer door afschrijvingen van cheques en het tellen van lege flessen – tot de conclusie gekomen dat u op zijn minst vier dagen lang geen alcohol hebt aangeraakt.’

Jock staarde zijn robot aan, met het dwaze (of niet-dwaze?) gevoel: Moet ik nou lachen of huilen?

‘Dit alles kan tijdelijk zijn en samenhangen met een plotselinge verandering in uw lichamelijke en geestelijke toestand,’ vervolgde Xan. ‘Maar – nogmaals mijn verontschuldigingen, meneer Martijn – er zijn meer feiten die ongewoon zijn en die ik met elkaar in verband probeer te brengen: het bezoek van meneer Akke, die u langer schijnt te kennen dan sinds gisteren, de eigenaardige opmerkingen die u soms maakt, het feit dat u zeer veel geschilderd moet hebben, zodat u in een grote galerie exposeert, het feit dat uw gedrag tegenover mij zonder enige twijfel gewijzigd is...’

‘Stil!’ riep Jock. ‘Alsjeblieft, Xan, stil. Er is wat veranderd, maar dat gaat alleen mijzélf aan! Tenminste nu... Ik ben bang dat...’ Hij maakte de zin niet af.

‘U bent bang. Bang?’ zei Xan. ‘Voor wat? Ik heb het jongste nieuws bestudeerd en er is inderdaad het een en ander veranderd.’ Hij zweeg enkele seconden. ‘Ik ben slechts uw bediende, meneer Martijn,’ zei hij toen, ‘maar ik ben niet vergeten dat u planeetonderzoeker bent geweest – het laatst op de planeet Venus, die nu in ieders aandacht is. Het zou kunnen zijn, dat u door uw vroegere beroep ook vandaag meer met die planeet hebt te maken dan u mij hebt verteld... neemt u mij niet kwalijk; misschien zelfs meer dan u zelf weet.’

Eindelijk was het dan zover: de tentoonstelling gewijd aan de Buitenwerelden zou worden geopend. Edu en Mick stonden gereed, allebei in het wit-en-geel van het officiële planeetonderzoekers-tenue. Mary Kwang – werkelijk beeldschoon deze namiddag – glimlachte, drukte handen, liet zich een hand kussen en heette de laatstaangekomenen welkom. Het was ontzettend vol in de galerie: de kunstenaars – sommige schitterend, andere absurd of zelfs armoedig gekleed (Jock had gemerkt dat hij er veel te gewoon uitzag) – waren in de minderheid... Heel veel hooggeplaatste personen, mannen en vrouwen: van het Stadsbestuur en de Culturele Raad Nieuw Babylon, planeetgeleerden, zoals Dr Topf, in hemelsblauw, d.a.w.-functionarissen in gedempt groen... Jock zag Akke voor het eerst met al zijn kokardes op.

Een bonte mengeling van kleuren; er waren ook erg veel verslaggevers en cameralieden.

Akke was in gezelschap van zijn vrouw; hij kwam met haar naar Jock toe. ‘Dit is Ida,’ zei hij; ‘jullie hebben elkaar al eens gesproken, dus verder voorstellen is niet nodig...’

Mevrouw Akke sprak met Jock over het tentoongestelde werk (voor zover dat te zien was met al die mensen) en prees lachend de schets die hij van haar man had gemaakt. ‘Een heel andere kant van je talent, Jock – ik mag toch wel ‘‘Jock’’ tegen je zeggen? Ik vind je werk heel mooi, dat meen ik echt...’

Jock geloofde dat zonder voorbehoud; hij vond haar nog steeds sympathiek. Terwijl hij met haar praatte, voelde hij iets van Akkes trots op haar, en zijn tederheid (Zou Jock háár portret voor me willen schilderen?) maar het kwam hem ook voor dat Akke haar eigenlijk liever niet mee had willen nemen... Is hij nog steeds bezorgd? vroeg Jock zich af. Wat zou er hier nu kunnen gebeuren? En wat zullen Edu en Mick dadelijk...

Dr Topf drong zich, groot en blauw, tussen Mick en Edu in, schraapte zijn keel en sprak enkele woorden ter inleiding.

Jock hoorde met een half oor wat hij zei; de planeetgeleerde vertelde niets nieuws (‘Combinatie van kunst en kennis van de Buitenwerelden... Grote ontdekking... Wouden van Venus voor mensen bewoonbaar...’) en luisterde intussen naar de gedachten onder al die woorden: Die Afroini – alles goed en wel – mogen, moeten blijven. Maar de hele planeet? Echt te veel voor ze... Hoe... Hoe? Hier! Ze denken niet tot hier, tot op Aarde...

Wat bedoelt hij daarmee? vroeg Jock zich af, en toen pas besefte hij dat hij aan het ‘afluisteren’ was... Maar móét je je vijand juist niet afluisteren?

‘En nu,’ eindigde Dr Topf, ‘geef ik het woord aan de planeetonderzoekers die deze expositie zullen openen.’

Toen Dr Topf zich teruggetrokken had, gingen Edu en Mick iets dichter bij elkaar staan. Micks gedachten waren erg duidelijk: Schoft van een Topf... beetje plankenkoorts... bezorgd om Edu...

Edu’s geest was volkomen ondoordringbaar, merkte Jock, opeens ook bezorgd.

Het werd stil; bijna iedereen keek naar de twee in wit-en-geel geklede jonge mensen. Mick stootte Edu bijna onmerkbaar aan: Begin nou!

Mary Kwang zei: ‘Deze twee planeetonderzoekers, van wie Edu Jansen de eerste was die zich het Venus-woud in waagde...’ Ze sprak alsof ze souffleerde bij een toneelstuk.

Edu’s gezicht kwam plotseling tot leven. ‘Dank u, mevrouw Kwang! Maar ik was niet de eerste. Nu ja... Ik mag, samen met mijn vriend en collega, Mick Tomson, deze expositie, gewijd aan...’ Hij fronste nadenkend zijn wenkbrauwen en zweeg.

‘Gewijd aan de Buitenwerelden,’ zei Mick.

‘Buitenwerelden,’ sprak Edu op afwezige toon. ‘Wij openen deze tentoonstelling omdat...’ Wéér hield hij op.

Maar, vermoedde Jock opeens, het is niet helemaal afwezigheid, of zelfs helemaal niet. Er zit meer achter!

Om hem heen werd gekucht, gezucht en gefluisterd.

‘Omdat jij, Edu Jansen,’ zei Mick luid, ‘de eerste was die...’

‘Dat is niet waar!’ viel Edu hem in de rede, met nadruk en volstrekt niet afwezig meer, ‘anderen hebben het vóór mij gedaan. Ze kwamen alleen ziek of krankzinnig terug!’

De stilte die nu viel was echt: gespannen en vol aandacht. Jock ving een glimp op van Dr Topfs gezicht, boos-blozend en wantrouwig.

Mick knikte en zei toen, duidelijk en kalm: ‘Da’s waar, Edu; dat heeft men tenminste altijd gedacht. Maar laten wij...’

‘Laten wij het daar, bij deze feestelijke gelegenheid, niet over hebben,’ viel Edu in. (Het lijkt wel een toneelspel; is het een toneelspel?) ‘Wij weten nu dus,’ vervolgde Edu, ‘waarom jij en ik deze tentoonstelling mogen openen: omdat wij geen van beiden ziek of krankzinnig zijn! Is het waar of niet, Mick? Niet ziek, niet krankzinnig... misschien wél dom, onverstandig, of... gewoon in de war.’ De laatste woorden klonken volkomen oprecht. Edu ging voort: ‘In de war! Al was het alleen maar om alle kunstwerken om ons heen; er zijn ontroerende bij, en ware, en net-echte, en vreemde, en heel mooie... Ik heb ze allemaal bekeken, een paar dagen geleden al. Voor u zal dat moeilijker zijn, want er zijn hier nu veel meer mensen dan kunstwerken...’ Hij glimlachte ironisch. ‘Mijn verontschuldigingen, mevrouw Kwang; ik weet dat deze expositie langer dan vandaag...’

‘Drie weken,’ zei ze zacht.

‘Nog drie weken te bezichtigen zal zijn.’

‘Voor het zover is,’ viel Mick in, ‘moet deze tentoonstelling eerst geopend worden! Wordt het zo langzamerhand niet eens tijd dat je daarmee begint?’ De twee collega’s grijnsden elkaar toe, en sloten daarmee een moment alle andere aanwezigen buiten.

‘Je hebt gelijk,’ zei Edu. ‘Ze verwachten dat ik namen zal noemen, maar er zijn er te veel. Kijk bijvoorbeeld naar dit object, geïnspireerd op de oude, koude, rode rotsformaties op Mars; Reuz heet de beeldhouwer. Hij is maar één van de velen wiens werk hier is tentoongesteld... Ik kan ze echt niet allemaal noemen. Toch is er iemand die mijn vriend en ik op dit ogenblik speciaal willen bedanken, de schilder...’ Hij stokte.

Mick maakte zijn zin onmiddellijk af (Veelbetekenend? dacht Jock verschrikt): ‘De schilder van de bewegende bergen.’

Jock keek plotseling recht in het gezicht van Akke – die leek ook van zijn stuk.

Na even zwijgen klonk gefluister: ‘Welke schilder is dat?’ Iemand antwoordde: ‘Jock Martijn.’ Een ander: ‘Jock Martijn? Wie is dat, in ruimtesnaam?’

‘Stil, alstublieft!’ zei Edu er krachtig bovenuit. ‘Dit is een unieke tentoonstelling, omdat sommige mensen erdoor zullen begrijpen wat een andere wereld betekenen kan...’ Hij sprak rustig door, zó, dat wat hij zei pas na enige tijd tot de meeste aanwezigen doordrong: ‘Wat dat betreft is deze expositie dus een leugen.’

Mick besloot snel: ‘En hiermee verklaren wij deze leugenachtige expositie voor geopend.’

Enkele mensen begonnen te klappen, anderen volgden hun voorbeeld; er werd weer gemompeld en door elkaar heen gepraat, en daaronder voelde Jock van alles waardoor hij, zoals Edu had gezegd ‘in de war’ zou kunnen raken: ongeloof, verbazing, schrik, ergernis, woede... nog meer woede.

Maar de twee planeetonderzoekers leken helemaal niet in de war. Integendeel, ze glimlachten en bogen, bogen nog eens toen Mary Kwang naar hen toekwam. Iemand gaf Edu een boeket – echte – bloemen, dat hij haar overhandigde. Nu stond ze tussen hen in, haar lippen lachten, haar ogen niet. Fel, helder licht bescheen het drietal plotseling; een paar stemmen zeiden: ‘Opzij alstublieft, maak ruimte!’

Pam Ling en een aantal robots kwamen aan met bladen vol glazen en met flessen in witte servetten gewikkeld.

‘Zei hij dat nou wel of niet?’ hoorde Jock een man achter zich vragen: ‘leugen?’

‘Stilte!’ verzocht Pam Ling, zonder dat het enig effect had.

‘Stilte!’ bulderde Dr Topf, en dat hielp meteen.

‘En nu,’ zei Mary Kwang, ‘een dronk!’

Zij, Edu en Mick waren de eersten die een glas in de hand kregen. Kurken knalden uit de flessen, sommige vlogen tot aan het plafond. ‘Deze edele, mousserende, alcoholische drank,’ sprak Dr Topf plechtig, ‘heeft eeuwen lang in keldergewelven op dit moment liggen wachten.’

Robots begonnen in te schenken. De drank glinsterde, als doorzichtig bleek goud.

Ook Dr Topf kreeg een glas aangereikt; hij hief het op: ‘Op deze verheugend-prachtige expositie!’

‘Verhéugend-práchtig,’ zei dezelfde stem achter Jock.

‘Nee, léugen-achtig,’ wierp een ander tegen. ‘Die planeetonderzoeker zei: “leugenachtig”.’

Mary Kwang, Edu en Mick volgden Topfs voorbeeld. Jock merkte dat Edu alleen maar deed alsof hij dronk. Intussen gingen robots rond om de anderen van gevulde glazen te voorzien. Ergens werd een muziekdoos aangezet: geroezemoes van vele stemmen steeg op. De tentoonstelling was geopend.

Hoe? vroeg Jock zich af, nu ook met een glas in zijn hand. Door een leugen aan de kaak te stellen? Of is dit alles enkel maar belachelijk? Het viel hem op dat er maar nauwelijks gekeken werd naar de kunstwerken waar het toch eigenlijk om zou moeten gaan. Edu! Mick! Wat moet ik...

Een jonge verslaggeefster stond plotseling voor hem. ‘Bent u Jock Martijn?’

‘Ja...’ begon Jock, even met zijn ogen knipperend voor een flits van licht.

‘Wat vindt u van deze tentoonstelling?’

‘Verheugend,’ zei Jock. ‘Prachtig.’

‘Meent u dat?’ U bent de schilder van de Nevelige Bergen...’

‘De Bewégende Bergen,’ zei Jock.

‘Cam, neem de Bewegende Bergen ook op,’ zei de verslaggeefster tegen een camera-robot. ‘Meneer Martijn, wilt u...’

‘Jock Martijn,’ viel een dikke donkere man haar in de rede, ‘bent u het eens met de opzet van deze expositie?’

Een magere, grijze man dook naast hem op. ‘Wat vindt u van deze tentoonstelling?’

‘Prachtig,’ zei Jock. ‘Verheugend.’ Hij nam een slok uit zijn glas. ‘Verrukkelijk... Waanzinnig... góed, bedoel ik.’

‘Waarom werd u speciaal bedankt?’ vroeg de dikke donkere journalist.

Ja waarom? ‘Geen flauw idee,’ antwoordde Jock. ‘Neemt u me niet kwalijk, ik zie daar iemand die...’

Hij wist aan de journalisten te ontkomen, en ook aan Dr Topf, die joviaal lachend, maar met kille ogen op hem afkwam. Hij begreep heel goed dat zijn respijt van korte duur zou zijn.

De lichtend-gouden doorzichtige drank was erg lekker, maar na één glas kreeg Jock al het gevoel dat zijn hersens niet meer gewoon in zijn hoofd opgesloten zaten; hij weigerde daarom een tweede. Mick niet; die zag eruit alsof hij er heel veel zou gaan drinken. Edu vroeg gedempt om een glas water.

‘Meneer, meneer Martijn,’ zei een stem achter Jocks linkerarm. ‘Ik ben (onverstaanbaar) van de S.J.it. tv, kanaal (onverstaanbaar), Europacontin...’

‘Sib Reuz,’ vroeg de jonge verslaggeefster er dwars doorheen, ‘wilt u mij een interview toestaan?’

‘Meneer Martijn!’ zei de man van de S.J.it. tv. Die had zich een eindje door het gedrang geworsteld en stond nu tegenover Jock, hief een smal, vriendelijk, zeer hongerig gezicht naar hem op. ‘wat vindt u van deze tentoonstelling?’

‘Ik heb deze vraag, geloof ik, al eerder beantwoord,’ zei Jock.

‘Dus u vindt dit alles verheugend en prachtig?’

‘Ongelooflijk! Waarachtig,’ sprak Jock. Hij zag Dr Topf aankomen. ‘Behalve dat... Eén aspect heb ik gemist.’

‘Wat bedoelt u daarmee?’ vroeg de verslaggever van de S.J.it. tv.

Een andere man met een mini-camera tussen twee vingers probeerde hem vergeefs opzij te duwen en bleef toen half achter hem staan.

Dr Topf kwam nog dichterbij. Edu en Mick waren niet meer te zien, al moesten ze nog in de buurt zijn.

‘Wát hebt u gemist?’ vroeg de tv-verslaggever.

‘Dat wilde ik u net ook vragen, Jock Martijn,’ zei Dr Topf.

Voor hém gaan de meeste mensen meteen opzij, stelde Jock vast, terwijl hij antwoord gaf: ‘Ik mis het abstracte. Ik mocht alleen concreet werk inzenden, en dat...’

Een onverwachte klap op zijn schouder bracht hem tot zwijgen.

‘Ai, Martijn!’ zei de beroemde beeldhouwer Reuz, opgewekt en een weinig dronken. ‘Ik óók hoor. Concreet! Wat had je anders gewild op een expositie als deze?’

‘Maar meneer Reuz,’ sprak de verslaggever van de S.J.it. tv, ‘u wilt toch geen aanmerking maken op de uitspraak van Jock Martijn, wiens werk uiterst concreet, werkelijk en echt is, gebaseerd op zijn eigen waarnemingen, vaak zelfs ter plaatse gemaakt?’

‘Dat maakt geen steek uit!’ zei Reuz. ‘Dit is niet tegen jou persoonlijk, Martijn... Maar een beeld, of object, schilderij, hologram of wat dan ook, kan – zélfs als het alleen maar gebaseerd is op gegevens die zijn gebaseerd op gegevens, op foto’s of foto’s van foto’s, op videobeelden, op mondelinge overleveringen of op “van horen zeggen”... Waar hád ik het ook alweer over? O, ja! Zo’n werk kan net zo concreet... laat ik liever zeggen even waarheidsgetrouw zijn als... nou ja, als jóuw werk, Martijn, ter plaatse gemaakt.’

‘Ik begrijp u, en ik ben het met u eens,’ zei Jock. ‘Weet u, Reuz, dat mijn werk voor een deel helemaal niet waarheidsgetrouw meer is? De aquarellen van Venus zijn incompleet: ik wist toen nauwelijks iets af van... van de Wouden daar... En ik blijf bij mijn mening dat ik hier graag ook abstract werk had gezien...’

‘Waarom?’ vroegen Reuz en Dr Topf tegelijk.

‘Laat ik deze vraag beantwoorden met een ander waarom,’ zei Jock langzaam: (Topf is boos en bang, Akke is benieuwd en ook ongerust... Edu... Edu in spanning... Ga door! Ze luisteren nu bijna allemaal.) ‘Waarom mocht ik alleen concreet werk inzenden?’

Ergens zei de lieflijke stem van Mary Kwang: ‘Concreet, waarheidsgetrouw! Dat is toch de bedoeling van deze tentoonstelling?’

‘En wat,’ vroeg de dikke donkere journalist, ‘bedoelden ze dan met “leugenachtig”?’

‘De bedoeling van deze expositie is,’ zei Dr Topf er heel luid overheen, ‘bij te dragen tot Betere Kennis van de Buitenwerelden!’

‘Juist,’ zei de verslaggever van de S.J.it. tv. ‘Uw schilderijen zijn heel boeiend, meneer Jock Martijn. Ik begrijp eerlijk gezegd niet...’

‘Valt u me allemaal toch niet steeds in de rede!’ zei Jock. ‘Zo brengt u me van de wijs! Ik herhaal: er is hier alleen concreet werk te zien. Waarom niets abstracts? Toen ik planeetonderzoeker was, jaren geleden, werden bepaalde dingen, feiten, ontdekkingen, altijd verzwegen, geheimgehouden...’

‘Wat heeft dat hier nu mee te maken?’ vroeg Reuz.

‘Heel, heel veel!’ Jock keek rond en liet zijn blik rusten op Topf. Op luchtige, bijna spottende toon vervolgde hij: ‘Wat concreet is, moet wel al te concreet zijn als men het verzwijgt! Zo heb ik het ervaren als planeetonderzoeker. Waarom verzwijgt men iets dat werkelijk en waar en dus concreet is? Meestal omdat men het vréést... of... omdat het ongeloofwaardig is... Alstublieft, laat me uitpraten! abstract betekent: iets dat niet concreet is...’

Hier en daar klonk onderdrukt, soms enigszins nerveus gelach. Maar Dr Topf deed een stap naar voren en keek Jock met felle ogen aan. En de dikke donkere verslaggever vroeg dringend: ‘Wilt u nu eindelijk eens duidelijk uitleggen wat u bedoelt?’

Jock haalde diep adem. ‘Ja zeker,’ zei hij opeens ernstig. ‘Er zijn dingen die... alweer een concreet woord: dingen! Maar goed, er zijn dingen… er zijn begrippen die – dat geldt voor mij tenminste – het best abstract kunnen worden uitgebeeld. Laat ik u één voorbeeld geven: gedachten. Wat zijn gedachten? Een geheel van heel veel: duizenden gevoelens, herinneringen, plannen, vragen, vermoedens, antwoorden, veronderstellingen, wetenschap, erfenis van weten, registratie van waarnemingen, fantasieën, wensen... en ga maar door! Dat kun je toch niet allemaal tastbaar en hoorbaar en zichtbaar maken? Behalve door ze geheel of gedeeltelijk abstract weer te geven... Ik zeg nog eens: gedachten. En dan nu over deze tentoonstelling: waarom zouden er in een of meer Buitenwerelden geen gedachten kunnen bestaan? Intelligente gedachten, echte gevoelens... ik bedoel... Niet alleen van mensen.’

Het was een korte tijd heel stil.

Daarna kwamen er concrete reacties: niet-begrijpende, nadenkende, verwonderde en geschokte gezichten... gefluister, geklets en gepraat door elkaar, vragen, geflits van lampen, geluidloos werk van camera’s – alles met Jock als middelpunt.

En tegelijkertijd waren er abstracte reacties; misschien beter uitgedrukt, gedachten: consternatie, blijdschap, onbegrip, verbazing, schrik, trots, woede, bezorgdheid, en...

Jock schrok van de heel duidelijke vrees die hij had losgemaakt, en van de daaruit voortkomende dreiging en razernij van Dr Topf en zijn aanhangers: Als deze woorden worden verspreid... wat dan?... En hij kan nergens van weten... Of wel? En hoe? Ja, hoe?

Is dit wat wij hebben gedaan? vroeg Jock, veel later, in een vluchtig gedachtencontact met Edu. Jullie met je idiote toespraak...

En jóúw waaghalzige uitlatingen tegenover de verslaggevers, vulde Edu aan. Ja, dat wilden we... Geheimhouding onmogelijk maken! Is het ons gelukt?

De avond was intussen ver gevorderd: Jock had de galerie verlaten en was met een aantal anderen meegegaan naar het grote Witte Kunstenaarshuis een eindje verderop aan het Grote Plein, waar de beeldhouwer Reuz zijn atelier had, en waar altijd iets te eten en heel veel te drinken was. De meeste mensen in het gezelschap waren dan ook min of meer aangeschoten. Jock zat, sinds zijn aankomst in de Algemene Ruimte, met een onaangeroerd glas alcohol voor zich. Na de glinstergouden drank bij de opening zou niets anders hem meer echt smaken en hij wilde zijn toch al vermoeide hoofd zo helder mogelijk houden.

Er waren veel kunstenaars bij het gezelschap en nog maar heel weinig journalisten. Akke was er (hij was enkele van zijn kokardes kwijt); zijn vrouw niet, zij was van de galerie naar huis gegaan. Naast Akke zaten Edu (nuchter) en Mick (een tikje tipsy); de laatste in gezelschap van een artistiek uitziende jonge vrouw, die hier blijkbaar ook een atelier had. Bob Erk was er, van het Creatief Centrum (dronken), Mos Maan (erg dronken) en verder veel onbekenden. Mary Kwang ontbrak, evenals Dr Topf.

Waar zouden die zijn? vroeg Jock zich af.

Reuz, die naast hem zat (ook dronken, maar toch tamelijk helder en nog steeds zeer opgewekt), stootte hem aan. ‘Hé, Martijn, drink je glas eens leeg. Ik geef een nieuw rondje!’

‘Dank je, Sib, en nee,’ zei Jock. ‘Ik wil graag een beetje nuchter thuiskomen.’

‘Je hoeft helemaal niet naar huis!’ riep Reuz. ‘Kamers genoeg hier, goed en niet duur. Je blijft toch zeker hier overnachten, Jock; dan kun je het zo laat en h-h-hevig maken als je wilt.’

Jock ving de blik op van Akke, die bijna onmerkbaar knikte: Ja, doe dat! Je hebt je nek erg ver uitgestoken, Jock Martijn. En er zijn mensen in de buurt die ik voor geen duit vertrouw.

Maar wat kunnen ze me maken? Waarom zouden ze me iets... vroeg Jock, aan Akke en aan zichzelf.

Hier, in het Kunstenaarshuis, tussen velen, ben je redelijk veilig. Ga niet alleen naar je eigen huis.

Jock zag in een korte flits enkele afgrijselijke beelden voor zich...

Fantasie? Angst? Werkelijke dreiging? – Je loopt in je eentje op straat, en plotseling een laserpistool, of ouderwets een mes in je rug. Je komt in de hal van je woontoren, maar voor je de lift in bent, slaat iemand je in elkaar... Lafbek! Wie zou je dat nu aandoen?

Hij kreeg onmiddellijk antwoord, maar ook nu wist hij niet zeker of het zijn eigen gedachten waren, of de gedachten van anderen: Wraak! Jij hebt geen geheimhouding beloofd. Zo lang niet alles van Afroi aan de wereld bekend is gemaakt, ben jij een bedreiging... voor sommigen... Je hebt jezelf verraden. Ze weten nu wel zeker aan welke kant je staat, en dat jij... Néé, protesteerde Jock stilzwijgend. Ze weten niet dat ik gedachten kan lezen – nu en dan tenminste... O nee?? Ik wou dat ik het niet kon. Of dat ik het heel goed kon want dan –

Dr Topf kwam binnen, samen met Mary Kwang.

Jock wendde zich tot Reuz, naast hem. ‘Ik blijf graag hier overnachten, Sib,’ zei hij, luid pratend. ‘Kan dat echt?’

‘Natuurlijk, kunstbroeder!’ riep Reuz. ‘Desnoods in mijn atelier!’ Hij pakte Jocks glas, dronk het leeg en wenkte een robot-kelner. ‘Schenk iedereen in; voor mijn rekening! Ha, daar is onze lieve Mary, blij dat ze toch nog gekomen is...’

‘Dan blijf ik hier,’ zei Jock. ‘Ik moet alleen mijn robot even vertellen dat ik vannacht niet thuiskom.’

‘Doe dat, Martijn. Dan ben je meteen van alle interviews af,’ lachte Reuz. In alle kunstenaarshuizen waren interviews – hoe dan ook – verboden, ja bijna taboe; vandaar misschien dat de weinige verslaggevers, op een enkele na, het meest dronken waren.

Toen Jock, na een kort visifoongesprek met Xan, bij het gezelschap terugkeerde, zag hij dat Dr Topf bij Edu was gaan zitten. Ze leken meteen begonnen te zijn aan een ernstig gesprek.

Jock voelde dat Edu hem riep en voegde zich bij hen. Dat scheen de planeetgeleerde slecht te bevallen, al probeerde hij het niet te laten blijken. Zijn ogen waren stekend en ijskoud.

‘Ik wil alleen nog maar eens herhalen, doctor Topf,’ zei Edu gedempt, ‘dat ik mij niet meer gebonden acht aan die onzinnige belofte! Ik zal dat aan mijn hele team, aan al mijn medereizigers van de Avondster laten weten.’

‘Wat bedoelt u, planeetonderzoeker Elf?’

Edu zei: ‘Geen mens kan en mag een hele wereld verbergen.’

Topf vroeg, eveneens zeer zacht pratend: ‘Ach! Zo! Sinds wanneer bent u op... op deze gedachte gekomen? Of is het een besluit?’

‘Sinds gisteren,’ antwoordde Edu, ‘is het een besluit.’

Hij stond op en stuurde Jock een denkflits toe die het meest op een bemoedigende knipoog leek. ‘Verder heb ik niets meer te zeggen. Goede avond.’

Een minuut of wat later verliet hij het Kunstenaarshuis, in gezelschap van Akke en (een binnensmonds tegensputterende) Mick.

Mary Kwang zei, met een vleiende, bijna smekende stem: ‘Jock Martijn, luister eens...’

Jock sloeg er geen acht op, maar volgde zijn drie vrienden naar buiten. ‘Even een luchtje scheppen, ik ben zó terug,’ zei hij, eerst tegen Reuz en daarna tegen Mos Maan, toen die hem tegen wilden houden.

‘Mijn besluit is gelijk aan het jouwe,’ zei Akke tegen Edu. ‘Hé Jock,’ onderbrak hij zichzelf. ‘Ik dacht dat jij...’

‘Is dat nog wel nodig?’ vroeg Jock. ‘Nu er beloften gebroken zullen worden, hoeven ze voor mij niet meer bang te zijn. Dus heb ik zelf ook niets meer te vrezen.’

‘Misschien is dat zo... Toch zou je, voor alle zekerheid...’ begon Akke. Voor het eerst liet hij duidelijk iets van twijfel blijken.

‘Ik geloof dat Akke gelijk heeft,’ zei Edu.

Drie mini-mobielen gleden aan en kwamen vlak bij hen tot stilstand.

‘Oké, dat’s gemakkelijker ook; ik blijf hier,’ zei Jock – en op dat moment meende hij het. ‘Wél thuis jullie. En tot ziens.’

‘Ik laat gauw wat van me horen,’ fluisterde Edu. Hij stapte met Mick in de eerste mobiel, Akke alleen in de tweede.

Jock keek de wegsnellende voertuigjes na. Plotseling kreeg hij het gevoel dat hij zo vlug mogelijk naar zijn eigen huis moest.

O, die gevóélens van jou, Jock Martijn! sprak hij zichzelf spottend toe. Maar hij verzette zich er niet tegen. Hij wenkte de derde mobiel, stapte in, en noemde zijn adres.

Vlak voor middernacht was hij thuis.

[6]p.g., l.a.p. (s.t.): Planeet Geleerde, Lid Aards Parlement (Senator Terrae) – volgens de Grote w.p.w. (Westelijke-Praattaal-Woordenschat); Supplement ‘Afkortingen’ 11e editie

deel vijf

Koud van de Morgen-dauw

walter de la mare

1 Leugen, waarheid

Toen Jock zijn huis binnenstapte, kwam Xan meteen aanglijden.

‘Goede avond, meneer Martijn,’ zei hij, zonder verbazing. ‘Ik neem aan dat u van gedachten veranderd bent. Of is er iets anders waarom u toch...’

De visifoon zoemde.

‘Wacht even... Niet aannemen, Xan!’ zei Jock. ‘niemand mag weten dat ik hier ben. Vertel, wie het ook is, wat ik jou heb verteld: dat ik in het Witte Kunstenaarshuis ben, en dat ik dáár blijf overnachten.’

‘Zoals u wenst, meneer Martijn.’

Xan wachtte tot Jock in zijn woonkamer was en nam toen de visifoon aan. Jock hoorde een stem die hem vaag bekend voorkwam vragen of de schilder Martijn thuis was.

‘Nee meneer,’ antwoordde Xan. ‘Mag ik u vragen...’

‘Ik ben (onverstaanbaar), verslaggever van de S.J.it. tv. Ik zou graag een afspraak maken voor een interview.’

‘Het spijt me, maar meneer Martijn is niet thuis en hij komt ook niet thuis vannacht. U kunt hem bereiken in het Witte Kunstenaarshuis aan het Grote Plein...’

‘Goed gedaan, Xan,’ zei Jock even later. Hij rekte zich uit en geeuwde. ‘Heb je een koffie-nectar voor me?’

‘Ja, meneer Martijn. Maar zou u er wel een nemen? Het is laat, en zo kort voordat u gaat slapen...’

‘Je hebt gelijk,’ zei Jock. ‘Iets anders dan.’

‘Ik weet een smakelijke drank op melkpoederbasis.’

Jock trok een vies gezicht. ‘Best, goed, geef me die dan maar. Zal wel gezond zijn.’

De visifoon zoemde.

‘Denk eraan...’ begon Jock.

Ditmaal was het een onbekende journaliste die door Xan naar het Kunstenaarshuis werd verwezen.

‘Ik heb deze avond elf – nee, nu reeds dertien visifoongesprekken voor u aangenomen,’ deelde Xan mee. ‘Bijna allemaal verslaggevers om interviews, en met vragen over de tentoonstelling. Ik heb alles – behalve in mijn geheugen – op de band gezet. Uitgezonderd het eerste gesprek; ik was toen nog niet op het idee gekomen.’

‘Uitstekend idee!’ zei Jock. Hij viel in een zetel neer en legde zijn voeten op een andere. ‘De eerste echte, grote tentoonstelling waar ik aan heb deelgenomen. En waarschijnlijk ook de vreemdste waar ik ooit aan mee zal doen. Niet wat het geëxposeerde werk betreft, maar...’ Hij gaapte weer.

‘Ik heb, met uw verlof, de opening op de tv gezien,’ sprak Xan. ‘Een eigenaardige openingstoespraak; ik begreep die niet geheel. En wat ú later zei was mij evenmin duidelijk, al weet ik wat het verschil is tussen concrete en abstracte kunst. Daarom heb ik naar een samenvatting-met-commentaar gekeken op een ander kanaal. En toen begreep ik er nog minder van. Meneer Martijn, mag ik u iets vragen?’

‘Ga je gang, Xan.’

‘Wat zeiden die twee planeetonderzoekers? Dat de expositie een leugen is, een “leugenachtige” expositie – zo hoorde ik het bij de eerste, directe uitzending. Of zeiden ze dat de expositie verheugend is, een “reusachtige” expositie? Dat hoorde ik bij de samenvatting-met-commentaar. Maar die leek mij hier en daar nagesynchroniseerd.’

Jock staarde naar Xan op. ‘Niet te geloven,’ fluisterde hij, en toen, krachtiger: ‘Hoe durven ze! leugen en leugenachtig, dat zijn de ware woorden. Komt er nóg zo’n samenvatting? Die zou ik wel eens willen bekijken.’

Xan zei: ‘Ik heb beide uitzendingen op de videoband opgenomen, dus u kunt wanneer u maar wilt...’

‘Xan, je bent een wonder! En dat je het niet begreep ligt niet aan jou. Dat komt omdat deze leugenachtige expositie te maken heeft met... politiek gekonkel.’

‘Wat is dat: “gekonkel”?’ vroeg Xan.

De visifoon zoemde weer.

‘Bent u nog steeds niet thuis?’ vroeg Xan. ‘Dat is ook een leugen, meneer Martijn.’

‘Noodzaak, Xan! Misschien ben ik laf, maar... Neem de visifoon aan en vertel dezelfde leugen, op mijn bevel.’

Deze keer was het weer een bekende stem – niet vaag bekend, maar erg bekend...

Een man vroeg: ‘Is meneer Martijn intussen thuisgekomen?’

‘Meneer Martijn heeft mij een halfuur en elf minuten geleden meegedeeld dat hij niet thuiskomt,’ antwoordde Xan. ‘Hij logeert in het Witte Kunstenaarshuis... En mag ik u nu naar uw naam vragen? Dan kan ik mijn meester te zijner tijd meedelen wie hem wilde spreken.’

‘Vertelt u hem maar... een kunstliefhebber,’ antwoordde de bekende stem met iets van spot. Jock luisterde aandachtig; hij kreeg er om een of andere reden kippenvel van.

‘Dat hebt u vorige maal ook al gezegd,’ hoorde hij Xan antwoorden.

‘Kunstliefhebber,’ zei de man via de visifoon nog eens. ‘In zekere zin zelfs een kunst-broeder, al beoefen ik een andere tak van kunst...’ Hij liet een korte lach horen en zweeg... HXan3, robot van Martijn… Jock Martijn, jij hebt een paar van mijn beste kunstwerken vernield! En dat vergeet ik niet, al ben je als spionage-object niet erg interessant meer...

Jock hield zijn adem in. manski! De boze, wraakzuchtige gedachten vervaagden, of veranderden van richting, de gedachten van... hoe héét hij? Artiest-in-afluisterend-kristal. Genie in het ontwerpen, bewerken en veranderen van robotbreinen.

‘Afgebroken,’ zei Xan. ‘Deze man is eerder aan de visifoon geweest. Hij wilde u persoonlijk spreken, maar hij weigerde te zeggen waarover, en wilde evenmin zijn naam...’

‘Heb je hem niet herkend, Xan?’

‘Herkend? Nee, ik ken hem niet, meneer Martijn.’

‘Je kent hem wél, Xan! Hoe zag hij eruit? Welke leeftijd ongeveer? Wat voor kleur haar, ogen...’

‘Ongeveer vijfendertig jaar, voor zover ik een mensenleeftijd kan schatten. Blond haar...’

‘Lichtblond? Steil?’

‘Ja, meneer Martijn. En heel kort.’

‘Xan, als hij nu eens een pruik opzette, een pruik van rood krulhaar... zou je hem dán herkennen? Jij registreert en onthoudt alles: gezichten, stemmen, de kleur van iemands haren. Combineer nu eens verschillende gegevens in jouw brein met elkaar... Die gegevens zijn er allemaal!’

‘Ik ken hem wel, meneer Martijn,’ zei Xan na een korte pauze. ‘Het was technicus Manski. Mag ik u vragen waarom...’

‘Technicus Manski is veel meer dan een technicus, Xan. In werkelijkheid is hij iemand anders, met een andere naam. Machtig, bekwaam... kunstzinnig, o ja! En heel erg gevaarlijk.’

‘Hoe weet u dat, meneer Martijn?’

Jock stond op en begon heen en weer te lopen. ‘Ik ben verwikkeld geraakt in iets waar ik je maar weinig van kan vertellen. Geheimen, spionage. Ik weet iets dat ik niet mág weten... tenminste, dat vinden sommige personen, zoals die zogenaamde Manski.’ Hij ging weer zitten. ‘Xan, ik ben vanavond echt even bang geweest voor een mes in mijn rug, of zo iets.’

Xan schrok niet en was ook niet verbaasd; zo was hij niet gebouwd. ‘Meneer Martijn,’ zei hij, ‘wat u vertelt, lijkt wel op een van die tv-series of films die de mensen spannend noemen. Is het waar wat u mij vertelde?’

‘Op m’n woord van eer,’ zei Jock. ‘Het is waar.’

‘Hoe wist u dat die man technicus Manski is?’

‘Ik... ik herkende zijn stem.’

De visifoon zoemde.

‘Niet aannemen!’ beval Jock. ‘Of ja, toch... het zou iets belangrijks kunnen zijn.’

Het was weer een verslaggeefster, van het Kunst-Nieuws, tv-Nieuw Babylon.

‘En nu is het genoeg,’ zei Jock, toen Xan zijn verhaal weer had afgedraaid. ‘Zijn ze allemaal gek; zet af dat ding! Ik bevind mij in het Kunstenaarshuis; de meeste mensen daar waren zó dronken dat ze waarschijnlijk niet eens zullen merken of ik daar wel ben of niet. In waarheid ben ik thuis, zonder dat iemand het weet, behalve jij, Xan, omdat (ja, waarom eigenlijk?), omdat het me veiliger leek... (Niets van waar: vanwege een gevoel). Eén ding is zeker: Ik ben daardoor gewaarschuwd voor de man die zich technicus Manski noemt.’

Weer werd Jock bekropen door echte angst. Waarom toch? Omdat hij mij werkelijk haat. Ik heb zijn kunstwerken vernield. Omdat hij bang is dat ik hem helemaal doorheb. Hij zou dat zelf ook graag willen: ieders gedachten en gevoelens weten... Zomaar. Of... om ze te kunnen gebruiken, ermee te manipuleren... Jocks angst werd even versterkt door afschuw. Het kwam hem voor dat hij zich niet te lang in die ander moest verdiepen. Ik zou zijn gedachten naar mij toe kunnen trekken... Onzin! Ja, maar ik begrijp hem, al is hij een schoft, een veel verschrikkelijker vijand dan Topf. Wie weet is hij wel met dezelfde gave geboren en die kwijtgeraakt... Hoe kom ik dáár nu weer bij...

‘Meneer Martijn,’ sprak Xan, ‘ik weet niet hoe u zich voelt, maar ik heb waargenomen dat u zeer bleek ziet. Doctor Akke heeft mij verzocht erop toe te zien dat u uw gezondheid in acht neemt. Ik adviseer u daarom naar bed te gaan. Ik zal u daar uw melkdrank brengen.’

‘Dank je Xan,’ zei Jock. ‘Een goed advies. Ik ben blij dat ik thuis ben, al weet ik nog steeds niet...’ Hij zweeg abrupt. Is dát het? Creatief Centrum. Ik dacht ook even aan Bart en aan alle anderen, alsof ze hier in de buurt waren. Voor hén kan ik alleen maar hier zijn... Ben ik daarom naar huis gekomen? Ja? Nee? Ik weet het echt niet, en het kan me niet schelen ook! Slapen...

Hij stond op en leunde zwaar met zijn handen op het tafelblad. ‘Ik heb me bedacht, Xan! De visifoon moet toch weer in werking. Er zou iemand contact kunnen zoeken die ik wél te woord wil staan... Meneer Akke bijvoorbeeld, en de twee planeetonderzoekers... maar die ken jij niet.’

‘Ja, wel, meneer Martijn. Ik heb hen immers op de tv gezien.’

‘Dat’s waar. Voor Akke, Edu en Mick ben ik thuis. Ach! Maar zij denken dat ik in het Kunstenaarshuis logeer...’ (Behalve Edu, misschien.) Jock ging rechtop staan. ‘Alleen... kan die zoemer niet wat zachter? Hemelse ruimte, wat heb ik een slaap...’

‘Meneer Martijn, ik kan een koptelefoon aansluiten van mij naar de visifoon; u hoeft niets te horen. Ik zal u alleen wakker maken als de genoemde personen contact zoeken.’

‘Xan, je hebt erg veel goede ideeën vannacht. En jij slaapt nooit, hè?’

‘Dat weet u toch, meneer Martijn: robots hebben geen slaap nodig. Dit in tegenstelling tot mensen. Daarom moet u, meneer Martijn, meteen naar bed gaan. Het is al bijna een uur na middernacht.’

‘Ja, ja. Alleen dit; er zijn nog een paar mensen voor wie ik altijd thuis wil zijn. De eerste ken je, al van veel langer dan tweeëntwintig, drieëntwintig dagen geleden... mijn halfzuster Anna.’

‘De jonge vrouw Anna Rheen. Ja, meneer Martijn.’

‘De ander ken je niet, en je moet hem dus niets vertellen voordat jij mij hebt geraadpleegd. Niet dat ik geloof dat hij contact zal zoeken... Maar je kunt nooit weten.’

‘Wie is hij, meneer Martijn?’

‘Een cursist van het Centrum. Zestien jaar; donker haar en donkere ogen. Naam: Bart Doran. Maar zoals ik al zei...’ Jock merkte dat hij, door een stalen arm gesteund, naar de slaapkamer werd geleid.

‘Laat u verder alles aan mij over, meneer Martijn. U kunt zich morgen misschien beter ziek melden.’

‘Jammer genoeg kan ik dat niet! Ik heb me al twee keer ziek gemeld toen ik het niet was. En ik ben nu ook niet ziek, Xan; ik heb alleen maar slááp. Morgen ben ik weer best.’

‘Ik zal u tijdig wekken.’

‘Goed. Verder laat je me slapen... ook al zou deze woontoren instorten, of de hemel omlaag komen.’

‘Dit lijkt mij enigszins overdreven uitgedrukt, meneer Martijn,’ sprak Xan, ‘maar ik begrijp wat u bedoelt.’

Toen Jock in bed wilde stappen, kwam Xan met de warme melkdrank aan. ‘Om lekker op te slapen, meneer Martijn. Ik wens u welterusten.’ Jock dronk het plastic-glas langzaam leeg (niet eens erg onsmakelijk), ging liggen en sliep voordat zijn robot het licht had uitgedaan.

2 Dromen, werkelijkheid

Toen de dromen begonnen te komen, zei Jock in zijn slaap dat hij geen dromen wilde en dat hij er recht op had ze weg te jagen. Ondanks dat bleven ze hem een tijd plagen.

Heel gewone dromen eigenlijk: de meeste vol verwarde herinneringen aan de tentoonstelling. Alleen waren daar nu twee mensen aanwezig die er in werkelijkheid niet waren geweest: Manski, die hij wist te verbannen, en Anna, die hij bijna wanhopig ontvluchtte. Zal ik ooit nog een nacht slapen zonder Anna te ontmoeten?

Hij liep rond tussen beelden en objecten en muren vol foto’s en schilderijen; de ogen van een tijger was er ook bij. Gevaarlijk, hoor, zei Edu naast hem. Wees op je hoede voor Manski. Die denkt nu aan je in het Kunstenaarshuis, en daar...

Onbekende stemmen vielen hem in de rede:

U weet toch wel dat de Grote Conferentie eerder begint?

U zult een Verklaring afleggen. Hebt u zich al voorbereid?

Nee! zei Jock. Ik heb me nergens op voorbereid.

Ik heb andere dingen te doen.

Jock wíst dat hij droomde en hij nam een besluit: Wakker worden. Dan verdwijnen de dromen.

ik sta gewoon op mijn balkon en kijk uit over de stad; klaarwakker, en daar ben ik zeker van.

Maar hoe komt het dat ik één woontoren plotseling pikzwart zie, een andere gespikkeld? Dat ik (en dat is bijna een nachtmerrie) over de balustrade leun en niet licht- en donkerblauw zie, maar geel en paars van mini-mobielbaan en rolstoep?

En... grijnzende monden op andere gebouwen, en donkere pupillen in alle lichten en lampen, en radiopalen in de raarste kleuren en de ramen van de toren recht tegenover mij ondoorzichtig beklodderd met verf rood groen geel blauw.

ik droom niet! Ik heb dit alles zélf gedaan. Ben er verdomme nog

mee bezig: astronaut in een ruimtesloep,

nee, schilder in een hefschroefverfspuiter,

een ding dat ik gestolen heb en

het is na middernacht

en het wordt steeds later

en die rot-toren is

nog niet helemaal

zwart

Verre stemmen in zijn hoofd:

Bekijk de kaart van Jon en Dickon

Hou je aan de schets van Kilian

Een pracht-idee van Bart Doran

Híj heeft toegang tot het Centrum

een pracht-idee van Jock Martijn

Híj heeft toegang tot het Centrum

Hemelse ruimte! Het is veel moeilijker dan ik dacht, zei Jock tot zichzelf. Ik weet dat ik dit droom, maar... vóór zonsopgang moet het werk zijn gedaan.

Jock deed zijn ogen open en sloot ze toen half. Het was al licht en hij hoorde zacht gerucht ergens in het huis; Xan was waarschijnlijk bezig in de keuken.

Maar het is nog vroeg... Jock gaapte vol overgave. Ik kan nog even blijven liggen.

‘Ik ben van mening, meneer Martijn,’ hoorde hij Xan zeggen, ‘dat dit zeer ongewoon is. Ik heb gemerkt dat u wakker bent. Kunt u, wilt u nu opstaan en zien wat ik heb waargenomen?’

