Thea Beckman

Stad in de storm

Lemniscaat

Rotterdam

Zilveren Griffel 1980

INHOUD

01. HET WEGEN VAN DE HEKS

02. DE SCHOOLMEESTER VAN OUDEWATER

03. DE WILDE MEID

04. DE OORLOGSVERKLARING

05. DE VERSCHRIKKING VAN AUGSBURG

06. HET OPROER

07. DE HELD VAN LOBITH

08. DE BEZETTING

09. HET DRAMA OP HET GROENE ZOODJE

10. DE DESERTEUR

11. DE VAL KLAPT DICHT

12. WONDEREN KOMEN IN DRIEËN

13. SPANNENDE DAGEN

14. DE HELDENDAAD

15. DE LACHENDE LENTE

16. GESNAPT

17. NOGMAALS GerritJan

18. BEVRIJDING

19. TELEURSTELLING

20. HET SINJOORKE

21. VERNIETIGING

22. DE VRIJBUITERS

BRONNEN

1. HET WEGEN VAN DE HEKS

Sinds de vroege ochtend luiden de klokken van de Domtoren. Op de Oude Gracht hangen uit enkele vensters vlaggen halfstok. Gisteren werd bekendgemaakt dat koning-stadhouder Willem III is overleden.

Ik kan niet zeggen dat de verslagenheid onder de burgerij groot is. Zondag zal de predikant wel een toepasselijke tekst aanhalen en twee uur volpraten over de deugden van de vorst die van ons heenging. Ik geef het toe: stadhouder Willem III was op staatkundig gebied een groot man. Een vader van zijn volk is hij echter nooit geworden... We bewonderden hem, we beminden hem niet. Toch gaf de tijding me een schok. Ik moest opeens sterk denken aan dertig jaar geleden, aan het rampjaar 1672 - de enige keer in mijn leven dat ik deze Willem van Oranje van nabij heb gezien. Dat was het jaar van zijn benoeming tot stadhouder, maar vooral het jaar waarin ik de mensen leerde kennen die zo’n grote invloed op mijn verdere leven hebben gehad: Joris, Lina, Elisabeth, Herman Saftleven en niet te vergeten Volkert Volkertsz, die nu wel zal branden in de hel. Hoe jong en naïef was ik toen nog! Maar ook: hoe opwindend was het leven, vol met wilde, heerlijke en vreselijke gebeurtenissen. Het ene uur was ik onuitsprekelijk gelukkig, het volgende ogenblik diep wanhopig, om een dag later weer het gevoel te krijgen dat ik boven de stad uit moest springen...

Ik ben geen dichter, ik kan geen fraaie volzinnen neerpennen die aan lezers de uitroep ontlokken: Wat is hij knap! Toch wil ik, meester Hans Ortelius, boekhandelaar en drukker te Utrecht, voor mijzelf en in alle eenvoud dat verleden terughalen. Ik wil die veelbewogen dagen opnieuw beleven alsof er geen dertig jaren tussen liggen, alsof het heden niet voorjaar 1702 is, maar die stralende lentedag van 1672, toen de zon op de IJssel scheen, toen ik aan dek stond van de trekschuit naar Oudewater en keek naar het bruine jaagpaard, maar vooral naar de jonge jaagknecht die het dier op de hals klopte en lachend naar mij omkeek...

Want daar begon het allemaal mee.

Ik was voor het eerst van mijn leven alleen op reis en stond in de nog gure wind op het dek van de trekschuit. Ik keek naar de voorbijglijdende groene oevers, naar de nog kale bomen wier fijne takken in de koele blauwe lucht priemden. Langs de oevers bloeiden voorjaarsbloemen: geel, blauw, wit. Het bruine jaagpaard stak er prachtig tegen af. Over het hoge weggetje ratelde een kar; een boer in een donkerblauwe kiel riep iets naar het jagertje, dat vrolijk antwoordde. Overal in het wijde landschap draaiden de molenwieken; het was of ze niet alleen water maalden maar ook zonlicht, wind, klanken. Het speet me dat ik mijn tekengerei niet bij me had. Ik verlangde ernaar al dat schoons, die hoge lucht met de zeilende wolken voor eeuwig vast te leggen. Het jagertje op zijn bruine paard keek om en lachte tegen mij. Hij leek jong, lenig en opgewekt, alsof de tintelende lenteochtend ook zijn bloed aan het bruisen had gebracht.

Mijn oren tuitten nog van de waarschuwingen die Moeie Neele me had meegegeven toen ze in de vroege ochtend mijn knapzak vulde met peperkoek en bruinbrood. Met een geheimzinnig gebaar stopte ze me een paar extra schellingen toe en kreeg het daarbij nog meer op de heupen.

‘Denk erom Hans, niet aan brandewijn besteden. En pas op voor zakkenrollers. Verlies je knapzak niet uit het oog, overal loeren gauwdieven. En blijf in het roefje; met die koude wind haal je je nog een ziekte op het lijf...’

Enzovoort, alsof ik vijf jaar oud was in plaats van vijftien!

Maar in het roefje zaten mensen eindeloos te zeuren over oorlogsgevaar en politiek, aan dek scheen de zon. Daarom ging ik naast de schipper staan om de wind door mijn haren te voelen waaien en te zien hoe we de haven van IJsselstein binnenvoeren, waar de meeste passagiers even aan land gingen om in de herberg een hartversterking te halen.

Ook na IJsselstein bleef ik aan dek om te zien hoe het jagertje het paard met schallende stem aanmoedigde, terwijl hij naar de meisjes op de oever wuifde en er intussen voor zorgde dat de jaaglijn niet slap kwam te hangen en niet verward raakte in de struiken; hoe hij voorkwam dat de schuit in de bocht tegen de beschoeiing liep. Bij dat alles bleef hij maar lachen als de lente zelf. Ik vroeg me af of hij het niet koud had. De gure wind sneed door mijn wollen mantel, en hij droeg niets dan een blauwe kiel, een haveloze broek en klompen. Zijn armoede scheen hem echter nauwelijks te hinderen.

We gleden langs de Benschopper Poort; het tolhuis verdween achter een bocht. Toen waren we op de IJssel, met de luisterrijke groene oevers, het vonkende water, de passerende zeilboten. In Heeswijk kwamen weer nieuwe passagiers aan boord maar nog altijd kon ik er niet toe komen wat warmte te zoeken in het roefje. En toen Montfoort in zicht kwam, met de prachtige torens en molens, vergat ik op slag de koude wind. Het was of we een sprookje binnenvoeren. Hier zouden we een halfuur blijven liggen en omdat ik intussen flink honger had gekregen haalde ik een groot stuk peperkoek uit mijn knapzak en liep kauwend de kade op. Het jagertje was bezig het bruine paard te drenken, terwijl hij het zacht toesprak, op de hals klopte en over de neus aaide. Het was niet eens een mooi paard, maar hij ging ermee om of het zijn broertje was. Wat mij zo in die jonge vent aantrok wist ik zelf niet, maar opeens stond ik bij hem en sprak hem aan.

‘Je schijnt nogal schik in je werk te hebben.’

Lachend keek hij op.

‘Heerschap, ik heb altijd schik,’ antwoordde hij opgeruimd. ‘Hé, waarom ben je uitgestapt? Ik dacht dat je naar Oudewater moest.’ Het verraste mij dat hij dat wist.

‘Is het niet koud zo langs dat jaagpad?’ vroeg ik in het wilde weg. ‘De wind is gemeen.’ Toen schrok ik zelf van mijn opmerking, want misschien vond hij een toespeling op zijn haveloze kleren niet prettig. Het scheen hem echter niets te kunnen schelen, want hij lachte alweer.

‘Welnee heerschap, daar kan ik wel tegen. En de zon schijnt! Ik heb het wel bozer meegemaakt.’

‘Dat geloof ik. Doe je dit werk al lang?’

‘Een maand of acht.’

Dus ook de hele afgelopen winter, bedacht ik. Zonder mantel en in die dunne gerafelde broek? Geen wonder dat hij mij met heerschap aansprak. Ik had mijn zondagse pak aan en de mantel die Moeie Neele in november voor me had gemaakt van zuiver Leids laken. Maar hij was een paar jaar ouder dan ik en opeens geneerde ik me een beetje. Daarom zei ik snel: ‘Ik ben Hans Stevenszoon Ortelius, ik kom uit Utrecht. Mijn vader heeft een boekwinkel en drukkerij. Hoe heet jij?’

‘Joris.’

‘En verder?’ In die tijd vond ik het nog belangrijk om te weten uit wat voor familie iemand kwam. Hij wierp liet hoofd in de nek en schaterde. ‘Verder niks. Mijn vader is de blauwe hemel daarboven, mijn moeder de warme bruine aarde. Soms, als de schipper een goeie bui heeft, noemt-ie me het sinjoorke.’

Dat kon ik me voorstellen. Met zijn donkere ogen en zwarte haren had hij iets zuidelijks over zich. Ik stak hem een stuk peperkoek toe. ‘Ah, dat zal erin gaan,’ riep hij dankbaar. On middel lijk zette hij zijn witte tanden in Moeie Neeles baksel. Toen zei hij, alsof hij me iets moois toevertrouwde: ‘Ik ben een vondeling, Hans Stevenszoon. Op een natte herfstochtend werd ik gevonden op de stoep van het Amsterdamse weeshuis en volgens de regenten was ik toen zo’n jaar of twee oud. Ik kon nog niet goed praten of lopen; alles wat ik kon zeggen was: ikke Jovis. Later leerde ik dat dat de naam was van een heidense godheid, dus noemden ze mij Joris. Als ik nu mijn naam moet opgeven zeg ik maar: Joris Niemandszoon, dat klinkt niet eens zo slecht.’

Ik moest erom lachen ofschoon ik met hem te doen had. Maar kon je medelijden hebben met iemand die zo zonnig uit zijn ogen keek?

‘Ik begrijp het,’ zei ik deftig. ‘De vader van het weeshuis heeft je uitbesteed bij de schipper van de trekschuit.’

Hij grinnikte zo onbekommerd dat het mijn hart goed deed. Terwijl hij de oude deken over de schoft van het paard recht trok, riep hij vrolijk: ‘Mij besteedt niemand uit, heerschap, dat doe ik al jarenlang zelf. Hoe lang denk je dat ik het in dat weeshuis heb uitgehouden? Dat was toch niets voor mij! Alles ging daar volgens de regels en we werden er zo volgegoten met waterpap en stichtelijke teksten dat ik er mal van werd. Ik ben weggelopen zo gauw ik mezelf slim genoeg vond om op eigen benen te staan. Het was toen midden in de zomer en voor het eerst in mijn leven kreeg ik iets anders te zien dan hobbelige straten, arme drommels en stenen huizen. Ik zag de wereld! Zo groen als een smaragd, zo groot en hoog en wijd als nooit een kerk is gebouwd. Ik zong als een leeuwerik en ik liep maar... Ik weet niet meer hoe ik mijn kostje bij elkaar scharrelde, ik zal wel gebedeld en gestolen hebben, ’s Nachts sliep ik in een hooiopper of zomaar onder de bomen. Pas toen het winter werd begreep ik dat ik onder dak moest komen. Wat ik niet allemaal heb gedaan de laatste zes jaren! Zo was ik zelfs een hele tijd duvelstoejager en lijfknecht van een oude zonderling in ’s-Gravenhage. Van die man heb ik veel geleerd. Een kabinet vol rariteiten had hij, de wonderlijkste machines stonden er, en vreemde opgezette beesten. Maar ook werktuigen uit verre landen... Eén ding kon die man niet verdragen en dat was onwetendheid. Zodra hij merkte dat ik iets niet wist, overviel hij me met een woordenstroom waaraan geen einde leek te komen.’

Joris lachte hartelijk. ‘Daarom werd hij ook door de meeste mensen gemeden als een watervloed. Maar ik luisterde graag naar hem. Hij was een beetje verbitterd. De wereld zoals die reilt en zeilt beviel hem niet en hij maakte daar ook geen geheim van.’ Stralend voegde het sinjoorke eraan toe: ‘Wat ik vooral van hem leerde was goed uit mijn ogen kijken, schijn van werkelijkheid onderscheiden, nooit onder de indruk raken van deftigheid en ijdel vertoon. O, ik kon best met die man opschieten.’

‘Waarom ben je niet bij hem gebleven?’ vroeg ik. Ik zag het voor me: een mopperende oude geleerde met één leerling, die alles wat zijn meester hem vertelde opzoog en vasthield, om het later grinnikend te herkauwen.

‘Hij ging de weg van alle stervelingen, Hans Stevenszoon. Op een morgen vond ik hem dood in zijn bed. Het speet me wel. Ik had het goed bij hem en ik geloof niet dat hij al uitgepraat was.’ Joris, die even ernstig had gekeken, haalde de schouders op en zijn lach brak weer door. ‘Nou, toen moest ik opnieuw beginnen en ik werd smidsknecht, straatveger, scheepsmaatje, paardenknecht, dagloner. Op het ogenblik ben ik het jagertje. Wie weet wat ik morgen zal zijn? Voorlopig bevalt dit leventje me wel. Altijd buiten, altijd onderweg en telkens andere mensen om mee te praten.’

Ik knikte, ik bewonderde hem mateloos. En eer ik het besefte stond ik voor die armoedige jónge vent mijn hele hart uit te storten: ‘Vader vindt het vanzelfsprekend dat ik ook drukker en boekverkoper word. Maar ik zou liever kunstschilder worden.’ Wild sloeg ik met mijn armen in het rond. ‘Dit alles... ik zou het willen schilderen, vasthouden voor eeuwig. Het is zo mooi.’

Joris grinnikte.

‘Dat heb ik gemerkt! Je stond op het dek en je keek je ogen uit.’ Het streelde mijn ijdelheid dat hij me had opgemerkt. Ik had me dus niet vergist toen ik dacht dat hij speciaal naar mij had omgekeken en gelachen.

‘Het drukkersvak,’ draafde ik door, ‘brengt goed geld op maar gevaarlijk is het ook. Vorige maand verloor een van onze knechts drie vingers onder de pers. Ik stond erbij... mijn hart draaide om in mijn lijf, dat kan ik je wel vertellen. Het was of mijn eigen vingers verpletterd werden en het werd me zwart voor de ogen. Kun je je dat voorstellen, Joris, drie vingers kwijt van je rechterhand. Je kunt dan nooit meer een tekenstift vasthouden!’

‘Ach kom. Aan je kleren te zien heb je zo’n slecht leven niet, Hans Stevenszoon.’

‘Nee, maar het is niet wat ik écht wil.’

‘We willen zoveel niet,’ antwoordde Joris luchtig, ‘we willen ook niet dat de Republiek in oorlog raakt met Engeland en Frankrijk. Toch gaat dat onvermijdelijk gebeuren.’

‘Ja. Ze zeggen dat Lodewijk XIV jaloers is op onze welvaart.’

Joris schaterde het uit.

‘Op wiens welvaart? De mijne?’ riep hij uitbundig. Ik geloof dat ik een kleur kreeg van schrik. Onwillekeurig gleden mijn blikken langs die haveloze broek, naar de gerafelde mouwen van zijn kiel. ‘De veelgeroemde welvaart van de Republiek der Zeven Provinciën,’ vervolgde hij, plotseling ernstig, ‘bestaat alleen voor de bovenlaag, vriendje. Voor regenten en hun aanhang, voor de ambtenaren, de hofkliek, de officieren, voor de patriciërskooplui en misschien voor een aantal ambachtslieden als jouw vader. Maar wat denk je van de smalle gemeente, van het gewone volk dat al die rijkdom van de grote heren bij elkaar moet werken? Toen ik deze winter het ijs moest openhakken voor de trekschuit, dacht ik soms dat mijn handen zouden afvallen. Drie paarden heb ik zien creperen bij gebrek aan goed voer. Ik heb verstijfde bedelaars langs het jaagpad gezien, doodgevroren. Ik heb een vrouw met een kind door het ijs zien zakken omdat ze geen geld had voor de tolbrug bij Gouda. Ik zag een boerderij in vlammen opgaan omdat de boer met Sint-Maarten tot de ontdekking kwam dat hij de pacht niet kon betalen en uit zijn hoeve zou worden gezet. Uit wanhoop stak hij het woonhuis en de stallen aan. Trouwens... zijn hoeve? Je kunt nauwelijks meer boeren vinden die geen pachters zijn van de rijke heren uit de stad! Staat dat ook in de stichtelijke pamfletjes en prekenbundels die jouw vader drukt? Natuurlijk is de Republiek het rijkste land ter wereld, maar wie profiteren daarvan?’

‘Nou ja,’ prevelde ik verlegen, Verschillen zijn er altijd geweest en zullen er altijd blijven.’ Ik hoopte vurig dat hij weer zou lachen. Hij knikte alleen maar.

‘Dat hebben ze mij in het weeshuis ook voorgehouden, makker. De Lieve Heer heeft die verschillen uitgedacht en wij moeten erin berusten. Wel honderd keer heb ik het de predikanten horen uitleggen. .. Maar toen ik die arme vrouw door het ijs zag zakken dacht ik: het klopt toch niet helemaal. De verschillen zijn wel érg groot. Waarom woont de een op een landgoed met dertig kamers en moet de ander zijn leven verliezen bij gebrek aan een halve duit? Er is nog geen predikant geweest die me op die vraag een duidelijk antwoord kon geven. Maar kom, ik zie de schipper wenken, hij wordt ongeduldig. Straks foetert hij me uit om me erop te wijzen dat hij me geen twaalf stuivers per dag betaalt om de passagiers te amuseren met reisverhalen.’

En eindelijk, de hemel zij dank, was daar weer die onbekommerde lach. Snel stopte ik nog een stuk koek in zijn handen en keerde terug naar mijn plaatsje aan dek.

Bij de afvaart van Montfoort viel me op hoe Joris het paard bij het aantrekken zoveel mogelijk spaarde door ook zich zelf in het gareel te werpen. De schippersknecht duwde uit alle macht met een lange stok om de schuit van de kade te krijgen. Langzaam, heel langzaam kwamen we in beweging, de strook water werd breder, eindelijk kreeg de stroom het vaartuig te pakken en gleden we weer de Hollandse IJssel op.

Dat sinjoorke werkt als een paard, hij heeft bijna geen kleren aan zijn lijf en toch is hij geen domme jongen, dacht ik beklemd. Ik moet bekennen dat ik toentertijd een tamelijk hoge dunk van mezelf had. Ik was de zoon van een gegoede boekhandelaar in Utrecht, ik had twee jaar Latijnse school achter de rug en een verzekerde toekomst voor me. Al ging mijn hart meer uit naar de schilderkunst dan naar het drukkersvak, ik vond het leven zo kwaad nog niet. Slechts eenmaal had ik werkelijk verdriet gekend; dat was toen mijn moeder stierf. Maar Moeie Neele, een oude tante van vader, had snel haar plaats in onze huishouding ingenomen en dat vergoedde veel. Het leven in Utrecht verliep rustig, elke dag leek op de vorige. Met het godsdienstige geharrewar waarmee de geleerden van de Hogeschool zich bezighielden, bemoeiden we ons niet, al leverde hun pennenstrijd ons veel werk op. Evenmin wond ik me op over de tegenstelling prinsgezind-staatsgezind, die zovele gemoederen in vlam zette. Vader was gematigd prinsgezind en kwam daar rond voor uit. Hij vond de politiek van raadpensionaris Johan de Witt verkeerd.

Deze zonnige ochtend had Joris me plotseling een andere kant van het leven laten zien: die van de zwervers, arme drommels, vondelingen, weeskinderen. Natuurlijk wist ik dat er armen bestonden die afhankelijk waren van de liefdadigheid. Als de meeste gegoede burgers schonk ook mijn vader jaarlijks een vast bedrag aan de diaconie. Elke zondag waren er collectes in de kerk: voor de wees- en gasthuizen, voor de brooduitdelingen aan de allerarmsten. De Republiek ging er prat op dat in haar contreien geen mens stierf van honger.

Ik had ook altijd gemeend dat de wereld zo ingericht behoorde te zijn. Het korte gesprek met Joris had me nu opeens aan het twijfelen gebracht. Het was waar: de Republiek der Zeven Provinciën was het rijkste land ter wereld, zo klein als het was. De Hollandse handelsvloten bezeilden de hele aardbol en brachten miljoenen het land in. De aandeelhouders van de Oost-Indische Compagnie wisten met hun geld geen raad en bouwden het ene lustslot na het andere langs de Amstel en de Vecht. De Hollandse drukkerijen voorzagen heel Europa van boeken, kranten en atlassen. Op de werven in Amsterdam en langs de Zaan werden niet alleen schepen gebouwd voor onze eigen vloten, maar evengoed voor Engeland, Frankrijk, Rusland en de Noord-Duitse vorstendommen. Amsterdam beheerste de goudhandel, de graanhandel, de specerijhandel, de goudmunterij. Kleine stadjes in de polders bouwden raadhuizen als paleizen. De Hollanders hadden de gezegende trekschuit uitgevonden en overal vaarten, grachten en kanalen gegraven ter verbetering van het binnenlandse verkeer. Er was een geregelde postdienst - ook op het buitenland, met mailboten die dagelijks op Engeland voeren. Ja, de Republiek barstte uit haar voegen van de rijkdom en toch... toch kon het gebeuren dat een arme vrouw geen halve duit bezat' voor de tolbrug bij Gouda. Dat op een ijzige winterdag mensen doodvroren langs de weg. Dat een slimme jongen als Joris Niemandszoon geen gave draad aan zijn lijf had. De predikanten mochten dan beweren dat God de armen had geschapen om ons in de gelegenheid te stellen door middel van liefdadigheid en goede werken de hemel te verdienen, maar je zult net als Joris toch maar het slachtoffer van zo’n bestemming zijn! Hoe had hij het ook weer gezegd?

‘Onze veelgeroemde welvaart bestaat alleen voor de bovenlaag. Het gewone volk moet de rijkdom van de grote heren bijeenwerken.’ Was dat zo? Ik vermoedde dat de oude zonderling bij wie hij een tijdje had gewerkt hem zulke ideeën had aangepraat. Hoewel...

Matrozen, handwerkslieden, boerenknechten verdienden net genoeg om niet van honger om te komen en daarvoor moesten ze ontzaglijk hard werken. Aan sparen of enige luxe kwamen ze niet toe. Dat was maar goed ook, zeiden de predikanten, want overdaad zou de eenvoudige mensen maar op het slechte pad brengen. Diezelfde predikanten echter koesterden grote bewondering en diepe eerbied voor de rijken en hun overdaad...

Ik probeerde het gepieker van me af te schudden. Zulke dingen mocht je helemaal niet denken, dat was zonde. Ik probeerde weer aandacht te schenken aan de voorbijglijdende oevers. Hoe mooi was dit land en wat hield ik ervan! Op een stralende lentedag als deze was het moeilijk je voor te stellen dat er ongelukkige mensen waren die té diep in de ellende staken om oog te kunnen hebben voor schilderachtige stadjes als IJsselstein, Heeswijk en Montfoort. Die te veel zorgen hadden om de torenspitsen boven het kale geboomte te bewonderen, of om te zien hoe glinsterend water tegen de steigertjes klotste, terwijl het gras schitterde.

In de middag arriveerden we in Oudewater. De trekschuit zou nog doorvaren, over Gouda naar Rotterdam, maar ik was nu toch blij dat ik aan land kon gaan. Ik nam afscheid van de schipper, slingerde de knapzak over mijn schouder en stapte de kade op. Ik zag dat Joris bezig was het paard uit te spannen. Het jaagpaard werd afgelost, hij niet. Hij moest een werkdag maken van zestien lange uren, waarbij hij nog te weinig verdiende om een nieuwe broek te kopen. Ik ging naar hem toe en hij keek op. Het was of ik recht in die brede warme glimlach van hem liep; dat maakte me innig gelukkig.

‘Zo ben je dan veilig aangekomen, Hans Stevenszoon,’ zei hij hartelijk. ‘Wanneer ga je terug?’

‘Morgenmiddag.’ Hij knikte bedachtzaam.

‘Dan zien we elkaar hopelijk weer.’

Het deed me goed te ontdekken dat hij daar ook met plezier naar uitzag. Ik tastte in mijn broekzak, waar ik Moeie Neeles schellingen had geborgen. Ik nam er twee en drukte ze Joris in de hand. ‘Hier, dat is voor jou,’ zei ik, stugger dan mijn bedoeling was. Ik schaamde me werkelijk; ik was weer het gegoede burgerzoontje dat liefdadigheid bedreef. Maar Joris keek blij verrast.

‘God zal het je lonen, Hans Stevenszoon! Waaraan heb ik zoveel goedgeefsheid te danken?’

‘Koop er maar een broek voor,’ zei ik snel. Grijnzend stak het jagertje de geldstukken weg.

‘Dat zal ik zeker doen. En als we vanavond in Rotterdam aankomen zal ik een pint bier op je gezondheid drinken. O ja, als je vanmiddag tijd over hebt, moet je eens naar het wegen gaan kijken op de Grote Markt. Dat is altijd de moeite waard.’

Eerst begreep ik hem niet. Op de Waag te Utrecht had ik honderden keren goederen zien wegen.

‘Wat is daaraan te zien?’

‘Ik hoorde net vertellen dat ze vanmiddag een heks gaan wegen. Natuurlijk zal dan blijken dat ze geen heks is. Maar het is een mooi spektakel, neem dat van mij aan.’

Ik had erover gehoord en werd meteen nieuwsgierig.

‘Wanneer is dat dan?’

‘Deze middag. Als je flink doorstapt kun je het nog zien.’

Nu kreeg ik opeens haast.

‘Ja, dat zal ik doen. Tot ziens, Joris.’

‘Tot morgen, Hans Stevenszoon.’

Ik rende weg. Mijn plan om de trekschuit te zien vertrekken gaf ik op; hoe dat in zijn werk ging wist ik nu wel. Maar het wegen van een heks, daar moest ik bij zijn!

Ik draafde over de kade, langs een smalle gracht, over een brug. Ofschoon ik nooit in Oudewater was geweest bedacht ik dat de Markt maar op één plaats kon zijn: daar waar de gracht heen liep

en waar platboomde schuiten konden komen. Ik had me niet vergist: achter de brug lag een groot plein dat het water overkluisde en dat rondom bebouwd was. Een volksoploop voor een van de huizen wees me verder de weg. De Waag in Oudewater was niet zo hoog en breed als die te Utrecht, maar het was een mooi gebouw met een zware houten luifel, twee verdiepingen en een trapgevel. De voordeur stond open; ook de benedenvensters waren geopend, en voor het gebouw verdrongen zich tientallen mensen. Ik wrong me naar voren met ellebogen en knieën. Een dikke vrouw schold me uit, ik kreeg een stomp van een opgeschoten jongen, maar daar trok ik me niets van aan. De kans om een heks te zien wegen wilde ik me niet laten ontgaan.

Ik wist dat er geregeld vreemdelingen naar Oudewater kwamen om zich te laten wegen en zich een certificaat te laten geven waaruit bleek dat ze een normaal gewicht hadden en dus geen toverkol konden zijn. De weegcertificaten van Oudewater werden over heel Europa door de rechtbanken gerespecteerd, want het was bekend dat de weging hier strikt eerlijk toeging, onder toezicht van de schout en uitgevoerd door een beëdigd waagmeester. Algemeen geloofde men nog dat een heks heel weinig woog, want hoe zou ze anders kunnen vliegen? In sommige streken wierp men mensen die van hekserij werden verdacht, kromgebonden in diep water. Als ze bleven drijven, was niets in staat hen nog van de brandstapel te redden. Zonken ze, dan werden ze opgevist en vrijgelaten - als ze tenminste niet verdronken waren. Het was een ruwe en onnauwkeurige manier van doen, want de wijde rokken en de lucht tussen die rokken hielden veel vrouwen een tijdje drijvende en dat bezegelde hun lot. Wegen was ook een manier om vast te stellen of iemand een tovenaar of een heks was. Maar met gewichten kon men knoeien. De Waag in Oudewater had de reputatie dat daar nooit werd geknoeid en wie een certificaat van deze stad kon tonen was veilig.

In de Republiek vonden al meer dan een halve eeuw geen heksenvervolgingen meer plaats. De klanten voor de Waag kwamen uit de Duitse landen, uit Frankrijk, soms zelfs uit Bohemen. Want in die streken woedde de heksenvervolging nog in volle hevigheid en kon schrikbarende vormen aannemen. Telkens wanneer in de buurlanden een epidemie van heksenwaan losbarstte kreeg de waagmeester van Oudewater het druk. Hij redde tientallen mensen het leven.

Met geweld werkte ik me naar voren. Ik wilde naar binnen, maar dat lukte niet. De grote benedenzaal was al stampvol mensen. Een heksenweging geschiedde in het openbaar en er kwam altijd veel volk op af.

Wie was het die vandaag een bewijs van onschuld kwam halen? Misschien een ongelukkige hugenoot uit Lyon, beschuldigd van toverij en kindermoord, die halsoverkop naar Oudewater was gereisd om zijn huid en vermogen te redden. Of een oude vrouw uit het Gulikse die als zondebok moest dienen voor de sterfte onder het vee bij haar buren. Of een Holsteinse boerin die het ongeluk had gehad een mismaakt kind ter wereld te brengen en daarom door haar man werd beticht van omgang met de duivel... Later, toen ik het boek van Balthasar Becker had gelezen, besefte ik dat die hele heksenwaan puur bijgeloof was. Maar op het moment dat ik me tussen de lijven van opdringende mensen heen wrong om een heksenweging in Oudewater te zien, wist ik nog niet beter of heksen en tovenaars bestonden werkelijk. Alleen, je kon het bewijs niet leveren en in de Republiek werden geen mensen ter dood veroordeeld zolang hun schuld niet zonneklaar was aangetoond. Een enkele beschuldiging telde niet, die kon evengoed voortkomen uit afgunst, haat of sensatiezucht. De Republiek had daarom wijs en humaan de heksenvervolging afgeschaft onder het motto: we kunnen beter honderd schuldigen laten lopen dan één onschuldige ten onrechte veroordelen.

Terwijl ik me een weg naar voren baande moest ik daaraan denken en een mateloze trots schoot in mij omhoog. Hoe beschaafd was de Republiek der Zeven Provinciën vergeleken met de gruwelen die in andere landen plaatsvonden!

Ik zag dat zich op de vensterbanken kwajongens hadden genesteld. Omdat ik met alle geweld wilde zien wat zich daarbinnen afspeelde trok ik een van die jongens aan de benen naar beneden. Snel hees ik mezelf op en toen hij mij op zijn beurt wilde wegtrekken schopte ik hem hard tegen het borstbeen. Hij jammerde, vloekte me uit en ik vond mezelf gemeen, maar ik moest kunnen kijken. Misschien leefde in mijn hart dezelfde gedachte als bij al die andere nieuwsgierigen: Wie weet, het kan toch. Tot nu toe was het nooit voorgekomen dat iemand in Oudewater te licht werd bevonden, maar dat wilde niet zeggen dat het nooit zou gebeuren. Vanaf mijn hoge zitplaats kon ik recht de zaal inkijken. Aan de linkerkant was een verhoging getimmerd; daarop stond een tafel waarachter de schout en de waagmeester zaten. Achter in de zaal was een bascule, opgehangen aan zware zolderbalken. De twee houten platformen van de weegmachine hingen precies in evenwicht. Een hoekje van de zaal was afgesloten door een gordijn. Daarachter moesten de mensen die zich lieten wegen, zich uitkleden en laten onderzoeken op verborgen gewichten. Het was voorschrift dat men gewogen werd in niets dan een dun hemd, waarin het onmogelijk was stukken lood of andere zware voorwerpen te verbergen.

Het gordijn werd opzijgeschoven en de vroedvrouw die het onderzoek had verricht, kwam te voorschijn, gevolgd door een vrouw in het lange voorgeschreven hemd. Ik hield de adem in. Ze was mooi. Zelfs ik, met al mijn vijftien jaren, zag dat onmiddellijk. Ze kon niet ouder zijn dan een jaar of vijfendertig. Wat vooral opviel was haar koperkleurige haar, dat losgemaakt over haar schouders golfde. Onder het dunne hemd schemerde haar goedgebouwde lijf; ze moest lange benen hebben en ze liep fier rechtop, de kin in de lucht, de mooie borst vooruit alsof ze de gapende menigte moest tarten.

Zonder aarzelen stapte ze op het houten platform van de bascule, terwijl de weegknecht onder het toeziend oog van de waagmees- ter gewichten op de tegenhanger stapelde. De menigte, die bij het zien van de vrouw even bewonderend had gemompeld, werd nu doodstil. Ik geloof dat iedereen de adem inhield.

Toen zag ik het meisje.

Eigenlijk zag ik vooral haar ogen, die strak op de bascule gevestigd bleven. Ze was mét de mooie vrouw achter het gordijn vandaan gekomen, maar ze droeg geen hemd. Ze stond daar in een eenvoudig blauw jurkje en keek toe. Ze kon niet veel ouder zijn dan ikzelf, maar nog nooit had ik zoveel intense spanning en concentratie op een mensengezicht gezien. Het was of ze de weegplateaus wilde dwingen op het gunstige moment in evenwicht te komen. Ze stond onbeweeglijk, de handen ineengeklemd, licht voorovergebogen. Met haar loutere aanwezigheid beheerste ze het hele gebeuren. Althans, zo voelde ik het.

Ik lette niet meer op de handen die aan mij plukten en me van mijn mooie plaatsje probeerden te trekken. Ik besefte nauwelijks dat ik mij met al mijn spierkracht schrap zette en vasthield. Het was of die grote intense ogen van het kind mij op de arduinen vensterbank vastnagelden. Wie was zij? Hoorde ze bij die mooie vrouw?

Het wegen duurde lang. De knecht nam heel duidelijk geen enkel risico. Het werk moest uiterst secuur geschieden; van enkele ponden meer of minder kon een mensenleven afhangen. Zorgvuldig stapelde hij de gewichten op, terwijl de bascule rees en daalde. Wat ging er nu om in de vrouw die roerloos op het weegplat stond en toekeek hoe de knecht een vijfpondsstuk wegnam en verwisselde voor een vierponds? Hoe voelde het om gewogen te worden als stukgoed, wetend dat je hele toekomst afhing van een paar brokken ijzer en een in evenwicht gebrachte balans? Ik klemde me vast aan het kozijn en kreeg het gevoel alsof ik het zelf was die daar stond, die gewogen werd onder de felle blik van dat kind in haar blauwe jurkje. Plotseling richtte de weegknecht zich op: de balans hing in evenwicht. De waagmeester knikte, kwam achter de tafel vandaan, telde de gewichten op de tegenhanger, constateerde dat de knecht zijn werk goed had gedaan. ‘Eén honderd vierentwintig pond,’ galmde hij luid zodat het tot buiten toe te verstaan was. Een zucht van verlichting waaide door de toeschouwers. Fluisterend herhaalde men de mededeling. Voor een vrouw van dat postuur was het een normaal gewicht. De waagmeester beduidde haar dat ze van het weegplat af mocht komen; de griffier zat al te schrijven. Schout en waagmeester zetten plechtig hun handtekening onder het stuk: ...heeft gewogen 124 ponden zodanige gewichte als men ordinaris aldaer gebruyckende, accorderende dit gewichte wel met de natuerlijcke proportiën des Lichaems.’

De schout hechtte het zegel van de stad aan de oorkonde en overhandigde het document met een lichte buiging aan de vrouw. De omstanders juichten. Eindelijk bewoog zich het vreemde meisje. Ze keek op; één ogenblik haakten onze ogen in elkaar, trof die intense blik mij. Toen week de spanning van haar gezichtje, ze liep op de vrouw toe, greep haar bij de polsen en kuste de hand die het levensreddende certificaat vasthield. De vrouw sloeg een arm om het kind heen, drukte het tegen zich aan, zei iets. De tranen liepen over haar wangen.

Waarom heeft in de Republiek der Zeven Provinciën, zo rijk aan geniale schilders, geen van hen ooit deze opluchting, deze diepe ontroering op een groot doek in gloeiende kleuren vastgelegd? De Heksenwaag te Oudewater was evenzeer een voorbeeld van onze grootheid als de oorlogsvloten in het IJ of de pakhuizen langs de kaden.

De vroedvrouw nam de vreemdelinge weer mee achter het gordijn, waar ze het hemd kon uittrekken en haar eigen kleren aandoen. Achter mijn rug verspreidde de menigte zich. Er werd niet langer tegen me gescholden of aan me getrokken. Ik zat nog steeds in de vensterbank en keek naar het meisje dat op haar moeder wachtte. Ik vond dat ze een beetje leek op de zuster van GerritJan Vlieger, mijn beste vriend. Alleen was ze veel magerder dan Martha. En het zusje van GerritJan had ook niet zulke felle ogen... Maar ik was niet naar Oudewater gekomen om spichtige meisjes te bewonderen.

Ik liet me van de vensterbank glijden, wreef mijn stijfgeworden spieren en dacht: Jammer dat Joris het niet heeft gezien. Hij sprak zo minachtend over de hoge heren. Maar dit doen ze toch maar voor mensen wier leven gevaar loopt.

De zon zonk weg achter de trap- en klokgevels van de Markt. Ik begon weer honger te krijgen en het werd tijd dat ik datgene ging doen waarvoor vader mij naar Oudewater had gestuurd. Daartoe moest ik eerst het huis vinden van Volkert Volkertsz.

‘Hij woont aan de Grote Markt,’ had vader gezegd, ‘recht tegenover de Waag, je kunt niet verdwalen.’

Nee, en daarom haastte ik mij niet. Ik was voor het eerst van mijn leven alleen op reis. Toen ik in alle vroegte op de trekschuit stapte had ik me voorgenomen uit dit uitstapje alles te halen wat erin zat. Tot nu toe had ik dat ook gedaan. Eerst de vaart langs de mooie IJsseloevers, de kennismaking met het slimme sinjoorke, en nu had ik zelfs een van hekserij beschuldigde vreemdelinge zien wegen. Over gebrek aan afwisseling had ik beslist niet te klagen. En de dag was nog niet voorbij.

Ik bleef een tijdje rondhangen in de buurt van de Waag. De kramers op het Marktplein waren al bezig hun waren op te ruimen en op kruiwagens te laden. Geleidelijk aan vertrokken ze. Zou ik nu meteen naar meester Volkertsz gaan of eerst nog een poosje rondslenteren en de stad bekijken bij het laatste licht van de eerste mooie lentedag? De verleiding was groot. Maar mijn maag knorde; ik rekende erop dat de man mij een maaltijd en nachtverblijf zou aanbieden als ik niet te laat kwam aankloppen. Vooruit dan maar.

Even keek ik nog om naar het Waaggebouw en stokte. De vreemde vrouw en het meisje kwamen juist naar buiten. Ze letten op niemand, liepen dicht tegen elkaar aan. Wat zou ik graag naar hen toe zijn gegaan om hen aan te spreken, te vragen waar ze vandaan kwamen, te informeren of ik hen op een of andere manier kon helpen! Maar ik durfde niet.

Ze verdwenen om de hoek van de Hartsteeg. En met hen verdween het laatste zonlicht. Koude schaduwen vielen over het nu bijna verlaten Marktplein. Ik rilde en besloot mijn bezoek aan meester Volkertsz niet langer uit te stellen.

2. DE SCHOOLMEESTER VAN OUDEWATER

Meester Volkert Volkertsz woonde in het onaanzienlijkste huis aan de Markt. Links en rechts van zijn woning stonden patriciërshuizen van drie verdiepingen hoog, met klok- en trapgevels, glas-in-loodvensters, de gevels versierd met witte natuursteen die prachtig afstak tegen het rode metselwerk. Het huis van meester Volkertsz leek daartussen neergezet omdat er nog net enige ruimte was overgebleven voor een smal pandje, lager dan de andere, gewoon een bakstenen optrekje met smalle vensters en een smalle deur. Op die deur zat een met veel krullen versierde ‘caerte’ bevestigd waarop in fraai schoonschrift stond vermeld:

‘Mijn dienst, ik presenteer, om ieder zijn begeren Al wat hieronder staat perfect en wel te leren:

Muzijk, prompt lezen en wel schrijven,

Boekhouden, Cijfren ook, om koopmanschap te drijven.

Ook zal ik mij verplichten,

Te maken naar uw wens,

Geboorte- Jaar- en Trouwgedichten.’

Kortom: Volkert Volkertsz was schoolmeester. Jongens van gegoede ouders konden zich onder zijn straffe leiding bekwamen in de edele reken- en leeskunst, maar vooral in de schoonschrijfkunst. Schoonschrijven kon de meester uitstekend, al ontbrak er wel eens iets aan zijn spelling. Daarbij was hij koster van de Grote Kerk, hij was voorlezer en voorzanger, hij hield de notulen van de kerkenraad bij en schreef dopelingen in. Hij was ceremoniemeester bij familiefeesten en bruiloften, en schreef soms brieven voor de ongeletterden. Bovendien was hij in het geheim een vurig prinsgezind pamflettenschrijver.

Zo vurig was hij zelfs dat de vroede vaderen van Oudewater de drukkers aldaar hadden verboden de schotschriften van meester Volkertsz nog langer te publiceren. Weliswaar was er vrijheid van drukpers en kon iedereen schrijven of lezen wat hij wilde, maar wat deze schoolmeester ervan bakte was de heren bestuurders, allemaal aanhangers van Johan de Witt, te gortig. Wie de op rijm gestelde bladen las die aan meester Volkertsz’ pen ontsproten, moest ervan overtuigd raken dat Jan de Witt de duivel in vermomming was en dat in ’s-Gravenhage een sneeuwwit prinsenkind woonde dat met één vorstelijk handgebaar zowel Engeland als Frankrijk tot bedaren zou kunnen brengen, als die vervloekte raadpensionaris dat maar niet steeds verhinderde.

Zo bont kon meester Volkertsz het echter niet maken of er waren toch talloze mensen die zijn pamfletjes voor zoete koek opaten en er graag een of twee stuivers voor overhadden om zijn snorkende verzen te lezen. Vooral in Utrecht. Daarbij liepen de nuchtere Utrechters niet zo gauw warm voor de tegenstelling staats-prins, maar ze vonden de boutades van de Oudewaterse schoolmeester vermakelijk. Ze amuseerden zich met zijn kreupelrijmen, zijn schilderachtige woordgebruik, zijn overdreven verheerlijking van de jonge prins. Mijn vader verdiende goed aan die pamfletten en daarom verspreidde hij Volkertsz’ hartenkreten.

Ik had de man pas eenmaal in mijn leven gezien, toen hij enkele jaren eerder in Utrecht kwam, op zoek naar een drukker. Alles wat ik mij van hem herinnerde waren een waardige lange gestalte en een streng gezicht.

Ik klopte op de deur onder de ‘caerte’ en wachtte lang. Eindelijk werd de bovendeur voorzichtig geopend en ik zag een mager gezicht, een witte vlek in de toenemende schemering. Het was een vrouw. Ze hield een brandende vetkaars van slechte kwaliteit in de hand en hief die op om te zien wie de late bezoeker was. 'Goedenavond,’ zei ik beleefd. ‘Ik ben Hans Stevenszoon Ortelius, zojuist aangekomen met de trekschuit uit Utrecht. Ik kom de pamfletten halen die meester Volkertsz voor mijn vader heeft klaarliggen.’

Anders ging vader altijd zelf naar Oudewater, maar na het ongeluk van de knecht kon hij in de drukkerij niet gemist worden en was ik erop uitgestuurd. De vrouw bekeek me wantrouwig. Mijn degelijke uiterlijk en mijn jeugd schenen haar gerust te stellen. Ze opende nu ook de onderdeur, wenkte me haar te volgen en ging mij voor naar de woonkamer. Daar zat het gezin van de schoolmeester bij het licht van een walmend olielampje aan tafel. Eén blik op de tafel overtuigde mij ervan dat de pamflettenknutselaar ondanks zijn vele bijbaantjes niet rijk was. Of was hij alleen maar gierig? Omringd door zijn kroost: vier morsige kindertjes, bediend door zijn vrouw, een vroegoude sloof, zat de onderwijzer aan het hoofd van de tafel. Zodra hij vernam wie ik was nodigde hij mij uit de maaltijd met hen te delen. Ik schoof aan en kreeg een houten nap voorgezet. Maar gegeten werd er nog niet. Met eentonige neusstem - een teken van vroomheid - las de meester voor uit de bijbel. Een lang, vervelend hoofdstuk, terwijl midden op de tafel de pan boekweitpap koud stond te worden, de kindertjes doodstil zonder belangstelling toeluisterden en de ogen van de huisvrouw nieuwsgierig over mijn zondagse pak gleden.

Eindelijk sprak Volkertsz het amen uit en mocht de vrouw opscheppen. De pap was dun en smakeloos. Ik moest denken aan wat Joris me had verteld over het weeshuis waar hij zijn jeugd had doorgebracht: hoe ze hem hadden volgestopt met watergruwel en stichtelijke teksten. Bij meester Volkertsz was het opvoedingssysteem niet veel vrolijker; elke hap werd begeleid door een citaat uit de bijbel die opengeslagen naast zijn nap lag. Blijkbaar meende hij op die wijze zijn kroost de juiste levenswandel te moeten bijbrengen.

Hap, slik.

‘Heeft niet de mens enen strijd op aarde en zijn zijne dagen niet als de dagen des dagloners?’ De neusstem sneed vlijmend door mijn hoofd.

Hap, slik.

‘Alzo zijn mij maanden der ijdelheid ten erve geworden en nachten der moeite zijn mij voorbereid.’

Streng keek hij de tafel rond. De kindertjes knikten zonder gehoord te hebben wat hij zei. Hap, slik.

‘Gedenk dat mijn leven een wind is; mijn oog zal niet wederkomen om het goede te zien.’ De onderwijzer richtte zijn stekende blikken op mij en verwachtte kennelijk dat ik me nu schuldig zou voelen. Dus boog ik het hoofd en nam nog een hap koude pap. ‘Zo zal ik ook mijnen mond niet wederhouden, ik zal spreken in de benauwdheid mijns geestes, ik zal klagen in de bitterheid mijner ziel...’

Dat is uit het boek Job, herinnerde ik mij. Vergelijkt die man zich met Job of zit hij zomaar wat te citeren om indruk te maken op de drukkerszoon? Ik vond hem plotseling niet half zo indrukwekkend als een paar jaar geleden toen hij bij ons de drukkerij binnenschreed.

De pappot was leeg Meester Volkertsz ging voor in een lang dankgebed, ook weer vol citaten. ‘Mijn dagen zijn lichter geweest dan ene weversspoel, en vergaan zonder verwachting.’

Dat speet me dan oprecht voor hem.

Heb ik gezondigd wat zal ik doen, o Mensenhoeder? Waarom hebt Gij mij U tot doelwit gesteld, dat ik mijzelven tot een last zij?’ Het klonk /uur, het klonk eerder als een verwijt dan als dank. En opeens meende ik het te begrijpen. Zowel zijn vroomheid als zijn geschrijf kwamen voort uit machteloze jaloezie op zijn welgestelde buren, uit de vernederingen die hij waarschijnlijk ondervond van zijn leerlingen, die stuk voor stuk betere vooruitzichten hadden dan hun onderbetaalde schoolmeester.

Hoe kwam het dat ik het die avond zo helder zag? Zeker is dat mijn reis naar Oudewater, het gesprek met Joris Niemandszoon en de heksenweging iets in mij hadden wakker gemaakt. Ik had die dag zoveel nieuwe ontmoetingen gehad. Dat maakt je opmerkzaam, je let dan op zaken die je anders ontgaan. Dit in elk geval ontging mij niet: ik zat hier naast een zure, teleurgestelde man. Wat ik bij onze eerdere kennismaking had aangezien voor waardigheid, bleek nu niets dan zelfingenomenheid en verbittering te zijn. In die man huisde geen greintje gevoel voor humor, geen sprankje blijmoedigheid.

Volkertsz’ huisvrouw bracht de kindertjes naar bed, alle vier in één bedstee waarin al een vijfde kind bleek te liggen. Het was koud in het vertrek, de haard brandde niet meer. Bij het licht van de vetkaars nam de schoolmeester mij mee naar een opkamertje; de tussendeur bleef openstaan.

‘Ziehier mijn werktafel,’ sprak hij zalvend. Hij wees op een tafeltje dat overdekt was met papieren en voorbeelden van schoonschrijfkunst. ‘Het is een eer voor mij, mijn geschriften te mogen tonen aan de zoon van meester Steven Ortelius.’

Blijkbaar probeerde hij beleefd te zijn, maar hij meende het niet. Aan zijn toon kon ik horen dat het juist andersom was: ik hoorde mij vereerd te voelen.

‘Uw vader, jongeman, is een goed patriot,’ vervolgde hij met die akelige neusstem. ‘Alleen domoren en schurken kiezen partij voor die vermaledijde raadpensionaris en zijn kliek. Maar ik zeg je, God zal de corrupte dienaren van de staat straffen!’

‘Johan de Witt is niet corrupt,’ liet ik mij ontvallen. En dat was waar, een eerlijker mens kon je in de hele Republiek niet vinden.

Zelfs mijn vader had dat toegegeven.

‘Wie niet voor de prins is, is niet waard zich Hollander te noemen,’ galmde de schoolmeester verstoord. ‘De hele partij van de Loevesteiners is een grote dievenbende.’

Loevesteiners was de scheldnaam voor aanhangers van Johan de Witt. De meeste burgemeesters en regenten behoorden ertoe. Dat wil zeggen: de rijken. Ik weet niet waar ik de moed vandaan haalde om de man tegen te spreken, misschien kwam het omdat ik die namiddag de magistraat een vrouwenleven had zien redden in de Waag, maar opeens zei ik: ‘Gelooft u niet, meester Volkertsz, dat in alle vroedschappen en commissies toch wel mensen zitten die eerlijk en bekwaam zijn? Vandaag nog heb ik hier in Oudewater een heks zien wegen; ze was geen heks, ze had het goede gewicht. U had de opluchting op haar gezicht moeten zien, ze werd er zó mooi door...’

Volkertsz’ mondhoeken trokken nog verder naar beneden, zijn arendsneus priemde me bijna in de ogen.

‘Ja, dat kunnen ze,’ barstte hij uit, ‘de mensen op een weegschaal zetten alsof het balen wol zijn en zich er dan nog dik voor laten betalen, het dieventuig!’

‘Het is toch prachtig dat we hier geen heksen verbranden en dat we mensen van ver over de grenzen het leven redden door hun een oorkonde van onschuld uit te reiken! Waar anders ter wereld wordt zulk menslievend werk gedaan?’ draafde ik door, helemaal in vuur geraakt. ‘Oudewater mag trots zijn. Wie deze heksenwaag heeft uitgevonden verdient een standbeeld in zilver.’

Ik kon niet verdragen dat datgene wat mij die dag het diepst had getroffen, zo door het slijk werd gesleurd en minachtend werd afgedaan als ‘geldmakerij’.

‘Een schande is het,’ gromde meester Volkertsz. ‘Iedereen wordt hier maar toegelaten: joden, misdadigers, heksen, tovenaars, zelfs godloochenaars als Spinoza, Comenius, Cartesius... Zogenaamde geleerden die nergens meer veilig waren en hun toevlucht kwamen zoeken in de Republiek, waar alles maar mag en kan. Verdraagzaamheid noemen ze het. Ik noem het domheid, anders niet. Iedereen mag hier maar schrijven wat in zijn ketterse brein opkomt, het wordt nog gedrukt ook en verspreid in aller heren landen. Het is een godgeklaagd schandaal. Zelfs heksen en tovenaars zijn welkom, ze worden in bescherming genomen terwijl de duivel in zijn vuistje lacht. Maar wie zijn de slachtoffers van die perfide luchthartigheid, wie wordt door ketters en vreemdelingen, door joden en papisten het brood uit de mond gestoten? Dat zijn de brave burgers die de rechte wegen bewandelen, die de ware godsdienst aanhangen en een eerlijk handwerk verrichten.’

‘Vindt u het niet heerlijk om ergens te wonen waar verdraagzaamheid als een deugd wordt beschouwd?’ vroeg ik verbaasd. ‘Heerlijk is alleen God in de hemel. Hier beneden horen wij nederig, gehoorzaam en rechtzinnig te zijn,’ dreunde hij op belerende toon. ‘Maar de regentenkliek belijdt met de mond de gereformeerde godsdienst en staat tegelijkertijd toe dat joden pandjeshuizen exploiteren en dat die vervloekte pausendienaars, de katholieken, in elke stad en dorp hun missen kunnen bijwonen. Weet, jongeman, dat de Staten-Generaal plakkaten hebben uitgevaardigd waarbij de doodstraf is gesteld op het bijwonen van een mis, waarin alle priesters worden verbannen en het streng verboden is een paaps altaar op te richten. Maar die plakkaten zijn nooit uitgevoerd, het zijn zinloze wetten op papier. De papisten worden niet vervolgd, zomin als de heksen die het met de duivel houden, ’s Avonds kun je, als je op straat loopt, de orgelmuziek uit de schuilkerken horen en geen schout die ertegen optreedt, ofschoon het zijn plicht is. Alles wordt toegedekt onder de verstikkende deken van de verdraagzaamheid. O, deze lankmoedigheid zal nog eens onze ondergang worden.’

De bekrompenheid van de man sloeg mij met stomheid. Aan de muur achter het tafeltje zag ik de plak hangen waarmee luie leerlingen wat meer ijver werd ingeslagen. Het ellendige ding herinnerde mij aan mijn eigen schooltijd en ik zei niets meer. Misschien had zich in Oudewater een katholieke onderwijzer gevestigd die meer en betere leerlingen had dan meester Volkertsz, dacht ik. De man ziet groen van afgunst.

Welk een verschil vormde hij met de zonnige Joris Niemandszoon die durfde genieten van het leven en die de onaangenaamheden op de koop toe nam! Meester Volkertsz vergaf niets en niemand, elke tegenslag in zijn leven schreef hij aan anderen toe. Een man als hij zou zich nooit kunnen voorstellen dat hij iets verkeerd deed, hij was de maat van alle dingen. Wie het met hem eens was, was goed. Wie met hem van mening durfde verschillen was slecht, een duivelsdienaar of toch minstens een domoor. Ik las het in zijn ogen toen hij bestraffend op me neerkeek en snuivend door zijn neus ademde. En opeens voelde ik iets van medelijden. Al was hij een onuitstaanbare vent, het was zonneklaar dat hij het niet gemakkelijk had. Zijn jasje glom van vet en ouderdom, het brilletje op zijn haakneus werd met draadjes bij elkaar gehouden. Een lange magere man was hij, een vogelverschrikker, opgevreten door nijd. Was dat wat armoede van een mens maakte? Maar Joris was toch niet zo...

‘Meester Volkertsz, heeft u de pamfletten klaar die u mijn vader had beloofd?’ vroeg ik timide.

Zijn handen woelden enkele ogenblikken in de paperassen en trokken een paar vellen te voorschijn, overdekt met zijn prachtige handschrift. Wat meester Volkertsz uit Oudewater de Utrechtse burgerij te zeggen had stond daar uiterst fraai neergeschreven, met krullen en cirkels bij elke hoofdletter, het hele vers nog eens omrankt met krullen en halen, dik en dun.

Wat een vergeefse moeite, dacht ik beklemd. Straks zet vader die rijmelarij om in half versleten loodletters en drukt ze op slecht papier, waarna ze voor een of twee stuivers over de toonbank gaan. Hoeveel uren heeft die man aan dat schoonschrift gewerkt? Terwijl een knoeierig kladje voldoende zou zijn geweest.

‘Ziehier,' sprak de onderwijzer trots, ‘ditmaal ben ik wel zeer welsprekend geweest.’

Bij het flakkerende kaarslicht liet ik mijn ogen over de regels vliegen. Ik schrok. In brallerige, slecht gestelde verzen werden raadpensionaris Johan de Witt en zijn broer Cornelis, die drost was te Dordrecht, uitgemaakt voor al wat lelijk was: voor Belialskinderen, landverraders... De heetste plaats in de hel was nog te goed voor hen. De haat die uit het pamflet sprak deed me ijzen. Je kon van Jan de Witt zeggen wat je wilde, je kon het hem kwalijk nemen dat hij de verheffing van de jonge prins tot stadhouder met alle macht probeerde tegen te houden, maar een verrader was hij nooit geweest. En omkoopbaar nog minder.

‘Ik... ik weet niet of vader dat kan drukken,' stamelde ik ontzet. ‘Waarom zou Steven Ortelius dat niet drukken en uitgeven?' riep meester Volkertsz theatraal. ‘Je vader is een goed patriot en een rechtzinnig christen.’

‘Daarom juist,' piepte ik benauwd. Een rilling liep me over de rug. Wanneer vader die vuilspuiterij inderdaad in de handel bracht was hij niet de man waarvoor ik hem altijd had gehouden.

Vol afkeer rolde ik het papier op, stopte het in mijn knapzak en legde de glimmende rijksdaalder die vader me had meegegeven op het tafeltje. De vrouw, die aan de eettafel zat te naaien, sprong op bij de klank van het zilver. Snel kwam ze het opkamertje binnen. Ze keek zwijgend toe hoe de onderwijzer het geld opstreek zonder een spier van zijn harde gezicht te vertrekken. Daarna wierp hij een blik op een gammele wandklok die bijna negen uur aanwees.

‘Als je nog voor sluitingstijd in de herberg wilt zijn, jongmens, moet je opschieten,' sprak hij kortaf.

‘Ga naar “De Swarte Man”,’ viel de vrouw in. ‘Daar is het schoon en goedkoop. Je vindt het logement vlak naast de Visbrug.’

Dat viel me tegen. Ik had erop gerekend behalve een karige maaltijd ook wel een slaapplaats te krijgen in het huis van meester Volkertsz. Maar natuurlijk had ik het helemaal bij hem verkorven door het niet met hem eens te zijn. Ik sloeg mijn mantel om en stak hem de hand toe.

‘Bedankt voor de pap, meester. Ik zal de groeten overbrengen aan vader,’ zei ik braaf.

De vrouw nam de vetkaars over en liet mij uit. Buiten was het aardedonker. Alleen op de hoek bij de Visbrug brandde een in de muur gestoken fakkel, die moest voorkomen dat mensen de gracht inliepen. Toen ik over de drempel stapte greep vrouw Volkertsz me plotseling bij de arm. Haar oudachtige gezicht kreeg bij het gelige kaarslicht iets ontroerends.

‘Zeg tegen je vader, jongeheer, dat hij ons nog een paar daalders moet sturen,’ fluisterde ze dringend. ‘Ter wille van mijn kinderen. .. De jongste is doodziek.’

Nog meer geld voor dat smerige pamflet? Afwerend schudde ik het hoofd. ‘Ik geloof niet dat vader dat zal doen.’

De vrouw bracht de punt van haar schort naar haar ogen, een gebaar dat ik tientallen andere vrouwen al had zien maken en dat altijd een nameloos verdriet uitdrukte.

‘Drie van mijn kinderen heb ik vorig jaar zien sterven, moet ik de vierde nu ook verliezen?’ fluisterde ze smartelijk. ‘Versterkend voedsel kan het schaap erbovenop helpen. Maar ik heb het niet...’

Hoe moeilijk hadden deze mensen het? Ik keek in de wanhopige grijze ogen, luisterde naar de smekende stem en werd er vreemd door geroerd. Had ik mijn extra schellingen nog maar! En daarbij was de vrouw zo lelijk. Ze had ruwe handen, een vormeloos lichaam, uitgezakte wangen, en toch kon ze niet ouder zijn dan de schone vreemdelinge die ik die middag had zien wegen. Aan de schoolmeester had ik me blauw geërgerd; met zijn vrouw had ik diep medelijden. ‘Ik zal de boodschap overbrengen en een goed woordje voor u doen,’ beloofde ik. Vertwijfeld wachtte ik op eindelijk, eindelijk een glimlachje op dat zorgengezicht. Ik wachtte vergeefs. In het huis van meester Volkertsz werd niet gelachen. ‘God zal het je lonen, jongeman,’ prevelde de vrouw en sloot de deur.

Het duurde wel even eer ik in het roetdonkere stadje de herberg ‘De Swarte Man’ gevonden had en het met de waard eens was geworden over de prijs voor mijn nachtverblijf. Ik kreeg een strozak in een kamer waar al een stuk of vijf mannen lagen te snurken. Maar ik was hondsmoe en veel herinner ik me er niet meer van. Ik sliep meteen.

3. DE WILDE MEID

De volgende ochtend stond ik al vroeg weer buiten; Oudewater was nog nauwelijks ontwaakt. Ik at de laatste stukken brood op die nog in mijn knapzak zaten en toen was hij leeg op de fraai geschreven verzen van meester Volkertsz na. Eerst slenterde ik een poosje rond, bekeek het stadje, bewonderde het stadhuis en het sierlijke herenlogement, terwijl ik me afvroeg of de mooie vreemdelinge daar verblijf hield. Toen had ik het wel gezien. Hoe kwam ik de tijd door tot in de middag, wanneer de terugkerende trekschuit zou aanleggen? Opeens kreeg ik een schitterende inval. Als ik nu eens over de dijk naar Montfoort ging lopen en daar op de trekschuit wachtte? Ik had toch tijd genoeg en het spaarde me een paar schellingen vaargeld uit. Zonder er verder over na te denken wandelde ik de poort uit.

De platgereden klei op de dijk was droog en ik kon flink doorstappen. Ik kwam mensen tegen op weg naar de stad, een boer met twee koeien, een marskramer die luidkeels liep te zingen, zelfs een paar opgeschoten jongens met een pakje boeken onder de arm. Leerlingen van meester Volkertsz? Arme jongens, dacht ik, ze zouden keurig leren schrijven en tegelijk volgegoten worden met haat. Gisteren had ik de groene oevers bewonderd vanaf het water, nu liep ik op de dijk en kon verder kijken. Meteen begon het vanbinnen weer te kriebelen. Wat moest het heerlijk zijn om al dit moois van de wereld - de polders, dijken, dorpjes - over te brengen op linnen of papier, zodat het ten eeuwigen dage bewaard kon blijven! Eens had ik bij een kunsthandelaar in Utrecht een tekening gezien die me de adem benam. Een heel eenvoudig schetsje:

‘Gezicht op de Amstel’ stond eronder. Met enkele houtskoollijntjes had de kunstenaar heel de verrukking van water, lucht, bomen en een in lover weggedoken boerderijtje op papier gezet - het was ongelooflijk. Ik wilde de schets meteen kopen, maar de kunsthandelaar vroeg er vijftig gulden voor en dat verdiende ik nog niet in een halfjaar. Eerst was ik boos en vond hem een afzetter. Toen wees hij mij op de ondertekening: Rembrandt van Rijn, en ik begreep. De schilder Van Rijn was al een paar jaar dood, maar zijn werk bracht nog goede prijzen op en menige verzamelaar kocht zijn schilderijen en tekeningen voor geldbelegging. Ik had horen vertellen dat Rembrandt van Rijn doodarm gestorven was, maar dat kon ook roddel zijn. In het schatrijke Amsterdam zouden ze zo’n weergaloos schilder niet hebben laten verpauperen, meende ik. Zou dat te leren zijn, met enkele houtskoollijnen heel de glorie van het Hollandse landschap vastleggen? Of was het een gave Gods? Fluitend en dromend liep ik over de bochtige dijk, recht tegen de klimmende zon in. Het beloofde weer een prachtige dag te worden, warmer dan de vorige. Ik schoot goed op, voelde me plezierig, tot ik vlak voor Montfoort opeens stokte. Mijn hart begon te roffelen. In het gras van de dijkglooiing zaten twee mensen te rusten. Ik herkende hen meteen: het waren de ‘heks’ en haar dochtertje. De vrouw had haar schoenen uitgetrokken en wreef voorzichtig over haar voeten. Het meisje knielde naast haar, keek naar die voeten met hetzelfde intens bezorgde gezichtje dat ik me herinnerde van de vorige dag. Ze zei iets tegen de vrouw en het klonk Duits.

Ik had wat Duits geleerd op de Hiëronymusschool. Als toekomstige boekhandelaar moest ik van alle markten thuis zijn. Maar zou ik hen durven aanspreken? Mijn nieuwsgierigheid won het van mijn verlegenheid; ik ging op het tweetal toe en hurkte naast het meisje.

‘Hebt u zich bezeerd? Kan ik u misschien helpen?’ vroeg ik. Ik stamelde, kreeg warme wangen, maar de vrouw keek op en lachte me vriendelijk toe.

‘Wir mussen noch so weit,’ zei ze zacht. Met haar hand maakte ze een beweging in oostelijke richting. ‘Augsburg.’

Ik had geen flauw idee waar dat lag, maar het klonk heel ver weg. Moesten zij en haar dochter dat lopen? Nu zag ik ook wat er met haar voeten aan de hand was: onder elke voetzool had ze grote blaren, dik en rond als daalders. Geen wonder dat ze niet verder kon! Doorprikken, uitdrukken en verbinden, schoot het door mij heen. Ik had niets wat daartoe kon dienen.

Opnieuw viel me op hoe mooi ze was, met haar gave gezicht, heldere ogen en rechte rug. Onwillekeurig keek ik even naar haar dochtertje. Dat was veel donkerder, met wild krullend haar en grote zwarte ogen die me fel aankeken. Om toch iets te doen voelde ik in mijn broekzakken. Toen herinnerde ik mij de zilveren dasspeld die Moeie Neele me vorig jaar op mijn naamdag had gegeven. Snel trok ik het sieraad uit mijn zondagse kraag.

Zodra het meisje de speld zag begonnen haar ogen woest te schitteren. Zonder een woord trok ze de speld uit mijn vingers, boog zich over de voeten van de vrouw en prikte in de blaren. Kleurloos vocht welde op. Toen wierp het kind het hoofd terug en keek rond. Haar blik viel op mijn witlinnen knapzak, die ik zolang in het gras had gelegd. Ze wees er gebiedend op. Even dacht ik erover om te protesteren, maar ik durfde niet. Als je mensen aanbiedt hen te helpen hoor je niet kwaad te worden wanneer ze dat aanbod zonder meer aannemen. Ik haalde de papieren eruit, propte ze in mijn broekzak en gaf het linnen aan het kind. Ze scheurde het zwijgend in repen en draaide die vakkundig om de gewonde voeten van de vrouw.

‘Nu kun je weer lopen, Mutti,’ zei ze in haar eigen taal. De vrouw knikte.

Het heldere licht van de voorjaarsdag speelde door haar koperkleurige haar en deed haar wangen blozen. Met zo’n vrouw als model zou je alle godinnen van de Olympus kunnen schilderen, dacht ik verrukt.

‘Het doet nog pijn, maar lopen zal wel gaan,’ zei ze in een mengeling van Duits en Hollands. Geen van beiden dankte me voor het offer van de linnen zak. Het meisje stak de speld op haar lijfje, keek er langs haar kin naar.

‘Staat het me?’ vroeg ze aan haar moeder.

‘Schön, sehr schön,’ knikte de vrouw.

‘Zeg eens... ’ begon ik aarzelend. Het meisje wendde me haar voor-de-duivel-niet-bange gezichtje toe. Ze hield de speld alweer in de hand en stak hem mij toe. ‘Schön,’ zei zij nu ook, en ik schaamde me omdat ik zelfs maar had durven denken dat ze het sieraad wilde houden.

Een witte wolk trok langs de zon; ik voelde de kilte van de schaduw en huiverde. De vreemdelingen zeiden niets meer. Stil zaten we naast elkaar in het gras en keken over de uiterwaarden naar een molen in de verte. Om het ijs te breken zei ik toen maar: ‘Mijn naam is Hans Stevenszoon Ortelius. Mijn vader is drukker en boekhandelaar in Utrecht.’

‘Hans?’ vroeg het meisje. De rest scheen haar ontgaan te zijn. Ik knikte haar toe.

‘Lina.’ Daarbij wees ze op zichzelf. Die naam beviel me. Op de een of andere manier paste die bij haar. De vrouw stelde zich niet voor. Ze staarde in de verte, wreef over haar benen, stond eindelijk moeizaam op. Ik was meteen overeind, nam haar bij de arm en hielp haar de dijk op. Ze liep niet, ze strompelde. Lina had haar andere arm gegrepen. Tussen ons beiden in kwam ze vooruit, maar het was duidelijk dat het lopen haar pijn deed. En zo moesten die twee proberen in Augsburg te komen, waar dat ook zijn mocht?

‘Luister,’ zei ik snel, ‘over een goed uur legt de trekschuit voor

Utrecht aan in de haven van Montfoort. In Utrecht weet ik wel een goed logement. Met die kapotte voeten kunt u niet verder reizen, die moeten eerst genezen.’

Langs de mooie vrouw heen keek Lina me fel aan.

‘Trekschuit, logement,’ riep ze me toe, ‘die kosten toch geld.’

Ik schrok. Hadden ze dat niet? Nu pas viel me op dat ze zo goed als geen bagage bij zich hadden. Lina droeg hetzelfde verschoten jurkje van de vorige dag en de dunne omslagdoek. Haar moeder was beter gekleed maar het ontbreken van een valies gaf te denken. Ik begon hen steeds raadselachtiger te vinden, want als bedelaars of beroepszwervers zagen deze vrouwen er toch niet uit. Ze maakten een beschaafde indruk, als deftige burgers, maar waarom liepen ze dan? Tersluiks keek ik nog eens naar het dochtertje. Al te schoon was ze niet; tussen de mazen van de omslagdoek stak een strootje. Goede, genade, ze hadden de afgelopen nacht blijkbaar doorgebracht in een stal of hooiberg buiten de stad. En ik, dwaas, had dweperig voor het herenlogement van Oudewater gestaan, opkijkend naar de met stenen guirlandes versierde gevel, me afvragend in welke dure kamer de schone vreemdelinge logeerde... Intussen had diezelfde schone vreemdelinge met kapotte voeten al langs de dijk gestrompeld tot ze niet verder kon.

Ik wist geen raad met de situatie.

‘Waar ligt Augsburg eigenlijk?’ vroeg ik voorzichtig.

‘In Beieren,’ antwoordde Lina kort.

‘Hebben jullie daar een woning, zijn jullie ingezetenen?’

Het meisje antwoordde niet. We vorderden voetje voor voetje, waarbij de vrouw soms de adem inzoog als om een pijnkreet binnen te houden.

‘Hoe zijn jullie naar Oudewater gereisd?’ viste ik verder, ‘en waar is de bagage? Zijn jullie samen, zonder geleide? Dat is toch ongebruikelijk...’

Lina bleef staan, keek me recht aan met haar zwarte ogen die gevaarlijk begonnen te flikkeren.

‘Houd daar nu eens mee op, wil je?’ barstte ze los. ‘Je hebt ons een lapje linnen gegeven en nu denk je ons naar hartelust te mogen uithoren. De nieuwsgierigheid staat op je hele gezicht te lezen. Je weet immers dat Mutti zich gisteren moest laten wegen. O, ik heb je wel gezien daar in de vensterbank! Je vond het een mooie vertoning, Mutti in haar hemd op de weegschaal. Als je straks thuiskomt wil je een spannend verhaal kunnen vertellen: over de vrouw die van Augsburg naar Oudewater kwam, die door een land trok waar het puin van dertig jaar geleden nog niet eens is opgeruimd, waar meer bedelaars zijn dan vogelverschrikkers, waar de brandstapels roken en bisschoppen hun eigen steden bombarderen. Waar rovers in alle bossen huizen, maar het stropen van een konijntje met de galg wordt bestraft. Je wilt weten hoe wij daar als twee zwakke vrouwen doorheen gekomen zijn, hoe vaak we in gevaar verkeerden, wie ons hielp en wie ons bestal. Je wilt een opwindend reisverhaal horen en daarom ben je zo vriendelijk...’ ‘Lina,’ zei de vrouw bezwerend.

‘Laat me, Mutti, ik heb genoeg van nieuwsgierigheid. Al weken loop ik me daaraan te ergeren. Deze behulpzame knaap wil ook niets dan een avontuurtje of een ruig verhaal.’

Het kostte me grote moeite haar woorden te volgen. Ze tuimelden over elkaar heen in een mengelmoes van Duits en Hollands. Woede vertrok haar smalle gezichtje. De zwarte ogen fonkelden, de mond spuwde de woorden uit die op me neerhagelden als steentjes op een tinnen bord.

Ik geloof dat ik zó verbijsterd was dat ik haar met open mond bleef aanstaren. De vrouw schudde bezorgd het hoofd, legde een hand op Lina’s donkere krulhaar, maar ze liet zich niet meer remmen. ‘Ik heb er genoeg van om elke hulp, elke kleine handreiking te moeten betalen met een verhaal, met het beantwoorden van duizend vragen. Waarom kunnen mensen niet helpen zonder alles meteen van je te willen weten? Laat ons met rust!’

Ze had een hoogrode kleur gekregen, de brandende ogen verschroeiden me. Maar één ding had ik goed verstaan en begrepen: Lina had me gezien toen ik de vorige dag op de vensterbank van het Waaggebouw balanceerde. Daarstraks had ze me herkend en zich geschaamd. Ik herkende in haar een trots die niet vernederd wil worden.

Ze liep door, haar moeder wild met zich mee trekkend. De vrouw strompelde, struikelde bijna. Ik voelde hoe mijn keel werd dicht- gesnoerd. Zou ik ook zo’n medelijden met haar gehad hebben als ze niet zo mooi was geweest? Ik weet het niet. Het is moeilijk me te herinneren wat er op dat ogenblik door me heen ging. Waarom ik, afgeblaft en vernederd, niet bleef staan waar ik stond tot ze uit het gezicht verdwenen waren om daarna mijn reis voort te zetten. Waarom ik in plaats daarvan het tweetal weer naliep, roepend en smekend: ‘Wacht! Geloof me, Lina, dame, ik wil u echt helpen en ik zal niets meer vragen. Vergeef me dat ik zo nieuwsgierig was... Ik wilde u aanbieden om u beiden mee naar Utrecht te nemen. Ik betaal het vaargeld wel als u dat niet kunt. Mijn vader bezit een grote woning, daar kunt u rusten en wachten tot uw voeten genezen zijn. Ik heb ook een zusje. Berthe heet ze. Ze is nog erg klein maar ze zal het fijn vinden dat we gasten hebben, ze zal Lina haar poppen laten zien. Toe, gelooft u mij, ik wilde u niet beledigen, ik... ik... wil werkelijk helpen.’

Wat zei ik daar? Hoe kwam ik op de dwaze inval deze vreemdelingen de gastvrijheid van vaders huis aan te bieden?

De vrouw bleef staan en keerde zich naar mij om. Haar gave gezicht lichtte op.

‘Utrecht?’ vroeg ze. ‘Lina, dat is die grote stad waar we vorige week doorheen gekomen zijn. Je weet wel, met die hoge kerk.’

‘Het is niet ver,’ pleitte ik. ‘Kijk daar, u kunt de Domtoren zelfs van hieraf zien. We nemen gewoon de trekschuit en over een paar uur varen we de stad in.’

‘Je bent een goede jongen,’ zei de vrouw en legde haar hand op mijn schouder. ‘Ik neem je aanbod graag aan. En je moet Lina haar uitbarsting maar vergeven, zo is ze nu eenmaal.’

Ik knikte ongelukkig. Geleidelijk aan begon het tot me door te dringen wat ik had gedaan. Zonder vooraf toestemming te vragen schoof ik vader twee wildvreemde vrouwen op zijn dak, waarvan er een gewond was en de ander halfgek. Maar ik kon niet meer terug. Langzaam liepen we Montfoort in. Mensen keken ons nieuwsgierig na. De vreemdelinge met haar in linnen verpakte voeten moest ook wel de aandacht trekken; ze hield haar versleten schoenen in de hand. Iedereen kon zien hoe moeilijk ze liep, maar ook hoe mooi ze was. Zulk prachtig koperkleurig haar zag je niet veel in onze contreien.

De trekschuit was over tijd. Op de kade moesten we nog bijna een uur wachten eer hij aanmeerde. Joris wuifde vrolijk naar me zodra hij mij in het oog kreeg en wierp daarna een verwonderde blik op mijn reisgezelschap. Ik ging naar hem toe.

‘Goeiendag Hans Stevenszoon,’ begroette hij mij warm. ‘Ik dacht ook al, waarom stapt hij in Oudewater niet op. Ik zie dat je intussen iets interessants hebt gevangen.’

Hij droeg een nieuwe broek.

‘Joris,’ zei ik zacht en dringend, ‘die twee vrouwen zijn in nood.’ Snel vertelde ik hem waar ik hen had ontmoet en in welke moeilijkheden ze verkeerden. ‘Ik heb beloofd hun het vaargeld tot Utrecht voor te schieten, maar ik heb niet genoeg geld meer. Ik kom vier stuivers tekort. Kun jij ze me zolang lenen?’

Hij lachte en lachte. Hij scheen het een kostelijke mop te vinden. ‘Vier stuivers? Hans Stevenszoon, je bent me er toch eentje! Natuurlijk leen ik je die vier stuivers. Ik heb ze weliswaar ook niet, maar ik zal het even in orde maken met de schipper. Hij moet jullie meenemen en het tekort zolang van mijn loon aftrekken. Ik krijg ze wel eens van je terug.’

‘Deze week nog,’ beloofde ik.

‘Afgesproken.’

Hij klopte me joviaal op de schouder en ging naar de schipper. Ik keerde terug naar de aanlegplaats, hielp de vrouw instappen en zorgde dat ze een mooi plaatsje kreeg aan dek. Het zonlicht glinsterde op het water, het was niet koud meer en voor het eerst zag ik ook op Lina’s gezichtje een glimlach verschijnen. Ik deed mijn uiterste best mij geen dwaas te voelen.

Lina sprak geen woord tijdens de reis, haar moeder wel. Ze genoot van het tochtje. Ik kwam er eindelijk achter dat ze Elisabeth Gartenstein heette en weduwe was. Veel meer liet ze niet los en ik durfde niets te vragen.

Bij dat al zag ik toch op tegen de thuiskomst. Moeie Neele met haar nuchtere goedheid hoefde ik nauwelijks te vrezen. Maar vader...! De dood van mijn moeder, drie jaar geleden, had een ander mens van hem gemaakt. Hij was streng en eenzelvig geworden, sprak weinig, werkte hard en mijn smeekbeden om alsjeblieft schilderlessen te mogen nemen placht hij af te weren met een schouderophalen en een verbeten hoofdschudden. Voor hem sprak het vanzelf dat een zoon in de voetstappen van zijn vader trad. Ook zijn vader was drukker en boekverkoper geweest. Familietradities wogen zwaar bij hem, zoals bij de meeste Utrechtse burgers. Zelfs zwaarder dan persoonlijke wensen. In zijn gedachtegang diende de mens zich aan te passen aan het werk, niet andersom. En wie was ik toentertijd, om zijn wijsheid in twijfel te durven trekken?

Tot aan mijn uitstapje naar Oudewater had ik altijd voetstoots aangenomen dat vader, zoveel ouder en ervarener dan ik, gelijk had. De meeste mensen die ik kende leefden als hij: ijverig, zuinig, streng en rechtschapen. Je diende vóór alles betrouwbaar te zijn, een man te worden die zich aan zijn woord hield, die zijn godsdienstplichten nakwam, die de baas in huis was. Ofschoon de winkel ons een redelijk bestaan bood, leefden ook wij sober, op het karige af. Verkwisting, uitspattingen, uitbundigheden kwamen bij ons niet voor. En nu... nu bracht ik ongevraagd twee gasten mee uit een ver en vreemd land. Mensen die slechts moeizaam onze taal spraken, aan wie bovendien het verdachte geurtje van hekserij kleefde. Hoe zou vader dat opnemen?

Ik was er niet gerust op.

In een trekschuit reis je veilig en gemakkelijk, maar snel gaat het niet. Het was al laat op de dag toen we aanlegden bij de Tolsteegbrug. Vandaar was het nog een eind lopen naar onze woning aan de Oude Gracht. Omdat Elisabeth moeilijk vooruitkwam deden we er lang over. Ik merkte hoe nieuwsgierig Lina om zich heen keek.

‘Dit is de Oude Gracht,’ legde ik uit, ‘de levensader van onze stad. Hij loopt van zuid naar noord, dwars door de stad heen. Ze zeggen dat het vroeger een rivierarm van de Vecht moet zijn geweest; in het noorden mondt hij ook in die rivier uit.’

Ik bracht hen op de Voldersbrug en wees naar beneden.

‘Wat grappig,’ riep Lina uit, ‘het is een gracht met kaden! Zoiets heb ik nog nergens gezien.’

Ze boog zich over de brugleuning, keek naar de werven en overkluisde kelders die aan beide zijden van de gracht onder de straat doorliepen. ‘Wonen daar ook mensen?’

‘Hier en daar, maar meestal dienen de kluiskelders voor opslag of als werkplaats,’ antwoordde ik. ‘Onder onze woning ligt er ook een die uitkomt op de grachtenwerf. Die hebben we verhuurd aan een klompenmaker.’

‘Woon jij dan aan deze gracht?’ vroeg Elisabeth.

‘Ja, verderop, in de bocht. Jullie zullen het wel zien.’

Langzaam liepen we verder. De ondergaande zon wierp een gouden licht over de vele stenen huizen, over het glinsterende water in de diepte.

‘Het is net een ravijn,’ zei Lina, die er niet op uitgekeken raakte. ‘Ja. We hebben er trouwens nog zo een: de Nieuwe Gracht,’ zei ik trots. ‘Die schijnt later gegraven te zijn, maar die is ook veel mooier. Er staan veel patriciërswoningen langs.’

‘Is het nog ver?’ vroeg Elisabeth vermoeid.

‘We zullen de kortste weg nemen, door de Choorsteeg,’ zei ik geruststellend. ‘Hier zijn de woningen tot aan het water doorgebouwd, zien jullie wel? Links van deze steeg ligt onze kerk, de Buurkerk. Het koor van die kerk liep vroeger door tot aan het water, maar dat is afgebroken en er zijn huizen voor in de plaats gekomen. Aan het eind van deze straat begint de bocht.’

Op het moment dat we de bocht bereikten goot het torentje van het stadhuiscomplex zilveren carillonklanken over de stad. Zes uur. Tijd voor de avondmaaltijd. Lina stond stil, getroffen door de schilderachtige aanblik van deze hoek.

‘Muziek! De toren maakt muziek. riep ze verrukt. Toen het klokkenspel ophield kwamen uit het noorden vandaan nog meer carillonklanken aanwaaien: dat waren de beroemde Hemonyklokken van de Jakobstoren. Ik wees naar het stadhuis aan de overzijde van de gracht. ‘We noemen dat het Sprokkeltorentje omdat de klokken van het carillon uit alle delen van het land bijeen zijn gebracht. Vinden jullie het geen mooi stadhuis? Eigenlijk bestaat het uit twee grote panden: Hazenberg en Lichtenberg, die nu onderling zijn verbonden. Het torentje is er later opgezet. Vroeger moeten vele adellijke geslachten aan deze gracht gewoond hebben, want al die huizen daar zijn van steen opgetrokken en ze zijn al eeuwen oud. Zien jullie dat hoge pand op de hoek, naast het stadhuis? Dat is onze Waag. Vroeger was dat ook een ridderhuis, het heet Het Keizerrijk. De ruimte daarnaast noemen we de Ganzenmarkt. Daar wordt tweemaal in de week pluimvee verhandeld. Dat wonderlijke houten bouwsel boven de aanlegplaats bij het Wed is de stadskraan. Daarmee hijsen ze goederen op die meteen in de Waag gewogen worden. Veel vrachtschepen varen tot hier toe door en worden dan gelost. Het plein vóór het stadhuis heet de Plaats. Lekker ruim allemaal, hè?’

Bij het woord Waag had ik een rilling door Lina heen zien gaan. ‘Wegen ze er alleen goederen?’ vroeg ze.

‘Allicht! O, je bedoelt... Nee, mensen worden alleen in Oudewater gewogen.’

Ze had een kleur gekregen.

We volgden de lijn van de bocht; ons huis lag al geheel in de schaduw. Ik werd verscheurd door twee tegenstrijdige verlangens: aan de ene kant mijn medelijden met Elisabeth Gartenstein en de noodzaak haar zo snel mogelijk onder dak te brengen, zodat ze kon rusten. Aan de andere kant mijn angst voor vaders verwijten en mijn eigen verlangen om het moment van thuiskomst zo lang mogelijk uit te stellen. Het liefst had ik met de beide vreemden nog urenlang door de stad gedwaald om hun alle mooie en schilderachtige plekjes te wijzen...

Maar nu waren we toch waar we moesten zijn.

‘Hier is het.’

Onze woning lag tussen twee bruggen: de Bezembrug en de Bak- kersbrug, juist in de luwte van de wijde bocht. Ik was er altijd trots op geweest. De meeste woningen aan deze zijde van de gracht waren van hout; het onze had alleen een houten voorgevel, de zij- en achtermuren waren opgetrokken van baksteen. Aan de voorkant lag de winkel, met hoge, door latwerk ingedeelde vensters. Achter de winkel, half uitgebouwd in de hof, lag de drukkerij. Wij gebruikten nooit de voordeur, want door een smalle open gang die langs het huis liep kon je in de hof en de drukkerij komen. De trap die naar de woonvertrekken op de bovenverdieping leidde, kwam ook in de drukkerij uit.