Hoe vaak had Jock – soms zonder echt te kijken, maar meestal juist heel bewust – naar buiten gekeken vanuit zijn huis, naar de stad, zo mooi en koud en nóóit met iets onverwachts? En nu!

nu was de woontoren schuin links van hem zwart, als een gat in een schilderij, een stukje negatief in een foto. De ramen van de toren ernaast waren beklodderd met verf in alle kleuren... Zo had hij het eens bedacht en kort geleden gedroomd, maar het was echt, en nog slordig gedaan ook, on-af...

Hij rende het balkon op, zonder acht te slaan op Xan, die hem volgde:

‘Meneer Martijn, u hebt niets aan; u zult kouvatten!’

Het was inderdaad koud – zo vroeg in de morgen –, maar dat drong nauwelijks tot Jock door. Hij keek naar beneden; hoorde het geluid van vele stemmen opstijgen, verbaasd, verbijsterd, boos... Hij zag een gele mini-mobielbaan, en een gedeeltelijk pimpelpaarse rolstoep. Hij zag rode en gifgroene en geel-zwart gestreepte radio- en lantarenpalen, en overal spetters en strepen verf en...

‘Meneer Martijn, houdt u zich vast, valt u niet,’ zei Xan. De robot greep zijn meester beet en sleurde hem (in noodgevallen was dat hem toegestaan) met stalen hand terug naar veiligheid.

‘Is... is dit echt waar... wat ik zie?’ fluisterde Jock.

‘Ja, meneer Martijn.’

In de verte klonk het gejammer van sirenes.

Jock zeeg – meer dan dat hij ging zitten – neer op de eerste de beste zetel en zei: ‘dit heb ik gedaan!’

‘Maar meneer Martijn, u bent de hele nacht vast in slaap geweest,’ zei Xan. ‘Dat is de waarheid en...’

De visifoon zoemde.

‘Niet aannemen!’ zei Jock. ‘Gooi eerst een emmer koud water over me heen... Nee, niet doen, hoeft niet meer...’

De visifoon zoemde weer. Van buiten steeg nog steeds het geluid van vele mensenstemmen op, en daar bovenuit het geloei van naderende sirenes.

‘Sluit de balkondeuren. Nee, Xan, doe eerst iets anders! Pak mijn 3d.p.-camera en fotografeer de stad vanaf mijn balkon, panoramisch, elk standpunt tweemaal.’

De visifoon gaf het op.

‘Blijft u kalm, meneer Martijn,’ zei de robot. ‘Het is mij gelijk of een woontoren wit is, of geel, of zwart; ik begrijp echter dat u, als mens, verbaasd of geschokt bent. Ik zal alles fotograferen. En maakt u zich niet ongerust; het komt heus wel weer in orde.’

‘Ja? De vraag is alleen: wat noem je “in orde”?’ fluisterde Jock. ‘ik heb dit gedaan, Xan! Ik heb dit verzonnen, ik wilde dat het zou gebeuren, ik droomde ervan... En dus ben ik hier verantwoordelijk voor, al heb ik er geen vinger voor uitgestoken!’ Hij zweeg een ogenblik en voegde erbij: ‘In dat geval had ik het waarschijnlijk iets netter afgewerkt... ik heb dit veroorzaakt...’ Hoe? zei hij tegen zichzelf. Weet je nog dat je op je balkon stond met Bart Doran, en wat je toen dacht, niet voor de eerste keer? Herinner je je hoe Bart je aankeek... zo’n beetje lachend, in zichzelf... Leuk idee! was zijn gedachte toen, maar dat idee had hij van mij! En nu heeft hij het uitgevoerd, alsof hij het zelf verzonnen heeft... en dat heeft hij ook, in zekere zin, want hij weet niet hoe het zit...

De visifoon begon weer.

‘Zeg dat ik niet thuis ben, Xan,’ beval Jock.

Niet Bart alleen; ze hebben allemaal meegedaan... of bijna allemaal. En de verfspuiters, of de onderdelen ervan, liggen nu in de kelders van het Centrum. En de verf... gestolen van het Centrum waarschijnlijk. Jock vloekte zachtjes. Ze hebben het goed voorbereid: schetsen ervoor gemaakt (Kilian!), alles wat nodig was bij elkaar gestolen, opgeslagen en verborgen... op een heel veilige plaats! Dáárom kon Bart die polsband zo goed gebruiken... En ik? Ik was doof en blind, terwijl dat alles onder m’n neus gebeurde… Niet helemáál, maar ik had mijn gedachten te veel bij andere dingen. En zij zijn zo slim geweest hun plan uit te voeren in de nacht waarin ze konden verwachten dat ik niet bijzonder waakzaam zou zijn: na de tentoonstelling... ‘Godverdomme!’ zei hij hardop.

‘Vloekt u niet zo luid, meneer Martijn,’ zei Xan die net van de visifoon terugkwam. ‘Dit was geen verslaggever, maar een ordebewaarder van deze wijk, Wijk Twee. Hij wilde vragen of u iets hebt gemerkt vannacht, toen het gebeurde. Hij noemde het vandalisme. Ik heb hem meegedeeld dat u in het Kunstenaarshuis bent blijven logeren en dat u nog niet thuis bent gekomen.’

‘Dank je, dank je, Xan.’ Jock kwam overeind. ‘Ik had het moeten weten! Maar ik kan niet overal mijn hoofd bij houden...’

‘Ik had het ook kunnen weten. Ik meen hiermee: waarnemen, meneer Martijn,’ sprak Xan. ‘Maar ik ben de hele nacht in de hal gebleven, bij de visifoon. – Tussentijdse melding: nog drie verslaggevers en een halve minuut de zogenaamde technicus Manski. – Wat al die kleurveranderingen buiten betreft, het spijt mij dat ze ook voor mij onverwacht waren. In andere nachten had ik wellicht iets kunnen zien – op welke wijze en wanneer het gebeurde –, juist omdat ik uw robot ben, uw robot en niet die van iemand anders.’

‘Wat bedoel je daarmee, Xan? Mijn robot...?’

‘U laat uw rolluiken nooit neer. Wat dat betreft bent u altijd enigszins uitzonderlijk geweest. U wenst vaak naar buiten te kunnen kijken, waarschijnlijk omdat u een schilder bent.’

Jock streek zijn haar nog meer in de war dan het al was. En ik sliep! Ik kreeg dringend het gevoel dat ik naar huis moest... Terecht! Maar ik...

‘Xan,’ zei hij, ‘ik heb maar twee dingen nodig: een koud stortbad en een groot glas koffie-nectar. Hoe laat is het intussen?’

‘Tijd om voort te maken, meneer Martijn. U moet immers naar het Centrum.’

‘creatief Centrum! Xan, als je eens wist hoe creatief mijn cursisten zijn!’

‘Excuses, meneer Martijn; u gedraagt zich alsof u last hebt van mij onbekende emoties. Ik meen te kunnen concluderen dat u vermoedt welke personen dit alles hebben veroorzaakt.’

‘Vergeet de foto’s niet, Xan! Ja, ik weet welke vandalen met verf hebben gekladderd, o ja, heel zeker! Ik weet ook wie de oorzaak van dit alles is...’ Jock stokte. Dat ben ík! ‘Maar het gevolg, Xan, het gevolg...’

De visifoon begon weer te zoemen.

‘Ik ben in het bad,’ zei Jock. ‘Ik lig nog in bed. Ik sta onder de watersproeier. Ik ben niet thuis. Ik ben in het Kunstenaarshuis, ik ben in het Centrum... Ik ben gewoon spoorloos verdwenen! Ik ben... Zég maar wat!’ Hij liep naar de watersproeier en draaide die open.

‘Wat moet ik zeggen, meneer Martijn?’ vroeg Xan. ‘Aan tegenstrijdige opdrachten kan ik niet gehoorzamen.’

Jock stond al onder de sproeier. ‘niet thuis dan maar!’ riep hij boven het geruis van water uit. Het is nog bijna wáár ook! Ik vóel me hier niet meer thuis, niet als ik naar buiten kijk...

3 Oorzaak en gevolg

‘Meneer Martijn,’ zei Xan, ‘alleen koffie-nectar is niet genoeg. U moet ook iets eten.’

‘Schenk me nog een nectar in,’ zei Jock kortaf. Hij begon met lange tanden aan een stuk vv-brood en vergeleek intussen Xans foto’s met wat hij buiten zag.

‘Meneer Martijn, ik herinner u eraan dat u over vijf minuten weg moet. Bovendien wil ik u...’

De visifoon liet voor de zoveelste maal zijn zoemtoom horen.

‘Bent u nog steeds niet thuis?’ vroeg Xan.

Een andere zoemer klonk: het huisdeursein.

‘Ik ben van het Kunstenaarshuis naar het Centrum gegaan,’ zei Jock. Hij stond op. ‘Laat die visifoon maar even; kijk eerst wie er op deze tijd voor mijn deur staat. Niemand binnenlaten voordat...’

Het deursein ging nogmaals en een harde stem sprak ongeduldig door de geluidscirkel: ‘ordebewaarder vraagt toegang! Belemmer mij niet in het uitoefenen van mijn plicht.’

Jock zuchtte diep, met een bijna hulpeloos gebaar: Hier moet ik me wel in schikken.

‘Vraag hem een ogenblikje geduld te hebben, Xan,’ zei hij. Hij schoof de balkondeuren open, liep naar de balustrade en keek naar beneden. Overal ordebewaarders! Hij ging terug naar binnen, liep door de woonkamer naar de toegang tot de hal en onderbrak Xan, die voor de gesloten deur met veel excuses om even geduld stond te verzoeken. ‘Doe maar open,’ zei hij.

De visifoon hield op met zoemen.

‘En u, meneer Martijn,’ begon Xan.

‘Ik ben intussen thuisgekomen.’

Xan opende de deur.

‘Ordebewaarder Zes, Wijk Twee,’ sprak een grote man in het donkerpaars. ‘Hier is mijn kaart.’

‘Goedemorgen, ordebewaarder Zes,’ zei Xan. ‘Wat is er van uw dienst?’

‘Ik wil en moet enkele vragen stellen... Ah! Uw meester is tóch thuis,’ onderbrak de ordebewaarder zichzelf, toen hij Jock zag. ‘Meneer Martijn, als ik het goed heb. Waarom vertelde uw robot mij aan de visifoon dat u...’

‘Ik ben net thuisgekomen,’ viel Jock hem in de rede, terwijl hij naar hem toe liep.

De ordebewaarder trok zijn wenkbrauwen op. ‘Werkelijk? Eigenaardig dat niemand van ons u dit gebouw heeft zien betreden.’

‘U denkt toch niet dat ik u iets wijs probeer te maken?’ zei Jock koel. ‘Komt u binnen. Ik heb alleen niet veel tijd. Ik moet naar mijn werk.’

De visifoon begon opnieuw.

Xan nam aan. Op het scherm verscheen de verslaggever van de S.J.it. tv. ‘Ai, meneer Martijn!’ zei hij, toen hij Jock zag, die nog met de ordebewaarder in de hal stond. ‘Eindelijk! Wilt u mij een interview toestaan, zo spoedig mogelijk? Nu meteen, vandaag...’ Achter zijn stemgeluid klonken vele ongeduldige zoemertonen.

‘Het spijt me...’ zei Jock.

‘Noem uw condities! De S.J.it. tv is niet zuinig als het gaat om beroemdheden als u!’

‘Het spijt me,’ zei Jock nog eens, ‘maar vandaag heb ik echt geen tijd! Een andere keer. Goede morgen.’ Hij verbrak de verbinding en wendde zich naar de ordebewaarder, die hem nu heel nadenkend aankeek, zijn mond opende en zei: ‘U bent...’

De visifoon zoemde.

Jock voelde zo langzamerhand sterk de neiging het ding in elkaar te rammen of zéér krachtige taal uit te gaan slaan. Hij deed geen van beide, maar zei kalm: ‘Wil je de visifoon afzetten, Xan. En u, meneer...’

‘Ordebewaarder Zes. En ik verzoek u uw visifoon in bedrijf te laten. Het zou een van mijn collega’s kunnen zijn, of mijn Chef...’

Het bleek een collega te zijn: ordebewaarder Zeven. ‘Ik kom ook naar boven,’ deelde die mee, ‘om de helft van jouw taak over te nemen. Dan kunnen we vlugger verslag opmaken; dat moet snel! Opdracht van het Stadsbestuur.’

‘Wat is uw taak?’ vroeg Jock, toen hij met zijn ongenode bezoeker de woonkamer in ging.

‘De bewoners van deze woontoren ondervragen. Mijn taak is: etage twintig,’ antwoordde ordebewaarder Zes. ‘Vergunt u mij...’ Hij schoof de glazen deuren open, liep het balkon op, bleef korte tijd staan kijken en schudde zijn hoofd. ‘Van hier af gezien is het helemáál...’ mompelde hij.

Helemaal wat? vroeg Jock zich af. Hij vindt het niet mooi – dat is zijn goed recht. Hij vindt het... tegen alle regels van welvoeglijkheid indruisend, et cetera!

De ordebewaarder schoof de balkondeuren weer dicht en haalde een klein apparaat tevoorschijn voor opname van beeld en geluid. ‘Mag ik plaatsnemen?’

‘Gaat uw gang,’ zei Jock. Hij ging zelf ook zitten. Xan gleed aan en verwijderde snel het nauwelijks aangeroerde ontbijt.

‘Wil jij het Centrum meedelen, Xan,’ zei Jock, ‘dat ik door onvoorziene omstandigheden (dit met een blik naar de ordebewaarder) een kwartiertje te laat zal komen?’

De robot prevelde het verzoek na en verdween. (Uit het oog, niet uit het gehoor, wist Jock.)

‘Ik zie dat u meteen al foto’s hebt gemaakt van uw nieuwe uitzicht,’ sprak de ordebewaarder. In zijn stem hoorde Jock meer dan wat hij zei: Verdacht? Sensatiebelust?

‘Dat spreekt toch vanzelf,’ zei hij. ‘Zo iets ziet men niet iedere dag! Stelt u uw vragen, ordebewaarder Zes. Ik heb u al gezegd dat ik niet veel tijd heb.’

De ordebewaarder zette zijn opname-apparaat aan, haalde een map met kaarten tevoorschijn en pakte er een uit. ‘U bent de heer Martijn, voornaam: Jock. Beroep: schilder en creatief begeleider d.a.w.’ Hij keek Jock nog eens goed aan. ‘U bent de schilder die ik gisteren op de tv heb gezien! Op een tentoonstelling in galerie, galerie...’

‘galerie Mary Kwang. Inderdaad.’

De ordebewaarder kuchte even. Zijn gedachten waren zó duidelijk dat zelfs een ander dan Jock ze tamelijk gemakkelijk had kunnen begrijpen: Een beroemd Iemand! Voorzichtig zijn met je vragen...

‘Ik zal u niet lang ophouden, meneer Martijn. Hebt u iets gezien of gehoord dat enig licht zou kunnen werpen op het geknoei met verf buiten?’

‘Ik zou het liever een orgie-van-verf willen noemen,’ zei Jock. ‘Nee. Ik heb niets gezien of gehoord.’

‘Het moet vannacht gedaan zijn,’ zei ordebewaarder Zes, ‘en wel ná twaalf uur... Maar u was niet thuis, dat is waar ook! Uw robot deelde mij via uw visifoon mee dat u...’

‘Ik ben van de galerie naar het Witte Kunstenaarshuis gegaan...’

‘U hebt dáár overnacht?’

‘Ja...’ Heb ik nu wel of niet een betrouwbaar alibi? vroeg Jock zich af. Het leek hem het beste – misschien zelfs onvermijdelijk – bij zijn oorspronkelijke verhaal te blijven, en niet opeens te gaan vertellen dat hij wél thuis was geweest.

‘Hoe laat bent u hier, thuis, gekomen?’

Jock rekende snel uit zijn hoofd. ‘Een halfuur geleden, denk ik.’

‘Toen was het al gebeurd! Was u verbaasd?’

‘Ik was zeer verbaasd... Hoe hebben ze het...’ Jock zweeg.

De ordebewaarder kuchte weer. ‘Zoals u weet is dit deel van Wijk Twee onlangs gerenoveerd en opgeknapt. Sommige werkzaamheden werden ’s nachts uitgevoerd; ze zijn er nog maar korte tijd mee klaar... Het schijnt dat sommige robot-ordebewaarders van de nachtpatrouille dit laatste feit nog niet in hun programma’s hadden staan... Een verfspuiter in de nacht moet hun dus niet verdacht zijn voorgekomen.’ Hij kuchte nog eens. ‘Dit neemt niet weg dat alle handelingen van deze vandalistische verf-partij ongelooflijk listig moeten zijn voorbereid! Om drie uur afgelopen nacht bijvoorbeeld hebben onbekende jongelieden met veel lawaai vuurtjes gestookt op het Gele Plein, een eind hier vandaan. Toen de ordebewaarders erbij waren geroepen, waren ze verdwenen... met als enige sporen de letters ha ha met rode verf geveegd op enkele muren.’

Jock had moeite zijn gezicht ernstig te houden. De ordebewaarder keek hem wantrouwig aan. ‘Wat vindt u van... hoe zei u het ook alweer... van deze Orgie-met-Verf?’

‘Wat bedoelt u?’

‘Wat is uw mening erover?’ De ordebewaarder leunde naar voren. ‘Uw oordeel?’

‘Mijn mening,’ antwoordde Jock afgemeten, ‘doet niets ter zake. En tot het geven van een oordeel ben ik niet bevoegd.’

‘Maar u dénkt toch wel iets als u naar buiten kijkt!?!’

‘Ja zeker! Het zal wel als een grap zijn bedoeld. Of het is een protest tegen de kleurengamma’s toegepast in onze stad.’

Ordebewaarder Zes was steeds minder vriendelijk gaan kijken. Beroemd! Ja... maar ook weer zo’n halfzachte artiest. Nee! Deze lijkt me helemaal niet halfzacht; eerder geslepen... Meeste kunstenaars zijn anti-orde, onbetrouwbaar... Hij vroeg: ‘Hebt u enig idee wie de daders zouden kunnen zijn?’

‘Daders?’

‘Dit kan met geen mogelijkheid door één persoon zijn gedaan. En u... u als schilder...’

‘Ik maak aquarellen, en schilderijen. Ik verf geen gebouwen! En ik bezit ook geen hefschroefverfspuiter; u mag zich daar zelf van overtuigen. In mijn atelier,’ zei Jock, ‘is daar niet genoeg ruimte voor.’

De ordebewaarder keek weer op zijn kaart. ‘U bent óók,’ zei hij langzaam, ‘cre-a-tief begeleider... Werkt u op zo’n Centrum waar – laten we zeggen – niet al te best aangepaste personen worden beziggehouden met zogenaamd artistiek werk?’

‘Precies! Creatief Centrum, Wijk Twee...’ Nu wordt hij echt vervelend!

‘Zijn er, eh... zijn er cursisten in uw Centrum die u in staat acht tot zulk vandalisme?’

‘Hoe komt u daarbij?’ zei Jock. Hij sprak rustig en bijna vriendelijk. Hij glimlachte zelfs even. ‘Het kost mij al moeite genoeg – in vertrouwen, ordebewaarder Zes – ze in een hele dag-plus-avond een velletje kunstpapier te laten volschilderen. Het idee dat ze aan een hele woontoren zouden beginnen is... absurd. Bovendien: in het Centrum hebben we ook geen verfspuiters.’

‘Zo’n ding hebben ze natuurlijk gestolen,’ zei de ordebewaarder. Verdenkt hij cursisten in mijn Centrum? vroeg Jock zich af. Nee! Hij heeft alleen de pest aan mij. Vertrouwt me ook niet erg... Dat moet dan maar... Hij las, zonder zich gewetensbezwaren te maken, verder in de geest van ordebewaarder Zes:

Drie hefschroefverfspuiters vermist... Een uur, anderhalf uur geleden. Twee ervan teruggevonden; beide gebruikt, een ervan nogal beschadigd...

‘Hebt u nog iets te vragen?’ zei Jock. Ik moet als de bliksem naar het Centrum, ervoor zorgen dat ze de derde verfspuiter en weet-ik-wat-nog-meer uit de kelders verwijderen...

‘Nee, geen vragen meer,’ zei de ordebewaarder. ‘Alleen jammer dat u niet thuis was! (Hij is daar níét van overtuigd.) Uw robot was wél thuis, meneer Martijn; ik wil hem daarom ook ondervragen, als u het goedvindt.’

‘Natuurlijk,’ zei Jock. Hij wist dat Xan alles had gehoord en dat diens getuigenis nooit in tegenspraak zou zijn met die van zijn meester.

‘Dan zal ik ons gesprek even voor u terugdraaien,’ zei ordebewaarder Zes. ‘Als u er niets aan te veranderen of toe te voegen hebt, kunt u er met een aanraking van uw rechterwijsvinger uw toestemming aan verlenen.’

‘Goed gesproken, Xan!’ zei Jock, toen de ordebewaarder weg was.

‘Ik heb slechts één leugen verteld, meneer Martijn,’ sprak Xan, ‘dat u niet thuis was vannacht. Verder heb ik mij zonder moeite aan uw antwoorden kunnen houden. U hebt gezegd dat u van niets weet; en ik weet eveneens nergens van. Ik weet alleen nog wat u vanmorgen, in verwarring, tegen mij hebt gezegd...’

‘Vertel dat alsjeblieft niet verder!’ zei Jock.

‘Ik heb er toch niets van verteld, meneer Martijn?’

‘Ik bedoel: vertel het aan niemand. Dit is geen misdaad, Xan. Het is een grap. Alleen wel op een ongunstig moment. Als ik wakker was geworden had ik er zeker een stokje voor gestoken... Dat geprobéérd tenminste...’ Heus? vroeg Jock zich af. Of zou je méé hebben gedaan? Nee... Niet meer! Niet op dat moment.

‘U was vermoeid en in slaap,’ zei Xan. ‘U kunt zich niets verwijten.’ Jock schudde zijn hoofd en zuchtte even.

Vestig de aandacht niet op jezelf,

en nog minder op Bart Doran

en helemaal niet op de manier waarop

deze schilders-orgie is ontstaan!

Ik heb het veroorzaakt, maar onbewust;

Ik zou het nooit opzettelijk gedaan hebben.

Bart heeft, eveneens zonder het bewust te weten,

mn wensen en gedachten begrepen en overgenomen

en daarna de anderen geïnspireerd tot dit gevolg.

Kan het niet gevaarlijk worden als de jongen onbewust blijft?

Hoe dan ook: geen verdere gevolgen!

Hij knikte Xan toe. ‘Laat niemand binnen, behalve de vijf mensen die ik je heb genoemd,’ zei hij. ‘Nee! De vijfde, Bart Doran, laat je niet binnen, behalve als ik thuis ben... Vertel iedereen die erom vraagt dat ik voorlopig geen enkel interview geef. Ik ga nu naar het Centrum, intussen bijna een halfuur te laat. Bedankt voor je goeie zorgen, Xan, en tot ziens.’

4 Gedachten, daden

‘Waar wilt u heen?’ vroeg een ordebewaarder toen Jock zijn woontoren wilde verlaten.

‘Naar mijn werk, Centrum Creatieve Vorming, Wijk Twee,’ antwoordde Jock, en hij liet zijn kaart zien.

‘In orde, u mag passeren,’ zei de ordebewaarder. ‘Rechts aanhouden alstublieft; u zult tot aan het eind van de straat moeten lópen.’

Een stuk van de straat was afgezet. De voor een deel pimpelpaarse rolstoep stond stil; op de mini-mobielbaan was één minimobiel aanwezig – ook die bewoog zich niet, was misschien wel vast blijven kleven in de nog niet geheel opgedroogde, glimmend-gele verf.

Overal waren ordebewaarders, en ook anderen: een aantal d.a.w.-werkers (vanzelfsprekend, onvermijdelijk) en verslaggevers met alle soorten camera’s. En nog nooit had Jock zoveel mensen op hun balkons of voor hun ramen zien staan, behalve voor de ramen die door verf waren geblindeerd. Er hing een prikkelende geur van verf, niet onaangenaam.

Jock bleef staan en nam alles met intense aandacht op. Het was allemaal dwazer en krankzinniger dan zijn fantasieën... Dit vergeet ik nooit, wist hij, toen hij op weg ging naar het Centrum. Aardig voorbeeld van... verschil tussen abstract en concreet, gedachte en daad...

Hij hield zijn pas in om te kijken naar de lamp op een slordig-gestreepte, geel-zwarte radiopaal... een grauw-paarse verfklodder er midden op. Als die lamp brandt: net een óóg... als dat Barts werk niet is...

Hij liep door en werd plotseling staande gehouden. Een smal gezicht keek hongerig en opgewonden naar hem op.

‘Meneer Jock Martijn!’ zei de verslaggever van de S.J.it. tv. ‘Welk een heerlijk toeval dat ik u tóch vandaag ontmoet! wat vindt u, als schilder, hiervan?’

‘Geen commentaar,’ zei Jock.

‘Alstublieft!’ sprak de verslaggever van de S.J.it. tv smekend.

‘orgie-van-verf,’ zei Jock kortaf.

‘Wilt u dóórlopen!’ beval een ordebewaarder. ‘En alle tv-verslaggevers moeten blijven op de hun aangewezen plek.’

Een paar straten verder was het gelukkig rustig; de meeste mensen waren al naar hun werk... of keken misschien naar de directe tv-uitzending van de schildersuitspatting in Wijk Twee.

Je hebt gelijk, zei Edu tegen Jock. Verberg het verband tussen jóúw fantasieën en hun daden. Bescherm Bart.

Edu! Jock was erg verrast diens gedachten zo onverwacht en duidelijk te ontvangen. Sinds wanneer weet jij...?

Pas sinds kort! Ook ik had vannacht andere dingen aan mijn hoofd. En slaap! Bovendien heb ik jouw cursisten nooit ontmoet...

Ik had het moeten...

Nee! Je kunt niet alles weten, Jock. Echt niet.

Maar wat nu? vroeg Jock.

Weet je best, antwoordde Edu.

Jock voelde nu dat Edu veel meer dingen in gedachten moest houden dan hijzelf... Excuus, vriend, je hebt gelijk. Dit is mijn zaak, of taak. Maar jij? Jij?

De Conferentie, woensdag.

r.b.w. en Aards Parlement, herinnerde Jock zich.

Ja, Jock, ik moet erheen. Als mij-zelf en ook als vertegenwoordiger van de Afroini. Dan zal... verwacht ik, de waarheid...

Oh Edu! Succes!

Dank je, Jock. Nog één ding. Wees gewaarschuwd voor...

Voor Manski! Hoe heet hij?

??? Vraag dat aan Akke. Nóg een waarschuwing: sinds gisteren is het mogelijk dat we bij Akke thuis worden afgeluisterd... En de apparatuur – dat weet je nu – kan op ónze manier alleen onschadelijk gemaakt worden als je weet door wie die is aangebracht.

Jock was intussen bij het Centrum gekomen; hij liep de tuin in en ging, half verscholen achter een zeer lelijk beeld, languit liggen op het blauwgroene gras. Alleen zo zou hij het gesprek met Edu misschien kunnen voortzetten… Moeilijker en vermoeiender dan gewoon praten. Nou ja, het went wel… Edu, waarom ben ik bang voor Manski?

Ik schrok vannacht wakker, antwoordde Edu, van zijn haatgevoelens voor jou. Hij heeft de gave niet, maar de kracht van zijn gedachten is heel sterk. Ik ben ook bang voor hem, Jock. Ik weet nog niet precies waarom

Edu zweeg plotseling. Andere gedachten drongen, eerst zwak, toen steeds duidelijker tot hen door.

Er is weer wat, zei Anna. Er is altijd wat met Jock, en nu ook met jou, Edu. Ik zie bovendien Jocks geverfde stadswijk. Eigenlijk erg prachtig, maar... Ik heb me dom gedragen; de wereld is gevaarlijk. Kan ik jullie helpen?

Ja! Blijf weg! dacht Jock. (Ik hou van je)

Ja. Ik hou van je! Wees waakzaam, maar blijf waar je bent, dacht Edu.

Jock ging rechtop zitten en keek een moment met iets van verbazing naar het gezicht van het lelijke beeld; heel even had hij Edu’s gezicht verwacht. Intussen hoorde hij wat Edu nog meer tegen Anna zei: Waakzaam. Let op, maar doe niets.

Ik wil niet dat je merkt wat ik voel, Anna, dacht Jock. Laat me, ik heb genoeg te doen. Hij wreef over zijn gezicht. Spaar je krachten! Moet jij even goed, Edu! Hij merkte opeens dat Edu zich had teruggetrokken. Anna, Edu heeft gelijk. Een verzoek aan jou, concreet. Versta je mij?

Ja Jock.

Vertel jij aan Akke – gewoon, visifoon, of via Edu – dat ik in de lunchpauze, tussen een en twee uur, in mijn huis zal zijn. Een plek waar je veilig kunt praten, dat weet hij. En liefje, wens ons – Edu en mij – geluk.

Jock voelde Anna’s antwoord als een glimlach, een kus... Daarna verdween haar aanwezigheid.

Anna, Edu, blijven jullie nu even weg... Als ik verder nog luister naar iemands gedachten, is het naar die van Bart Doran... had ik misschien al veel eerder moeten doen...

Jock was intussen overeind gekomen en liep naar een van de hoofdingangen, niet naar de toegang tot de keldergewelven.

Eigenlijk te gek, dat we niet eens onbezorgd kunnen lachen om een uiting van fantasie... een beetje opstandig, dat wel, een protest, een grap.

Toen hij het Centrum binnenging, voelde hij zich gesterkt door het weten: Er zijn mensen die met me meeleven; ik ben niet alleen.

Jock meldde zich bij de Centrum-computer in de grote hal; zijn uitleg waarom hij te laat was bleek nauwelijks nodig: de schildersuitspatting in Wijk Twee was al in de hele stad bekend.

‘Dan is er nog iets,’ zei Jock. ‘Het zou kunnen dat journalisten, tv-verslaggevers en dergelijke personen naar mij vragen, om een interview. Wilt u ze alstublieft meedelen dat ik niet gestoord wens te worden?’

De Computer tikte zijn antwoord op een kaart en liet die in Jocks hand springen:

aan j. martijn, beg., cr.c. ii-4, ma 26

- Uw verzoek is direct ingewilligd

- zeer prijzenswaardig

- begeleiders behoren zich nimmer te laten storen tijdens het uitoefenen van hun belangrijke taak

‘Dank u,’ mompelde Jock. Hij begaf zich snel op weg naar Afdeling Vier. Prijzenswaardig... lachen of niet? Vooruit, naar mijn Belangrijke Taak!

Het was erg rumoerig in het grote atelier van Afdeling Vier. De tv stond aan (één blik vertelde Jock – niet onverwacht – wat er werd vertoond). Er was geen enkele cursist aan het werk; bijna allemaal praatten, fluisterden en lachten ze door elkaar, ondanks de protesten van een wanhopige jonge assistent.

Jock zei niets, hij liet het tv-beeld verdwijnen en beduidde de assistent met een gebaar dat hij weg kon gaan.

Meteen erna werd het stil – een stilte vol spanning. Hij bleef even luisteren naar de gedachten onder die stilte:

Weet-hij-dat-wij???

Nee! Ja?? Ja! Nee!

Daarbij een erg duidelijke vraag: Hij is niet via de kelders gekomen. Waarom?

(Dat is Bart). Jock keek zijn cursisten een voor een aan – iets dat hem enige moeite kostte – en hield daarbij zijn gezicht zo onbewogen als hij kon.

Behalve zijn ogen!

(Alweer: Bart.) Hij voelde duidelijk een beetje angst bij sommigen en opluchting bij anderen toen hij zijn zwijgen verbrak.

‘Aan het werk,’ zei Jock. ‘En gauw.’ Langzaam en veelbetekenend liet hij erop volgen: ‘Voordat deze dag om is, moet er nog heel veel worden gedaan, of ongedaan gemaakt...’ Hij wachtte even en voegde erbij: ‘Wie te moe is om te werken kan voor mijn part op de grond gaan liggen slapen... Als jullie mij en elkaar maar niet lastig vallen. Met geen woord!’

Toen draaide hij zich om en wandelde de werkplaats uit. Niemand waagde het hem te volgen; het bleef een tijdlang stil in het atelier.

Er brandden beneden maar enkele lampen; Jock deed ze allemaal aan en begon speurend rond te lopen. En ja! Goed gecamoufleerd en over verschillende plaatsen verspreid vond hij de onderdelen van een complete, schone en droge hefschroefverfspuiter.

De dingen die ze vannacht gebruikt hebben, kleverig en ruikend naar verf, hebben ze ergens gedumpt. En deze? Zijn ze van plan ermee door te gaan? Hij dacht even naar boven. Enkelen willen dat wel; de meesten niet, of niet meer.

Hij liep naar het Blinkende Bed, dat zo keurig was opgemaakt alsof er nooit in was gevrijd, knielde neer en haalde er het een en ander onder vandaan.

Een grote foto, genomen uit zijn woontoren, niet vanuit zijn huis op de twintigste etage, maar lager, de zestiende misschien. In zijn geestesoog zag Jock Kilian voor de deur van een der vele andere woningen staan. Hij hoorde hem praten: Ik ben... kunststudent... maak stadspanorama’s... Zou ik vanaf uw balkon...? De foto was beschilderd met verschillende kleuren verf, heel netjes en exact. Eén woontoren was zwart gemaakt... de werktekening!

Er waren meer foto’s: afdrukken van dezelfde en andere, allemaal van Wijk Twee, ook beschilderd, maar schetsmatig en slordig en bovendien voorzien van onleesbare opmerkingen, pijlen en uitroeptekens. Barts aanwijzingen!

Jock kon niet nalaten te glimlachen. Donderstenen! Wat een plezier moeten ze hebben gehad! Treurig dat ik er niet samen met ze om lachen kan...

Hij legde de foto’s opzij en bekeek de tekening eronder: elkaar rechthoekig kruisende lijnen, met kromme er tussendoor; hij had er Jon en Dickon zelf mee bezig gezien... Die hadden geen ‘abstracte tekening’ gemaakt, maar gewoon een plattegrond van Wijk Twee, met straten, huizenblokken, mobielbanen, enzovoort.

Jock schoof alles, hoofdschuddend en nog steeds glimlachend, weer onder het bed. Hij stond op en liep toen – een plotselinge ingeving volgend – eromheen, knielde nog eens en zocht tastend of er iets onder verborgen was aan de andere kant. Dat bleek inderdaad zo te zijn... iets heel anders. Hij bekeek het ding dat hij stevig en ook voorzichtig vasthield. Van zijn glimlach was niets meer over.

Een laserpistool.

Jock bleef op zijn knieën voor het bed zitten en staarde naar het dodelijke wapen in zijn hand. Dit heeft niets met dat verf-festijn te maken. Iemand vond dit een aardige bergplaats voor zijn eigen zaakjes. Bart en de meeste anderen weten er waarschijnlijk niet eens van... O, zéker niet.

Hij kwam langzaam overeind. wie van zijn cursisten was in staat een geladen pistool in bezit te hebben en... het misschien te gebruiken ook? Volgens mij alleen Jon en Niku... En daar kom ik wel achter!

Jock wist bijna zeker dat het wapen van Niku was, dat hij het ‘voor even’ had verborgen en het terug zou pakken zodra het voor hem veilig was. Hij verzette zich tegen de aanvechting Niku naar beneden te roepen, hem met zijn vondst te confronteren en hem daarna ongenadig op zijn huid te geven.

Laat dat uit je hoofd, Jock, zei hij tegen zichzelf. Dit is veel te ernstig. Eerst zorg je dat je het zeker weet. En dan...? Hij legde het pistool op het bed. Hij moest in geen geval driftig worden. Bovendien, als hij werkelijk met Niku op de vuist zou gaan, kon dat wel eens verkeerd uitpakken...

Hij keek naar het blauwglanzende voorwerp op de verschoten sprei en herinnerde zich iets. Hij pakte het wapen weer op, controleerde nog eens de veiligheidspal, stopte het in een van zijn zakken, verliet de ruimte en liet zich even later door de binnentrap omhoog brengen.

Hij bleef staan in de deuropening naar het atelier. Enkele cursisten waren sloom aan het werk, of deden er een poging toe; de meeste deden niets. Sommige fluisterden met elkaar; niemand praatte er hardop. Het duurde even voordat ze hem zagen. Jock negeerde alle vragende, ontwijkende, bezorgde, zogenaamd onschuldige of uitdagende ogen; hij zei alleen: ‘Djoeli! Wil je even mee naar de kelders komen?’

Er werd een beetje gezucht, verbaasd, achterdochtig, onzeker... Djoeli toonde geen van deze gevoelens.

‘Oké, Martijn,’ zei hij kalm.

Kort erna stond Jock met Djoeli in de gewelfde ruimte met het Blinkende Bed.

‘Ik heb jou als eerste hier beneden gevraagd,’ zei Jock, ‘om verschillende redenen. Eén daarvan is... omdat jij ouder en misschien wijzer bent dan ik. De andere...’ Hij brak af.

Djoeli zei niets; die keek hem alleen kalm-afwachtend en toch met een ondoorgrondelijk gezicht aan.

‘Op vrijdag, vorige week,’ ging Jock verder, ‘stoorde ik jou en een paar anderen hier op deze plaats – in een gesprek over... een gesprek dat waarschijnlijk te maken had met de computer van het Centrum. Jij bent deskundig op dat gebied...’ Weer brak hij af. ‘Ik denk,’ zei hij toen, ‘dat je niet echt mee hebt gedaan, maar dat je wel raad hebt gegeven. Je hebt ze misschien verteld in hoever de computer in dit Centrum gesprekken hoort en registreert... of de computer te weten kan komen wanneer er voorwerpen in-en-uit deze kelders verschijnen-verdwijnen! Is deze ruimte veilig voor een vertrouwelijk gesprek?’

‘Een van de veiligste,’ antwoordde Djoeli meteen. ‘Mag ik je vragen, Martijn, waarop je deze veronderstellingen baseert?’

‘Dat mag je zeker vragen,’ zei Jock kortaf. ‘Maar een volledig antwoord kan ik je echt niet geven!’ Hij liep naar het bed, bukte zich, haalde er de foto’s en de plattegrond onder vandaan en legde ze erop: ‘Bekijk deze dingen eens, Djoeli! Of heb je ze eerder gezien?’

Djoeli ging op het bed zitten en bekeek alles op zijn gemak – nadenkend? aandachtig? om tijd te winnen?

Hij is een van de mensen, en die zijn zeldzaam misschien, wist Jock, die het zal accepteren als ik hem zou vertellen waarop ik mijn ‘veronderstellingen’ heb gebaseerd. Maar hij zal het iemand nooit vergeven als die in zijn geest doordringt zonder zijn medeweten en toestemming. Hij zal altijd eerlijkheid eisen. Hij is zelf heel eerlijk...

Djoeli sloeg zijn donkere ogen naar hem op. ‘Wat wil je weten, Martijn? Of ik hun medeplichtige ben? En als ik ja zeg, wat...’

‘Wat ik van plan ben? Dit verdonkeremanen. Ik sta aan hun, aan júllie kant, althans wat dat verf-festijn betreft. Alleen... er zit meer aan vast!’

‘De Centrum-computer weet heel veel, maar niet alles,’ zei Djoeli. ‘Wat-ie niet weet is datgene wat verstandelijk gezien niet belangrijk is. De rommelkelders bijvoorbeeld worden nauwelijks bewaakt. Wel de kelders met technische installaties en min of meer kostbare materialen. Ik heb ze daarom aangeraden de verf hier niet, of met mate, te stelen, en er ergens anders aan proberen te komen...’ Hij bewoog een lichtbruine wijsvinger over de plattegrond van Jon en Dickon. ‘Onnodig je te vertellen dat er hier mensen genoeg zijn die ervaring hebben in stelen, en nog erger... De hefschroefverfspuiters zijn geléénd, en nu ergens neergezet in de stad. Behalve deze hier...’ Hij wuifde vaag met zijn andere hand. ‘Die is nog niet gebruikt, kán misschien niet meer gebruikt worden.’

‘Zeer juist opgemerkt,’ zei Jock. ‘Deze hier moet weg, vannacht, voordat iemand kan vermoeden waar-ie, net als de twee andere, verborgen is geweest.’

Djoeli knikte. ‘Een idiote grap! Ik ga geen namen noemen, al kun je ernaar raden. We haalden ze uit elkaar (we, want ik heb ook een keer geholpen) en sleepten de onderdelen naar binnen...’ Hij keek weer naar Jock op; zijn ogen werden plotseling groot en verwonderd. ‘Afgelopen nacht! Het lijkt veel langer geleden. Ik liet ze hun gang gaan. Láát ze, dacht ik, ik heb nooit de kans gekregen mijn grappen ongestraft uit te voeren...’ Hij knikte, opeens een beetje droevig. ‘Ik vond het een aardig idee.’

‘Een aardig idee! Van wie is het?’

‘Dat zoek je zelf maar uit, Martijn!’

‘Van degene die een polsband heeft – een duplicaat van de mijne – die toegang geeft tot het Centrum!’ zei Jock fel. ‘En dát, Djoeli, is niet enkel een grap, of een aardig idee! Ik wil nu niets meer zeggen over het feit dat die polsband is gebruikt om hier te komen en te gaan wanneer jullie wilden... maar er zijn grenzen!’

Djoeli boog zijn hoofd. Ik heb genoeg verteld: ik hoef niet alles...

Jock haalde het pistool tevoorschijn. ‘Kijk hier eens naar!’

Djoeli keek, schrok even en zei toen: ‘Heb je dat hier...’

‘Niet aankomen; het is geladen. Ja, hier gevonden,’ viel Jock hem in de rede. ‘Dat maakt de zaak iets minder eenvoudig. Ik ben niet erg gesteld op geladen laserpistolen, en zeker niet als ik er hier een vind, ja, onder dit bed! Djoeli, is er buiten mijn afdeling, Vier, iemand die weet van het bestaan van die polsband?’

Djoeli schudde zijn hoofd.

‘Heb jij enig idee van wie dit wapen is?’

Djoeli schudde weer zijn hoofd.

‘Maar je verdenkt er wel een of twee,’ zei Jock. ‘Niku... Of Jon.’

Djoeli rees overeind. ‘Martijn! Wat doe je nou?’

‘Het ding onschadelijk maken,’ zei Jock koeltjes, ‘voor ik het in de vernietiger gooi.’

‘Bewijsmateriaal.’ Djoeli’s stem klonk niet beschuldigend, eerder aarzelend.

‘Ja... Dit bewijst meteen alles wat hier gebeurd is en gebeuren kan! Ik wil dat mijn cursisten en alle anderen in het Centrum gewoon door kunnen gaan, zonder de extra-problemen van wie-eens-wat-heeft-gedaan en dus altijd-wordt-verdacht. Wat de eigenaar van dit pistool betreft: ik hoop persóónlijk met hem af te rekenen.’

Djoeli zei, bijna alsof het hem moeite kostte: ‘Je bent jonger dan ik, Martijn, maar je wordt met de dag wijzer... Voordat ik het vergeet: bij een vertrouwelijk gesprek zijn de hal, kantine, en... op onregelmatige tijden, alle begeleidersvertrekken onveilig.’

‘Als ik dat eerder geweten had, Djoeli!’

‘Wat?’

‘Dat je zo veel van deze dingen weet! Dan had ik...’

Djoeli nam Jock verbaasd op. ‘Maar dat wist je toch allang!?’

‘Hoezo?’

‘Nou, in mijn dossier staat, behalve onaangepast en zo, ook waarom ik voorgoed werkloos werd. Omdat ik het programma van een computer zó wist te wijzigen dat ik – en een paar anderen – nu en dan salarisverhoging kregen, of een bonus waar wij volgens ons recht op hadden. Maar onze Chef was het daar, toen hij het ontdekte, niet mee eens... Dus sloten ze mij een tijdje op in een Huis-voor-A-socialen. En toen ik weer vrij kwam... Dat weet je toch zeker?’

‘Ik lees zelden dossiers,’ zei Jock, zijn ogen gevestigd op het laserpistool. ‘Behalve als ik het gevoel heb dat ik het móét doen.’

‘Waarom het mijne niet?’

‘Ach, ik wist van de d.a.w. dat je werkloos was, een ontslagen programmeur en computer-deskundige... en dat je onvrijwillig kwam. Dat wil zeggen: genoeg.’ Jock durfde Djoeli weer aan te kijken. ‘Wat is er met de anderen gebeurd?’

‘Welke anderen?’

‘Nou, die meedeelden in salarisverhogingen en zo.’

‘Niets, geloof ik,’ zei Djoeli, een beetje bitter. ‘Ik weet het niet; ik heb nooit meer wat van ze gehoord.’

Jock zweeg verder over dit onderwerp. ‘Zo! Het ding kan nu veilig de vernietiger in. Djoeli, pak die foto’s en tekening en kom mee. Het is jammer, maar we kunnen geen risico nemen. Niet alleen dit pistool moet weg, maar ook deze werkstukken, hoe mooi ze ook zijn.’

Ze lieten zwijgend alles voorgoed verdwijnen en keken elkaar toen een beetje verlegen aan.

‘Dank je, Djoeli,’ zei Jock. ‘Dit was en blijft...’

‘Iets om zogenaamd te vergeten,’ Djoeli toonde zijn beleefde glimlach en sprak: ‘Jij ook bedankt, Martijn.’ Hij wilde weggaan, maar Jock hield hem tegen:

‘De begeleidersnissen! En als ik gewoon in de werkruimte praat?’

‘Tamelijk veilig,’ antwoordde Djoeli, ‘behalve wanneer je volgens de d.a.w. je cursisten niet de báás bent... en dat, Jock, is bij jou nooit het geval geweest.’

‘En de registratie van de komende en gaande man?’

‘In en uit met de polsband bedoel je? Ik heb daar maar heel weinig aan durven sleutelen; tenslotte zou ik, als computerdeskundige, het eerst worden verdacht. Maar we hebben het nogal handig aangepakt: met een aantal tegelijk naar binnen en naar buiten, overnachten en zo. Bovendien zullen er deze week telkens een stuk of wat mensen te laat of veel te laat komen... allemaal om het voor onze Computer minder gemakkelijk te maken erachter te komen wat er precies is gebeurd. En als die duplicaat-polsband wordt vernietigd...’

‘Djoeli! Ik weet geen woorden meer te vinden.’

‘Hoeft ook niet, Martijn. Kan ik nog iets voor je doen?’

‘Dit gesprek niet vergeten, Djoeli. En je mond dichthouden als het moet. En misschien vanavond laat, of vannacht...’

Djoeli liet zijn masker even helemaal vallen: hij glimlachte ronduit: ‘Tot je dienst, kameraad!’