De winkeldeur stond wijd open; vader was bezig een paar klanten te helpen. Daarom loodste ik de beide vrouwen snel het zijgangetje door. Ook de achterdeur stond open, een teken dat er nog gewerkt werd.

‘Kom maar,’ wenkte ik.

Onze enig overgebleven knecht was bezig de drukkerij op te ruimen en keek verwonderd op toen hij ons zag binnenkomen.

‘Dag Hans,’ zei hij. Daarna vestigden zijn blikken zich vragend op mijn gezelschap. Ik verspilde geen tijd met uitleg, knikte hem kort toe en wees op de trap.

‘Hierheen.’

Terwijl ik Elisabeth de trap op hielp ging boven een deur open. Moeie Neele stond op de drempel.

‘Ben jij het, Hans? Gelukkig, ik begon me al ongerust te maken.’ De oude vrouw trad terug, haar mond viel open toen niet alleen ik maar ook twee vreemden de woonkamer binnenliepen. ‘Christenenzielen Hans, wie breng je nu mee?’ riep ze. Kleine Berthe gluurde nieuwsgierig vanachter haar rokken.

‘Guten Abend,’ zei Elisabeth helder. ‘Ik ben Elisabeth Gartenstein en u bent natuurlijk Moeie Neele. Hans heeft me over u verteld.’ Ze stak glimlachend een hand uit, als een koningin die een gunst verleent. Moeie Neeles mond viel open.

‘Een Duitse,’ riep ze verbaasd. Toen viel haar blik op de omzwachtelde voeten. ‘U bent gewond!’

Ze keek naar mij, ik knikte dringend. ‘Hemeltje, gaat u toch zitten,’ riep ze wijzend op een stoel. ‘Wat is er met de dame gebeurd, Hans? Een ongeluk?’

Ze wachtte niet op antwoord, knielde neer en begon snel de vuile lappen te verwijderen. Dat was typisch Moeie Neele: doen wat het eerst gedaan moest worden. De bevrediging van de nieuwsgierigheid kon wel even wachten.

Elisabeth leunde achterover tegen de stoelleuning; ze zag bleek. De schoenen, die ze nog altijd in de hand hield, liet ze op de vloer vallen. Lina stond zwijgend achter haar en keek toe hoe Moeie Neele de stukgelopen voeten betastte en meewarig het hoofd schudde. ‘Die zien er lelijk uit. Hans, laat de meid een kom warm water en schone doeken brengen. Meteen.’

Maar ik verstijfde toen ik voetstappen op de trap hoorde. Vader!

Opeens stond hij tussen ons in en nam verbaasd de onverwachte gasten op. Elisabeth stak zittend haar hand naar hem uit.

‘Grüss Gott, Meister Ortelius,’ zei ze zacht. Ze moest geraden hebben wie die man was. ‘Ik ben Elisabeth Gartenstein uit Augsburg en dit is mijn dochter Lina. Uw zoon is zo vriendelijk geweest ons mee te nemen tot Utrecht, waarvoor wij hem oprecht dankbaar zijn. Ik hoop dat wij u daardoor niet te veel in verlegenheid brengen? Hans meende het zo goed. Hij zag hoe moeilijk ik het had.’

Verstandig van haar om zelf het eerst uitleg te geven, dacht ik opgelucht.

‘Ja vader,’ riep ik snel, ‘ik heb deze vrouwen ontmoet in Oudewater. Ze komen inderdaad uit Beieren en zijn op de terugweg. Maar omdat Frau Gartenstein haar voeten had gekwetst en bijna niet verder kon, heb ik aangeboden dat ze een paar dagen bij ons zou logeren.’

‘Oudewater?’ vroeg Moeie Neele. Vrouwen die helemaal uit Beieren naar Oudewater reizen - het was duidelijk wat daarmee aan de hand was.

Ik voelde dat vader het ook begreep. Mijn hart begon te roffelen. In stilte verwenste ik de toenemende schemering die verhinderde dat we elkaar duidelijk konden zien. Alsof Moeie Neele mijn geheimste gedachten raadde, stak ze de olielamp aan. Het gouden licht viel vol over Elisabeth. Vaders ogen werden groot. Zijn blikken gleden van het gave gezicht naar beneden, langs de stoffige rokken, bleven rusten op de gezwollen voeten. Hij zei nog altijd niets. Elisabeths dochter deed een stap naar voren.

‘Ik ben Lina Gartenstein,’ zei ze hard. ‘De dochter van de vermoorde zilversmid uit Augsburg.’ En toen viel er een doodse stilte. ‘Vermoord.’ Het woord bleef hangen tussen de muren. Een rilling liep me over de rug. Door welke verschrikkingen waren die twee heen gegaan? Ontdaan keek ik op naar vader.

Nu, na dertig lange jaren, herinner ik me nog hoe bang ik was. Niet voor boze woorden - maar opeens kreeg ik het gevoel dat hij het was, die op een bascule stapte en gewogen werd. Hoe zwaar is een christen? Wat weegt naastenliefde?

Vader maakte een halve buiging.

‘Welkom in mijn woning, Frau Gartenstein,’ sprak hij in het Duits. ‘Ik zie dat de reis u heeft vermoeid. En het is duidelijk dat u niet verder kunt reizen met die pijnlijke verwondingen. U hebt er goed aan gedaan een beroep te doen op mijn gastvrijheid. Neele, laat de meid het logeerkamertje in orde maken en de tafel dekken. Onze gasten zullen zeker hongerig zijn.’

Ik kon wel huilen van opluchting. Ik voelde dezelfde ontroering en trots als toen de schout het levensreddende certificaat aan Elisabeth uitreikte. Al ging dit dieper, want nu betrof het mijn eigen vader. Ik keerde mij om, rende naar de keuken om de meid bevel te geven warm water te maken, schone doeken te brengen, de tafel voor de avondmaaltijd te dekken...

Daarna gebeurde er van alles tegelijk. Moeie Neele en de meid draafden van de keuken naar de kamer en terug. Even later waren Elisabeths voeten gebaad, gezalfd en omwonden met schone wil te lappen. Het geruite tafelkleed vloog over het tafelblad, borden en bekers verschenen als bij toverslag. Opeens stond er een flink stuk kaas naast de borden, geflankeerd door geurig vers brood en een kan melk. Ik watertandde. Behalve een karig ontbijt had ik die dag nog niets gegeten. Ik zag hoe Lina naar de tafel staarde, op haar gezichtje weer die felle concentratie. Arm kind, ook zij moest half verhongerd zijn. Vader sprak een kort gebed uit - wat een verschil met meester Volkertsz - en toen vielen we op de maaltijd aan. Lina schrokte onbehoorlijk, Elisabeth deed het kalmer aan. Berthe knoeide met haar melk omdat ze zo nieuwsgierig was. Moeie Neele keek glimlachend naar Lina en zei opeens: ‘Je eet alsof dit je eerste maaltijd van de dag is, kindlief.’

Lina werd niet boos, kreeg geen woedeaanval maar lachte terug en knikte met volle mond.

‘Dat is het ook, Moeie Neele,’ antwoordde ze in zo goed mogelijk Nederlands. ‘Sinds gisterochtend heb ik niets meer gehad.’

‘Dan is het maar goed dat Hans zich over je ontfermd heeft,’ zei de oude vrouw warm, en ik voelde me geweldig.

Vader sprak weinig. Wat ging er in hem om? Ik had er geen flauw idee van, ik wist alleen dat ik hem die avond meer respecteerde dan ooit tevoren.

Pas toen we verzadigd waren en vader het dankgebed uitsprak besefte ik dat ik ook flink moe was. Moeie Neele, bedrijvig als een eend met kuikens, bracht onze gasten naar het opkamertje waar een bed voor hen was opgemaakt. Vader stopte eigenhandig kleine Berthe in de bedstee en ik rekte me geeuwend uit, bereid om ook te gaan slapen. Maar hij zei: ‘Nog even geduld, Hans.’ Dus bleef ik zitten, opnieuw angstig voor wat komen ging. De meid ruimde de tafel leeg en verdween naar de zolder. Eindelijk waren we alleen. Vader keek me streng aan.

‘Gisteren,’ zei hij, ‘heb ik mijn enig overgebleven zoon naar Oudewater gestuurd om een boodschap te doen. Of was je zo in beslag genomen met het helpen van verdwaalde vrouwen dat je dat bent vergeten?’

‘O nee. Ik ben bij meester Volkertsz geweest,’ antwoordde ik snel.

Ik viste de papieren met het fraaie handschrift uit mijn zak en streek ze glad. ‘Dit heeft hij mij meegegeven en ik heb hem uit uw naam een rijksdaalder betaald.’

‘Mooi.’

Vader boog zich over de verzen en las ze door. Toen keek hij op met een strak gezicht.

‘Heb jij ze gelezen, Hans?’

‘Ja vader. Niet al te aandachtig, ik houd niet zo van kreupelrijmen.’ Mijn hart begon te bonken, ik kreeg het warm. Weer zag ik vader in gedachten op de bascule stappen. Maar als vijftienjarige jongen paste het mij niet een oordeel uit te spreken over een onderwijzer als Volkert Volkertsz, dus hield ik mijn mening over de man voor mij. Vader fronste de wenkbrauwen.

‘Ik ben er geen voorstander van dat de raadpensionaris de weg naar het stadhouderschap voor onze jonge prins blokkeert,’ zei hij ernstig. ‘Ik vind dat dom en kortzichtig. Wie in woord en geschrift aan diezelfde mening uiting geeft, kan op mijn steun rekenen. Maar dit! Dit is pure laster en achterklap. Dit kan ik niet drukken, en verkopen wil ik het evenmin.’

Misschien kwam het omdat ik moe was en zoveel had beleefd in de afgelopen dagen. Misschien ook omdat ik zo trots, opgewonden en opgelucht was. Hoe het zij, de tranen sprongen me in de ogen. Had ik werkelijk een ogenblik gedacht dat vader het smerige geschrijf van meester Volkertsz in de handel zou brengen? Ja, dat was het ergste, ik moest het tegenover mezelf toegeven: ik had vader ervoor aangezien, ter wille van een paar gulden winst. Roerloos keek ik toe hoe hij de papieren bij elkaar schoof en in de bijna uitgebrande haard wierp. Het vuur laaide gretig op, verteerde het schoonschrift binnen enkele minuten. Daar had meester Volkertsz vele dagen op gewerkt...

Ook voor ons was het een schadepost. Ik had de onderwijzer een rijksdaalder moeten betalen, ongerekend mijn reiskosten. Toch had ik nog een belofte in te lossen. Het kostte me moeite de woorden uit mijn keel te wringen.

‘Vader, vrouw Volkertsz vroeg me... ze smeekte me u te vragen haar nog wat geld te sturen. Haar kind is ziek en... vader, ze schijnen het daar echt arm te hebben, ’s Avonds eten ze niets dan waterpap, ze zijn allemaal vel over been. Vrouw Volkertsz...’ ‘Nee,’ antwoordde hij hard. ‘Ik wil niets meer met die schoolfrik te maken hebben. Zijn fanatisme gaat alle perken te buiten.’ ‘Maar...’

‘Hans, ik geef jaarlijks twintig gulden aan de diaconie, dat is weldadigheid genoeg voor een man van mijn middelen. Ik kan niet alle armen in de Republiek onderhouden, daarvoor zijn er te veel.’ ‘We wonen toch in een rijk land,’ riep ik uit, denkend aan Joris. Hij ging er niet op in. Maar hij had Volkertsz’ huisvrouw niet gezien. Ik opende mijn mond om verder aan te dringen, toen zijn stem mijn pogingen afsneed.

‘Vertel me eerst eens waar je die twee vrouwen hebt opgeduikeld. Wat deden ze in Oudewater?’

Daar had je het al! Moeie Neele kwam juist weer binnen met haar breikous. Ze ging onder de lamp zitten, zei niets, maar ik zag aan haar gezicht dat ook zij nieuwsgierig was. Ze moest de laatste vraag van vader gehoord hebben. Haperend deed ik mijn verhaal. Ik durfde niet te lang uit te weiden over de plechtige weging of over Lina’s bittere woorden, om geen vooroordelen te wekken. Vader luisterde zwijgend terwijl hij een pijp stopte, Moeie Neele breide. Toen ik zweeg vroeg hij: ‘Wat weet je van die zilversmid? Lina liet zich ontvallen dat hij vermoord was.’

‘Ik weet er niets van, vader. Ik weet alleen dat Frau Gartenstein een oorkonde kreeg omdat ze een normaal gewicht bezat en dus geen heks kon zijn. Wie haar in haar vaderstad had beschuldigd en waarom ze naar Oudewater kwam, heeft ze me niet verteld. Ze zien er niet uit als arme luiden, toch schijnen ze geen geld meer te hebben. Ik... ik had zo met haar te doen, zelfs al voor ik wist dat ze weduwe was. Ik... Ze...’

‘Ze is een schoonheid,’ knikte Moeie Neele nuchter. Ik zag vader glimlachen.

‘Ik weet wel dat het dom en brutaal van me was om twee vreemden zomaar een tijdelijk onderdak aan te bieden en toch.. .'begon ik weer. Moeie Neele viel me rustig in de rede.

‘De voeten van vrouw Gartenstein zien er vreselijk uit. Ik heb haar gezegd dat ze ten minste twee weken rust moet houden om de wonden te laten genezen. Ze was me heel dankbaar en Lina kuste me de hand.’ Bijna verwonderd keek de oude vrouw neer op haar handen, terwijl ze vervolgde: ‘Dat heeft nog nooit eerder iemand gedaan.’ Het was zonneklaar, de vreemdelingen hadden haar hart gestolen.

‘Ze moeten vreselijke dingen beleefd hebben,’ zei ik, ‘ze willen er alleen niet over praten. Misschien later, als ze een beetje tot rust zijn gekomen?’

‘Ik denk,’ prevelde Moeie Neele met al de ervaring van haar zestig jaren, ‘dat de meeste mensen liever niet spreken over verschrikkingen die hun zijn overkomen. Want als je daarover praat is het of het allemaal opnieuw gebeurt. Daarom zwijgen ze. Wij moeten dat respecteren, Hans.’

‘Ze kunnen twee weken blijven,’ besliste vader, ‘daarna zien we wel verder.’

Ik geloof dat ik zat te stralen. Utrechters zijn niet bepaald vermaard om hun gastvrijheid, maar vader logenstrafte die avond alle roddel die over onze burgerij werd verteld. Toen liet Moeie Neele doodkalm haar bom ontploffen.

‘Weet wat je doet, Steven. Die twee zijn katholiek.’

4. DE OORLOGSVERKLARING

Niemand bij ons was erg verbaasd toen een paar dagen later datgene gebeurde wat al een hele tijd onvermijdelijk scheen: Engeland verklaarde de oorlog. Nou en? In de Zeeuwse en Hollandse havensteden groeiden de zeehelden aan de bomen! De Ruyter, Tromp, Aert van Nes, Van Ghent en hoe ze nog meer mochten heten hadden al vaak bewezen dat ze wisten hoe ze de zee moesten schoonvegen. Rustig gingen we door met ons werk, vertrouwend op de vloot.

De bisschoppen van Munster en Keulen volgden meteen. Dat was evenmin opzienbarend en nog steeds maakten we ons niet bezorgd. De bisschop van Munster, wiens bijnaam Bommenberend luidde omdat hij jaren geleden zijn eigen oproerige stad had belegerd en beschoten, kon hoogstens een beetje laten plunderen in de moerassen, heidevelden en soppige venen van Drenthe. Hij zou wat magere koeien en ondervoede varkens buit maken, meer niet...

Pas toen op zeven april ook Lodewijk XIV ons de oorlog aanzegde, begonnen we de wenkbrauwen te fronsen en de ruggen recht te trekken. Op een grote landoorlog was de Republiek niet voorbereid.

In de vroege ochtend van de achtste april ging ik naar de Tolsteegkade om Joris Niemandszoon de vier stuivers te brengen die ik van hem had geleend. Ik verheugde me op dat weerzien. Met opzet was ik heel vroeg van huis gegaan om nog even met hem te kunnen praten.

‘Goeiendag, Hans Stevenszoon,’ begroette hij me opgewekt. ‘Ik zie dat je je schuld komt inlossen. Hoe maken de twee heksjes het?’ ‘Ze logeren nog steeds bij ons.’

‘Mooi.’

‘Mooi zijn ze zeker, vooral de moeder.’ We moesten er samen hartelijk om lachen.

‘Ik heb ook nog een stuk peperkoek voor je,’ zei ik gul.

‘Fijn. Wat vind je van het nieuws?’

‘Die oorlogsverklaringen? Poeh...’

‘Het wordt hachelijk, Hans Stevenszoon, let op mijn woorden. Tegen zoveel vijanden tegelijk is de Republiek niet opgewassen. Ik heb gehoord dat koning Lodewijk honderdduizend man op de been kan brengen. En de snelheid waarmee Bommenberend in het oosten oprukt bevalt me ook niet. Ze zeggen dat Enschede al gevallen is.’

‘Michiel de Ruyter zal visvoer van de Engelsen maken,’ voorspelde ik fier.

‘Jawel, maar kan hij ook de Fransen tegenhouden die over land komen?’ vroeg Joris.

Ik haalde de schouders op.

‘De Fransen kunnen misschien wat rommelen in Brabant, maar de grote rivieren komen ze niet over.’

Ik herhaalde wat ik anderen had horen beweren. Want op die zonnige aprildagen zagen we in Utrecht de zaken nog niet somber in. Oorlog was iets wat de hoge heren aanging, waarover vorsten en ministers beslisten. De laatste oorlog waarin de Republiek verwikkeld was geweest, ook met Engeland, was op zee uitgevochten. Wij in het Sticht hadden er nauwelijks iets van gemerkt, alleen de handel stagneerde een tijdje. Ik verwachtte niet anders of deze keer zou het precies zo gaan.

Joris deelde die mening niet. Het verbaasde me hem deze stralende ochtend in zo’n ernstige stemming aan te treffen.

‘In Holland zijn ze druk bezig troepen aan te werven,’ vertelde hij.

‘Ja, bij ons in Utrecht ook,’ knikte ik. ‘Onze knecht heeft zich al aangemeld.’

‘Het is ook niet zo weinig wat ze bieden,’ merkte Joris op. ‘Acht gulden handgeld en tien stuivers soldij per dag. Daar kan een vrijgezel aardig van rondkomen.’

Ik grinnikte.

‘Ik kan me jou helemaal niet voorstellen met een musket in de handen.’

Het jagertje haalde de schouders op en begon het jaagpaard in te spannen. Over zijn schouder zei hij lachend: ‘Veel schot zit er overigens niet in die werving. Het schijnt dat Hollanders niet van vechten houden.’

‘Wie wel?’

‘Ja maar, als we die honderdduizend man van koning Lodewijk moeten tegenhouden, zal de Republiek toch over een behoorlijk leger moeten beschikken. En dat kost geld,’ hield hij vol.

Ik bedacht dat een arme jongen als Joris blijkbaar meer waarde aan geld hechtte dan ik, die nooit iets tekort was gekomen.

‘De Staten kunnen toch huurtroepen aantrekken?’ zei ik. Vooral de Duitse vorsten stonden erom bekend dat ze graag soldaten leverden aan elk land dat in oorlog raakte. Brandenburg bijvoorbeeld was een vermaard leverancier van kanonnenvlees.

‘Waar moet de Republiek dat van betalen, Hans Stevenszoon?’ ‘Kom nou, de Staten zijn rijk genoeg.’

Joris grinnikte.

‘Daar heb je gelijk in! En de Amsterdamse kooplui zullen zeker proberen een aardig sommetje aan de oorlog te verdienen, dat kun je aan die heren overlaten. Weet je dat ze nog steeds kanonnen en geweren leveren aan Frankrijk? Johan de Witt schijnt hun dat nogal kwalijk te nemen. In de Statenvergadering heeft hij hun houding onvaderlands genoemd. Maar ja, contracten zijn contracten. En oorlog of geen oorlog, een Hollandse koopman komt zijn contracten na. Wat denk je dat er in de kisten zit die daar op het achterdek staan? Honderden musketten uit de werkplaats van Knoop. Die gaan naar Rotterdam en vandaar overzee naar Parijs.’

‘Nee!’ riep ik uit. Knoop was een beroemd wapensmid in Utrecht, de beste geweermaker van het land.

‘Jawel. Die bestelling werd al drie maanden geleden geplaatst door de Franse gezant en Knoop voelde zich er wat vereerd mee. Dus levert hij op de afgesproken tijd. Kunnen Lodewijks fuseliers er straks onze troepen mee aan barrels schieten.’

Ik maakte me nu toch wel kwaad.

‘Laat Knoop liever musketten maken voor ons eigen leger,’ riep ik verontwaardigd.

‘O, dat zal hij zeker doen zodra de heren hoogmogenden bij hem bestellen. Maar of ze dat zullen doen? Knoop vraagt tien gulden voor een musket en dat vinden de heren misschien te duur. Onze kooplui steken liever hun geld in handelsvloten dan in soldaten en hun bewapening. Daarom zijn onze vestingwerken ook in zo’n erbarmelijke toestand. In ’s-Gravenhage praten ze over de Rijnlinie alsof die ook maar iets voorstelt, maar het is schandalig zoals de vestingen daar erbij liggen. Ik heb ze gezien vorig jaar, toen ik er een tijdje rondzwierf. Volgegroeide grachten, wallen als plantsoentjes, vervallen poorten, vermolmde palissaden, en lege wapenarsenalen. De kanonnen liggen er zonder affuit gewoon in het gras te roesten. De commandant van Burik heeft tien stukken geschut en één kanonnier die weet hoe je zo’n stuk moet bedienen.’

‘Dat was vorig jaar, zeg je,’ riep ik verhit. ‘Maar toen was het vrede en wist iedereen dat we van het versnipperde Duitsland weinig te vrezen hebben. Je kunt het de Staten niet kwalijk nemen dat ze de forten langs de oostgrens verwaarloosden. Waarom kapitalen steken in iets wat toch geen dienst hoeft te doen?’

‘Heb je wel eens gekeken hoe de wallen van Utrecht eruitzien?’ vervolgde Joris meedogenloos. Hij scheen er plezier in te hebben me deze ochtend op stang te jagen. ‘Parkjes hebben ze ervan gemaakt en de beste stukken verhuurd aan de hoveniers voor groentetuinen.’ ‘Allicht. Welke vijand komt ooit tot Utrecht?’ wierp ik tegen.

‘Te ver het land in? Mogelijk... Maar als de Fransen bij hun opmars nu eens via het oosten komen?’ prevelde Joris, de lege voederzak van het paard afnemend. ‘Het is niet helemaal toevallig, zie je, dat Munster en Keulen ons ook de oorlog hebben verklaard. Bommenberend zal de Fransen vrije doortocht verlenen. En die ene kanonnier in Burik met zijn tien verroeste stukken zal weinig kunnen beginnen tegen de honderdduizend soldaten van Lodewijk.’

‘Het is niets voor jou om zo pessimistisch te zijn,’ zei ik verbaasd. ‘En hoe weet je dat allemaal?’

‘Beste vriend, ik draag mijn ogen niet in mijn zak en mijn oren niet onder mijn muts. Ik heb nooit langer dan twaalf maanden in één plaats gewoond en ik praat graag met mensen. Ze vertellen me altijd meer dan ze zelf beseffen. Havenmeesters, tolbeambten, passagiers, iedereen weet wel iets of heeft iets van anderen gehoord. Terwijl jij op school zat en ijverig lesjes uit je hoofd leerde, zwierf ik door het land, vergat de bijbelteksten en pikte meer feiten op dan jij in tien boeken bijeen kunt brengen.’

‘Je bent inderdaad goed op de hoogte,’ gaf ik toe, niet weinig onder de indruk.

‘Tja, weten wat er in de wereld omgaat kan een mens altijd te pas komen. Ben je wel eens in ’s-Gravenhage geweest?’

‘Ik ben nog nergens geweest,’ mompelde ik droevig. Hij klopte me lachend op de rug.

‘Je zult er wel eens komen. Een mooie plaats, heel deftig. Toen ik nog bij die oude verzamelaar woonde heb ik een keer Johan de Witt gezien, gewoon lopend over de Korte Poten. Kun je je dat voorstellen? De machtigste man in de Republiek, maar niks geen karossen met vier paarden of zulke gewichtigdoenerij. Gewoon te voet ging hij, in een eenvoudige zwarte mantel, gevolgd door één bediende. En, Hans Stevenszoon, je kunt me geloven of niet, het is een prachtige man. Heel ernstig, heel vriendelijk, heel intelligent. De eerlijkheid straalt van hem af.’

‘En de prins?’

‘Die ken ik niet van gezicht. Komaan makker, er moet gewerkt worden. Het is nog een heel eind naar Rotterdam en de schipper staat klaar om los te gooien. Gelukkig is het vandaag mooi weer. Kom je binnenkort nog eens een praatje maken?’

‘Beslist,’ zei ik gretig.

‘Mooi. En breng mijn hartelijke groeten over aan dat leuke meisje, hoe heet ze ook weer, dat heksje met haar zwarte haren.’

‘Lina?’ vroeg ik verwonderd.

‘Ja, die.’

‘Ik... ik zal het doen. Maar ze kent je niet eens.’

‘Ze heeft me gezien vorige week. Dus kent ze me. Ajuus, Hans Stevenszoon.’

‘Ajuus.’

Peinzend liep ik terug over de Oude Gracht. Uit Joris Niemandszoon kon ik nog altijd niet wijs worden, ik wist niet precies wat ik aan hem had. Hij leek zo’n aardige en vooral slimme jongen en zijn opgewektheid was aanstekelijk. Hij scheen mij zo’n beetje als zijn vriend te beschouwen en ook dat beviel me. Maar hij was zo anders dan de jongens die ik tot nu toe mijn vrienden had genoemd: GerritJan Vlieger, de brouwerszoon die predikant zou worden, Krelis van de slachter uit de Lange Nieuwstraat, of Berendje, de jongste zoon van een schoenlapper uit Het Zand. Met die jongens was ik vroeger op school gegaan, in onze vrije lijd hadden we op straat gespeeld, kwajongensstreken uitgehaald, meisjes en dienstboden geplaagd, appeltjes gestolen uit de schuiten bij de Rode Brug. Langzamerhand waren we elk onze eigen weg gegaan. Ik was een paar jaar op de Latijnse school geweest, samen met GerritJan. Berendje en Krelis werden in het bedrijf van hun vaders opgenomen. We zagen elkaar niet veel meer. Dan was er nog een buurjongen, Jakob Capping, en op die was ik schreeuwend jaloers want hij kreeg schilderlessen op het atelier van meester Herman Saftleven.

Ondanks stands- en beroepsverschillen had ik goed met die jongens kunnen opschieten, maar je kon niet met hen praten over verwaarloosde forten van de Rijnlinie, over wapenleveranties aan de vijand, over de ontzaglijke kloof die in de Republiek de rijken van de armen scheidde...

Joris was een wandelend nieuwsblad; hij kwam overal, praatte vrijmoedig met iedereen en had een heldere kijk op het leven. Hij opende mijn ogen voor veel zaken waaraan ik tot dan toe dromend voorbij was gegaan. Ik vroeg me af waarom hij me altijd zo nadrukkelijk Hans Stevenszoon noemde. Blijkbaar was hij toch onder de indruk van het feit dat ik een lijfelijke, wettige vader had, die tegelijk mijn leermeester was, een eigen huis bezat en een gerespecteerd burger was van een welvarende stad. Het was of hij wilde zeggen: ‘Jij boft, jongen, je komt uit een warm nest, jou kan niets gebeuren.’ Was dat zo?

Ik haastte me niet om thuis te komen, het was zulk heerlijk weer en de drukkerij in het achterhuis lokte me niet erg. Liever keek ik naar de tot leven komende grachtenwerven. Op de Plaats voor het stadhuiscomplex was de stadskraan al in vol bedrijf. Ik bleef een tijdje kijken, zag toen Jakob Capping met de tekenmap onder de arm over de Bezembrug komen, op weg naar het schildersatelier. De geluksvogel! Zijn vader was korenkoper, zoals veel burgers van de Oude Gracht, maar Jakob kreeg een opleiding tot kunstenaar. Sommige mensen hadden toch alle geluk van de wereld!

Al had vader tot nu toe geen woord van verwijt gesproken, ik voelde me toch een beetje schuldig omdat ik hem zoveel moeilijkheden bezorgde. Zo had ik hem vorige week in mijn onnozelheid twee Duitse vrouwen op de hals geschoven, en wat bleek? Ze waren katholiek!

Het was niet zo dat wij een hekel hadden aan katholieken, dat lieten we over aan zuurpruimen als meester Volkertsz. In Utrecht met zijn achttienduizend inwoners woonden zeker zesduizend katholieken, wie geen strobreed in de weg werd gelegd, al maakten ze weinig kans ooit tot openbare ambten geroepen te worden. Wie bij ons in aanzien wilde komen moest calvinist zijn, hoe rechtzinniger hoe beter. De katholieken hadden hun schuilkerk in een gebouw achter het Vleeshuis en omdat ze zich ingetogen en bescheiden opstelden, rustig hun gang gingen en meestal een gewaardeerd ambacht uitoefenden, leefden we allemaal gezapig naast elkaar, zonder veel geharrewar, scheldpartijen of plagerijen over en weer. Maar twee katholieke vrouwen opnemen in een calvinistisch huisgezin, dat was een andere zaak! Daar werden we op aangekeken, door buren en klanten.

Elisabeths voeten genazen voorspoedig, een week rust had haar goed gedaan. De bleke wangen hadden weer kleur gekregen en je kon een beschaafd gesprek met haar voeren. Ook Lina, dat spichtige kind, knapte zichtbaar op, werd iets voller in haar gezicht en ze maakte zich verdienstelijk door de rokken van kleine Berthe met prachtig borduurwerk te versieren. Want dat bleek ze bijzonder goed te kunnen: borduren. Het was ongelooflijk hoe snel en vaardig ze dat deed.

Maar o, wat waren we begonnen! De oorlog in het oosten maakte dat er geen mogelijkheid meer was voor de beide Duitsen om terug te reizen naar hun geboorteland. Vader had hun geld kunnen lenen voor de reis, in de hoop dat ze het ooit zouden terug betalen, maar hoe kon je twee onbeschermde vrouwen door een grensgebied laten reizen, waar het wemelde van de troepen en waar voortdurend gevochten werd? Niemand bij ons had het tot nu toe hardop uitgesproken, maar we beseften dat we die twee vrouwen voorlopig nog niet kwijt waren! Moesten we een paar ongelukkige, gestrande wezens, die ik-weet-niet-wat achter de rug hadden, op straat zetten en aannemen dat ze zich wel door de moeilijkheden heen zouden slaan? Nee... Maar wat dan? Hen bij ons laten wonen tot de oorlog voorbij was? Dat kon nog wel twee jaar duren...

Een beetje zorglijk kwam ik thuis. Elisabeth was bezig in de woonkamer. Ze droeg een nieuwe rok en een mooi donkerrood jakje afgezet met wit konijnenbont. Hoe kwam ze daaraan? Blijkbaar van Moeie Neele, die aan het rommelen was geweest in de kisten op zolder. Toen ze op weg ging naar de keuken volgde ik haar, want ik had nog niet ontbeten. De rok golfde ritmisch om haar heupen, haar haren vlamden als pasgepoetst koper. Zoals ze daar voor mij uit liep, recht en mooi, had ze kunnen doorgaan voor een patriciërsvrouw. En was ze dat eigenlijk niet? Haar man zaliger was zilversmid geweest en dat is niet mis. Zo’n beroep vereist groot vakmanschap, een kunstzinnige aanleg, kostbare materialen, een deftige klantenkring. Waarschijnlijk hadden de Gartensteins eer het noodlot toesloeg tot de gegoede burgers van Augsburg behoord. Welk noodlot?

‘Honger?’ vroeg ze glimlachend. Ik knikte en ze maakte een paar dikke sneden brood voor me klaar, met gezouten reuzel, want daar was ik dol op. Haar aanwezigheid maakte me nog altijd enigszins verlegen. Om toch iets te zeggen vertelde ik haar over mijn gesprek met Joris aan de kade en over het gerucht dat Enschede gevallen was. ‘Het schijnt ook dat Lodewijks legers in oostelijke richting oprukken,’ vulde ik aan.

Haar glimlach verdween.

‘Bedoel je dat voor ons de weg naar Augsburg is afgesneden?’

Ze was snel van begrip.

‘Ik vrees het, ja.’

Ze zweeg en boog het hoofd. Snel legde ik mijn hand over de hare.

‘Maak u niet ongerust, Frau Gartenstein. U bent veilig bij ons.’ Meteen had ik mijn tong wel kunnen afbijten. Wat zei ik nu weer? ‘Je bent lief, Hans.’

Ik voelde mijn wangen gloeien en maakte dat ik wegkwam, naar de drukkerij.

Toen ik een paar dagen later weer een praatje ging maken met Joris Niemandszoon wachtte mij een verrassing. Lachend als altijd was hij al bezig het jaagpaard in te spannen. Zodra hij mij in het oog kreeg hief hij groetend de hand op. Zijn heldere stem schalde over het water.

‘Goeiendag, Hans Stevenszoon! Blij je te zien. Al vrees ik dat het voorlopig de laatste maal zal zijn.’

‘Hoezo?’ vroeg ik geschrokken. ‘Heeft de schipper je ontslagen?’ ‘O nee, hij is juist boos op me omdat ik niet langer voor hem wil werken. Dit is mijn laatste dag als duvelstoejager van de trekschuit. Ik ga me morgen aanmelden voor het leger.’

‘Nee!’

‘Ja,’ grinnikte hij. ‘Dit baantje begint me te vervelen. Zo langzamerhand ken ik elke grasspriet tussen hier en Rotterdam. Het jaagpad, de dammen en sluizen, de haventjes en tolbeambten kan ik wel uittekenen. Het wordt hoog tijd voor een verandering. Ik voel wel iets voor dat mooie handgeld, voor de soldij en de kans op roemruchte daden. De Fransen staan al bij Luik, heb ik horen vertellen. Nou, dan wordt het tijd dat iemand hun opmars tot staan brengt.’

‘Jij, in je eentje zeker,’ antwoordde ik teleurgesteld. ‘Waarom neem je geen dienst op de vloot?’

Leven in de schaduw van een kerel als Michiel Adriaanszoon de Ruyter leek me wel spannend.

‘Van de zee moet ik niets meer hebben, die is me veel te onbetrouwbaar,’ lachte Joris. ‘Als een schip onder je voeten wordt weggeschoten kun je het niet op een lopen zetten. Bovendien... Heb jij ooit gevaren, Hans Stevenszoon? Behalve naar Oudewater dan.’ ‘Natuurlijk niet.’

‘Nou, ik wel. Eén reis naar het noorden, naar de Baltische zee. Midden in de winter ook nog. Vier maanden niets dan ellende, kou, honger, vermoeidheid en natte voeten. Toen heb ik een dure eed gezworen: wat er ook moge gebeuren, ze krijgen Joris Niemandszoon de zee niet meer op. Je kunt nog beter in een tuchthuis hout raspen. Maar het landleger trekt me wel. Wie weet sturen ze me naar de Rijnlinie.’

‘Naar de tien verroeste kanonnen en die ene konstabel?’ vroeg ik spottend.

‘Precies. De arme kerel zal best wat hulp kunnen gebruiken.’

Ik was onredelijk boos op hem, voelde me in de steek gelaten. Was hij niet mijn vriend? Toch had hij zijn besluit genomen zonder er vooraf met mij over te praten.

‘En als je sneuvelt?’ mokte ik.

‘Tja, die kans is er altijd. Nou en? Zwervers als ik worden toch niet oud.’

Hij lachte hartelijk en ik lachte mee. Op Joris kon geen mens kwaad blijven.

‘Hoe gaat het met de mooie heksjes?’ Hij vergat nooit naar onze logees te informeren.

‘Goed. Elisabeth kan weer lopen. Lina... ach, die is ook wel aardig. Ze kan uitstekend met mijn zusje overweg en helpt Moeie Neele.’

‘Jullie zitten er anders goed mee opgescheept, hè? Ik neem aan dat ze voorlopig niet verder kunnen reizen.’

Dus dat had hij ook al geraden.

‘Het probleem is,’ zei ik zacht, ‘dat ze katholiek zijn.’

‘Allicht, ze komen uit Beieren. Daar wonen nauwelijks protestanten.’ Het was wel duidelijk dat een jongen als Joris maling had aan godsdienstverschillen. Konden wij er ook maar zo luchthartig overheen stappen! ‘Heb je nog wat van die lekkere peperkoek voor me meegebracht?’ vroeg hij vrolijk.

Dat had ik. Het was een verrukking te zien hoe hij zijn tanden in de koek zette en er grote stukken afbeet. De schipper stond te wenken dat hij voort moest maken, maar Joris haastte zich niet.

‘Dus zullen we voorlopig afscheid moeten nemen, makker,’ prevelde hij met volle mond.

‘Ik zal je missen, Joris.’

‘Niet zo sip kijken, makker. Weet je, iemand heeft eens tegen me gezegd: je ontmoet aardige mensen altijd tweemaal in je leven. We zullen elkaar dus nog wel eens tegenkomen. Ik als oorlogsinvalide met krukken op de kerktrappen en jij als welgedane burger die een muntje in mijn muts werpt, met opgetrokken neus.’ Hij schaterde bij het vooruitzicht, greep mijn hand en pompte die op en heer. ‘Tot weerziens, vriend.’

Ik was plotseling zo ontroerd dat ik niets kon zeggen. Ik had hem willen smeken om geen dienst te nemen, om trekschuitjager te blijven zodat ik hem tweemaal in de week kon zien. Maar de schipper liet de lijn al vieren. Ik trad achteruit en keek hoe de schuit vertrok.

De hele verdere dag was ik stil en teruggetrokken, ’s Avonds aan tafel zag ik hoe Elisabeth een paar maal mijn richting uitkeek, maar ze zei niets. Vader wel. Hij schraapte driemaal zijn keel en toen begrepen we dat hij iets moeilijks naar voren wilde brengen. ‘Frau Gartenstein,’ sprak hij eindelijk, ‘nu het voor u... voor jullie niet mogelijk is terug te keren naar Augsburg, hoop ik dat jullie voor onbepaalde tijd van mijn gastvrijheid gebruik zullen maken. Eh... om lasterpraatjes te voorkomen zal ik u aanstellen tot huishoudster. Onze meid heeft per 1 mei de dienst opgezegd en Moeie Neele kan niet alles alleen doen. Maar met drie vrouwen in huis hoef ik geen nieuwe meid aan te nemen.’

Ik werd helemaal warm toen hij dat zei, want ik begreep hoe kies hij het bedoelde. Wanneer hij Elisabeth in dienst nam hoefde ze geen genadebrood te eten, zich niet afhankelijk te voelen. Ze kreeg loon en een belangrijke plaats in onze huishouding.

‘Dank je, Steven Ortelius,’ antwoordde Elisabeth helder. ‘Je bent een goed mens. Ik neem je aanbod graag aan. Je maakt dat ik me niet langer als een stuk aangespoeld wrakhout voel.’

Over de tafel heen keken ze elkaar aan. Ik was ook blij, voor haar. Al vroeg ik me weer af: Als ze niet zo’n mooie vrouw was geweest, zou hij dan ook met zo’n verstandige oplossing zijn gekomen? ‘Nu heb ik ook iets te vragen,’ vervolgde Elisabeth met die heldere rustige stem van haar, die nog charmanter klonk door haar accent. ‘Voor Hans.’

‘Wat is er met Hans?’ bromde vader fronsend.

‘Je zou hem in de leer moeten doen bij een kunstschilder.’

Nooit zal ik de verbazing vergeten die over vaders gezicht vloog. Zelf zat ik ook paf.

‘Hoe kom je daarbij?’ riep hij uit.

‘Het is zijn liefste wens,’ zei Elisabeth zacht.

‘Uitgesloten. Ik kan de jongen in de drukkerij niet missen. Nu mijn laatste knecht ook al naar de IJssellinie is vertrokken, moeten we alles alleen doen. Lina kan nu en dan helpen in de winkel, maar wat het drukken betreft...’

‘Steven, ik weet dat Hans een goed vakman zal worden, hij is verstandig en ijverig. Maar de mens leeft niet bij brood alleen en het leven bestaat niet uit enkel werken. Hij zal pas echt gelukkig zijn als hij naast zijn dagelijkse arbeid iets heeft om zijn vrije tijd zinvol te vullen. Een liefhebberij. Wat hij het liefste doet is tekenen en schilderen, dat heeft hij mij zelf verteld, en ik geloof dat hij aanleg heeft. Ik smeek je, geef hem de kans die aanleg verder te ontwikkelen.’

Ik kon mijn oren niet geloven, vooral omdat vader lachte. Ik zag hem zo zelden lachen; het leek wel alsof hij het prettig vond haar voor mij te horen pleiten.

‘Ja!’ riep ik, want ik kon niet wachten op zijn beslissing. ‘O toe, alsjeblieft! Herman Saftleven neemt leerlingen aan, heb ik gehoord. En hij is geweldig, vader. Ik heb schilderijen van hem gezien... prachtige landschappen. En dan zijn tekeningen! Willem Hofman, de kunsthandelaar, heeft ze in zijn winkel. Zo’n verrukkelijke lijnvoering en dan zijn bomen... ze leven echt!’ Zo zat ik nog een hele tijd door te draven.

Herman Saftleven was in die jaren de beste schilder in Utrecht. In Amsterdam leken de kunstenaars uit de bomen te vallen, kant en klaar, overlopend van talent. Maar dat kwam natuurlijk omdat veel kunstenaars, nadat ze hun opleiding ergens anders hadden ontvangen, naar de rijke koopmansstad trokken omdat ze daar de beste kansen op een goed bestaan hadden. De Rotterdammer Saftleven echter had Utrecht verkozen en onze stad mocht terecht trots op hem zijn.

‘In het hele Sticht,’ riep ik, omdat de stilte aan tafel op mijn zenuwen werkte, ‘vind je geen kunstenaar die zijn evenknie is.’ En toen ik mijn vader zag knikken, gilde ik uitzinnig van vreugde: ‘U vindt het goed?’

Elisabeth legde haar hand op de pols van mijn vader; ze moest ervoor over de tafel heen reiken.

‘Dank je, Steven. Je zult de jongen er heel gelukkig mee maken.’ Ik had haar van de dijk opgeraapt, haar vaargeld naar Utrecht betaald, haar een onderkomen aangeboden op een moment dat ze geen raad meer wist. Was dit haar manier om haar dankbaarheid jegens mij te tonen? Ze had niets beters kunnen verzinnen. Drie dagen later kreeg ik mijn eerste teken- en schilderlessen van de man die ik tot dan toe slechts uit de verte had kunnen bewonderen. Ik was de gelukkigste jongen in heel Utrecht.