Jock en Djoeli gingen samen naar boven. Toen ze in de werkplaats waren liep de laatste meteen naar de tekentafel waar hij eerder aan had gezeten, pakte een penseel en keek peinzend neer op een vel papier waar niets op stond. Jock zag de ogen van de anderen heen en weer gaan tussen Djoeli en hemzelf; hij nam hun gevoelens waar van achterdocht – Djoeli heeft toch niks verraden? –, onzekerheid en twijfel.

Hoeveel weet Martijn? En wat is hij van plan?

Hij bleef staan, zo ver mogelijk van de nis die begeleidersvertrek heette, en begon te praten – zacht, maar goed verstaanbaar:

‘Ik heb beneden – voordat ik Djoeli riep – enkele interessante objecten gevonden. Ik geloof niet dat een van jullie ze ooit heeft gebruikt voor een stilleven, hoewel ze ongetwijfeld tot zeer artistieke schilderingen kunnen leiden.’

De stilte om hem heen was nu bijna ademloos.

‘Ik vond ook heel ándere dingen... Onder dat mooie bed...’ Jock keek vluchtig naar Niku. Hij is het! Jon weet ervan, maar niet waar het wapen verstopt is... geweest! Er is wel wantrouwen hier en daar... En ze weten allemaal wat er nog meer...

‘Foto’s,’ zei hij, ‘beschilderde foto’s en een tekening. Jammer dat ik ze niet eerder heb gezien. Jammer ook dat ik ál die dingen van onder het bed – met Djoeli als getuige – in de vernietiger heb moeten gooien. Het spijt me echt, maar er zijn nu eenmaal mensen: sommige ordebewaarders, bepaalde d.a.w.-inspecteurs, – die niet zo kunstzinnig zijn als jullie, en díé kunnen zulke werkstukken beter niet onder ogen krijgen. Het zou ze eens op het idee kunnen brengen dat...’

Hij zweeg, getroffen door de uitdrukking op sommige gezichten, de gedachten: Hij weet het! Hij vindt het niet erg... Misschien zelfs leuk... Hij is aan ónze kant! Daarbij een: Goed zo, Jock, ga door! van Djoeli en een enigszins raadselachtig: Zie je nou wel! van Roos tegen Daan. Maar tegelijkertijd een paar gedachten die minder prettig aandeden: die van Niku: Heeft die rotvent mijn pistool ook gevonden, ja of nee? En heel duidelijk Bart, die niet onverdeeld blij of opgelucht was: Verdraaid, hoe wéét hij het? Hoe?

‘Nu moeten jullie niet denken,’ zei Jock, nog steeds zacht sprekend, ‘dat jullie er daarmee vanaf zijn! Ik zal jullie, voor deze dag om is, nog wel eens héél duidelijk vertellen wat ik van jullie vind; nadat een stuk of wat... vrijwilligers die interessante objecten – zonder vingerafdrukken erop natuurlijk – naar een betere plek hebben gebracht. Ik zal er zelf op toezien dat het gebeurt, in alle stilte...’

Daan, Roos, Dickon en Kilian bewogen hun lippen: ‘vannacht?’

Jock knikte. ‘Deze maandag nog!’ Hij hief zijn linkerhand op. ‘Verder geen woord hierover. Alleen...’

Het dreunende sein voor de lunchpauze onderbrak hem ruw. Hij wachtte onbeweeglijk tot het geluid was weggestorven en zei toen: ‘Alleen nog een kleinigheid.’ Hij omvatte zijn linkerpols met zijn rechterhand, zodat zijn eigen polsband verborgen was. ‘Ik mis mijn armring! Ik wil die onmiddellijk na de pauze terughebben...’ Ik wacht op je in de kelders, Bart, voegde hij er stilzwijgend bij. ‘En nu,’ besloot hij, ‘allemaal het atelier uit.’ (Ik moet vlug naar huis, voor het geval dat Akke... ) ‘Er vandoor! Eet smakelijk en tot straks.’

5 Concreet, abstract

In de straat waar Jock woonde was alles nog steeds in rep en roer: evenveel ordebewaarders, minder verslaggevers, maar meer camera’s, een paar d.a.w.-werkers en leden van het Wijkbestuur, en een heleboel robots, die de rolstoep en de mobielbaan aan het bewerken waren met bezems en verf-oplosmiddelen. De grote woontoren was nog even zwart. Een hefschroefschoonspuiter sproeide een oplosmiddel tegen de ramen van het gebouw ernaast – sterk verdunde verf droop streperig langs de muren omlaag en er waren plassen aan het ontstaan op straat: waterig roze en groen, fletsblauw, vaalgeel... De oplosmiddelen verspreidden geuren en dampen die alle mensen tranen in de ogen brachten; vandaar dat er maar weinig personen uit nieuwsgierigheid waren gebleven. De meeste waren er uit plicht.

Jock wist – niet zonder moeite – zijn woontoren te bereiken. Hij ademde eens diep uit, en in-en-uit, in-en-uit toen hij in de lift naar boven ging. Zou Akke komen? vroeg hij zich af, terwijl hij zichzelf verbood nog eens in zijn ogen te wrijven. Ach ja, ik weet het – kan het niet helpen. Hij is er al.

Akke stond naar buiten te kijken door de nu hermetisch afgesloten glazen deuren naar het balkon, maar hij draaide zich meteen om toen Jock zijn woonkamer binnenkwam.

Nu zie ik je voor het eerst echt-en-helemaal-en-openlijk van je stuk! ‘En, wat vind je hiervan?’ vroeg Jock hardop. ‘Lopen jouw gevoelens ook door elkaar als... als een heleboel kleuren op een nat palet?’

‘Zoiets, ja,’ mompelde Akke. ‘Goeie dag; ik meen te hebben begrepen dat jij hier op een of andere manier...’

‘Als je alle kleuren helemaal door elkaar laat lopen,’ ging Jock op zijn vergelijking door, ‘krijg je iets dat je nauwelijks kleur meer noemen kunt: iets donkers... grauw, modderig...’

‘Duisternis?’ vulde Akke op vragende toon aan. ‘Nogal gevaarlijk, lijkt mij...’ Hij sloeg zijn dienstgewaad beter om zich heen en ging zitten. ‘Je robot heeft me binnengelaten en me een nectar aangeboden...’

Xan kwam uit de mini-keuken tevoorschijn met een volgeladen blad. ‘Goede middag, meneer Martijn.’

‘Een stevige lunch voor twee personen,’ zei Akke tevreden. ‘Goed bedacht, vind je niet? Jij ziet er uit alsof je ook wat gebruiken kunt. Ga zitten.’

Jock deed het. ‘Dank je, Xan. Uitstekend idee, Akke! Maar denk er wel aan dat ik op tijd terug in het Centrum moet zijn.’

Akke pakte een vv-broodje en begon het dik te besmeren met een uitnodigende paté. ‘Hebben jouw cursisten dit op hun geweten?’

‘zij hebben het gedaan. ik heb het op mijn geweten. Heeft Edu je niet verteld...?’

‘Heel summier... Sinds gisteravond voeren wij geen vertrouwelijke gesprekken meer thuis.’ Akke schonk Jock en zichzelf een glas nectar in. ‘Toen Ida van de expositie terugkwam, stond onze huisrobot op non-actief vlak achter de deur. Zodra ze hem activeerde wist hij haar te vertellen dat een onbekende d.a.w.-werker om toegang had gevraagd. Onze robot heeft vanwege dat betrouwbaar lijkende d.a.w.-gewaad de deur opengedaan, maar weigerde hem binnen te laten omdat wij niet thuis waren. En voor hij was uitgesproken heeft die onbekende hem uitgeschakeld! Haro – ik bedoel onze robot – moet een halfuur op non-actief zijn geweest, en in die tijd kan een mens heel wat uitspoken. We hebben er vanmorgen een paar technici bij gehaald, maar die hebben tot nu toe niets verdachts gevonden. Onze glázen zijn het in ieder geval niet – en je kunt toch niet van mij verwachten dat ik m’n andere huisraad stuk ga smijten...’

Akke hapte smakelijk in zijn broodje, maar zijn wenkbrauwen waren zorgelijk gefronst.

‘Dit wordt heus...’ Jock wist geen passende woorden te vinden... ‘ál te gek, Akke! Hoe is het met je vrouw?’ vroeg hij, om toch maar iets te zeggen. ‘En met Edu, en Mick?’

‘Best in orde, hoor. Alleen heb ik Edu en Mick bevolen vanmiddag naar bed te gaan,’ antwoordde Akke kauwend. ‘En ze gedreigd dat ik slaappoeders door hun eten zou laten mengen als ze dat niet beloofden. De r.b.w. heeft Edu gevraagd een dag eerder naar Sri Lanka te komen. Hij vertrekt vanavond al; Mick gaat met hem mee. Eerlijk gezegd wilde ik dat die Conferentie mórgen begon in plaats van woensdag, hoe eerder hoe beter... Nou ja...’ Hij legde een broodje op Jocks bord en reikte hem de paté aan. ‘De geheimhouding is volgens mij eigenlijk al verbroken. Jij hebt waarschijnlijk niet naar het wereldnieuws gekeken vandaag, maar de toespraak van Edu en Mick en jouw uitlatingen op de tentoonstelling hebben (nog extra omdat een tv-stommeling een van de uitzendingen heeft vervalst) een stroom van vragen losgemaakt. En geruchten: sommige ervan dicht bij de waarheid; maar ook onware, valse en onzinnige... Wereldregering, a.p.[7] en de Raad[8] hebben niet veel keus meer: ze moeten de waarheid wel bekend maken. Jock! Toen ik hier net binnen was, heeft jouw Xan het zoveelste visifoon-verzoek aangenomen om een interview. Maar ze willen je niet meer interviewen als schilder, nee! Ze willen je ondervragen als oud-planeetonderzoeker en als vermoedelijk ingewijde. Ze willen het verschil van je weten tussen “leugen” en “verheugend”, tussen concreet en abstract, tussen werkelijkheid en fictie! – Eét wat, alsjeblieft! Intussen mag je nadenken over de complicaties die – als je even vooruitkijkt – zullen ontstaan als het nieuws wereldkundig is gemaakt. Om maar één ding te noemen: de Afroini lijken zo veilig ver weg, maar er zullen zeker mensen zijn die gaan denken:

gedachten-lezers... waarom hier niet? of misschien wel?’ Akke zuchtte. ‘Ik wou me nooit te veel met politiek bemoeien en nu heb ik – alleen vanwege twee planeetonderzoekers – een veiligheidswacht voor m’n deur. Word ik misschien bespied. Dank zij die ellendeling in d.a.w.-gewaad; ik dacht dat deze vermomming een unieke inval van mij was! Er is nog iets anders, maar dat... Niet nu! Nou ben jij aan de beurt... Heb jij deze orgie-van-verf (zoals ik je op mijn tv zag verklaren) verzonnen, bedacht?’

‘Ja, zo zou je het kunnen zeggen,’ antwoordde Jock langzaam. ‘Fantasie. En een soort protest. Maar ik heb er nooit over gesproken, laat staan dat ik geprobeerd heb om...’ Hij nam een slok nectar. ‘Toch kun je met je eigen ogen zien,’ voegde hij erbij, ‘hoe snel iets van abstract tot erg concreet kan worden.’ Hij begon te eten.

Akke had nog een broodje gepakt en gesmeerd, maar hij at niet verder.

‘bart?’ zei hij na even zwijgen.

Jock knikte. ‘En via Bart naar de anderen. Een leuke grap! En Bart denkt nog steeds dat hij het zelf verzonnen heeft. Misschien heeft hij dat ook wel! Jij hebt me immers eens gezegd dat wij op elkaar lijken...’ Hij keek op van zijn bord. ‘Akke! Dat onze fantasieën tot in de idiootste details hetzelfde zijn, kan niet alleen daardoor komen! Bovendien is er nog iets, dat ik je nu wel vertellen moet...’

‘Ga door,’ zei Akke.

Jock wierp een blik op zijn horloge. ‘Toen ik...’ Hij brak af, vloog overeind, liep snel naar de minikeuken waar Xan zich bescheiden had teruggetrokken en zette de robot op non-actief. Hij kwam terug, ging weer zitten en begon opnieuw: ‘Toen ik Xan onklaar maakte vond ik...’ Hij vertelde zo bondig mogelijk alles van de duplicaatband, van het gedrag van zijn cursisten, speciaal Bart, en gaf tenslotte een kort verslag van wat er de afgelopen morgen was gebeurd.

Akke hoorde hem, traag etend, zonder commentaar aan, zo te zien niet bijzonder verrast, maar wel met al zijn aandacht.

‘Kijk nu niet wéér op je horloge,’ zei hij, toen Jock ophield met praten. ‘Wie op de grens van twee tijden leeft, moet niet op tijd letten!’ Hij glimlachte. ‘Ik geloof dat het een citaat is, Jock. Ik ken er nog een, een oeroude vervloeking uit Oost-Azië: “Dat u moge leven in interessante tijden.” En jij moet op z’n minst drie van die erg goeie vv-broodjes eten. Je Xan mag wel iets van voldoening terugkrijgen voor zijn non-actief.’ Daarna beantwoordde hij de vraag die Jock wilde stellen nog voor die uitgesproken was: ‘Ik geloof dat je het in het Centrum heel best klaar zult spelen! Bart is en blijft de kwetsbare plek; dat weet jij nog beter dan ik. En je hebt gelijk: dat jong moet op een of andere manier leren wat-hij-niet-kan en wat-hij-wel-kan doen...’

Akke streek zich over zijn kale hoofd. ‘Nog maar kort geleden, Jock, had ik me helemaal geen raad geweten met... ja, hoe spreek je dat nu eens exact uit: deze onverwachte relaties tussen abstracte theorieën en concrete gebeurtenissen. Of moet ik het omkeren: leiden concrete gebeurtenissen tot abstracte theorieën?... Ach wat een gedaas!’ onderbrak hij zichzelf. Hij schonk zich nog een nectar in en rees op, het lelijke plastic-glas in zijn hand. ‘Eet door, Jock, en luister naar iets dat ik jou moet vertellen, al zou je daardoor te laat in de kelders van het Centrum komen... Jij hebt Bart door, en de jongen weet dat. Ik zou me, als ik jou was, eerder zorgen maken over die Niku en Jon...’

Akke praatte verder, maar Jock luisterde niet meer, want opeens hoorde hij Anna.

Jock! Je wilt me misschien niet horen maar ik roep je toch. Er is iemand – niet ver hier vandaan- die jou echt haat.

Jock bleef roerloos zitten. Wie?

Ik weet niet wie.

Manski?

???

‘Manski, Anna?’ Nee, die naam zegt je niets... Jock besefte plotseling dat hij twee namen eenmaal hardop had uitgesproken. Hij keek op, recht in de grauw groene ogen van Akke. Hij meende daarin te lezen wat op dit ogenblik zijn antwoord aan Anna moest zijn:

Dank je, liefje. Ik wéét het, Anna. Ik wist het eerder dan jij. En nu moet je zwijgen. Terwille van jezelf, en voor mij, en voor Edu en alle anderen hier op Aarde die zijn als wij... Nog niet laten merken wat wij kunnen. Alleen contact zoeken als het werkelijk nodig is.

Hij leunde achterover in zijn zetel en verbaasde zich er vagelijk over dat Akke in houding en gelaatsuitdrukking niets was veranderd sinds hij Anna antwoord gaf. ‘Anna is bedroefd,’ zei hij langzaam. ‘Bijna boos... Nee, dat niet. Ze voelt zich buitengesloten.’

‘Anna?’ zei Akke. Hij had maar een moment nodig om het te begrijpen. ‘O! Anna. En zij voelt zich… Wat een onzin,’ vervolgde hij krachtig. ‘Ik zal haar dat wel eens...’ Hij maakte zijn zin niet af.

‘Je hebt haar toch ontmoet, Akke?’ vroeg Jock. ‘Ik wist niet dat jullie elkaar kenden.’

‘Ik heb haar maar twee keer gezien, Jock. Eergisteren, toen ze met Edu naar Nieuw Babylon kwam en...’

Met Edu...

‘...jaren geleden, bij het onderzoek van je protest tegen je ontslag als planeetonderzoeker. Ik heb haar toen moeten ondervragen... over jou.’

Wat zei ze van mij? Wat denk je van haar? Daar zou ik alles van willen weten! Jock sloot deze vragen op in een apart deel van zijn brein. Nu niet. Eerst andere dingen. Centrum. Bart. Niku. Eerst moet ik weten... ‘Akke,’ fluisterde Jock, ‘hoe heet manski? En heb jij enig idee waarom, waarom hij...’

Toen sloeg hij zijn handen voor zijn gezicht, want hij kreeg onmiddellijk antwoord. Niet van Akke, maar van die ander. Niet bedóéld als antwoord; de ander wist immers niet dat er iets over hem was gevraagd. Zomaar diens gedachten; ze kwamen over in horten en stoten, nu eens onduidelijk, dan weer ontstellend concreet.

Jock begon ze – misschien deels uit een soort zelfbehoud – hardop te ‘vertalen’:

‘Stil Akke! Dit is wat Manski mij vertelt: Gedachten lezen is niet nieuw, evenmin bijzonder. Integendeel: ru-di-men-tair, regressief. Veel dieren konden het altijd beter dan mensen. Het is een... gave die wij hebben verloren, niet gekregen!’

Akke boog zich naar voren, pakte Jocks handen en hield ze stevig in de zijne. ‘Kalm,’ zei hij zacht. ‘Je kunt iets opnieuw krijgen, dat...’

Jock bewoog zijn vingers wild in Akkes greep; die liet ze echter pas los toen ze rustig werden.

‘Wat je zegt, Akke, kan wel wáár wezen, maar het gebeurt niet op dezelfde manier, niets komt op dezelfde manier terug. Nooit!’ Daarom is het zo verschrikkelijk moeilijk, maar dat betreft mezelf... Wat wil hij? ‘Er was eens een robot...’ begon Jock moeizaam en zweeg. ‘Hoe hoorde ik dat nou!’

Akke was weer gaan zitten. ‘Edu heeft me eens iets over een robot verteld,’ zei hij. ‘Dat was er een die de mensen maar erg onpraktisch in elkaar vond gezet, zo gebrekkig wat hun communicatiemogelijkheden betreft.’

‘Ja? Ja! Nu weet ik het weer! Ai Akke, dit is een van de aardige ideeën waar de zogenaamde Manski zich mee bezighoudt! Ik meen te begrijpen dat hij er wel de assistentie van een paar mensen bij zou willen hebben, liefst telepaten – als helpers? of als proefdieren? – ontwerp de ideale huisrobot, met Brein zó geprogrammeerd dat hij zijn gedachten uit kan zenden en bovendien de gedachten-of-brein verrichtingen kan ontvangen van alle robots van hetzelfde type... Ik ben nog niet klaar met mijn verhaal, Akke. Een of enkele uitverkoren mensen kunnen zo’n robot in dienst krijgen met nog een extra programma: een robot die zijn meester alles moet-en-zal meedelen wat hij weet, zodat...’

‘afgrijselijk!’ was het enige dat Akke zei. Hij verdeelde het laatste restje koffie-nectar over de twee glazen.

‘Maar toch voor de hand liggend?’ zei Jock. ‘Het gebeurt toch eigenlijk allang? Alleen niet erg doelbewust en nog niet op grote schaal... wie is manski? Hoe heet hij? Ik heb even gedacht dat ik hem heel vroeger eens ontmoet heb. Maar dat is niet zo.’

Akke gaf antwoord op de toon van iemand die een les uit zijn hoofd heeft geleerd:

‘Ten eerste: er bestaat werkelijk een technicus Manski, in dienst van de r.t.d. Met rood haar, en écht. Die is zaterdagmiddag met spoed overgeplaatst naar een onbekende stad in Americontinent... Schrik niet; hij is vrijwillig en waarschijnlijk verheugd vertrokken, met een enorme promotie.’

Jock trok zijn schouders op en kruiste zijn armen over elkaar alsof hij het koud had; hij luisterde met pijnlijk gefronste wenkbrauwen, zijn ogen dicht. Maar hij hoorde niets meer van de zogenaamde Manski; alleen de rustige stem van Akke.

‘Ten tweede,’ vervolgde die. ‘De man die jij voor mij hebt getekend lijkt sprekend op... of hij is: e. torvil. Doctor Ernst Torvil, Ro. H.T.-i; Roboticus, Hoge Technicus Eerste Rang, en nog heel wat meer. Deze man is, voor zover ik heb kunnen nagaan, afgelopen zondagnacht of deze morgen vroeg vertrokken voor vakantie. Bestemming: onbekend. Volgens andere (minder betrouwbare) bronnen kun je kiezen tussen: een bergsportdistrict in Americontinent, een kuuroord op Antarctica, Azië (omgeving Sri Lanka) en Noordwest-Europa... dus ook, volgens mij, tussen de twee onbewoonde huizen van de drie die hij hier bezit, in Nieuw Babylon...’

‘Ik kan zijn gedachten niet meer opvangen,’ zei Jock, bijna alsof hij half in slaap was, ‘maar hij is hier dichtbij, daar ben ik van overtuigd. In Nieuw Babylon.’

Voor de tweede maal op deze middag liet Akkes zelfbeheersing hem in de steek: ‘Wat doe je, godverdomme, met zo’n man, als wij ons niet hebben vergist?’

Jock deed zijn ogen langzaam open. ‘Als je hem te pakken krijgt! Hangt van de omstandigheden af,’ antwoordde hij dromerig. ‘Stuur hem – om gezondheidsredenen of met een speciale opdracht – naar de planeet die wij Venus noemen, maar die eigenlijk Afroi heet. Laat hem daar los in de Wouden, het liefst in de buurt van een heleboel Afroini.’

‘Je bent...’ begon Akke fluisterend. Hij vond zijn gewone manier van doen terug. ‘Ik zal deze raad – of is het een vonnis? – onthouden, Jock Martijn, ook als jij die vergeet.’ Hij stond op.

‘Waar, wat...’ begon Jock, opeens weer nuchter en helder.

‘Wat ik ga doen?’ antwoordde Akke vriendelijk. ‘Jou een van mijn lapmiddeltjes geven. En je robot re-activeren. Daarna nemen we afscheid. Je hebt gelijk: je moet niet ál te laat terug in het Centrum zijn.’

[7]a.p.: Aards Parlement.

[8]r.b.w.: Raad van Buiten-Werelden (Grote w.p.w. Supplement’ Afkortingen’, 11e editie)

6 Geloof het, of niet

Hoewel Jock zich had gehaast, terug naar het Centrum, was hij ruim twintig minuten te laat. Hij ging binnen door de kelderdeur, en hoopte tegen beter weten in dat Bart in de gewelven niet alleen op hem had gewacht, maar was blijven wachten. Maar de kelders waren verlaten; er was geen enkele cursist aanwezig.

Jock keek rond: de gecamoufleerde onderdelen van de verfspuiter bevonden zich nog op dezelfde plekken. Toch was er, sinds hij hier met Djoeli was weggegaan, het een en ander gebeurd. Er waren meer mensen geweest dan één... (Bart?) De gedeukte cilinder was van zijn voetstuk gevallen, andere voorwerpen lagen omver of waren verschoven en... het Blinkende Bed zag er helemaal niet keurig meer uit: de sprei er half af geschoven, alles vol indrukken en kreukels, alsof iemand er overheen gelopen had... alsof er een gevecht op had plaatsgevonden... of misschien gewoon een stoeipartijtje, of... nee, er is niet gevrijd, dat weet ik zeker... deze middag niet!

Hij hief zijn hoofd op; van boven drong enig gerucht tot hem door – voetgeschuifel, onverstaanbaar stemgeluid. Hij dacht geconcentreerd aan sommige cursisten: Bart, waarom heb je niet op me gewacht?... Niku! Jon!... Roos, Daan... Bart!

Hij kreeg geen antwoord en hij wachtte er ook niet lang op. Hij ging, met steeds snellere tred, op weg naar het atelier. Moeten ze nou, opeens, uitgerekend vandaag, voor de tweede keer zo erg luidruchtig worden?

Jock nam de roltrap zo vlug als hij kon, door mee naar boven te lopen. In het atelier werd het steeds rumoeriger; allerlei stemmen klonken door elkaar; hij kon er nu het een en ander van verstaan: ‘Zie je wel dat je niet tegen kietelen kunt?’ (Roos)

‘Doe niet zo flauw, laat me...’ (Bart)

‘Niet zo wild, toch...’ (Djoeli)

‘Pák hem, Daan!’ (Roos)

Gebonk en geschuifel, gepraat en gemompel, en er bovenuit:

‘Nou heb ik je!’ (Niku)

‘Blijf van me af!’ (Bart)

‘Hou hem tegen!’ (Jon)

‘Hou op! Zijn jullie nou...’ (Kilian)

‘Stíl jullie!’ (Djoeli)

Jock stapte binnen en herhaalde de laatste uitroep, luid en boos: ‘stil jullie!’

De cursisten die hem het eerst opvielen waren Roos, Bart, Daan en Djoeli. Roos, met haar lange haar los en verward, lachte opgewonden, hield ermee op toen ze hem zag, keek hem een tikje verschrikt, maar ook uitdagend aan. Bart, eveneens met zijn haar in de war, helemáál nogal verfomfaaid – keek kwaad en ongerust tegelijk, en ontweek Jocks blik. Daan grijnsde schaapachtig – ook al verfomfaaid... evenals Niku, Hoei en Ini op de achtergrond. Djoeli zag er uit alsof hij iets had proberen te kéren, af te remmen...

‘Wat?!’ zei Jock, half vragend, half beschuldigend.

‘Gewoon een stoeipartijtje,’ antwoordde Bart, zonder Jock aan te kijken. Zijn stem klonk geforceerd.

‘Niks bijzonders,’ zei Niku zacht. Hij keek Jock wél aan, maar van zijn gezicht was weinig meer af te lezen dan... waakzaamheid... wantrouwen.

‘Erg onverstandig,’ zei Djoeli. ‘Juist nú.’

Sommige cursisten mompelden wat; bijna alles was nietszeggend of onverstaanbaar. De meeste – vermoedde Jock – waren alleen toeschouwers geweest... bij wat?

‘Ik geef Djoeli gelijk,’ zei Jock streng. ‘Een onopvallend gedrag is toch wel het minste dat ik van jullie kan verwachten! En was het werkelijk alleen maar gewoon een... stoeipartijtje?’

‘We bedoelden het echt niet kwaad, Jock,’ zei Roos, vlug pratend, zelfs alsof ze een beetje buiten adem was. ‘Geloof het of niet: we plaagden elkaar enkel een beetje.’

‘Jullie plaagden er één,’ zei Djoeli, ‘en meer tegen een, dat vind ik...’

‘Gemeen!’ viel Roos hem in de rede. ‘Dat is niet waar, Djoeli! We hebben niets gemeens gedaan. Dan moet-ie maar niet zo...’

‘Stil jullie!’ zei Jock voor de tweede keer. Het gaat/ging om Bart, wist hij. Ik moet jou, jongen...

Laat me met rust!! riep Bart hem, onverwacht, zonder iets te zeggen toe. Waarom moeten jullie... waarom moet jij altijd mij hebben?

Wat mij betreft, omdat je mijn polsband hebt, beantwoordde Jock die gedachten. Hij praatte er direct, in het algemeen overheen: ‘Fatsoeneer jezelf! Braafheid en vlijt zijn woorden die jullie begrip te boven gaan, maar...’ Je hébt hem toch, Bart?

Ja – weet je toch allang! Alleen... Tóé nou, Jock... Ik wist niet – Jock voelde dat Barts gedachten uitkwamen in een verwarring, waar zowel hij als de jongen op dit moment niet uit wijs konden worden. Hij werd opeens erg bezorgd. Een échte ruzie tussen Bart en Niku?

‘Aan het werk!’ beval hij, nog steeds op strenge toon. ‘Geloof me of niet, dat is de enige manier...

‘attentie!’ sprak een doordringende stem door de intercom. ‘attentie, cursisten en begeleiders...’

Jock werd – niet voor de eerste keer – bevangen door het gevoel: Dit is niet echt. Ik geloof het niet. Ik speel mee in een toneelstuk en ik heb mijn tekst niet bestudeerd. Wat zal ik improviseren?

‘herhaal: attentie!’ vervolgde de stem. ‘Bij uitzondering worden – onverwacht – ordebewaarders toegelaten tot ons Creatief Centrum, Wijk Twee, om alle personen hier aanwezig enkele vragen te stellen. Wilt u allen uw medewerking verlenen. Dit is uw burgerplicht.’

‘tik!’ En stilte.

Meteen erna ontstond er weer saamhorigheid, een aaneensluiten hoe dan ook – van alle cursisten in Afdeling Vier, Wijk Twee. Ze keken Jock aan. Wat nu? Is het om...

Jock zei: ‘Ik weet net zo min waarom als jullie. Doe gewoon. Niet overdreven en vooral niet zenuwachtig. Verdraaid nog aan toe, doe gewóón! Roos, ga naar beneden en maak gauw het Blinkende Bed netter op. En breng als je terugkomt een paar objecten mee voor een stilleven.’

‘Ja Martijn,’ fluisterde Roos en ze verdween snel.

De anderen gingen vlug en geruisloos naar de werkstukken waar ze mee bezig waren, of pakten materiaal om aan iets te beginnen.

Uit de intercom klonken zachte, ondefinieerbare geluiden.

‘Ze zullen dadelijk hier zijn,’ zei Jock. ‘Wees gewaarschuwd voor mijn leugens als ik in mijn nis moet plaatsnemen.’ Hij wachtte even. ‘Ja, het zal wel over die verftroep gaan. Bedenk dit: er zijn veel schildersacademies en Creatieve Centra in deze stad...’ Plotseling voelde hij zich wérkelijk een toneelspeler, een acteur die met genoegen en overtuigend het ‘doen alsof’ beheerste. ‘Weten jullie eigenlijk wel wat creatief betekent? Of jullie het weten of niet, dat moeten jullie opnieuw doen: je creatief gedragen. Jullie...’ Hij zweeg abrupt.

Twee mensen, een Chef-ordebewaarder en een gewone ordebewaarder, gevolgd door een robot, alle drie in het paars, traden het atelier binnen.

Jock liep hun tegemoet. ‘Goede middag!’

‘Goede middag,’ zei de Chef-ordebewaarder, een grijze man, wiens gezicht en stem veel gewoner waren dan zijn indrukwekkende uniform. Hij vroeg, na een vluchtige blik op Jocks linkerpols: ‘U bent Creatief Begeleider van deze groep?’

‘Inderdaad. Martijn is mijn naam.’

‘Chef Aref,’ zei de ordebewaarder. Hij knikte even naar zijn metgezellen. ‘Ordebewaarder Twintig en Assistent.’ Hij keek het atelier rond en nam daar ruim de tijd voor. Toen keek hij Jock aan, met zeer intelligente ogen in zijn onopvallende gezicht. ‘Wij moeten u en al uw cursisten enkele vragen stellen in verband met wat u, meneer Martijn, naar ik heb gehoord, een Orgie-van-Verf hebt genoemd. Ik denk dat iedereen daar intussen wel van weet...’

Roos kwam binnen; ze had haar haar gekamd en bij elkaar gebonden, maar zag er nog steeds een beetje opgewonden uit. In een hand hield ze een vaas, onder een arm de gedeukte cilinder.

Chef-ordebewaarder Aref stapte naar haar toe.

‘Cursiste van Afdeling Vier?’ zei hij vragend.

‘Ja meneer. Ik heb een paar objecten gehaald. Voor een stilleven.’

‘Stilleven,’ herhaalde de Chef. Het was duidelijk dat hij dat woord niet kende. ‘Je moet me dadelijk maar eens laten zien wat je met deze objecten doet. Hoe heet je?’

‘Roos... Rosa Smit.’

Ordebewaarder Twintig had intussen een opname-apparaatje aangezet. De robot posteerde zich bij de deur naar de kelders.

Chef Aref haalde een kaart tevoorschijn. ‘Ik heb hier al jullie/uw namen. Mijn collega en ik zullen elk de helft van de aanwezigen hier, in Afdeling Vier, ondervragen...’

‘In alfabetische volgorde,’ voegde ordebewaarder Twintig er op barse toon bij. Hij bekeek Roos alsof hij haar van een paar misdaden verdacht.

Ze zullen waarschijnlijk het liefst ondervraagd worden door de best aardige... en ongevaarlijk lijkende Chef, dacht Jock. Niet door ordebewaarder Twintig. Maar dan hebben ze het helemaal bij het verkeerde eind!

‘Ga maar aan je werk, Rosa Smit,’ zei de Chef. ‘Je wordt wel geroepen als je aan de beurt bent.’ Hij wendde zich weer tot Jock. ‘Ik zal met u, de begeleider, beginnen,’ zei hij. ‘Zullen wij plaatsnemen in uw begeleidersvertrek? Misschien kan er voor mijn collega een tafel vrij worden gemaakt in het atelier.’

Even later zat Chef Aref op Jocks plaats achter het grote bureau. Jock wist de zetel aan de andere kant zó te verschuiven dat hij met een zijdelingse blik het hele atelier kon overzien. De Chef had intussen zijn opname-apparaat midden op het bureau gezet.

Weet hij niet dat het op deze plek overbodig is? vroeg Jock zich af. O ja! Hij weet het heel best... Daarna nam hij zich voor alleen te proberen gedachten te lezen als hij het werkelijk nodig vond, in het belang van zijn cursisten bijvoorbeeld.

‘Jock Martijn,’ sprak Chef-ordebewaarder Aref, terwijl hij nog een paar kaarten raadpleegde. ‘Creatief Begeleider op maandag, dinsdag en vrijdag; Centrum Wijk Twee. Gedurende de rest van de week werkzaam als schilder, officieel erkend...’ Hij leunde achterover in Jocks zetel. ‘U onderbreekt me maar als ik het niet goed heb! Volgens de d.a.w.-rapporten bent u een competent begeleider, en de enige in dit Centrum die de cursisten het schilderen laat beoefenen...’ Hij liet de kaarten op het bureau fladderen en vroeg: ‘Láát u ze dat... of léért u ze dat?’

‘Wat heeft dat te maken...’ begon Jock.

‘Met wat er gebeurd is?’ viel de Chef hem in de rede. ‘Meer dan u denkt, misschien... Die Orgie-van-Verf (hij zei dat bijna met welbehagen) is niet alleen slim voorbereid, maar – naar mijn mening – met reusachtig plezier uitgevoerd...’ Hij hield even op, herhaalde één woord: ‘reusachtig...’ en voegde erbij: ‘verheugend, prachtig... leugenachtig!’ Hij ging voort: ‘Ik heb tamelijk veel inlichtingen over u, meneer Jock Martijn, en ik zou kunnen begrijpen dat u deze opschudding over enkele beschilderde gebouwen enigszins overdreven vindt... gezien in het licht van uw (door de tv bij velen bekende) uitlatingen op de tentoonstelling bij mevrouw Mary Kwang, als oud-planeetonderzoeker, ná een toespraak van twee andere planeetonderzoekers...’

Jock vergat een ogenblik zijn gezicht onbewogen te houden. ‘Weet u daarvan?’

‘Natuurlijk! Mag ik doorpraten? Als ik al het voorafgaande overweeg, en de daaruit voortgekomen geruchten; daarbij de vervroegde Conferentie van w.r. en a.p. met de Raad van Buitenwerelden, dan denk ik...’

Ordebewaarder Twintig, plechtig aan een tafel gezeten, sprak: ‘De heer Djoeli Ankh! Wilt u...’

Jock ontspande zich. Djoeli kan zich wel redden. ‘Wat denkt u?’ vroeg hij aan de man achter zijn bureau.

Chef-ordebewaarder Aref ging rechtop zitten. ‘Wat ik denk doet er niet toe; ik hoef het althans niet te zeggen. Ik moet alleen mijn werk – ik zeg mijn wérk, niet mijn plicht – zo goed mogelijk uitvoeren. Wij zullen bij alle Academies, Scholen, Centra, Instanties die iets met schilderen te maken hebben informatie inwinnen. En Creatieve Centra herbergen nu eenmaal veel mensen die onaangepast of opstandig zijn! Sommigen hebben in het klein gedaan wat vannacht is gebeurd: bekladderen van het Algemeen Eigendom, protesten of leuzen schilderen op muren en straten. Iets dat verkeerd en verboden is. En in dit Centrum, meneer Martijn, bent u, zoals gezegd, de enige die uw cursisten begeleidt bij de bezigheid schilderen.’

Jock ging ook rechtop zitten. ‘En welke conclusies trekt u daar uit, Chef Aref? Dat ik mijn cursisten op het idee zou hebben gebracht een grap uit te halen op déze schaal? Nee, toch zeker! Als u ze verdenkt, bent u minder intelligent dan u mij voorkomt. Dit is het Centrum voor Creatieve Vorming, Wijk Twee. U kunt toch niet denken dat mijn cursisten, in hun éígen wijk, nota bene tegenover mijn huis, woontorens zijn gaan beschilderen? Ze zijn misschien opstandig en onaangepast, maar ze zijn beslist niet dom, en ook niet gek...’

‘Ini Barnart,’ klonk de stem van ordebewaarder Twintig. En hij dacht erbij: Oh! Wat een beeldje, wat een schatje... niets laten merken aan Aref…

‘U hebt gelijk, meneer Martijn,’ zei Chef Aref kalm. ‘Maar ik moet nu eenmaal een verslag – en dat zo volledig mogelijk – inleveren bij het Stadsbestuur. Ik ben er zeker van – áls uw cursisten dit buitensporig schildersprotest op touw zouden hebben gezet – dat u er dan wel tijdig... wel, u begrijpt wat ik bedoel.’

‘Ik zou er tijdig een stokje voor gestoken hebben,’ vulde Jock aan. (Nee, van of via Ini is er niets te vrezen; nummer Twintig zal alles geloven wat zij hem vertelt... hoe leugenachtig ook.)

‘Maar u was niet thuis, meneer Martijn!’ ging de Chef verder. ‘U was niet thuis, toen het gebeurde... Volgens de informatie mij verstrekt door het Kunstenaarshuis, is het echter ook niet geheel zeker dat u daar de hele nacht hebt doorgebracht...’

‘En óf ik dat heb!’ zei Jock. ‘Ik ben de enige die vanmorgen vroeg is opgestaan, om...’

‘Is dat zo? De verklaringen uit het Kunstenaarshuis liepen nogal uiteen,’ zei de Chef-ordebewaarder langzaam.

‘Geen wonder!’ zei Jock. ‘Wij... wij mensen daar, en ik ook, hadden ’m allemaal om... Gewoon: we waren dronken.’

Chef Aref knikte. ‘En waarom ging u dan zo vroeg weg en naar uw huis?’

‘Omdat ik dienst had, Chef Aref, vandaag. Hier! En ik ging via mijn huis om andere kleren aan te trekken.’

De Chef-ordebewaarder knikte weer. ‘Juist, meneer Martijn...’ Gelooft hij mij? Hij wil mij geloven, hij zal zelfs doen alsóf als hem dat mogelijk is, ook al twijfelt hij, verdenkt hij... Terwijl hij streng en integer is... Hij begrijpt, vermoedt iets, en kan niet alles begrijpen, en dat weet en accepteert hij...

Jock keek de Chef-ordebewaarder met iets van eerbied aan. Die knikte voor de derde maal, en glimlachte, zeer afwerend en tegelijkertijd ook met iets van verstandhouding: Dit is een rare zaak, een vreemde wereld... Intussen sprak hij verder: ‘Goed zo. Er zijn nog enkele algemene dingen, meneer Martijn, maar die kunnen wachten. Ik zal eerst het mij toegewezen aantal van uw cursisten ondervragen. U kunt erbij blijven als u dat wenst... graag zelfs.’

Een moment later klonk zijn stem helder door de werkruimte: ‘doran! Bart Doran, wil je hier komen?’

Jock dacht: Bart, doe alsjeblieft... en besefte kort erna dat hij trots was op de jongen: de manier waarop die zichzelf had gefatsoeneerd, de zelfbeheersing waarmee hij zich gedroeg.

De vragen begonnen precies zoals verwacht: ‘Weet je dat in Wijk Twee...’ ‘Kun je me misschien iets vertellen dat...’ – Maar op zeker ogenblik: ‘waar was je, waar bevond je je op de nacht van zondag op maandag... gisteren-vandaag? Je was niet in Onderkomen Acht, zoals het behoort.’

Bart antwoordde, zonder aarzelen: ‘Nee, Chef. Waarom moet ik daar elke nacht zijn? Het is alleen maar een Onderkomen, niet mijn tehuis! Ik logeerde bij Kilian.’

De Chef-ordebewaarder raadpleegde een van zijn kaarten. ‘Kilian Gawan?’

‘Ja!’ zei Bart.

Kilian! dacht Jock. Hij wist genoeg van Kilian om te vermoeden dat heel veel van zijn cursisten – zogenaamd of echt – bij hem gelogeerd konden hebben... Kilian woont bij zijn moeder, maar die is bijna nooit thuis, en Kilian mocht vanaf zijn tiende doen wat hij wou, en dat deed hij ook, soms met bijna rampzalige gevolgen... Vandaar dat hij nu weer eens van de d.a.w. mijn cursussen volgen moet... Bij hem thuis is er niet veel veranderd; zelfs als zijn moeder er toevallig wél is: Kilians vrienden en vriendinnetjes: ga je gáng maar... als je mij maar niet stoort...

‘Dat is geloof ik alles,’ zei Chef Aref. Hij hield Bart met een gebaar tegen, toen die weg wilde gaan: ‘Hé, Doran, hoe is het met die kat afgelopen?’

Jock schrok. Nu zag hij – en waarschijnlijk zag de Chef het eveneens – hoe verschrikkelijk gespannen Bart was. Die werd spierwit en zei stamelend:

‘W-wat, wat bedoelt u?’

De Chef glimlachte, vriendelijk, werkelijk gemeend: ‘Heb je me niet herkend, Bart Doran? Ik heb het over die kat op Route Z. Is het je gelukt...?’

Jock kreeg even het gevoel dat hij in een aardbeving was beland, al was hij er zeker van dat daar uiterlijk niets van was te merken.

‘De kater te temmen?... O, het gaat héél goed met het beest,’ zei Bart. Vraag niet verder, dacht hij wanhopig. Jock weet er niets van. Niemand mag het weten; alleen Li, en meneer en... mevrouw Akke... Stil nou, stil nou!

‘Fijn dat te horen,’ zei de Chef-ordebewaarder. ‘Altijd goed, jongen, te weten dat je een leven hebt gered, al is het van een dier.’

Bart liep weg en Jock hoopte dat hij het had klaargespeeld drie dingen tegelijk te doen:

naar Bart toe te denken – Wij praten straks, hou je haaks! – zijn eigen gevoelens, een mengsel van verbazing, schuld, medelijden en nog meer, te verbergen, en intussen kalmpjes tegen de ordebewaarder te praten: ‘Dat was een van de laatst-aangekomenen; aardig jong, maar geen goed schilder. Wie volgt?’

Chef Aref keek Bart na. ‘Ach, u weet het natuurlijk. Van de kat die hij bijna doodreed op Route Z. Maar de dag erna...’ Hij zweeg plotseling. ‘Weet u dat niet?’

‘Ik weet,’ zei Jock op koude toon, ‘alles wat in zijn dossier staat. De rest gaat mij niet aan.’

Maar intussen volgde hij, zonder nieuwsgierig te zijn, als vanzelfsprekend, Bart met zijn gedachten... totdat hij zich, verschrikt, terugtrok. Op dat ogenblik wist hij echter – en begréép hij – veel.

Jock hoorde een poosje nauwelijks iets van het nog steeds doorgaande ‘vraag-en-antwoord-spel’, maar opeens was hij weer werkelijk en geheel aanwezig met Chef Aref in de begeleidersnis... Dat was toen Kilian bij het bureau verscheen en lijzig zei: ‘Ik? Ik was thuis! Gewoon. En er waren een paar anderen...’

‘Wie?’

‘Tjee, weet ik niet precies meer. Bart Doran. Die is blijven slapen. En Roos ook. En Daan. En... eh... Dickon. En Hoei... met Ini. En...’

‘Iedereen?’ vroeg Chef Aref, zo ironisch als hem mogelijk was. Ironie was niet zijn sterkste punt.

Hij kent Kilians dossier natuurlijk op zijn duimpje, dacht Jock.

‘O nee! Zó veel ruimte is er bij mij thuis ook weer niet,’ zei Kilian.

‘Niku?’ vroeg de Chef. ‘Jon Hoensen?’

Jon stond op dat moment tegenover ordebewaarder Twintig.

‘Nee,’ zei Kilian. ‘Nee. Díé niet!’

‘U kent deze twee knapen waarschijnlijk beter dan ik,’ zei Chef Aref, toen Kilian weg was gegaan. ‘Ik heb het over Jon en Niku...’

Jock zag Kilian (verdomme, hij is een jongemán, meerderjarig, al bijna negentien!) naar Roos toe slenteren; ze leunden tegen elkaar aan, fluisterden. (En Daan – ach, zonder reden – weer eens jaloers.)

‘Deze twee,’ zei de Chef vertrouwelijk – Waar heeft hij het over... oh! Niku. En Jon. – ‘Deze twee houden we al maanden extra in de gaten. Heeft niets te maken met wat ze doen in het Centrum, maar met hun nogal crimineel verleden. We vrezen dat ze nog steeds contact hebben met vroegere leden van die door ons opgerolde jeugdbende. Jammer! Het meest voor henzelf. Maar ja...’

Jock onderdrukte een huivering van onzekerheid en vrees. Niku! Bart! Laserpistool! Wat moet ik?

Hij schrok even van de robot in het paars, die blijkbaar, zonder dat hij het had gemerkt, weg was gegaan en teruggekomen.

‘Aha!’ zei de Chef, de kaart bekijkend die de robot hem had overhandigd. ‘Wij moeten álle mogelijke bronnen nagaan, meneer Martijn... Wáár, bijvoorbeeld, hebben de daders al die verf vandaan?’ Hij las voor:

creatief centrum, wijk twee, ma 26

In de afgelopen twee weken vermist:

- Verf, rood: 1 liter

- Verf, blauw: 1/2 liter

- Inkt, zwart: 1 pot (3/4 liter)

‘Eén pot zwart is echt niet genoeg voor een hele woontoren,’ begon Jock en hield plotseling zijn mond, omdat hij merkte dat hij anders geen keuze had tussen zéér opgelucht zuchten... een hysterische lachbui... of iets ergers...

‘Toch: drie items vermist!’ zei ordebewaarder Twintig luid vanachter zijn tafel.