5. DE VERSCHRIKKING VAN AUGSBURG

Achter de werkplaats lag de kleine tuin waar Moeie Neele kruiden liet groeien. Omdat bukken de oude vrouw moeilijk begon te vallen, was het Lina’s werk geworden voor dat hofje te zorgen. Op de dag dat ik geestdriftig van mijn eerste schilderles thuiskwam vond ik het meisje geknield tussen de groene sprietjes, terwijl ze voorzichtig het onkruid verwijderde.

Ik had een goede bui. Meester Saftleven bezat een mooi huis op het Pieterskerkhof. Uit de ramen van zijn atelier keek je uit op de oude kerk en de groene bomen eromheen. We zaten er met vijf jongens en voorlopig had ik nog niets anders gedaan dan penselen uitwassen, verf malen, een proeftekening gemaakt die vol fouten bleek te zitten en de vloer aangeveegd. Maar ik had het heerlijk gevonden. Ik keek een paar ogenblikken op Lina neer en het viel me op dat ze enkele stengeltjes oversloeg die beslist niet in het kruidenhofje thuishoorden. Dus wees ik haar erop.

‘Dat is ook onkruid.’

Lina hief het hoofd op, ik zag haar zwarte ogen fonkelen. Maar ze zei niets en liet de sprietjes staan. Ik bukte me om ze dan maar zelf uit te trekken, en op hetzelfde ogenblik gaf ze me een geweldige duw, zodat ik bijna omrolde.

‘Laat dat!’ snauwde ze. Verbaasd keek ik haar aan.

‘Het worden margrieten,’ zei ze stug.

Ik begreep het niet. Wat had je aan margrieten? Die kon je ’s zomers met duizenden langs de kant van de weg plukken. De meisjes vlochten er soms kransen van, huisvrouwen schikten ze in een koperen kan met water om hun huis op te vrolijken, maar je kon er geen soep mee kruiden of het vlees een lekkerder smaak geven. Zoveel wist ik er wel van. Bovendien was ik niet van plan me iets door een meisje te laten verbieden.

Zodra ik mijn handen er weer naar uitstrekte kreeg ik opnieuw een por. Kwaad richtte ik me op, pakte Lina bij de polsen en trok haar omhoog.

‘Hoor eens, dit is onze hof en als ik zeg dat dat onkruid is, dan is het onkruid. Vooruit, trek die rommel eruit.’

‘Nee!’

Woedend stonden we tegenover elkaar. Ik bleef haar armen vasthouden. ‘Wat is er nu zo bijzonder aan een paar simpele margrieten? Als het nu nog tulpen waren...’

‘Het was de lievelingsbloem van mijn vader,’ snikte ze. Verbijsterd liet ik haar los.

Ineengedoken stond ze voor me, een half hoofd kleiner dan ik, de schouders opgetrokken alsof ze klappen verwachtte.

‘De zilversmid,’ prevelde ik.

Ze keek me aan, de zwarte ogen laaiden.

‘Ja, en de beste van Augsburg.’ Haar stem trilde. ‘Toch hebben ze hem vermoord.’

‘Wie?’ vroeg ik als vanzelf. Ik was het atelier van meester Saftleven vergeten, dacht niet meer aan salieplanten of iets anders.

‘De inquisitie, nadat ze hem dagenlang gefolterd hadden...’ ‘Maar waarom?’ Ik begreep het nog niet goed. Was haar vader dan terechtgesteld?

Lina zuchtte diep. Opeens stroomden de woorden over haar lippen, even heftig en onstuitbaar als enkele weken geleden op de dijk tussen Oudewater en Montfoort.

‘Hij werd beschuldigd van toverij. Want hij had een broche gemaakt voor de vrouw van de raadsheer — een meesterwerk. Die broche stelde een tuiltje margrieten voor, met ragfijne blaadjes, zo dun dat ze bijna doorzichtig waren. Zeven bloempjes in een krans, één vuurrode roos in het midden, dat was een robijn. Het was het mooiste stuk dat ooit uit zijn handen was gekomen. De raadsheer liet vader lang op zijn geld wachten en toen, toen.

‘Ja, wat gebeurde er?’ vroeg ik ademloos.

‘De vrouw van de raadsheer stierf plotseling terwijl ze de broche droeg. Het was heel wonderlijk: ze ontving juist bezoek, ze was zwanger. Terwijl ze zat te praten met haar vriendinnen werd ze doodsbleek, greep naar haar borst en viel om. Onmiddellijk werd er een arts geroepen, die kon alleen de dood vaststellen, maar een doodsoorzaak kon hij niet vinden. Haar hart stond stil, juist onder de broche, dat was alles.’

‘Vreemd,’ mompelde ik.

‘De raadsheer was vertwijfeld. Hij was zo trots geweest op zijn jonge zwangere vrouwtje en nu was ze dood, volstrekt onverwacht. Dat was niet normaal, hier moesten zwarte machten in het spel zijn. In zijn verdriet en teleurstelling zocht hij wanhopig naar een zondebok. Iemand had hem zijn geluk misgund, toverij gebruikt. Bovendien was het sieraad nog niet betaald, het lag dus voor de hand dat... dat Vati de schuldige was. Hij had zich willen wreken voor het lange wachten. Alsof mijn vader zoiets had kunnen doen... de beste man van de hele wereld.’

Grote tranen dropen uit haar ogen, haar stem daalde en kreeg iets eentonigs, alsof ze zich met geweld moest inhouden.

‘Vati wist van niets. Twee uur nadat de vrouw van de raadsheer zo plotseling was gestorven kwam hij aan de deur van hun woning om zijn klant nog eens tot betaling aan te manen. Hij werd meteen gearresteerd en van toverij beschuldigd. Daarmee was hij ten dode opgeschreven.’

‘Kwam er geen proces?’ vroeg ik ontsteld.

Lina rilde alsof ze het koud had.

‘Jullie,’ fluisterde ze, ‘jullie in je gezegende Republiek hebben er geen idee van wat dat is: een heksenproces. Het is... anders. Er komt wel een proces maar je schuld staat al vast, omdat iemand je heeft aangegeven. Verdediging is onmogelijk; geen advocaat waagt het zo’n zaak op zich te nemen: er is een beschuldiging en dat is meteen het bewijs.’

‘Maar dat is afschuwelijk! Op zo’n manier kan iedereen wel zeggen: dat is een heks - en daar ga je dan!’

Ze knikte, slikte haar tranen weg.

‘Precies, daar ga je dan. En je komt meteen op de pijnbank. Want al is door de beschuldiging alleen al het bewijs geleverd, bekennen moet je ook nog. En...’

Ik zag een uitweg.

‘Dan is het het beste om maar heel vlot te bekennen - als je toch ten dode bent opgeschreven, ontkom je tenminste aan de foltering.’

Lina schudde het hoofd; ze leek uitgeblust, maar ik begreep hoe het verdriet daaronder kolkte.

‘De pijnbank dient niet slechts voor een bekentenis. Iemand die van hekserij wordt beschuldigd moet de namen van medeplichtigen prijsgeven. En welke... welke gemartelde schreeuwt in zijn wanhoop, blind van pijn, niet een paar namen uit?’

‘Bedoel je,’ stamelde ik, ‘dat jouw vader.

‘Ja.’ Ze beet me het woord toe alsof ik de arme man de ledematen uit het lijf had getrokken. ‘Wat anders? Kort na zijn arrestatie werden drie vrouwen in onze wijk gearresteerd. Een van hen was een moeder van vijf kinderen, een ander was al oud, de derde kende ik niet. Vati had hen aangewezen.’

‘En jullie?’

‘Mutti was doodsbang, ze wist niet precies wat er in die kerkers gebeurde, wat Vati tijdens de foltering allemaal had uitgebruld... ’s Avonds kwamen de gerechtsdienaren op onze deur bonken, ze kwamen huiszoeking doen. De raadsheer was erbij. O, de manier waarop hij Mutti aankeek! Weet je waar ze naar zochten?’

‘Geen idee. Een toverstaf?’

‘Ze zochten naar heksenzalf. Bij ons denken ze dat heksen en tovenaars voor zichzelf een zalfje maken uit een mengsel van vleermuizenbloed, vet van kleine kinderen, monnikskap en nachtschade. Wie zich daarmee insmeert kan door de lucht vliegen. Als ze ook maar een potje zalf gevonden hadden die avond, al was het nog zo onschuldig geweest... Maar God was ons genadig, we hadden geen smeersels in huis, zelfs geen wondzalf.’

‘Waarom werden jullie niet gegrepen?’

‘Vati, in al zijn pijn en ellende, moet ons beschermd hebben. Hij stamelde willekeurige namen maar nooit de onze. Dat begrepen we uit de boze woorden die de raadsheer Mutti naar het hoofd slingerde. Er was ook een geestelijke bij, een dominicaan, die zelfs zover ging dat hij Mutti’s naaimandje besnuffelde om te ruiken of het naar zwavel stonk... Maar zolang niemand ons beschuldigd had, konden ze ons niet gevangennemen, dat stond de wet niet toe. Vati - ach, hij was goed en lief, een geweldige vakman, maar een held was hij niet. Niet sterk, geen krachtpatser, ze konden hem zo gemakkelijk breken. Op de pijnbank gaf hij alles toe wat zijn beulen wilden horen: dat hij een tovenaar was, dat hij met heksen en duivels omgang had gehad, dat hij onuitsprekelijke misdaden op zijn geweten had, vee had betoverd, kleine kinderen geslacht, dat hij schuldig was aan de dood van de jonge vrouw van de raadsheer. .. alles, alles bekende hij. Behalve dat Mutti en ik er iets van wisten. Hij bleef volhouden dat wij onschuldig waren, ofschoon ze al zijn botten hadden gekraakt en hij krankzinnig van pijn geweest moet zijn.’

Ik kon het verhaal nauwelijks meer verdragen, maar Lina bleef doorpraten. Nu ze eenmaal was begonnen kon ze niet meer ophouden.

‘Er werd beslag gelegd op al Vati’s bezittingen; wij mochten nog in het huis blijven wonen tot aan de terechtstelling, die we moesten bijwonen. Daarna zouden we de stad moeten verlaten. Want al had niemand ons beschuldigd, we hadden met een tovenaar onder één dak gewoond, aan ons kleefde de geur van zijn onnoemelijke zonden. Maar nauwelijks waren de raadsheer, de dominicaan en de rakkers verdwenen of Mutti pakte een bundeltje in, nam al het geld dat ze kon vinden en zei me, haar te volgen. We ontsnapten door de achterdeur, door tuinen en steegjes. Ik weet niet waarmee ze de poortwachter heeft omgekocht om ons door een bijpoortje te laten wegglippen, maar hij deed het. Zo wisten wij te ontkomen...’

‘Ik begrijp het niet,’ zei ik onnozel. ‘Misschien heb ik je niet helemaal kunnen volgen, want je spreekt zo’n moeilijk mengelmoesje van Duits en Hollands. Waarom sloegen jullie op de vlucht? Je zegt zelf dat je vader jullie onschuld volhield.’

‘Hij wel, ja. Je begrijpt het niet omdat je nooit in Augsburg hebt gewoond. Vergeet niet dat er al drie vrouwen waren gearresteerd, die kwamen ook op de pijnbank, werden gefolterd, moesten namen noemen... De kans was groot, zei Mutti, dat ze ons zouden noemen. Vanaf het moment dat Vati in de kerker werd geworpen was niemand in Augsburg meer veilig. Het is net een sneeuwbal die een helling afrolt en steeds groter wordt. Iemand wordt beschuldigd, gemarteld, noemt namen. Die anderen noemen ook weer namen..-. Als de waanzin van de heksenjacht eenmaal om zich heen grijpt is het einde niet te zien. Mutti besefte dat, daarom sloegen we op de vlucht. Bovendien, we zouden vaders terechtstelling moeten bijwonen; dat kon ze niet.

‘In één stad kunnen toch onmogelijk tientallen heksen wonen,’ riep ik uit.

‘Zo denken jullie. Bij ons gelooft men dat zelfs een hele stad met alle inwoners zich aan hekserij kan overgeven. Het begint met één arrestatie, één proces en het groeit uit tot een monsterproces en massamoord... Dat is het verschrikkelijke ervan.’

Een meisje als Lina was in staat je voor de rest van je leven nachtmerries te bezorgen!

‘Maar je vader...’ Ik durfde het bijna niet te vragen en kon het toch niet laten. De gruwel waarvan ze verslag deed fascineerde me, ik wilde het niet horen en toch geen bijzonderheid ervan missen. ‘Kon hij niet ontsnappen? Weet je zeker dat hij ter dood werd gebracht?’

‘Ontsnappen?’ Haar stem schoot uit, sloeg over. ‘Ontsnappen uit die kerkers, met zijn kapot getrokken ledematen? Sterven kon hij nog en God geve dat het snel was. Maar dood of levend, hij zou in elk geval op de brandstapel komen en wij zouden moeten toezien. Want dat hoort er ook bij: de verwanten worden gedwongen de terechtstelling bij te wonen, of ze willen of niet. Weken later, we waren toen in Keulen, Mutti en ik, hoorden we dat de vorige maand op één dag in Augsburg veertien heksen en tovenaars verbrand waren. Vati moet daar ook bij zijn geweest...’

Ik huiverde, trachtte me voor te stellen hoe dat zou zijn: mijn vader, ziek en gekneusd met een armzalig gebroken lichaam en gebroken geest op de brandstapel, en ik zou moeten toekijken! Het was te ontzettend om erover te denken.

‘Ik geloof,’ zei ik voorzichtig, ‘dat ik nu weet waarom jullie naar Oudewater reisden...’

‘Het was mijn idee,’ zei Lina, nu weer met zachte stem, die wanhopiger klonk dan haar felle uitbarstingen. ‘Ik had eens van een marskramer gehoord over de heksenwaag in Oudewater en toen we vluchtten kon ik aan niets anders denken. Mutti moest veilig zijn, kunnen aantonen dat zij geen heks was, anders zouden we nooit kunnen terugkeren naar Beieren.’

‘Wat het een moeilijke reis?’

‘We liepen en liepen, de hele nacht. De volgende ochtend konden we een eind meerijden met een boerenkar. Veel later vonden we een schipper die de Rijn afzakte en ons tot Keulen meenam. Daarna liepen we weer, of we reden mee, of voeren weer een stuk. We hadden wat geld; we werden bedrogen door herbergiers, lastiggevallen door reizende kooplui en marskramers, door soldaten, bedelaars en zwervers, geholpen werden we soms ook door vriendelijke mensen, en altijd moesten we liegen omtrent ons reisdoel of lastige vragen ontwijken. Maar we gaven niet op, we moesten Oudewater bereiken en een certificaat halen. En we kwamen er. Vraag niet hoe maar we kwamen er, met net nog genoeg geld voor een brood en de weging. En toen stonden we daar, in het Waaggebouw. Mutti stapte op de bascule, liet zich wegen, kreeg voor een paar schellingen het bewijs van haar onschuld. Ik zal nooit vergeten hoe haar ogen vol tranen schoten en hoe ze fluisterde: “Dus er zijn nog goede mensen op de wereld. Mijn God, wat een heerlijk land is dit”.’

‘Ja,’ knikte ik trots.

‘Eigenlijk is het een wonder dat jullie een prachtige instelling hebben als de Heksenwaag terwijl in dit land geen heksen vervolgd worden. Hoeveel onschuldigen worden daar in Oudewater jaarlijks gered? En altijd zijn het buitenlanders... O, als Vati maar had geweten wat hem boven het hoofd hing, dan had hij ook naar Oudewater kunnen reizen en zich laten wegen, dan zou hij nog geleefd hebben! Hij was zo’n fijne man en zo kunstzinnig. Voor mij had hij een armband gemaakt, zo fijn als kantwerk, en zelfs die werd me afgenomen toen de gerechtsdienaren ons huis kwamen doorzoeken. De laatste herinnering aan de liefste man ter wereld mocht ik niet behouden. Het was heksenarbeid zeiden ze, het moest vernietigd worden. Al zijn prachtige schalen en kannen en zoutvaatjes, ze gingen in de smeltoven!’

Ze snikte plotseling weer, met hulpeloos gebogen hoofd. Ik stond met de mond vol tanden. Ik moest aan mijn zusje Berthe denken, opgroeiend in de warme geborgenheid van onze woning. Soms huilde ze omdat ze haar zin niet kreeg. Ach, ze was te klein om te beseffen hoe heerlijk veilig ze was. Ik begreep nu meer van Lina, van haar onevenwichtigheid, haar wilde uitbarstingen, haar dagenlange zwijgzaamheid. Ik zag haar weer staan in de grote benedenzaal van de Waag met die intens gespannen blik in haar ogen toen haar moeder op de bascule stapte. Opeens sloeg mijn hart een slag over.

‘Lina! Waarom heb jij je niet laten wegen? Waarom alleen je moeder?’

Ze antwoordde niet, staarde strak naar haar voeten die op de rulle aarde van ons tuintje stonden.

‘Heb jij geen certificaat?’ holde ik door. ‘Als je ooit terugkeert naar Augsburg loop je de kans...’

Ze boende met twee vuisten over haar natte gezicht. Er zat aarde aan haar handen die donkere strepen naliet op haar wangen. Maar ze bleef zwijgen. ‘Je wilt toch niet zeggen dat jullie geen geld genoeg hadden om je allebei te laten wegen?’ vroeg ik gekweld. ‘Dat... dat zou vreselijk zijn. Die hele moeilijke reis voor niets! Overigens moet je weten dat mensen die het weeggeld niet kunnen betalen hun certificaat gratis krijgen. In Oudewater wordt niemand ongetroost weggestuurd.’

‘Ik weet het, de weegmeester had het ons verteld. Maar ik wilde niet.’

‘Jij wilde je niet laten wegen?’

‘Nee.’

‘Waarom niet?’

Ze haalde diep adem, keek me woest aan.

‘Eens,’ siste ze, ‘zal ik terugkeren naar Augsburg en ik zweer je, ik zal de stad aan vier hoeken in brand steken, met iedereen erin. En ik zal een groot zwaard nemen, me opstellen bij de Münchenerpoort en iedereen die probeert de brandende stad te ontvluchten zal ik neersabelen. De hele streek rondom de stad zal ik vervloeken zodat akkers en landerijen verdorren, geen koe of varken in leven blijft, de kippen waanzinnig worden en hun meesters dood pikken, de lammeren in wolven veranderen en de vluchtelingen in stukken scheuren.’

Ze stikte er bijna in. ‘Ik wil een heks zijn, hoor je!’

Ik luisterde niet meer. Angstig draaide ik me om en vluchtte de drukkerij binnen, mijn hart een draaikolk van afschuw en mededogen.

Arme Lina! Tijdens die vreselijke dag in Augsburg moest ze haar verstand verloren hebben. Want natuurlijk was geen enkele vrouw in staat een wraakneming uit te voeren als die waarvan zij droomde. Maar als het nu eens mijn vader was geweest wie zoiets afschuwelijks was overkomen, mijn strenge harde vader die toch zo verdraagzaam en verstandig kon zijn? Zou ik dan niet halfgek zijn geworden en getracht hebben mijzelf te troosten met wraakplannen, ervan overtuigd dat ik de macht bezat om bezweringen uit te spreken, vervloekingen in vervulling te laten gaan?

En dat huiveringwekkende kind logeerde in onze woning, bezemde zwijgend de vloer, borduurde bloemen en vogels op Berthes keurslijfje, verzorgde ons kruidenhofje en koesterde de margrieten. Stil en onopgemerkt ging ze haar gang, broedend op wraak, dromend van vernietiging. Als een echte heks... Lina, liefste, vergeef me dat ik toen zo over je dacht en voor je terugdeinsde. Bedenk dat ik pas vijftien jaar oud was en voor het eerst in mijn leven had kennisgemaakt met de onpeilbare diepten van de menselijke geest.

6. HET OPROER

‘Ze willen ervandoor!’

De kreet vloog door de stegen, straten en marktgalerijen van de stad. Uit pothuizen en krotjes, uit de sombere werkmanswoningen van Het Zand, uit het armoedekwartier dat De Bloedkuyl werd genoemd, uit de steegjes van het kwartier Turkeyen, uit de voorsteden Bemuurde Weert en Tolsteeg kwamen de paupers te voorschijn - en maakten oproer. Van de ene dag op de andere veranderde de deftige hoofdstad van Het Sticht in een heksenketel van hollende en schreeuwende mensen, in een ziedende pot verontwaardiging en afgunst. Het was juni 1672 en de Republiek stond op instorten.

Het onvoorstelbare was gebeurd. Op aanraden van zijn befaamde maarschalken Turenne en Condé was Lodewijk XIV niet uit het zuiden komen opzetten, om dood te lopen op de grote rivieren, maar had hij met zijn leger de omtrekkende beweging gemaakt waarop Joris Niemandszoon al zinspeelde: door het Luikse heen, langs Maastricht, recht op onze Rijnlinie af. En de Rijnlinie, met de verwaarloosde vestingen Orsoy, Rijnberk, Burik, Wezel, Rees en Emmerik, had het geen week uitgehouden. Montbas, de Hollandse bevelhebber van Franse afkomst, had bij de nadering van de Fransen zijn veldleger teruggetrokken. De prins van Oranje, die na veel geharrewar door de Staten tot opperbevelhebber was benoemd, zond onmiddellijk maarschalk Wirtz met de cavalerie in het veld, maar ook Wirtz kon niet verhinderen dat de geweldige Franse krijgsmacht op de twaalfde juni bij Lobith de Rijn overstak, de cavalerie en de inderhaast toegeschoten Friese infanterie vernietigde om zich daarna op de Betuwe te storten. Het Franse leger splitste zich: een deel stootte door naar Nijmegen, een ander deel trok in de richting van de IJssellinie. Het was een overrompeling waarop niemand in de Republiek had gerekend en de paniek was compleet.

De regenten, beseffend hoe ernstig de toestand was, trokken snel hun conclusies. In de Buitensingel lagen platte schuiten hoog opgetast met kostbare meubels en serviesgoed, met schilderijen, tapijten en zilverwerk. Bij de Weertsluizen, langs de Vechtkaden, in de grachten lagen nog meer schuiten, half zinkend onder de vracht van de rijkdom. De patriciërs van Utrecht wilden met medeneming van al hun kostbaarheden - en het was ongelooflijk wat er uit die huizen kwam! - het vege lijf redden, eer de doorgebroken Fransen ons zouden bereiken.

Maar het volk nam het niet. Het wilde niet worden prijsgegeven aan de genade of ongenade van een snel oprukkende vijand. Het wilde vooral de hoge heren niet zien vluchten met al hun luxe. ‘Ze willen ervandoor! Houd ze tegen!’

‘Ze willen ons in de steek laten, maar onze huizen zullen geplunderd en verbrand worden! Houd ze tegen!’

Zolang de regenten in hun midden leefden en met straffe hand de discipline handhaafden, meedogenloos de belastingpenningen inden maar er daarbij nauwlettend op toezagen dat de burgers hun werk konden doen, niet in vuil en drek omkwamen, niet door onordelijkheden werden belaagd, zolang had het volk de heren geduld. Men had zelfs eerbied voor hen, gehoorzaamde met de hoed in de hand, overtuigd dat God de grote verschillen zo bad gewild. Toch moet er onder die diepgewortelde onderdanigheid iets gebroeid hebben. Een stille onbedaarlijke woede, een nog die per zetelende afgunst, een nooit overwonnen verbazing over de ontzaglijk brede kloof die rijk van arm scheidde, een onuitgesproken verwachting van rechtvaardigheid. Nu de patriciërs probeerden zich te onttrekken aan het naderende gevaar en meenden zich met gezin en kostbaarheden in veiligheid te kunnen brengen achter de hoge muren van Amsterdam, brak in Utrecht een volslagen oproer uit. Een paar gereedliggende zolderschuiten werden bestormd en leeggehaald; de inhoud werd door de arme drommels in triomf naar huis gedragen. Troepen arbeiders bezetten de sluizen en verhinderden het wegvaren van de schepen. Anderen bezetten de poorten, draaiden de sleutels om, bestormden karossen die de stad wilden verlaten. In het stulpje van menige arme drommel brandde die avond een zilveren olielamp. Bedelaars aten van gouden borden, armoedige huisvrouwen tooiden zich met zijden linten en kanten kragen... De heren konden niets anders doen dan hun schuiten snel leeghalen en hun woningen weer volstouwen met datgene wat nog niet gestolen was.

De schutterij werd opgeroepen, maar ook zij keerde zich tegen de vluchtplannen van de heren regenten en weigerde op stadgenoten te schieten. Niemand werkte meer, geen kind ging naar school. Uit angst voor plunderingen hielden de meeste winkeliers hun zaken gesloten en barricadeerden de vensters met houten luiken. Bij enkele leden van de vroedschap werden de ruiten ingegooid. Groepen straatjongens, blij dat er iets opwindends gebeurde, trokken zingend over de gracht; zij amuseerden zich kostelijk. De enige neringen die op deze dag geopend bleven waren herbergen en kroegen. Ze deden goede zaken tot het bier opraakte. Toen werden zelfs de wijnkelders van de stad opengebroken en leeggehaald. Dronkenschap, oproer en paniek - ze schijnen altijd samen te moeten gaan.

De ene jobstijding na de andere bereikte ons. In oostelijk Overijssel en Drenthe was de beruchte Bommenberend eveneens doorgebroken en rukte op naar het noorden, richting Groningen. Het ontbrak er nog maar aan dat de Engelse vloot in het westen van Holland troepen aan land zette...

Nee, dat gebeurde niet. Dankzij Michiel de Ruyter. O, het scheelde niet veel of de Republiek zou totaal gemangeld zijn geworden tussen vier vijanden.

En als de Hollandse oorlogsvloot er niet was geweest...

Maar die was er wel. De Engels-Franse vloot, voor anker in de Engelse Solebay en bijna klaar om uit te varen en een Engels expeditieleger op Hollands kusten te zetten, was onverwacht aangevallen door Michiel de Ruyter. Het werd een hevig en bloedig gevecht en het scheelde weinig of onze zeehelden hadden de vijandelijke vloot totaal vernietigd. Maar de wind draaide en De Ruyter moest terug. In elk geval had hij ervoor gezorgd dat er voorlopig geen sprake kon zijn van een invasie vanuit zee. Aan die zijde was de dreiging afgeslagen; Engeland had flink klop gehad.

Maar dat was iets waaraan de inwoners van de Republiek der Zeven Provinciën sinds jaar en dag gewend waren. Schuilend achter de brede ruggen van De Ruyter, de Trompen, Aert van Nes en Jan van Ghent (die helaas bij Solebay sneuvelde, zoals we later hoorden) hadden zowel regenten als kleine luiden, boeren en burgers zich veilig gevoeld. Het was de ineenstorting van het landleger die de paniek veroorzaakte. Dat landleger faalde volstrekt. De generaals lieten het afweten of deserteerden, vestingen en bolwerken langs de grens werden in de steek gelaten, stadjes en vestingen langs de IJssel wachtten sidderend op de komst van de Fransen en toonden weinig lust tot vechten. Kortom: wat de Republiek won in het westen, verloor zij in het oosten. Ik had er moeite mee te beseffen dat de angst van de Utrechtse burgerij niet ongegrond was. Dat elk ogenblik het onvoorstelbare kon gebeuren: een vijandelijk leger voor de poorten. Ik had zoveel andere dingen aan het hoofd. Driemaal in de week ging ik ’s morgens naar het atelier van meester Saftleven, waar ik zowel knechtje als leerling was maar me helemaal thuis voelde. De sfeer was er ongedwongen en plezierig, al verstond Herman Saftleven geen grapjes en eiste hij dat zijn leerlingen hun werk ernstig opvatten. Maar als hij tevreden over ons was, ontkurkte hij ’s middags een fles wijn, schonk ons allen in, toostte op de kunst, vertelde over zijn reizen naar Duitsland. Het was een andere wereld in dat atelier: er werd niet eindeloos gedebatteerd over een bijbeltekst, over de mate van rechtzinnigheid van een of andere predikant, maar over het belang van een bepaalde vlakverdeling, over achtergronden en perspectief.

Met Lina kon ik nu ook beter overweg. Sinds ik haar geschiedenis kende had ik meer geduld met haar eigenaardigheden, schrok ik niet meer van haar uitbarstingen. Ik deed mijn best haar met vriendelijkheid over de afschuwelijke herinneringen heen te helpen. En eigenlijk was ze een bijzonder aardig meisje en allesbehalve dom. Eens had ik twee jongere broers gehad, die waren kort na elkaar gestorven. Toen had ik alleen nog maar dat heel kleine zusje Berthe, en daar had ik niet veel aan. Lina was als een grote zuster voor me, ik kon met haar praten, met haar lachen om dezelfde dingen. Het regelmatige leven had haar haar spichtigheid doen verliezen; ze werd gevulder en daardoor toonbaarder. We werden goede vrienden, ’s Zondags na de kerkgang (zij en haar moeder bezochten regelmatig de schuilkerk) nam ik haar mee voor een wandeling door de zonnige stad, toonde haar pleinen en hofjes, liep met haar over het stuk Nieuwe Gracht dat Onder de Linden heette, waar het koel en voornaam was. In die dagen was Utrecht nog zo’n prachtige stad!

Maar terwijl ik op wolken liep en gelukkig was, rukten de Franse legers op, staken de Rijn over, rolden over de Betuwe. De Republiek stond op instorten. Geluk en rampspoed tegelijk, ik kon het nauwelijks verwerken. Liep onze onafhankelijkheid werkelijk gevaar? Kon dan niemand de woeste machtsdromen van Lodewijk XIV beteugelen? De prins van Oranje misschien...

Wat de burgerij, onder aanvoering van de acht hoplieden, ertoe bracht muren en torens te bezetten, de poorten te sluiten en de vroedschap in het stadhuis te belegeren, was niet slechts de radeloze angst voor een naderend Frans leger. Zo dichtbij kon de vijand nog niet zijn. Maar het gerucht ging dat de prins van Oranje, opperbevelhebber van het staatse leger, elk ogenblik met zijn troepen het Sticht kon binnentrekken. Hij had openlijk verklaard dat ook de IJssellinie niet te houden zou zijn en hij wenste zich terug te trekken op de vesting Holland. Andere geruchten luidden dat de prins stand wilde houden in Utrecht. Maar zijn leger was uitgehongerd, want met de verzorging was het daar in het oosten erbarmelijk gesteld geweest. En om duizenden halfverhongerde soldaten binnen haar muren te krijgen, daar bedankte de burgerij voor. Als het nu nog ons eigen volk was geweest! Gehoor gevend aan de smeekbeden van angstige burgers had de prins echter een deel van zijn troepen achtergelaten aan de IJssel, waaronder ook het Utrechtse contingent. Wat de prins mee terugbracht waren Hollanders en huurlingen...

En de Stichtenaren hielden niet van vreemdelingen. Voor ons waren zelfs Hollanders buitenlanders. We vormden een hecht en eenzelvig volkje. Alles wat onze stad aanging, ging ons aan. Maar ieder die ‘van buiten’ kwam bekeken we met wantrouwen en afkeer: als indringers, mededingers. Toch woonden in en om de stad veel schatrijke patriciërs die uit het westen waren gekomen en zich in onze contreien hadden gevestigd omdat bij ons de belastingen een stuk lager waren dan in Holland. Voor hen hadden wij eerbied: ze brachten ons welvaart. Maar van kleine luiden die ‘van buiten’ kwamen moesten we niet veel hebben, die hoorden niet bij ons. Overal in de stad, vooral in de armenbuurten, vond je kleine eilanden buitenstaanders, die hooghartig door hun stadgenoten werden genegeerd. De soldaten die de prins van Oranje zou meebrengen waren ook ‘vreemden’ en instinctief sloot de burgerij de gelederen, vastbesloten die opvreters te weren.

In de algehele verwarring bleven de vrouwen en meisjes niet thuis.

Ze holden door de straten, maakten evenveel lawaai, stampei en oproer als de mannen. Zelfs Lina was niet meer te houden. Toen ze merkte dat ik op het punt stond naar buiten te gaan, smeekte ze mij haar mee te nemen. Ik gaf haar haar zin. Ik vond het leuk dat ze zich al zo nauw verbonden voelde met het lot van onze stad.

Hand in hand renden we met de horden opstandigen mee, door stegen, over pleinen, langs de grachten naar de noordkant van de stad. In de Diendersteeg gekomen wees ik haar op de Plompetoren. ‘Dat is de hoogste wachttoren van de stad,’ zei ik. ‘Kom mee, misschien laten ze ons toe, dan kunnen we ver weg kijken.’

De Diendersteeg liep evenwijdig aan de noordelijke wallen. Een gemetselde overkluisde doorgang leidde onder de wal door naar het bolwerk Wolvenburg, een in de stadsgracht uitstekende versterking. Twee torens telde dit bolwerk: de Wolventoren, rond, breed en laag, en de rechthoekige Plompetoren, vier verdiepingen hoog en al eeuwen oud. Ik wist dat Pieter, de oudste broer van GerritJan Vlieger, hier als schutter dienstdeed en ik rekende erop dat hij ons wel zou doorlaten. Het verbaasde me dan ook niet toen ik aan de voet van de toren mijn oude vrienden verzameld vond: GerritJan, Berendje en Krelis. Ze stonden druk op de wachtposten in te praten.

‘Toe nou, Pieter, laat ons door,’ riep GerritJan. ‘Wij willen ook de prins zien naderen.’

‘Ja,’ gilde Krelis opgewonden, ‘mijn broer Willem dient in het prinsenleger, misschien is hij erbij.’

‘Maar jongens,’ weerde Pieter lachend af, ‘daarboven is nog niets te zien.’ Toch liet hij ons na lang soebatten passeren. Grinnikend stommelden we steile trappen op. Boven in de toren, in het rechthoekige wachtvertrek vlak onder het schuine dak, kon je tot ver voorbij Driebergen kijken. We troffen hier nog meer schutters aan, die op de uitkijk stonden. Ze fronsten de wenkbrauwen toen we vijf man sterk met veel lawaai het wachtlokaal binnenstroomden, maar ze joegen ons niet weg en lieten toe dat we elkaar voor de ronde vensters onder de daklijst verdrongen.

Verrukt keken we uit over de huizenzee, over de voorsteden en bloeiende velden rondom. Over waarden, sloten, walletjes en de donkere contouren van de bossen op de Stichtse Heuvelrug. Lina, dicht tegen mij aangedrukt, zoog verrast de adem in.

‘O, wat een mooi land. En zo vlak! Je kunt mijlenver kijken.’ GerritJan zwaaide strijdlustig met de armen.

‘Leve de prins,’ schreeuwde hij in het wilde weg.

Wat we hoopten te zien was een naderend leger, met trommelaars en trompetters voorop, met opgestoken banieren en rijen en rijen ruiters. Met kanonnen en munitiewagens, met strak in het gelid marcherende fuseliers, de musketten over de schouder. Kortom: we hadden de trap beklommen in de hoop vergast te worden op een flonkerende, krijgshaftige vertoning. Maar al wat we zagen was het rustige zomerse land, een paar boerenkarren op de Steenweg die van De Bilt naar de Wittevrouwenpoort liep, hooiende boeren, grazende koeien langs de Vaartse Rijn. Diep onder ons, in de straten en stegen van de stad, rumoerde het volk en verhinderde de vlucht van de regenten. Buiten de muren heerste de warme zomerwind, straalde de zon over de weilanden, duidde niets op oorlog en paniek. Het land lag er zo vreedzaam bij!

‘Denkt u,’ vroeg Berend aan een van de schutters, ‘dat Utrecht verdedigd zal worden als de Fransen komen?’

Van deze hoogte af leek de stad groot, sterk en onneembaar. Maar allemaal wisten we hoezeer de bolwerken in verval waren en dat de wallen aan hoveniers verhuurd werden om er groente en krui den te kweken. In plaats van kanonnen stonden er bessenstruiken, in plaats van affuiten zag je koolstronken.

De aangesprokene haalde de schouders op en zette zijn piek tegen de muur. ‘Dat zal van de prins afhangen, jongen,’ zei hij. ‘We kunnen zijne hoogheid nu elk ogenblik verwachten.’

Bij die mededeling keken we onmiddellijk weer naar buiten. ‘Komt-ie van Arnhem?’ vroeg Krelis schril. ‘Ik heb gehoord dat hij daar zijn hoofdkwartier had.’

‘Pieter vertelde,’ riep GerritJan, ‘dat de prins Rhenen al is gepasseerd en dat een troep van vijfduizend Spaanse ruiters, die daar kampeerde, zich bij zijn leger heeft aangesloten.’

‘Spaanse ruiters?’ vroeg Berendje verbluft.

De schutter knikte.

‘Ditmaal zijn de Spanjaarden onze bondgenoten. In elk geval hóren ze dat te zijn.’

‘Tjessis, wat een naar idee.’

De schutter grinnikte.

‘Dat vonden de Rhenenaren ook. Die vervloekte Spanjolen schijnen heel Rhenen leeggestolen te hebben.’

‘Meent u dat nou?’

‘Reken maar! Ik denk dat ze zich verveelden. En veel te eten hadden ze waarschijnlijk ook niet, dus namen ze dat maar. Daarom willen wij dat rapaille niet binnen onze muren hebben.’

De jongens knikten instemmend, maar ik vroeg: ‘Hoe kan Utrecht verdedigd worden als we geen soldaten toelaten?’

De schutter keek me kwaad aan en ik begreep wat hem hinderde: ik had een logische vraag gesteld.

‘Laat het maar aan de grote mensen over om daarover te beslissen,’ zei de man kil. Ik haalde mijn schouders op. Welke grote mensen? Daar beneden tierde het volk, de vroedschap zat opgesloten in het stadhuis, de patriciërs barricadeerden hun deuren tegen plunderaars. De wérkelijk grote mensen in onze stad hadden deze dag niets in te brengen!

Lina, als gewoonlijk zeer zwijgzaam, keek door de vensters naar het oosten. Ongemerkt sloeg ik haar gade. Wat gaat er in haar om? vroeg ik me af. Bewondert ze nog steeds het landschap of is ze bevreesd voor de naderende legers? Ik schoof wat dichter naar haar toe tot mijn schouder de hare raakte, wat ik een prettig gevoel vond. ‘Ben je bang?’ vroeg ik zacht. Ze leek oprecht verbaasd. ‘Voor wie?’

‘Het is oorlog. Die oorlog komt dichterbij. Misschien zullen de troepen van de prins hier met geweld binnentrekken en van Utrecht de vesting maken die de Fransen moet tegenhouden. Dan zal het er heet toegaan en... ’

‘Je hoorde wat de schutter zei: ze willen geen soldaten binnenlaten.’

‘Maar dat betekent niet dat we er zonder kleerscheuren afkomen!’ Ze keek me aan en ik voelde een diepe behoefte haar gerust te stellen.

‘Ik zorg wel dat jou niets overkomt, hoor,’ riep ik, verdrinkend in de blik van die donkere ogen. ‘Wie ook maar een vinger naar je durft uit te steken krijgt met mij te doen.’ Ik meende het. Op dat moment was ik geweldig dapper. Ze knikte vaag en scheen niet onder de indruk te zijn. Toen dacht ik: o dwaas, hou je mond. Dat meisje is al een keer door de hel gegaan, duizendmaal erger dan de onzekerheid die vandaag de stad op stelten zet. Zij schrikt niet meer van een volksoploop, een naderende vijand, een paar ruiten die aan diggelen gaan...

Achter ons schreeuwde GerritJan: ‘Hé jongens, zullen we nu eens op het Vredenburg gaan kijken?’

De anderen waren er meteen voor te vinden. Ik wenkte Lina en achter elkaar stommelden we de vele trappen af. Weer terug in de Diendersteeg richtten we onze schreden in westelijke richting. Lina trok mij aan de arm.

‘Kunnen we niet beter naar huis gaan?’ vroeg ze. ‘Ik heb het nu wel gezien. Al die relletjes leiden tot niets. De schreeuwers weten toch niet wat ze willen: de stad verdedigen, de stad verlaten, de stad overgeven. Elke tien minuten veranderen ze van mening. Ik word er doodmoe van.’

GerritJan scheen het gehoord te hebben. Hij liep opeens naast ons en keek Lina van terzijde nieuwsgierig aan.

‘Je kunt het de mensen niet kwalijk nemen dat ze in de war zijn,’ zei hij. ‘Zo’n toestand hebben we nog niet eerder meegemaakt.’ Midden op straat stond Lina stil, haar stem schoot uit, ze stampvoette.

‘Ik neem het de mensen wél kwalijk! Weten ze hier dan nooit wat ze willen? Ze moeten een besluit nemen en zich daaraan houden, door dik en dun. Niet vandaag zeggen: ja, dat doen we. En morgen roepen: nee, toch maar niet.’

Haar ogen bliksemden. Het was weer helemaal Lina, de uitbarstende vulkaan. De jongens en ik stonden om haar heen, ik zag mijn vrienden verbaasd kijken. Zulke taal waren ze niet gewend van een meisje.

‘Zeg eens,’ begon Krelis, ‘wat weet jij daarvan? Je bent niet eens een Utrechtse.’

‘Ik zie toch wat er hier gebeurt,’ snibde Lina. ‘Herrie en oproer, maar niemand durft een besluit te nemen. Het is afschuwelijk. Iedereen rent maar rond als een kip zonder kop en intussen rolt het noodlot over ons heen.’

‘Stil Lina,’ zei ik snel. Met schrik zag ik de gezichten van de jongens donker worden. Daar had je het weer: als geboren Utrechters namen ze het niet dat een buitenstaander kritiek op hun stad leverde.

‘We willen alleen maar niet dat de regenten verdwijnen en ons overlaten aan een horde plunderende soldaten,’ legde Berendje goedmoedig uit.

‘En het volk plundert zelf,’ hield Lina vol met meedogenloze logica.

‘We moeten geen ruzie maken,’ zei ik. ‘Lina begrijpt het nog niet helemaal omdat ze hier vreemd is. Bovendien is ze een driftkop.’ Krelis snoof verontwaardigd.

‘Een heks is ze,’ gromde hij. ‘De hele stad roddelt over haar en haar moeder. Ik snap niet, Hans, dat jullie zoiets in huis konden halen.’ Hij gaf Lina een duw tegen de schouder. ‘Waarom ga je niet terug naar waar je vandaan bent gekomen? Wij houden hier niet van heksen.’

Twintig minuten geleden had ik haar mijn bescherming beloofd, ik kon haar nu niet afvallen.

‘Houd je handen thuis,’ snauwde ik. ‘En als je schelden wilt doe het dan tegen mij.’

Ik voelde me opeens erg ongelukkig. Wat Krelis daar had gezegd was waar: in de stad werd flink over ons geroddeld. Want zó verdraagzaam als ik het graag voorstelde waren de Utrechters nu ook weer niet. Sensatie vonden ze interessanter dan wat ook. Elisabeth, die als ze naar de markt op de Mariaplaats ging, aller ogen naar zich toe trok, was een prachtig onderwerp om over te fluisteren. Langzamerhand wist iedereen uit onze omgeving wel dat ze zich in Oudewater had laten wegen. En heksen prikkelen de verbeelding, vooral als het mooie heksen zijn.

Lina’s ogen vlamden op.

‘Zijn dit vrienden van je, Hans?’ vroeg ze fel.

Aan wiens kant moest ik staan? Ik had niet de minste lust om ruzie te maken met jongens die ik mijn hele leven al had gekend en met wie ik altijd goed had kunnen opschieten. Ik kon me voorstellen dat Lina’s woorden hen hadden gekwetst. Aan de andere kant had ik haar mijn bescherming beloofd en ik wilde trouw blijven aan mijn woord. Onwillekeurig keek ik naar GerritJan, die altijd onze leider was geweest. Hij ving mijn blik op, grijnsde en trok Krelis achteruit.

‘Geen dames beledigen, makker,’ zei hij met zijn donkerbruine stem. ‘En zeker geen schone dames. Lina, laat die jongens maar kletsen, het zijn domoren. Wat kan mij het schelen of je een heks bent? Je mag me best betoveren als je daar zin in hebt.’

Hij lachte en bekeek haar brutaal van het hoofd tot de voeten. Lina kleurde.

‘Neem je mij ook een keertje mee als je een vliegtochtje gaat maken?’ vervolgde hij spottend. Ik brieste.

‘Houd op,’ riep ik. ‘Wat mankeert jullie? Lina woont bij ons, ik kan niet toestaan dat ze wordt gehoond.’

Grijnzend wendde GerritJan mij zijn gezicht toe.

‘Hoe heb ik het nu met je, makker? Ik hoon dat lieve kind helemaal niet. Ze ziet er veel te lief uit. Kijk maar eens naar die zwarte ogen, die branden door je heen. Ik wil wel zes van zulke heksjes op mijn bord hebben.’

‘Hé zeg, sinds wanneer kun jij er niet meer tegen om geplaagd te worden?’ riep Berendje bezwerend. Was dat het? Stonden ze me alleen op de hak te nemen, zoals vroeger? Ik hoopte het vurig. ‘Nou, laten we dan maar naar het Vredenburg gaan,’ stelde GerritJan voor, terwijl zijn ogen op Lina’s hals bleven rusten. ‘Daar is vast wel iets te doen. Maar geen slecht woord meer over onze stad, meisjelief, anders worden we kwaad.’

Lina’s kinnetje kwam naar voren, haar fonkelende ogen trotseerden hem.

‘En wie mag jij wel zijn, dat je denkt mij te kunnen voorschrijven hoe ik me te gedragen heb?’ vroeg ze tartend. GerritJan schaterde het uit.

‘Wat een felle,’ bromde Krelis.

GerritJan hief een vinger op, schudde die voor mijn ogen heen en weer. ‘Nou Hans, je hebt me daar iets op je hals gehaald, geloof ik. Speelt ze over jou ook de baas? Dat zou me niets verbazen. Kom jongens, in looppas!’

Hij keerde zich af en liep weg. Krelis volgde hem gehoorzaam. Berend maakte een hulpeloos gebaar, begon ook te lopen, maar Lina bleef staan waar ze stond.

‘Ik ga naar huis,’ zei ze vastbesloten. Toen zat er voor mij niets

anders op dan bij haar te blijven. Een jong meisje alléén door die oproerige stad laten gaan kon ik niet. Enigszins spijtig keek ik de jongens na.

‘Wie was die lange?’ hoorde ik haar vragen.

‘Dat was GerritJan, een zoon van de brouwer aan de Oude Gracht, helemaal vooraan bij de Tolsteegpoort,’ antwoordde ik mat, nog altijd kijkend naar de ruggen van de vrienden uit mijn kindertijd, tot ze een hoek omgingen. Ik zuchtte.

‘Ik mag hem niet,’ zei Lina.

‘Och kom, GerritJan is heus een aardige jongen. Hij was altijd al de knapste en langste van ons allen. Wat hij zegt moet je niet te ernstig nemen, hij is een beetje... een beetje verwaand. Hij mag voor predikant gaan studeren. Die jongens zijn alledrie niet zo kwaad. Ze plagen graag en ze kunnen niet verdragen dat iemand iets lelijks over onze stad zegt.’

‘Die kleine magere vond ik wel aardig,’ prevelde Lina.

‘Berendje? Ja, die zou geen vlieg kwaad kunnen doen.’

‘En de derde?’

‘Krelis. Zijn vader is slachter. Krelis is nogal kortaangebonden en niet een van de slimsten. Hij kan wel eens ruw uit de hoek komen. Maar als je opgroeit in een omgeving als het Vleeshuis en je vader moet helpen met slachten en uitbenen kun je je niet veroorloven een weekhartig mannetje te zijn. Het is een hard beroep en erg bloederig.’

Ze knikte. Toen zei ze tot mijn verrassing: ‘Het spijt me, Hans, als ik oorzaak ben geweest van onenigheid tussen jou en je vrienden. Ik had mijn grote mond moeten houden en de Utrechters niet moeten bekritiseren. En wat Krelis zei is waar: ik bén een heks.’ ‘Onzin,’ riep ik weinig op mijn gemak.

‘Het was lief van je om het voor mij op te nemen. Ik breng je in moeilijkheden en toch word je niet boos op me.’

De vlammen sloegen me uit. Hoe zou ik ooit boos op haar kunnen worden? Ze was zo genadeloos eerlijk. Troostend legde ik een arm om haar schouders en loodste haar door de ziedende, grommende stad.

Terugkijkend over de kloof van de tijd voel ik nog dezelfde verbazing als toen. Hoe was het mogelijk dat geweld, plunderingen en vreselijke verliezen, paniek en oproer begeleid werden door de stralendste voorzomer sinds jaren? Weer zie ik het warme zonlicht dat over de stad lag. Ik zie opnieuw de vlaggen wapperen in het lichte briesje dat over de grachten stoof, het fijne ritselende groen van de bomen, helder oplichtend. Wat was het verrukkelijk warm en zonnig! De leien daken schitterden, naast de huizen zag je donkere schaduwen; ze hadden een dieppaarse tint. Had het sinds mijn reis naar Oudewater dan niet meer geregend? Ik geloof het niet. Elisabeth sprak soms over ons ‘heerlijke klimaat’, niet beseffend hoe uitzonderlijk dit was. Maar juist dat prachtige weer, week na week, was voor ons fataal. Later hoorde ik dat de Fransen alleen over de Rijn hadden kunnen komen omdat de waterstand zo laag was. En het aanleggen van de waterlinie, die de vijandelijke opmars naar Holland moest stuiten, werd ernstig bemoeilijkt door een tekort aan water.

Ondanks de herrie in de straten moest ik voortdurend aan Joris Niemandszoon denken, aan die vrolijke vrijbuiter die altijd in ondergeschikte baantjes werkte en niemands knecht was. Waar zou hij zijn? Leefde hij nog? Ik had juist hem zo graag zijn mening gevraagd over alles wat er gebeurde en hoe het mogelijk was dat de vroedschap opeens machteloos bleek te zijn toen het volk met stenen ging gooien, de poorten bezette en de vlucht van de regenten verhinderde. Plotseling schoot het als een bliksemstraal door mij heen: dus dat bedoelde Lina toen ze uitbarstte tegen onze besluiteloosheid! Het volk schreeuwt en rumoert, maar een duidelijke gedachte zit er niet achter. Een programma hebben de oproerlingen niet. Deze rel had kunnen uitmonden in het afzetten van de vroedschap, in het formeren van een nieuw stadsbestuur, in meer inspraak van de gilden. Maar niemand denkt erover na, iedereen holt maar wat rond, gilt zijn ontevredenheid uit en verzuimt duidelijk te maken wat hij dan wél wil. Het is louter angst, paniek, verwarring. Geen echte opstand met een welomlijnd doel.

Overigens bleek de paniek de volgende dag voorbij te zijn. Ik kon het thuis niet uithouden en omdat er toch nog niet gewerkt werd, trok ik weer in mijn eentje de stad in. Ik moest weten wat er allemaal gebeurde. Uit het oosten naderde de voorhoede van de staatse troepen. Ze brachten de kanonnen van de IJssellinie mee, die voorlopig op het Vredenburg werden opgesteld. Het volk ging er grinnikend naar kijken en gooide geen ruiten van patriciërshuizen meer in. De in het stadhuis belegerde vroedschap liet een bekendmaking uitgaan: men zou de stad tegen de Fransen verdedigen. De halve burgerij stond ’s middags op de wallen toen ook de hoofdmacht van het prinsenleger arriveerde, om de stad heen trok en kampementen ten westen van ons opsloeg. Het verhaal ging dat de prins van Oranje zijn intrek had genomen in de boerderij bij de Rode Brug en spoedig een bezoek aan de regenten zou brengen. Ja, en die intocht van de omstreden prins moesten we natuurlijk zien! De aanwezigheid van elfduizend soldaten buiten de muren had de burgers nieuwe moed gegeven. Men was van plan de prins duidelijk te maken dat heel Utrecht aan zijn zijde stond en samen met hem de vijand wilde trotseren. De winkels gingen weer open, aan de deurstijlen hingen gedrukte portretten van Willem de Zwijger en andere stadhouders. Hier en daar zag je zelfs een portret van Willem II, ’s prinsen vader die zich indertijd zo heftig had verzet tegen de Vrede van Munster. Maar stadhouder Willem II was nooit populair geweest. Zijn korte regering, waarin hij zich ernstig misdroeg en die de aanleiding was geweest tot de vete tussen prinsgezinden en Loevesteiners, wilde men liever vergeten. Deze portretten verdwenen dan ook spoedig.

Ook wij hadden onze uitstalkast en deurstijlen versierd met koppen van Oranjetelgen. Boekhandelaar Finke echter, die op de Neude woonde en hevig staatsgezind was, moest daar niets van hebben. Hij had die ochtend de euvele moed gehad het portret van Johan de Witt buiten te hangen. Dat had hij beter niet kunnen doen, want het opgewonden volk rukte de afbeelding los en vertrapte die onder de voeten. Ik had nog juist een glimp van het portret kunnen opvangen eer het werd afgescheurd en ik moet bekennen dat ik onder de indruk was van het edele gezicht en hoge voorhoofd. Ik begon te begrijpen wat Joris had bedoeld toen hij zei: ‘De eerlijkheid straalt eraf.’

Op de Neude hoorde ik dat de prins de stad zou betreden door de Weertpoort. Ik rende naar huis, haalde Lina op en we haastten ons erheen. Het zag er al zwart van de mensen, maar we vochten ons naar voren en klommen in een boom met dikke takken, vanwaar we over de menigte heen konden kijken. Ik hield Lina stevig vast en moest lachen toen ze vrolijk naar een aantal jongens zwaaide die op het dak van een schuurtje zaten en in wie ik mijn vrienden herkende. Tot mijn opluchting zwaaide Berend meteen terug, daarna Krelis, terwijl GerritJan alleen maar knikte. Toen maakte ik mijzelf wijs dat de vrede tussen ons weer was getekend.

Prins Willem liet lang op zich wachten. Eindelijk, het liep al tegen vier uur, begon de mensenmassa te juichen en verscheen zijne hoogheid in eigen persoon, vergezeld door de burgemeesters en een aantal hoge officieren. De mensen schreeuwden uitzinnig: ‘Oranje boven!’ en keken hun ogen uit. Het was een korte maar fraaie stoet die daar de stad binnenreed, waarbij vooral de kleurige bandeliers van de officieren opvielen, met daaroverheen hun deftige jassen met honderden knoopjes. Ze droegen breedgerande hoeden met lange pluimen. In kant en bombazijn gingen ze gekleed, de prachtige degens opzij. Ook de paarden waren schitterend opgetuigd. Het volk langs de straat gaapte, juichte, wuifde uitbundig. ‘Daar komt onze redder,’ riepen ze.

Ik kon het toch niet laten. Onwillekeurig vergeleek ik de prins met het portret van zijn politieke tegenstander dat ik bij Finke had gezien eer het werd verscheurd. Even was ik teleurgesteld. De man die ik onder onze boom zag rijden had een lelijk hoofd, een kromme neus, priemende ogen, een korte nek, een enigszins mismaakt lichaam. Ik weet nog hoe ik toen dacht: Vreemd, Johan de Witt lijkt meer op een prins dan deze Oranje...

Toch juichte ik net zo hard mee, waarbij ik bijna van de tak viel. Misschien jubelde ik niet eens voor die scheefgegroeide jongeman, maar voor het idee dat hij belichaamde, voor de magie van het vorstendom.

Zodra de stoet voorbij was, de mensen zich verspreidden en ik Lina had geholpen de begane grond te bereiken, zei ik: ‘Nou, hoe vond je de prins?’

Ze keek even nadenkend voor zich uit en ik was al bang dat ze zich in haar gewone stilzwijgen zou terugtrekken.

Eindelijk opende ze haar mond: ‘Kil.’

‘Hoezo kil?’ vroeg ik verwonderd.

‘Hij keek niet naar de mensen die hem toejuichten. Hij staarde recht voor zich uit, alsof het volk dat zich zo voor hem uitsloofde hem helemaal niet aanging.’

‘Nu ja, hij is een prins,’ betoogde ik. Iets in dat hooghartige gezicht had indruk op me gemaakt: de heldere blik, de vastbesloten trek om de mond, de wilskrachtige kin.

Lina keek me aan, één van haar zeldzame glimlachjes gleed over haar gezicht en dat deed haar een kort ogenblik op haar moeder lijken.

‘Ik geloof dat ik niet zo erg houd van prinsen,’ zei ze zacht, ‘ik houd meer van gewone mensen zoals jouw vader.’

Het deed me goed haar dat te horen zeggen. Eigenlijk was ze een lief meisje nu ze wat over haar verdriet heen begon te komen. ‘Kom mee,’ riep ik, plotseling uitgelaten. ‘Dan zal ik je nog een groot man laten zien. Geen prins, een gewone burger, maar de machtigste in de Republiek.’

Ik nam haar hand en trok haar voort door het gedrang. Mijn vader had in zijn winkel geen portretten van Johan de Witt. Ik vermoedde echter dat Finke er nog wel een paar in zijn laden zou hebben. We baanden ons een weg door de menigte, holden een paar stegen door en kwamen uit op de Neude, na de Plaats misschien wel het belangrijkste plein van de hele stad.

Het was vierkant, geheel geplaveid en langs de vier zijden regen zich de huizen aaneen. Hier woonden veel neringdoenden en ambachtslieden, die profiteerden van het feit dat er regelmatig veemarkt werd gehouden. Het was het levendigste plein van de stad. Elk huis verschilde in bouwstijl en versiering; het geheel werd nog opgevrolijkt door de talloze pothuizen, uithangborden, stoepen, luifels en toonbanken. Lang geleden waren er riddertoernooien gehouden en nog altijd diende dit plein tot gerechtsplaats en werden er soms executies voltrokken. Bij een winkel met lege deurposten bleef ik staan en duwde Lina naar binnen. Nieuwsgierig en verbaasd keek ze om zich heen.

‘Maar dit is ook een boekhandel,’ riep ze uit.

‘Ja, hier woont Willem Finke.’

‘Finke? Daarover heb ik thuis wel eens horen praten. Hij moet...’ Ze zweeg toen de drukker naar voren kwam en op zijn beurt verbazing toonde. Natuurlijk herkende hij mij meteen en hij vroeg zich af wat de zoon van de prinsgezinde Ortelius in zijn winkel kwam doen.

‘Wat wens je?’ vroeg hij afgemeten. Ik had eerbiedig mijn hoed afgenomen.

‘Goedemiddag, meester Finke,’ zei ik beleefd. ‘U had vanmorgen zo’n mooie prent aan de deurpost hangen; die is nu weg. Hebt u er misschien nog meer in voorraad? We zouden er graag een kopen.’ Nu viel zijn mond nog verder open.

‘Weet je vader daarvan?’ vroeg hij argwanend.

Ik schudde het hoofd. Even was het stil. Finke vertrouwde het kennelijk niet, dacht dat ik hem in de val wilde laten lopen, hem nog meer moeilijkheden wilde bezorgen.

‘De raadpensionaris?’ vroeg hij eindelijk voorzichtig.

‘Ja, die.’

‘De gravure die aan mijn deur hing was de laatste,’ zei hij snel. Ik was er zeker van dat hij loog.

‘Toe nou, meester Finke. Ik heb gezien dat kwade mannen de prent van de deurpost rukten en vernietigden. Dat vond ik jammer, het was een mooi portret. We willen er graag een hebben.’ Hij moet het wel vreemd gevonden hebben dat de zoon van Steven Ortelius nu juist naar dat portret kwam vragen. Ik was ook niet van plan de gravure te kopen, ik wilde alleen maar dat Lina er een blik op kon werpen, zodat ze voortaan wist wie er bedoeld werd als er weer eens sprake was van de wrijvingen tussen de prins en de raadpensionaris van Holland.

‘Hebt u echt geen enkel exemplaar meer in huis?’ vroeg ik dringend. Ik was ervan overtuigd dat hij er zeker tien in zijn lade had. Finke aarzelde nog steeds. Hij liep naar de openstaande deur, keek even naar buiten; wat hij zag scheen hem gerust te stellen. Toen schoof hij achter zijn toonbank, trok een lade open en haalde een prent te voorschijn.

‘Deze kost vier gulden,’ sprak hij gejaagd. Weer keek hij naar de deur, alsof hij elk ogenblik verwachtte dat er een dozijn woedende Oranjeklanten zou binnenstormen.

‘Vier gulden...’ Zoveel geld had ik natuurlijk niet bij me.

‘Dat is helemaal niet duur!’ stoof Finke op.

‘Nee, maar...’

De boekhandelaar wilde de plaat weer van de toonbank nemen en snel in de lade laten verdwijnen, maar Lina legde wild haar beide handen op het portret.

‘Nee, laat me kijken,’ riep ze.

Het was een mooie plaat, een knappe gravure van een knappe man, gevat in een ovaal kader met randschrift. Lina boog zich eroverheen; haar ogen zogen de beeltenis op als een spons het water. Op haar smalle gezichtje zag ik dezelfde intense spanning verschijnen als toen in Oudewater. Haar hele lijfje drukte bewogenheid uit. Toen ze eindelijk opkeek zag ik hoe de donkere ogen zich vulden met tranen.

‘Hans,’ smeekte ze, ‘koop die prent voor mij! Ik zal alles doen wat je wilt, maar koop hem voor mij.’

Ik begreep er niets van. Op de toonbank zag ik alleen het portret liggen van een edel mens, getekend door een goede etser. Maar de Republiek wemelde van goede etsers; portretten kon je te kust en te keur in elke boekwinkel kopen. Iedere aanzienlijke liet zich uittekenen. De gegoede burgerij hield ervan portretten van belangrijke mensen te verzamelen. Door de grote oplagen waren ze in de regel niet al te duur. In onze winkel hadden we tientallen verschillende portretten en ik had nooit gemerkt dat Lina er veel belangstelling voor had. Wat was het dat haar juist in deze prent zo aantrok?

‘Vier gulden,’ herhaalde Finke ongeduldig.

‘Ja, ja.’ Ik kon Lina’s smekende blikken niet weerstaan. Maar ik had het geld niet.

‘Kan ik hem op krediet krijgen, meester Finke? Ik beloof u dat ik u het geld zal brengen zodra ik het bij elkaar heb.’

‘Nee.’ Flinke schoof de plaat snel in de lade. ‘Krediet geef ik niet.’ ‘Bewaar hem dan voor me. Tot volgende week of zo.’

De boekhandelaar haalde de schouders op en trok een wat spottend gezicht. Kon de zoon van Ortelius niet eens een prent kopen die maar vier gulden kostte? scheen hij te willen zeggen. Op dat ogenblik haatte ik hem; Lina keek zo ongelukkig.

‘Ik kom heus wel terug,’ zei ik boos en trok haar mee naar buiten. Tot mijn stomme verbazing begon ze te huilen. Heel zacht, zonder geluid, mét gebogen hoofd alsof een nameloos verdriet haar verscheurde. Ik schaamde me dood. Straks dachten de mensen nog dat ik haar geslagen had.

‘Stil nou. Wat is er toch?’ prevelde ik ongeduldig. Als de jongens ons nu zagen - wat zouden ze lachen.

Lina veegde over haar ogen.

‘Niet boos worden,’ snikte ze. ‘Maar waarom liet je die man het portret uit de lade halen? Wist je dan...?’

‘Het is een afbeelding van Johan de Witt,’ legde ik uit. ‘Dat is de grote tegenstander van de prins van Oranje. Johan de Witt is raadpensionaris van de Staten van Holland, hij bepaalt onze buitenlandse politiek. Maar hij is ook degene die tot nu toe krampachtig de verheffing van onze prins tot stadhouder heeft tegengehouden. Van de Oranjes moet hij niets hebben. De prins wil graag stadhouder worden, zoals zijn vader is geweest. En goed beschouwd heeft hij ook het volste recht op de hoogste post in het land. De Republiek is door dat conflict in twee kampen verdeeld: aan de ene kant de factie van de staatsgezinden of Loevesteiners, die aanhangers zijn van Johan de Witt en die de macht in handen hebben, aan de andere kant de factie van de prinsgezinden of orangisten, gesteund door het lagere volk. Snap je het nu? Daarstraks zagen we de prins voorbijrijden op weg naar de Statenkamer. Je hebt hem goed kunnen bekijken. Nu dacht ik dat je het wel interessant zou vinden om ook het gezicht van Johan de Witt te zien en de hoofden van de twee tegenstanders met elkaar te vergelijken.’

Ik weet niet of ze het begreep. Ze hief haar betraande gezichtje naar mij op en vroeg zielig: ‘Hoe kan het dan dat de raadpensionaris zo sprekend op mijn vader lijkt? Als twee druppels water.

Ik ging door de grond. Dus daarom had ze met zo’n intense belangstelling over het portret gebogen gestaan en wilde ze niet dat Finke het in de lade liet verdwijnen.

Maar nu ze het gezegd had, zag ik het opeens ook. Zelfs Lina vertoonde een vage gelijkenis met Jan de Witt. Ze had hetzelfde gladde voorhoofd, dezelfde smalle neus, de wat benige kin... en vooral die donkere doordringende ogen. Eens had ik gedacht: wat jammer dat ze niet wat meer op de mooie Elisabeth lijkt. Nu besefte ik dat ze naar haar vader aardde, naar de man die zij had vereerd en die zijn leven verloor op de brandstapels van Augsburg. Ontdaan sloeg ik een arm om haar schouders, drukte haar tegen me aan. ‘Vergeef me, dat kon ik niet weten,’ zei ik moeilijk. ‘Ik beloof je, Lina, dat ik die prent voor je zal kopen. Het geld leen ik wel... Dan zal het net zijn of je een portret van je vader bezit.’ ‘Wat lief van je!’ Ze omhelsde me onstuimig, midden op het plein, gaf me een natte zoen. Gelukkig lette niemand op ons.

‘Maar laat het niet aan mijn vader zien,’ waarschuwde ik, terwijl ik me rap uit haar omhelzing losmaakte. ‘Hij zou woedend worden, hij is helemaal vóór de prins.’

Ze knikte, lachte samenzweerderig. Ze leefde helemaal op en ik wist dat ik op haar zwijgzaamheid kon rekenen.

Diezelfde avond werd bekendgemaakt wat prins Willem de heren in de Statenkamer had beloofd. Utrecht zou met man en macht verdedigd worden; door de schutterij en alle weerbare burgers binnen de muren, door het leger daarbuiten. Maar de langs de Vecht en aan de westzijde van de stad kamperende regimenten moesten met de meeste spoed van brood, vis en vlees worden voorzien tegen de prijzen die twee dagen geleden gegolden hadden. Vooral dat laatste had de prins met veel nadruk bedongen. Hij begreep wel dat de prijzen van levensmiddelen bij de nadering van het veldleger omhoog gevlogen waren. En woekerprijzen wenste de bevelhebber voor zijn soldaten niet te betalen. Morgenochtend moesten er twintig karren vers brood klaarstaan.

Graan was er genoeg in de stad, alleen... er was geen wind! De molens konden niet malen. Geen nood, uit alle hoeken en gaten kwamen ouderwetse handmolens te voorschijn. Honderden mensen werkten de ganse nacht door om de tarwe te ‘breken’, zoals men dat noemde. Karrenvrachten brandhout werden aangevoerd voor de bakkersovens; de hele stad rook ernaar. Thuis beklaagde Moeie Neele zich dat de bakkers niet eens meer aan de burgerij wilden leveren; het leger ging voor. Er zat niets anders op dan dat ze voor ons weer eens haar beroemde peperkoek bakte.

Ze stond er zachtjes bij te jammeren, al klonk het in mijn oren als een nuchtere opsomming.

‘Here, Here, wat een ellende. Ze zullen gaan vechten om de stad. Gebombardeerd zullen we worden door de kanonnen van Lodewijk. De Fransen zullen de straten met de grond gelijk maken, de grachten dempen met lijken. Waaraan hebben we dat verdiend? Ik heb van mijn leven geen mens kwaad toegewenst en nu moet ik op mijn oude dag zoiets beleven. Is er dan geen gerechtigheid meer op aarde? Zal ik straks als dank voor een werkzaam leven de kogels om mijn oren horen fluiten?’

Enzovoort, steeds zachter, steeds zieliger. Ik kon het niet meer aanhoren. Voorzichtig trok ik aan haar rok.

‘Moeie Neele,’ zei ik zacht, ‘kunt u mij vier gulden lenen?’

Dat leidde haar meteen af.

‘Waarvoor?’

‘Ik wilde een geschenk voor Lina kopen maar het is nogal duur. Ik wil er wel voor sparen, maar dat duurt te lang, ik heb het haar nú beloofd. Toe, Moeie Neele, u krijgt het mettertijd eerlijk terug.’ Als leerling-drukker ontving ik van vader twee gulden in de week als loon. Daarvan moest ik mijn tekengerei betalen en verder alle kleine uitgaven die voor jongens van mijn leeftijd zo noodzakelijk waren: suikergoed, vuurwerk, katapulten. Ik hield nooit iets over. Gezegend zij Moeie Neele, die goeie ziel! Ze vroeg niet verder, greep in haar rokzak en stopte me het gevraagde bedrag toe. Ze knipoogde tegen me, begon weer te kneden en tegelijk van voren af aan te klagen: ‘Here nog an toe, moest ik zestig jaar worden om zoiets te beleven? Bombardementen, hongersnood, rampen. Wat haalt zo’n koning Lodewijk toch in zijn hoofd om zomaar een ander land binnen te vallen! Dat moest toch niet mogen. Iemand zou hem eens duidelijk moeten maken dat hij daartoe het recht niet heeft.’

‘De prins van Oranje zal hem tegenhouden, Moeie Neele,’ zei ik om haar een plezier te doen.

‘Ach Here ja... die lieve prins. En nog zo jong. Maar heb je gezien hoe hij op zijn paard zit? Als een echte Oranje, een en al fierheid.’ ‘Hebt u hem dan ook gezien?’ vroeg ik verbaasd. Moeie Neeles brede handpalmen sloegen hard op het gekruide deeg.

‘Wat dacht je? Dat ik thuis bleef zitten als er een Oranje door de stad rijdt? Zo’n kans krijg ik van mijn leven niet meer. Natuurlijk ben ik gaan kijken. Op het Jansveld. Ik zag hem de treden van de Statenkamer opgaan... Och arme, hij liep een beetje mank. Maar daarvan merk je niets als hij op zijn paard zit en zijn adelaarsblik in het rond werpt.’ Ze zuchtte verliefd. Ik moest even grinniken om haar gedweep, maar ik begreep wat ze bedoelde. De vastberadenheid in dat gezicht had ook op mij indruk gemaakt.

Opeens danste de beeltenis van Johan de Witt met zijn gave profiel en wijze oogopslag weer voor mijn geest. Dus zo had ook Lina’s vader eruitgezien! Met dit grote verschil dat De Witt veilig in een verdraagzaam land woonde, terwijl de zilversmid van Augsburg ellendig was omgekomen in een orgie van bijgeloof en geweld. Niet lang daarna zou ik ondervinden dat zelfs dat verschil niet bestond.

7. DE HELD VAN LOBITH

Omdat in die spannende dagen in juni 1672 toch geen geregelde voortgang van het werk mogelijk was, nam ik de volgende dag Lina weer mee naar buiten. Eerst snelden we naar de Neude om bij Finke het portret te gaan kopen. Finke vond het nog steeds vreemd en raadde ons ernstig aan de prent op te rollen met de witte achterkant naar buiten, zodat niemand kon zien wat we droegen. Het leek wel of Johan de Witt op dat ogenblik de meest gehate man van de Republiek was.

‘De prins is vanochtend weer op bezoek in de Statenkamer, daarom is het zo druk op straat,’ vertelde Finke. ‘Open en bloot met een portret van De Witt lopen kun je je nu niet veroorloven.’ Het klonk nogal bitter. Ik borg de rol onder mijn wambuis. Lina keek verlangend naar de bobbel. Ze hunkerde er zichtbaar naar de prent in handen te houden en met haar ogen het gezicht te verslinden dat zo sterk op dat van haar vader leek. Ik nam me voor haar de gravure straks in het geheim te overhandigen, misschien gaf ze me dan weer een zoen.

Maar eerst wilde ik de kanonnen zien die op het Vredenburg stonden opgesteld. Waarom juist daar?

Dit grote plein lag aan de westzijde van de stad, vlak achter de Catharijnepoort. Ruim een eeuw geleden had keizer Karel V ten tijde van de opstand hier een sterke dwangburcht laten bouwen om de Utrechters onder de duim te kunnen houden en de geuzen al te schrikken. In december 1576 gingen de Utrechters tot de aanval over en belegerden het Spaanse garnizoen in de dwangburcht die Vredenborg werd genoemd. En begin 1577 slaagden ze erin de

Spanjaarden te verdrijven. Niet lang daarna begon de burgerij eigenmachtig aan de sloop van het sterke kasteel; men was bang dat het opnieuw in Spaanse handen zou kunnen vallen. Op school leerden we dat het vooral een vrouw was geweest, Trijn van Leemput, die haar stadgenoten tot de afbraak had aangezet.

Wat overbleef was de westelijke stadsmuur, de Catharijnepoort, een paar bouwvallen boven de keldergewelven, het Spanjaardsgat geheten, en verder een ruim plein beplant met rijen lindebomen, omzoomd door burgerwoningen, opgevrolijkt door een pomp, een vrijstaande smidse, een grote herberg en stenen paaltjes voor de paardenmarkt. Hier werd eenmaal per jaar kermis gevierd, werd in de lente de meiboom opgericht, zochten de burgers in het hete jaargetijde verkoeling in de schaduw van de vele bomen. En hierheen waren de kanonnen van de prins gebracht.

Toen Lina en ik op het Vredenburg aankwamen hoorden we tot onze verbazing dat de stukken geschut alweer waren weggehaald en doorgestuurd naar Bodegraven. Hoe dat te rijmen viel met het besluit om van Utrecht het bolwerk te maken dat de Franse opmars moest stuiten, was mij een raadsel.

Al was er geen regelrechte paniek meer zoals een paar dagen tevoren, het was nog roerig genoeg in de stad en veel zin om snel naar huis te gaan had ik niet. De zon straalde, het stof wervelde op telkens als een groepje jongens en meisjes begon te rennen naar een plaats waar weer iets te zien viel. Er waren veel van zulke plaatsen, want de bevoorrading van het prinsenleger was in volle gang. De beloofde twintig karren versgebakken brood kwamen juist naar de Catharijnepoort rollen en veroorzaakten een complete verkeersopstopping. De wagens werden bewaakt door schutters en door enkele ruiters van het veldleger. Ze galoppeerden rond, knalden hun bevelen uit, lieten hun paarden steigeren. Het was een mooi gezicht. Oorlog mocht dan een nare en gevaarlijke zaak zijn, toen ik die fiere ruiters zag, hoog te paard, begon mijn hart toch te bonken en proefde ik opeens iets van het verlangen naar heldendom en glorie dat mannen ertoe bracht steeds nieuwe veldtochten te ondernemen en onze knecht ertoe had verleid dienst te nemen in het prinsenleger. O, was ik maar een paar jaar ouder, dan kon ik ook meevechten!

Omdat een van de wagens juist onder het poortgewelf een as brak, kwam het hele konvooi een poos tot stilstand. Samen met Lina werkte ik me naar voren toen ik opeens mijn naam hoorde roepen: ‘Hé daar, Hans Stevenszoon!’

Op de hele wereld was er maar één die me onveranderlijk zo aansprak. Blij keek ik op naar de ruiter die met een lenige sprong uit het zadel wipte en mijn hand greep.

‘Joris! Wat ben ik blij jou weer te zien! Nee maar, je bent sergeant geworden!’

‘En niks minder,’ antwoordde het sinjoorke trots. Zijn vrolijke gezicht glom, hij klopte zich fier op de gele bandelier die over zijn borst spande. ‘Had je niet gedacht hè, dat ik nog eens onderofficier zou worden.’

Zijn ogen gleden van mij af en bleven op Lina rusten.

‘En als dat niet de schone vreemdelinge uit Oudewater is laat ik me hangen,’ zei hij hoffelijk. ‘Gegroet, edele dame.’ Hij nam zijn hoed voor haar af, maakte met zwier een diepe buiging alsof hij een hertog was. Lina lachte hartelijk.

‘Jullie zijn zeker op weg om de prins nog een keer te zien,’ vervolgde hij opgewekt. ‘Gelijk heb je. Het zal je laatste kans zijn.’ ‘Wat bedoel je?’ vroeg ik.

‘Hé, weet je dat nog niet? Ik dacht dat de hele stad al op de hoogte was. We gaan hier weg. Zodra het voedsel onder de soldaten is verdeeld, breken we op om ons terug te trekken achter de waterlinie.’

‘Het hele prinsenleger?’ vroeg ik ongelovig.

‘O, dit is maar de helft; de anderen zijn achtergebleven in de garnizoenen van de IJssellinie. Nogal stom als je het mij vraagt, want die linie is toch niet te houden en ze zullen allemaal gevangengenomen worden.’

Totaal in de war riep ik: ‘Je kletst! Gisteren werd bekendgemaakt dat Utrecht tot de laatste man verdedigd zal worden. Door de prins!’

‘Dat was gisteren. Vandaag is Willem tot andere gedachten gekomen.’

‘Ik geloof er geen woord van.’

Joris grijnsde en knipoogde tegen Lina.

‘Denk jij ook dat ik sta te liegen, lief kind?’ vroeg hij opgeruimd. ‘Ik weet het niet.’ Aan haar gezicht kon ik zien dat ze Joris een aardige vent vond. Ondeugend voegde ze eraan toe: ‘Jij, als boezemvriend van de prins van Oranje, zult wel goed op de hoogte zijn.’ Het sinjoorke schaterde.

‘Kattenkop! Die wil mij even op mijn nummer zetten. En je hebt voor een deel gelijk, schatje. Ik ben geen boezemvriend van Oranje, maar wel goed op de hoogte. Laat dat maar aan Joris Niemandszoon over! Luister vriend: deze ochtend is de prins incognito naar de Statenkamer gegaan en heeft kortaf meegedeeld dat hij alleen over de verdediging van de stad wil praten als alle voorsteden worden afgebrand. De vroedschap schrok zich een ongeluk, dat kun je je voorstellen.’

‘Waarom moeten de voorsteden verwoest worden?’ vroeg Lina huiverend.

‘Om een vrij schootsveld te krijgen, liefje. En natuurlijk weigerde de vroedschap.’

Ik begreep er niets van. Waarvoor zou je een vrij schootsveld nodig hebben als de kanonnen waren doorgestuurd naar Bodegraven? ‘Wat een wrede eis,’ hoorde ik Lina zeggen.

‘Ja meisje, dat is het goede woord,’ vond Joris. ‘Bovendien is het zinloos. Als de buitenwijken in de as worden gelegd blijven de ruïnes van de stenen huizen staan en belemmeren evengoed het uitzicht.’ ‘Wanneer de vroedschap de buitenwijken in brand laat steken,’ zei ik boos, ‘krijg je hier een complete opstand. Nog erger dan wat we in het begin van de week hebben gehad. Dat nemen de mensen beslist niet.’

Joris grijnsde.

‘Krek! Daarvoor is de vroedschap ook doodsbenauwd. Toch, uit angst dat de prins de stad zonder strijd zou opgeven als ze niet gehoorzaamden, staken de heren een paar voelhorentjes uit en vroegen ze aan de kwartierhoplieden wat die ervan vonden. Een paar bedienden van het stadhuis hoorden het, liepen naar buiten en vertelden het aan de mensen op straat. Nou, toen begon het! Vijftig vrouwmensen bestormden het stadhuis en dreigden dat als hun woningen in brand gestoken zouden worden, zij hetzelfde zouden doen met de huizen van de regenten.’

‘Mooi,’ mompelde Lina tevreden. Ik kreeg opeens het gevoel dat zij al even weinig prinsgezind was als Joris, maar dat kwam natuurlijk omdat Johan de Witt op haar vader leek.

‘Dus,’ vervolgde Joris zonder een spoortje neerslachtigheid, ‘gaan we hier weg. Er zal aan die aftocht wel een mooie draai worden gegeven: een bevel van de Staten-Generaal of zoiets. Bijna elk uur arriveren er brieven uit ’s-Gravenhage op het hoofdkwartier van de prins, met telkens andere en tegenstrijdige bevelen. Want daar in het westen zijn ze ook hun kop kwijtgeraakt. In elke stad is het volk aan het muiten. De paniek grijpt steeds heviger om zich heen. Uiteraard worden die relletjes flink aangestookt door de orangisten, die ook wel eens een poosje op de fluwelen kussens van de heren regenten willen zitten en die nu de gelegenheid aangrijpen om oproer te ontketenen. Hoe meer troebelen, hoe meer kans ze hebben op een omwenteling waarin ze de macht kunnen grijpen. Weg met de Loevesteiners, leve de prins, schreeuwen ze. Hij moet stadhouder worden, dan is de oorlog binnen een week voorbij. Ja, ja, maar wat ze echt bedoelen is: nu gaan wij een poosje de lakens uitdelen en eten uit de staatsruif.’

Eigenlijk had ik boos op hem moeten worden om de manier waarop hij over prins Willem sprak, maar ik kon het niet. Als altijd werd ik bedwelmd door zijn radde gepraat. En vooral door de gulle lachrimpeltjes om zijn bruine ogen.

‘Wat is een waterlinie?’ vroeg Lina. Dat verraste me, tot ik me herinnerde dat Joris in het begin iets had gezegd over: we trekken ons terug achter de waterlinie.

‘O, dat betekent dat de generaals polders onder water zetten zodat er geen vijand doorheen komt zonder natte voeten te krijgen,’ legde Joris uit.

Het scheen Lina nog niet helemaal duidelijk te zijn, maar ik gunde haar geen tijd nadere uitleg te vragen. Ik wees op Joris’ bandelier, zijn fraaie degen, het paard dat hij aan de teugel hield.

'Hoe kom je aan die mooie spullen? Je ziet eruit als een goudhaantje.’

Hij grinnikte, zette weer een hoge borst op maar keek eerst eens langs de rij wagens om te zien of het met de opstopping al wat opschoot. Toen hij merkte dat het nog wel even zou duren zei hij: ‘Die heb ik buitgemaakt op de Fransen bij Lobith.’

‘Ben je daar geweest?’ vroeg ik ademloos. ‘Heb je ze de Rijn zien oversteken?’

‘Reken maar! En vanwege mijn onvergelijkelijke dapperheid bij die gelegenheid werd ik bevorderd tot sergeant.’

‘Gelukgewenst! O, ik wist dat je je als een held zou gedragen.’ Ik was mateloos trots op mijn vriend. Triomfantelijk keek ik naar Lina. Joris lachte grimmig.

‘Een held? Hoe ziet een held eruit? Ik deed het in mijn broek...’ En toen, haastig en bijna met weerzin vertelde hij in het kort wat hem bij de Rijn was overkomen. Zijn relaas is in mijn herinnering blijven hangen, dertig jaren lang, als een voorbeeld van menselijke verdwazing en ijdelheid.

Toen de Franse krijgsmacht de Rijn naderde ter hoogte van de Elterberg, ging generaal De Montbas aan onze kant ervandoor. Tegen zo’n overmacht durfde hij het niet op te nemen. Zodra hij zich in het hoofdkwartier van de prins meldde en deze hoorde dat alle stellingen onbemand waren gebleven, werd De Montbas als deserteur gevangengenomen en ter dood veroordeeld... Hij wist te ontsnappen, maar daarmee was de opmars van de vijand nog niet gestuit. Dus werd maarschalk Wirtz er met vier regimenten ruiters en een regiment Friese infanterie overhaast op uitgestuurd om te verhinderen dat de vijand de rivier overstak. Hoe was Joris cavalerist geworden? ‘Je vergeet dat ik goed met paarden kan omgaan,’ zei Joris luchtig. ‘Toen ik me in Rotterdam voor het leger kwam aanmelden, vertelde ik dat ik een weggejaagde zoon van een Gelderse jonker was, helemaal berooid en op het slechte pad. Er was zo’n schreeuwende behoefte aan soldaten dat de werfsergeant mijn verhaal zonder nader onderzoek slikte, me een paard en een musket liet geven en me naar het oosten zond. Eerst naar Arnhem; later kwam ik terecht in het regiment van kapitein Ossenbroek, een moedige vent. De meeste officieren zijn niet veel waard. Elke kapitein doet maar wat er in zijn hoofd opkomt, dat wil dus zeggen: hard weglopen zodra aan de horizon een Franse fuselier opdoemt. Op hun gat hebben die kerels eelt, op hun vingertop pen fluweel en ze zijn bang van hun eigen degen. Maar lopen dat ze kunnen! Ossenbroek was goddank van een ander slag, hij lust te die Fransozen rauw en dat hebben ze geweten.’

Maarschalk Wirtz bracht zijn regimenten aan de Rijnoever tegen over Lobith, waar ze zich achter bosjes, wilgen en slaperdijk verborgen. Aan de overkant stond het Franse leger. Lodewijk XIV kampeerde met een schitterend gevolg op de Elterberg, waar hij een hele batterij kanonnen had laten opstellen, terwijl hij zelf in een vergulde met fluweel beklede zetel en met een verrekijker in de hand de operatie gadesloeg. Omringd door officieren, ordonnansen, gravinnen, hertoginnen en kamerdienaren die met dankbare bewondering vervuld waren voor de fraaie vertoning die de koning hun voorschotelde. Want zo was Lodewijk: een oorlog was in zijn ogen een soort theateropvoering, met massabewegingen en dramatische effecten.