‘Sorry Martijn... Meneer Martijn, weet u nog... Die blauwe verf heb ik geleend voor... probeersels thuis... aquarellen,’ zei Djoeli, terwijl hij naar het bureau toe kwam. ‘Er is nog een heleboel van over; ik zal dat morgen terugbrengen. En wat die pot zwarte inkt betreft: we weten toch allemaal dat Bart die vorige week per ongeluk heeft omgegooid!’

Zacht gelach en instemmend gemompel van alle cursisten.

De Chef-ordebewaarder stond op uit Jocks zetel. ‘Over enkele minuten is het ondervragen voorbij. Kan ik nu, in gezelschap van onze robot, en begeleid door u, Begeleider Martijn, een kijkje nemen in de keldergewelven?’

Aan zijn wens – of bevel – werd voldaan. Het verwonderde Jock in het geheel niet dat er niets werd gevonden dat verdacht of onverwacht was. De verfspuiter-onderdelen waren werkelijk érg goed gecamoufleerd.

Ik geloof dat het gevaar wel is geweken! Zelfs als ze jullie zouden verdenken (en dat zou Aref best kunnen doen) kan niemand, als die onderdelen eenmaal weg zijn, ook maar iets bewijzen.

Bekladderen van de stadsgebouwen, of ze beschilderen met leuzen is verboden en dus strafbaar... Maar staat er ergens in onze wetten wat de straf is voor – bijvoorbeeld – het verven van een hele woontoren?

Korte tijd later deed Jock de ordebewaarders vriendelijk (tegenover de Chef) en beleefd (tegenover alle drie) uitgeleide. Toen de deur zich achter hen had gesloten, zag hij dat het over een minuut of tien avondpauze zou zijn.

Gelukkig heb ik de late dienst vanavond... en samen met Bob Erk, en die gaat altijd graag vroeg weg... zeker straks, na zijn drink-gedrag van gisteren... Was dat pas gisteren, de tentoonstelling?

Jock wendde zich tot zijn cursisten en zei hardop: ‘Mijn complimenten aan jullie allemaal! Vanavond gaan we weer aan het werk. Jullie kunnen nu pauze nemen, als jullie maar geen dwaze dingen doen. En... niemand gaat naar beneden zonder dat ik erbij ben!’ Hij liep naar de deur die toegang gaf tot de keldergewelven. Bij Bart hield hij een ogenblik stil. ‘Ik verwacht jóú daar,’ zei hij zacht, ‘zo gauw mogelijk.’

Jock liep heen en weer in het gewelfde vertrek met het nu weer keurig opgemaakte Blinkende Bed. Hij bleef staan toen hij Bart naar beneden hoorde komen, dubbel snel omdat hij meeliep met het dalende deel van de binnentrap, en hoopte vurig dat hij de juiste woorden zou vinden.

Toen Bart voor hem stond wist hij dat er maar weinig woorden waren die zomaar, vanzelfsprekend, tussen hen beiden konden worden gezegd.

‘Blij dat je eindelijk gekomen bent, Bart!’ Hij stak een hand uit, palm naar boven. ‘Het grootste gevaar is voorbij, ook dank zij jou. Geef me de polsband.’

Bart stond roerloos. ‘Géven... Wát? Ik heb hem niet.’

Boven hen klonk, iets minder doordringend dan in het atelier, het sein voor de avondpauze.

‘ik heb hem niet!’ riep Bart er dwars doorheen. ‘Ik heb hem niet, heus! Doorzoek me maar, of sla me dood, Martijn, maar ik héb het ding niet, Godver...’

‘En Godver-!’ onderbrak Jock hem, opeens zo driftig als hij in geen jaren was geweest. ‘Je liegt, Bart! Jij dóét maar en je gebruikt mij, en iedereen die iets voor je wil doen!’ Hij probeerde zich in te houden, een echte of gespeelde kalmte te vinden... en barstte toen nog heftiger los:

‘Je hebt die polsband alleen gehouden omdat je boos was op mij! Het kon je niet schelen of je daarmee mij, of jezelf, of voor mijn part de hele wereld kapot had kunnen maken! En daarna: léúk hoor! Práchtig idee! Verf de stad rood en paars en groen en geel – alleen omdat jijzelf rood en paars en groen en geel bent... ja, van wat? Jaloezie? Gebroken hart? Ontzettende smart? In plaats van dat je blij bent dat je een kat – excuus, káter – van de dood hebt gered, wil je niet kiezen tussen wat dat beest wil en jijzelf! Als je van het dier hield, had je hem al lang naar een natuurreservaat gebracht. En vanwege jouw droefheid of woede moesten – behalve jij – wij allemaal meedoen en lachen om jouw grap: smijt met verf, schilder een woontoren zwart! Mooi verzonnen, Bart, maar niet door jou... door mij! En dus hield je mijn polsband, en je maakte dat ik en een heleboel anderen aan het liegen en bedriegen moesten gaan... Toen ik je voor de tweede keer op bezoek vroeg zei je nee. Waarom? Omdat ik wist dat jij Route Z hebt gereden? Omdat ik weet dat je van alle scholen bent weggelopen, dat je vader je de deur uitgooide en je moeder niet wil dat je bij haar thuis woont? Omdat... omdat jij in de toekomst, net als ik, nooit planeetonderzoeker kan worden? allemaal waar, Bart Doran! Neem alleen geen wraak op anderen die daar geen schuld aan hebben... Ik heb ervoor gezorgd dat jij en je medeplichtigen niet gepakt, zelfs niet verdacht zijn. Ik heb jullie foto’s en werktekeningen vernietigd, tegelijk met dat rotpistool van Niku. Is dat niet genoeg? Ik wil nu alleen maar mijn polsband...’

Bart deinsde terug. ‘Hoe weet je, hoe weet je...’

‘Hoe ik het weet?!’ zei Jock woest. ‘Moet jij nodig aan mij vragen! Ik wéét het gewoon, net zoals jij, jij...’ Hij stokte een moment. Hemelse ruimte, merkte hij, ik ben aan het doorslaan.

‘Net zoals...’ ging hij voort, nu ingehouden en daardoor misschien nog gevaarlijker: ‘Zoals ik, met open ogen, erin heb toegestemd jou, zónder dossier, hier te laten komen. Ik wist niets meer van je dan je naam, maar ik heb nu eenmaal geen dossier nodig...’ Hij stokte weer en wreef zich over zijn voorhoofd.

‘Beste Bart,’ zei hij, opeens heel vermoeid, ‘geef me die polsband terug en ga weg. Troost Li, aai jullie kater Ak en beslis samen wat Ak wil. Treur niet om je contactlenzen, want echte planeetonderzoekers op Venus zullen er nooit meer zijn...’

Hij deed een stap naar Bart toe; de jongen ging verder achteruit.

‘Jock Martijn, hoe...’

‘Hoe ik het weet? Hoe wist jij wat ik dacht en fantaseerde, zelfs wat ik heb geschilderd, zoals de ogen van een tijger...’ Jock zweeg. Plotseling zag hij, bekoeld, heel duidelijk wat hij had teweeggebracht en wat hij goed moest maken. Maar hoe? Ik ben al te ver gegaan... ‘Het doet er niet toe, Bart. Ik wil echt geen ellende voor jou. Ik had dit alles niet moeten zeggen; het is ook niet precies zoals ik heb gezegd. Ik moet je alleen waarschuwen, misschien. Voor anderen, die niets weten van jou en mij. Geef me die vervloekte polsband, voordat iemand anders hem steelt.’

‘Ik heb hem niet gestolen, alleen geleend!’

‘O ja? Maar je hebt hem wel gehouden!’

‘Ik geef hem je niet, Martijn. Enkel, enkel als je me vertelt hoe je alles weet!’

‘Heb je dat dan nog niet begrepen, Bart? Zomaar. Vanzelf.’

Jock zag van de jongen even niets dan twee grote, wilde, zwarte, bange ogen in een vaag, bleek gezicht.

‘je weet wat ik denk!’ Hij weet wat ik denk.

‘Ja,’ zei Jock. ‘Luister Bart, dit is...’

‘Je weet wat ik denk, jij spion!’ viel Bart hem, bevend van schrik en woede in de rede. ‘Jij… wat zei je ook alweer... ‘Wat jij/ik fantaseerde?’ Ik begrijp het niet, ja toch... Iemand – een schoft, ik weet wel wie – heeft je polsband van mij afgepikt. Maar jij bent een érgere schoft! Jij gluurt in iemands hoofd! Jij pikt andermans gedachten...’

Jock ging naar hem toe, pakte hem bij zijn schouders en schudde hem door elkaar. ‘Ben je nou helemaal gek! Begrijp je het nóg niet? Het is omgekeerd... of wederkerig... jij doet precies hetzelfde wat ik doe! Is dat nooit tot je doorgedrongen? Wij hebben niets van elkaar gepikt, Bart; we hebben alleen elkaar...’

‘Ge... gehypnotiseerd... Jij hebt mij gehypnotiseerd,’ zei Bart zacht. Met een ruk maakte hij zich los. ‘Ik ben blij dat die rotband van me gestolen is; anders had ik je hem gegéven vandaag! Terwijl jij...’ Zijn stem brak in een snik.

‘Bart, Bart, alsjeblieft!’ zei Jock smekend. ‘Rustig nou. Dan zul je zien hoe het zit. jij bent net als ik! Ik kan jouw gedachten lezen – dat is waar – maar jij ook de mijne...’

‘Je liegt...’ begon de jongen.

‘Waarom zou ik? Denk nou eens even na, Bart.’

‘Niemand, niemand,’ begon de jongen, ‘mag van mij...’

‘Gelijk heb je, Bart! Maar geloof me: mijn gedachten zijn ook voor jou!’

De jongen keek Jock een eindeloos lang ogenblik aan... Jouw gedachten – de mijne? en zei toen hartstochtelijk: ‘Mooi, mooi, Martijn, maar dat geloof ik niet!’

Hij had zich omgedraaid en was weg voordat Jock wist waarheen: naar buiten door de kelderdeur, of terug naar boven, gewoon naar de kantine.

Mooi, zei Jock bitter en vol berouw tegen zichzelf. Nu heb je hem weggejaagd. Lósgelaten. Waarheen? Waartoe? Hij wilde niet geloven dat hijzelf... geen wonder. Fraaie begeleider ben ik.

7 Vlucht, aanval

Bart was niet in de kantine. Jock bleef een poosje staan, zonder te reageren op sommige collega’s en cursisten die hem wenkten.

Wat nu? Waar is de jongen heen?

Hij probeerde Barts gedachten op te vangen, maar dat lukte hem niet. Dat maakte hem nog bezorgder dan hij al was. Had hij nu eindelijk echt te veel van zijn krachten gevergd?

Hem gaan zoeken... Wáár? En hij zal toch zeker terugkomen... Dat moet hij wel, uit solidariteit met de anderen, hij als de aanstoker. Nee, ík ben de aanstoker. Zál hij wel terugkomen? Als hij het niet doet, is het mijn schuld. Jock werd even ijskoud van angst. Hoe kan ik in godsnaam voorspellen wat dat jong zal gaan doen? Hij was helemaal in de war.

Hij liep langzaam naar een van de tafels en probeerde nog eens Bart te bereiken. Luister, luister! Waar ben je?

Geen antwoord.

Hij ging zitten. Gewoon doen. Eten. De avond is nog lang. Naast hem zat Djoeli en tegenover hem een vermoeide Bob Erk.

‘Zo Martijn,’ zei de laatste. ‘Jij ziet er ook niet erg fris meer uit. Wat een dag! Na een morgen met een kater ook nog ordebewaarders in ons atelier. Wat vind jij van dit alles?’

Hij keek Jock, ondanks zijn vermoeidheid, nieuwsgierig, bijna vorsend aan.

‘Niets,’ antwoordde Jock kortaf. ‘Tenminste niet nu. Ik heb geen zin om er vandaag nog over te praten.’

Erk keek even geërgerd, maar daarna knikte hij. ‘Eigenlijk heb je gelijk... Wij hebben samen late dienst vanavond. Ga je ermee akkoord dat we het niet al te laat maken?’

‘Ja. Ja, zeker,’ zei Jock. ‘Laten we iedereen wegsturen zodra het met goed fatsoen kan!’

Erk keek beurtelings naar Djoeli, zijn assistent en twee van zijn eigen cursisten die bij hen aan tafel zaten. ‘Begeleiders zijn ook maar gewone mensen,’ zei hij op samenzweerderstoon. ‘En jullie hebben toch zeker geen bezwaar tegen een avondje eerder vrij!’

Na het eten – voor zover het hem mogelijk was geweest iets naar binnen te werken – ging Jock naar de visifoon in de hal en deelde Xan mee dat hij deze avond later dan anders thuis zou zijn. ‘Misschien kom ik wel helemaal niet,’ voegde hij erbij. Dit gesprek wordt geregistreerd! herinnerde hij zich. ‘Ik ben uitgenodigd nog eens naar het Kunstenaarshuis te komen.’

Bart was niet in de werkplaats, en hij verscheen ook niet toen alle anderen er al een tijdje waren. Jock hoorde er verschillende opmerkingen over; de meeste nogal onvriendelijk, een enkele verwonderd of ongerust.

‘Martijn,’ vroeg Roos (zij was duidelijk ongerust), ‘weet jij waar Bart is?’

‘Nee,’ antwoordde Jock. ‘Maar hij komt wel. Zeker. Hij komt nog wel.’

Ik wou dat ik dat werkelijk zeker wist! Jock herinnerde zich dat hij zelf vroeger verschillende keren was weggelopen, na een ruzie met een van zijn stiefvaders; soms was hij dan pas een paar dagen later teruggekomen... Maar dit is iets anders. Als Bart sportief is komt hij, straks, als het Centrum gesloten is, om jullie te helpen.

Hij keek peinzend naar zijn cursisten; ze waren allemaal erg stil, al werd er bijna niet gewerkt.

Wie van jullie heeft de polsband van Bart gestolen, of afgepakt? Bij dat stoeipartijtje vanmiddag, of bij een gevecht in de kelders, toen ik in mijn huis was? Niku?

Maar nog steeds lukte het hem niet zijn kort geleden ontdekte talent te vinden en te gebruiken. En juist nú, nu ik het echt nodig heb! Jock keek op zijn horloge – hoe lang nog? – en zei tegen zichzelf: Je hebt het járen zonder die misschien wel niet-menselijke gave gedaan; dus waarom zou je het nu niet kunnen? Niets forceren; laat het op je af komen, en reageer dan... Hij trachtte zich ervan te overtuigen dat hij Bart opnieuw zou ontmoeten, voordat deze maandag voorbij was. En al moet ik je dan vastbinden, we praten het uit! Hij wenste daarbij, afwisselend met hoop en vrees, dat Bart alles had ‘gehoord’ wat hij dacht.

Bart stond te kijken naar zijn Onderkomen, een steenworp ver. Het enige tehuis dat hij had, met heus wel aardige medebewoners, maar voor hem eigenlijk alleen een tehuis omdat Li er woonde... met Ak.

Maar als ik er nou naartoe ga, na zoveel nachten wegblijven, zouden ze me wel eens vast kunnen houden! En dat kan niet, vanavond.

Bart huiverde, niet alleen van eenzaam-zijn en avondkou, maar ook om veel dat hij niet allemaal tegelijk kon verwerken.

Jock kan gedachten lezen... Maar dat bestáát niet, ik geloof het niet. Want als ik het wel zou geloven, dan zou ik gek worden. Krankzinnig. Dat zeiden die planeetonderzoekers op de tv. Vrienden van Jock... Waar moet ik naar toe als iemand – zelfs al is het Jock – kan weten wat ik denk? Mijn eigen gedachten, het enige dat ik heb, het enige dat ik heb van mijzelf.

Van Li mocht hij zijn eigen gedachten denken, en hij liet haar de hare; ze waren daardoor vrij van elkaar en misschien juist daardoor meer verbonden.

Li, ik kom wéér niet, vannacht. Maar ik kom wel gauw, morgen... Jock Martijn, het is niet waar dat ik wraak wil nemen op anderen. Ik wil enkel maar vrij zijn, al weet ik best dat het niet kan... niet mag. En niemand, niemand mag mijn geheimen weten. Behalve als ik ze zelf vertel.

Bart draaide Onderkomen Acht zijn rug toe en begon kris-kras te lopen, op of naast de rolstoepen. Hij vermeed de omgeving waar Jocks woontoren stond.

Dat verffeest had alleen gek, leuk en geheimzinnig moeten zijn... Waarom is het zó geworden?

Hij zag de cursisten voor zich van Afdeling Vier: hij had ze bijna allemaal weten te inspireren om mee te doen: een komplot tegen de Stad, de Gevestigde Orde, Schoonheidscommissies en de d.a.w... en dus ook een beetje tegen Jock Martijn... Roos was ertegen. Niet tegen het Plan, maar ze vond het gemeen tegenover Martijn; ze wilde zelfs dat we er hem van vertelden. Dáár is niemand ingetrapt! Ik was even bang dat Roos... Nee, zij heeft ons niet verraden. Maar Jock wist het toch. Meteen. Zou hij dan echt...? Hoe ben ik op het idee gekomen? Toen ik bij hém op bezoek was! Hij zei... Nee! En nee. Hypnose... En toen ik de polsband vond, wist ik hoe het kon... Niku heeft hem gepikt. Wie anders? De schoft, met zijn pistool...

Langzaam, met vele omwegen, koos Bart, half onbewust, zijn route: in de richting van het Centrum.

Niku en Jon zijn rot-jongens, dat weten we allemaal, al hebben ze meegedaan. Misschien zijn ze ook wel jaloers... Wat zei Jock ook alweer? ‘Groen en geel van jaloezie, van gebroken hart en ontzettende smart.’ Hoe komt hij daarbij en hoe durft hij zulke dingen hardop tegen je te zeggen!

Bart haalde diep adem. Ik moet naar het Centrum, want ik heb het bedacht. En ik moet ze waarschuwen voor Martijn, die je gedachten kan lezen. Afgrijselijk, dat die je gedachten weet!

Hij liep nu bewust naar het Centrum. Even hield hij zijn pas in. ‘Wat een onzin allemaal!’ zei hij luid, alleen om een stem te horen, al was het maar die van hem zelf. Niemand, behalve in halfgare wetenschappelijke voorleesoorknoppen en rare fantasie-verhalen, gelooft er iets van! Gedachtenlezen... Er is nog een ander woord voor. Hij bleef staan. Telepathie!

Denk je dat heus, Bart Doran? Nee toch!

Deze gedachten kwamen in hem op alsof een ander ze tegen hem sprak, ze werkelijk tegen hem zei, met de stem van een vrouw, jong, lief en mooi... een beetje lijkend op de stem van zijn moeder, erg lang geleden.

Je durft niet te geloven wat wáár is, vervolgde die stem. Het is waar, en echt, en dus heel heel moeilijk.

Wat moet ik doen? riep hij geluidloos, maar hij kreeg niet meteen antwoord. De nacht was donker, ondanks het schijnsel van vele lichten, op straat, hoog in de lucht en van woontorens om hem heen. Hij verroerde zich niet en wachtte.

Loop door, naar het Centrum, zei die raadselachtige stem uit de verte... of in zijn eigen hoofd. Geloof me: Jock is je beste vriend. Help hem.

Bart werd opeens erg bang. Ben je... ben ik... krankzinnig?... Verbeeld me een stém te horen! Jock mijn beste vriend… heb ik eventjes gewenst... Maar het is niet waar! En ik ben niet gek ook!

Nee nee, jongen – dat ben je niet, al denk je dat je een stem hoort in je fantasie. Ga naar het Centrum.

Barts angst verdween. Natuurlijk! Iedereen fantaseert wel eens wat. En je moet je verf-vrienden helpen die hefschroefspuiter weg te halen; het zou gemeen zijn als je het niet deed... Hij dacht even na. Het Centrum gaat dicht tussen halftien en halfelf. Na alles wat er gebeurd is vanavond misschien wel eerder... Tien uur? Als ik om halfelf... nee, te gevaarlijk. Als ik er maar om elf uur ben.

‘We sluiten het Centrum vanavond iets vroeger,’ zei Jock gedempt, midden in het atelier, met al zijn cursisten (op één na) om hem heen. ‘Ik verwacht om half elf... nee, te vroeg, dat zou te veel opvallen... om elf uur enkelen van jullie terug om... nou, jullie weten wel wat!’ Hij aarzelde een ogenblik. ‘Ik blijf hier, wacht op jullie bij de kelderdeur. Ik wacht ook nog steeds op mijn – ja, mn – tweede polsband.’

Waarom, vroeg hij zich af, de wanhoop nabij, voel, of bedenk of kan ik nu niet raden wie die heeft? Bart niet meer. Niku? Ben ik niet zeker van... Toch wel, als ik goed heb geredeneerd. Zal ik het erop wagen, hem pakken en fouilleren? De anderen – behalve Jon – zullen het me niet beletten.

Niku liep naar de deur en opende die wijd. ‘De cursisten van Erk gaan ook al,’ zei hij. ‘Avond, Martijn, tot gauw ziens! Kom je, Jon; we gaan.’ Hij verdween zeer snel; Jon en een paar anderen volgden hem meteen; de meesten langzaam.

‘Wie wil je het liefst hier terug, straks?’ zei Djoeli heel zacht naast Jock. ‘Toch zeker niet die twee...’

‘Jóú, Djoeli! En... Daan, Roos, Kilian... ach, ik zal wel zien...’

Twintig minuten later wist Jock dat hij zich helemaal alleen bevond in het Creatief Centrum van Wijk Twee. Alle deuren – dat had hij gecontroleerd – goed, elektronisch gesloten. Hij ging naar de keldergewelven en maakte daar overal licht. Hij keek verlangend naar het Blinkende Bed: Ik wou dat ik even rusten kon, maar dat kan niet... Ik zou in slaap vallen... Hij keek op zijn horloge. Bart! Jij komt toch ook?

Even voor halfelf ging Jock naar buiten door de kelderdeur, die zich meteen achter hem sloot. Hij leunde er tegenaan en wachtte tot de beide delen van de trap (stijgend-dalend) automatisch tot stilstand kwamen. Nu was het een gewone trap, of eigenlijk waren het er twee, maar dat was alleen goed te zien als ze roltrappen waren. En dat zouden ze, automatisch, wéér worden, in de morgen, als een nieuwe werkdag begon. Jock kon nu gaan zitten op een van de onderste treden; hij liet zijn ogen even wennen aan het donker – niet echt donker, want er stonden lantaarns in de tuin van het Centrum, maar wel donkerder dan de helder verlichte kelders waar hij vandaan kwam. Hij wachtte weer; niet lang. Djoeli, Ini, Dickon, Hoei, Daan en Kilian kwamen om kwart voor elf zacht de trap af.

‘De omgeving lijkt ons veilig,’ fluisterde Djoeli. ‘Doe open, Martijn, en wij zorgen voor de rest.’

Jock was opgestaan; hij hield zijn linkerpols voor de deur, die meteen geruisloos opengleed. Bart is er niet bij! Maar het is nog vóór elf uur... Hé, en Roos?!

Hij ging met het zestal mee naar binnen en liet voor alle zekerheid de deur achter hen dichtgaan. Djoeli, Ini, Dickon, Hoei en Kilian begonnen meteen – met handschoenen aan – de onderdelen bij elkaar te slepen, maar Daan bleef bij hem staan.

‘Martijn, weet jij waar Roos is? Ze zou hier in de tuin op me wachten. Maar ze is er niet! Dat is niets voor haar...’

(Inderdaad!) ‘Misschien is ze intussen gekomen,’ zei Jock. ‘Ga maar even kijken.’

Daans gezicht stond zorgelijk, toen hij naar buiten verdween.

‘En hoe had jij het gedacht...’ begon Djoeli.

‘Twee aan twee, lijkt mij,’ zei Jock. ‘Jullie zijn met z’n zessen, en waarschijnlijk (dat hóóp ik) komen Roos en Bart ook nog... Maar... eigenlijk is dit jullie zaak! Wat zijn jullie van plan?’

‘We hebben een mooi plekje uitgezocht – achter de oude energiecentrale, niet ver hier vandaan. Daar brengen we alles heen. Hoei en Dickon zetten het ding in elkaar; misschien met hulp van Jon of Niku als die komen. Eén vliegt er ergens mee naar toe en zet ’m aan de grond...’

‘Wie is die ene?’ vroeg Jock.

‘Hoei zou het kunnen,’ zei Dickon, ‘en ik. Bart ook. En Niku. Maar die zijn er niet... Nou ja, dat zien we wel, als we eerst alles hier maar weg hebben. Dat kan in een kwartier, twintig minuten voor elkaar zijn... als er anderen zouden komen nog vlugger, want dan hoeven we maar één keer te lopen.’

Djoeli zei: ‘Het lijkt me het beste, dat wij, als alles eenmaal weg is, niet terugkomen voor morgenochtend.’

Jock knikte. ‘Ik zal nog een keer kijken of de omgeving werkelijk veilig lijkt,’ zei hij.

‘Als Bart was gekomen, had jij naar huis kunnen gaan, Martijn,’ fluisterde Dickon. ‘Rotstreek van hem; hij heeft...’ Plotseling brak hij af: Niet klikken.

‘Misschien komt-ie nog,’ zei Jock kort. ‘En ik zou in ieder geval tot het laatst gebleven zijn, om... af te sluiten.’

Hij opende de deur en liep de trap op. Daan kwam hem tegemoet, alleen.

‘Zo gek,’ begon hij, ‘dat Roos...’

‘Sst,’ siste Jock.

Onder hen klonk gedempt: ‘Alles oké?’

Jock en Daan keken rond. ‘Ja. Kom maar.’

Djoeli en Ini kwamen naar boven met een groot ondefinieerbaar voorwerp tussen hen in. Ze verdwenen in het donker. Meteen erna verschenen Dickon en Kilian, die met hun vracht de trap op kwamen en op hun beurt verdwenen.

‘Sorry Martijn,’ fluisterde Daan. ‘Ik zal ook gaan helpen. Zeg jij tegen Roos, als ze...’ Hij wilde naar beneden gaan, waar intussen Hoei in de deuropening was verschenen.

Wacht… ‘Wacht,’ fluisterde Jock plotseling. ‘Wacht even, Daan!’

Hij zag… nee, hij vóélde – alleen nog maar met de ogen van zijn geest – drie mensen aankomen. De eerste had hij wel willen begroeten met een schreeuw van vreugde:

Bart!

De twee anderen zag hij met wantrouwen tegemoet: Jon, Niku. Hij wist dat hij zijn gave weer meester was en daarom hield hij Daan nogal ruw tegen terwijl intussen Hoei naar boven kwam, zijn vracht balancerend op zijn hoofd.

Ik heb zo veel nachten zonder moeite kunnen spijbelen... en nu juist nu

Jock verstond het duidelijk: Dat is Roos!

Juist nu hebben ze me gepakt en opgesloten. Opgesloten, help!

Eronder, ertussendoor voelde hij gedachten van een of meer anderen, maar hij had geen tijd zich daarin te verdiepen.

‘Daan, luister goed: roos is opgesloten! Door de leiding in haar Onderkomen. Kun jij, weet je hoe...’

‘Ja,’ fluisterde Daan. ‘Maar hoe weet jij...’

‘Dat hoor je later nog wel eens. Bevrijd haar, en kom met haar hierheen. Maar voorzichtig! Hou je schuil in de buurt, in de tuin of zo, tot ik jullie roep.’

Daan vloog weg.

Jock keek hem niet na. Hij stond boven aan de trap, verwonderd. Ik begrijp het nog niet helemaal, maar Róós heeft de polsband... Roos! Niet Niku.

Hij vroeg zich af waarom hij Niku en Jon niet écht aan zag komen. En Bart.

Ze zijn dichtbij, maar ze blijven staan. Jon en Niku houden zich schuil voor Bart. Of omgekeerd. Ze moeten mij duidelijk kunnen zien, dacht hij, bijna misselijk van spanning. Waarom komen ze niet hier?

Bart was in de tuin van het Centrum gekomen, het smalle, glooiende deel opzij. Toen hij Jock zag, boven aan de trap naar de kelders, dook hij weg achter een van de hoge, rechte zuilen die de grens van het Centrumterrein aan deze kant aangaven. Hij zag de gestalten van Daan en Hoei verdwijnen en aarzelde. Ze zijn al bezig! Opeens was hij er niet meer zeker van of hij zijn voornemen uit moest voeren: de anderen waarschuwen voor Begeleider Martijn, die gedachten kon lezen, die daarom alles wist wat er was gebeurd, zodat hij hen nu kon helpen. Helpen, ja, maar hij is ook... verschrikkelijk.

Hij bleef voor zijn gevoel een hele tijd staan, niet wetend of hij verder zou gaan of niet. Hij zag vier van zijn mede-cursisten terugkomen: Dickon, Kilian, Ini en Hoei. (Waarom is Roos er niet bij?) Ze daalden af, kwamen even later, allerlei onderdelen torsend, boven en verdwenen weer – Bart wist waarheen; hij had de plek zelf uitgezocht. Ik moet er naartoe, vlug, ik kan hen niet alles laten doen.

Jock zag Bart achter de zuil vandaan komen – eindelijk! Tegelijkertijd was er iets (Wat? in mij? in hém? in ons beiden... of ergens anders vandaan?), iets dat maakte dat hij even verstarde en toen zijn spieren spande, zijn vuisten balde – alsof hij zich gereedmaakte voor een gevecht, alsof hij een naderende aanval moest weerstaan.

Bart aarzelde niet langer, maar liep omzichtig verder. Hij was al dicht bij de zij-ingang, toen hij weer stilhield. Daar waren Niku en Jon!

Ze kwamen aansluipen van de andere kant, op een manier die hem helemaal niet beviel. Hij probeerde zich opnieuw te verschuilen, ditmaal achter een abstract object, met uitstekende staketsels als woedende armen. Hij hoopte dat Niku en Jon hem niet hadden gezien, zodat hij even af kon wachten wat z van plan waren.

‘Ah, Jon! Niku!’ hoorde hij Jock zeggen, met getemperde stem.

De twee jongelui leken er even van te schrikken, en liepen toen op hem af. ‘Avond, Martijn. Kunnen wij je ergens mee helpen?’

‘Jullie zijn een beetje laat, jongens,’ zei Jock. ‘Er is nog maar één onderdeel, en dat kunnen Djoeli en ik...’

‘Waarom w niet?’ viel Niku hem in de rede. ‘Waarom heb je de pest aan ons, Martijn? Wij zijn heus niet slechter dan dat joch daar... Hé, Bart!’

‘Ja! Bart,’ zei Jon boosaardig, ‘kom eens hier, als je durft!’

Bart deed onmiddellijk wat hem werd gevraagd.

Bijna op hetzelfde moment kwam Djoeli tevoorschijn. Hij bleef naast Jock staan en zei gedempt: ‘Martijn, er is hier ergens iets dat ik niet vertrouw...’

Hij en Jock keken naar de drie jongens. Heel even stonden ze alle vijf net zo roerloos als de beelden en objecten in de tuin.

‘Meen je dat?’ fluisterde Jock. – Ja, een duidelijke dreiging. – ‘Je hebt gelijk,’ zei hij. ‘Een vijand. Dichtbij. Wie?’ Hij keek rond, zijn ogen vielen even op Bart en voordat hij ze had afgewend, sprong die naar voren.

‘vijand!’ riep hij.

‘Stil!’ zei Djoeli streng.

‘De vijand,’ zei Bart, terwijl hij Jock heel dicht naderde, bijna alsof hij werd aangetrokken door een magneet, ‘die ben jij, jock martijn! Bekén het!’ Hij wendde zich tot de anderen, die hij plotseling, door iets van een waas in zijn ogen, onduidelijk zag. ‘Hij is gevaarlijk, echt gevaarlijk! Hoe kon hij anders alles weten? Hij... hij kan... gedachten lezen! Echt waar, hij weet alle gedachten; van mij, van jullie, van iedereen, en daarom...’

Hij draaide zich naar Jock toe, die hem aanstaarde. ‘Is het waar of niet, Martijn?’

Jock zei, heel zacht, tussen zijn tanden: ‘En jij Bart, jij leest de mijne...’

Bart vloog hem in wilde drift aan, stompte en sloeg waar hij raken kon.

Jock was een ogenblik zó geschokt dat hij het toeliet. Toen verdedigde hij zich en sloeg een paar maal terug... Pas op, geen blauw oog, je weet het nooit met die contactlenzen... Dus gaf hij Bart deskundig een kaakslag die hem spartelend op de grond deed belanden.

Niku zei, eerst bang, maar toen heel erg kwaad: ‘Ai! Dus jij... Jij hebt mijn pistool...’

‘Ja! En vernietigd,’ antwoordde Jock. ‘Kom op, als je wilt, maar met je blote handen!’

Bart richtte zich half verdoofd op en zag, nee, voelde het gevecht beginnen...

Geen eerlijk gevecht!

‘Pas op, Jock!’ schreeuwde hij tegelijk met Djoeli. ‘Hij heeft een mes!’

Die waarschuwing was onnodig. Jock had het al door voordat hij het mes zag. Hij greep Niku bij een pols en wist zo aan een steek te ontkomen. Daarna probeerde hij Niku het mes te ontwringen. Dat lukte hem ten slotte, maar niet voordat het pijnlijk langs zijn rechterslaap en voorhoofd omhoog was geschampt – niet in een oog, goddank – hoewel er hinderlijk bloed in begon te druipen. Jon kwam erbij en trapte hem van achter venijnig tegen zijn benen. Djoeli pakte Jon bij zijn nek en zijn haar en sleurde hem weg. Jon rukte zich los, sloeg op de vlucht en hield stil, vlak bij Bart, die intussen – hoe duizelig ook – helemaal overeind was, vreselijk geschrokken door wat hij met zijn woorden had ontketend.

Dicht bij de trap naar de kelders vochten ze nog steeds, Jock en Niku, nu wérkelijk met blote handen, man tegen man.

‘Nee! Je gaat Niku niet helpen!’ hijgde Bart tegen Jon. Hij had een staketsel van het object afgebroken en hield dat stevig in zijn handen. ‘Dit is zwaar en erg scherp. En ik sla je ermee dood, dat méén ik!’

‘Stil,’ zei een onbekende stem achter hen. Een eveneens onbekende man – geen ordebewaarder – kwam tussen hen in staan en pakte hen elk bij een arm, zodat Bart zijn wapen moest laten vallen. ‘Kijk!’ zei hij zacht. ‘Jock Martijn is aan de winnende hand... Alleen: hij wordt moe, hij heeft last van zijn been... Lang houdt hij het niet vol... Hoe dan ook: hij moet dood.’

Bart en Jon staarden hem aan. ‘Wie bent u?’

Intussen had Djoeli zich, dapper, in het gevecht begeven. Het lukte hem de twee te scheiden. Jock en Niku wankelden een eindje van elkaar af. (Jock hinkt echt, zag Bart.) Djoeli praatte tegen hen, maar zijn woorden gingen verloren voor Bart en Jon, omdat de onbekende, hen nog steeds vasthoudend, weer begon te praten.

‘Wie ik ben? Ik heb verschillende namen. Martijn kent mij als Manski, maar zo heet ik niet... Interessant; ik heb hem dagen met mijn techniek gevolgd en nu bijna een dag persoonlijk. Ik weet veel van hem. Luister! Voordat ze weer beginnen, moeten jullie het zeker weten; één ding is waar. Daarom zal ik jullie vrijuit laten gaan, jongelui, omdat jullie begeleider de schuld is van alles. Hij is levensgevaarlijk. Een telepaat, gedachtenlezer, en al-het-verschrikkelijke dat daarmee samenhangt. Daarom moet hij dood...’ Hij liet hen los. ‘dood hem.’

Jon liep snel weg, naar Niku, Jock en Djoeli. Bart wilde hem volgen, maar werd tegengehouden.

‘Laat ze begáán, jongen!’

Bart keek de onbekende nog eens aan, en zag, vol afgrijzen, in een lichtend-heldere seconde wat voor iemand die was. ‘Waarom wil jij dat ons laten doen? Waarom durf je het zelf niet, schoft?’

Deze woorden braken iets kapot; hij wist niet wat. De man die zich Manski had genoemd liet hem los en verdween in de duisternis.

Djoeli hield Jon tegen door hem pootje te haken. Jon viel, krabbelde overeind en nam voor de tweede keer de vlucht. Djoeli achtervolgde hem, een klein eindje maar, en kwam terug. ‘En nu moet het uit zijn,’ zei hij buiten adem.

Maar Niku viel Jock opnieuw aan, met een vastberaden moordlust: ‘Rotzak! Ik zal je leren...’

Bart zag dat alles zonder te weten of hij het werkelijk zag, alsof hij naar een film keek, maar hij wist ook: Dit gaat verkeerd!

‘Jock! Jock... Jock, hou op. Vlucht!’ De trap. ‘De trap!’

8 Nachtmerrie

Ook voor Jock was wat gebeurde onwerkelijk. Sinds het ogenblik dat Bart hem als een vijand had aangevallen was alles wat hij deed en onderging een nachtmerrie.

Dat het nu juist Bárt moest zijn. Edu had gelijk: wie gedachten kan lezen is zijn leven niet zeker. Vrees. Haat. Nachtmerrie! Was het maar zo; dan word ik straks misschien wakker...

Hij sloeg Bart tegen de grond en die verdween.

Daarna vocht hij met Niku. Die was niet alleen, zoals hij had verwacht, een geducht tegenstander, jonger en geoefender dan hij, maar... ook iemand die mij haat en vreest! – Hij wist dat hij snél moest zijn, er zo gauw mogelijk een eind aan moest maken; Niku was zonder twijfel zijn meerdere in vechtlust en uithoudingsvermogen, maar... Ik ben hem de baas, als ik mijn hersens maar bij elkaar weet te houden!

Ondanks die overwegingen was hij misschien niet zo vinnig blijven vechten als hij geen hulp had gekregen, in gedachten en in daden, van Djoeli en... gelukkig! van Bart. De steun van nog meer denken drong maar halfbewust tot hem door. Er was van het begin af iets dat hem voortdurend hinderde, iets waardoor het gevecht van ‘man-tegen-man’ – hoe rauw, woest en wanhopig soms ook – hem nu en dan als ‘schijngevecht’ voorkwam... Levensgevaarlijk? Ja, maar er is iets érgers, iets dat me belemmert, dat me wil verlammen...

Pas na een tijd besefte hij wat dat was: de vernietigende, duistere gedachten van manski-torvil: Lang houdt hij het niet vol. Hij moet dood.

Djoeli stond plotseling tussen hem en Niku in.

‘Zijn jullie nou helemaal gek? Is het nou niet genoeg geweest? Jullie willen toch niet doorgaan met vechten, elkaar rot-slaan en daarna samen een a.s.-Huis in?’ Hij praatte door, maar daar luisterde Jock nauwelijks meer naar. Die schop van Niku – of was het Jon? – heeft... Ik kan haast niet meer stáán op dat been.

Hij veegde zweet en bloed van zijn gezicht.

Hij moet dood. Dóód hem.

Eén ding weet ik nu zeker, dacht Jock, toen hij zich opnieuw verdedigde. Ik wil niet dood. En Bart wil ook niet dat ik... En Anna... Ik láát me niet...

De duidelijke moordzucht van Niku: Rotzak, ik zal je leren...

De voorspelling van Manski/Torvil: Lang houdt hij het niet vol...

En toen Bart: ‘Jock, hou op. Vlucht!’ De trap. ‘De trap!’

Jock verzamelde al zijn krachten; hij dreef Niku een eind terug, haalde nog eens uit en sloeg toe.

Een paar ogenblikken voorsprong, hoopte hij, toen hij rende, struikelde, en eindelijk half lopend, half hinkend de trap bereikte die naar beneden ging... Naar de kelderdeur waarachter ik veilig zal zijn, want ik heb mijn polsband! Die gedachte was als wakker worden uit een boze droom.

Hij wierp snel een blik achterom – geen Niku – en begon af te dalen, zo vlug als zijn pijnlijke been hem dat toeliet. En plotseling was hij weer terug in de nachtmerrie: hoe kon het, dat de vloer waar de trap eindigde, en de kelderdeur zélf zich begonnen te bewegen… naar hem toe?

Als ik door blijf lopen, zal ik er tegenaan botsen, nee, voorover vallen... Hoe kan dat nou!

Een moment later wist hij het antwoord:

Iemand heeft de dalende trap aangezet!

Maar dat begreep hij

net even

te laat

Een reflexbeweging om teniet te doen wat hij zag (de grond komt naar me toe, ik ga te vlug omlaag), een beweging achterwaarts, had hem al uit zijn evenwicht gebracht. Hij stootte zijn linkerbeen tegen een traptrede, precies op de pijnlijke plek boven zijn enkel (en nu breekt er echt wat, als dat al niet eerder...), hij viel achterover, en kwam zo op de nog steeds neerdalende trap terecht.

Toen hij beneden was, schoof zijn lichaam heel even door; hij liet zich omrollen... en merkte dat hij – met een pijn alsof hij door een mangel was gehaald – op handen en knieën had weten stil te houden, vlak voor de dichte deur.

En nu moet ik... kan niet... móét ik opstaan. Het lukte hem, in een eindeloos lange seconde. Hij hoorde intussen een schreeuw van Bart, of een echo ervan; vol angst, schrik en berouw. En de voetstappen van Niku, die de trap af kwam rennen.

Hij stond rechtop, steunde met zijn beide handen tegen de deur; de polsband maakte dat die opengleed. Hij tuimelde naar binnen en de deur schoof achter hem dicht, alle geluiden buitensluitend. Hij was aan zijn vijanden ontsnapt.

Niku kwam terug naar boven en zag Bart tegenover zich; die had het wreed-puntige staketsel opgeraapt dat hij eerder had laten vallen.

‘Ik vermoord je,’ zei Bart, maar toen hij sloeg, miste hij.

Niku vluchtte, vluchtte echt; hij had niet verloren misschien, maar gewonnen had hij evenmin.

En Jock, daarbinnen? Hij leeft. Maar hoe?

Bart sidderde bij de herinnering aan wat hij had gezien en half-bewust gevoeld, toen Jock zijn evenwicht kwijtraakte en viel. Had ik de polsband nu maar. Wat moet ik nu –

Hij staarde naar de dalende roltrap; die plotseling vertraagde en stilhield. Even later greep iemand hem hardhandig beet. Djoeli!

‘Zo! Ik heb de trap weer stil gezet. Ik wou dat ik wist wie het ding in beweging heeft gebracht... ik weet hoe je dat kunt, en Niku ook (maar die was aan het vechten) en... Jon. Jon dus. Of iemand anders? Of Jon met die iemand anders samen? Er is een ánder op het terrein geweest, maar ik kan niet geloven dat...’ Djoeli liet Bart los. ‘Weet j misschien wie?’

Bart staarde hem aan. Hij zag een erg getroffen, verfomfaaide, onthutste, boze, vechtlustige... een heel andere Djoeli: Vriend van Jock.

‘Ik weet het niet,’ zei hij suf. ‘Dus jij hebt nu net de trap stilgezet... Ja, er was iemand anders... Manski... Wat zei die ook alweer... Hij heeft het vast gedaan... de trap laten lopen, bedoel ik. Moordenaarsstreek... jock is daarbinnen, djoeli!’

‘Veilig!’

‘O ja? Hoe erg is hij gewond? En we kunnen niet bij hem komen, Djoeli,’ zei Bart wanhopig. ‘Want ik heb de polsband niet meer. Weggepikt. Door Niku... dat móét wel... door wie anders? En nou is Jock daar, en als, als...’ Hij slikte even. ‘Dan is het mijn schuld. Dan heb ik, heb ik hem… gedood, vermoord.’

Djoeli pakte hem nog eens beet en schudde, nee, rammelde hem door elkaar. ‘Leuke praat hoor, Bart Doran! Heeft niemand iets aan! Hoe kan iemand nu doodgaan in een Creatief Centrum! We kunnen toch...’

‘En alles verraden? Zelfs Jock wou dat niet!’ zei Bart, eerst klappertandend, toen zich beheersend.

Djoeli bleef hem vasthouden. ‘Die polsband moet toch érgens zijn! Maar als Niku... Verdraaid nog aan toe, Bart, we laten Jock niet stikken. Hij zal, hoe dan ook, toch naar een Genezingshuis moeten... de d.a.w. dus… Al moet ik een Huis-voor-A-Socialen in, ik roep er de d.a.w. bij… ’t Spijt me, ik kan niets beters bedenken, Bart! Behalve Begeleiders kunnen alle Chefs van de d.a.w...’

Bart rukte zich los. ‘Oh, Djoeli! Ik weet iemand die ons... die Jock zal helpen. d.a.w.-chef Akke! Visifoon... Er is hier toch ergens een openbare...’

‘Op de hoek van de straat, hier omlaag; kom mee,’ zei Djoeli.

Hoe laat is het? vroeg Bart zich af, toen hij de code opzocht van d.a.w.-Hoofdkwartier-Noord; een van de twintig ‘belangrijke codes’ die duidelijk stonden aangegeven boven de oproep-indruk-knop naast het visischerm. Hij maakte contact. Akke is natuurlijk allang naar huis... Voordat hij verder kon denken lichtte het scherm op en Akke keek hem aan, boos... nee, geschrokken, ongerust.

‘Bart! Zeg op!’ zei Akke streng, (bezorgd en daarom ongeduldig).

‘Jock! Meneer Akke, Jock Martijn is in de kelders van...’ (Rustig praten, anders begrijpt hij het niet en daar heeft Jock niets aan.)

Akkes gezicht ontspande zich. ‘Goed zo! Vertel het kalm, maar ook kort, Bart.’

‘Jock is in de kelders van het Centrum, na... na een gevecht van de trap gevallen. Erg gewond, ben ik bang, meneer Akke... Ik... wij hebben geen polsband, kunnen niet bij hem komen...’ Barts stem sloeg over. ‘Als hij doodgaat, is het mijn schuld. Kunt u...’

‘Ik kom onmiddellijk!’

‘Oh, fijn... Het is misschien gevaarlijk...’

‘Dat weet...’ Akke viel zichzelf in de rede: ‘Bart, wil jij...’

Bart verbrak de verbinding en liep de visifooncel uit, regelrecht in de armen van Djoeli, die buiten op hem had gewacht. ‘Hij komt! Een vriend van Jock... (Hoe weet ik dat?) En hij is dokter ook. Zal vast niks verraden.’

‘Sst! Ik zag net een ordebewaarder verderop. Kom, dan zullen we samen...’

Weer rukte Bart zich los. ‘Nee, nee... Wacht jij, Djoeli. Bij de... trap. Ik niet. Ik heb... Het is...’ Hij rende weg, de tuin van het Centrum in, blindelings tussen beelden en objecten door, op zoek naar een plek waar hij zich kon verstoppen voor Djoeli, voor Akke, voor iedereen... ook voor zichzelf.