De Franse kanonnen blaffen en schoten op niets. Wirtz had zijn ontoereikende troepen over de polder verdeeld, gedekt door de lage zomerdijk, en wachtte af. Zijn ruiters beschikten over musketten, pistolen, degens en pieken; geschut hadden ze niet. De paarden werden zenuwachtig door het gegier en het inslaan van de kogels op de uiterwaarden, die behoorlijk werden omgeploegd maar waar geen mens zich liet zien.

Omdat het kanonvuur van de Elterberg niet werd beantwoord, meenden de Franse bevelhebbers dat ze de oversteek wel konden wagen. Een roomse boer uit de omgeving beloofde de prins van Condé dat hij de doorwaadbare plaatsen zou wijzen tegen een beloning van duizend dukaten, Het mooie weer had de waterstand doen dalen. Volgens de boer - Jan Petersen was zijn naam - zouden de paarden alleen in het midden een kort stukje moeten zwemmen.

Condé vond duizend dukaten veel geld en beval daarom dat de boer ze moest verdienen door voorop te gaan. Daarop had de man niet gerekend. Aanwijzingen geven is één ding, bewijzen dat je er ook kunt staan terwijl uit de bosjes aan de overzijde rookwolkjes van afgeschoten musketten oprijzen, is iets anders. Jan Petersen kreeg het al benauwd toen het water nog niet tot zijn middel stond. ‘Daarheen,’ bibberde hij en verstijfde. De ruiters die hem volgden, stootten hem met geweerkolven in de rug. Wanhopig, de ogen halfdicht, waadde Jan Petersen verder de rivier in, voelde toen zijn laatste moed wegspoelen.

‘Geef hem een slok brandewijn,’ riep Condé vanaf de oever. De musketiers grijnsden en goten de man een grote slok vuurwater in. Dat hielp. De boer waadde weer een paar meter verder; nu stond het water tot aan zijn borst. Van de overkant knalde het. Zodra Wirtz’ mannen begrepen dat het menens werd, waagden ze er hun schaarse kogels aan om de vijand het plan voor de oversteek uit het hoofd te schieten. Ver voor Jan Petersen pletsten de kogels in de rivier; het water spatte op, blinkend in het zonlicht. ‘En zo maar verder, recht vooruit,’ stotterde Jan Petersen in zijn beste Gelderse dialect. De musketiers verstonden hem niet. Hij kreeg nog een slok vuurwater en een por in de rug.

‘Ik kan niet zwemmen!’ gilde Jan Petersen vertwijfeld. Alsof een van de ruiters het begreep vatte hij de man in de kraag en hield hem boven water. Achter deze voorhoede reden steeds meer Franse ruiters de rivier in; de overtocht was begonnen. Voorop waadde, half gedragen, half gesleept, gesterkt door telkens een slok brandewijn, de boer Jan Petersen, terwijl de musketkogels over zijn hoofd vlogen en hun gegier zich vermengde met de weesgegroetjes die hij bibberend omhoog zond. Maar hij had de waarheid gesproken: enkele meters verder liep de grond weer op en voelde hij een vaste bodem onder zijn voeten. Snel probeerde hij zich ach ter de paarden van de musketiers te verbergen.

Wirtz zag de eerste Franse eskadrons naderen en gaf bevel te vuren. De musketten en karabijnen van zijn ruiters droegen niet ver genoeg. Daarom beval hij een charge op de uiterwaarden. De vier- of vijfhonderd Fransen die intussen de oever hadden bereikt, weken terug naar het water. Condé zag het en gaf onmiddellijk bevel dat de kanonniers hun bombardement moesten hervatten. Weer vlogen de dikke kogels over de rivier en ploften op de uiterwaarden; Wirtz’ cavalerie sloeg op de vlucht. Nu was er geen houden meer aan. Het ene Franse eskadron na het andere waagde de overtocht, opgejaagd door Condé. Jan Petersen lag tussen een aantal gesneuvelden op de omgeploegde uiterwaarden en hield zich dood. Dat was moeilijk: de brandewijn waarmee ze hem hadden volgegoten had hem de hik bezorgd.

Wirtz’ cavalerie had opnieuw zijn toevlucht gezocht achter de zomerdijk en hij bestookte vandaar de Fransen. Omdat de rivier in het midden nog juist te diep was voor de paarden om te staan, werden die enkele meters voor vele Fransen fataal, want slechts weinigen van hen konden goed zwemmen. Wiens paard onder hem werd weggeschoten, verdronk jammerlijk. Intussen veroverden de musketiers de uiterwaarden, daarna de dijk...

De Hollanders konden niet tegen de overmacht op en trokken zich steeds verder terug, nog altijd schietend. Joris had zijn paard verloren maar wist zich een nieuwe musket, munitie, een pistool en zelfs een degen toe te eigenen van een dode vijand. Het musket was van een nieuw type, zonder lont en met een slaghoedje; dat maakte sneller vuren mogelijk. Liggend achter een met struiken begroeid walletje schoot hij snel en zuiver. Nadenken deed hij niet meer. Volkomen geconcentreerd op wat hij aan het doen was veranderde hij in een vechtmachine.

‘Toen ik ze over de rivier zag komen, in brede vastbesloten rijen, was ik bang,’ vertelde het sinjoorke ons. ‘Maar toen ik achter dat begroeide walletje lag, ze over de dijk zag stormen, het weiland in, werd ik heel kalm. Ik laadde, mikte, raakte. Laadde, mikte, raakte. Ik voelde niets als ik er een uit het zadel zag tuimelen. Het was net of het geen mensen waren waarop ik schoot, maar Goudse pijpen op de kermis... Het was heel vreemd.’

En daar kwam, terwijl de trompetten schalden en de trommels roffelden, Condé in hoogsteigen persoon over de dijk, omringd door honderden jonge officieren van adellijk bloed. Van Wirtz’ manschappen was al zeker de helft gesneuveld, de overlevenden trokken terug, sneller en sneller, achtervolgd door de Franse ruiterij. Joris ontdekte opeens dat hij was omsingeld - niets dan Fransen om hem heen! Hij deed als boer Petersen en hield zich dood. Onbeweeglijk op de buik liggend, in gescheurde kleren, overdekt met bloed. De ruiters sprongen over hem heen, voor een dode Hollander hadden ze geen belangstelling.

Condé leidde de grote aanval op het weiland. De Friese infanteristen, vijfhonderd in getal, vergaten bij de schitterende aanblik van die keurtroepen alles om zich heen. Hun monden vielen open. Zoveel goud en zilver, kant en juwelen hadden deze eenvoudige mensen nooit eerder bijeen gezien. Ze keken om: de Hollandse cavalerie was vernietigd of op de vlucht. Ruiterloze paarden draafden in paniek rond. De Friezen zagen zich afgesneden en er zat niets anders voor hen op dan zich aan die vonkende groep edellieden over te geven. Ontmoedigd lieten ze de wapens zakken en traden naar voren, bereid zich krijgsgevangen te laten maken. Joris, schijndood achter zijn walletje, draaide voorzichtig het hoofd opzij en gluurde door zijn oogharen. Niet ver van hem vandaan zag hij kapitein Ossenbroek overeind krabbelen naast een gevallen paard. Een gebroken degen lag aan zijn voeten, in zijn gordel stak alleen nog een ongebruikt pistool. Reeds gingen ook de handen van Ossenbroek omhoog ten teken van overgave... Boer Jan Petersen was niet de enige die zijn moed voor de over tocht uit de brandewijnfles had moeten halen. Een Franse edel man kwam aanstuiven, ladderzat. Hij zag de verslagen Friezen en begreep dat Condé zich opmaakte om het hele stel gevangen te nemen. In een roes van dronkenschap en bloeddorst zwaaide de edelman met zijn hoed, schreeuwde: ‘Tue, tue cette canaille’ (dood dat tuig) en sabelde een Friese boer neer. Meteen bukten de Frie zen zich, grepen hun wapens en begonnen zich heftig te verzetten. Als ze dan toch dood moesten wilden ze niet alleen gaan. Ook Joris was opgesprongen toen hij de edelman de moord zag begaan. Hij zag hoe Ossenbroek de ogen opensperde, zijn pistool trok en vuurde. Maarschalk Condé stortte uit het zadel en Ossenbroek gromde: ‘Die is er geweest.’ Hij vergiste zich: Condé was gewond, maar niet dodelijk. Toch was Lodewijks beste bevelhebber nu voorlopig uitgeschakeld.

De woedende Friezen sloten zich aaneen, verdedigden zich met dodelijke ernst. De ene Franse edelman na de andere stortte uit het zadel. Joris Niemandszoon had Condé zien vallen, besefte dat hij zich plotseling midden in een veldslag bevond, hanteerde de buitgemaakte sabel en deed van harte mee. Een uur tevoren was hij cavalerist geweest, daarna een poosje schijndood, nu maakte hij opeens deel uit van een Fries regiment dat bezig was zich dood te vechten, maar daarbij gehakt maakte van de bloem van de Franse adel.

Weer een uur later, zonder te weten wat hij deed, zat hij op een Franse volbloed en galoppeerde als een krankzinnige over de velden, weg van de Rijnoever, richting Arnhem. Voor hem uit galoppeerde kapitein Ossenbroek op het paard van de prins van Condé. Ver achter hen juichten de Fransen. Ze waren de lastige rivier overgestoken met hun voltallige leger, ze hadden uiterwaarden en dijk veroverd, de cavalerie van Wirtz vernietigd, de Friezen verslagen en honderden gevangenen gemaakt. Kortom: ze hadden een geweldige overwinning behaald. De Republiek lag voor hen open. Niets zou nog in staat zijn de glorieuze opmars van Lodewijk XIV tegen te houden. Maar toen ze hun verliezen telden verstomde het gejuich...

Condé werd met verbrijzelde arm onder een wilg gevonden, doodsbleek en kreunend van pijn. De Guiche, Lodewijks lievelingsofficier, was gesneuveld. Honderden jonge edellieden, zonen van de oudste families van Frankrijk, lagen met het gezicht in het gras om nooit weer op te staan.

Op een houten bordje bij een kapotgeschoten huis had een Frans officier een naam gelezen: tolhuus. Hij dacht dat het de naam van een dorp was en zo ging de overtocht de Franse geschiedenis in als de slag bij Tolhus. En ze waren er heel trots op.

Wat mij in het verhaal van Joris het meest trof was niet zijn beschrijving van het bloedbad, maar zijn verwondering over zijn eigen houding.

‘Is dat moed?’ prevelde hij. ‘Niets meer voelen, niets meer weten, die doffe onverschilligheid voor alles? Liggen schieten als een automaat, als een kermisgast die hoe dan ook iets wil raken? Dat woeste erop inhakken zonder één gedachte in je hoofd... Als dat dapperheid moet voorstellen! Soms, midden in de nacht, word ik wakker, nat van het zweet. Dan heb ik er weer van gedroomd hoe ik koel en zeker achter dat walletje lag, gedekt door de struiken, schietend op ieder die voorbijreed. Zodra iemand in mijn richting keek hield ik mij dood; ook daar hoefde ik niet bij te denken. Niemand had me geleerd hoe je de overtocht van een leger over een rivier moet verhinderen. Niemand had me ooit uitgelegd wat je moet doen als je tegenover een geweldige overmacht komt te staan. Ik deed maar iets... Later gaf kapitein Ossenbroek hoog op over mijn moed, mijn onverschrokken standhouden. Krankzinnig! Nu pas begint het tot me door te dringen dat ik op ménsen lag te schieten, mensen aan wie ik niet eens een hekel heb. Ik mikte op jongens zoals ik zelf ben, die ook liever op een mooie zomerdag met een meisje over een bospaadje wandelen dan dat ze onder zwaar musketvuur een natte rivier moeten oversteken.’

Desondanks werd Joris Niemandszoon, het voormalige trekschuitjagertje, tot held uitgeroepen, bevorderd tot sergeant en kreeg hij van kapitein Ossenbroek meermalen eervolle opdrachten te vervullen. Zoals op deze dag het bewaken van het voedsel konvooi. Joris lachte erom. Zijn vrolijke Hollandse nuchterheid voorkwam dat hij zichzelf overschatte. Wat echter niet verhinder de dat hij zijn kans aangreep en van harte gebruik maakte van zijn reputatie als held om zijn eigen belang te dienen.

Ik had nog uren met hem willen praten, maar de broodwagens waren intussen in beweging gekomen en hij had geen tijd meer voor ons. Met één voet in de stijgbeugel wendde hij ons zijn lachende gezicht toe:

‘Ajuus Hans Stevenszoon, tot ziens Lina. Hopelijk zien we elkaar weer. Jullie zullen moeilijke tijden tegemoet gaan, maar houd je taai. Aan elke narigheid komt een einde, als je maar gewoon doorgaat met ademhalen.’

Hij slingerde zich in het zadel, wierp Lina een kushandje toe en reed het konvooi na. Onbeweeglijk stonden we wagens en ruiters na te kijken, tot ze onder de poort door uit het gezicht verdwenen. ‘Wat een knappe jongen,’ hoorde ik Lina prevelen. Snel keek ik haar aan. Haar ogen schitterden, haar hele gezicht straalde. Ik voelde mijn hart ineenkrimpen.

‘Lijkt hij soms ook al op je vader?’ vroeg ik pinnig en ik had meteen spijt van die woorden toen ik haar glimlach zag uitdoven. Ze bleef echter zwijgen. Nu had ze moeten uitbarsten, nu had ze razend moeten worden! Dan had ik die wrede woorden kunnen terugnemen. Maar ze zei niets en ik voelde me hulpeloos, niet in staat goed te maken wat ik met enkele woorden had verkorven. Onbehaaglijk zwijgend liepen we verder. Lina staarde strak voor zich uit, de mensen om ons heen duwden ons in de rug. Soms werden we even gescheiden maar ze keek niet op of om en stapte stevig door. Ik besefte dat ik haar diep had gekwetst.

Zodra we thuiskwamen, nog in de stille drukkerij, haalde ik Johan de Witts portret onder mijn wambuis vandaan en drukte het haar in de hand. ‘Hier,’ zei ik stug. De kus waarop ik mij zo had verheugd bleef uit. Ze zei kortaf: ‘Dank je’ en rende de trap op.

Ik liet me neervallen op het bankje naast de drukpers en steunde mijn hoofd in de handen. Wat bezielde mij? Ik hoorde blij en gelukkig te zijn omdat ik Joris had weergezien en had vernomen dat het hem goed ging. In plaats daarvan zat ik neerslachtig in de dode drukkerij, bezwaard door een schuld van vier gulden, boos op de hele wereld. Ik voelde me in de steek gelaten, bang, verward, opstandig.

‘Dat komt ervan als je heksen in huis haalt,’ mompelde ik onrechtvaardig. Want ik was nog veel te jong om eerlijk toe te geven dat ik schreeuwend jaloers was.

8. DE BEZETTING

Een dag later brak het staatse leger op en verdween naar het westen. Daarna volgde een tijd van angstig afwachten. Wat zou er met Utrecht gaan gebeuren? Veel weerbare mannen waren in de meidagen naar de IJssellinie vertrokken; slechts enkelen waren teruggekeerd. Het merendeel van de Stichtse troepen lag nog in de IJsselvestingen bij Zutphen en Hattum en de kans dat ze veel tegen de Fransen konden uitrichten, was gering. Onze vroedschap zond boden uit naar Lodewijk XIV om de overgave van de stad te bespreken, want iedereen meende dat de Fransen al ten minste tot Driebergen waren doorgedrongen. Dat was een vergissing. Koning Lodewijk had zijn intrek genomen in kasteel Keppel en amuseerde zich met de dames van zijn hofhouding.

Een beetje troost had hij wel nodig. Van de Elterse berg af had hij gezien hoe zijn krijgsmacht over de Rijn trok, hoe zijn gunsteling De Guiche sneuvelde, hoe Condé door een Hollandse kapitein werd uitgeschakeld. Machteloos had hij moeten aanschouwen hoe vijfhonderd Friese boeren zijn adellijke keurtroepen in de pan hakten. Dat Lodewijk de grote overwinnaar was betwijfelde niemand. Maar toen de verlieslijsten werden opgemaakt moest de ‘slag bij Tolhus’ wel worden opgeblazen tot mythologische hoogte, want hoe anders was het vergieten van zoveel jong blauw bloed te verklaren?

‘Heel Parijs loopt te huilen,’ schreef een adellijke Franse dame aan haar vrienden in de provincie.

Over de stad Utrecht daalde een stilte die vreemd afstak bij de herrie en oproerigheid van de voorgaande week. Het was de stilte van angstige afwachting. Opnieuw probeerden patriciërs een deel van hun weeldegoederen te verschepen naar veiliger oorden. Het gerucht ging dat Amsterdam reeds geheel door water was omringd en had verklaard zich nooit te zullen overgeven, wat er ook mocht gebeuren. Andere geruchten daarentegen voorspelden een snelle val van de Republiek. In alle steden van het westen, van Medemblik tot Veere, was oproer uitgebroken, eiste het volk de verheffing van de prins tot stadhouder, meende men dat alleen een Oranje redding kon brengen. De enige die zijn hoofd koel hield was Johan de Witt. In de Statenvergadering verzette hij zich heftig tegen elk voorstel tot capitulatie en hij werkte hard om de waterlinie tot onoverkomelijke barrière te maken. Maar zoals altijd in tijden van rampspoed werd er naar een zondebok gezocht en hij kreeg van alles de schuld. De haat tegen zijn persoon nam met het uur toe. Toch maakte niet het feit dat de vrije Republiek der Zeven Provinciën ten dode opgeschreven scheen te zijn, de meeste indruk op mij, maar de trompetter op de Domtoren...

In afwachting van het Franse leger had de vroedschap een wachter op de Domtoren gestationeerd. Dat was het hoogste punt; vandaar kon de man de hele provincie overzien. Zodra hij de vijand zag naderen moest hij zes lange stoten op zijn trompet geven. Dat zou de burgerij tijd geven hun kostbaarheden in de tuintjes te begraven, deuren en luiken te sluiten, de vuren te doven, En ofschoon het eindelijk was gaan regenen stonden in de hele stad deuren en vensters wijd open, want niemand wilde het geluid van de trompet missen. De zenuwachtige wachter gaf een paar maal vals alarm; er kon zich ver weg aan de oostzijde van de stad geen ruiter vertonen of hij stond al paniekerig te toeteren, om dan snel op te houden zodra hij zijn vergissing inzag.

De eerste juli echter was er geen vergissing meer mogelijk. Als een brede donkere massa kwam over de Steenweg een Frans bataljon aan. Voorop de officieren met glimmende borstkurassen, zilveren sporen, blinkende helmen, op schitterende paarden. Daarachter rijen en rijen ruiters. Ze kwamen uit het boomrijke gebied rondom De Bilt, zeker vijfentwintighonderd man. De wachter op de toren was één ogenblik verstijfd van schrik, bracht toen bevend zijn trompet aan de mond en probeerde te blazen. Het duurde even eer hij er een behoorlijk geluid uit kreeg; hij trilde op zijn benen. Eindelijk vond hij moed en adem.

Het beven van zijn wangen hield op. Lang aangehouden, helder en doordringend schalden de trompetstoten over de angstige stad...

Onmiddellijk zond de vroedschap twee vertegenwoordigers naar de Wittevrouwenpoort. Zij moesten de Fransen verzoeken om de stad heen te trekken, daar de afgevaardigden van Utrecht te Keppel reeds onderhandelden over de voorwaarden voor de overgave. Maar dat hoorden we later pas. Op het moment dat de trompetter alarm blies zaten we juist aan de maaltijd in het voorvertrek boven de winkel, met de vensters aan de grachtkant wijdopen. Toen de lang aangehouden klanken tot ons doordrongen hief Elisabeth met een ruk het hoofd op. Moeie Neele prevelde: ‘Nu zullen we het hebben’ en liet haar mes vallen.

‘Het zal wel weer vals alarm zijn,’ riep ik. Waarom zei ik dat? Wilde ik het onvermijdelijke zo lang mogelijk uitstellen? Het moest er toch van komen.

Lina vloog overeind en rende naar het geopende venster, dat ze met een klap dichttrok, alsof ook zij het noodlot wilde buitensluiten. Elisabeth staarde krijtwit naar mijn vader. De trompetter op de Domtoren, kennelijk helemaal van streek, bleef maar schetteren. Het was of hij met het geluid dat hij over de daken uitstortte wilde beschrijven wat hij daar over de Steenweg zag aankomen: het machtige Frankrijk. Voor ons klonk de noodkreet van zijn trompet als de bazuinen van het Laatste Oordeel.

Toen stond als bij toverslag iedereen overeind. Vader ging weer naar het venster, stootte het open, keek neer op de gracht waar mensen begonnen te rennen. Verwarde kreten, snikken en bevelen stegen tot ons op. Elisabeth klemde zich aan hem vast. ‘Steven, o Steven, ik ben bang!’ Het donkere mutsje gleed van haar hoofd, de weelde van koperkleurig haar stroomde over zijn schouder. Kleine Berthe verstopte haar gezichtje in Moeie Neeles rokken, al besefte ze nauwelijks wat er aan de hand was.

‘Stil maar Liesbeth,’ hoorde ik vader prevelen. ‘Fransen zijn geen barbaren, het zijn beschaafde mensen als wij.’

Jawel, dacht ik, maar hoe beschaafd zijn wij? Ik moest opeens weer aan het verhaal van Joris Niemandszoon denken en hoe hij zonder iets te voelen op ruiters had liggen schieten als een stroper op klein wild.

Ik wendde me om naar Lina, half hopend dat zij ook in paniek zou raken en bij mij troost zou zoeken. Ik zag haar nog juist de kamer uitgaan. Snel liep ik haar na. Ze ging het opkamertje in, grabbelde onder de kussens van het bed en haalde het portret van Johan de Witt te voorschijn. Zonder op mij te letten fluisterde ze in haar moedertaal: ‘Vati, help me.’ Aha, ze was dus toch bang! Ik stapte over de drempel en stak mijn hand uit.

‘Lina, bij ons ben je veilig,’ riep ik.

Aan haar ogen zag ik dat ze me niet geloofde. Ze had te veel ellen de en dreiging beleefd om te kunnen verwachten dat er op de wereld zoiets als zekerheid bestond. Daar rolde het al over haar lippen: ‘Hans, je bent een dwaas. Mensen deugen niet. Ze willen maar één ding: hun medemensen overheersen of hen anders vernietigen.’

Een hard onchristelijk oordeel en dat bij een kind van nauwelijks vijftien jaar! Maar Lina was nu eenmaal geen gewoon meisje, ze was een heks. Op dat moment wist ik het heel zeker. Straks, als de Fransen de stad binnentrokken, zou ze haar scherpe neusje in de wind steken, de geuren van hooi en rottend fruit opsnuiven, de armen uitslaan en wegvliegen. Ik rilde en deed een stap terug. Lina drukte Jan de Witt tegen haar borst, keek me aan met fonkelende ogen, haar adem ging snel.

Begreep ik het toen? Dat geloof ik niet. Ze joeg me schrik aan. Pas later moest ik erkennen dat haar reactie volkomen natuurlijk was. Hoe zou ik zijn geworden als ik zoals zij veel te jong gezien had tot welke wreedheden mensen soms kunnen vervallen, hoe doortrapt ze hun naasten kunnen kwellen, hoe gemeen ze misbruik kunnen maken van iemands hulpeloosheid? Wat wist ik van het leven? Mijn hele bestaan had zich afgespeeld binnen de muren van dit huis, binnen de omwalling van de stad, met als glorieus hoogtepunt die ene reis naar Oudewater. Lina, bijna even oud als ik, was in ervaring ouder dan Moeie Neele...

Ik wilde uitroepen: ‘Maar wij zijn toch goede mensen!’ en ik kon de woorden niet over mijn lippen krijgen. Waren wij goed? Plotseling twijfelde ik aan alles en iedereen, zelfs aan vader. In de goedheid van zijn hart had hij zijn woning opengesteld voor twee berooide ongelukkige vrouwen, maar nu had ik hem zien staan met de mooie Elisabeth in zijn armen, zijn kin op het koperkleurige haar, en ik vroeg me af: Wat zou hij gedaan hebben als zij lelijk was geweest? Wat zou ik zelf gedaan hebben als ik op de dijk bij Montfoort geen interessante schoonheid met kapotte voeten had aangetroffen maar een krom oud wijfje in dezelfde omstandigheden? Ik wist het antwoord en dat was beschamend. Naastenliefde is zo betrekkelijk...

Verdrietig liet ik Lina staan en keerde terug naar de woonkamer. Door het geopende venster keek ik naar buiten. Als ik mij vooroverboog kon ik juist op de Plaats uitkijken en daar stonden - ik kon mijn ogen nauwelijks geloven - daar stonden zeker honderd Franse kurassiers, terwijl een zeer hoge officier, misschien wel een generaal, het stadhuis binnenging!

‘Lina,’ schreeuwde ik, ‘kom mee!’ Ik stormde naar het opkamertje, sleurde haar mee naar de trap. ‘Ze zijn er al.’

Ze volgde me zonder tegenstribbelen. Samen renden we de gracht op en mengden ons tussen de mensen die zich op de Stadhuisbrug en de Ganzenmarkt hadden verzameld om de kurassiers aan te gapen.

‘Generaal Rochefort is naar binnen gegaan,’ vertelde iemand ons, ‘hij komt de sleutels van de stad halen... Als we nu maar geen inkwartiering krijgen.’

In het natte zomerlicht blonken de helmen van de kurassiers als zilver, hun paarden dampten, de pluimen op hun hoofden dropen. Glinsterende druppels vocht gleden van hun lange jassen. Boven de prachtige gevels van het stadhuiscomplex werd de Utrechtse vlag gestreken en vervangen door de Franse lelies. Generaal Rochefort had de macht overgenomen; de bezetting was begonnen.

De volgende dag keerden de afgezanten van de Staten terug uit Keppel met de door koning Lodewijk bekrachtigde voorwaarden voor de capitulatie. Wat die voorwaarden inhielden bleef geheim. Pas veel later, toen de meeste artikelen uit dat verdrag al lang geschonden waren, kwamen we erachter wat ze behelsden. Het voornaamste punt was dat de vrijheid van godsdienst werd gewaarborgd, en verder zouden vooral de privilegiën, bezittingen en rechten van de patriciërs geëerbiedigd worden. Over de rechten van de kleine burgerman geen woord. Dat was voor de Utrechtse Statenleden en regenten niet belangrijk geweest.

Daarmee werd de Franse bezetting een feit. In onze drukkerij werkten we harder dan ooit. De ganse dag bonkte de pers, want merkwaardig genoeg waren wij uitgezocht om de plakkaten te leveren waarin aan de burgerij werd voorgeschreven hoe iedereen zich had te gedragen. Generaal Rochefort nam zijn intrek in het stadhuis en legerde achtduizend man in de stad. Al leek het dat we daarmee van de buitenwereld waren afgesloten, nieuws uit Holland kwam toch wel binnendruppelen. Het was geen opwekkend nieuws. In ’s-Gravenhage was een moordaanslag gepleegd op Johan de Witt, ’s avonds in het donker. De raadpensionaris had de aanslag overleefd, al was hij zwaar gekwetst en zou hij zeker enkele weken het bed moeten houden. Ik begreep het niet, en het bericht vervulde me met woede. Al waren vader en ik uitgesproken prinsgezind, dit vonden we te bar. Politieke tegenstellingen kon je toch niet oplossen met moord! Ik vertelde het Lina met veel omzichtigheid, bang dat het nieuws zou bevestigen wat ze het afgelopen halfjaar had ondervonden: de mensen deugen niet, en de weinige mensen die wél deugen zijn geen moment hun leven zeker. Tot mijn grote opluchting zei ze echter niets van dien aard. Wat er werkelijk in haar omging liet ze niet merken.

De stad bood een vreemd aanzien in die dagen. Op alle pleinen en kerkhoven zag je honderden musketiers en dragonders gelegerd. Ze bouwden wachthuizen, poetsten hun wapens, maakten grapjes tegen voorbijwandelende meisjes.

Koning Lodewijk had zijn intrek genomen in een prachtig paviljoen te Zeist en kondigde aan dat hij de stad zou komen bezoeken. Intussen werden op de wallen de Franse kanonnen geplaatst; zogenaamd om de koning op passende wijze te kunnen ontvangen - of om de burgerij te intimideren? Op het Domplein vond een vreemde ceremonie plaats. De calvinisten werden uit de Domkerk gezet, want die moest opnieuw aan de katholieke godsdienst worden gewijd. De Fransen sleepten daartoe allereerst de preekstoel naar buiten en lieten die geselen door enige priesters; een vertoning waar we met open mond naar keken. Daarna werd de Dom plechtig ingezegend en voor het eerst na een eeuw kwam er weer een bisschop in Utrecht wonen. We dachten eerst dat de zesduizend roomse inwoners van onze stad wel verheugd zouden zijn over deze ommekeer, maar het tegendeel bleek het geval. Ze geneerden zich voor de poespas, en bezet worden door een vreemde mogendheid vonden ze even vervelend als wij het vonden. Elisabeth en Lina verklaarden zich solidair met ons en weigerden pertinent een voet in de Domkerk te zetten.

Op 14 juli was het dan zover dat koning Lodewijk naar Utrecht kwam. Blijkbaar wilde hij zien wat hij veroverd had. Weer kregen we de gelegenheid om de grote mannen die ons lot in de palm van hun hand schenen te houden, met elkaar te vergelijken. Ik was nieuwsgierig naar de vorst, Lina ook en dus gingen we er samen op uit om zijn intocht te zien.

Het bleef opvallend stil in de stad. Wel stonden dragonders en musketiers keurig in het gelid om hun koning te verwelkomen, donderden de kanonnen en wapperden vlaggen uit alle vensters van het stadhuis, maar de burgers bleven bijna allemaal thuis. Op straat zag je enkel kinderen, opgeschoten jongens en meisjes die op een pretje uit waren, een paar nieuwsgierige huisvrouwen, die hoopten zich te kunnen vergapen aan een sprookjesvorst. Lodewijk kwam over de Steenweg, reed de Maliebaan uit, omcirkelde de stad en kwam binnen door de Weertpoort - dezelfde poort waardoor we een paar weken eerder de prins van Oranje Utrecht zagen binnenrijden. Lina en ik waren daarom weer in onze vertrouwde, gemakkelijk zittende boom geklommen. En ik moet toegeven: het was een mooi schouwspel. Voorop reed Lodewijk, voorafgegaan door twee herauten, en zo’n geweldige pruik als op het hoofd van de Zonnekoning prijkte hadden we nog nooit gezien. De pracht van zijn kledij benam ons de adem. De hemel was bewolkt, de zon liet verstek gaan, en toch glansde de vorst als de zomerdag. Het fijnste Venetiaanse kant golfde onder zijn gladgeschoren kin. Dieprood fluweel plooide zich over zijn rug, zijn korte kuitbroek leek uit goud gesponnen. Hagelwitte kousen, goudleren schoenen, een sjerp van pauwblauwe zijde - en over zijn hele lichaam droeg hij strikjes van pure zijde: langs de naden van zijn broek, op zijn met parels bestikte schoenen, op schouders en heupen... De paar toekijkende vrouwen zuchtten jaloers. Lodewijk droeg kanten handschoenen en daaroverheen aan elke vinger zoveel ringen met reusachtige stenen dat het een wonder was dat hij de teugels van zijn paard kon vasthouden. Zware gouden ketenen hingen over zijn borst, de kanten lubben van zijn mouwopslagen werden bijeengehouden met paarlen en robijnen. In zijn rechterhand hield hij bovendien een fijn batisten doekje, gedrenkt in rozenolie. Dat bracht hij van tijd tot tijd met een vies gezicht naar zijn koninklijke neus. Vond hij dat onze stad stonk?

Achter hem kwam een zeer hoog gezelschap: prinsen, hertogen en baronnen, de een nog fraaier opgesierd dan de ander. Ook een paar voorname dames in vergulde karossen schommelden voorbij.

Eén man uit het gevolg trok vooral de aandacht. De mensen stootten elkaar aan, wezen op hem. Merkwaardig genoeg dacht ik eerst even de prins van Oranje te zien en ik schrok: was hij gevangengenomen? Maar hij was het niet, het was wel degelijk een Fransman: de hertog van Luxembourg. Een kleine kromme man met een bochel en wrede oogjes. ‘Den Duuk’, zoals zijn bijnaam luidde, zou het opperbevel van Rochefort overnemen en hij maakte van het koninklijk bezoek gebruik om zich aan de burgerij te vertonen. Een enge man! Mismaakt, lelijk. Hij had iets duivels: satan in goud, zilver en satijn. Misschien kwam het door die hoge rug of door zijn ingevallen bleke gezicht dat hij zo opvallend afstak tegen de blozende koppen van de huisvrouwen.

Ik zat heel dicht tegen Lina aan op onze tak, een arm om haar heen om te verhinderen dat ze haar evenwicht verloor. Ik zag haar ogen groot worden toen Den Duuk onder ons door reed.

Achter de huisvrouwen begonnen opeens een aantal jongens te rennen. Ze wierpen hun mutsen in de lucht, schreeuwden: ‘Vive le prince!’ en ik herkende GerritJan, als altijd gevolgd door Berendje en Krelis. Een paar ordebewakers probeerden een eind aan het geschreeuw te maken, maar de jongens doken snel een steeg in en nog lang hoorden we ze in de verte brullen: ‘Vive le prince!’ De vrouwen lachten. Want opeens was het ons of we door de rode koningsmantel van Lodewijk XIV heen keken. Hij had zich wel majesteitelijk uitgedost, maar van dichtbij gezien viel hij tegen. Die pruik was te pompeus. De opgevulde schouders, de met een sjerp ingesnoerde buik, het was allemaal bedrog. Onder zijn kolossale hoed gluurden onzekere oogjes, blonken geverfde wangen, beefde een zwakke mond met vooruitstekende onderlip. De vleesgeworden Apollo? Poeh, het mocht wat! Een gewoon mens was hij, een toneelspeler, een hansworst.

Van uitbundig gejubel of de diepe dankbaarheid waartoe de Franse plakkaten ons hadden aangespoord was geen sprake. Gegrinnikt werd er, gefluisterd en gemompeld; de stad scheen ironisch te glimlachen. Opeens kwam de stoet schokkend tot stilstand. Lodewijk, die de Oude Gracht was opgereden, ontdekte plotseling dat de werfkelders onder de straat doorliepen. Hoeveel samenzweerders met gereedgemaakte bommen konden zich daar wel niet verbergen? Hij verbleekte, wendde de teugels van zijn paard en reed snel de Lauwersteeg in, een nogal armoedige buurt. De kleine lui den die daar woonden konden hun ogen niet geloven toen ze daar plotseling de koninklijke stoet langs hun stulpjes en pothuizen zagen trekken. Waaraan hadden ze die eer te danken?

Ik geloof niet dat koning Lodewijk veel van Utrecht gezien heeft. Later hoorden we dat hij de herauten die voor hem uil liepen en die de weg moesten wijzen, zou hebben toegeroepen: ‘Ik wil eruit.' Hij was boos en teleurgesteld en kennelijk had hij heel goed begrepen waarom er voortdurend werd geroepen: ‘Vive le prince’ in plaats van ‘Vive le roi.’

Kortom: Lodewijks korte bezoek aan de hoofdstad van Het Sticht was geen succes geworden. We gunden hem het fiasco van harte.

Terwijl we langzaam naar huis liepen zei Lina peinzend: 'Is deze stad zo belangrijk? Het lijkt wel of alle groten der aarde hier hun opwachting komen maken. De prins van Oranje, de koning van Frankrijk, prinsen, maarschalken en hertogen uit Parijs... Alleen hij kwam niet. Ik had hem zo graag eens in werkelijkheid gezien.’ ‘Wie?’ vroeg ik verstrooid.

‘Johan de Witt.’

‘Ach wat, je weet niets van Jan de Witt. Je bewondert hem alleen omdat hij op je vader lijkt,’ antwoordde ik stug. Ze knikte ernstig. ‘Toch begrijp ik het niet,’ zei ze. ‘Iemand heeft geprobeerd Jan de Witt te vermoorden, maar waarom? Jij vertelde me dat hij altijd eerlijk was gebleven maar niet hield van de jonge prins. Nou en? Dat is toch geen reden om iemand neer te steken?’

Ik dacht plotseling aan Volkert Volkertsz uit Oudewater.

‘In de politiek kunnen sommige mensen erg fanatiek worden,’ prevelde ik beklemd.

Lina snoof.

‘Ik heb altijd geleerd,’ zei ze boos, ‘dat ik goed en deugdzaam moest zijn, dan kwam de beloning vanzelf. Maar is dat waar, Hans? Vati was goed en kijk eens wat hem werd aangedaan!’

Wat moest ik daarop zeggen?

‘Dat... dat komt door de wetten in jouw land, die deugen niet.’ ‘Nee, dat is zo. Die afschuwelijke wetten op de hekserij... Maar het zijn wetten door mensen gemaakt. Mag je wetten overtreden als je ervan overtuigd bent dat ze niet deugen?’

Dat was een strikvraag! Ik werd er koud van. Onze godsdienst verbood ons de wetten van de overheid in de wind te slaan, maar zoals Lina het nu stelde... als de wet zélf misdadig was... Ik kwam er niet uit.

‘Dat... dat hangt ervan af,’ prevelde ik lamlendig.

‘Waarvan hangt het af?’

‘Of... of... o, schei uit! Ik weet het ook niet.’

Dat was onze ellende, bedacht ik ongelukkig. Op onze leeftijd begon je na te denken over zaken waaraan je nooit eerder had getwijfeld en opeens merkte je dat er niets van klopte. Dat bracht je in verwarring, je verloor je houvast. Vooral in tijden als deze, waarin conflicten blijkbaar alleen met verraad en geweld werden opgelost zonder dat er een werkelijke oplossing uit voortkwam. Enkele dagen later verliet koning Lodewijk zijn kamp te Zeist en vertrok naar het zuiden. Hij nam zijn intrek op kasteel Heeswijk, want de Fransen belegerden ’s-Hertogenbosch en de koning had de dames van zijn gevolg een mooie ‘berenning’ van de stad beloofd. Voor hem scheen de oorlog inderdaad zoiets als een toneelvoorstelling te zijn.

Omdat we geen knechts meer hadden, moesten vader en ik met hard werken de zaken gaande houden. Lina hielp zoveel mogelijk in de winkel, hield de werkplaats schoon, sneed papier en deed wat ze kon om ons de arbeid te verlichten. Ze was handig en ijverig; vader raakte zeer op haar gesteld.

Spoedig merkten we echter dat we aan censuur onderworpen werden. Van alles wat we drukten moesten we een exemplaar op het stadhuis inleveren. Wee de drukker die iets bekendmaakte wat de Fransen niet beviel. Nieuws van buiten de stad of van het oorlogsfront mocht niet verspreid worden, zelfs niet het heuglijke feil dat de Staten van Holland door de knieën waren gegaan en Willem van Oranje tot stadhouder van Holland en Zeeland hadden benoemd. Maar wij vonden dat dit iets was wat iedereen behoor de te weten. Dus drukten we ’s nachts in diep geheim een pamfletje dat Lina en ik de volgende ochtend in alle vroegte bij wille keurige mensen onder de deur door schoven. Die middag zagen we overal blijde gezichten. Mensen stonden elkaar midden op straat geluk te wensen alsof het feest was. Natuurlijk hadden de meesten het gerucht over de verheffing van de prins al gehoord.

Maar pas toen ze het zwart op wit gedrukt zagen, durfden ze het geloven.

‘Dat moeten we vaker doen,’ meende vader tijdens het avondeten. ‘Nieuws inzamelen en het in het geheim drukken en verspreiden. De burgers hoeven niet te weten waar de krantjes vandaan komen of wie ze onder hun deur schuift, als ze maar op de hoogte blijven van wat er in de wereld gebeurt. Dat zal hun kracht geven de Franse bezetting te verdragen.’

‘Is dat niet gevaarlijk?’ vroeg Moeie Neele bezorgd.

‘Natuurlijk is het riskant,’ lachte Lina. ‘Dat is juist leuk. We breken de wet.’

‘Censuur,’ gromde vader, ‘dat heb ik nooit kunnen uitstaan. Ik verdraag het niet dat een of andere arrogante Fransman uitmaakt wat de burgerij wel of niet mag lezen. Ik vind het een schande.’

‘Hoe komen we aan het nieuws?’ vroeg ik.

Vader haalde de schouders op. ‘Hoe wisten we dat de prins van Oranje tot stadhouder was benoemd? We hoorden het van een turfschipper uit Vinkeveen, die het weer gehoord had van een deserteur uit het prinsenleger, die het ook van horen zeggen had...’

‘...en wat die turfschipper vertelde werd bevestigd door een bode van het stadhuis die toevallig Frans kent en de hoge officieren erover had horen praten,’ vulde Lina aan.

‘Juist,’ knikte vader. ‘Nieuws, al is het maar in de vorm van een gerucht, dringt overal door. We moeten alleen onze oren en ogen openhouden en mensen die de stad binnenkomen uithoren. Op het ogenblik zijn er twee regimenten Zwitserse huurlingen in de stad. Velen van hen spreken Duits. Lina zou met hen kunnen praten.’ ‘Daar ben ik op tegen,’ riep Elisabeth.

‘Ik ben ervoor,’ antwoordde Lina vastbesloten. Haar ogen schitterden. ‘Ik heb toch al een slechte naam, dit kan er nog wel bij,’ prevelde ze.

Elisabeth bleef haar hoofd schudden, maar haar eigenzinnige dochter trok zich daar niets van aan.

‘En de kosten?’ vroeg Moeie Neele weer. ‘In het geheim een krantje drukken kost geld.’

‘Ach, dat zien we wel,’ prevelde vader. ‘Ik hoef geen hoog loon te betalen voor overwerk, we doen het zelf. Dat beetje papier en inkt zal me de kop niet kosten. We doen er goed werk mee.’

Ik begreep toen nog niet goed wat hij daarmee bedoelde, maar ik voelde voor zijn voorstel omdat het zo avontuurlijk klonk. Voortaan deden we overdag ons gewone werk, maar op ongeregelde tijden drukten we ’s nachts in diep geheim kleine nieuwsbulletins die Lina en ik heel vroeg in de ochtend in de stad verspreidden. Nieuws van het oorlogsfront (’s-Hertogenbosch hield nog altijd stand, Lodewijk XIV was ontmoedigd teruggekeerd naar Parijs), nieuws uit Holland (de Franse opmars was voor de Hollandse waterlinie tot staan gekomen), nieuws uit alle delen van het land, samengesteld uit hier en daar opgevangen woorden, binnengesmokkelde briefjes, verhalen van schippers en voerlui, brokjes informatie die Duitssprekende gardisten zich tegenover Lina hadden laten ontvallen om indruk te maken op het lieve meisje dat zo vriendelijk tegen hen was...

Ondanks ons nijpende personeelsgebrek wilde vader geen nieuwe knecht aannemen. Alleen onze huisgenoten wisten van onze illegale activiteiten en die konden zwijgen. Maar voor een knecht of leerling zou het niet verborgen kunnen blijven, en als hij eens zijn mond voorbijpraatte? Geleidelijk aan werd me duidelijk wat vader beoogde. De druk van de bezettende macht nam toe. Luxembourg eiste in naam van zijn koning ruim honderdvijffigduizend gulden uit de provinciekas om er zijn troepen van te kunnen onderhouden. Een maand later nog eens. Toen waren provinciekas en stads kas allang leeg en moest de burgerij dat bedrag opbrengen. De wapens had iedereen begin juli al moeten inleveren, ze werden opgeslagen op de zolders van het stadhuis en het was een vreemd gezicht de deftige kooplieden voortaan zonder hun vertrouwde degen over straat te zien gaan. De stad Utrecht werd het hoofdkwartier van de in de provincie gelegerde troepen; van hieruit zou de grote aanval op de Hollandse waterlinie gelanceerd worden. Van de burgerij werd verwacht dat zij zonder morren alles zou doen wat de Fransen wensten: militairen in huis nemen (de zozeer gevreesde inkwartiering!), materialen leveren, arbeid verrichten, zich onderwerpen. Wat vader wilde was de geest van verzet levend houden, de mensen duidelijk maken dat er duizend manieren waren om het de bezetter moeilijk te maken. Hij wilde zijn medeburgers het gevoel geven dat ze niet in de steek waren gelaten, dat de prins van Oranje in zijn hoofdkwartier te Bodegraven aan hen dacht en aan hun bevrijding werkte.

Naast de hertog van Luxembourg kregen we een gouverneur over ons gesteld: de Zwitserse kolonel Stouppa. Gelukkig bleek deze Stouppa het beste met ons voor te hebben en hij slaagde erin veel van de maatregelen die Luxembourg nam, weer af te zwakken. Ik herinner me niet dat ik ooit in mijn leven zo hard gewerkt heb als in die eerste zomer van de Franse bezetting.

Want behalve het werk voor de drukkerij en de winkel ging ik trouw driemaal in de week naar het atelier van Herman Saftleven. Wat er ook mocht gebeuren, die vreugde liet ik me niet afnemen!

Wat ik me evenmin liet ontnemen, oorlog of geen oorlog, waren de zondagmiddagwandelingen met Lina. Van de stad had ik haar inmiddels elk hoekje en gaatje laten zien en meestal eindigden onze wandelingen op het Vredenburg, de traditionele verzamelplaats van jongens en meisjes op vrije dagen. Je zou het de huwelijksmarkt kunnen noemen. Jonge mannen in hun beste kostuums liepen ogenschijnlijk in ernstig gesprek gewikkeld onder de linden en platanen, nu en dan steelse blikken werpend naar de meisjes, die in hun wijde rokken en kleurrijke keurslijfjes bijeen stonden te giechelen. Al wat jong en huwbaar was onder de gewone burgerij vertoonde zich in het licht van de zomermiddag, bekeek elkaar, overwoog in stilte de eigen en andermans kansen... Er werden geheimzinnige briefjes doorgegeven, fluisterende afspraakjes gemaakt, plannen beraamd om de weerstand van de ouders te overwinnen. Menige Utrechtse huisvader die achter een glas wijn met een andere huisvader de verloving van hun kinderen beklonk, meende dat hij het was, die besliste wie met wie ging trouwen. De kinderen lieten hem in die waan. In werkelijkheid was de band lang tevoren op het Vredenburg al tot stand gekomen, in de schaduw van de bomen tussen het jongvolk zelf.

In onze kringen werd niet al te vroeg getrouwd: een man moest zich eerst een verzekerd bestaan verworven hebben eer hij eraan kon denken een gezin te stichten. Dan was hij al in de twintig. Maar dan had hij ook al jaren achtereen op zondagmiddag over het Vredenburg geslenterd, met vrienden en medeleerlingen de aanwezige meisjes bekeken, toegelonkt, met hen gepraat en gelachen... Hij wist wat hij wilde. En vooral: wie hij wilde! Dan werd het een kwestie van voorzichtig manoeuvreren, zijn vader bewerken, toevallige ontmoetingen tot stand brengen, terloopse opmerkingen maken in de gewenste richting. De vaders, ook niet dom, voelden wel uit welke hoek de wind waaide; ze streken zich eens over de kin en openden de onderhandelingen. De meeste verstandshuwelijken in onze stad werden daardoor tamelijk gelukkig, omdat er meer dan rede alleen aan te pas was gekomen. Daarom vond je op het Vredenburg ook altijd zeer jonge mensen die nog lang niet aan een huwelijk toe waren en alleen op voorlopige verkenning uitgingen. Lina vond het leuk zich tussen die vrolijke menigte te bevinden, te zien hoe er blikken werden gewisseld, te horen hoe de plagerijtjes over en weer vlogen. Net als andere meisjes deed ze net of ze het niet merkte dat een jongen schijnbaar onverschillig naar haar keek en even later nog eens voorbijkwam. Ze was een vreemdelinge, ze vertoefde maar tijdelijk in onze stad en dat hield de jongens op een afstand. Maar haar mooie zelfgeborduurde jakje en haar grote zwarte ogen trokken toch wel belangstellende blikken; dat scheen haar plezier te doen. Op deze rustige zomermiddagen werd het wilde kind uit Augsburg weer menselijk, een tikje koket, een aardig meisje.

Het spreekt vanzelf dat we daar dikwijls mijn oude vrienden tegenkwamen: GerritJan in deftig zwart alsof hij vooruitliep op zijn bestemming als predikant, Berendje en Krelis beiden in korte bruine broek en schoongeborstelde bruine kielen, met vilten hoeden op het hoofd. We stónden dan een tijdje bij elkaar, wisselden wat woorden. Veel bijzonders werd er nooit gezegd. De jongens lieten blijken dat ze mijn vriendschap met Lina accepteerden. Omdat ze onze taal nu redelijk goed sprak en er wel voor oppaste niets kwaads meer over onze stad te zeggen, schenen ze haar langzamerhand als een lid van de gemeenschap te zien. GerritJan werd meestal vergezeld door zijn zuster Martha, op wie Krelis een oogje had. En als één van ons groepje over wat extra zakgeld beschikte (dat was in de regel GerritJan) trakteerde hij de anderen op een kroes bier op de bank voor ‘Het Swijnshoofd’.

Toen ik op een namiddag met Lina over de gracht in de richting van het Vredenburg liep, zei ze plotseling: ‘Gistermorgen kwam ik GerritJan tegen. Ik was nog bezig onze krantjes rond te brengen.’ ‘Zo?’

‘Hij was op weg naar school.’

‘Ja, hij bezoekt nog altijd de Latijnse school. Volgend jaar gaat hij naar de academie.’

‘Ik weet het. En weet je wat hij tegen me zei? Dat hij werk voor me had. Ik kan als dienstmaagd bij hem thuis komen werken.’

‘Dat is toch niets voor jou,’ riep ik verwonderd. Ik kon me de dochter van een zilversmid niet als keukenmeid of zoiets voorstellen.

Lina zweeg even. Toen zei ze zacht: ‘Ik zou graag mijn eigen brood verdienen.’

‘Dan toch niet als dienstmeid!’ riep ik uit. ‘Dat is iets voor arme meisjes uit de Bloedkuyl. Die zijn blij toe als ze het krot kunnen verlaten waar ze op twaalf zusjes en broertjes moeten passen. Voor zoiets ben jij te goed.’ Ik wist dat ik onzin sprak. Bij ons had ik Lina ook wel op haar knieën de keukenvloer zien schrobben.

‘En Mutti dan?’ vroeg ze zacht. Koppig schudde ik het hoofd, ‘louw moeder is geen dienstmeid. Je weet heel goed dat ze bij ons wordt behandeld als de vrouw des huizes. Ze heeft haar eigen plaats aan tafel, haar eigen plaats aan de haard en vader laat de huishouding helemaal aan haar over sinds Moeie Neele zo’n last van haar knieën heeft.’

Lina zei niets meer.

‘Als het je ernst is en je werkelijk wilt gaan werken, moet er voor jou wel iets beters te vinden zijn,’ vervolgde ik helemaal in vuur geraakt. ‘Je bent zo vlug en handig.’

‘Denk je?’

‘Beslist.’

Ze knikte en ging er verder niet op door.

Nauwelijks hadden we het Vredenburg betreden of GerritJan stond al voor ons. Hij droeg een hagelwitte kraag met kant omzoomd over zijn zwarte pak. Met zwier nam hij voor Lina zijn hoed met de hoge bol af.

‘Aha, daar is ons lieve heksje,’ riep hij uitbundig. ‘Kind, wal zie je er vandaag weer prachtig uit. Heb je nog nagedacht over wat ik je gisteren voorstelde?’

‘Ja,’ zei Lina kort, ‘en ik doe het niet.’

‘Je doet het niet? Wat zullen we nu beleven! Blijf je liever in die naar inkt stinkende drukkerij wonen, tussen al die muffe boeken? Ik verzeker je, liefje, bij ons krijg je het goed. We hebben nog twee meiden, dus zo hard hoef je niet te werken. En..

‘Doe geen moeite, het bevalt me tussen de muffe boeken,’ zei Lina koeltjes.

De lach verdween van GerritJans gezicht. Hij fronste de wenkbrauwen, keek boos op haar neer. Mij negeerde hij volkomen.

‘Ik wed dat je je hebt laten opstoken door Hans,’ gromde hij.

‘Dat klopt, ik heb het haar afgeraden,’ antwoordde ik in haar plaats. ‘Lina is een deftig meisje, haar vader was zilversmid.’ Ik trok de schouders achteruit.

‘Was?’ vroeg GerritJan scherp.

‘Hij is dood,’ zei Lina.

‘Juist ja. En als halfwees, met een moeder die ook niet veel beter is dan een dienstmaagd, vind je jezelf te goed om de tafel te dekken bij de Vliegers, huh?’ Hij keek zo kwaad dat het me verbaasde. ‘Aan werkvolk is in de stad nooit gebrek,’ zei ik snel. ‘Waarom ben je er dan zo op gebrand dat juist Lina bij jullie in huis komt?’ ‘Bemoei je er niet mee,’ snauwde GerritJan woedend.

Ik voelde zijn overwicht. Hij was zoveel groter en sterker dan ik; bijna een jaar ouder en altijd onze leider geweest. Maar ik zag hem weer naar Lina kijken met een blik in zijn ogen alsof hij een moeilijke rekensom trachtte op te lossen, en nu werd ik ook kwaad. Ik pakte het meisje bij de hand en grauwde: ‘Hoor eens, Lina logeert bij ons en ze voelt zich heel gelukkig in onze woning. Er is geen enkele reden te bedenken waarom ze ergens anders onderdak zou moeten zoeken. Ze heeft geen zin om jullie dienstmeid te worden en daarmee uit.’

‘Hoor het hondje eens keffen,’ spotte GerritJan. Ik zag Krelis, Martha en Berendje aankomen en zweeg. Berend hield ons laatste pamfletje in de hand.

‘Zeg, hebben jullie dat ook gelezen?’ riep hij ons toe. ‘Koning Lodewijk is teruggegaan naar Parijs. Die praalhans zullen we dus niet meer te zien krijgen.’

Alsof het was afgesproken veinsden Lina en ik grote belangstelling voor het krantje. Alleen GerritJan haalde onverschillig de schouders op. ‘Laten we over iets anders praten dan over die ellendige oorlog,’ bromde hij. ‘Ik trakteer op bier.’

We volgden hem gewillig en de opkomende ruzie dreef over. Ik was Berend dankbaar voor de afleiding. Maar ik begreep het allemaal niet goed. Waarom kon ik opeens zo slecht overweg met GerritJan Vlieger? Vroeger hadden we nooit dit soort onenigheden gehad en toen probeerde hij me ook niet als een onmondig kind te behandelen. Had het iets met Lina te maken? Was ik veranderd, of hij?

9. HET DRAMA OP HET GROENE ZOODJE

Nooit zal ik die woensdagnacht vergeten, tegen het einde van augustus. Vader en ik hadden ons teruggetrokken in de drukkerij nadat we ons ervan verzekerd hadden dat alle deuren gegrendeld en op slot waren en dat de vensters die uitzagen op de kruidentuin ook met luiken gesloten waren, zodat er geen licht kon uitstralen.

We hadden belangrijk nieuws te drukken. Uit Engeland waren enkele hoge gezanten gekomen die getracht hadden de prins van Oranje om te kopen. In ruil voor een vrede, waarbij Zeeland de belangrijkste havens moest afstaan aan de Engelse koning, en de hele Republiek onderhorig werd aan Lodewijk XIV, zou de prins de soevereiniteit krijgen, dat wil zeggen, zich koning van Holland mogen noemen, uiteraard als een soort leenman van Frankrijk. De prins weigerde fier. ‘Liever sterf ik bij de verdediging van de laatste gracht,’ moet hij bij die gelegenheid gezegd hebben. Het tekende hem, vond ik. Al was hij dan geen mooie man, hij was als stadhouder liever een dienaar van de Republiek dan een schijn koning over een verslagen land.

Een ander nieuwtje was dat Johan de Witt, inmiddels hersteld, zijn ontslag als raadpensionaris had ingediend. Hij had moeilijk anders kunnen handelen. In Holland en Zeeland was het nu de prins voor en de prins na: die was de grote man op wiens schouders de taak rustte de oorlog alsnog tot een goed einde te brengen. Zowel vader als ik vond dat onze burgerij van zulke verstrekkende politieke ontwikkelingen op de hoogte gebracht moest worden; zelfs al zouden het later slechts geruchten blijken te zijn.

Terwijl we stilletjes bezig waren dacht ik na over wat we eigenlijk aan het doen waren. We waagden ons leven met het drukken van datgene wat de Fransen aan de burgerij trachtten te onthouden: een overzicht van de stand van zaken. Maar het was de enige manier waarop wij ons konden verzetten tegen het ongehoorde feit dat we een vreemde krijgsmacht binnen onze muren moesten dulden en aan Franse wetten moesten gehoorzamen. Daarbij was het vermoeiend, ondankbaar en weinig heldhaftig werk, het kostte ons geld en onze nachtrust. We konden er niet eens openlijk trots op zijn; alles moest in het diepste geheim gebeuren. De Franse autoriteiten hadden allang ontdekt dat er van tijd tot tijd nieuwsbulletins door de stad verspreid werden. Ze begrepen niet waar die dingen vandaan kwamen. Wachtposten aan de poorten doorzochten de karren die binnenkwamen, maar die brachten alleen hooi, turf, koren. Ze vingen een paar burgers en probeerden die uit te horen: hoe kwamen ze aan het vlugschriftje in hun zakken? O, gevonden. Waar? In het portaal van de kerk. Hoe kwam het daar? Tja... dat wist niemand!

Een gebons op de achterdeur deed mij opschrikken. Vader liet onmiddellijk de velletjes papier onder een kist verdwijnen, blies de kaars uit en hield de adem in. Roetdonker was het nu om ons heen. Boven onze hoofden was het doodstil: de vrouwen sliepen. Wie kon weten dat wij nog wakker waren?

‘Doe open,’ klonk het gesmoord achter de deur. ‘Ik ben het.’

Ik herkende de stem van Willem Finke, de boekhandelaar van de Neude. Wat wilde die midden in de nacht van ons?

Vader sloop steels in de richting van de trap, ging hem een paar treden op, kwam toen duidelijk hoorbaar naar beneden lopen als of hij van boven kwam. ‘Klopt daar iemand?’ riep hij luid en argwanend als een man die zojuist in zijn slaap werd gestoord.

‘Ja, ja, doe open, vlug,’ klonk het weer.

Vader trok de grendels weg en opende de deur. Het was een lichte zomernacht met heldere maan. Tegen die achtergrond afgetekend zag ik vaders profiel en de schim van Finke.

‘Laat me binnen,’ siste de man, ‘ik heb belangrijk nieuws voor jullie.’ Vader trad achteruit en zijn gildenbroeder glipte binnen. Ik wist niet wat ik moest doen. Licht maken? Voor ik van mijn schrik en verwarring was bekomen stak vader de kaars weer aan en bescheen het gezicht van Finke. Die keek ernstig, bijna droevig. Hij scheen niet verbaasd te zijn mij ook, geheel gekleed, op dit onzalige uur in de drukkerij te vinden. Hij knikte me kort toe en liet zich neer op het bankje. Vader sloot de deur en schoof de grendels op hun plaats.

‘Wat is er aan de hand?’ fluisterde hij.

‘Ortelius, ik moet je iets vertellen. Ten eerste: ik weet wat jullie hier ’s nachts uitvoeren. Alle overmannen van het drukkersgilde weten het, maar we zullen erover zwijgen als het graf. We vinden dat je hiermee prachtig werk doet.’

‘Ja?’ prevelde vader, allesbehalve ingenomen met die mededeling. ‘En omdat we waarderen wat je probeert te doen hebben we besloten je te helpen. Met geld, met het verzamelen van nieuws, met...’ ‘Hoe minder mensen erin betrokken worden, hoe beter,’ sneed vader hem snel af.

‘Ik begrijp je bezorgdheid, Ortelius, maar je moet meer vertrouwen in je gildenbroeders hebben. We vinden ook dat het niet eerlijk is dat jij alle risico’s draagt. Daarom kijken we uit naar een andere ruimte, een geheime werkplaats waar we een drukpers kunnen opstellen en een drukkerij inrichten zonder dat die geregistreerd staat. Als we zo’n plek gevonden hebben, zullen we om beurten gaan drukken, dan komt het niet meer alleen op jouw schouders neer.’

Mijn hart begon blij te kloppen. Een geheime stadsdrukkerij! Achter de rug van de bezetters om zouden we de burgerij snel en degelijk op de hoogte kunnen houden en de saamhorigheid in het gilde zou ervoor zorgen dat behalve de ingewijden niemand, maar dan ook niemand wist waar de krantjes vandaan kwamen. Vader en ik waren ermee begonnen, min of meer bij toeval, nu zou het uitgroeien tot een complete organisatie.

Ook vader knikte langzaam, al keek hij nog steeds niet blij. Vond hij het moeilijk datgene wat hij had opgezet uit handen te moeten geven?

‘Eerlijk gezegd,’ gromde hij, ‘bevalt het me niet erg. Ik dacht dat alleen mijn huisgenoten wisten wat hier ’s nachts gebeurt. Nu blijkt de halve stad het te weten.’

‘Alleen de mensen uit het vak, Ortelius.’

‘Ja, ja, en dat is een stel ouwe wijven,’ mompelde vader. Finke onderdrukte een glimlach.

‘U zei dat u ook nieuws had,’ waagde ik het hen in de rede te vallen.

‘Ja, verschrikkelijk nieuws. Wellicht kunnen jullie dat nog drukken vannacht. In ’s-Gravenhage heeft het gepeupel de gebroeders De Witt vermoord.’

‘Wat!’ schreeuwde ik ontzet. Snel legde Finke een hand over mijn mond.

‘Sst jongen, niet zo luid.’

Vader was bleek geworden.

‘Vermoord? Johan de Witt én zijn broer? Wie hebben dat gedaan?’ ‘Naar wat ik erover gehoord heb waren er honderden mensen bij betrokken. Luister.’

En toen kregen we, stukje bij beetje, het gruwelijke relaas te horen van een voorval dat zwarter leek dan alles wat tot nu toe in het rampjaar was gebeurd.

Tijdens de aanslag op Johan de Witt in begin juli was een van de daders door de raadpensionaris herkend: Jacob van der Graeff. De man werd gegrepen en door de Hoge Raad ter dood veroordeeld. Ofschoon zijn schuld aan de overval bewezen was en hij als sluipmoordenaar weinig minder had kunnen verwachten dan het schavot, werd hij door vrienden en aanhangers van de prins uitgeroepen tot martelaar voor de goede zaak. Een predikant, dominee Simonides, die Jacob van der Graeff in zijn laatste uren had bijgestaan, schreef thuis een boekje: ‘De Worstelinge Jacobs’, waarin hij betoogde dat de moordenaar vol hemelse moed was geweest en als een held op het schavot was gestorven. Over de beul die het vonnis had voltrokken schreef hij: ‘De bloedvlekken wilden niet meer van zijn zwaard. Hij schuurde met krijt, hij schuurde met olie, de vlekken bleven.’ Ook beweerde de predikant dat er mensen geweest waren die een lichtschijnsel om het hoofd van de martelaar gezien hadden op het moment dat de beul toesloeg. Kortom: Jacob van der Graeff werd voorgesteld als het onschuldige slachtoffer, Johan de Witt als de bloeddorstige tiran. En de opgehitste bevolking van Holland at het op als peperkoek. Terwijl de raadpensionaris op bed lag, herstellend van zijn ernstige verwondingen, verschenen er pamfletten in Holland die hem beschuldigden van alles wat lelijk was: hij zou het land aan Frankrijk verkocht hebben, hij had altijd al uit de staatskas gestolen, onmetelijke fortuinen had hij bijeengegaard en in Italië op de bank gezet, hij was van plan zelf ook daarheen te vluchten zodra hij de laatste omkoopgelden van Lodewijk XIV had opgestreken...

Toen Finke zover met zijn verhaal was gekomen schokte ik overeind. Het was of ik meester Volkertsz hoorde, de schoolmeester van Oudewater. Alleen zulke mensen waren in staat dat soort smerige pamfletten te schrijven, uit nijd, bekrompenheid, haat. Had Volkertsz in Holland een drukker gevonden die zijn vuilspuiterij wel op de markt wilde brengen?

Oproer en relletjes waren het gevolg geweest van deze tegen de raadpensionaris gerichte lastercampagne. Johan de Witt had ingezien dat het in het landsbelang zou zijn dat hij zijn ontslag nam en hij was afgetreden. Maar de hetze tegen de gebroeders De Witt luwde niet. Dominee Simonides en de anonieme pamfletschrijvers bleven het volk bestoken met leugens over corruptie en verraad. Cornelis, de broer van Johan, was nooit zo’n groot man geweest als de raadpensionaris, maar hij was zeker even eerlijk en bekleedde de aanzienlijke post van ruwaard te Dordrecht. Op een dag kreeg Cornelis bezoek van een zekere Willem Tichelaar, een bar- bier-chirurgijn, die zonder blikken of blozen bij de ruwaard kwam informeren wat deze ervoor over zou hebben indien hij, Tichelaar, ervoor zorgde dat Willem van Oranje uit de weg werd geruimd. Cornelis hield niet van de prins maar naar zo’n voorstel wilde hij zelfs niet luisteren. Hij riep een knecht en liet Tichelaar buiten de deur zetten. De barbier reisde meteen door naar ’s-Gravenhage, wendde zich tot de rechtbank en verklaarde dat Cornelis de Witt bezig was een samenzwering te smeden tegen het leven van de prins. De rechter geloofde hem, liet Cornelis arresteren en opsluiten in de Gevangenpoort.

Natuurlijk wist elk weldenkend mens in Holland dat de beschuldiging absurd was. Je kon een hekel hebben aan de De Witten, maar van corruptie of misdaden beschuldigen kon je hen niet, dat was iets waarmee zij zich niet bezighielden. Nu de moordaanslag op Johan mislukt was, leek het erop dat de orangisten trachtten hem te treffen door zijn broer aan te pakken. Het kwam tot een proces, maar Cornelis hield zijn onschuld vol, zelfs na drie helse uren op de pijnbank. Eén raadsheer met gezond verstand stelde voor: ‘Laten we Tichelaar op de pijnbank leggen, dan krijgen we hoogstwaarschijnlijk een heel ander verhaal te horen,’ maar naar hem werd niet geluisterd.

Omdat het enige ‘bewijs’ tegen Cornelis de beschuldiging van de barbier was - en wie was dat nou helemaal? - bleek het niet moge lijk de ruwaard te veroordelen. Er stond de heren rechters geen andere weg open dan hem vrij te spreken, maar dat wilden ze nu juist niet. Of mochten ze niet? In strijd met de wet, die op dat punt toch duidelijk genoeg was, velden ze een vonnis, zelfs zonder te vermelden op welke misdaad dat vonnis dan wel betrekking had! Cornelis de Witt werd uit alle openbare ambten ontzet en voor de rest van zijn leven uit het gewest Holland verbannen. Het was een vreemde vorm van rechtspraak.

Op maandagochtend 20 augustus kwamen de heren van het gerecht naar de Gevangenpoort om Cornelis het vonnis voor te lezen. Op diezelfde ochtend liep Tichelaar - het regende hard - als een pauw te pronken in de straten van ’s-Gravenhage, toegejuicht door het opgehitste volk. Hij klopte zich trots op de borst. ‘Jullie kunnen zien dat mijn beschuldiging waar was, anders hadden de heren van den gerechte mij wel opgesloten en gefolterd in plaats van Cornelis de Witt. Maar ze zijn bang voor die potentaten, ze laten Cornelis vertrekken zonder hem een haar te krenken. Nemen we dat?’

‘Nee,’ brulde het volk. Want eenvoudige mensen kunnen alleen maar rechtlijnig denken. Eén van beiden moest gelogen hebben. Als het Tichelaar niet was geweest, was het Cornelis. En nu lieten de rechters de verrader met een lichte straf ontkomen? Dat nooit! Van wie was het vers dat de vorige avond in het portaal van de Jakobskerk had gehangen?

Lucifer roept uit de hel:

Komen de De Witten wel?

Brengt ze hier en zonder dralen,

Mijn geduld begint te falen’

Heer Lucifer, wees zonder zorgen,

De De Witten komen morgen.

Finke keek even schuin naar mij; ik was ineengekrompen en had zacht gekreund. Ik herkende de stijl van meester Volkertsz. Ook vader keek even in mijn richting; waarschijnlijk dacht hij hetzelfde. Daarna wendde hij zijn gezicht weer naar zijn vakbroeder.

‘En toen?’

Finke schraapte de keel en vervolgde zijn verhaal.

Altijd wanneer het lagere volk in beweging kwam deden de heren van de vroedschap het in de broek. Terwijl straatjongens hossend door de straten draafden, zingend van: Heer Lucifer, wees zonder zorgen, de De Witten komen morgen, werd snel een schuttersvendel opgeroepen om de orde te herstellen. Uit Bodegraven werden zelfs drie eskadrons ruiters gestuurd, onder commando van graaf Tilly.

In de Gevangenpoort lag Cornelis, ziek en gebroken door de martelingen, in een vuile bedstee en luisterde naar het vonnis dat de heren hem kwamen voorlezen. Hij begreep er niets van. Waarom was hij niet gewoon vrijgesproken? Hij was onschuldig...

‘Schrijf een briefje aan uw broer Johan dat hij u kan komen halen nadat hij de kosten van het proces heeft betaald,’ gelastte de fiscaal. Met bevende hand schreef Cornelis het briefje, te ziek om te protesteren tegen de rommelige gang van zaken. Zijn enige verlangen was zo snel mogelijk weg te komen uit die verschrikkelijke gevangenis. Zijn vertrouwen in broer Jan was mateloos: die zou alles snel in orde brengen.

Het dochtertje van een cipier werd belast met het overbrengen van de boodschap aan Johan de Witt. Mevrouw de Witt vond dat zeer vreemd.

‘Ga niet,’ riep ze haar man toe, ‘het is een valstrik.’ Maar Johan, beseffend dat Cornelis niet in staat was om te lopen of zonder hulp in een rijtuig te stappen, aarzelde geen moment. Hij reed naar de Gevangenpoort. Het op wacht staande schuttersvendel liet hem door, sloot daarna de gelederen. Plotseling moet het Johan duidelijk zijn geworden dat hij wel naar binnen kon, maar niet meer naar buiten...

De drie eskadrons van de ruiterij werden vastgehouden op het Buitenhof. Graaf Tilly begreep er niets meer van.

‘We werden opgeroepen om het volk in bedwang te houden, en kijk nu eens hoe dat volk tekeergaat voor de gevangenis! Waarom mag ik die oploop niet uiteenslaan? De schutters die de toegang bewaken, zijn waardeloos. Een kind weet dat zij nooit op stadgenoten zullen schieten. Als straks dat gepeupel de Gevangenpoort bestormt, doen die schutters er niets tegen.’

Maar desondanks kreeg hij strikte orders met zijn ruiters op het Buitenhof te blijven.

Ofschoon ’s-Gravenhage veranderd was in een ziedende heksenketel gingen de heren van de vroedschap die middag om één uur rustig aan tafel. En toen gebeurde het. De schutter Verhoeff, een zilversmid, hitste zijn makkers op tot kookhitte. Met geweerkolven beukten de mannen, opgeroepen tot bescherming van de De Witten, de deur in, stormden tierend de nauwe trap op, grepen Johan, sleurden Cornelis uit de bedstee, schopten hen de trap af, naar buiten. Het uitzinnige volk stortte zich op de beide broers, scheurde hen aan stukken en hing de geschonden lijken aan de galg van het Groene Zoodje. Pas laat in de nacht waagden enkele vrienden het de schamele resten van de man die twintig jaar de Republiek met zijn beste krachten had gediend, van de galg te halen en in het diepste geheim in de Nieuwe Kerk aan de aarde toe te vertrouwen. En graaf Tilly moest met zijn eskadrons terug naar Bodegraven zonder dat hij ook maar iets had kunnen doen om de slachting te voorkomen. Was hij dan alleen opgeroepen om de vroedschap te beschermen ingeval de rel uit de hand was gelopen? Het leek er veel op.

Finke zweeg en even was het stil in de werkplaats. Vader hield de ogen neergeslagen, ik voelde mijn keel dichtknijpen.

‘Hoe... hoe weet je dat alles, Finke?’ vroeg vader eindelijk.

‘Ik heb het gehoord van een deserteur die vanmiddag in Utrecht arriveerde, verstopt in een hooiwagen,’ vertelde Finke. ‘Het is mijn vroegere knecht Kobus. Hij was een van de ruiters uit de eskadrons van graaf Tilly. Hij zag het allemaal voor zijn ogen gebeuren. Maar nadat hij dat had gezien zei hij: We praten wel vol afschuw over het gepeupel dat de beide De Witten om hals bracht en we staan klaar dat woeste volk te haten, maar wie heeft de mensen ertoe opgehitst? Wie had er het meeste belang bij dat Johan de Witt uit de weg werd geruimd? Hier hebben andere krachten de hand in gehad. En daarom is hij ervandoor gegaan zodra ze terug waren in Bodegraven. Voor deze Republiek wilde hij niet langer vechten.’

Ik keek snel naar vader, de erkende prinsgezinde. Hij zei niets. Eén detail uit het gruwelijke verhaal had me bijzonder getroffen: de rol van schutter Verhoeff, een zilversmid...

Johan de Witt, die zo veel leek op de zilversmid uit Augsburg, was afgemaakt door... een zilversmid. Hoe moest ik dat ooit aan Lina vertellen?

‘Ik begrijp iets niet,’ zei vader. ‘De vroedschap in ’s-Gravenhage liet de moord gewoon toe. Maar dat zijn toch aanhangers van Johan de Witt?’

Finke schudde bitter het hoofd.

‘Niet meer, Ortelius. Sinds de prins stadhouder werd heeft hij zoveel mogelijk staatsgezinde regenten vervangen door orangisten. In elke grote stad zitten de orangisten in het zadel, de hoevesteiners zijn bijna allemaal gewipt.’

‘O juist ja,’ prevelde ik verbijsterd.

‘Dit hele zaakje,’ gromde Finke, ‘stinkt ten hemel.’

Toch kon ik me niet voorstellen dat stadhouder Willem III de hand had gehad in dit gruwelijke misdrijf, wat Finke ook mocht suggereren. Nee, het waren fanatiekelingen als dominee Simonides, als meester Volkert Volkertsz, die met hun misselijke geschrijf de geest van de mensen hadden vergiftigd, die het volk hadden opgehitst en verblind; met hun leugens, propaganda, verdachtmakingen, valse informatie. Duidelijker dan ooit drong het tot mij door dat de drukpers een machtig wapen was en niet in handen hoorde te vallen van mensen die er misbruik van maakten. Maar hoe kon je dat voorkomen?

En waar begon het misbruik? Wat wij ’s nachts deden was in de ogen van de bezetter ook een misdrijf dat gestraft moest worden. Terwijl het in onze ogen goed en noodzakelijk was.

Ik kwam er niet meer uit.

‘En die deserteur?’ vroeg ik zacht. Finkes gezicht betrok.

‘Ik kon de jongen niet op straat laten staan, dus heb ik hem in mijn woning verborgen. Erg gelukkig ben ik er niet mee. De Fransen maken jacht op deserteurs om ze gevangen te nemen en uit te horen, vooral als ze afkomstig zijn van de waterlinie. Wie weigert inlichtingen te verstrekken over de forten en versterkingen daar, wordt voor straf uitgeleverd aan de staatse troepen. En de prins weet wel raad met weglopers; hij laat ze ophangen.’

Ik huiverde.

‘Laten we snel aan het werk gaan,’ zei vader, ‘anders komen we vannacht niet klaar.’ Hij haalde nieuwe kaarsen. Finke zei dat hij zou blijven om te helpen. Toch was het bijna ochtend eer we gereed waren en het had ons drie halfpondskaarsen gekost. Kaarsen werden al schaars en waren duur. Vader vernietigde het zetsel. We wisten de sporen van onze nachtelijke bezigheid uit en Finke vertrok. Ik propte de krantjes in mijn tekenmap en in Lina’s boodschappenmandje, droeg ze naar de zolder, terwijl vader de deur afgrendelde.

Ik wierp het dakvenster open. Een koel zomerochtendwindje streek over mijn voorhoofd. Boven de huizen zag ik de hemel oplichten en ik probeerde de indrukken van deze nacht te verwerken. De moord op Johan de Witt en zijn broer Cornelis, met alle gruwelijke details, spookte nog door mijn hoofd.

Ik had zin om te huilen, de oorlog te vervloeken, te rouwen om de gewelddadige dood van twee goudeerlijke mannen. In mijn neus hing nog de lucht van olie, vochtig papier, drukinkt. Ik miste Joris. Ik miste hem zo hevig dat het pijn deed. Beneden langs de gracht klonken de voetstappen van een Franse wachtpost. Langzaam liet ik me op de grond glijden en bleef zo zitten: moe, verdrietig, beschaamd.

10. DE DESERTEUR

Had ik toch nog geslapen? Dat kon dan niet langer dan een uur zijn geweest. Plotseling voelde ik hoe iemand een hand op mijn schouder legde. Ik schokte overeind. Lina stond achter mij, reeds geheel aangekleed.

‘Ga je mee?’ vroeg ze zacht. Het was intussen licht geworden; ik schatte dat het een uur of zes in de ochtend was. Stijf stond ik op en knikte.

Lina pakte het boodschappenmandje met de nieuwsbulletins, ik greep mijn tekenmap. Heel stil daalden we de trap af tot in de keuken in het achterhuis. Vader zat geknield voor de schouw en maakte het vuur aan. Even later kwam ook Elisabeth binnen. Ze zei zacht: ‘Goedemorgen’ en stopte ons elk een homp brood toe. ‘Ga maar gauw.’

Lina legde een doek over haar mandje en toen vertrokken we. Het was nog rustig op straat. Ik geeuwde, haalde diep de frisse ochtendlucht in.

Grinnikend keek Lina me van opzij aan. ‘Wakker blijven, hoor,’ plaagde ze. Ik antwoordde niet. Plotseling besefte ik dat ze nog niets wist van de vreselijke dood van Johan de Witt. Ze las nooit de blaadjes voordat we ze rondbrachten. Maar dit moest ze weten. Ik greep haar bij de arm.

‘Lina, ik...’ En toen stokte ik, ik kon het haar niet vertellen. Voor haar waren Johan de Witt en de zilversmid uit Augsburg tot één persoon samengesmolten. Ze was de laatste tijd zo rustig geworden, alsof ze vrede met zichzelf had gesloten. Moest ik de oude wonde nu weer openrijten? Ze keek vragend naar me op maar ik schudde het hoofd. ‘Nee, ga maar. Ik vertel het je later wel.’ Diep ongelukkig keek ik haar na.

We hadden elk ons vaste verspreidingsgebied. De stad was verdeeld in acht kwartieren, waarvan Lina de wijken met de wonderlijke namen Turkyen, Bloedkuyl, Hand-Voetboog en Swarte Knechten voor haar rekening nam. Vroeger noemden we dat de Benedenstad.

Ik bediende de vier andere kwartieren: Het Fortuyn, Oranje Stam, Pekstokken en tot slot Papevaandel, waarbij ik uitkwam op het Pieterskerkhof waar ik meteen het atelier van meester Saftleven kon binnengaan. Dat heette vroeger de Bovenstad. Natuurlijk konden we niet elke straat en steeg van de ganse stad aandoen. Vooral in de Benedenstad waren veel armoedige steegjes en pleintjes waar een meisje alleen zich nauwelijks kon vertonen, die kwamen er ook niet op aan. In elk kwartier bestreken we een paar straten waar tamelijk gegoede burgers woonden, die kregen ons nieuws. Zij gaven het wel door aan hun klanten, buren, familieleden, knechten.

Tot aan de komst van de Fransen brachten de trekschuiten uit Amsterdam en Haarlem ons de kranten, die drie- tot viermaal in de week verschenen, en die tot diep in Europa werden gelezen. Met de bezetting was dat afgelopen; Luxembourg wenste niet dat we wisten wat er in de wereld gaande was. Weliswaar kwamen nog steeds nieuwsbladen de stad binnen, maar ze mochten niet langer in het openbaar verkocht worden. Alleen de patriciërs en de bezetters zelf kregen ze te zien, de gewone burgerij bleef ervan verstoken. Dat was een van de redenen waarom vader had besloten dit illegale werk te gaan doen. Van een bevriende ambtenaar in het stadhuis kreeg hij wel eens een achterovergedrukte Haarlemse courant in handen gespeeld. Ook buurman Capping, de graan handelaar, wist soms een exemplaar te bemachtigen en gaf het aan ons door omdat vader hem had wijsgemaakt dat hij aandelen had in de grote scheepswerven langs de Zaan en belang stelde in de beurskoersen. O, er waren honderden manieren om aan het nieuws te komen: via relaties, vrienden, verre verwanten! We waren er langzamerhand heel handig in geworden. Maar soms vroeg ik me ongerust af of alleen onze gildenbroeders begrepen hadden dat wij het waren die de verboden krantjes drukten en verspreidden. Wist verder niemand er iets van?

Die ochtend had ik haast om mij van mijn riskante last te ontdoen. Tijd om te denken gunde ik me niet, ik bleef nergens staan om een praatje te maken als ik bekenden ontmoette. Ik wilde dat vreselijke nieuws kwijt, zo spoedig mogelijk. Wanneer een gardist me zou aanhouden, me zou vragen wat ik deed, kon ik op mijn tekenmap wijzen en hem vertellen dat ik op weg was naar mijn leermeester Herman Saftleven. Lina met haar boodschappenmand was gewoon een meisje dat de van buiten komende groenteboeren wilde opvangen eer de beste wortels waren uitverkocht. Zo draafden we elk op eigen houtje door de stad.

Om negen uur arriveerde ik tamelijk buiten adem in het atelier op het Pieterskerkhof, tegelijk met de andere leerlingen. Die zagen er heel wat uitgeslapener uit dan ik, vermoedde ik. Met een zucht liet ik me neer op het bankje voor het tekenbord en pakte mijn gerei uit. Nog één pamfletje had ik; dat wilde ik straks achterlaten in het atelier. Meester Saftleven, de gezagsgetrouwe, had geen flauw idee van onze nachtelijke activiteiten. Niet omdat ik dacht dat hij niet te vertrouwen was, maar hij was dol op zijn vrouw, vertelde haar altijd alles en ze was een kletskous! Lief en vriendelijk, dat wel, maar een geheim was bij haar niet veilig.

Herman Saftleven gaf me een stevige draai om de oren.

‘Kijk nu eens hoe je zit te knoeien, domoor! Die vaas van jou is aan de linkerkant veel boller dan aan de rechter. Wat heb ik je vorige week nu geleerd over symmetrie? Zie je dat dan niet?’

Ik trok mijn hoofd tussen de schouders, mijn wang brandde, mijn ogen prikten, maar dat kwam door gebrek aan slaap.

‘Het spijt me,’ zei ik, kijkend naar mijn treurig slechte schets, ‘het is nogal laat geworden gisteravond.’

‘Je was zeker op het bal bij kolonel Stouppa,’ bromde Saftleven spottend. ‘Hoor eens, jongen, ook al tolt je hoofd, je hand moet vast zijn. Wat jij daar hebt getekend is een schande voor elke pottenbakker. Als je al geen eerbied kunt hebben voor je eigen werk, heb dan ten minste eerbied voor de kunst van een ander.’ Gebiedend wees hij naar de tafel waarop de Delftse pot stond die ons tot voorbeeld diende en die we feilloos moesten natekenen.

‘Ja meester,’ fluisterde ik timide.

‘Je bent warempel nog te stom om tegeltjes te beschilderen en dat wil kunstenaar worden!’ De schilder was duidelijk in een slecht humeur die ochtend.

‘Ja meester,’ zei ik weer. Zou Lina - al was het maar bij ongeluk - het pamfletje gelezen hebben en nu weten dat...? Hoe zou ze daarop reageren? Ik dacht beklemd aan het weggestopte portret van Johan de Witt, thuis in het opkamertje. Zelfs vader wist niet dat het er was. Of wel? Hij had er nooit iets over gezegd.

‘Ik begrijp de ouders niet die hun jonge zonen tot diep in de nacht op straat laten rondzwerven zonder hun gezag te laten gelden,’ foeterde Saftleven. ‘Mijn kinderen hadden zoiets op jouw leeftijd niet hoeven uit te halen. Jij denkt zeker: ik word toch kunstenaar, ik hoef geen geregeld leven te leiden. Maar ik zeg je: zolang je mijn leerling bent, gedraag je je behoorlijk en zoals het een fatsoenlijk burger betaamt. Wat zullen we nu hebben? Denk je dat ik mijn lijd kan verknoeien met lesgeven aan losbollen? Kijk eens in die spie gel daar! Je ziet eruit als de dood uit de poppenkast. Zo wil als een laken en je ogen staan hol. Met wat voor vrienden trek jij eigen lijk op?’