Jock had zich opgericht en liep-strompelde hinkend de keldergang door; met zijn linkerhand leunde hij telkens tegen de buitenmuur, zijn andere hand vond nu en dan de steun van een stevig object... niet altijd: soms gaf zo’n voorwerp mee, en viel om. Het was moeilijk om dan zelf staande te blijven. En staan blijven moet ik, zelfs lopen. Als ik val, kom ik niet meer overeind. Hij zag de bloedige sporen van zijn vingers op de muur en voorwerpen; zijn hoofd bonsde en gewoon ademhalen kostte moeite. Maar dat was het ergste niet; het ergste was de pijn in zijn linkerbeen, vlak boven zijn enkel. Hij wist het nu wel zeker: gebroken en daarbij: alleen m’n kuitbeen gelukkig. Als het mijn scheenbeen geweest was had ik helemaal niet vooruit kunnen komen... Waarom moet ik vooruit? Hij bedacht geen antwoord op deze vraag. Hij gedroeg zich als een gewond dier, op de vlucht naar een hol waar hij veilig zou zijn. Maar terwijl hij daar instinctief naar zocht, bleef een deel van zijn geest op heel andere manier werkzaam:

Wat doet Djoeli? Wat doet Bart? Heeft Roos werkelijk de polsband, en zal ze met Daan... En telkens weer, soms woedend, soms medelijdend, soms wanhopig, soms alleen maar dof: Bart? Waar ben je? Bart! Wat doe je nu?

Hij kwam in de ruimte met het Blinkende Bed – dát was de schuilplaats die hij had gezocht! Hij hinkte naar het bed toe en ging er op zitten... gaan liggen durfde hij niet... kan m’n been er niet op tillen. Hij sloeg een arm om een paar spijlen van het hoofdeind, probeerde met een hand nog eens het bloed weg te vegen dat van zijn voorhoofd en uit zijn neus kwam, kuchte en hoestte en proefde nog meer bloed op tong en lippen. Jammer van die oude maar mooie sprei... En nu moet ik op een of andere manier...

9 Nacht: vriendschap, en méér

Jock probeerde diep adem te halen, maar dat deed hem te veel pijn. En hij moest boven de pijn uitdenken, zich concentreren...

Jock, lieve Jock, hou vol! Ik zal...

anna! Nee liefje. Je voelt nu toch wel wat ervan komen kan als je... als ze weten dat je gedachten kunt lezen. Dit moet ik zelf afhandelen. En er komt hulp, dat weet ik... Wacht even tot... ik ze allemaal weer op een rij heb... Daar is nóg iemand.

Jock, ik ben op weg naar jou...

edu. En jij was op weg naar Sri Lanka…

Er gaat over zoveel uur weer een luchtschip. Waar ben je precies?

Creatief Centrum, Wijk Twee. Anna weet waar dat is... Anna, heb je Edu gehoord? Praat met hem...

Jock, hou je taai; ik ben er zo. Bart heeft me gewaarschuwd. En daarvóór Edu...

akke! Akke, Bart...

Je zult wel het een en ander te piekeren hebben, als je tenminste bij je positieven bent, maar ik versta die taal nu eenmaal niet. Ik kom eraan.

Edu! Als je komt, probeer dan Bart te vinden. En jullie allemaal, voorzichtig..’

Jock glimlachte, niet echt, maar in gedachten. Het was nog steeds nacht, maar de boze droom was voorbij.

Hij probeerde nog eens diep adem te halen, maar dat lukte niet erg. Tel tot tien, zei hij tegen zichzelf, en begin dan. Ik ben veilig, er komt hulp. Maar Bart... Bart Doran!

Hij concentreerde zich, maar het was niet eens een muur waar hij tenslotte op stuitte... eerder iets dat hem deed denken aan een wild, in het nauw gedreven diertje, dat toch had weten te ontsnappen, en zich had afgesloten van de buitenwereld, ineengerold in een ontoegankelijke schuilplaats.

Edu, Anna! Bart is gevlucht... met zijn geest. Maar hij is hier vlakbij, dicht bij het Centrum. Vang hem met je gedachten, Anna... Edu, red hem, help hem... O verdomme, dat rotjong... Ik heb hem kwaad gedaan... Ik hou van hem, breng hem bij me als je kunt...

Jock brak af, geestelijk en lichamelijk aan het eind van zijn krachten.

We begrijpen je! We helpen je, jou en Bart...

De stemmen in Jocks hoofd stierven weg. Meteen erna hoorde hij een heel reëel geluid: de kelderdeur was opengegaan en voetstappen kwamen naderbij.

Waar is het pistool, dacht hij, even in de war. Wie komen daar?

Een ogenblik later hoorde hij zijn eigen stem, hees en bijna onherkenbaar: ‘Roos! Daan! Djoeli!’

Hun ogen vertelden Jock hoe hij eruitzag. ‘Ik leef nog,’ bracht hij uit, ‘en het lijkt vast erger dan het is...’ Hij proefde weer de smaak van bloed in zijn mond, hief moeizaam een hand op en plukte een loszittende tand uit zijn kaak.

‘Ach Jock,’ zei Roos medelijdend, zonder iets van griezel of vrees, ‘hebben ze je ook nog de tanden uit je mond geslagen?’

‘Eén tand maar,’ antwoordde Jock traag. ‘En dat is een kunsttand, geloof ik.’

Roos pakte het ding uit zijn hand. ‘Ik zal hem voor je bewaren. Als-ie niet beschadigd is, goedkoper dan een nieuwe.’

Als Jock in staat was geweest om te lachen, had hij dat even gedaan. ‘En jij had... al die tijd mijn polsband!’

‘Pas sinds vanmiddag. Als ik hem niet had gepakt, had Niku het gedaan.’

‘Ik had dat moeten begrijpen... Maar ja, ik was, ik ben...’

‘Ga liggen!’ zeiden Roos en Daan. ‘Waarom blijf je daar zo zitten? Laat ons...’

‘Graag! Maar niet zomaar. Ik...’

‘Begrepen, Jock,’ viel Djoeli hem in de rede. ‘Je bent bang dat je iets gebroken hebt.’

‘Ik weet het wel zeker. M’n been. En dus...’

Een paar minuten later lag Jock, oneindig voorzichtig opgetild en neergelegd, horizontaal, met zijn ogen dicht op het Blinkende Bed. ‘Weet jij iets van...?’ hoorde hij Roos fluisteren.

‘Niks,’ zei Daan.

‘Net genoeg,’ zei Djoeli, ‘om te weten dat we hem gewoon rustig moeten laten liggen totdat...’

‘Totdat... tot wanneer?’ fluisterde Roos verontwaardigd.

‘Er is hulp onderweg,’ zei Djoeli. ‘Iemand die...’

‘Mijn vriend Akke,’ fluisterde Jock. ‘Djoeli, er zijn verbandkisten in het Centrum...’

‘Dat weet ik... Jock, hoe...’ Djoeli zweeg. ‘Ik zal er een halen.’ Jock hoorde hem snel weglopen.

‘En wat er nog meer nodig is,’ zei Roos. ‘Schone doeken, en water, warm en koud...’ Ze verdween ook.

Daan bleef bij Jock. Hij schuifelde wat rond en vroeg plotseling vlak bij hem: ‘Gaat het een beetje, ouwe jongen?’

‘Redelijk wel,’ antwoordde Jock. Hij opende zijn ogen. ‘Wil je die lamp boven m’n hoofd uitdoen?... Dank je.’ Even later zei hij: ‘Je vraagt je nu van alles af. Hoe ik wist… Misschien heeft Djoeli je iets verteld. Waarom ze... Waarom Niku me zo te pakken heeft genomen... Vertel alsjeblieft niet aan anderen wat je denkt...’ Zijn gezicht vertrok even van pijn. ‘Behalve aan Roos natuurlijk,’ voegde hij erbij. ‘Hoe heb je haar...?’

‘Ruit stukgeslagen,’ antwoordde Daan laconiek. ‘Ze woont gelukkig gelijkvloers.’

Jock deed weer zijn ogen dicht, zodat hij niet hoefde te zien dat alles om hem heen scheen te wiebelen.

‘Hier... neem een slok,’ zei Daan, een hand onder zijn hoofd schuivend. ‘Zul je van opknappen.’

Jock voelde dat er iets aan zijn lippen werd gezet en deed wat Daan hem zei. Erg zuivere, goede alcohol brandde in zijn mond en keel, liet hem een ogenblik naar adem snakken en gaf hem daarna iets terug van frisheid en kracht. ‘Dank je!’ zei hij, terwijl hij zijn ogen opnieuw opsloeg. ‘Dat doet goed! Hoe kom je eraan?’

‘Gesmokkeld,’ zei Daan met een grijns. ‘Gelukkig heb je deze fles hier niet gevonden, vanmorgen; anders had je hem ook in de vernietiger gegooid. Nog een slokje?’

‘Nee, dank je, dit was net genoeg...’

Roos en Djoeli kwamen tegelijk terug. Djoeli zette een grote doos neer en zei: ‘Die streek met de trap is het werk van Jon, of van een andere schurk. Maar ze zijn er allebei vandoor.’

Roos knielde neer naast het bed en begon heel behoedzaam Jocks gezicht te deppen met een natte doek.

‘Fijn, Roos,’ fluisterde Jock. ‘Andere schurk? Wie?’ vroeg hij. Tegelijkertijd zocht hij in gedachten weer naar Bart. Hij voelde vaag iets van Anna en Edu, en angstwekkend het blinde en dove zwijgen van Bart. Intussen hoorde hij Djoeli’s antwoord: ‘Er was een ander in de tuin, een buitenstaander. Ik heb hem maar in een flits gezien, Martijn. En kon het niet geloven...’

‘Manski,’ prevelde Jock. (Die is nu weg, ver weg.)

‘Ik heb die naam eerder gehoord; van Bart geloof ik... Nee Jock, ik dacht iemand te herkennen die bij iedereen bekend is die een studie heeft gemaakt van... computers, robots, en zulke dingen. En dat kan gewoon niet.’

‘Ja, wél. Doctor Ernst Torvil.’

‘Hoe weet je dat? Jock, hier zit veel meer achter dan ik had gedacht.’

‘Ja. Veel meer,’ zei Jock zacht.

‘Ik wil je niet ongerust maken,’ zei Djoeli na een korte tijd peinzend zwijgen, ‘maar heb je er enig idee van waar Bart naar toe zou kunnen zijn? Die was nogal van de kook en is weggelopen.’

‘Dat weet ik,’ fluisterde Jock. ‘Hij is hier in de buurt, maar hij...’ Hij beantwoordde Djoeli’s vragende blik. ‘Wat... waar Bart mij van beschuldigde, is... wáár, Djoeli!’ Hij bewoog zijn hoofd, zodat Roos op moest houden met haar werk en balde krampachtig een hand tot vuist.

‘Hou je kalm!’ zei Djoeli. ‘Ik ben blij dat je het mij hebt gezegd. Dat verklaart me een heleboel...’

‘Ik heb iemand naar Bart toe gestuurd,’ vervolgde Jock. ‘Iemand die het veel beter kan dan ik... Die zal, hoop ik…’

‘Zijn er dan... Er zijn dus méér mensen, die…’ begon Djoeli. Hij sprak verrast, niet ongelovig of geschokt.

‘Heel, heel weinig mensen. En je zult nu wel begrijpen dat die er niet mee te koop lopen.’

‘Ja. Ja,’ zei Djoeli. ‘Je hoeft heus niet zo veel te praten, Jock. Dat komt later wel.’

Jock merkte dat ook Roos en Daan hem nu – intens – aankeken; de jongen met Nou begrijp ik het! en iets van vrees.

‘Als er voorschriften zouden bestaan bij... het gebruiken van dit... wilde talent,’ zei hij langzaam, met steeds meer moeite sprekend, ‘dan zijn het deze: bescheiden zijn... niet afluisteren... nooit spioneren... Ik vraag me soms af of deze gave een zegen is, of... een vloek...’ Hij deed een vergeefse poging om overeind te komen. ‘Ik vraag jullie dringend... alle drie te vergeten wat er vanavond... Vertel het niet verder!’

‘Natuurlijk niet,’ zei Roos. Ze had zich over hem heen gebogen; haar handen rustten licht op zijn schouders. ‘Blijf alsjeblieft stilliggen, Jock Martijn!’ Haar aanraking verdween. ‘Doe je ogen dicht. Als ik wat meer geweten had, had ik die polsband meteen aan jou gegeven. Niku wou hem van Bart afpakken; ze vochten erom... híér, op deze plek.’ Ze legde iets koels en nats op de gezwollen oogleden van Jocks linkeroog. ‘Ik, en een paar anderen betrapten ze, en toen durfde Niku niet meer... Daarna, bij een stoeipartijtje...’

‘Bart kan niet tegen kietelen,’ vulde Daan aan.

‘...heb ik de band stilletjes gepakt. Beter ik dan Niku, dacht ik. Zelfs Daan heeft het niet gemerkt.’

‘Nee,’ zei Daan. ‘Had ik dat maar wél.’

‘En toen,’ zei Roos, ‘waren er opeens die ordebewaarders. En na de pauze was Bart ’m gesmeerd.’

Jock vroeg, iets meer ontspannen: ‘Roosje, waar had je... waar heb je het ding?’

‘In m’n háár,’ zei Roos. ‘Nee, niet kijken, Jock, anders valt m’n mooie compres eraf... Zo heet dat toch? Ik zal...’ Haar stem stokte.

‘Ja, er is iemand zomaar binnengekomen,’ zei Djoeli, en hij ging het vertrek uit.

‘Dat,’ fluisterde Jock, ‘kan alleen Akke zijn, mijn vriend van de d.a.w.’

Jock hoorde dat Akke en Djoeli stil bleven staan in de gang. Ze praatten een poosje zacht samen; Djoeli het meest. Hij vertelde Akke natuurlijk wat er was gebeurd. Na een minuut of wat kwamen ze binnen.

Akke stapte meteen naar het bed toe, en verwijderde voorzichtig Roos’ compres. ‘’t Is nogal donker hier; kun je wat meer licht maken?’ vroeg hij.

‘Ja zeker,’ klonk Daans stem.

De lamp boven het bed ging aan.

Jock kneep met een grimas zijn ogen dicht. ‘Alsjeblieft niet!’

‘Sorry, Jock, ik moet toch wel iets kunnen zien.’ Akke ging behoedzaam op de rand van het bed zitten. ‘Heb je hoofdpijn?’

‘Wat denk je?!’ zei Jock.

‘Wil je me eens aankijken...’ Akke liet een of ander fel licht in Jocks ogen flitsen. ‘Dank je. Ben je misselijk?’

‘Nee, nu niet meer. Het is...’

‘Laat míj nou even, Jock. Het spijt me als ik... Nou ja, dat kussensloop is toch al bedorven...’

Jock voelde Akkes vingers op zijn hoofd, in zijn haar, over zijn gezicht… ‘Goed begonnen, meisje! Koel compres op dat oog, uitstekend… Wat er verder onder al dat bloederige gedoe zit zal ik zó wel eens bekijken...’

‘Het is mijn béén,’ zei Jock.

‘Ja? Dat dacht ik al te weten,’ zei Akke. Hij begon heel voorzichtig Jocks schoenen en sokken uit te trekken. ‘Zeg eens eerlijk: heb je werkelijk gelopen van de kelderdeur tot hier?’

‘Wat je lopen noemt,’ antwoordde Jock, enigszins hortend. ‘Het was meer... hinken.’

‘Goed. Toch: op eigen kracht...’ Akke betastte Jocks linkerbeen. ‘Kuitbeen gebroken... Ja, dat doet pijn! Maar je hebt het keurig gedaan: alleen je kuitbeen, en geen open breuk – al is dat misschien meer geluk dan wijsheid.’ Hij liet Jocks been los en gaf hem een bemoedigend tikje op een hand. Daarna zei hij tegen de anderen: ‘Ik kan hem wel wat opkalefateren, maar hij moet morgenochtend zo gauw mogelijk naar een Genezingshuis... Ik heb begrepen dat er deze nacht zogenaamd niets is gebeurd, hier.’

‘Ja, meneer Akke,’ zei Djoeli. ‘Ik heb een soort programma opgesteld, een scenario voor wat er had kunnen... beter gezegd zál kunnen gebeuren... Luister je ook, Jock?’

Jock opende zijn ogen en keek Djoeli oplettend aan, al zei hij niets. Djoeli stond aan het voeteneind, een van zijn lichtbruine handen om een koperen knop. ‘Begeleider Martijn gaat dinsdagmorgen als altijd naar het Centrum,’ vervolgde hij; ‘deze keer nogal vróég. Zoals hij gewoon is naar binnen door de kelderdeur, en dan naar het atelier, waar de meesten van ons, cursisten, ook vroeg aanwezig hopen te zijn. Martijn gaat, met Roos of met mij, weer naar beneden om hier... eh... iets te halen...’

‘Objecten voor een stilleven,’ fluisterde Roos.

‘Zoiets, ja! En dan struikelt hij – niet buiten, maar hier binnen en valt van de trap. Wij leggen hem op dit bed en alarmeren de d.a.w.’

‘Goed bedacht,’ zei Akke. ‘De Centrum-deuren gaan om half negen open als ik het wel heb...’

‘De Hoofd-ingangen!’ zei Djoeli. ‘Begeleiders kunnen altijd naar binnen. Ze behoren er altijd om acht uur te zijn. Is dat niet zo, Jock?’ Op allebei hun gezichten verscheen een glimlach, of een schaduw ervan. ‘Cursisten mogen alleen voor half negen binnen als een begeleider hen toelaat,’ besloot Djoeli.

‘Om uw scenario geheel naar wens en geloofwaardig uit te voeren,’ zei Akke, ‘lijkt het mij nodig dat ik hem morgenochtend zogenaamd voor het eerst de Eerste Hulp verleen...’

‘Precies!’ sprak Djoeli.

‘Dus zal ik morgen, als Chef d.a.w., onverwacht een inspectiebezoek brengen aan Creatief Centrum Wijk Twee,’ ging Akke voort, ‘zodat ik toevallig nét aanwezig ben als het ongeluk gebeurt.’

Djoeli knikte tevreden.

‘Prachtig!’ zei Daan.

‘Dan nog één ding,’ zei Akke. ‘Alarmeer, nadat alles gebeurd is, niet de d.a.w. van Wijk Twee, maar het Hoofdkwartier – het mijne: Noord. Ik zal ervoor zorgen dat er een ambulance klaarstaat.’ Hij legde zijn vingers om Jocks rechterpols. ‘Dan kan hij voor negen uur in het Genezingshuis zijn. Met een beetje geluk zijn er dan binnen het uur foto’s gemaakt en is zijn been veilig gezet.’

‘Afgesproken, meneer Akke,’ zei Djoeli. ‘Jock! Jock, is het goed dat ik dan nu wegga? Er is nog een onderdeel hier dat naar buiten moet, en de anderen zullen niet begrijpen waar ik blijf.’

‘Ja, ja, Djoeli,’ zei Jock zwakjes. ‘Ik heb je al bedankt, dus... Wacht nog even... Wil je, vannacht nog, mij persoonlijk – of op een andere manier – vertellen of alles goed is afgelopen?’

‘Spreekt vanzelf,’ zei Djoeli, ‘dat had je heus niet hoeven vragen. Ik zal...’

‘En nu moet je je haasten,’ viel Jock hem met iets krachtiger stem in de rede. ‘Ik geloof dat Ini en Hoei voor de deur staan.’

‘Kan ik nog ergens mee helpen?’ vroeg Daan, toen Djoeli het vertrek uit ging.

‘Ja. Dat laatste ding door de gang helpen slepen.’

‘Neem dan meteen deze natte doek mee, jongeman,’ zei Akke, ‘en verwijder voor je hier terugkomt de sporen die Jock in de gang heeft achtergelaten.’

Djoeli en Daan gingen weg.

‘U denkt werkelijk overal aan!’ zei Roos vol eerbied tegen Akke.

‘Ik hoop het,’ zei Akke. ‘Kun je me nog wat schoon water bezorgen?’ Daarna richtte hij al zijn aandacht op Jock. ‘Zo, laat mij nu maar even begaan. Roep maar” Au” als het je te erg wordt.’

Jock onderwierp zich vol vertrouwen aan Akkes handen, die hem snel, kundig, soms bijna ruw, maar nooit met onnodige pijn onderzochten; hij beantwoordde Akkes vragen en gehoorzaamde aan zijn bevelen... ‘Draai je hoofd eens naar rechts, en naar links... Beweeg je rechterarm... linkerarm, vingers... Adem eens diep in en uit... voel je wat? Waar? Doe het nog eens…’ Hij voelde Akkes vingers onder zijn schouders, zijn hals- en ruggewervels, en op zijn ribben: ‘Pijnlijk? Ja, zeg het maar... Beweeg je rechterbeen, rechter grote teen... nee, links hoeft niet... Kom nu eens even overeind, tot hier, en ho! Liggen...’

Een poosje later zei Akke: ‘Volgens mij heb je geboft.’

‘Mag dan nu het licht uit?’ vroeg Jock.

‘Spijt me, Jock, nog niet.’

Jock sloot zijn ogen dus maar weer; hij hoorde Roos terugkomen en daarna Daan, en even erna Akkes stem, murmelend tegen Roos en Daan en toen luider tegen hemzelf:

‘Versta je mij, Jock? Ik weet het natuurlijk pas zeker als er foto’s gemaakt zijn, maar je hebt waarschijnlijk zelfs niet eens een hersenschudding. Een stuk of wat gekneusde ribben – niet gebroken volgens mij –, erg vervelend, maar niet gevaarlijk. Schram, buil, bloedneus, bont en blauw... En dat gebroken been. Daar zullen we meteen wat aan moeten doen. Maar eerst...’

Jock deed langzaam zijn ogen open. Hij knipperde er even mee, omdat Roos er net een nieuw compres op wilde leggen. ‘Akke!’ zei hij. ‘Wat doe je daar?’

Akke had een injectiespuit in zijn ene hand, in de andere een ampul. ‘Niets bijzonders.’

‘Lapmiddeltje? Ik wil niet dat je me dat geeft,’ zei Jock.

‘Geen lapmiddeltjes vannacht,’ begon Akke. ‘Gewoon een...’

‘pijnstiller!’ viel Jock hem in de rede. ‘Waar of niet?’

‘Ja. Is daar wat tegen?’

‘Niet doen! Luister alsjeblieft, Akke. Zou het kunnen zijn dat ik... dat ik er slaperig, suf, doezelig... dat ik er minder hélder van word?’

‘Vind je jezelf dan nu erg helder, Jock?’ Maar Akke legde spuit en ampul terug in zijn tas en vroeg: ‘Wat bedoel je precies?’

‘Heb ik toch gezegd... Kan het dat...’

‘Dat je er doezelig et cetera van wordt? Ja zeker!’ zei Akke. ‘Waarom zou je níét?’

‘Omdat bart niet terug is, Akke! Omdat ik alles wat ik nog aan hersens over heb bij elkaar moet houden. Ik wil niet doezelig of... et cetera worden. Dat kan ik...’ Jock moest even nadenken om de juiste woorden te vinden. Hij deed een moment zijn ogen dicht. (Die rotlamp!) ‘Dat kan ik me niet veroorloven, Akke... Edu is hier – ik bedoel op dit terrein – en Bart ook. En ik, Akke, ben er de schuld van dat Bart… God, ik deed het niet met opzet, maar toch... Ik heb hem véél te hard aangepakt, en ik… ik ben verantwoordelijk. Zelfs Edu heeft zijn reis uitgesteld om…’

‘Stil maar! Wind je niet zo op,’ zei Akke. ‘Ik heb begrepen waar het om gaat...’

Jock praatte er overheen, omdat hij nu toch eenmaal aan het praten was, en ook omdat hij niet wilde weten wat Akke dacht.

‘Alsjeblieft, laat me zo helder mogelijk blijven, zodat ik misschien... En ga jij je gang, nu meteen.’ Hij had Akke dapper toe willen lachen, maar was daar niet toe in staat. ‘Je kunt me nooit méér pijn doen dan ik al heb... gehad.’

‘Ik kan wel een assistent gebruiken,’ klonk Akkes stem rustig. Hij had een pijp van Jocks broek kapot geknipt en omhoog geschoven. ‘Jij, Daan! Je hebt stevige handen, lijkt mij, maar ze moeten ook vast blijven! Kijk, zijn voet moet loodrecht op zijn been...’ Hij nam de voet in zijn gevoelige en meedogenloze vingers. ‘Zie maar. Zo zet je alles in de goede stand.’

Daan pakte Jocks voet en volgde Akkes aanwijzingen nauwkeurig. Jock wist dat die aanwijzingen juist waren en hij onderging alles zonder een geluid te geven. Maar op een ogenblik sloeg hij zijn armen wild omhoog en omknelde met zijn vingers de spijlen boven zijn hoofd.

‘Goed zo,’ zei Akke kalm. ‘Grijp die spijlen maar flink beet, met allebei je handen, Jock, en geef wat tegenwerk. Ze lijken me stevig genoeg... Zo’n antiek bed, Roos, heeft toch veel voordelen. Interessant. In vroeger tijden, behalve om gewoon in te slapen, verbonden met huwelijk, geboorte; en een kind baren zonder verdoving – ongelooflijk, maar dat gebeurde, tot in de twintigste eeuw – is heel wat pijnlijker dan de provisorische behandeling van een gebroken bot.’

‘O ja?’ zei Jock, ondanks zijn zwakte zo venijnig als hij kon. ‘Maar zij kregen voor de pijn tenminste een kind in ruil.’

‘Wie bedoel je met zij? Vrouwen, veronderstel ik. wij zullen het nooit zo ver brengen, Jock. Vergeet niet adem te halen, regelmatig: in-uit, in-uit, in-uit,’ zei Akke. ‘Vasthouden die voet, Daan, loodrecht op zijn been.’

‘Gaat u het spalken?’ fluisterde Roos.

‘Nee. Een ouderwets drukverband is voldoende. Ik gebruik zijn scheenbeen als spalk... Ja, geef me nog maar wat meer watten. Die moeten eronder, omdat...’

Jock omklemde de spijlen van het Blinkende Bed, hoorde met een grimmig gezicht de les aan in e.h.b.o.[9] en probeerde zijn gedachten ergens anders heen te richten:

Edu! Edu! Heb je Bart gevonden?

Ja. Ik praat met hem; hij hoort me eindelijk en hij luistert naar me. Jock, laat nu alles gebeuren zoals het gebeuren moet.

‘Meneer Akke, dokter... ik geloof dat-ie flauwvalt!’ zei Roos.

‘Nee,’ zei Jock, ‘daar peins ik niet over!’ Hij dacht dat hij had geschreeuwd, en merkte toen dat hij niet meer had laten horen dan een schor gefluister.

‘Laten wij het dan,’ zei Akke, ‘voor de afwisseling eens hebben over Bart! Jock, is hij er de schuld van dat je van die trap viel?’

‘Nee. Dat was hij niet... al vindt-ie zelf van wel.’

‘Waarom? Als jij het niet vindt?’

‘Hij was... door wat hij zei... in zekere zin... de oorzaak van die vechtpartij…’ Jock was genoodzaakt af te breken, al was het alleen maar om adem te halen. Akke ging voort met het aanleggen van een drukverband, Daan bleef zijn voet vasthouden.

‘En de vechtpartij leidde tot de valpartij,’ zei Akke.

‘Nee, niet waar... Ik geef hem nergens de schuld van... dat heb ik toch al gezegd! Je weet ook... waarom...’ Weer brak Jock af. Dat je – alleen door pijn – zó van de wijs kunt raken! Ik ben niet helder meer. Wat ik nu voel is niet voor jou, Bart, voor niemand, alleen voor mezelf. Laat het gauw voorbij zijn...

Weer hoorde hij Roos zeggen: ‘Ik geloof dat-ie flauwvalt. En nou echt.’

‘Láát hem. Het is hem van harte gegund,’ antwoordde Akke. ‘Als hij zijn been maar niet beweegt. Ik ben bijna klaar en dan...’ ‘Ik hoop dat ik je geen pijn heb gedaan,’ zei Edu. ‘Maar ik wist niet hoe ik je anders hier terug moest brengen.’

Bart keek hem aan, nog niet helemaal bij; hij wreef zich over zijn wangen, die tintelden – van een klap; hij heeft mij geslagen! – Zijn linkeronderkaak was dik en pijnlijk: Dat heeft Jock gedaan... Jock!

Hij zat op de grond, tegen iets hards aangeleund, en tegenover hem knielde een jonge man die hem bekend voorkwam. Hij had geen zin om daar verder over na te denken, liet zijn oogleden langzaam zakken.

‘Hé, nee! Niet doen. Wakker blijven,’ zei de ander. ‘Ga eens wat verzitten... ja, zo. Nu zie ik je gezicht wat beter, Bart. Blijf wakker.’

Bart gehoorzaamde hem met tegenzin, knipperde tegen het licht van een lantaarn. Hij bevond zich in de tuin van het Creatief Centrum, Wijk Twee, leunde tegen een of ander object, en tegenover hem knielde nog steeds: die planeetonderzoeker... die van de Wouden...

‘Edu Jansen,’ zei de jonge man, ‘vriend van Jock.’ Hij hield een zakdoek voor Barts gezicht. ‘Spuug hier eens op.’

Waarom? dacht Bart, maar hij reageerde niet.

‘Je hebt een lelijke snee op je voorhoofd,’ zei Edu. ‘Bloedt niet meer. Ik heb niets bij me, en je eigen speeksel is een van de beste geneesmiddelen.’

Bart voelde nu dat er op zijn voorhoofd iets schrijnde en klopte. ‘Idioot! Ouwe schram,’ mompelde hij, zonder zich te verroeren.

‘Nou ja,’ zei Edu. ‘Dadelijk, in de kelders, zal iemand die snee wel hechten, of er een pleister op sprayen.’

Enkele van zijn woorden drongen heel duidelijk tot Bart door: in de kelders... ‘Hoe kom jij, komt u...’ begon hij.

‘Zeg gerust jij tegen me,’ onderbrak Edu hem. ‘Jock heeft me gestuurd.’

‘J-Jock? Heeft Jock? K-kan niet,’ stamelde Bart.

‘Het is heus waar, Bart. Hij heeft een been gebroken en zal wel bont en blauw zijn. Maar verder is hij springlevend.’

‘Hoe weet je dat?’

‘Akke is bij hem; dus hij is in goede handen. En wij, Bart, gaan samen naar hem toe.’

‘Nee,’ zei Bart. ‘Nee!’

Edu ging met gekruiste benen naast hem zitten. ‘Waarom niet?’

Bart gaf geen antwoord, schudde alleen zijn hoofd, een huilbui nabij.

‘Omdat je bang voor hem bent?’ vroeg Edu. ‘Omdat je berouw hebt? Of allebei? Luister goed, Bart Doran, voor geen van beide is er reden. Je zou juist blij moeten zijn!’ Hij hield Bart nog eens de zakdoek voor – ‘Snuit je neus’ – en vervolgde: ‘Jock heeft ook berouw, niet helemaal zonder reden (zo’n beetje als jij). Hij kan erg driftig worden, dat heb je zeker wel gemerkt. Maar als je een poosje nadenkt zul je het begrijpen...’

Bart veegde zijn neus af. ‘Hoe weet jij dit allemaal?’

‘Van Jock. En van jou,’ antwoordde Edu zacht. ‘Ik kan gedachten lezen.’

Bart verstijfde en bleef onbeweeglijk zitten.

‘Heb je me verstaan? Gedachten lezen betekent niet: stilletjes afluisteren of spioneren, Bart! Zelfs al zou je dat willen, het kán niet, niet lang tenminste...’

Bart staarde naar de grond. zwijgen.

‘Geef eens antwoord. Kijk me aan!’

Bart wilde eerst niet, maar ondanks zichzelf hief hij zijn hoofd op en keek recht in de ogen van Edu... begrijpende ogen, en nog meer dan dat... Hij voelde zich niet op zijn gemak.

‘Gedachten lezen,’ herhaalde Edu. ‘Beter gezegd: gevoelens weten.’

Bart moest plotseling aan de Wouden denken. Heeft het met Venus te maken dat je...?

‘Nee. En ook ja,’ beantwoordde Edu zijn onuitgesproken vraag. ‘Er zijn maar weinig mensen die het kunnen: Jock, en ik, en... jij.’

‘ik?’ fluisterde Bart. ‘Jock zei dat ook...’

‘Waarom geloofde je hem niet?’ vroeg Edu. ‘Of wilde je hem niet geloven?’

‘Ik… Ik weet het niet,’ zei Bart onzeker. ‘Ik wílde het niet geloven… En ik geloof het niet, ik geloof het niet! Dan zou ik...’ weten wat Jock denkt, ook nu.

Hij hoorde zichzelf weer zeggen: ‘de vijand, jock, die ben jij!’ en hij zag nog eens Jocks felle, boze... nee!... verschrikte en bedroefde ogen toen hij

plotseling handen voelde om zijn linkervoet; pijn, pijn, pijn, vlak erboven in zijn been; dat was gebroken. Vingers zetten het bot op de goede plaats en hij wist dat hij het niet uit wilde schreeuwen. Hij snakte naar adem en graaide om zich heen naar houvast, maar vond het niet. En de pijn was overal, het ergste in zijn been. verwarde gedachten: niet voor jou, Bart... laat het gauw voorbij zijn

Toen wás het voorbij. Bart merkte dat hij half overeind was gekomen. Edu was heel dicht bij hem en had zijn armen om hem heengeslagen.

‘Wat...’ fluisterde Bart, draaierig en misselijk van de pijn die nog maar net was verdwenen... Wiens pijn? Van wie?

‘Wie? Dat was Jock,’ zei Edu.

Bart trilde in zijn armen. ‘Voelde jij het ook?’ bracht hij uit. ‘Een beetje ervan. Jíj ontving de volle laag, omdat...’

‘Omdat het mijn schuld is dat...’

‘Sst! Omdat jij meer met hem verbonden bent, Bart! Geloof je het nu?’

‘Waarom,’ vroeg Bart, na even stilte, ‘voel ik nou niks meer?’

‘Je kunt niet voortdurend alles opvangen; dat zou geen mens volhouden. Maar... wat de situatie van nu betreft: ik denk dat... Jock is flauwgevallen.’

Bart dacht na over wat dat antwoord betekende. Hij zag Edu’s gezicht langzaam vervagen; Jocks gezicht kwam ervoor in de plaats. Maar voor hij dat duidelijk zag werd alles donker.

Edu voelde het lichaam van de jongen slap worden in zijn armen. Hij legde hem voorzichtig en teder languit neer op het gras.

Hoe komen ze daar nu bij! dacht Jock. Ik val niet flauw! Een soort waas omving hem, maar niets werd wazig, integendeel: het leek er meer op alsof hij onder helder water lag en langzaam omlaag zonk... behalve dat hij niet verdronk en gewoon kon ademhalen. Hij zag nog steeds het keldergewelf, en Akke, en Roos en Daan... De pijn nam af. Hij liet zijn vingers wegglijden van de spijlen van het Blinkende Bed...

en was opeens in de tuin met het blauwgroene gras. Dit kan niet, wist hij, en toch is het zo. Heel even maar, misschien. Bart! Bart, waar ben je?

Toen was er bijna niets meer over van wat gewoon was: geen bed, geen gras... geen schel, verblindend licht en evenmin een rustgevend donker. Alleen een soort schemering er tussenin. Geen pijn meer, maar gevoelens die zó diep waren, dat ze soms ook pijn deden.

In dat niemandsland, tussen waken en dromen ontmoetten ze elkaar eindelijk opnieuw, zonder enige neiging elkaar aan te vallen of voor elkaar weg te lopen.

Bart, het spijt me. Heb ik je pijn gedaan?

Nou en of! Maar het was jóúw pijn, niet de mijne, voor jou écht, dus erger.

Jongen, als ik weer gewoon helder ben, zal ik je...

Maar hoe helder ben ik nu dan? zei Jock tegen zichzelf, niet tegen Bart.

Jock, is het waar, práát jij tegen mij?

O ja! Het is ook waar dat wij allebei uiterst helder zijn, en dus allebei...

Ik begrijp je niet.

Ik begrijp het ook niet! Bart, je bent soms erg moeilijk om mee om te gaan, maar... ik hou van je; haal dus zulke kunsten niet meer uit.

Kun je werkelijk mijn gedachten lezen?

Ja. Wij voeren nu toch een echt gedachten-gesprek? Jij verstaat mij net zo goed als ik jou. Alleen moet ik je nu... Nee, ik doe het niet. Ik ben te blij, te moe. Laat Edu je waarschuwen.

Voor wat?

Stil!

Jock voelde dat er aan hem werd getrokken – weg uit het schemerland, terug naar... realiteit en pijn.

Ik hou ook van jou, Jock. Ik ben er de schuld van dat jij...

Er bestaat geen schuld tussen ons, Bart, zei Jock dringend. Ik heb evengoed verkeerd gedaan. Dat is allemaal voorbij. Praat er niet meer over, alsjeblieft. Niet meer. Morgen worden we allebei wakker.

Jocks oogleden trilden. – Ik moet terug. Bart, kom gauw...

Pas toen kreeg hij het gevoel dat hij flauwviel, al voelde hij vingers op zijn pols en hoorde hij een stem: ‘Hij komt bij.’

Jock glimlachte. De pijn in zijn been was veel minder, maar daar was het niet om. Hij keek in het gezicht van Akke – Begrijpt hij het? Weet hij het? – en zei: ‘Bart! Ik had contact. Het is...’

Akke glimlachte ook: ‘… in orde!’

Een paar ogenblikken erna was Jock helemaal in de werkelijkheid van de kelderkamer terug.

‘Blij dat het met Bart goed is,’ zei Akke. ‘Door dat drukverband zul je je een poosje beter voelen. Dat geeft wat steun, zie je... Hé Daan,’ vervolgde hij, ‘kijk eens bij al dat fraaie glas hier of er een urinaal bij is, of iets dat daarvoor kan dienen.’

‘Akke!’ fluisterde Jock. ‘Ik wou net vragen of... Je ontkent het steeds, maar lees je heus niet gedachten, soms?’

‘Nee hoor,’ zei Akke. ‘Gewoon gezond verstand. Ik bedacht dat het er zo langzamerhand wel eens tijd voor zou kunnen zijn... Over fraai glas gesproken: de afluisterapparaten bij mij thuis zijn intussen gevonden en onschadelijk gemaakt. Niet in ons glaswerk of kristal, maar heel laag-bij-de-gronds: ze zaten in ons vaste tapijt.’

[9]e.h.b.o.: Eerste Hulp Bij Ongelukken (w.p.w. – Suppl. Afkortingen.)

10 Ochtend: vriendschap, en méér

‘Jock,’ fluisterde Bart.

‘Hij is hier vlakbij,’ zei Edu, hem half overeind trekkend. ‘Sta op en kom mee.’

‘Nee,’ zei Bart. Hij rilde en leunde zwaar in Edu’s armen.

‘Je hebt het koud! Natuurlijk,’ zei Edu. ‘Het lijkt nog wel nacht, maar het is zo langzamerhand vroeg in de morgen. En zelfs hier, in de stad, valt er iets van dauw... Kom!’ Hij trok Bart helemaal overeind en ondersteunde hem totdat die op zijn benen stond. ‘Bart! Nu moet je heel goed naar me luisteren,’ zei hij met nadruk. ‘Je hebt erg veel meegemaakt, vannacht, de laatste dagen... en toch moet ik het je nog moeilijker maken.’

Bart was opeens klaarwakker; hij omknelde met zijn vingers Edu’s ondersteunende armen. ‘Is er wat met Jock?’

‘Nee! Knijp me niet zo. Gebruik je hersens... Ik wil alleen maar dat je één ding onthoudt...’ Edu dacht een ogenblik na. Hoe zorg ik ervoor dat hij het werkelijk onthoudt? En hij zei: ‘onder de roos.’

‘Wat?’

‘Zeg het na, onthou het; dan zal ik je vertellen wat het betekent: Onder de Roos.’

Bart staarde Edu vragend aan, en Edu staarde terug in het fletse licht van een lantaarn in de tuin met het blauwgroene gras, waar, behalve beelden en objecten, enkel kunstbloemen stonden.

‘Onder de Roos betekent...’ zei Edu langzaam, en hij wachtte. Zal hij me verstaan?

‘Het betekent... geheim,’ zei Bart. ‘Dat dénk ik tenminste. Heb ik goed geraden?’

‘Precies!’ zei Edu. ‘alles wat er deze nacht is gebeurd en bepraat is geheim, in vertrouwen... totdat er iets ánders gebeurt, maar ik weet niet wanneer... Onthoud dat, Bart Doran! Laat niemand iets merken van het uitzonderlijke dat je over jezelf hebt ontdekt; doe gewóón. Behalve jij weten Jock en Akke ervan, en ik... en nog een of meer anderen. Maar die zullen je het zelf wel vertellen.’

Boven aan de trap naar de kelders kwamen ze Djoeli tegen. Die keek verheugd-opgelucht toen hij Bart zag, en tegen Edu zei hij: ‘Ik ben een van Martijns cursisten. Ik heb u nooit ontmoet, maar ik geloof tóch dat ik weet wie u bent...’ Hij liep met hen mee naar beneden. ‘Ik wil Jock alleen maar melden dat alles in orde is... En hij? Ik denk dat die meneer Akke...’ Hij keek Edu vragend aan.

‘Akke is een uitstekend arts,’ zei Edu, ‘en met Jock is alles naar wens... al zal het nog wel een paar weken duren voordat hij weer op de been is.’

Djoeli knikte. ‘Dat was te verwachten. Ik ben blij te horen dat het hem goed gaat.’ Hij bleef staan. ‘Wilt u hem mijn boodschap overbrengen? Het lijkt mij dat-ie nu een poosje met rust gelaten moet worden... Doe hem mijn allerbeste groeten en zeg hem dat ik morgen vroeg weer hier zal zijn.’

‘Dank u,’ zei Edu, op heel warme toon.

‘Erg bedankt voor alles, Djoeli,’ fluisterde Bart. ‘Tot morgen.’

Djoeli keek hem nadenkend aan, aarzelde even en zei toen: ‘Laat de herinnering aan die idiote, maar toch wel móóie verf-partij niet bederven door wat erna is gebeurd, Bart!’ Hij wachtte niet op antwoord, maar draaide zich om en ging weg.

Voordat hij boven was, schoof de deur open, en Roos liet Bart en Edu binnen.

‘Zó! Nu is je gezicht weer herkenbaar – al kan ik nog niet beweren dat je knap van uiterlijk bent,’ zei Akke. ‘Roos zal dadelijk graag een nieuw compres voor je maken.’

Jock hoorde Roos praten met Bart en Edu, ergens in de gang. Ze vertelt van de polsband. ‘Mag de lamp uit?’ vroeg hij. ‘Ja, toch zeker.’

‘Nee! Een ogenblikje geduld,’ zei Daan. ‘Als ik klaar ben met de andere.’ Hij was bezig daar een soort scherm om te fabriceren, zodat het licht ervan Jock niet zou hinderen.

‘Hier, drink dit,’ zei Akke tegen Jock.

‘Wat...’

‘Gewoon water!’

‘Ik heb wel wat sterkers voor hem, als dat goed is,’ klonk Daans stem.

‘Aardig aangeboden, maar nu beter van niet,’ zei Akke. Hij dekte Jock zorgvuldig toe. ‘Je hebt het toch niet koud? Van je kleren is niet veel meer heel...’

De grote lamp werd eindelijk uitgedaan. Jock slaakte een zucht van opluchting en fronste meteen erna zijn wenkbrauwen. Beide bewegingen deden pijn. Ach, wat geeft dat nu nog... Hij hoorde nog steeds stemmen in de gang.

‘Bart ziet er tegenop...’ begon hij fluisterend. Beetje bang mij weer te zien.

‘Ik heb zo’n idee dat het nieuwe contact tussen jullie nogal cru is begonnen,’ zei Akke nuchter. ‘Maar er is vast een heleboel door opgeklaard. Al zullen wij nog heel wat met dat jong te stellen krijgen.’

wij! Jock glimlachte weer, al ging ook dat niet helemaal zonder pijn.

Korte tijd later waren ze allemaal bij elkaar – min of meer verzameld om het Blinkende Bed. Roos ruimde het een en ander op en ging toen vlak bij Jock zitten. ‘Ik zal zó een nieuw compres voor je maken.’ Bart had maar heel even naar Jock kunnen kijken en niet meer kunnen mompelen dan een groet, want Edu had hem meteen naar Akke toe geduwd:

‘Zou je even willen kijken naar die snee op zijn voorhoofd?’

‘Ouwe schram, opengegaan...’ begon Bart.

‘Dat zie ik! Maar er moet toch even iets aan gedaan worden, joh,’ zei Akke. Dezelfde, dacht Bart, en toch een andere Akke dan die van Route Z. Of ben ík anders?

Nu zat hij op de andere kant van het grote bed, heel stil, en probeerde niet te laten merken dat hij erg goed voelde hoe de wond werd ontsmet en gehecht.

‘Heb ik dat op mijn geweten?’ vroeg Jock. ‘Ja, dat zal wel, hè? Ik heb Niku twee tanden uit z’n mond geslagen, een ding dat ik zeker weet... niku.’ Hij zweeg een poosje en voegde er zacht, op heel andere toon bij: ‘Ik zie hem. Hij is zuidwaarts gevlucht... ergens bij loodsen, opslagplaatsen... Degene op wie hij rekende is niet gekomen. Hij hoopt nu dat Jon hem niet in de steek laat... Voelt zich beroerd...’ Zijn stem stierf weg.

‘Ik zal de ordebewaarders een tip geven,’ zei Akke kortaf. ‘Voor zijn eigen bestwil!’

‘Goed,’ fluisterde Jock. ‘Maar sluit hem, Niku, en Jon niet in een a.s.-Huis op! Ik kan getuigen...’

‘Goed!’ zei Akke op zijn beurt. ‘Ik weet nu heus wel wat je dwars zit; probeer je nou, verdomme, eens te ontspannen, Jock... Flink zo, Bart. Even een pleisterspray erop en dan...’

‘Gewoon lekker gaan liggen, Bart,’ zei Jock. ‘Dit bed is breed genoeg.’ Toen keek hij op naar Edu. Hij had het al een paar keer stilzwijgend gedaan; nu sprak hij het nog eens uit: ‘Dank je! Een héél goede reis en een goed verblijf in Sri Lanka. Groeten aan Mick. En... succes...’ Mijn gedachten zullen zo vaak bij je zijn als mij mogelijk is.

‘Ja,’ zei Edu. ‘Het wordt tijd dat ik ga.’

‘O!’ herinnerde Bart zich. ‘Edu... djoeli!’

‘Weet ik al,’ zei Jock.

Bart zweeg, opeens weer erg onzeker. Hij wéét het al! En zou ik dat ook moeten kunnen?

‘Ja zeker,’ zei Edu. ‘Na een tijd van oefenen...’

‘Ga nu geen gesprek beginnen waar een gewoon mens niets van begrijpt,’ viel Akke hem in de rede. ‘Ik zal je uitlaten, Edu, en ik ga een eindje met je mee... Niet opstaan, Bart, zo lig je best. Roos en Daan, jullie passen om de beurt op onze patiënt.’

‘Dat is niet nodig,’ begon Jock.

‘Wél nodig! Je zou eens kunnen gaan slaapwandelen,’ zei Akke. Hij keek Jock en Bart aan met een dreigende blik, gevolgd door een knipoog. ‘Komen jullie even mee, Daan en Roos, dan zal ik jullie mijn instructies...’

Jock onderbrak hem: ‘Lieve Roos, wil je nu de duplicaat-polsband aan Bart teruggeven?’

Roos voldeed zwijgend aan zijn verzoek.

‘Goed dat je het zegt,’ zei Akke, weer ernstig. ‘Dat ding moet worden vernietigd...’

‘Zodra het Centrum morgenochtend opengaat,’ vulde Jock hem zacht aan.

‘Juist. En dan nu het beste, jongeman,’ zei Akke. ‘Ik hoop dat je wat kunt slapen. Jij ook, Bart. Maak je geen zorgen over die begeleider van je; hij kan wel tegen een stootje! Morgenochtend – over weinig uren nog maar – kom ik terug.’

Bart schoof de band om zijn pols – voor het eerst. Hij had hem altijd in zijn kleren verborgen gedragen; het ding was te wijd. Hij wierp schuw een blik opzij naar Jock. Hij zag alleen diens profiel – de rechterkant die maar weinig gekwetst was, behalve waar Niku’s mes had gekrast in voorhoofd en slaap.

Jock bewoog zich niet, en hij bleef recht voor zich uit kijken toen hij gedempt begon te praten: ‘Ik dacht dat wij elkaar heel wat te vertellen zouden hebben… maar nu... misschien niets.’

‘O ja! Wel! Alleen...’

‘Over een poosje. Morgen, overmorgen... Ga ónder de sprei liggen, Bart, in plaats van erop. We moeten gaan slapen, heeft Akke gezegd.’

‘Jíj moet dat zeker proberen, Jock.’

Een eindje verder, onverstaanbaar, klonk het gemompel van stemmen. Akke, Edu, Daan en Roos waren blijven staan bij de kelderdeur.

Jock zei: ‘Bart, herinner je je nog dat wij samen op mijn balkon stonden?’ Hij was even stil. ‘En... vanmorgen – nee, gistermorgen –, toen ik wakker werd en naar buiten keek...’ In zijn zachte stem trilde iets van vrolijkheid, lachen en verbazing. ‘toen zag ik iets dat ik al een paar keer eerder had gezien, maar nooit écht... Alleen in mijn fantasie; ik had nooit zelf gedaan wat...’

‘Dus jíj hebt het bedacht,’ fluisterde Bart. ‘Ik heb het alleen maar...’

‘Misschien. Ik weet het niet zeker meer, Bart! Net zoals ik niet zeker weet waarom ik dat schilderij maakte...’

‘de ogen van een tijger. En ik schilderde… nou ja, ik kládderde...’

‘de ogen van een kat...’

Achter tralies, dacht Bart. Ik zal hem vrijlaten. Als Li, als Li...

‘Li heeft altijd jóú nog,’ zei Jock. ‘Probeer blij te zijn, Bart, niet bedroefd. We praten daar later nog wel eens over...’ Zijn stem klonk plotseling erg mat.

‘Je bent moe,’ zei Bart. ‘Ga slapen. Doe je ogen dicht.’

‘Ja, doe je ogen dicht,’ zei Roos, die met Daan binnenkwam. ‘Meneer Akke en de planeetonderzoeker Edu zijn weggegaan. Wij houden de wacht tot het dag wordt; eerst Daan, dan ik.’

Ze boog zich over Jock heen en legde een compres op zijn ogen en voorhoofd. Daan schonk iets in een glas.

‘Goeie alcohol,’ zei hij een beetje trots. ‘Mocht ik van dokter Akke aan jou geven, Bart. Als slaapmutsje.’

Bart dronk het glas leeg en hoestte even. ‘Lekker,’ zei hij, welgemeend.

‘En nu,’ begon Roos.

Daan maakte intussen aanstalten plaats te nemen in een of andere vreemdsoortige zetel die hij al eerder ergens vandaan had gesleept. ‘Nog even,’ verzocht Jock. ‘Bart en ik zijn nog niet helemaal uitgepraat.’

‘Best,’ zei Daan. ‘Roos en ik blijven hier vlakbij; ik kom terug zodra ik niks meer hoor.’

‘Hoe laat is het?’ vroeg Bart. Zijn horloge was stil blijven staan.

‘Uurtje of drie, denk ik,’ antwoordde Daan, en hij verliet het keldervertrek.

‘Over vijf minuten moeten jullie kinderen stil zijn,’ zei Roos. Ze deed de afgeschermde lamp uit en verdween eveneens.

‘We zouden niet meer praten,’ fluisterde Bart.

‘Zeker niet,’ zei Jocks stem in het donker. ‘Ik wil je alleen nog iets vertellen. Of zeggen. Hou je van gedichten?’

‘Gedichten?’ Nee, of misschien ja. Ik weet het niet.

‘Er is een gedicht,’ zei Jock, ‘waar ik steeds meer van ben gaan houden, al geloof ik dat ik nooit precies zal begrijpen wat het betekent. Ik hoorde het van... van iemand anders... Edu kent het ook. Ik denk dat het jou ook bekend voor zal komen, Bart, al... al heb je het nooit eerder gehoord.’

Bart merkte dat het praten Jock weer moeite begon te kosten. Hij wilde er iets van zeggen, maar durfde het niet... en helemaal niet meer toen Jock hem de titel van het gedicht zei:

‘onder de roos.’

En hij luisterde naar Jocks stem, zacht en toch duidelijk.

‘Het Lied van de Zwerver

Niemand, niemand heeft mij verteld

Wat niemand, niemand weet,

Maar ik weet nu waar het eind van de Regenboog is,

ik weet waar er groeit

Een boom die Boom des Levens heet,

Ik weet waar er vloeit

De Rivier van de Vergetelheid

En waar de Lotus bloeit

En ik – ik heb het Woud betreden, waar

In vlammen, roze en goud,

Verbrandend – en herrijzend steeds

De Feniks zich ophoudt.

Niemand, niemand heeft mij verteld

Wat niemand, niemand weet.

Verberg je gezicht in een waas van Licht,

Die met zilver schoeisel treedt –

Jij bent de Vreemdeling die ik het best ken,

Van wie ik het meeste hou.

Je kwam van het Land tussen Waken en Droom,

Koud van de Morgen-dauw.’

Bart had vaag het gevoel dat er anderen waren die de regels meespraken, of die, mét hem, ernaar luisterden... dichtbij en ver.

Hij zei niets, hij begreep dat het niet nodig was. Hij zuchtte eens, ging op zijn zij liggen en viel in slaap.

Hij wist niet waardoor hij opeens wakker werd. Zomaar? Jock? Roos?

Hij hoorde Roos zachtjes vragen: ‘Heb je pijn?’ en een gefluisterd antwoord: ‘Gaat wel...’

Bart bewoog zich niet, deed alleen zijn ogen zo ver open dat hij erdoor gluren kon. In het getemperde licht van de omschermde lamp zag hij Roos, met een lief, bezorgd gezicht bij Jock neergeknield. Jocks gezicht was bijna geheel verborgen door diens rechterarm; hij had een hand boven zich om een der spijlen van het hoofdeind geslagen.

‘Het spijt me dat ik zo weinig voor je kan doen...’

‘Meer dan genoeg, Roosje. Heus, het gaat...’

‘Hou je taai! De nacht is zowat om, gelukkig. Zal ik het licht maar weer uitdoen?’

Een ogenblik later was het donker.

‘Ach, lieve Jock,’ zei Roos. ‘Het spijt me voor je dat je juist hier zo moet liggen. Ik had je echt iets beters toegewenst in het Blinkende Bed.’

Bart hoorde de zetel kraken toen Roos weer ging zitten. Hij dacht aan wat hij wist van de betekenis van het Blinkende Bed. Hij was het al heel gauw te weten gekomen, maar toen hij dat had laten merken, was hij alleen maar geplaagd: ‘Jij bent veel te jong daarvoor.’ Hij had wel eens een beetje gevrijd, gedonderjaagd met meisjes, was ook wel eens ‘verliefd’ geweest... maar nooit echt, in ernst.

Pas een dag of wat later had hij begrepen dat het Blinkende Bed iets heel speciaals was... geen bed waar je zómaar samen lief ging doen met elkaar...

Dit alles herinnerde hij zich vluchtig, toen hij – zonder het te willen en geheel onvoorbereid – werd omhuld, nee, overspóéld door gevoelens van: hopeloos verlangen, liefde, tederheid, bedwongen hartstocht, wanhoop, eenzaamheid en verdriet.

Het duurde een moment voordat hij begreep waar die heftige gevoelens vandaan kwamen: van de man die onbeweeglijk naast hem lag, en hij probeerde – diep geschokt – zijn geest ervoor af te sluiten.

Hij heeft toch niet gemerkt dat ik…? Bart trilde van binnen. Is dit méégevoel? Nee! Wat moet ik hier mee… Dit was hem te veel. Verlangen, verdriet... hij kneep zijn ogen dicht en probeerde aan niets te denken. Hij kon het niet helpen dat hij toch weer iets opving: een antwoord aan Jock... Of verbeeldde hij zich dat, hoopte hij het alleen voor hem? Een stem in zijn hoofd – een enkel ogenblik – die hem vertrouwd voorkwam (Jock is je beste vriend); de stem van een vrouw:

Liefste liefste Jock, waarom vertel je mij dit nu pas?

Bart draaide Jock zijn rug toe en sliep, vreemd misschien, meteen weer in.

Anna, Anna, ik was niet van plan het je te vertellen, het ging vanzelf –

Liefste Jock, geef geen antwoord als je niet wilt, maar ik hou van je

en ik wil niet dat je wanhopig bent,

je mag niet verdrietig zijn.

Alsjeblieft, sluit me niet nog eens buiten,

dat kan ik niet verdragen.

Ik hou van je, Anna, kan het niet langer verbergen. En toch –

Je hoeft het me niet te vertellen.

Niemand, niemand heeft mij verteld

Je mag álles van me weten! Maar dan –

Jij bent de man van wie ik het meest hou.

En jij houdt van mij.

Wat willen we meer? Wat wil jij meer?

Anna, ik ben zo blij, zo blij, maar... Ik weet het niet. Alleen dat ik je liefheb –

Ik hou van je.

Stil, Anna. Ik ben helemaal... door elkaar geschud

En moe –

Ja. En dat niet alleen, ik ben –

Rustig, Jock, je moet rustig zijn,

ik laat je met rust.

Maar ik blijf dicht bij je.

Ik kom als je me roept.

Anna, en ik – ik zal van nu af ook áltijd komen als jij mij roept.

Het was kort voor zonsopgang, ochtendschemering in Nieuw Babylon, West-Europa.

Voor Edu, die in een luchtschip de zon tegemoet vloog, was het allang heldere dag. Hij naderde Azië, het werelddeel waar de tijgers het langst waren blijven leven, het laatst waren uitgestorven.

Hij had een beetje geslapen, maar gedachten uit de stad mijlen achter hem hadden hem wakker gemaakt.

Als je veel van iemand houdt, dacht hij bedroefd, vang je soms iets op dat je helemaal niet aangaat – zomaar, vanzelf.

Hij luisterde niet verder, maar hij wist het toch. Je wist het al eerder, wees hij zichzelf terecht, sinds die ene avond en nacht dat je bij haar was.

Ik hou niet minder van je dan toen, zei Anna tegen hem uit de verte.

Dat weet ik, antwoordde hij. Ik ook niet minder van jou.

Daarna richtte hij zijn gedachten naar het oosten, naar Sri Lanka, waar zijn vriend Mick, die zijn reis niet had uitgesteld, de autoriteiten wel van zijn latere aankomst op de hoogte zou hebben gebracht. Mick zou hem opwachten als hij zou arriveren bij het grote Conferentieoord in Sri Lanka: Serendip.

Nu was ook in Nieuw Babylon de zon opgegaan, al was dat in de kelders niet te merken.

Roos was naar boven om het een en ander uit de automaten te halen; Daan had de lamp aan gedaan in de ruimte met het Blinkende Bed – de lamp die hij terwille van Jock had afgeschermd. Jock zag eruit alsof hij sliep; het compres was van zijn gezicht af gegleden. Maar hij slaapt niet! wist Bart, die naast het bed stond en op hem neerkeek. De pijn is erger...

Jock deed plotseling zijn ogen open. ‘Bart! Wil je nu de polsband in de vernietiger gooien?’

‘Ja, ja, ik doe het meteen,’ zei Bart, blij dat hij iets kon doen. Hij had zijn opdracht gauw uitgevoerd.

Weg! dacht hij. Het leek hem opeens heel belangrijk dat het ding was verdwenen. Alsof hij daardoor – al wist hij nog niet hoe – vrij was om een nieuw leven te beginnen. Onzin natuurlijk! En toen hij even langer nadacht begon hij bang te worden dat het nieuwe leven niet gemakkelijk zou zijn...

‘Het is gebeurd, Martijn,’ zei hij, toen hij terug was.

Jock had nog steeds zijn ogen open – erg blauw en een beetje onrustbarend in zijn hoekige en gehavende gezicht. ‘Dank je wel, Bart. Misschien vertel ik je nog wel eens hoe ik die tweede polsband vond...’

Roos kwam binnen met een blad, waarop plastic bekers stonden met koffie- en vitaminedrank. Ze zette het op de grond en fluisterde: ‘De kantine is nog op slot; dus geen broodjes of snacks. Maar dit is tenminste wát... Jock, wat wil jij, koffie of vitamines?’

‘Geen van beide, Rosa,’ zei Jock mat.

Roos pakte een beker en ging naar hem toe. ‘Je moet iets drinken, Jock, heus!’

Jock liet zich door haar ondersteunen en nam gehoorzaam een paar slokjes.

‘Nog een halfuurtje, en dan kunnen we meneer Akke hier verwachten,’ zei Roos bemoedigend. ‘Ik vind hem áárdig.’

Jock glimlachte tegen haar – ‘Ja?’ – en sloot zijn ogen. Roos legde een vinger op haar lippen en wenkte Daan en Bart.

Ze gingen met z’n drieën naar een van de andere kelderruimten, dicht bij de binnentrap naar boven, en dronken de bekers leeg.

‘Ik wou dat meneer Akke er al was,’ fluisterde Roos. ‘Jock heeft vast koorts; zijn handen zijn zo heet en zijn ogen glinsterden zo. Het is vóór achten, dus nog ruim een halfuur...’

‘Nee Roos, acht uur precies!’ zei Daan. ‘Kijk, de trap komt in beweging. En Akke zou toch zo vroeg mogelijk komen?’

Bart zei niets. Trap. Hij huiverde even bij de herinnering aan die andere trap, buiten. Akke heeft gezegd dat ik me niet bezorgd hoef te maken. Maar ik ben het toch... Niet zo denken; straks merkt Jock het! Als hij maar eenmaal in het Genezingshuis is... En ik? Hoe kan ik straks gewoon naar het atelier gaan, als hij daar niet zal zijn?

Akke kwam inderdaad vroeg; tot hun blijdschap daalde hij even na acht uur naar de kelders af. Hij luisterde niet lang naar hun welkom, vragen en andere woorden, maar onderbrak hen al gauw, geruststellend en beslist: ‘Je weet wat je te doen hebt. Er zijn al vrienden van jullie in de werkplaats – ik heb ze binnengelaten – en de anderen zullen ook wel gauw komen... Bart! Jij kunt beter hier beneden blijven; ik heb nog iets met je te bepraten. Maar eerst ga ik naar Jock.’

Hij stapte naar het gewelfde vertrek; Bart volgde hem.

11 Slapen

Jock hoorde Akke komen en zei zacht: ‘Goede morgen.’

Akke ging bij hem zitten, nam zijn pols en hield die een poosje vast. ‘Beetje koorts, spreekt vanzelf,’ zei hij, begon – voor Jock onzichtbaar – te rommelen in zijn tas, richtte zich weer op, keek hem vriendelijk-onderzoekend aan en begon te praten.

Jock luisterde, uitgeput en dankbaar, meer naar de klank van zijn stem dan naar wat hij precies zei. Intussen begonnen enkele ongebruikelijke geluiden tot hem door de dringen, en hij wist ook dat Bart ergens in de ruimte aanwezig was.

‘Hoor eens aan!’ zei Akke. ‘Een paar van je cursisten gooien iets naar beneden; ze bootsen het voor alle zekerheid na: hoe iemand van een trap valt... Men behoort daarbij te denken dat jij dat bent...’ Hij boog zich naar Jock toe. ‘’t Interesseert je niet erg, hè? Beetje te veel pijn... Of je het goedvindt of niet, Jock, ik geef je nu die pijnstiller toch,’ vervolgde hij. ‘Even wachten totdat het lawaai voorbij is... juist! Nu word ik verondersteld aan jou de Eerste Hulp te verlenen. Roos en Daan rennen naar de visifoon om Genezingshuis en ambulance op te roepen; Djoeli Ankh stelt je collega’s op de hoogte...’ Akke had zijn injectiespuit in een hand en pakte met de andere Jock bij zijn linkerarm. ‘Voor ik het vergeet: heb je die duplicaatband laten vernietigen?’

‘Ja. Bart heeft... àh!... Au!’ onderbrak Jock zichzelf, en daarmee liet hij voor de eerste keer hardop iets horen van alle pijn die hij had doorstaan – de venijnig-korte prik van de injectienaald was daar alleen maar een aanleiding voor.

‘Ontspan je. Dit werkt binnen een paar minuten,’ zei Akke. ‘Niet langdurig, maar net lang genoeg om je zonder problemen naar mijn Genezingshuis te vervoeren.’

‘Jóúw Genezingshuis?’

‘Van d.a.w.-Hoofdkwartier-Noord. Je krijgt de beste chirurg en gebroken-bottenzetter van de stad... Voordat je doezelig wordt,’ zei Akke, de naald terugtrekkend, ‘kun je nog even een formulier ondertekenen. Dat bespaart ons allebei veel computeriële complicaties.’

‘Compute-ri... wát?’

‘Je bent nog helder genoeg, Jock, om mij officieel als je arts aan te wijzen, zoals dat is voorgeschreven voor iemand die niet in mijn wijk woont.’

Jock pakte een stift aan en ondertekende met een zo vast mogelijke hand het formulier dat Akke hem voorhield.

‘Dank je. En laat de rest nu eens aan anderen over, Jock. Misschien is het wel goed, dat je...’ Akke sprak niet verder.

‘Dat ik een been heb gebroken?’ vroeg Jock. Ik word inderdaad... doezelig.

‘Ja. Als psycholoog zou ik kunnen beweren dat je het met opzet hebt gedaan. Met opzet! Want nu moet je eindelijk eens rust houden, en dat is in je eigen belang! Wel-te-rusten dus.’

Jock deed zijn ogen wijder open, sloot ze, opende ze nog eens, maar bleef alles zien als door een soort mist. ‘Niet wel-te-rusten,’ zei hij, zó zacht dat hij zijn eigen stem niet meer goed kon horen, ‘maar adieu! Dat heb jij me eens... gezegd... Akke... wat... betekent het?’

Hij wist niet of Akke antwoord gaf, want meteen erna zag en hoorde hij helemaal niets meer.

Toen hij weer bij bewustzijn kwam, waren een verpleger en een medi-robot bezig hem, keurig en volgens alle regels, op een brancard vast te binden. Hij merkte dat de pijn bijna helemaal was verdwenen. Heerlijk, dat spul helpt!

Akke was er nog steeds; zijn gezicht kwam dichterbij: ‘Wat is er?’

‘Bart?’ fluisterde Jock vragend.

‘Bart gaat met ons mee in de ambulance,’ antwoordde Akke. ‘Ik heb gezegd dat hij nodig in observatie moet... al is het alleen maar vanwege die nieuwe pleister op zijn hoofd! En bemoei jij je nu eens een poosje met niets! Je wilt toch wel weer rond kunnen lopen, over een week of wat? En je wilt...’

Wat hij verder zei ontging Jock.

Onbepaalde tijd later, in het Genezingshuis, sprak Akke opnieuw (of nog steeds?) tegen hem: ‘De foto’s zijn gemaakt; precies wat we hoopten: niets ernstigs, Jock... Bont en blauw, vier gekneusde ribben, tand eruit... Maar geen hersenschudding of ernstiger letsel. Alleen een fibulafractuur, maar dat...’

Weer wat later keek Jock op naar de chirurg. Die was nog groter dan Akke, maar niet kaal – integendeel: zijn haar was dicht, dik, uitbundig gekroest en pikzwart. Zijn huid was donkerbruin, zijn ogen waren tussen bruin en zwart. Hij had zich voorgesteld als dokter Getrouw.

‘Gaat u mij verdóven?’ vroeg Jock.

‘Ja zeker! Dat maakt het veel gemakkelijker voor ons allebei,’ antwoordde de chirurg opgewekt.

‘Wacht u even,’ zei Jock. ‘Ik wil niet verdoofd worden!’

De chirurg keek een beetje verbaasd op hem neer. ‘Waarom niet, meneer Martijn?’

Jock zei moeizaam, naar woorden zoekend: ‘Van die pijnstiller vanmorgen ben ik nog steeds half buiten westen. Ik wil niet helemaal in slaap vallen...’

‘Een heel kort slaapje maar hoor, meneer Martijn. En zelfs als u wat langer sliep... Niets lijkt mij beter voor u dan een flink aantal uren slaap.’

‘Zo bedoel ik het niet,’ zei Jock zwakjes. ‘Ik wil niets liever dan slapen! Maar dan gewoon. Niet door een of ander... middel. Zeker niet nu. Ik ben bang dat...’

‘Meneer Martijn, er is niets om bang voor te zijn.’ Vreemd! Deze man lijkt me helemaal niet het soort dat vreest dat hij erin zal blijven...

‘Zó bedoel ik het niet,’ viel Jock de chirurg in de rede. ‘Ik zou er een week geleden geen bezwaar tegen gehad hebben, integendeel, en misschien over een week evenmin. Ik maak bezwaar... nu... op dit ogenblik! Mijn conditie...’

‘Is bést, meneer Martijn – de omstandigheden in aanmerking genomen.’

Hoe maak ik het hem nu duidelijk!

‘Vraagt u dokter Akke wat hij ervan vindt,’ verzocht Jock. ‘Ik wil u geen last bezorgen, maar wilt u, alstublieft...’

Dokter Getrouw zei niets, maar na korte tijd hoorde Jock hem praten met Akke, en even daarna kwamen ze naar hem toe.

‘Akke,’ zei Jock, ‘ik denk dat ik vandaag diep in slaap zou kunnen vallen... té diep: door welk verdovingsmiddel dan ook, of pijnstiller, slaaptablet... zelfs lap-middeltje...’

‘Hoe kom je dáár zo bij?’ vroeg Akke.

‘Gewoon een gevóél dat...’ Jock trachtte te glimlachen. ‘Ach! Die gevoelens van mij...’ Hij sprak niet verder.

Akke fronste peinzend zijn wenkbrauwen. ‘Ik ondersteun zijn verzoek, Getrouw. Meer als psycholoog dan als arts misschien...’

‘Ja? Maar...’ begon de chirurg.

Hij en Akke verwijderden zich en praatten zacht met elkaar; voor Jock was maar één ding duidelijk: dat ze het niet eens waren.

De chirurg kwam terug bij het hoge, smalle bed. ‘Dan alleen maar plaatselijke verdoving. Gaat u daarmee akkoord, meneer Martijn?’

Nee, dacht Jock, ik ga daar niet mee akkoord. Maar hij was te moe en te suf om zich nog langer ergens tegen te verzetten. ‘Akkoord,’ zei hij en hij liet zijn ogen dichtvallen.

Op zeker ogenblik was elk gevoel uit zijn gebroken been verdwenen; het was bijna alsof hij dat been niet meer hád... En de gevoelloosheid leek zich te verspreiden over zijn hele lichaam... zou zich wel eens meester kunnen maken van zijn geest... Waarom hoor ik niets; de chirurg en assistenten moeten nu toch wel met mij bezig zijn!

Jock probeerde zijn ogen open te doen, maar het lukte hem niet; hij probeerde zijn vingers te bewegen: ook dat kon hij niet; hij wilde iets zeggen, om hulp roepen: Hou me vast, ik vál... maar hij kon geen woord uitbrengen.

Nu val ik toch in slaap, diep, diep... Hoe diep kun je in slaap vallen, voordat... Maar misschien wil ik dat eigenlijk juist graag... O ja! Wég van alle gevoelens en gedachten.

Jock vocht niet langer. Zijn angst verdween. Enkele droombeelden zweefden voorbij, verdwenen ook. alles verdween. Hij gaf zich over aan het niets... de Rivier van de Vergetelheid.

Bart had erg graag iets tegen Jock willen zeggen, maar die was in de ambulance, noch bij de aankomst in het Genezingshuis, bijgekomen uit zijn verdoving.

Akke had hem gerustgesteld: ‘Niets bijzonders, jongen; gun het hem. Hij heeft genoeg pijn gehad. Ik ga nu met hem mee, kom je straks wel even verslag uitbrengen.’

Een medi-robot nam Bart onder zijn hoede, bracht hem naar een andere afdeling van het Genezingshuis, verzocht hem zijn kleren uit te trekken en gaf hem er een groene kamerjas voor in de plaats. Tot Barts opluchting volgde erna geen medisch onderzoek; hij werd naar een kamer geleid waar als belangrijkste meubelstuk een uitnodigend bed stond.

‘Ik zal u nu een ontbijt voorzetten,’ sprak de medi-ro. ‘Daarna moet u gaan slapen.’

Hoewel Bart intussen best trek had gekregen, had hij al gauw genoeg gegeten en hij liet de helft van de lekkere maaltijd staan. Hij keek rond: Een hele kamer voor mij alleen! Hij was moe, maar volstrekt niet slaperig.

‘Er ligt een slaaptablet gereed naast uw bed,’ zei de medi-ro. ‘U mag opblijven totdat u met doctor Akke hebt gesproken. Daarna: Welterusten.’ En hij ging weg.

Akke kwam even later en vertelde Bart opgewekt hoe de uitslag van de foto’s was. ‘Je kunt dus rustig gaan slapen, jong. Na al dat nachtbraken...’

‘Nee!’ zei Bart. ‘Niet voordat alles veilig voorbij is. Als Jocks been is gezet.’

‘Daar zal hij niets van voelen, hoor.’

‘Ja, maar toch... Wanneer?’

‘Nu dadelijk. Ik zal erbij zijn,’ zei Akke. ‘Ik ben immers zijn arts.’

‘Ik wou dat u ook mijn dokter was!’

‘Ik denk niet, Bart, dat je mij dringend als dokter nodig hebt! Je hebt Jock als begeleider, en...’ (Ook als vriend, dacht Bart.) ‘Ik heb het je nooit ronduit verteld,’ ging Akke verder, ‘al had je het allang kunnen weten: na je escapade op Route Z sta je onder toezicht van de d.a.w.: Hoofdkwartier-Noord. Dat betekent dat ik – als Chef – volgens de wet ben aangewezen als… je Toeziend Voogd.’

Bart staarde hem aan. ‘Waarom…’

‘Waarom ik je dat niet duidelijk heb gezegd? Jongen, ik had geen zin om – letterlijk – met je op de vuist te gaan!’ Akke sprak half spottend, half ernstig. ‘Ik heb tussen de bedrijven door contact gehad met je Onderkomen, en ze daar verteld dat je met een paar andere jongelui gevochten hebt... Ik moest toch iets vertellen, en ze geloofden me meteen! Hoe dan ook: je bent nu hier – “zogenaamd”, zou Djoeli Ankh zeggen – in observatie.’

Bart wist geen antwoord te vinden. Ik ben niet ‘zogenaamd’ in observatie, begreep hij, maar wérkelijk! Alleen anders dan ik vroeger dacht: omdat Akke écht een beetje om mij geeft... Hij vroeg: ‘Mag ik via de algemene visifoon hier praten met Li? Ik heb haar beloofd...’

‘Ga je gang,’ zei Akke. ‘Ik moet nu weg, naar Jock.’

‘Als-je... alstublieft, ik mag toch wel wachten tot...’

‘Best hoor. Ik kom nog terug.’

‘Wanneer?’

‘Over een halfuur... iets langer.’ Akke knikte Bart bemoedigend toe. ‘Laten we zeggen: binnen het uur.’

Bart ging naar de visifoon, en wist – na enkele onaardige maar ook een paar bezorgde opmerkingen van huisgenoten in Onderkomen Acht – Li te bereiken.

Die keek hem, voor haar doen, verbaasd aan. ‘Het is wáár,’ zei ze. ‘Je hebt heus gevochten!’

Bart slikte even. ‘Dat is mijn zaak. Ik wou je alleen goeiedag zeggen. Ik had beloofd vandaag te komen. Maar nou moet ik hier blijven, in ob-ser-va-tie.’

Li bleef hem aankijken en glimlachte – de zeldzame glimlach die ze haast nooit liet zien en die iemand (ook Bart, al had hij dat zichzelf nooit toegegeven) niet alleen verrassen en verheugen, maar ook uit het evenwicht brengen kon. ‘Je bent een pest-jongen, Bart! Maar ik zal toch aan Ak één aai van jou geven.’

‘Ak! Hoe is het met hem?’

‘Hij is al twee dagen idioot lief. Zelfs Tru begrijpt niet waarom.’

Bart slikte weer. Daar, dacht hij, praat ik nu nog niet over.

‘Da’s fijn,’ zei hij. ‘Ik kom zo gauw als ik mag. Dan kan ik Ak écht aaien.’

‘Ik hoop,’ zei Li, ‘dat-ie je dan geen kopje geeft, maar een flinke krab! Dat heb je verdiend.’

Bart trok zich deze woorden niet aan; hij begreep best dat ze het niet meende. ‘Ja,’ zei hij ootmoedig (en jij weet ook dat ik het niet helemaal meen), ‘daar heb je gelijk in, Li. (Wat praat ze veel, vandaag.) Tot kijk!’

En hij verbrak de verbinding.

Bart keek op zijn horloge, dat hij opnieuw had geactiveerd en gelijkgezet, na zijn visifoongesprek met Li.

Nu was hij weer terug in die kamer-voor-hem-alleen; hij had ontelbaar veel keren op zijn horloge gekeken. Binnen het uur! Maar het is al bij halftwaalf. Veel langer dan een uur...

Hij ging op de rand van het bed zitten en dacht met iets van huiver, zelfs met enige tegenzin aan wat hij de afgelopen nacht had beleefd. Ondanks dat probeerde hij even te denken: Kan ik nu weten en voelen wat Jock voelt? Maar hij kwam niets te weten en hij voelde ook niets, behalve zijn eigen stijgende ongerustheid.

En opeens kwam Akke binnen.

Bart sprong overeind. ‘Hoe is het met...’

‘Jocks been is prachtig gezet, en hij slaapt.’

‘O. En?’

‘Hij slaapt, Bart,’ zei Akke kortaf. ‘Kun je méér verlangen?’

Bart keek naar hem op. Hij doet vaak kortaf als hij juist het beste meent, of als... ‘Dan zal ik ook maar gaan liggen,’ zei hij. ‘Ik ben alleen helemaal niet slaperig.’

Akke liep naar het bed toe. Hij pakte de tablet – zachtroze op een glinsterend schoteltje – die ernaast was klaargelegd. ‘O nee? Slapen zul je,’ zei hij. ‘O, vast en zeker, maar niet met een slaaptablet... Kleed je aan... Kleed je aan!’ herhaalde hij ongeduldig, toen Bart hem verbaasd aankeek. ‘Een medi-ro zal je naar mijn huis brengen; er is ruimte genoeg, nu Edu en Mick weg zijn... Kijk niet zo verwonderd; ik weet heus wel dat je een hekel hebt aan de d.a.w. Dus waarom zou je in het Genezingshuis blijven? jij hebt geen been gebroken; ik wil alleen dat je even rust krijgt... Een robot van je Onderkomen zal wat kleren van je naar mijn huis brengen. En je kent mijn vrouw. Vind je het heel erg een paar dagen bij óns in observatie te zijn?’

‘N-nee,’ stamelde Bart. ‘J-juist veel fijner... Maar... Wat is er met Jock?’

‘Niets!’ zei Akke. ‘Hoe kom je daar nu bij. Niets.’

‘Wanneer mag ik...’

‘Naar hem toe? Als hij wakker is, niet eerder, Bart,’ zei Akke. ‘Kleed je aan, en schiet een beetje op, alsjeblieft.’

Mevrouw Akke (ik vind haar eigenlijk veel aardiger dan Tru) ontving Bart vriendelijk en deed tegelijkertijd zo gewoon alsof hij iedere dag bij haar over de vloer kwam. Ze bracht hem naar een ruime logeerkamer waar twee bedden stonden.

‘Kies er maar eentje uit en kruip erin,’ zei ze. ‘Instructie van Akke, zoals je wel zult weten.’

Vreemd dat ze haar eigen man zo noemt, of zou hij geen voornaam hebben... Natuurlijk wel: A. Akke.

‘In die kast,’ zei mevrouw Akke, ‘zul je je kleren vinden; ze zijn net gebracht. Haro[10], onze huisrobot, maakt een warme melkdrank voor je klaar. Beter dan een slaaptablet.’

Bart viel inderdaad gauw in slaap; hij werd wakker omdat iemand – mevrouw Akke – heel zacht binnenkwam en naar hem keek.

Hij slaapt nog...

Dat denkt ze maar! dacht Bart, terwijl hij deed alsof hij werkelijk nog sliep; hij had niet kunnen zeggen waarom. Toen ze weg was, ging hij overeind zitten en keek op zijn horloge: bijna kwart voor drie. Hij stond op, liep naar de kast en deed die open. Daar hing ook een d.a.w.-kamerjas; hij sloeg die om en schoot zijn schoenen aan. Toen bleef hij staan aarzelen. Ik was iets van plan... maar wat? Wat?

Zijn blik viel op een spiegel aan een muur. Wat idioot zie ik er uit met die grote spraypleister... en onmiddellijk daarna kreeg hij een schok. Heel even zag hij niet zichzelf, maar het gezicht van Jock, met ogen dicht, zoals hij hem een paar maal vroeg in de morgen had gezien. Hij deed zijn eigen ogen ook dicht, en toen hij nog eens keek, zag hij weer gewoon zijn spiegelbeeld, dat er nogal verschrikt uitzag.

Hij wendde zich af en probeerde, nu werkelijk bewust en geconcentreerd, naar Jock toe te denken:

Ben je óók wakker?

Geen antwoord. Zelfs niet het gevoel dat Jock ergens was, wakker of nog in slaap, dromend misschien.

Wat verbeeld je je wel: dat je nu meteen, wanneer je maar wilt, gedachten kunt lezen? hield hij zichzelf voor. Maar hij was plotseling erg ongerust.

Zijn gespannenheid nam nog toe, omdat hij – net toen hij er niet meer op rekende – wél iets opving van iemand anders’ denken: Niet Jock!

Zoek jij hem ook? Hij is erg ver weg. Ik heb hem nog niet gevonden.

De jonge vrouw die hij eerder had gehoord... als ze bestónd, buiten zijn fantasie. Ze werd overstemd door weer een ander... Bart nam enkel gevoelens waar, in hoofdzaak bezorgdheid, maar daarbij ook: Er moet iets aan te doen zijn! Hij wist meteen wie zo dacht:

Dat is meneer Akke! En hij is bijna hier, hij komt thuis.

Bart liep naar de deur en schoof die behoedzaam open.

Akkes huis (een appartement in een heel hoge woontoren) bestond uit twee verdiepingen; de logeerkamer was boven. Bart hoorde Akke beneden de hal binnen komen, praten tegen zijn robot, en met zijn vrouw. Hij kon maar een paar dingen verstaan:

‘Bart?’ ... ‘slaapt…’ ‘Haro, koffie-nectar voor ons allebei... in m’n studeerkamer...’

Bart deed zijn schoenen uit, en liep naar de trap: een heel modern-ouderwetse, altijd stilstaande open wenteltrap. Hij zag de robot door de hal glijden met de gevraagde koffie-nectar, terugkomen en verdwijnen door een deur schuin tegenover de voet van de trap; de keuken in waarschijnlijk.

Op zijn blote voeten liep de jongen onhoorbaar naar beneden, snel de hal door en de woonkamer in – hij dacht tenminste dat het de woonkamer was. Het was hier, zag hij vluchtig, overal veel ruimer en mooier dan in het huis van Jock Martijn. In een muur van de woonkamer was nog een deur, half open gelaten. Daarachter waren Akke en zijn vrouw; hij hoorde duidelijk hun stemmen.

Bart sloop erheen, leunde tegen de muur dicht bij de deur, en luisterde ingespannen, al wist hij heel goed dat hij iets deed dat niet in de haak was.

‘e.c.g. en e.e.g.[11] ... álles wijst op een diepe slaap, de diepste,’ hoorde hij Akke zeggen. ‘Nu al vijf uur lang! Het e.e.g. vertoont deltagolven die volgens de neuroloog niet abnormaal en toch uitzonderlijk zijn, al wijzen ze niet op...’

‘Hersenletsel?’ vroeg zijn vrouw zacht.

‘O nee, Ida, nee! Ook geen bewusteloosheid. Alleen een heel, heel diepe slaap. Normaal én extreem,’ zei Akke. ‘Hij mankeert niets ernstigs en ligt er rustig bij, maar... hij is niet wakker te krijgen! Reageert op geen enkele prikkel van buitenaf...’

Bart hoorde dat, als verstijfd, aan. Hij heeft het over Jock!

‘slaap!’ zei Akke. ‘Weet je, Ida, waar ik even aan moest denken? Aan winterslaap! Kwam vroeger voor bij kleine zoogdieren hamsters, konijnen en weet ik veel. Opnieuw geconstateerd en bestudeerd in de natuurreservaten waar de winter nog werkelijk bestaat, in Antarctica bijvoorbeeld... Alleen: het is geen winter, – zijn temperatuur is ook niet genoeg gedaald voor een echte winterslaap, en bovendien is die bij mensen nooit voorgekomen. Behalve als die kunstmatig teweeg is gebracht... en uit zó’n slaap kan men iemand best wekken.’

Ida Akke zei iets onverstaanbaars.

‘Verdomme, hij heeft het zélf zien aankomen, was er bang voor dat dit kon gebeuren...’ Akke brak af. Hij moest zijn opgestaan, want Bart hoorde hem heen en weer lopen.

De jongen staarde naar een materie-schilderij op de muur recht tegenover hem zonder het bewust te zien. Het ergste is níét voorbij, het gaat níét goed met Jock!

Akke zei: ‘Had ik hem maar krachtiger gesteund tegen Getrouw!’

‘Akke, Akke, je kon niet weten dat...’

‘Dat is waar, Ida. En Getrouw kon er helemaal niets van weten. Maar ik... die gevoelens van Jock...’ Akke bleef even staan en begon weer heen en weer te lopen. ‘Ik heb Edu’s medische dossier opgevraagd bij Ruimtevaartbasis Avondster.’

‘edu’s dossier? O, omdat...’

‘Ja. Ik heb het idee dat dit te maken heeft met dat... nog erg raadselachtige talent dat die twee bezitten.’ Akke bleef weer staan. ‘Misschien dat het rapport over Edu me iets wijzer zal maken. Ik heb erover gedacht contact met hem zelf te zoeken. Maar... wat denk jij daarvan, Ida? Edu heeft een belangrijke taak bij de Conferentie morgen en bovendien... een openhartig visifoongesprek over dit onderwerp...’

Weer brak Akke af, maar op een heel andere manier – alsof hij in de rede gevallen was. Een ogenblik later stapte hij op de deur af.

Naar mij! wist Bart. Hoe weet hij... Ik heb toch geen geluid... Hij verroerde zich niet, weglopen had geen zin.

‘En wat donder – heb jij hier te maken?’ zei Akke op boze toon. ‘Kom eens dichterbij. Waar haal je de brutaliteit vandaan... Luistervink spelen!’ Hij keek Bart woedend aan.

Bart had zich naar hem toe gedraaid, maar bleef staan waar hij stond. ‘Het spijt me,’ zei hij, enigszins onvast pratend, ‘maar... ik, ik had een gevoel dat...’

De woede verdween van Akkes gezicht. ‘Gevoel?’ prevelde hij en toen vroeg hij luider, niet boos, maar wel streng: ‘Wat heb je gehoord?’

‘Zowat alles, denk ik...’ (Al begreep ik het niet helemaal) antwoordde Bart. ‘Het is niet goed, hè, met Jock? Hij... hij wil niet wakker worden!’

‘Hij wil niet...’ Akke fronste zijn wenkbrauwen. Hij bekeek Bart peinzend; zijn ogen waren niet boos meer, integendeel. ‘Kom hier. Ik heb niet veel méér te vertellen, Bart, maar je kunt nu net zo goed alles weten.’

Ergens in het huis klonk een zoemertoon.

Akke legde een hand op Barts schouder toen ze in zijn studeerkamer waren. ‘Ga zitten. Schenk hem een nectar in, Ida. Neem mijn glas maar...’

‘Pardon, meneer Akke.’ De huisrobot verscheen in de deuropening. ‘Een visifoonoproep voor u. Uit Conferentie-oord Serendip te Sri Lanka.’

‘Sri Lanka! Schakel over naar hier,’ zei Akke, ‘over... over één minuut na nu.’ Hij sloot de deur achter de zich verwijderende robot. ‘Dat kan alleen Edu zijn! Bart, verschuif je zetel, of sta zelf op... vlug... dáárheen! Zodat je buiten het bereik van het visi-oog bent. Laat niets van je merken zolang het gesprek duurt.’

Bart gehoorzaamde meteen, maar bewoog wel zijn lippen: Waarom?

‘Jij bent niet de enige luistervink in de stad! Het kan zijn dat mijn visifoongesprekken worden afgetapt. En als ik m’n visischerm afzet, ben ik metéén verdacht. Het gaat niemand aan dat jij...’

De visifoon in de studeerkamer zoemde. Bart wist dat het scherm oplichtte, al kon hij het zelf niet zien; hij zag het aan de gezichten van Akke en zijn vrouw. Akke stond voor het visischerm.

‘Edu,’ zei hij gedempt.

Edu’s stem klonk luchtig; hij sprak sneller dan zijn gewoonte was: ‘Goede avond... middag bij jullie, Ida, Akke. Ik wil alleen maar even vertellen dat ik op tijd hier ben aangekomen en... meteen informeren naar iets dat ik natuurlijk al weet.’

Akke knikte. Begrepen.

Edu vroeg: ‘Hoe is het met Jock?’

Bart dacht: Hij weet precies hoe het is met Jock!

‘Alles naar wens,’ antwoordde Akke. ‘Alleen... voor niemand te spreken, Edu! Hij slaapt.’

‘Láát hem slapen, heel gezond,’ zei Edu rustig. ‘Het spijt me dat ik er niet aan heb gedacht je dit eerder te vertellen.’

Akke opende zijn mond en sloot die weer.

‘Ik heb, jammer genoeg, geen tijd voor een lang gesprek,’ zei Edu, ‘maar ik neem gauw weer contact op, persoonlijk of (bijna onmerkbare pauze) via een ander.’

‘Dank je!’ zei Akke.

‘Tot ziens,’ zei Edu. ‘Dag Ida, groeten van Mick, voor jullie allebei. En...’

‘Nog een kleinigheid,’ onderbrak Akke hem. ‘Hoe laat is het in Sri Lanka? Acht uur?’

‘Kwartier ervoor...’

‘Slapen is gezond, zei je me dat niet, Edu? Niet alleen voor Jock, maar ook voor jou! Laat je niet overhalen deel te nemen aan commissievergaderingen of voor-besprekingen! Ga vanavond vroeg naar bed.’

Edu antwoordde, met iets van een lach in zijn stem: ‘Ik beloof het je, Akke. De beste wensen voor jullie allemaal!’

Hij weet dat ik hier ook ben, voelde Bart.

‘Hetzelfde gewenst voor jou en Mick,’ zei Akke, ‘speciaal voor mórgen.’

Waarom is Edu eigenlijk in Sri Lanka? vroeg Bart zich af.

Edu verbrak de verbinding.

Akke slaakte een diepe zucht en liet zich in een zetel zakken.

‘Hij wilde je geruststellen,’ zei zijn vrouw. ‘Begrijp jij precies wat hij bedoelde?’

Bart stond op, schoof zijn zetel terug en zei intussen: ‘Ja, wat bedoelde hij? Is het wél goed met Jock?’

‘Alles wijst daarop,’ antwoordde Akke langzaam. ‘En we zullen binnenkort meer horen. Nee, ik begrijp het ook niet helemaal... Jock viel in slaap, Bart, nog vóór de chirurg met het zetten van zijn been was begonnen, een slaap zo diep alsof hij zwaar was verdoofd, en dat is niet gebeurd. Tot nu toe is het niemand gelukt hem wakker te maken...’

Er werd op de deur geklopt en op Akkes ‘Ja?’ verscheen de huisrobot. ‘Een visifoongesprek voor u, meneer Akke.’

‘Zet maar weer over naar hier, Haro, en laat het verder zo,’ zei Akke, met een gebaar naar Bart, die zich meteen weer onzichtbaar maakte voor eventuele ogen die via het visischerm een deel van de kamer konden zien.

‘Goede middag, doctor Akke,’ sprak een robot-stem beleefd.

‘Nee maar... Xan, als ik het goed heb!’ zei Akke. ‘Huisrobot van Jock Martijn.’

‘Inderdaad, die ben ik,’ sprak Xan. ‘Ik zocht om verschillende redenen contact met mijn meester, gedurende de lunchpauze in het Creatief Centrum, en ik vernam toen...’

‘Sorry, Xan! Ik had je meteen op de hoogte moeten stellen,’ zei Akke. ‘Maar er was zóveel te doen dat ik het gewoon ben vergeten.’

‘Dank u,’ zei Xan. ‘Ik begrijp dat. Toen ik contact opnam met het Genezingshuis – Hoofdkwartier-Noord – werd mij meegedeeld dat mijn meesters gebroken been is gezet, dat hij sliep en niet gestoord mocht worden. Meer informatie wilde men mij niet verstrekken; ik werd verwezen naar u, doctor Akke, als zijn arts. Mag ik u vragen hoe meneer Martijn het maakt?’

‘Naar omstandigheden... wél,’ antwoordde Akke.

‘Heeft hij geen ander letsel opgelopen?’

‘Hij is bont en blauw natuurlijk. En... een lichte hersenschudding misschien,’ zei Akke. ‘Dat weten wij nog niet zeker...’

‘Weet u hoe lang hij in het Genezingshuis moet blijven?’ vroeg Xan. ‘Ik houd vanzelfsprekend zijn woning in orde. Maar er zijn nog steeds vele verslaggevers die hem willen spreken.’

‘Die kun je allemaal vertellen dat je meester voorlopig rust moet houden, Xan,’ zei Akke. ‘En dat meen ik ernstig. Hoe lang hij in het Genezingshuis moet blijven, kan ik nog niet zeggen, maar ik zal je van nu af op de hoogte houden.’

‘Dank u zeer,’ sprak Xan. ‘Nog één mededeling mijnerzijds aan u, doctor Akke. Ik ben, net als uw huisrobot, van het type “HXan”. U weet ongetwijfeld dat dit betekent dat ik verplegen-van-zieken in mijn programma heb staan. Als mijn meester van de doktoren naar huis mag, kan hij dus op een juiste verzorging rekenen.’

‘Welbedankt, Xan!’ zei Akke. Voordat hij het contact verbrak lachte hij de robot recht hartelijk toe, al wist hij dat Xan daar niet van onder de indruk zou raken.

‘Als jij niet van plan bent terug naar bed te gaan,’ zei Akke tegen Bart, ‘doe dan schoenen aan en sla die kamerjas beter om.’

‘Heb je ergens trek in, Bart?’ vroeg zijn vrouw.

‘Ja Ida, geef hem wat te eten, ook al heeft-ie geen trek,’ zei Akke.

Hij stond op. ‘Tijd om weer naar mijn Kwartier-en-Genezingshuis te gaan...’

‘Nee, wacht u nog even, meneer Akke!’ zei Bart. ‘Ik…

ik heb het gevoel dat er zo dadelijk iemand hier op bezoek komt...’

Akke keek hem aan, wéér met iets in zijn ogen – alsof hij niet alleen mij, maar ook een ander aankijkt . ‘Belangrijk bezoek,’ voegde Bart erbij.

Het sein van de huisdeur drong vaag tot hen door.

‘Bezoek! Eigenaardig... die gevoelens van jou, Bart,’ zei Akke. Hij liep de studeerkamer uit. ‘Komen jullie mee; we zullen die belangrijke bezoeker in onze woonkamer ontvangen.’

‘Bezoekster,’ zei Bart, zonder zich te realiseren waarom hij dat meende te weten.

‘Ik ben er zeker van dat je het bij het rechte eind hebt, jongeman,’ zei Akke, ‘maar neem een goede raad van mij aan!’ Zijn stem werd ernstig. ‘Hier, bij mij thuis geeft het niet, maar als je ergens anders bent: praat dan niet zo veel, spreek niet alles uit wat in je hoofd opkomt.’

Bart knikte. Ja... Onder de Roos.

De bezoekster kwam de woonkamer binnen.

Bart was er zeker van dat hij haar nooit had ontmoet en hij was er tegelijkertijd even zeker van dat hij haar kende: een tengere jonge vrouw, mooi, met goudbruine ogen en donkerblauw haar (geverfd, geen pruik).

‘Anna!’ zei Akke. Hij stelde haar voor aan zijn vrouw en aan Bart: ‘Anna Rheen, halfzuster van Jock... We mogen je toch wel “Anna” noemen?’ voegde hij er vragend bij. ‘Ik heb nu en dan het dwaze gevoel dat wij op een of andere manier familie van elkaar aan het worden zijn: Jock en Bart... Jock en ik... Jock... Nou ja! Ga zitten, Anna! Heeft Edu je gestuurd?’

Anna nam plaats. ‘Ja,’ antwoordde ze fluisterend. ‘U... jij bent Jocks vriend, en zijn dokter. Ik hoop dat ik alles goed heb begrepen... Ik ben niet zo goed in de gedachtentaal als Edu. Ik was ook erg ongerust, tot hij het mij vertelde.’

Ze zag er moe uit, bleek en teer... maar haar ogen waren helder en keken in het geheel niet vermoeid.

Bart was ook gaan zitten en staarde haar onbeweeglijk aan. Zij was het... haar stem... Nog nooit had een meisje of vrouw zo’n indruk op hem gemaakt. Jocks zuster! Ze lijkt niet op hem... zoals ze eruitziet tenminste... Maar zij kan, net als hij, gedachten lezen. Ze is écht; ik heb haar gehoord, gisteren en vandaag...

‘Je hoeft jezelf niets te verwijten,’ zei Anna tegen Akke. ‘Jock was ook in slaap gevallen als hij geen enkele pijnstiller of zoiets had gekregen... Het is, was... Het moest zo gebeuren.’ Ze praatte langzaam, een beetje hakkelend, zoekend naar woorden. ‘Er waren te veel gedachten, te veel gevoelens van... anderen, en zijn eigen antwoorden erop... te veel in erg korte tijd. Jock moest zich wel terugtrekken... zo diep in slaap dat hij zelfs voor iemand anders’ dromen onbereikbaar is.’ Ze zweeg.

‘Ik begin er iets van te begrijpen,’ zei Akke zacht. ‘Ga door.’

‘Het is Edu zélf ook eens overkomen,’ vervolgde Anna. ‘Op Afroi. Dat heeft hij mij vanmiddag verteld. Gelukkig was hij toen in het Woud, want de mensen in de Koepel hadden zeker niet geweten wat ze met hem moesten doen... Maar de Afroini...’ Ze zweeg weer en vestigde haar ogen op Bart. ‘Hij... hij... Jij, Bart, weet niet wat de Afroini...’

‘Nog niet,’ zei Akke kort, ‘maar Anna, hoe lang nog?’

Ze glimlachte verontschuldigend en zei: ‘Ja Akke. De Afroini verzorgden Edu en ze maakten hem wakker toen het tijd was... Zijzelf kennen deze soort diepe slaap eveneens – de meeste overkomt het niet één maal, maar méér keren in hun leven. Ik denk dat het hoort bij...’ Ze ging heel rechtop zitten en keek Akke ernstig aan: ‘Laat hem slapen! Geen medicijnen, geen eten, alleen wat drinken...’

‘Hoe lang?’ vroeg Akke.

‘Een dag. Twee dagen. Niet veel langer...’ De rust verdween van Anna’s gezicht, en uit haar stem: ‘Drie dagen is al gevaarlijk, want dan kan de slaap zó diep geworden zijn, dat... dat hij niet meer terug kan komen. Iemand moet hem wakker maken.’

‘Hoe?’

‘Als hij niet uit zichzelf wakker wordt, moet iemand bij hem gaan zitten, naar hem tóédenken, hem terugroepen.’

‘Goed. En wie kan dat?’

‘Edu zou het kunnen, maar hij is in Sri Lanka, al wil hij ervoor hierheen komen.’

‘Ik dacht dat afstand niet...’

‘Hierbij wél,’ zei Anna. ‘Je moet dicht bij hem zijn, hem kunnen aanraken. Iemand moet...’

‘Maar Anna, dat ben jij toch?’ viel Akke haar in de rede.

‘Denk je... ja, je gelooft dat echt,’ fluisterde ze. ‘Ik wil het ook graag geloven, niets liever, en ik zal het zeker proberen...’ Ze rees op. ‘Mag ik naar hem toe? Ook al slaapt hij? Vandaag?’

‘Jij? Natuurlijk!’ zei Akke, terwijl hij ook opstond. ‘Ik ga naar het Genezingshuis. Wil je nu meteen mee?’

‘Graag, als dat kan,’ zei Anna.

[10] Veel voorkomende roepnaam van HuisRObots, van de afkorting h.ro. (Grote w.p.w.: Namen en hun Betekenis.)

[11]e.c.g.: ElektroCardioGram. e.e.g.: ElektroEncefaloGram: grafische registraties van respectievelijk de elektrische verschijnselen die optreden bij elke hartslag (e.c.g.) en bij de werking van de hersenen (e.e.g.). (Grote Medische w.p.w., IIe editie.)

12 Ontwaken

conferentie van wereld-regering, aards parlement en raad van buitenwerelden te serendip, Sri Lanka, woensdag 28,

12 uur middag (Plaatselijke Tijd)

Aan Terra/Aarde, derde Planeet vanaf Sol/Zon.

Wij vragen de aandacht voor een zeer speciale bekendmaking.

Deze bekendmaking betreft Planeet twee van Sol, tot op heden bekend onder de naam Venus...

‘Dit is,’ zei iemand op de 3d tv-muur, ‘de belangrijkste ontdekking sinds eeuwen, op Venus de tweede planeet...’

‘Dit is,’ zei iemand op een ander tv-kanaal, ‘wellicht de meest onthutsende ontdekking in de geschiedenis van de mensheid.’

‘Dit is,’ sprak iemand, via nog een ander tv-kanaal, ‘als fantasie die onverwacht tot werkelijkheid, als een droom die tot waarheid wordt...’

Maar intussen slaapt Jock Martijn zijn slaap zónder dromen.

Bart zat in Akkes woonkamer, hij keek en luisterde naar de tv; de commentaren verschilden, maar nieuws en beelden waren de hele dag hetzelfde geweest. Het was vijf uur namiddag in de stad Nieuw Babylon.

Bart zag Edu, die – met Mick naast zich – uiterlijk kalm, zelfs bijna onbewogen de vragen beantwoordde van de Voorzitster van het Aards Parlement:

‘Ja! U mag het alle mensen vertellen, wij kunnen het met bewijzen staven: Venus is bewoond... door schepselen die op zijn minst even intelligent zijn als... wij, mensen. Ze noemen zich afroini. En Venus heet afroi.

Filmopnamen, foto’s... sommige heel duidelijk; andere vaag, of slecht van kwaliteit.

‘waarom het pas nu bekend is gemaakt? Dat is de beslissing van uw Parlement, Wereldregering en r.b.w... waarom zij, de Afroini, zich zo lang voor ons verborgen hebben gehouden? Vraagt u dat liever aan hén!’

Bart voelde met iets van dankbaarheid even een hand op zijn schouder: die van Ida Akke. Akke zelf was in d.a.w.-Hoofdkwartier-Noord, waar het Genezingshuis een onderdeel van was. Hij wist het al eerder, maar hij kijkt en luistert vast ook, nu en dan. En Jock? Ook hij wist ervan... Bart vroeg zich af waar alle doktoren en d.a.w.-werkers beter naar keken: naar de tv of... naar Jock bijvoorbeeld.

Maar Jock is nog steeds verzonken in zijn diepe slaap, zonder dromen.

Het nieuws op de tv gaf ook aanleiding tot vragen.

‘Afroini! Intelligent, bedreven in e.s.p.[12], ik bedoel: Buiten-Zintuiglijke Waarneming of b.z.w.! Hoe… hoe zien ze er uit?’

‘ik weet hoe ze eruitzien! Alleen... hoe kon ik dat weten?’ zei Bart, tegen zichzelf, en tegen Ida Akke, die iets te drinken neerzette, tussen hen in.

Hij deed zijn ogen dicht en zag de tekening voor zich waar Jock mee was begonnen, en die hij had afgemaakt. Ik weet hoe ze eruitzien! En nu begrijp ik eindelijk waarom Jock... Nee, ik begrijp het níét!

‘Ik snap er geen donder van,’ zei Bart hardop. ‘Venus is Afroi. En er wonen Afroini. Dat heeft Anna al gezegd, gisteren. Anna, de zuster van Jock...’

Maar Jock Martijn blijft slapen en hij wordt niet wakker, zelfs nu dit belangrijke, schokkende nieuws aan de hele wereld bekend is gemaakt.

Om zes uur kwam Akke thuis. Hij bleef even staan voor zijn tv-muur, waar spichtige groene gestalten rondliepen in vlammende wouden, met donker-glanzende ogen de kamer in leken te kijken en toen verdwenen in vlagen van mist en regen.

‘Eindelijk openheid!’ zei hij. ‘Edu, Mick en hun medestanders hebben gewonnen, gelukkig... Met Jock is het nog steeds hetzelfde,’ vervolgde hij, voordat Bart en zijn vrouw ernaar hadden kunnen vragen. ‘Hij slaapt nu een hele dag – een etmaal – plus acht uur. Nog even onbereikbaar, maar wij vinden allemaal dat hij er beter uitziet: minder moe. Het zal dus wel goed voor hem wezen. Nee, laat ik het beter uitdrukken: hij wéét dat het goed voor hem is; anders zou hij heus wel wakker geworden zijn.’

Maar... wíl hij wakker worden? vroeg Bart zich af. Hij wist dat het niet alleen zijn eigen verzwegen vrees was, maar eveneens die van Akke.

‘Wel een beetje jammer voor hem dat hij deze dag niet meemaakt,’ zei die. ‘Hij heeft er tenslotte toe bijgedragen dat–’

‘Jock?’ zei Bart. ‘Hoe?’ Hij is óók planeetonderzoeker op Venus – nee, Afroi – geweest. Heeft hetzelfde talent als Edu… En ik? Hoe kan het dat ik... ik ben er nooit geweest, zal er nooit komen…

Intussen vroeg Akke: ‘Heb jij op de tv dan niet de opening gezien van de tentoonstelling van Mary Kwang?’

‘Een stukje maar. Dat het een leugenachtige tentoonstelling was. Daarna...’

‘Da’s waar! Je moest toen die orgie-van-verf voorbereiden. Door dit nieuws alweer bijna vergeten,’ zei Akke. Hij ging zitten. ‘Maar niet door mij, en zeker ook niet door Jock...’

‘Jock heeft op die tentoonstelling, samen met Edu en Mick een soort komplot verijdeld,’ vertelde Ida Akke. ‘Zo zou je het wel kunnen noemen...’

‘Ik wist niet dat hij zoveel met dit allemaal te maken had,’ zei Bart.

‘planeetonderzoeker elf heeft gezegd dat men nooit een hele wereld kan verbergen,’ sprak een verslaggever op de tv-muur onverwacht luid. ‘Wat vindt u van dit nieuws, doctor Topf?’

Een rood aangelopen man kwam in beeld; hij keek boos en bang tegelijk. ‘Ik heb geen commentaar,’ zei hij bits.

‘U was niet aanwezig op de Conferentie, en dat terwijl u als planeetgeleerde lid bent, niet alleen van de r.b.w., maar ook van het Aards Parlement...’

‘Gezondheidsredenen,’ sprak Dr Topf kortaf.

‘Hoe denkt u over de uitspraak van de Voorzitster?’

‘Welke Voorzitster?’

‘Van het Aards Parlement. Zij sprak daarmee, zei ze, de gevoelens van velen uit: afroi is van de afroini, en niet anders,’ zei de verslaggever. ‘En wat vindt u van wat de Afroini ons zelf, via hun aardse vertegenwoordiger...’

‘Aardse vertegenwoordiger... U hebt het toch niet over planeetonderzoeker Jansen!’ viel Dr Topf hem met een kwaad gezicht in de rede.

‘Over hem heb ik het juist wel! Wij mensen zijn welkom op onze zuster-planeet als... bezoekers. Geen grote nederzettingen dus, waar u altijd zo voor hebt geijverd!’

‘Dat deed ik vóór bekend was dat...’ begon Dr Topf.

‘Wérkelijk, doctor Topf? Ik heb me laten vertellen dat u er eerder van wist en dat u...’

‘Nog eens: géén commentaar!’ zei Dr Topf heftig, en hij verdween van het scherm.

‘Waarom werd doctor Topf zo ondervraagd?’ vroeg Bart. ‘Ik heb hem vaak op de tv gezien. Hij is een planeetgeleerde, en hij gaf hartstikke goeie lezingen. Wat heeft hij gedaan...’

‘Niet zo veel goeds de laatste tijd,’ antwoordde Akke. ‘Alles met elkaar een heel verhaal. We zullen je dat met z’n allen een keer vertellen. Het begin ervan, want het is nog niet uit.’

De huisrobot kwam binnen en begon de tafel te dekken. ‘Wilt u tijdens de maaltijd de tv aan laten staan?’ vroeg hij.

‘Op deze speciale dag, ja,’ zei Akke.

Bart vroeg: ‘Met z’n allen? Wat bedoelt u daarmee? Wie vertelt, of wie vertellen dat verhaal?’

‘Edu allereerst, en Mick, en Jock, als hij weer goed wakker is...’

‘En jij,’ zei Ida Akke tegen haar man.

Korte tijd later, toen ze zaten te eten, verscheen er een hooggeplaatst persoon op het scherm: de Voorzitter van de r.b.w. – Raad van Buitenwerelden. Hij begon een toespraak te houden.

‘...Wat zal dit betekenen voor ons, mensen op de planeet Aarde? Zijn wij verwonderd, geschrokken, verheugd of bevreesd? Een andere planeet binnen ons bereik, vol gedachtenlezende schepselen! Wezens vol begrip voor elkaar, een wereld waar nimmer oorlog is gevoerd... Dit nieuws geeft ons het gevoel dat wij zijn ontwaakt... neen, dat wij zijn wakker geschud, onverwacht, uit...’

‘Alsjeblieft, Bart, zoek een ander kanaal op,’ zei Akke. ‘Ik hou niet van dat zalvende gepraat.’

‘En dit,’ sprak een commentator, ‘is het besluit van een korte levensbeschrijving van doctor Ricardi, Commandant van de menselijke nederzetting op Venus... herstel: Afroi.’ Bart keek een ogenblik naar een hoekig, streng gezicht, dat hem heel in de verte aan Jock deed denken.

Daarna verscheen – voor de zoveelste keer – het gezicht van Edu. Bart liet het geluid even verdwijnen en keek er peinzend naar. Deze jonge man had eergisteren met hem gepraat, hem geholpen en ondersteund... Er is geen één keer gezegd dat hij – net als de Afroini – gedachten kan lezen. Wat moet hij zich soms eenzaam hebben gevoeld. Deze inval maakte hem een beetje bang. Hij liet het beeld wegspringen.

‘U hebt, mevrouw, toch samen met doctor Topf...’

‘Dat heb ik, ja. Maar ik interesseerde me alleen voor de artistieke kant ervan,’ sprak een mooie jonge vrouw.

‘Mary Kwang!’ fluisterde Ida Akke.

‘Maar het was toch een expositie over de Buitenwerelden, gesteund door de r.b.w.?’

‘De Buitenwerelden zijn, artistiek gezien, een inspirerend onderwerp,’ zei Mary Kwang koel. ‘Het enige dat voor mij van belang is: kunst. Ik bemoei me niet met politiek, en ik heb er ook geen verstand van.’

‘Ik heb gezien,’ vervolgde de onzichtbare interviewer, ‘dat u onder meer werk hebt tentoongesteld van een oud-planeetonderzoeker, eens collega van de heer Edu Jansen: landschappen op Venus, van de schilder...’

Bart liet zijn lepel op de grond vallen. ‘Jock Martijn,’ vulde Mary Kwang aan.

‘Wat vindt u van zijn theorieën over het verschil tussen concreet en abstract?’ vroeg de interviewer, met iets uitdagends in zijn stem.

‘De theorieën van Jock Martijn laten mij koud,’ antwoordde Mary Kwang, ook enigszins uitdagend. ‘Ik interesseer me alleen voor zijn schilderijen! Hij is erg begaafd.’

‘Ik heb gehoord dat u al zijn werkstukken hebt verkocht.’

‘Was dat maar zo! Ik had alles kúnnen verkopen. Maar dat mag ik niet zonder zijn toestemming. En Jock Martijn is op het ogenblik niet bereikbaar.’

‘Is het waar dat hij...’

‘Excuseert u mij,’ zei Mary Kwang. ‘De u toegestane tijd is om. Ik kan u geen seconde langer te woord staan.’

Akke mompelde iets onverstaanbaars; het klonk niet erg vriendelijk.

‘Kunnen w geen schilderij van Jock kopen?’ vroeg zijn vrouw. ‘Dat zou ik...’ Ze brak af.

Een smal hongerig gezicht keek hen vriendelijk aan. ‘Hier nogmaals de S.J.it. tv. Wij hebben intussen ontdekt waar Jock Martijn, schilder, ex-planeetonderzoeker en Creatief Begeleider zich bevindt. Helaas werkelijk onbereikbaar! Ik bedoel dat hij geen interviews kan toestaan. Door een ongeval – een val van een trap naar men zegt – ligt hij met een gebroken been en een zware hersenschudding onder de hoede van de d.a.w. in een Genezingshuis. Wij hopen van harte dat hij spoedig zal herstellen...’ De verslaggever van de S.J.it. tv zweeg even. ‘Een ongeval, een ongelukkig toeval,’ vervolgde hij op geheimzinnige toon, ‘Of juist helemaal geen toeval...?’

‘Schakel uit!’ zei Akke hard.

Bart gehoorzaamde en keek hem een beetje geschrokken aan.

‘Laat je niet van de wijs brengen door zulk onzinnig geklets!’ zei Akke. ‘Al is het waar dat een deel van ons verhaal verteld zou moeten worden door mensen als Mary Kwang en doctor Topf, en de man die ik nu maar Manski zal noemen; zo heeft hij zich tenminste aan Jock en jou voorgesteld.’ Akke wist intussen van Bart veel van wat er was gebeurd, in die veelbewogen nacht van maandag op dinsdag.

‘Maar zo heet hij niet, dat zei hij zelf... Wie is Manski?’ vroeg Bart.

Akke aarzelde even voordat hij antwoord gaf. ‘Ik kan het je maar beter vertellen, want hij is voor jou waarschijnlijk net zo gevaarlijk als voor Jock... voor iedereen, al kan niemand ook maar iets tegen hem bewijzen. Doctor Ernst Torvil, Roboticus, Hoge Technicus Eerste Rang... soms ook spion voor de Aardse Veiligheidsdienst... Kijk niet zo angstig, Bart; dit blijft een bijzondere dag, en Jock heeft er zijn deel toe bijgedragen.’

‘Waarom,’ fluisterde Bart, ‘denkt u nu opeens aan de Wouden, en aan de Afroini?’

‘Bart!’ zei Akke. Hij fronste zijn wenkbrauwen, keek getroffen en ook een beetje boos. ‘Dit is iets wat jou niet aangaat. Luisteren aan de deur is nog tot daar aan toe. Maar wat jij nu net deed is gewoon onbescheiden.’

‘Sorry, het spijt me,’ zei Bart, een beetje ontdaan. ‘Ik deed het niet met opzet, echt niet, het ging vanzelf...’

Akke zuchtte, schudde zijn hoofd en zei met een vluchtige glimlach: ‘Ik begrijp dat het moeilijk is, Bart, met dat wilde talent van je om te gaan. Maar al doende zul je het wel leren... en je zult het heus niet zonder hulp hoeven doen.’ Hij stond op. ‘Ik ga nog even naar mijn Hoofdkwartier...’

Bart kon niet in slaap komen, die avond; er was te veel om over na te denken en om zich zorgen over te maken.

Het was al laat toen Akke heel zacht de logeerkamer binnenkwam. ‘Daar was ik al bang voor,’ zei hij, terwijl hij op de rand van het bed ging zitten. ‘Nog wakker... Ja, Jock is nog steeds in slaap. Maar slapen is gezond en je moet proberen je daar niet zo vreselijk ongerust over te maken, Bart.’

‘Je bent... u bent zelf ook ongerust.’

‘Ja. Ja, dat is waar, nu en dan wel,’ antwoordde Akke langzaam, ‘al weet ik dat het verkeerd is. Jij moet dat ook weten. Zoals Edu en Anna het weten, en misschien nog anderen... We hebben er erg veel over gehoord vandaag: de kracht van gedachten.’ Hij was een poosje stil. ‘Je begrijpt me vast: dénken, best, zo goed als je kunt, maar niet piekeren. En nu ga je proberen je geest leeg te maken. Morgen is er weer een dag.’

Anna stond bij Jocks bed en keek op hem neer. Draden liepen vanuit zijn warrige haar naar de encefalograaf[13]; ze kon op een klein scherm de golven bekijken die erdoor werden geregistreerd... de activiteit van zijn brein, weergegeven in bewegende lijnen: trage deltagolven.

Maar een e.e.g. kan nooit vertellen wát iemand denkt... En Jock, Jock denkt helemaal niet meer; zijn slaap is te diep... Of zijn er in die diepte ook gedachten, vroeg ze zich even af, heel andere dan die we gewend zijn te denken?

Ze keek naar de monitor die liet zien hoe zijn hart klopte: traag, maar regelmatig. Ze keek naar het infuus, dat hem vocht toedruppelde in een ader, en toen weer naar zijn gezicht: stil, hoekig en heel bleek in het kunstlicht, met schaduwen onder zijn jukbeenderen, en een stoppelbaard; zijn diepliggende ogen nog steeds gesloten.

Hoe dierbaar was dat gezicht, hoe vurig verlangde ze ernaar zijn ogen open te zien gaan... voor háár – altijd – onverwacht tedere en erg sprekende ogen in dat vaak zo stug-ongenaakbaar lijkende gezicht.

Het was donderdag, twee uur in de middag. Jock sliep nu twee dagen en vier uur. Wat de doktoren niet was gelukt moest zij nu proberen: hem wakker maken.

Ze boog zich naar hem toe; rond zijn linkeroog was het bont-en-blauw van de bloeduitstorting vervloeid tot geel-achtig en vaal groen. Ze bewoog een hand over de rechterwang en kaak die onbeschadigd waren. Zijn huid was koel, niet koud, de beenderen eronder waren hard en echt, de baardstoppels prikkelig. Ze legde haar vingers liefkozend op zijn lippen... en rees toen overeind.

Een specialist – Hoe heet hij ook alweer? De neuroloog – was binnengekomen; hij knikte haar toe, wierp een blik op Jock en keek toen bijna ongelovig naar wat de encefalograaf hem liet zien.

Verdomme, alweer... Verbeeld ik het me nou of niet? Altijd als deze vrouw bij hem is verandert er iets in zijn e.e.g. Nee, dat denk ik maar, te gering, te subtiel... Wat zou het duizendmaal vergroot laten zien... Hoe dan ook: een nadere studie waard! Kunnen iemands hersengolven beïnvloed worden enkel door de aanwezigheid van een ander? Ik zou háár e.e.g. ook wel eens willen maken...

Anna wist dat hij – een eerlijk man – evenals de chirurg door Akke op de hoogte was gesteld van Jocks ‘paranormale’ gave. (‘Beroepsgeheim... Ik moest het ze wel vertellen; hoe kunnen zij en ik anders...’)

Ze zei: ‘Doctor Mimno, zou u het wagen een van de Afroini vast te binden op een bed, zodat u, in zijn slaap, zijn hartslag, bloeddruk en nog meer... alle elektrische stromen in zijn hersenen kon meten? Ik bedoel: zónder zijn toestemming?’

De neuroloog keek haar aan, eerst verbaasd, erna argwanend, toen een beetje schuldig. ‘Nee, nee, natuurlijk niet... Afroini... Venus... Interessant en ook schokkend nieuws.’

‘U zou het níét doen bij een van de Afroini,’ zei Anna. ‘Wilt u dan nu al deze apparaten, machines of hoe ze ook heten, uitschakelen? Jock Martijn heeft u evenmin toestemming gegeven. Om... hoe zegt u dat? Een soort proefdier te zijn.’

‘Mevrouw Rheen, uw vergelijking gaat niet op!’ zei de neuroloog. ‘Martijn bevindt zich in een onverwachte, abnormale slaap. Zijn toestemming vragen was onmogelijk! Hij ligt hier alleen zo in zijn eigen belang.’

‘Dat is waar, doctor Mimno,’ zei Anna zacht. ‘Ik geloof dat best, maar hij slaapt nu heel kalm en vredig. U kunt die mooie machines zonder... zonder gewetensbezwaren weghalen. Ik denk dat Jock het heel akelig zal vinden in dat alles onnodig te zijn verstrikt, als hij...’

‘Als hij...’ herhaalde de neuroloog, een beetje van zijn stuk. ‘Als hij... wat?’

‘Als hij wakker wordt. Als al deze dingen echt nodig waren, zou ik het u niet vragen. Ik vraag u bijvoorbeeld niet dat infuus weg te halen. Maar wel de rest, al is het maar zolang ik hier ben... Wilt u dat doen? En dan,’ vervolgde Anna, opeens heftig, ‘wil ik alléén gelaten worden met mijn... broer. Voor een uur. Het bezoekuur. En daar zijn al een paar minuten van voorbij.’

De neuroloog verdween; ze hoorde hem praten met andere doktoren; Akke was erbij, en die was op háár hand.

Ten slotte kwam de neuroloog terug, in gezelschap van een verpleegster en een medi-ro. Ze verwijderden alle draden, schoven de apparaten weg.

‘Voor de duur van één uur,’ zei de neuroloog. En ze lieten haar met Jock alleen.

Anna ging op de rand van het bed zitten en nam Jocks rechterhand in de hare – koel, volkomen passief, zijn polsslag nauwelijks waarneembaar. Ze wist dat anderen met haar mee dachten en voelden... Edu in de verte, Akke dichtbij, en Bart en... heel misschien wel onbekende bekenden, zoals Firth, vriend van Edu onder de Afroini.

Ze concentreerde zich en probeerde af te dalen in de diepte waar Jock zich moest bevinden. Diep en dieper, en dieper... laat alles achter je.

niets. Heel even een beeld: Rivier van de Vergetelheid. En toen opnieuw helemaal niets. Ze huiverde voor dat Niets, maar ze trok zich niet terug. Ik moet er doorheen, eraan voorbij!

wat een onzin! zo moet het niet!

Anna kneep in Jocks slappe hand en staarde naar zijn gezicht. Wie zei mij dat? Jij niet, jij sláápt maar! En nu moet ik nog eens proberen mij in jouw plaats te denken, afdalen in een raadselachtige diepte. Je terugroepen.

En opeens wist ze hoe het wél moest. Ze hoorde Jock in haar herinnering: Anna, ik zal van nu af áltijd komen als jij mij roept.

Ze liefkoosde hem, heel voorzichtig. Jock, Jock, kom terug. Omdat ik je roep. Ik hou van je. Kom terug. Je hebt het me beloofd. Ik roep je.

Een enkele keer in je leven, – dacht Anna – gebeurt er iets echt wat je in je liefste dromen hebt gewenst.

Jocks ogen waren opengegaan, blauw en levend, zijn vingers bewogen zich, langzaam warmer wordend tussen haar handen, zijn bleekheid deed niet meer denken aan de dood... Hij bewoog zijn lippen, zei eerst geluidloos, toen zacht: ‘Anna? Anna!’

Ze legde een hand rond zijn wang, kuste hem en fluisterde: ‘Word wakker... Je bént wakker, Jock!’

Een enkele keer in je leven – dacht Jock – gebeurt er iets werkelijk dat je als je liefste wens hebt gedroomd.

Hij wilde zijn linkerhand optillen om Anna’s liefkozingen beter te beantwoorden en merkte dat hij dat niet kon.

‘Wat,’ begon hij, te blij en verwonderd om geschrokken te zijn.

‘Infuus!’ zei Anna op lichte toon.

Jock keek van zijn vastgebonden arm naar boven. ‘Waarom?’ vroeg hij ongelovig.

‘Noodzaak, lieve Jock. Je bent... Je sliep...’

‘Ja. Weet ik. Heb geslapen...’

‘Twee dagen en vier uur… nu al bijna vijf. Meer dan twee dagen en nachten achter elkaar.’

Jock staarde Anna aan. ‘’t Is niet waar.’

‘Ja, wel. Maar je bent nu terug, en echt wakker, hè?’ Anna voelde dat er, ondanks haarzelf, tranen in haar ogen kwamen.

‘Anna, liefje! Ga niet huilen. Hoe kom je hier... wat zei je... twéé dagen?’ Jock dacht even na; de bijna grappig-verbaasde uitdrukking op zijn gezicht verdween. ‘Ik herinner het me. Dat ik... O ja. Enkel maar twee dagen?’

‘Het werd heus tijd dat je wakker werd,’ zei Anna.

Jock bewoog zijn vrije hand en zei: ‘Kan dat kreng van een infuus niet weg?’ Hij wachtte even. ‘Ik heb het echt niet meer nodig. Ik heb... ik heb honger.’

‘De dokters zullen blij zijn dat te horen.’

‘Dokters? Akke...’

‘Die zal zo wel komen.’

‘Twee dagen. Anna, welke dag is het vandaag?’

‘Donderdag, de negenentwintigste.’

‘En gisteren?’

‘Woensdag.’

Jock bleef Anna’s hand stevig vasthouden. ‘Woensdag de achtentwintigste,’ zei hij peinzend, ‘er was iets, er moest of zou iets op woensdag de achtentwintigste. O ja, ik moest me melden bij de d.a.w. Maar daar ben ik al, dus... Hemelse ruimte!’ Hij keek Anna, nu zonder enige twijfel klaarwakker, aan. ‘De Conferentie!’

‘Rustig... Ja. Wat jij, Edu en al onze vrienden hoopten is gebeurd. De waarheid is bekendgemaakt... Maar dat zul je allemaal nog wel horen, Jock,’ zei Anna. ‘Jij wist het zelf toch al veel eerder... Je hebt niet voor niets zo lang en diep geslapen. Omdat je het nodig had.’

Ze hoorde iemand binnenkomen... Geen verpleegster, medi-ro of specialist... Akke. Anna legde haar linkerhand nog eens om Jocks wang.

‘Ga nog niet weg,’ zei hij.

‘Misschien móét ik wel. Maar ik kom gauw terug... Straks, vanavond.’ Anna maakte zich zachtjes los en zei, zo luchtig mogelijk, om de voor haar – misschien ook voor Jock – iets té hevige ontroering meester te worden: ‘Probeer een medi-ro over te halen je te scheren, Jock. Die stoppelbaard staat je helemáál niet!’

Jock sloot zijn ogen. Anna was weggegaan; hij voelde de opgewonden en nieuwsgierige gedachten van neuroloog, chirurg en enkele eersteklas-verpleegkundigen, maar ook de aanwezigheid van Akke, en dat was de enige reden waarom hij ze weer opendeed.

Akke straalde van blijdschap. ‘Jock... jongen!’ Pas toen nam hij Jock medisch-onderzoekend op, voelde zijn pols, beluisterde zijn hartslag en liet een lampje in zijn pupillen schijnen. Hij knikte tevreden. ‘Voor zover ik kan zien: alles uitstekend... En hoe...’

‘Hoe ik me voel?’ onderbrak Jock hem. ‘Kan dat infuus eruit? Ik heb honger, Akke... nou ja, trek in iets...’ Hij sperde zijn ogen wijdopen. ‘En je kunt me geloven of niet... ik ben werkelijk goed wakker... maar, ik krijg nu al weer slaap!’

‘Sst! Zeg dat niet te luid! Eigenlijk vanzelfsprekend, volgens mij. We moeten die twee dagen als iets aparts beschouwen: een soort “extraatje”...’ Akke begon het infuus te verwijderen. ‘Ik denk dat je straks op de gewone manier zult gaan slapen.’

Jock glimlachte, zuchtte even en glimlachte weer. Ik ben zo vrolijk en dus ook een beetje treurig – als ik nooit ben geweest.

‘Hoe is het met de pijn?’ vroeg Akke.

‘Zo stijf als een plank! En pijn... ach, gewoon, zoals iedereen die in mijn plaats wel zal voelen. En pijn in deze arm, waar jij en weet-ik-wie-nog-meer in hebben zitten prikken.’

‘Stel je niet aan, Jock,’ zei Akke. ‘Je weet best...’

‘Dat ik al die anderen binnen moet laten! Waarom? Voor... een e.c.g.? e.e.g.?... d.a.w...” g.v.d. Akke, ik verdom het om proefdier te zijn.’

‘Dat ben je niet, Jock! Maar... niet iedereen slaapt op jouw manier een paar etmalen achter elkaar.’

Akke schoof een zetel bij het bed, ging zitten en nam Jock aandachtig op.

‘Ja, zeg het maar! Je wilt me iets vragen... Weet je, Akke, dat het griezelig gemakkelijk is de gedachten te weten van iemand die je... die je graag mag?’

‘Dat geldt ook voor veel mensen zonder e.s.p.,’ zei Akke. ‘Herinner je je iets, Jock, van die twee dagen?’

‘Helemaal niets,’ antwoordde Jock langzaam. ‘Alleen het ogenblik dat ik in slaap viel... echt: viel... Ik heb wel het idee dat er in die tijd meer met mij is gebeurd dan “helemaal niets”, maar ik denk niet dat ik ooit te weten zal komen wát... behalve als ik weer op die manier in slaap...’

‘Dát laat je voorlopig maar uit je hoofd!’ viel Akke hem in de rede. ‘En nu zal ik mijn collega’s binnenroepen... Noodzaak, Jock! Gewoon: controle. En wat de rest betreft: misschien dat je ééns – vrijwillig – een dag of wat van je tijd wilt opofferen voor de wetenschap... Stil! Je bent nu eenmaal niet één van de vele Afroini, maar een méns, en dus – nu althans – nogal bijzonder.’

Op het avondbezoekuur waren encefalograaf en alle andere apparaten weer weggehaald. Jock ontving zijn bezoek zittend in zijn bed, door kussens gesteund; een medi-ro had hem geschoren en was er zelfs in geslaagd zijn haar een beetje te fatsoeneren.

Er werden maar twee bezoekers toegelaten: Anna en Bart. Ze hadden geen van beiden, evenals Jock, erg veel te zeggen... en áls ze praatten, was het luchtig: een soort spel van woorden over hun gedachten heen.

Jock had volstrekt niet de behoefte zich in die gedachten te verdiepen, maar hij voelde er toch iets van, zag zichzelf als het ware even weerspiegeld in de ogen van de jongen en de vrouw: wat kijkt hij rustig en helder, hij is veranderd... nee, hij is bijna helemaal zichzelf...

Na het bezoekuur kwam Akke bij Jock terug, gevolgd door twee medi-ro’s met apparaten en instrumenten.

‘Alleen nog maar deze nacht, naar ik hoop,’ zei hij troostend. ‘We willen erg graag weten hoe alles functioneert als je gewoon slaapt. We interesseren ons bijzonder voor je e.c.g. En voor je e.e.g.’

‘Mijn hart klopt bést,’ zei Jock slaperig. ‘En dat e.e.g. kan me gestolen worden. Jullie komen toch niet te weten wat ik denk... r.e.m.[14] – zo heet die toch, volgens jullie, dokters en psychologen: de slaap-met-dromen? Laat mij... mijn eigen dromen... dromen...’ En misschien ook die van een ander, dacht hij, vlak voordat hij insliep.

Hij werd de volgende morgen (tot opluchting van alle doktoren, behalve Akke, die niet anders had verwacht) normaal en tijdig wakker. Mét zijn oude, normale ochtendhumeur.

[12]e.s.p.: Extra-Sensory-Perception (Oud Engels of Amerikaans): (ruw vertaald) Buiten/Boven-Zintuiglijke- Waarneming/Waarnemingsvermogen (Gewaarwording/Gevoel/Geestelijke voorstelling/Ontvangst). zie ook b.z.w. (w.p.w. Supplement Afkortingen, 11e editie.) persoon begaafd met e..s.p.: iemand die buiten de gewone zintuigen om de gedachten/ gevoelens/ geestelijke voorstellingen/breinverrichtingen van een ander kan ontvangen. (w.p.w. Supplem. geheimen v/h menselijk brein 11e editie)

[13]Toestel waarmee een e.e.g. wordt gemaakt. Zie verder noot op blz. 412.

[14]r.e.m.: Rapid Eye Movements (Oud Eng. of Amerik.) = ‘Snelle Oog Bewegingen’/ zie r.e.m.slaap. (w.p.w. Supplem. Afkort. – 11e editie)

r.e.m.slaap: de lichte slaap met (onder gesloten oogleden) ‘snelle oog-bewegingen’, die wijzen op actief zijn van het brein... en dromen. (w.p.w. Supplem. geheimen v/h menselijk brein – 11e editie)

13 Vandaag, gisteren, vandaag, morgen, overmorgen

‘Moet ik hier vandaag de hele dag nog blijven?’ vroeg Jock een beetje kribbig. ‘Dat heeft dokter Getrouw me zonet gezegd.’

‘De hele dag en de hele nacht,’ zei Akke kalm. ‘Morgen zullen we beslissen wanneer we je naar huis zullen laten gaan. Het is dan zaterdag. Aan het eind van de zaterdagmiddag op z’n vroegst... En als je thuis bent, Jock: drie dagen plat! Misschien eventjes in een rolzetel op de derde dag. Je proberen te bewegen op krukken op de vijfde. Dat zal Getrouw je nog wel precies vertellen. En over tweeënhalve week hier terug voor nieuwe foto’s en algemene controle...’ Hij haalde iets tevoorschijn: een klein rond doosje. ‘Cadeautje voor je! Of eigenlijk jouw rechtmatig eigendom. Door Roos en Daan hier dinsdagmiddag afgegeven. Met hun hartelijke groeten en wensen voor beterschap.’

Jock opende het doosje en zijn knorrige bui verdween onmiddellijk. ‘Mijn kunsttand!’

‘Er mankeert niets aan het ding,’ zei Akke. ‘Ik heb al een afspraak voor je gemaakt met mevrouw Dina, onze tandarts.’ Hij maakte aanstalten om op te staan.

‘Wacht even,’ zei Jock.

‘e.c.g. en e.e.g. et cetera abnormaal normaal,’ zei Akke. ‘Maar de gevolgen van dat gevecht plus die valpartij zul je moeten aanvaarden. De genezing van je been duurt misschien een beetje langer dan zou kunnen. Maar Getrouw en ik zijn het eens, en jij zult het er zeker ook mee eens zijn: beter je eigen bot dan iets kunstmatigs. Je bent onder de veertig, dus...’

‘Dank je! Alleen wilde ik dát niet vragen. Hoe is het met Bart?’

Akke zag ervan af overeind te komen. ‘Goed! Behalve dan dat wij deze dag begonnen zijn met... een klein meningsverschil... Ga nou niet lachen, Jock!’

Jock lachte niet; hij werd ernstig. ‘Slaande ruzie? Nee, dat niet. Wat dan?’

‘Ik vroeg hem,’ zei Akke, ‘zo langs m’n neus weg of hij vandaag weer niet eens naar het Centrum zou kunnen gaan. Ik heb geen ogenblik verwacht – zou het ook niet geëist hebben, na alle emotievolle dagen – dat hij dat zou doen. Nou ja... het komt erop neer dat hij mij zéér nadrukkelijk vertelde dat hij nooit-en-nooit meer naar het Centrum wilde – in elk geval niet zolang jij daar niet zou zijn.’

Hij zweeg. Jock zweeg ook; hij deed zelfs zijn ogen dicht.

‘Ik had het je nog niet willen vertellen,’ verbrak Akke de stilte, ‘omdat er een vraag aan vastzit. Nu stel ik je die toch maar, Jock, herstellende zieke of niet: Wil je terug naar het Centrum?’

‘Ik wil graag Creatief Begeleider blijven,’ antwoordde Jock, nadenkend en met onzekere stem. ‘Maar terug naar mijn Centrum – Wijk Twee, Afdeling Vier? kan dat nog wel, Akke?’

‘Waarom vraag je dat?’

‘Omdat... niet eens allereerst omdat ik nu weet waarom ik een redelijk goed begeleider was: voor een groot deel omdat... ach, dat weet jij maar al te goed! Maar nu weten ook ánderen het, behalve Bart...’

‘Niku en Jon zijn ingerekend... nee, niet in een a.s.-Huis; voorlopig in een Onderkomen, onder toezicht van d.a.w.-Hoofdkwartier-Zuid... Maar dat is van later zorg,’ zei Akke. ‘Ik denk niet dat je ooit weer hun begeleider zult zijn, en zeker niet in Afdeling Vier, Wijk Twee. Ik denk wél dat jij die twee op een andere manier...’

‘Alsjeblieft, Akke, blijf bij je onderwerp! Verwacht niet te veel van mij. Ik kan niet alles tegelijk...’

‘Sorry Jock,’ zei Akke. ‘We kunnen het onderwerp Centrum en Begeleiders misschien beter even laten rusten.’

Jock deed zijn ogen open. ‘O nee! Nee! Ik zou heel graag begeleider blijven... Je hebt zeker begrepen dat ik erg gesteld ben op mijn cursisten – nog extra misschien vanwege de verf-orgie. Maar,’ vervolgde hij, ‘zullen zij nog even gesteld zijn op mij? Je weet dat zelfs Bart mij aanvloog toen hij begreep dat ik wist-of-kon-weten wat hij dacht. Ik wil nu niet praten over Jon en Niku... maar Djoeli, Roos en Daan weten het ook. Wat betreft Djoeli en Roos voorzie ik geen grote problemen – wel met Daan, al kan dat meevallen, omdat wij het goed met elkaar kunnen vinden. Djoeli, Daan en Roos hebben beloofd erover te zwijgen... kunnen ze dat? Wat voor verhaal of scenario heeft Djoeli opgehangen aan Kilian, Ini, Hoei, Dickon en alle anderen? Wat hebben die misschien geraden? Akke, ik weet echt niet of ze mij nog wénsen als hun begeleider… En ik... ik weet zelfs niet of de d.a.w. mij nog in dienst wil… Misschien in een heel ander Centrum? Eén ding is zeker: ik weet nu wat ik ben en wat ik kan...’

‘Stil maar, en luister goed, Jock,’ zei Akke ernstig. ‘Ik begrijp je problemen, heus waar, en ze zijn ook de mijne... Ik denk dat wij er het juiste antwoord niet op zullen vinden.’

‘is er dan een antwoord?’ fluisterde Jock.

‘Ik denk het wel! Van Bart, Roos, Daan, Djoeli, Kilian en al die anderen... Laten we daar maar op wachten.’ Akke pakte Jocks pols. ‘Verdomme, een fraaie arts ben ik! Ik dring erop aan dat je je kalm moet houden, en...’

Jock trok zijn pols terug. ‘Bedankt!’ zei hij. ‘Herstellend of ziek... je behandelt me tenminste niet als ziek, dus ben ik herstellend!’ Hij glimlachte. ‘Je verzaakt je plichten, Akke, Chef Hoofdkwartier-Noord. Aan het werk! Ik hoef niet te werken... best prettig. En ik zou je graag vandaag nog eens zien.’

Jock voelde na Akkes vertrek dat hij inderdaad niet veel meer was dan een ‘herstellende zieke’. Na een uitgebreid onderzoek van de neuroloog, een gesprek met de chirurg en een bezoek van de tandarts voelde hij zich als geradbraakt.

Hoe laat is het intussen? Pas elf uur! Bezoek om twee... dan moet ik fris zijn. Of lijken... Het is opnieuw bijna te veel: Bart… Centrum... Cursisten... Hij dacht naar Anna toe. Lieve Anna... Enkel maar goede morgen gewenst.

Dank je, liefste Jock. En hetzelfde. Probeer wat te rusten.

Waar ben je? Wat doe je?

Dat gaat je niet aan, Jock. Ieder mens heeft recht op een paar eigen geheimen.

Vergeef me, Anna, ik wilde echt niet...

Doe niet zo overdreven, Jock. Laat mij ook eens... Al is het maar voor één uur. Jij nam er twee keer vier-en-twintig, en nog wat extra.

Anna, dat vind ik vals van je!

In Jocks geest klonk Anna’s lach:

Nu ben je bijna weer de oude!... Daarna zei ze: Dat meen ik niet echt, Jock, en dat weet je best.

Ik laat je met rust, Anna, antwoordde Jock.

Hij keek naar het plafond en trachtte aan andere dingen te denken... aan de Wouden, en aan de Afroini. En dus dwaalden zijn gedachten – vanzelfsprekend – naar Edu toe, en diens vriend Mick, in Serendip, Sri Lanka, Azië.

Intussen zat Anna tegenover A. Akke, Chef d.a.w., in zijn spreekkamer, Hoofdkwartier-Noord.

‘Ik ben hier gekomen,’ zei ze, ‘om je... om u raad te vragen, als doctor Akke, psycholoog...’

‘Dank u, mevrouw Rheen,’ zei Akke. ‘Wil je er wel aan denken, Anna, dat Jock zich hier heel dicht in de buurt bevindt?’

‘Jock heeft beloofd mij met rust te laten,’ zei Anna, ‘en hij houdt altijd zijn beloften zolang hij kan. Akke...’ Ze was plotseling stil; alleen haar vingers speelden nerveus met de franje van haar kostbaar uitziende, mooie, gewoon-zelf-geweven sjaal.

‘Nou, en?’ vroeg Akke. ‘Tot mijn spijt, Anna, kan ik geen gedachten lezen, dus wil je mij...’

‘Je kunt het wel! Gedachten lezen, bedoel ik,’ viel Anna hem in de rede. ‘Je kunt het, o ja! Niet zoals ik, en ook niet zoals Jock en Bart, of zelfs als Edu... en anderen. die op ons lijken: mensen die soms bijzonder, maar ook... zonderling, eigenaardig, achterlijk of een beetje vreemd zijn... ons talent misschien wel toeval... Ook niet als de Afroini, zomaar vanzélf... Jij kunt het, of zóú het kunnen... als een mens! En je hebt er een groot deel van je leven over moeten doen: om zover te komen. Ik denk soms dat het de enige manier is waarop de meeste mensen het werkelijk kunnen leren... de moeilijke manier.’

Akke keek haar een poosje zwijgend aan. ‘Dank je,’ zei hij toen, meer met zijn lippen dan met zijn stem. ‘Die mooie theorie van je kan wel waar zijn,’ ging hij iets duidelijker voort, ‘maar ik geloof niet dat gedachtenlezen voor jullie – zonderling of bijzonder – in de praktijk van vandaag-de-dag minder moeilijk is... Maar dat,’ onderbrak hij zichzelf, ‘kan ons alleen laten afdwalen tot nog mooiere theorieën. Anna, waar wil je mij over raadplegen?’

‘Bijna twee weken geleden,’ begon Anna, ‘op een zondag, een week voor de tentoonstelling...’ Ze haalde diep adem en ging door: ‘Op die dag heb ik aan Jock gevraagd of wij niet samen konden gaan wonen. Ik had een groter huis gevonden, heel mooi, met een ruim atelier. En hij zei: Nee.’ Ze keek Akke aan, en toen die niets zei vervolgde ze: ‘Jock zei: nee... En ik zei toen ook nee tegen hém – in gedachten bedoel ik. Maar nu weet ik, ben ik te weten gekomen dat hij van mij hóúdt, net zo veel als ik van hem. Ik denk dat hij liever ja had willen zeggen. Dat deed hij niet omdat... omdat...’

Akke boog zijn hoofd en keek neer op zijn handen.

‘Omdat ik zijn zuster ben,’ zei Anna.

‘Hálf-zuster,’ verbeterde Akke, zijn hoofd opheffend. ‘Doet er niet heel veel toe, uit erfelijkheidsstandpunt of anders bezien; wel íéts...’

‘Voor mij: niets!’

Akke ging rechtop zitten. ‘Meen je dat, Anna?’

‘Ja.’

‘Goed. Maar wat is er dan nog meer gebeurd, behalve het allerbelangrijkste?’

‘Je begrijpt het, Akke! Ik kan nog steeds datzelfde huis huren, maar alleen als ik er met iemand samen ga wonen. Mijn vriendin Marya en haar man hebben hun verhuizing zelfs uitgesteld omdat Jock in het Genezingshuis is. Ik zou het hem opnieuw kunnen vragen...’

‘Ja. Wie belet je dat?’

‘jock!’

Akke knikte.

‘Lieve Anna, mannen zijn vaak iets ouderwetser... nee, dat is het woord niet... behoudender, minder reëel dan vrouwen. Jij accepteert alles; vraag het hem nog maar eens! En als hij ja zegt, wacht dan af wat ervan komt...’

‘Maar dat huis,’ begon Anna.

‘Dat is een uitvlucht... O! Toestemming en zo? ik ben Jocks zaakwaarnemer zolang hij niet genezen is verklaard,’ zei Akke. ‘Dat komt dus wel in orde. Wat verder?’

‘Ik accepteer niet alles! Als ik jouw raad opvolg,’ zei Anna, ‘dan zal hij nú – na wat er is gebeurd – waarschijnlijk ja zeggen, en met mij gaan samen wonen alsof...’

‘Alsof je zijn zuster bent,’ vulde Akke aan. ‘En dat je dat bent, is een feit!’ En als het tot een inniger verbintenis zou leiden, wat jullie allebei wensen, nou, én? Mooi toch?... Gevolgen hoeven er immers niet van te komen. Hij zag dat Anna een beetje bloosde en begreep dat ze wist wat hij dacht. Onzin, zei hij tot zichzelf, om zo ver vooruit te denken... Aan de andere kant: een baby van twee ouders met e.s.p. heeft grotere kans óók op die manier begaafd te zijn... iets anders zou ook verschrikkelijk zijn voor zo’n kind...

Akke schudde al die overwegingen van zich af. ‘Anna,’ zei hij met nadruk, ‘je hoeft me echt niets meer te vertellen. Ik zeg jou nu alleen één ding: iets waar ik zeker van ben. Als je werkelijk met Jock samen wilt gaan wonen, hoe dan ook (volgens mij een zegen voor jullie allebei) dan zul jij het initiatief moeten nemen! Hij wil het waarschijnlijk heel graag, maar vindt soms ook dat hij het niet... mág. Nogmaals, lieve Anna: de beslissing – hoe, wanneer – neem j.’

Om twee uur – de tijd voor het middagbezoek – begreep Jock niet dat hij ’s morgens nog had gezegd dat hij naar huis wilde. Huis? Alleen thuis? Wat moet ik daar? Schilderen? Hoe? Ik ben te lamlendig om zelfs een arm op te tillen... Ik weet niet wat ik wil. Eigenlijk niets... En Edu bedroefd, ondanks zijn succes, al probeert hij het voor mij te verbergen... Bij deze gedachten kwam nog het verontrustende voorgevoel (O, o, die gevoelens van mij), dat er vandaag, morgen, overmorgen of de dag erna iets – nee, nog erger: dat er heel veel van hem zou worden gevraagd. Wat? Door wie?

Anna zag meteen hoe moe en gespannen hij was – al zijn rust van de vorige avond onzichtbaar – en aarzelde even voordat ze zei: ‘Goede middag, Jock. Hoe gaat het ermee?’ Ze ontweek zijn ogen, pakte wél zijn handen en ging door: ‘Je voelt je ellendig, hè? Daar heeft Akke me al voor gewaarschuwd...’ Pas toen durfde ze hem aan te kijken. ‘Mijn lieve Jock, het zal vaak moeilijk zijn voor ons, maar ook... hoe zeg je dat nou...’

‘Avontuurlijk?’ fluisterde Jock. ‘Spannend?’

‘Ja! Ik heb gehoord dat de dokters weer van alles met je hebben gedaan. En Bart staat ook voor de deur; ik geloof dat hij je nodig heeft. Ik ga dus gauw weg, en kom pas morgen terug. Misschien wel bij je thuis, ik hoop het...’ Ze kuste hem licht op zijn lippen. ‘Morgen voel je je vast beter. Wij weten genoeg van elkaar, Jock.’ En ze verdween.

‘Spijt me, Jock, ik was vergeten hoe ziek je bent,’ zei Bart verontschuldigend. ‘Ik kom je enkel wat brengen. Hier: twee echt verse appels van mevrouw Akke, een pot-met-iets-lekkers-erin van Roos, Daan en Djoeli. En een cassette-voor-elke-speeldoos van ons allemaal... behalve Jon en Niku natuurlijk.’

‘Bedank iedereen van mij,’ zei Jock. ‘Ben je tóch naar het Centrum geweest?’

‘Nee, dat niet. Voel je je echt niet te gammel? Ik ben er in de pauze even heen gegaan, en toen gaven ze me dit mee. Ik heb alleen niks van mijzelf...’

‘Ja, wel,’ zei Jock. ‘Je bent hier toch zelf?’

‘Kan ik iets...’

‘Voor me doen? Ja,’ zei Jock. ‘Er staat hier ergens een glas met iets “versterkends”, hoewel het niet erg versterkend smaakt. Geef me dat. Dan mag jij een van mijn twee...’

‘Ik wil niets,’ fluisterde Bart, terwijl hij Jock het glas gaf. ‘Hoe voel je je nu? Toch niet...’

‘Doodziek? Als je zó blijft praten, zal ik dat zeker worden!’ Jock liet Bart het lege glas terug zetten. ‘Ga zitten,’ beval hij. Hij haalde diep adem (dat gaat toch al heel wat beter dan... dinsdagmorgen) en vroeg: ‘Waarom ben je vandaag niet naar het Centrum gegaan?’

‘Ik was, ik ben in observatie,’ antwoordde Bart. ‘Móét van de d.a.w... Vraag het aan Akke! Nou ja, tot maandag. Maar ik ga er alleen weer naar toe als...’

‘Heel erg bedankt, Bart! Als ik er ben! Maar dat is pas – als ik geluk heb – over drie, vier weken, en dan nog op krukken of in rolzetel. Wat ben je van plan in die tijd uit te voeren?’

‘Niks.’

‘Ben je helemaal bezopen, Bart! Daar doe je me werkelijk een zeer groot plezier mee.’

Jock had nu veel van zijn – al was het nog een breekbare – kracht teruggevonden en hij praatte verder op een manier die leugens, uitvluchten, zelfs gemeend vriendelijke woorden onmogelijk maakten.

‘Wij kunnen elkaar niet meer voor de gek houden, Bart. Jammer hè? We zitten wat dat betreft in hetzelfde schip. En dat schip, beste Bart, kan nog wel lek zijn ook... Jij wil niet naar het Centrum omdat ik er niet ben. Of wil je niet naar het Centrum omdat ik er niet ben, en de anderen er wél zijn? Heb je wel eens bedacht dat ik er misschien nooit meer terug zal komen?’

‘Hoe bedoel je?’ fluisterde Bart.

‘Ik kan het hier nog wel een keer hardop zeggen: omdat ik gedachten kan lezen! We hebben geprobeerd het verborgen te houden – niet vanwege mij alleen, maar ook om andere redenen. Jij weet het nu, en je weet ook dat je het, over korte of langere tijd, zelf even goed of beter zult kunnen... Laat me uitpraten; ik ben zó klaar. Creatief Begeleider, Afdeling Vier, Wijk Twee. Ik heb er erg goede herinneringen aan. Maar... behalve jij, weten Djoeli, Roos en Daan hoe het zit: hoe ik zo veel kon weten. Stil Bart! Niku viel me aan zodra hij het hoorde, al heb ik hem, eerlijk gezegd, wel een beetje uitgedaagd...’ Jock was genoodzaakt op te houden. Zijn hoofd bonsde en zijn ribben deden weer pijn.

‘Jock, Jock,’ hoorde hij Bart fluisteren. ‘Zég het me nou maar!’

‘Goed. Jij houdt van mij en ik weet dat het zo is,’ zei Jock, ‘maar jij was de eerste die me aanvloog en me vijand noemde. Begrijp je nu waar ik mee zit, Bart?’ Hij lachte een beetje grimmig en verbeterde zichzelf: ‘Waar ik mee líg, op dit moment.’

Soms, misschien wel een keer vaker dan je had gedacht, zegt iemand, een vriend tegen je: ‘Maak je niet zo druk, dat heb ik toch allang begrepen! En ik zit er nét zo mee als jij.’

‘Je móét bij ons terugkomen in het Centrum, Jock,’ zei Bart, ‘en als je dat niet gelooft, dan zal ik ze een voor een vragen wat ze ervan vinden – eerlijk! – en dan zullen we erover stemmen.’

Jock kwam overeind en zei, terwijl hij vriendelijk terug werd geduwd: ‘Dát is het... misschien. Ja, leg jij het ze voor. Bedenk daarbij dat Djoeli, Roos en Daan alles – nee, niet alles, maar wel véél weten. De anderen niet, dat hoop ik tenminste. Maar ze kunnen het hebben geraden, ze kunnen het gaan vermoeden... Heb je dat goed verstaan, Bart?’

‘We stemmen anoniem,’ zei Bart. Hij zat rechtop en keek Jock met grote, glinsterende ogen aan.

‘Juist. En jij mag niet meestemmen! Degene die een voorstel doet, of een probleem opwerpt en dat in stemming brengt, mag zelf niet mee stemmen...’ Jock zweeg even. ‘Je gaat dus maandag naar het Centrum... Ja toch, Bart?’

Toen Bart weg was, liet Jock zich wegzinken in iets tussen slapen en wakker zijn, maar echt rusten kon hij niet: verwarde en droomachtige herinneringen aan de afgelopen anderhalve dag én van de dagen vóór dinsdagmorgen maakten dat hij geen ogenblik werkelijk sliep – al was hij onbereikbaar voor alle vragen die de doktoren, met hun instrumenten, hem stelden.

De enige die tot hem door wist te dringen was Akke, vrijdagavond: ‘Morgenmiddag mag je naar huis, Jock! Ik heb Bart gesproken en ik ben erg blij dat je... dat hij...’

‘Alleen maar een begin,’ fluisterde Jock. ‘Wat zei je? Mag ik...?’

‘Naar huis! Ik heb het je Xan al verteld. Pas dáár zul je weten hoe je opnieuw moet beginnen, of verder gaan… Schilderen...’

‘Ja? Meen je dat, Akke? Ja, je meent het… Ieder mens heeft zijn geheimen of wensen. Mijn liefste wens vertel ik niemand. Niemand. Mijn op-één-na... Akke, ik weet niet wat die is! Alleen wél dat ik graag weer zou willen schilderen… Maar ik heb het – al is dat niet letterlijk waar – zo lang niet gedaan...’ Jock huiverde even toen hij een plotseling opkomende herinnering uitsprak: ‘De laatste tekening die ik heb gemaakt is het portret van... Manski. Mijn kunstbroeder, Torvil...’

‘Denk liever aan de andere portretten die je hebt getekend,’ zei Akke. ‘Ik hoorde van Roos dat je cursisten in een la van je bureau een heleboel tekeningen hebben gevonden... van henzelf. Sommigen waren er een beetje beledigd over, maar de meesten voelden zich juist gevleid...’

‘Donderstenen,’ mompelde Jock. ‘Ze horen niet in mijn laden te snuffelen... Portretten, landschappen... onderwerpen genoeg,’ vervolgde hij, opeens erg slaperig. ‘Schilderijen, aquarellen... Maar of ik het ooit nog zal kunnen? Er is zo veel gebeurd. Ik ben bang van niet...’

Hij was in slaap gevallen voordat hij Akkes antwoord had gehoord: ‘Hoe kun je dat nou denken, Jock! Natuurlijk...’

Akke keek de kamer rond. Hij hoopte dat er eens, ergens, iemand anders zou zijn die zijn antwoord aan Jock door zou geven:

Schilderen? Natuurlijk kun je... en zul je dat!

Aan het eind van de zaterdagmiddag was Jock veilig in zijn huis, erheen gebracht door een ambulance, minzaam en competent (in Jocks fantasie bijna liefderijk) welkom geheten door Xan. De robot zorgde ervoor dat hij meteen in zijn (precies goed) opgemaakte bed kon gaan liggen, onderhield zich met de medi-ro’s van de ambulance, deponeerde rolzetel en krukken op de meest juiste plaats, gaf Jock gezonde dranken en licht, voedzaam eten, en hield intussen alle journalisten op een afstand.

Om acht uur ’s avonds kwam Akke, in gezelschap van Bart, even kijken hoe hij het maakte.

Akke nam Jock eerst onderzoekend, toen vriendschappelijk-geruststellend op.

Bart zei: ‘Ik ga maandag naar het Centrum, Martijn. En morgen terug naar Onderkomen Acht.’

‘Maar hij komt wel heel vaak bij ons eten – lunch of avondmaal,’ voegde Akke erbij, ‘voor de gezelligheid, of – om met Djoeli te spreken – zogenaamd in observatie.’

Jock kon dus rustig gaan slapen... Echter niet voordat Anna vijf of tien minuten door zijn huis had gedwaald, een heel mooie, échte roos naast zijn bed had gezet in een van zijn lelijke plastic glazen, en hem goedenacht had gekust. ‘Slaap wel, Jock, weer voor het eerst in je eigen huis.’

Eigen huis? Nee. Niet meer... Vreemd.

Pas tóén drong het tot Jock door dat hij had opgemerkt dat de gevolgen van het schildersfestijn nog lang niet waren verdwenen. Het grootste deel van dat wilde gekladder was door chemicaliën vernietigd, lelijk weggebladderd, en er zou veel opnieuw geschilderd moeten worden... Maar, dacht hij, vlak voor hij in slaap viel, met een bijna boosaardig genoegen: de woontoren schuin links is – hoe slordig geverfd ook – nog steeds zwart.

Op zondagmorgen bleef Jock soezend in zijn bed liggen; als Xan er niet was geweest had hij misschien de hele dag zo gelegen, maar... nee! Xan bewees dat hij ‘Verplegen van Zieken’ in zijn programma had staan, en dus werd Jock uit zijn soezerigheid gehaald, want hij moest worden gewassen, geschoren, van nieuwe spraypleisters worden voorzien, enzovoort… Hij moest herstellende dranken drinken, gezond eten eten et cetera.

Om drie uur was Jock door al die goede zorgen zó wakker geworden dat hij zijn (van de d.a.w. gehuurde) rolzetel in gebruik wilde nemen, maar Xan verbood hem dat: ‘De eerste drie dagen, meneer Martijn, moet u, volgens doktersvoorschrift, het bed houden.’

Een uur later zag Jock een nieuwe kans: het huisdeursein ging, en Xan meldde dat het Bart was.

‘Bart Doran! Heel belangrijk bezoek, Xan,’ zei Jock. ‘Hem kan ik echt niet in bed ontvangen. Mag ik een halfuur in die heel mooie en duur-gehuurde rolzetel, alsjeblieft?’

Toen Bart de woonkamer binnen werd gelaten, zát Jock in die zetel. ‘Goeie middag,’ zei hij. ‘Ai, Bart, rij me even het balkon op; wie weet hoe lang we dát nog kunnen zien!’

‘Meneer Martijn,’ klonk Xans stem, ‘u moet uw – helaas nog wankele – gezondheid in acht nemen. Mag ik u deze sjaal omslaan?’

Even later keken Jock en Bart uit over de stad, met een paar vlekkerig-bleke gebouwen vlakbij en één zwarte woontoren... Kijk góéd, het is bijna voor het laatst... hoe kom ik daar nu bij? dacht Jock.

Het was een heldere dag (de tweede van een nieuwe maand), ondanks het feit dat het nu werkelijk herfst was. De mensheid kan het wéér beheersen, maar niet de opeenvolging van de seizoenen, die wordt bepaald door de stand van de Aarde ten opzichte van de zon... Ach, hoe is het met jou, Edu? en met Mick? In Sri Lanka, dicht bij de evenaar, is er geen herfst... niet zoals hier... Je verlangt naar Afroi, en daar zul je gauw weer naartoe gaan.

Jock schrok op uit zijn gedachten en keek recht in Barts gezicht... Hij is niet zómaar hier gekomen!

‘Wat heb je nóú weer gedaan?’ vroeg hij hardop, toen ze weer in de woonkamer waren.

‘Praat niet tegen me alsof ik twaalf...’ Bart stokte. ‘Ik... ik en Li hebben vanmorgen Ak weggebracht,’ antwoordde hij. ‘Naar een klein veld-en-boom-reservaat; mevrouw Akke heeft ons het adres gegeven.’ Hij zuchtte eens diep. ‘Een heel leuk reservaat, met een aardige opzichter. We mogen elke week komen kijken... Daar moet ik wel géld voor verdienen, Jock... Zou je het erg vinden als ik maar twéé dagen naar het Centrum kom?’ Weet je, Jock, Akke en Ida zouden mij graag in huis willen nemen, echt... maar dat kan niet... ‘Ik blijf,’ zei Bart, ‘in Onderkomen Acht, totdat... zolang Li er nog is...’ Zijn gedachten daarbij maakten Jock even aan het schrikken en vervulden hem erna met blijde verbazing: Ik weet het niet zéker, maar ik denk dat li net zo is als wij: zij begrijpt dingen op een andere manier... Maar ik zal het haar heus niet vertellen, Jock; ze is pas twaalf...

Bart onderbrak zijn eigen gedachten en meteen ook die van Jock: ‘De opzichter zei dat Ak iets erg bijzonders is: een echte kater. Er waren daar poezen ook – niet gesteriliseerd... Hij heeft Li gezegd dat ze best eens een keer een jong katje mocht uitzoeken... dat ze in élk Onderkomen kon temmen. Li heeft gezegd dat ze alléén een jong wou hebben van Ak... Wat vind je dáárvan? Ze heeft erg gehuild. ik niet...’

Jock gaf hier geen antwoord op. Hij keek Bart alleen aan, en bleef hem aankijken. Hij zat heel stil in zijn rolzetel, en dacht alleen maar aan Bart, aan Li, aan Ak... en weer aan Bart – en intussen keek hij Bart aan, totdat die fluisterde: ‘Hou op!’ en de tranen uit zijn ogen voelde druppelen.

‘Als je er niet in wrijft,’ zei Jock kalm, ‘gebeurt er geen donder met die contactlenzen van jou! Ik weet best dat jij mij een keer hebt voelen huilen... Ik schaam me er niet meer voor. Wie huilt er niet, een keer, of vaker in z’n leven?’

Een tijdje later stak hij Bart zijn zakdoek toe (net als Edu, die nacht). ‘Gaat het weer? Want ik héb nog iets voor je, voordat je weggaat... Bart, in mijn atelier hangt één abstracte aquarel, achter glas... Breng die eens hier!’

Korte tijd erna schoof hij de andere aquarel onder de abstracte vandaan.

‘Kijk eens hier, Bart! jouw tekening! Ik moest hem verbergen zolang niemand mocht weten dat er Afroini bestaan. Nu kan ik je ’m veilig teruggeven...’ Jock was korte tijd stil. ‘Al is het nog steeds: onder de roos hoe jij op de gedachte kwam mijn tekening zó af te maken.’

Anna kwam vroeg op de zondagavond. Jock lag intussen weer op bed; Xan had hem de rolzetel verboden. Jock was – tot zijn ergernis – opnieuw neerslachtig en veel vermoeider dan hij had verwacht. Bovendien prikte en kriebelde alles wat aan het genezen was... en het jéúkte onder het ijs-vaste-hulsel om zijn been.

Pas één week geleden is de Expositie geopend! Nu staat de halve wereld op z’n kop vanwege alles wat we daar al wisten of gingen begrijpen. En... Anna heeft niets gezien van alles wat ik heb gemaakt...

En toen stond ze plotseling in zijn goed verwarmde, kille kamer, ging zitten naast zijn bed, en maakte de ruimte vriendelijk en warm.

Na een korte tijd van rustig zwijgen, zei Anna, – voor Jock nogal onverwacht, omdat ze met een voor haar ongebruikelijke nadruk sprak:

‘Jock! Ik wil je iets vragen; iets wat ik je eerder gevraagd heb, maar toen... Ik ga in Nieuw Babylon wonen, dat weet je... en ik kan nog steeds dat huis krijgen, met dat ruime, mooie atelier... veel te groot voor mij alleen...’ Ze zat rechtop en zei: ‘Ik vraag het je nóg eens: Jock, wil je daar met mij samen wonen?’

Jock had Anna’s vraag al begrepen voordat die helemaal was uitgesproken. Wat dacht je zonet? Bijna voor het laatst... Heb ik bijna voor het laatst uitgekeken van mijn dierbare, maar erg eenzame balkon?

Hij antwoordde, zich er pas later van bewust dat hij het bijna in tranen zei: ‘ja! O, ja! Graag, fijn! Anna, dit is... ja!’ En wat er ook van komt... het zal zeker goed zijn...

Een paar uur later zat hij recht overeind in zijn bed en gaf Xan koortsachtig bevelen:

‘Breng me uit mijn atelier een abstract, érg lelijk schilderij; het staat tegen de muur links… Néé Xan, dit niet! Iets heel lelijks, zei ik toch, met gemene kleuren… Excuus, Xan, met “niet harmonieuze” kleurcombinaties...’

‘Meneer Martijn,’ zei Xan, met het zoveelste schilderij in zijn roestvrije handen, ‘als u zich zo blijft gedragen, zal ik mij genoodzaakt voelen visifooncontact op te nemen met uw arts, en met de d.a.w.’

‘Ach, hou op! Ja! Hier heb je wat ik bedoel! Pak recy-papier en wat ouwe lappen, en geef me de groene fles – de donkergroene – van de plank boven de tekentafel...’

Jock legde het schilderij op zijn knieën, goot de donkergroene fles half leeg op de oude lappen en het recy-papier en begon er overheen te wrijven.

‘Meneer Martijn,’ begon Xan.

‘Hou je stil, en kijk. De verf lost op. Er zit iets onder, Xan, iets heel bijzonders...’

Jock pakte nog een stuk recy-papier en ging door met zijn werk, zonder acht te slaan op zijn steeds vuiler wordende vingers en de vlekken op de schone lakens.

‘Kijk eens, Xan, kijk!’

Van het schilderij was niets meer over dan een paar vage smeren verf op een goorwitte achtergrond.

‘En nu, Xan, ga je naar de natte cel en legt dit onder de koud-watersproeier. Boen het goed afl Dan zul je zien wat eronder zit: mijn geschenk aan Anna, als wij samen gaan wonen in één huis... Ja, Xan! En jij gaat mee; ik geloof dat je daarvoor niet eens een tussentijdse revisie nodig hebt. Leg dit ding onder het stromende water, en bekijk wat je dan tevoorschijn zult zien komen: mijn beste schilderij, de ogen van een tijger.’

De volgende dagen gingen voor Jock snel, bijna koortsachtig voorbij. Gelukkig kreeg hij niet werkelijk koorts, want dan zou Xan hem veel moeilijkheden hebben bezorgd.

‘Drie dagen plat!’ hadden Akke en dokter Getrouw hem bevolen – dus kon hij woensdag verhuizen. Maar hoe kon hij plat blijven liggen als er zo veel veranderen zou? O, hij hoefde niets te doen; Anna en haar vrienden de Kaliems, en de Kaliem-robot zorgden overal voor, geholpen door zijn eigen Xan. (Anna’s robot was na revisie inderdaad onbetrouwbaar gebleken; en zou, opnieuw geprogrammeerd, de bewoners dienen in haar vorige huis.)

Met hun beider meubels (de mooiste van Anna) kon het nieuwe huis in korte tijd bewoonbaar zijn gemaakt. De twee slaapkamers zouden voor elk bijna onveranderd kunnen blijven en hun woonkamer zou onder leiding van Anna worden ingericht. In het grote atelier kregen hun werkstukken en materialen een voorlopige plaats – dát zouden ze, na de verhuizing, samen inrichten.

Op maandagmiddag kwamen Bart en Djoeli op bezoek; de assistent van Bob Erk had hun daar een uur voor vrij gegeven. Ze vertelden Jock, min of meer plechtig, dat zijn cursisten eenstemmig hadden besloten dat Jock Martijn hun begeleider moest blijven. Jock kon daar niet anders dan verheugd over zijn, en hij verdiepte zich niet in het aan zekerheid grenzende voorgevoel dat zijn werk eerder moeilijker dan gemakkelijker zou worden, hoeveel voldoening het hem ook zou geven.

Bart en Djoeli keken grijnzend naar de zwarte woontoren – ‘Misschien láten ze die wel zo, erg apart!’ – en beloofden hun hulp bij de aanstaande verhuizing.

De dinsdag erna werd daarmee ernst gemaakt; bijna alles werd uit Jocks huis weggesleept. Hij bemoeide zich er zelf, in zijn rolzetel, ondanks Xans protesten, ook mee, speciaal met de stukken in zijn atelier.

Halverwege de middag kwamen Bart en Djoeli weer, in gezelschap van Roos, Daan, Dickon, Hoei, Ini en Kilian. Ze liepen eigenlijk meer in de weg dan dat ze meehielpen (met Roos en Djoeli als uitzonderingen) en als Xan geen robot was geweest, hadden ze hem tot werkelijke wanhoop gebracht.

Aan het eind van de middag verscheen Akke; hij was op Jocks verzoek gekomen. Akke overzag het toneel, stuurde alle cursisten weg (pas toen realiseerde Jock zich dat ze spijbelden) en beval Xan zijn meester naar bed te brengen, want... ‘Wat heeft Anna er g.v.d. aan, een ingestorte patiënt te ontvangen?’

Anna zelf was er niet; zij was bezig in het nieuwe huis.

‘Xan, wil je naar haar toe gaan en haar helpen?’ vroeg Jock, toch wel blij dat hij lag.

‘Het spijt mij, meester,’ zei de robot, ‘maar zolang u niet genezen bent verklaard, is het mijn plicht bij u te blijven.’

‘Ik blijf wel bij hem tot je terug bent, Xan,’ zei Akke. ‘Als je het maar niet te laat maakt. Ik heb begrepen dat je meester mij ergens over wil spreken.’

Xan kwam tegen negen uur terug en deelde Jock mee dat hij aan het eind van de woensdagmorgen welkom zou zijn in zijn nieuwe woning. Daarna verliet hij de slaapkamer om nog het een en ander in te pakken.

‘Dat is dan dat,’ zei Akke. ‘Ik ben heel gelukkig met je plan en ik hoop dat je erin slaagt...’

Het huisdeursein zoemde.

‘Wie het ook is,’ zei Akke, ‘jij blijft in je bed tot morgenochtend. Dus geen bezoek, al zou het...’

‘Stil eens,’ onderbrak Jock hem zacht. ‘We hebben over hem gepraat en hij kan dat, bewust of onbewust...’

Akke stond op, hoofdschuddend en lachend.

‘Je hebt het me zelf voorspeld,’ fluisterde Jock. ‘We zullen nog heel wat met hem te stellen krijgen... gisteren jij, vandaag ik, en morgen... nou, we zien wel...’ Hij verhief zijn stem: ‘Xan, laat Bart binnen!’

Bart bleef staan in de opening van de slaapkamerdeur. Hij had een plat pak onder zijn arm. ‘Ik wist niet...’ begon hij.

Akke slaakte een zéér overdreven, diepe zucht. ‘Ik dacht eigenlijk, Bart Doran, dat jij in het Centrum was.’

‘Ik ben maar héél even eerder weggegaan, meneer Akke,’ antwoordde Bart, bijna zingend, ‘om hier te zijn voordat Jock moet gaan slapen...’

Akke zuchtte nog eens, fronste, glimlachte en verliet de onttakelde, bijna lege woning waar Jock deze nacht voor de laatste keer slapen zou.

‘Ik wou je alleen iets geven,’ zei Bart, terwijl hij naast het bed ging zitten. ‘Voor jou en Anna, in jullie nieuwe huis... Je blijft toch heus onze begeleider?’

‘Ja,’ antwoordde Jock. ‘De d.a.w. en ik zijn het eens geworden; ik kom over een week of twee, als ik iets nieuws om m’n been krijg...’

Dan kun je niet via de trap uit de tuin, door de kelders naar...

Nee, Bart... maar over zes weken wél, reken maar!

‘Ik blijf begeleider op maandag en dinsdag,’ vervolgde Jock. ‘Niet meer op vrijdag. Ik heb erg veel opdrachten gekregen, en werk dat ik ook wil doen...’

‘Schilderen?’

‘Ja, dat altijd. Misschien doe ik dat wel het liefst.’ Jock zweeg abrupt. Dat zeg je maar! Je weet nog steeds niet wát je wilt schilderen, en hoe... Denk daar niet te veel over na... Gewoon een keer beginnen...

‘Ik wist niet dat je zo goed portretten kunt maken,’ zei Bart. ‘We hebben geen van allen gemerkt dat je ons stilletjes zat na te tekenen...’

‘Niet stilletjes, Bart! Ik heb dat uit mijn hoofd gedaan, op een avond, toen jullie er niet waren…’

‘Tjee,’ zei Bart, ‘Wat knap... Je wordt vast erg beroemd...’

Jock wilde wat zeggen, maar hij zei iets heel anders dan hij van plan was; hij hoorde zichzelf met verwondering praten:

‘Je schildert nooit iets dat je ziet of denkt te zien. Maar je schildert in duizend trillingen de klap die je gekregen hebt of eens zult krijgen.[15]

Zodra hij die woorden had uitgesproken, rilde hij even, niet van angst, maar omdat hij wist dat hij ze niet zelf had bedacht. Ze zijn me ingegeven door een ánder... Hij zocht naar die ander, maar vond hem niet. Hij huiverde, van nog meer verwondering en ontzag: Woorden van een onbekende, woorden van een vriend! Waar vandaan? Van ver? Dichtbij? Van toekomst, heden, verleden? Morgen, vandaag, gisteren...

Hij merkte dat Bart hem zat aan te staren. ‘Wat... zeg dat nog eens, Martijn,’ fluisterde de jongen.

Jock schudde zijn hoofd. ‘Niet nu! We hadden het over het Centrum. Dat ik daar voortaan maar twee dagen zal komen...’

Bart slikte hoorbaar. ‘Ja...?’

‘Op de vrijdag die ik vrij heb,’ ging Jock door, ‘wil ik iets anders doen. Elke vrijdag wil ik jou, Bart Doran, een paar uur lesgeven in... Het is eigenlijk een beetje gevaarlijk je dat nu al te zeggen, maar ach, of ik het nou vanavond doe, of over een paar weken. Het is onder de roos, alleen Akke weet ervan. Ik wil er ook nog met Edu over praten. Edu...’ Hij zweeg.

‘Edu is op wereldreis, hè,’ zei Bart, toen Jock bleef zwijgen. ‘Lezingen en zo...’

‘Ja. Maar hij komt gauw weer hier... (Goede vriend, en toch zie ik er een beetje tegen op je weer te ontmoeten. Om Anna.) En hij gaat volgende maand weer naar Afroi, voor een jaar, met Ruimteschip Morgenster... En dat heeft weer iets met jou te maken.’

‘Wat bedoel je?’ fluisterde Bart.

‘Ik weet genoeg om je – met wat extra cursussen hier en daar – klaar te maken voor het toelatingsexamen tot de Hoge-Opleiding-voor-Buitenwerelden... Stil, Bart! Ik zal je erg hard laten werken, en als je dat wilt weet ik zeker dat je zult slagen.’

‘Maar...’ zei Bart een beetje ademloos. ‘Ik word toch altijd afgewezen om, om...’

‘Bart, wij leven in veranderende tijden! Ik kan het je niet met honderd procent zekerheid garanderen... Alleen, er is iets dat ik bijna zeker weet: als jij achttien bent, met dat geheime talent van jou ontwikkeld, zullen ze je altijd aannemen, ondanks je slechte ogen, om opgeleid te worden tot planeetonderzoeker... tot contactlegger of hoe-weet-ik-nu-al hoe ze dát dan zullen noemen... Misschien zul je toch wel gewoon “onderzoeker” worden, op de planeet die nu Afroi heet.’

De man en de jongen keken elkaar aan. Bart bewoog zijn lippen, maar er kwam geen geluid uit.

‘Ik kan je niets met zekerheid garanderen,’ zei Jock nog eens. ‘Ik denk alleen dat het wel zo zal gebeuren. En dat zou mij, niet alleen voor jóú, maar ook voor mijzelf erg veel genoegen doen... Dan kun jij, naar mijn gevoel, zo’n beetje in mijn plaats naar Afroi gaan, de Wouden in.’

Bart zei, met bevende stem: ‘Ik heb iets meegebracht, Jock, om op te hangen in je nieuwe huis... niet kostbaar en voor de helft door jóú gemaakt... Maar nu wel héél toepasselijk. Je hebt vast al geraden wat het is... die waterverftekening van ons samen!’

Hij pakte de aquarel haastig uit en liet die aan Jock zien, opnieuw achter glas gezet:

groene afroini onder vlammende bomen.

[15]Uit een brief van Nicolas de Staël, Russisch-Frans schilder, 1914-1955!

epiloog:

de ogen van een tijger

Jock Martijn leunde achterover in zijn rolzetel en keek naar zijn eigen schilderij: de ogen van een tijger. Hij dacht aan alles wat daarmee te maken had... aan waarom hij juist dit schilderij had moeten verbergen, en hoe hij het weer tevoorschijn had gebracht en het had gegeven aan Anna, zoals hij haar eerder had beloofd.

Ik schilder nooit precies wat ik zie, en toch: zonder beeld en zien was ik nooit gaan schilderen.

Achter zich hoorde hij Anna’s lichte voetstap en haar stem: ‘Barts aquarel hangt goed, maar dit, Jock, kan beter geplaatst... Wat vind je? Zullen we de lampen anders richten, of moeten wij het een beetje meer naar rechts hangen?’

We! dacht Jock. Wij!

‘Ik vind het een erg mooi schilderij, Jock. – Kijk niet ongelovig, jij vindt dat zelf ook! – Xan en ik maken iets lekkers voor je klaar. Akke heeft gezegd dat je te mager bent geworden. En hij vindt, als ouderwetse man, dat ik daar wat aan moet doen...’

‘Onzin,’ zei Jock.

Ik doe alles voor je omdat ik van je hóú, op alle manieren die ik kan, op alle manieren die jij wilt…

Precies wat ik probeer… Ik zal alles doen wat jij wilt, dat is het enige waar ik zeker van ben. Jock deed zijn ogen dicht, opeens een beetje moe.

Anna ging bij hem zitten. ‘Je wordt weer Creatief Begeleider,’ zei ze, ‘over een paar weken nog maar; dan zul je weer helemaal gezond zijn...’ Ze temperde haar stem: ‘Wil je – zodra je kunt – mij dan een nacht meenemen en me het Blinkende Bed laten zien?’

En daar slapen, samen? Jock zei niets, glimlachte: Zullen wij zó lang wachten?

Anna glimlachte ook, kuste hem en vluchtte weg naar de keuken, al had ze daar eigenlijk niets te doen, omdat Xan er bezig was.

Jock schrok even van Vlam, die op zijn knieën was gesprongen, erop balanceerde, ging liggen en naar hem opkeek, met een glinster-groene, raadselachtig-doordringende blik.

Poes? Kat? Jock hield zich roerloos.

Waarom sta je niet op, dom mens, loop je niet rond, speel je niet – ernstig – met mij?

Jock keek de kat in de ogen, en zag oneindig en eindig leven; heden, verleden en toekomst. Hij keek langer en zag wouden en wildernissen, hij keek nog langer en zag de ogen van Vlam.

Het spijt me, Vlam, ik loop op krukken, en als ik over een week of wat niet meer op krukken loop, ben ik volgens jou waarschijnlijk nog steeds een mens op krukken, want...

Hij bleef de poes aankijken en hield zijn adem in.

Anna kwam weer binnen en dekte samen met Xan de tafel. Xan zette er alle lekkere dingen op en verdween. ‘Kom je...’ begon Anna.

Stil... ‘Kijk.’

Vlam was van Jocks knieën gesprongen, zat op de grond en likte zich. Anna kwam achter Jock staan en bewoog haar handen liefkozend om zijn hals, over zijn schouders.

Vlam sprong op de bank tegenover hen en rolde zich in elkaar.

Jock fluisterde:

‘Heb je het gezien, Anna? We hebben de tijgers uit laten sterven, maar wat hier bij ons woont: Iets om erg zuinig op te zijn!’

Hij voelde Anna’s handen op zijn schouders, haar kin op zijn hoofd, toen ze zacht antwoord gaf:

‘Ja. Jij merkte het al toen je haar voor het eerst zag. Herinner je je nog die maandag, weken geleden?... Ik kan niet zo goed praten als jij, Jock,’ fluisterde ze, ‘maar ik heb weer een gedicht geleerd... Het is niet zo oud als dat andere en ik zal maar één couplet voor je opzeggen. Je kunt het ook lezen, helemaal, in dat echte boek, dat ik van meneer Ing heb gekregen; het ligt bij de voorleesoorknoppen in de kast...’

Jock pakte haar handen ruw beet en kuste ze teder. ‘Zeg niets, zeg niets!’

Anna zei: ‘Ja wel, toch wel. Kijk naar Vlam, liefste Jock. Luister heel even naar een stukje van een gedicht, uit een oude taal – Duits – vertaald. Het gedicht van een vrouw, net als ik:

En nu – is zij gewoon weer: Poes,

doet of ze slaapt en verder zwijgen.

Maar het was een Tijger die mij riep,

met klauw, staart, ogen van een Tijger.’[16]

[16]Liesel Linn: ‘Die Tiger-Katze’/Den Haag/Köln 1981, het laatste couplet

naschrift

1. Originele titel van het gedicht Onder de Roos: under the rose (The Song of the Wanderer) door walter de la mare, Engels dichter, 1873-1956. Vertaald door Tonke Dragt. Uit: Collected Rhymes and Poems, Faber & Faber, 1944. (Compleet geciteerd in deel 5, hfdst. 10 – pag. 397)

2. Het versfragment aan het slot: laatste couplet van die tigerkatze door liesel linn (1981). Vrije vertaling uit het Duits, met toestemming van de dichteres.

3. Naam van de stad nieuw babylon (New Babylon) afkomstig van Constant (Nieuwenhuys). Zie ook voetnoot op pag. 219

4. Dank aan de vrienden die mij desgevraagd technische, medische en andere wetenschappelijke adviezen gaven.

5. De spelling van namen, uitleg van afkortingen meestal volgens de Grote w.p.w. – Westelijke-Praattaal- Woordenschat (vnl. voor Eurikaans en Nieuw-Babyloons), 11e-editie.

tonke dragt

Tonke Dragt

Torenhoog en mijlen breed

Naar wouden heeft Edu zijn hele leven al verlangd. Op aarde zijn de bossen inmiddels verdwenen, en daarom is hij planeetonderzoeker geworden. Hij wil naar Venus, waar nog wel wouden zijn. Op Venus hebben de mensen zich echter teruggetrokken onder een veilige koepel. Ze zijn bang voor alles wat met de natuur te maken heeft. En de gevaarlijke wouden zijn verboden toegang voor iedereen!

Daar verzet Edu zich tegen. Hij wil zelf ervaren wat volgens de computers zo gevaarlijk zou zijn en gaat wandelen in het woud.

Het gevaar blijkt heel anders te zijn dan hij ooit had kunnen vermoeden... Dit boek werd bekroond met de Nienke van Hichtumprijs en in 1990 door NRC Handelsblad uitverkoren als een van de allermooiste jeugdboeken.

Bestel Torenhoog en mijlen breed.

Table of Contents

Ogen van tijgers

inhoud

noot vooraf

deel een

1 De schilder

2 Route Z

3 De schilder

4 Route Z

5 Ex-planeetonderzoeker

6 Een meisje en een kat

7 De minderjarige

8 Nog een meisje en een kat

9 De schilder

10 Ex-planeetonderzoeker

11 Jock Martijn

12 Creatief Begeleider

13 De minderjarige

deel twee

1 Ruimteschip Avondster

2 Jock Martijn

3 Anna

4 Jock Martijn

5 Bart Doran

6 Bart Doran, Jock Martijn

7 Jock Martijn

8 De schilder

9 Planeetonderzoeker Elf

10 Schilder-en-planeetonderzoeker

11 Creatief Begeleider

12 Xan

13 Planeetonderzoeker Elf

deel drie

1 Jock Martijn

2 Anna

3 Jock Martijn

4 Bart Doran

5 Jock Martijn

6 Akke

7 Jock Martijn, A. Akke

8 Jock Martijn, Bart Doran

9 Jock Martijn

10 Jock, Anna

11 Anna, Edu

12 Jock Martijn, Bart Doran

13 Begeleider?

deel vier

1 Jock Martijn

2 Twee dagen tot donderdag: dinsdag

3 Woensdag: morgen

4 Woensdag: middag

5 Woensdag: avond

6 Donderdag: Afroini

7 Donderdag: Edu Jansen, galerie Mary Kwang

8 Donderdag: drie planeetonderzoekers

9 Vrijdag: Creatief Centrum

10 Vrijdag: Anna, Edu, Jock

11 Zaterdag: Robot-Technische-Dienst

12 Zaterdag: Akke, en Anderen

13 Zondag: tentoonstelling

deel vijf

1 Leugen, waarheid

2 Dromen, werkelijkheid

3 Oorzaak en gevolg

4 Gedachten, daden

5 Concreet, abstract

6 Geloof het, of niet

7 Vlucht, aanval

8 Nachtmerrie

9 Nacht: vriendschap, en méér

10 Ochtend: vriendschap, en méér

11 Slapen

12 Ontwaken

13 Vandaag, gisteren, vandaag, morgen, overmorgen

epiloog:

naschrift