Ik zweeg verpletterd. Ik vereerde Herman Saftleven, bewonderde zijn landschappen, zijn schitterende stadsgezichten. Ik hield van zijn rondborstigheid en zijn manier van lesgeven. Zijn onrechtvaardigheid wondde mij diep. Maar ik kon hem geen verklaring geven voor mijn verstrooidheid en gebrek aan slaap. Dat moest geheim blijven! Ik voelde me ellendig. Om niet als een kleine jongen in tranen uit te barsten bukte ik me snel en haalde het laatste pamfletje uit de map.

‘Hier,’ riep ik boos, ‘lees dan. Ze hebben Johan de Witt en zijn broer Cornelis afgemaakt. In stukken gescheurd, opgehangen... Ik... ik...' en toen huilde ik werkelijk. Toch nog.

Ik kon zijn bittere verwijten niet verdragen na wat ik die nacht had doorgemaakt.

Het werd stil in het atelier, de vier andere leerlingen zaten als versteend. Met opgetrokken wenkbrauwen nam meester Saffleven het stuk papier van mij aan, liet zijn ogen over het bericht vliegen, zoog de adem in.

‘Hoe... hoe kom je daaraan?’ prevelde hij eindelijk.

‘Gevonden,’ verzon ik haastig. ‘Vanmorgen op straat.’

Hij schudde het hoofd en las nu ook de andere berichten. De jongens waren opgestaan, dromden om ons heen, lazen mee over zijn schouder.

‘Net goed,’ hoorde ik Jakob Capping mompelen en ik schopte hem hard tegen de schenen.

‘Nee,’ zei Saffleven scherp, ‘dat mag je niet zeggen. Ik ben nooit een aanhanger van de raadpensionaris geweest, hij heeft ons met zijn halsstarrigheid in deze oorlog gesleept. Maar zo’n dood gun ik mijn ergste vijand niet. In stukken gescheurd door het gepeupel - hoe komt het volk daartoe!’

‘Opgehitst,’ fluisterde ik verdrietig, ‘door predikanten, door de orangisten.’

‘Hoe kunnen we zeker weten dat dit bericht waar is?’ mompelde een van de andere jongens. ‘Je hoort soms zulke gekke geruchten.’

‘Het is waar,’ antwoordde ik bitter. ‘Iemand die erbij was, die het vanuit de verte heeft gezien, is het gisteren komen vertellen.’

Nu had ik mijn mond voorbijgepraat! Jakob, wrijvend over zijn been, keek me opmerkzaam aan.

‘Nou, je bent op de hoogte, verwaande kwast,’ gromde hij.

‘Geen ruzie in mijn atelier,’ sneed Saffleven af.

‘Als Hans dat blaadje in de goot gevonden heeft, kan hij niet weten dat het bericht afkomstig is van een ooggetuige,’ hield Jakob vol. ‘De hele stad praat erover,’ verweerde ik mij zwakjes. Ik nam maar aan dat dat nu wel het geval zou zijn.

Jakob ging weer zitten achter zijn tekenbord. Binnensmonds gromde hij nog wat na: ‘Ja, als je met heksen samenwoont...’ en ik had hem graag op zijn arrogante hoofd geslagen, maar dat kon je niet doen in Saftlevens huis. Jakob was nooit een echte vriend van mij geweest, al hadden we samen schoolgegaan en woonde hij vlak bij ons op de gracht.

Meester Saffleven keek mild op me neer.

‘Dat bericht heeft je nogal aangegrepen, schijnt het.’

Ik knikte.

‘Moord is zo afschuwelijk,’ prevelde ik. ‘Zo barbaars.

Hij knikte.

‘Ik begrijp het, ik had niet zo tegen je moeten uitvaren. Waarom ga je niet naar huis? Ik geloof niet dat jij vandaag in staat bent een behoorlijke lijn op papier te krijgen.’

Naar huis? Ik verlangde naar de troostende handen van Elisabeth, naar de begrijpende ogen van vader, naar de vertrouwde geuren van lood en inkt in de drukkerij. Maar Lina onder ogen komen...

Toch pakte ik zwijgend mijn spullen bijeen en ging weg. Toen ik buiten stond, het gezoem hoorde dat opsteeg uit de verzamelde mensen in de schaduw van de Pieterskerk - ik kon wel raden waarover ze zo opgewonden spraken - wist ik dat ik niet naar huis kon gaan. Lina zou verschrikkelijk van streek zijn, misschien de hele woning op stelten zetten. Ik vond dat haar moeder dat maar moest opvangen; deze ochtend zou ik haar drift en wanhoop niet kunnen beteugelen. Waarheen dan? Ronddwalen door de straten, overal hetzelfde ontzettende nieuws horen bespreken?

De zaak was dat ik me schuldig voelde, verantwoordelijk zelfs. Jaren achtereen waren vader en ik oprechte aanhangers van de prins van Oranje geweest. Met een soort grimmig genoegen hadden we voor de oorlog de schotschriften van Volkert Volkertsz gedrukt, die gericht waren tegen Johan de Witt. We hadden meegedaan met het stemming maken tegen de raadpensionaris en eraan verdiend. Goed, als we geweten hadden waarop dat alles zou uitdraaien, zouden we nooit... Maar dat pleitte ons niet vrij.

Ik probeerde het schuldgevoel van me af te zetten door me te herinneren hoe vader het laatste pamflet dat ik in Oudewater had gehaald, had verbrand. Veel hielp dat echter niet.

Ik moest opeens denken aan de onderduiker in het huis van Finke. Zijn vroegere knecht, Kobus van Zegveld. Ik kende de jongeman wel al was hij geen vriend van me geweest. Nu zou ik wel eens met hem willen praten. Zonder dat ik erop had gelet hadden mijn voeten mij reeds naar de Neude gedragen. Ook hier was het druk. Overal stonden kleine groepen mensen te praten; sommigen hielden ons nieuwsbulletin in de hand, lieten het aan anderen lezen. Een enkele maal hoorde ik instemmende kreten, maar over het algemeen waren de burgers onder de indruk. Zo Oranjegezind als ze waren, dit gunde men de raadpensionaris toch niet.

Finke stond achter de toonbank in zijn winkel, diepe kringen onder de ogen. Hij verkocht juist het portret van Johan de Witt aan een duur geklede heer en rekende er zeven gulden voor. De heer betaalde zonder protest.

Hij verdient goed aan de dood van een man die hij zo bewonderde, schoot het door mij heen. Maar moest ik hem daarover hard vallen? Al had hij de prenten weggegeven, dat zou niets aan De Witts noodlot hebben veranderd. En met de maandelijkse schattingen die de Fransen ons oplegden zag het ernaar uit dat we elke stuiver nog eens nodig zouden hebben. Nee, Finke had gelijk dat hij de kans waarnam om iets extra’s te verdienen. Hoe smakeloos het ook mocht schijnen.

Ik wachtte tot de klant met het rolletje onder de arm was vertrokken en trad toen naar voren.

‘O, ben jij het Hans?’ vroeg de boekhandelaar, snel rondkijkend of iemand op ons lette. ‘Heb je een boodschap van je vader?’

‘Ik kom voor Kobus,’ zei ik zacht. ‘Ik zou graag met hem praten. Kan dat?’

Finke trok een zuinig gezicht.

‘Hij zit op zolder. Mijn vrouw zal je de weg wel wijzen. Enne... Hans, als je een andere schuilplaats voor die jongen weet zal me dat zeer welkom zijn.’

Ik knikte en liep door naar de woonvertrekken. Vrouw Finke, een stevige heldere dame, bracht me naar de zolder en wees op het vlieringluik. Met de steel van haar bezem klopte ze ertegen en riep: ‘Goed volk!’ Het luik werd weggetrokken, een laddertje daalde neer en ik klom ertegenop. En daar, onder de nok, zat Kobus van Zegveld, een jonge vent van een jaar of twintig. Hij herkende me. ‘Kom boven, trek die ladder achter je op. Mooi. Nu even het luik dichtmaken!’ Hij kreeg licht door een uiterst klein raampje tussen de pannen. De vliering was leeg op het laddertje en een berg stro na. ‘Dat is aardig van je Hans, om me te komen opzoeken. Ik zit hier zo moederziel alleen.

‘Finke is doodsbang dat de Fransen je zullen vinden,’ antwoordde ik. ‘Hij beweert dat ze op zoek zijn naar deserteurs om ze te kunnen uithoren over de waterlinie. Die schijnt hun nogal zwaar op de maag te liggen.’

‘En of!’ Kobus zuchtte en schudde zijn blonde krullenbol.

‘Jullie hebben daar ook zo dapper standgehouden,’ vervolgde ik trots. Nu begon hij een beetje honend te lachen.

‘Noemen ze dat hier zo?’ prevelde hij. ‘Goeie genade, we hebben niets anders gedaan dan de polders onder water zetten. Lodewijk maakte zelf de fout zijn opmars tot staan te brengen in afwachting van de dag dat de Republiek zou capituleren. Na de val van Utrecht zag het daar ook wel naar uit. Als Jan de Witt het de hoogmogenden niet uit het hoofd had gepraat zouden ze gecapituleerd hebben, dat verzeker ik je!’

Ik knikte maar ging er niet op in. Tijdens die verwarde junidagen was iedereen de kop kwijtgeraakt. Ik wilde vooral iets weten over die befaamde waterlinie. In de stad had iedereen er de mond over vol, misschien omdat we in het begin van de zomer dachten dat niets de Franse opmars zou kunnen stuiten. Maar de waterlinie had het gedaan! In onze ogen was dat niets minder dan een wonder. ‘Je was toch gestationeerd in Bodegraven?’ vroeg ik gretig. ‘Vertel er eens iets over.’

Kobus zuchtte. ‘Dat is niet zo’n opwekkend verhaal,’ zei hij somber. ‘De Fransen schijnen nogal bang te zijn voor die watervlakte,’ moedigde ik hem aan.

‘Bang? Ach, het is iets wat ze niet kennen, ze weten er niet goed raad mee. Toch scheelde het maar een haar. De waterlinie was nog niet klaar toen Lodewijk in Zeist aankwam, we waren nog volop aan het werk en als de Fransen toen doorgezet hadden was er geen redden aan geweest. Maar praalhans Loewietje dacht dat we al verslagen waren en ging zitten wachten op de capitulatie die niet kwam. En nu is het te laat, nu hebben de Fransozen hun grote kans verzuimd.’

‘Maar hoe is de waterlinie?’ hield ik aan.

‘Nat, erg nat.’

We zaten naast elkaar op de hoop stro. Het was warm op de vliering zo vlak onder het schuine pannendak. Kobus had al zijn kleren uitgetrokken op zijn kuitbroek na. Hij zag er gespierd uit. Ik legde ook mijn kiel af, mijn hemd plakte aan mijn lijf.

‘Lekker oventje hier, hè?’ grinnikte de deserteur. ‘Nu ja, ’s avonds koelt het snel genoeg af, dan wordt het zelfs koud.’

‘Ik heb een vriend in het prinsenleger,’ zei ik, ‘misschien ken je hem. Joris Niemandszoon heet hij. Soms noemen ze hem het sinjoorke.’

‘Nooit van gehoord.’ Dat stelde me teleur.

‘Hij is sergeant, dus misschien noemt hij zich nu anders. En ik heb ook horen vertellen dat de boeren uit de polders de aanleg van de waterlinie eindeloos saboteerden. De stommelingen! Ze begrepen blijkbaar niet dat die linie de laatste mogelijkheid was om de opmars van de vijand tot staan te brengen.’

Kobus bekeek me met een broedende blik.

‘Is dat wat ze hier vertellen?’ vroeg hij boos.

‘Is het dan niet waar?’

‘Natuurlijk is het waar! En vind jij het zo vreemd? Die boeren waren niet stom, Hans, ze snapten drommels goed wat er aan de hand was en wat er van hen werd gevergd. Ze moesten verdorie-nog-an-toe zelf helpen bij het doorsteken van de dijken!’

‘Ja, en ’s nachts maakten die uit de klei getrokken knurften de gaten weer dicht,’ gromde ik.

Kobus schudde somber het hoofd.

‘Jij, Hans, jij bent een stadsmens, wat weet jij van boeren? Ik heb ze meegemaakt en ik verzeker je dat ik me van mijn leven niet zó geschaamd heb als toen. Een beul voelde ik me.’

‘Ik begrijp je niet.’

‘Ik herinner me één van die boeren in de polder tussen Nieuwer brug en Zwammerdam, waar we de dijken van de Oude Rijn moesten vernielen. Zijn vrouw, zijn dochters en zijn vee had hij al weggestuurd, hij zat alleen nog met zijn beide zoons op zijn hoeve. Met zijn drieën deden ze wat ze konden om ons werk te verhinderen. Elke nacht maakten ze de bressen in de dijk weer dicht, ze zetten de sluizen open zodat het water wegstroomde en de weilanden weer droog vielen, en de volgende dag kon ik met mijn compagnie weer van voren af aan beginnen. De prins had bevel gegeven om elke boer die onwillig was aan zijn eigen knotwilgen op te hangen. Op verschillende plaatsen hebben er ook een aantal aan de takken gebengeld. Maar daaraan heb ik goddank nooit hoeven mee te doen.’

‘Harde tijden vragen om harde maatregelen.’ Ik had dat vader eens horen zeggen en vond het goed klinken. Onnozelaar die ik was! Kobus snoof.

‘Dus dat vind jij? Ik zal je vertellen hoe het toeging. Op een dag werd ik met nog vier man op boer Japikse afgestuurd - zo heette die boer. En daar stond-ie met zijn twee zoons, op zijn erf, met hooivorken gewapend op ons te wachten. Mijn sergeant had gezegd: “Als die kerel zo onwillig blijft, dwing hem dan. Wat mij betreft ransel je hem af of hang je hem op, maar het moet nou eens afgelopen zijn met die vervloekte tegenwerking.” Dus toen ik tegenover Japikse en zijn bonken van zonen kwam te staan riep ik: “Man, denk je dat we voor de grap die weilanden onder water komen zetten? Wat denk je dat er gebeurt als straks die vermaledijde Fransen doorbreken tot aan de zee toe?” Hij keek me aan, grimmig als een beer, en hij stonk naar mest. Maar hij zei - en dat zal ik van mijn levensdagen niet meer vergeten - hij zei: “En wat denk jij, heerschap, dat er met mijn hoeve gebeurt als jullie hier de boel onder water zetten? Jullie verzieken mijn land. Als straks mijn woonhuis en stallen met de voetjes in het water komen te staan blijft er geen muur overeind. Wie vergoedt me dat? Waar moet ik heen?”

“Naar Leiden,” zei ik vlug, want zo luidde mijn opdracht. “Alle boeren uit deze polder worden opgenomen in Leiden. Zo staat het in mijn instructie.” “Aan dure woorden heb ik niks, heerschap, brieste de boer. “In Leiden kunnen mijn koeien niet grazen. Ik weet allang wat er met het weggedreven vee gebeurt. Het wordt geslacht en ingezouten voor de vloot. En Pieter Japikse is het haasje: geen koeien meer, geen varkens meer, geen land meer. En een in mekaar zakkende hoeve in een moeras. Moet ik vrijwillig meewerken aan mijn eigen ondergang?”

Hij had nog gelijk ook, dat was het beroerde van de hele zaak. “En intussen,” gromde hij, “gaan woonhuis en schuren naar de bliksem. De muren zullen door het water ondermijnd worden... Man, ik steek net zo lief het hele zaakje in brand.”

“Doe dat,” zei ik verveeld. “Als je dan nu maar helpt die dijk door te steken. Het is nu eenmaal de enige manier om te voorkomen dat Holland in de klauwen van die hebzuchtige Fransen valt.” Nou, toen had je hem moeten horen!

“Holland redden?” schreeuwde hij, “en voor wie dan wel? Voor de hoge heren in Gouda en ’s-Gravenhage en Amsterdam, met hun mooie huizen en dure spullen! Moeten wij boeren daarvoor ons bestaan opofferen? Ze zijn als de dood dat ze hun kapitalen zullen kwijtraken aan de Fransen. Voor hén moet jij vechten en moet mijn hoeve te gronde gaan. Holland redden! Ja, ja, de weelde van de heren hoogmogenden redden ten koste van ons, dat bedoel je.’”

Kobus zweeg even en ik mompelde onwillekeurig: ‘Oef!’ Want ik moest opeens heel sterk aan Joris Niemandszoon denken.

‘Ja,’ vervolgde Kobus, ‘zeg dat wel: oef. Om de waarheid te zeggen dacht ik precies hetzelfde toen die boer zo stond uit te pakken. Dus zei ik om hem te kalmeren: “Beste man, je zult wel gelijk hebben maar ik kan er ook niks aan doen. Ik heb mijn bevelen en moet ze uitvoeren.”

“En van wie komen die bevelen?” snauwde Japikse. “Van rijke stinkerds wie het niets kan schelen hoe de boeren eraan toe zijn. Als zij maar kunnen doorgaan met rondstappen in kant en bomba zijn, met mooie pruiken op hun hoofd. En jij, soldaat, jij werkt eraan mee, jij laat je gebruiken om de boeren van hun erfgrond te jagen en hun levenswerk teniet te doen.”

Ik moet je eerlijk bekennen, Hans, dat die boer me aan het hart ging. Dus werd ik woedend. “Wil je dan Frans onderdaan worden, huffer?” gilde ik tegen hem. En wat denk je dat-ie zei? Hij zei: “Waarom niet? Franse meesters, staatse meesters, uitgemolken worden we toch. Het stadsvolk vreet van ons maar ze zien ons niet. In hun ogen zijn wij geen mensen maar net zo stom als ons vee. Op de markt in Gouda zag ik de heren soms met een neusdoekje voor hun gezicht langs mijn varkens lopen en dan dacht ik: wie stinkt er hier eigenlijk? Mijn varkens rieken naar eerlijke mest, zij stonken naar corruptie en eigenbelang. Ze denken dat biggen aan de wilgen groeien en dat de dijken door ons werden neergelegd opdat ze een mooie hoge weg voor hun karossen zouden hebben. Alle duivels, waarvoor denk je dat die dijken dienen? Mijn grootvader, mijn vader, mijn buren, mijn zonen, ikzelf... ons leven lang hebben we tegen het water moeten vechten, hebben we in stormnachten op die dijken gestaan, hebben we met rijshout, balken en stenen lopen sjouwen om de bressen te dichten, om Holland voor de verdrinkingsdood te behoeden. En nu verlangen jullie dat ik het omgekeerde doe, dat ik de dijk waarvoor ik bloed en zweet heb vergoten ga vernielen, zodat het water zich eindelijk op zijn prooi kan storten. Ik weiger, hoor je, ik weiger! Geen zinnig mens kan van een boer verlangen dat hij het vermaledijde water waartegen hij zo lang heeft gevochten vrijwillig op zijn land toelaat. Nee en nog eens nee! Dat water is mijn vijand, niet de een of andere Fransoos. En tegen dat water zal ik vechten, tot mijn dood toe.”

“Zodra de oorlog voorbij is zullen je stallen en schuren worden opgebouwd en krijg je mooi jong vee om opnieuw te beginnen,” beloofde ik, maar hij geloofde me niet.

“O ja? En waar staat dat beschreven? Ik heb geen plakkaat gezien...” Achter mij stonden mijn mannen en ze werden ongeduldig. Ik wist me geen raad en schreeuwde: “Dwing me niet om geweld te gebruiken, Japikse. Denk je dat ik zin heb een onschuldige boer op te hangen omdat hij zijn hoeve heeft verdedigd? Maar het is oorlog, man. De vijand heeft ons halve land al onder de voet gelopen en als we die Fransozen niet tegenhouden gaan we er allemaal aan. Vooruit, pak je schop en ga mee naar de dijk.”

Maar hij bleef staan waar hij stond met zijn beide zoons. Bomen van kerels, alledrie. Achter mij hoorde ik hoe mijn mannen de haan van hun geweren spanden...’

‘En toen?’ vroeg ik angstig. ‘Kreeg je hem zover dat hij gehoorzaamde? Wat deed je?’

Kobus zweeg en keek naar zijn voeten.

‘Nou?’ drong ik aan.

‘Ik... ik hief mijn musket op en dreigde dat ik zijn oudste zoon zou neerschieten als hij niet gehoorzaamde,’ vertelde Kobus mat. ‘In vredesnaam!’

‘Nee, niet in vredesnaam. In naam van de Staten van Holland, in naam van onze prins van Oranje!’

Ondanks de benauwde hitte op de vliering voelde ik het koud over mijn rug lopen. Zou Lodewijk XIV, de vorst die de oorlog zag als een prachtige toneelvoorstelling met dramatische effecten, zou die énig idee hebben van de werkelijke tragiek die met de vijandelijk heden gepaard ging? vroeg ik mij af. En de prins van Oranje, had die er oog voor? Tot mijn verrassing ontdekte ik opeens dat ik aan de kant van boer Japikse stond.

‘En... en toen?’

Kobus boog het hoofd.

‘Ik kan maar niet vergeten hoe die jongen in de loop van mijn musket staarde,’ vervolgde hij verdrietig zijn verhaal. ‘Ik las de doodsangst in zijn ogen. Je hebt geen idee, Hans, hoe bang mensen voor vuurwapens zijn. Ze zien er nog altijd een soort toverstokken in die vanzelf kunnen afgaan en die onbetrouwbaarder zijn dan het weer... Boer Japikse trilde van woede. Gedurende één vreselijk ogenblik dacht ik dat hij zou zeggen: Schiet dan, moordenaar. Ik... ik zou het nog gedaan hebben ook.’

‘Nee,’ huiverde ik ontdaan.

‘Jawel, ik was soldaat, ik moest een bevel uitvoeren. Soldaten zijn geen mensen.’ Hij hief het hoofd op en keek me aan. ‘Boer Japikse gaf toe,’ zei hij en ik durfde weer adem te halen, ‘de kerel smeet zijn hooivork neer, greep een spade en wenkte zijn zoons dat ze zijn voorbeeld moesten volgen. Tegen mij gromde hij: “Goed, je krijgt je zin. Maar God zal je straffen.” Zo gingen we naar de dijk, Japikse en zijn zoons voorop. En we vernielden wat hij en zijn vader, zijn buren, generatie na generatie met ploeteren en zwoegen in stand hadden gehouden: de dijk. Vijf uur later siepelde het water van de Rijn over zijn weilanden. Naast elkaar stonden we het bij het stroomgat aan te zien en voor het eerst in mijn leven zag ik een grote, vierkante kerel huilen. Dat is een beroerd gezicht, Hans.’

‘Ja,’ fluisterde ik.

‘De dag liep ten einde,’ vervolgde Kobus zacht. ‘In de vollopende weilanden zagen we de rode gloed van de zon weerspiegeld worden. Het leek of de polder zich met bloed vulde in plaats van met water. Japikse wees naar de horizon waar een wolkenbank kwam opzetten. “Morgen zal het regenen,” voorspelde hij triest. “Wekenlang heeft het niet geregend. Mijn land was te droog, het gras groeide niet, de koeien hadden nauwelijks te vreten. Nu zal het weer omslaan, nu komt er regen zodat het water sneller kan stijgen. Maar wat heb ik eraan? Gebeden heb ik erom, weken achtereen: Heer, ik smeek u, laat het regenen, mijn koeien verdorsten. En nu laat de Heer het regenen. Morgen, overmorgen zal het plenzen en mijn hoeve zal wegzakken in het moeras. O vervloekt..

Kobus zweeg. Stil zaten we naast elkaar op de hete vliering. Door het kleine raam stortte een straal zonlicht voor onze voeten. Op de nok zat een merel te zingen. Ik dacht aan de natte kurassiers op de Plaats voor het stadhuis, aan hun dampende paarden in de regen... Het was de dag geweest waarop Utrecht zich overgaf en net als boer Japikse had moeten capituleren voor het onvermijdelijke.

En al had ik te doen met boer Japikse en al de andere veeboeren in het westen die hun levenswerk te gronde hadden zien gaan, ik bleef de Hollandse waterlinie toch zien als de redding van de Republiek, als de onoverkomelijke barrière tussen Frankrijk en het vrije Holland. Zolang Holland onafhankelijk bleef bestond er ook voor ons nog hoop. Eens zou de prins van Oranje achter zijn moerassen te voorschijn komen om ons te bevrijden. Hardop sprak ik die gedachte uit. Kobus knikte.

‘Ja, hoe ellendig het ook voor de boeren mocht zijn, de waterlinie heeft inderdaad Holland gered. En weet je, hij is mooi!’

‘Wie?’ vroeg ik.

‘De waterlinie. Stel het je voor: een onafzienbare watervlakte, van Muiden tot Gorkum, waarop de zon schijnt, waarin de eenden ploeteren en de waterhoentjes elkaar nazitten. Waaruit de hoge weggetjes en de wilgen opsteken... Als de wind eroverheen veegt ontstaan er tienduizenden rimpels alsof het water huivert van de kilte. Elke soldaat haat het om wacht te moeten lopen; ik vond het soms heerlijk, ik kon niet genoeg krijgen van al dat water. Het glinsterde, rimpelde, vonkte; uit het riet klonken de tonen van de roerdomp, de eenden kwaakten. In de verte kon ik de wieken van de verlaten molens zien, de dobberende uitleggers, een paar officie ren in een roeiboot die de forten kwamen inspecteren, een laag vliegende reiger... Ik kon zó ver kijken! Alleen, als ik de hoeven zag die aan de verdedigingslinie waren opgeofferd en die stuk voor stuk wegzakten, dan moest ik weer aan boer Japikse denken. Toch was ik tegelijkertijd trots op het nieuwe landschap dat ik had helpen maken, op die geweldige watervlakte die daar zo geheimzinnig en verraderlijk lag te glinsteren. In de wachthuizen was altijd herrie: de soldaten dobbelden en dronken, ze schreeuwden tegen elkaar, vloekten, maakten ruzie. Maar op de dijk waar ik wacht- liep was het stil en hoorde je alleen de vogels. Daar was ik alleen, met op tien pas afstand een andere schildwacht die ook zijn mond hield. Ik zou nooit gedeserteerd zijn als ze ons eskadron niet naar ’s-Gravenhage hadden gestuurd om er de orde te handhaven en toe te laten dat de De Witten werden vermoord.’

‘Wat zijn uitleggers?’ vroeg ik snel, want over de slachtpartij op het Groene Zoodje wilde ik niets meer horen.

‘Grote platte schuiten met kanonnen en manschappen die op alle kritieke punten in de moerassen drijven en moeten verhinderen dat de Fransen doorbreken,’ antwoordde Kobus deskundig.

Hij zweeg weer. In mijn verbeelding zag ik de waterlinie, met de bewaakte hoge weggetjes langs de vaarten, met die drijvende schuiten vol soldaten, met de laag overvliegende eenden. Voor de Franse invallers was die linie iets wat ze niet begrepen, waar ze met verbijstering naar keken, waar ze vergeefs langs patrouilleerden, zoekend naar een doorgang. Maar voor de verdreven boeren was zij de ondergang van hun bestaan geworden. Waarom kon iets nooit helemaal goed en mooi zijn? Waarom zat aan alles een schaduwzijde? Het werd later, ik kon eigenlijk niet langer blijven, mijn maag knorde. Toch zag ik ertegenop om op te staan en Kobus alleen achter te laten op dat hete vlierinkje met niets om hem afleiding te bezorgen. ‘Is het prinsenleger sterk?’ vroeg ik toen maar.

‘Nu weer wel. De prins is een goed organisator en de vrijwilligers stromen nog steeds toe. Brandenburg heeft huurlingen gestuurd, ze kwamen over de Zuiderzee naar Amsterdam.’ Opeens keek Kobus me recht aan. ‘Ik hóór het je denken: waarom is die kerel dan weggelopen, waarom bleef hij niet op zijn post?’

‘Zoiets dacht ik helemaal niet,’ protesteerde ik.

‘O jawel. Ik ben een deserteur. Een van die lafaards waarop de burgerij spuwt. En ik bezweer je Hans, ik was bereid me dood te vechten, voor onze vrijheid, voor Johan de Witt... Maar ik moest toekijken hoe het opgehitste volk Jan de Witt aan stukken scheurde, zonder dat we mochten ingrijpen. Het was zo afschuwelijk. En toen dacht ik: voor wie vecht ik eigenlijk? Voor de orangisten die nu hoog in het zadel zitten en hun vroegere tegenstanders laten ombrengen? Daarom ben ik midden in de nacht met een gestolen roeiboot naar Woerden gegaan, heb ik me verstopt in het hooi dat Utrecht werd binnengereden... Ik doe niet meer mee.’

‘Finke heeft laten doorschemeren,’ fluisterde ik, ‘dat hij de prins ervoor aanziet de hand gehad te hebben in de moord...’

Kobus schudde heftig het hoofd.

‘Nee. Ik heb de prins een paar maal gezien in Bodegraven. Moord is zijn stijl niet. Oorlog voeren is voor hem een schaakspel, met zet en tegenzet, met een pionnenoffer om een toren te veroveren... Hij zal er niet tegen opzien zijn soldaten met duizenden tegelijk in de strijd te gooien, maar moord... nee! De dood van Jan de Witt kwam hem goed van pas, hij heeft er geen traan om gelaten. Maar dat hij het er zelf op aangestuurd heeft is een leugen. Dat past niet bij zijn karakter.’

Verlicht haalde ik adem en krabbelde overeind.

‘Ik moet gaan, Kobus.’

‘Kom nog eens terug. Ik verveel me zo. En Finke vindt mijn aanwezigheid hinderlijk, hij is bang voor de Fransen. Weet jij geen ander adres voor mij? Het is maar voor een aantal weken. Luxembourg maakt alleen jacht op nieuwe deserteurs.’

‘Ik zal erover denken,’ beloofde ik. Toen kon ik eindelijk gaan. Het deed me pijn hem daar zo eenzaam achter te laten, op de smoorhete vliering met zijn herinneringen aan boer Japikse.

11. DE VAL KLAPT DICHT

Langzaam gingen er een paar dagen voorbij, en ze waren afschuwelijk. Lina zweeg. Ik had verwacht dat de dood van Jan de Witt haar zeker zo’n schok zou bezorgen als het mij had gedaan, maar niets van dat alles. Ze negeerde kleine Berthe die met haar wilde spelen. Als iemand het woord tot haar richtte knikte ze, haalde de schouders op of schudde van nee. Ze leek zich geheel in zichzelf te hebben teruggetrokken. Ik begreep het niet goed maar ik liet haar met rust. De bezetters kondigden nieuwe maatregelen aan: er zouden nog meer soldaten in de stad gelegerd worden en nu moesten ook de bewoners van het centrum zich voorbereiden op inkwartiering. Ook werd ons opnieuw een hoge schatting opgelegd die binnen een maand door de burgerij moest worden opgebracht. Dat hield maar niet op!

De plakkaten - we hadden ze zelf gedrukt - wekten onrust in de stad. In de Minrebroederstraat, toneel van vele onlusten in het grijze verleden, brak een complete rel uit die door de Zwitserse gardisten met stokken en de blanke sabel uiteen werd geslagen. Ook in het zuiden van de stad, aan het einde van de Oude Gracht, daar waar de oude Bijlhouwerstoren zijn plompe gestalte verhief, was het oproerig. Op het atelier van meester Saftleven hoorde ik vertellen dat een aantal jonge mannen geprobeerd had op de toren te komen en daar de Oranjevlag te hijsen. Ze waren er door de gardisten afgehaald en meegenomen naar het wachthuis bij de Tolsteegpoort. Wie het geweest waren wist Jakob Capping niet, het kon hem ook weinig schelen.

‘Met kwajongensstreken kun je geen oorlog winnen,’ meende hij schamper. Ik boog het hoofd over mijn tekenbord en bedacht dat hij weliswaar gelijk had, maar dat het toch moedig van die knapen was geweest om een verboden vlag te willen uitsteken, hoog boven de stad. Ik hoopte vurig dat de Fransen het hijsen van de prinsenvlag ook als een kwajongensstreek zouden opvatten en niet als een ondermijning van hun gezag. Want dan kon het er voor die jonge heethoofden wel eens lelijk uitzien!

Bij al die onrust was het schildersatelier een oase van kalmte. Meester Saftleven liet ons bij wijze van oefening de beide torens van de Pieterskerk uittekenen, waarop we door de geopende vensters het volle gezicht hadden. Streng bekritiseerde hij elke schets. Hij wees ons op fouten en te zwakke lijnen en zijn bedaarde stemgeluid scheen elke gedachte aan geldzorgen, bloedvergieten en opstandigheid uit te bannen. Voor hem bestond alleen de kunst. Toen, nadat we alle vijf het gevoel hadden gekregen dat we het nóóit zouden leren, ontkurkte hij een fles zoete Spaanse wijn en sprak zijn tevredenheid over ons uit. We glimlachten opgelucht, ledigden de bekers en gingen naar huis. Voor het eerst sinds vier dagen voelde ik me weer gelukkig.

De volgende ochtend werd ik ruw uit mijn slaap gewekt door een wild gebons op voor- en achterdeur. Harde stemmen, lawaai! We vlogen uit bed en stormden naar beneden. In de hof stonden drie Franse dragonders die op hoge toon toegang eisten. De winkeldeur werd ingebeukt, vijf soldaten met een officier aan het hoofd drongen binnen. De officier zwaaide een in het Frans gesteld bevelschrift. Ik verstond geen woord van wat hij zei, maar vader scheen hem te begrijpen en werd doodsbleek.

Nog maar half gekleed werden we bijeengedreven in de winkel. Pas toen drong het tot me door wat er gebeurde: ze kwamen vader arresteren! Hij riep in het Frans: ‘Ik weet van niets, dit is een vergissing!’ maar desondanks werd hij geboeid.

Duizelig van de slaap en de schok stonden we in de winkel. Het was nog kil en nauwelijks licht. Elisabeth, haar verschrikte gezicht omlijst door loshangend koperkleurig haar, klemde de handen voor de borst ineen. Ze stond recht voor de officier, smeekte: ‘O nee, niet nog een keer!’ zonder dat de man haar verstond. Ik zag hoe Lina twee soldaten opzij duwde, zich tegen vader aanwierp en gilde: ‘Vati, Vati!’. De officier greep haar beet, niet al te hardhandig, en trok haar terug. Moeie Neele stond wat achteraf met kleine Berthe tegen zich aangedrukt. Vader sprak geen woord meer. Het waren de twee uit Beieren aangespoelde vreemdelingen die stampij maakten, die vader niet wilden loslaten. Moeie Neele bewaarde haar kalmte, al zag ik aan haar ogen hoe ontdaan ze was. Ik verroerde geen vin, gaf geen geluid. Was ik bang? Ik geloof dat ik alleen maar woedend was en toch instinctief probeerde onzichtbaar te worden. Eén arrestatie was al erg genoeg.

‘O Steven, lieve Steven,’ snikte Elisabeth. Iets als een grimmig lachje trok over vaders harde gezicht.

‘Houd moed, Liesbeth. Ik heb niets verkeerds gedaan, ik zal gauw terugkomen.’

‘Ze zullen je ophangen, verbranden, vierendelen!’ riep Elisabeth wanhopig.

Vader schudde het hoofd. ‘Het zijn geen barbaren,’ antwoordde hij geruststellend. Ik bewonderde zijn kalmte, zijn poging om onze huishoudster te troosten.

‘Waarvoor willen ze u meenemen?’ vroeg ik haperend.

De officier stak me het arrestatiebevel toe en zei iets wat ik niet verstond. Slechts één woord drong tot me door en dat was genoeg: courant. Ik voelde mijn hart in mijn keel schieten. Dan kwamen ze ook voor mij! Nee...

De twee dragonders voerden alleen vader weg. De officier blafte een paar bevelen en de andere soldaten begonnen zich door het huis te verspreiden. Even keek de officier mij aan, haalde de schouders op, klopte de huilende Berthe op het hoofd. Hij leek me geen man die er plezier in had om onschuldige burgers op een onzalig uur uit hun woning te halen.

‘Jullie... hier... blijven,’ zei hij in gebroken Hollands toen Elisabeth een beweging maakte alsof ze de dragonders met vader naar buiten wilde volgen. Ze verstijfde, beet op haar knokkels. Boven ons hoofd hoorden we de bonkende voetstappen van de soldaten die huiszoeking deden. Moeie Neele klemde de lippen opeen, duwde kleine Berthe in Elisabeths armen en ging erachteraan. Ze hees zich de trap op om de kerels die alles overhoop haalden op de vingers te kijken. Ze liep niet in de weg, viel hen niet lastig, maar zorgde er wel voor dat ze zich onbehaaglijk voelden met die felle blauwe ogen in hun rug. Ik volgde haar voorbeeld in de winkel die ook werd nagezocht, om te voorkomen dat de kerels met hun vuile handen de kostbare boeken beduimelden, bladzijden scheurden of dure banden kapot trokken. Om de drukkerij hoefde ik me niet te bekommeren. Daar zouden ze niets verdachts vinden. Vader en ik hadden er altijd voor gezorgd dat van ons geheime werk geen spoortje achterbleef. Met de mogelijkheid van een inval hadden we van het begin af aan rekening gehouden.

De huiszoeking leverde dan ook niets op. Na ruim een uur vertrokken de officier en zijn manschappen met lege handen. Zodra ze weg waren vlogen Elisabeth en Lina naar boven. Ik bleef achter in de winkel, ruimde met trillende handen de planken weer in. Even later voegde Lina zich weer bij mij.

‘Boven hebben ze alles ondersteboven gekeerd,’ zei ze toonloos, ‘maar Moeie Neele zegt dat ze niets gestolen hebben. Het... het was hun blijkbaar alleen om de verboden krantjes te doen. En daarvan vonden ze er niet één.’

‘Vader en ik lieten nooit sporen achter,’ antwoordde ik. Ik probeerde de ontwrichte deur weer in haar scharnieren te krijgen. Lina hielp me.

Buiten regende het. De wind blies guur en nat over de gracht. De winkels werden geopend, voorbijgangers banjerden moeizaam door de plassen. Het was nu volop licht geworden; donkere wolken joegen over de stad. Waar hadden ze vader naartoe gebracht? Als ze hem maar niet op de pijnbank legden om hem een bekentenis te ontwringen!

Lina ging weer naar boven en er kwamen een paar druipende klanten binnen om een kleinigheid te kopen: een rijmprent, een prekenboekje. In werkelijkheid kwamen ze hun nieuwsgierigheid bevredigen, want het moest al als een lopend vuurtje over de gracht zijn gegaan: Ortelius is door de Fransen van zijn bed gelicht! Ik antwoordde kortaf dat ik er niets van begreep, het hele geval moest op een misverstand berusten. Toen het hortje nieuwsgierigen eindelijk was vertrokken kreeg ik weer tijd om na te denken. Ik dacht niet zozeer aan vader - vreemd genoeg - maar aan Elisabeth.

Ze was toch een merkwaardige vrouw. Datgene wat Lina totaal uit haar evenwicht had geslagen, het drama te Augsburg, had Elisabeth blijkbaar weten te aanvaarden als een onontkoombaar noodlot en ze had zich op bewonderenswaardige wijze weten te schikken in haar nieuwe levensomstandigheden. Wat voorbij was, was voorbij. Schrijnend verdriet, plotselinge armoede, stranden in een vreemd land - ze had het geaccepteerd als iets waaraan niets te veranderen viel en waarvan ze maar het beste moest maken. Zonder kruiperige dankbaarheid had ze de uitweg aangegrepen die vader haar had geboden. Ze verrichtte haar arbeid met stille opgewektheid en zo goed ze kon. Ze had zich aan ons gehecht, was als een moeder voor kleine Berthe, respecteerde vader zonder onderdanigheid, liet Moeie Neele in haar waarde. Door haar was er weer gezelligheid en warmte in onze woning gekomen, was vader ontdooid tot nieuwe mildheid, had ik mijn hartenwens, schilderlessen mogen nemen, in vervulling zien gaan. En nu - nu dreigde alles om haar heen opnieuw in te storten!

Konden de nieuwe machthebbers bewijzen dat vader de drukker was van de illegale krantjes? Of was hij gearresteerd op een vaag vermoeden? Waren alle meesterdrukkers bij het krieken van de dag van hun bed gelicht?

Lina kwam langs. Ze bond haar hoedenlinten vast en sloeg een doek om haar schouders.

‘Ga je uit?’ vroeg ik, opschrikkend uit mijn gepieker. ‘Met dit weer?’ ‘Ja,’ zei ze rustig. ‘Mutti en ik willen proberen tot kolonel Stouppa door te dringen. Hij is een Zwitser, hij verstaat Duits. We zullen hem bezweren dat Steven Ortelius geen misdadiger is, dat hij niets onwettigs heeft gedaan en dat hij moet worden vrijgelaten.’

‘Dat lukt jullie nooit,’ mompelde ik. Maar ik was verbaasd. Terwijl ik in de winkel wanhopig stond te zijn, hadden de vrouwen boven mijn hoofd een plan ontworpen om vader te helpen. Verbijsterd zag ik Elisabeth, ook gekleed om uit te gaan, door de winkel lopen. ‘Wacht, ik ga mee,’ riep ik.

De vrouw draaide zich om op de drempel en schudde het hoofd. ‘Nee Hans, jij blijft hier. Jij bent nu de enige man in huis.’ Arm in arm met Lina stapte ze naar buiten, door de regen naar het hol van de leeuw om een poging te doen vader te redden. Het drong plotseling tot me door dat hij voor de twee vreemdelingen evenveel was gaan betekenen als voor mij.

De dag verstreek langzaam: nat en druilerig. Het schemerde al toen de vrouwen eindelijk terugkeerden. Ik vloog hun tegemoet. ‘En?’

Elisabeth schudde het hoofd.

‘Kolonel Stouppa was de hele middag in bespreking met de vroed schap,’ zei ze dof. ‘We hebben gewacht en gewacht... Morgen zal ik het nog eens proberen.’ Een beetje gebogen liep ze naar achteren. Verslagen stonden Lina en ik tegenover elkaar in de toenemende duisternis.

‘Ik... ik zal maar sluiten,’ zei ik droef. Ik sloot de deur, schoof de grendels erop en liep naar de stille drukkerij om ook de achterdeur op slot te doen. Lina liep me na. Ze hield me tegen toen ik de trap wilde bestijgen. Ik voelde hoe nat haar mouwen waren. ‘Wacht even, Hans. Ik moet je iets vertellen. Ik weet wie je vader heeft verraden.’

‘Wat!’

Ze haalde diep adem.

‘Heb je gehoord over die rel bij de Bijlhouwerstoren en over de jongens die probeerden de Prinsenvlag uit te steken?’

‘Ja, maar...’

‘Ze werden opgepakt en door de gardisten naar het wachthuis bij de Tolsteegpoort gebracht. De Zwitserse commandant daar maakte een hoop ophef over het geval. Misschien overdreef hij de zaak om die jongens flink schrik aan te jagen. Hij liet hun kleren doorzoeken en uit de zakken van een van die jonge kerels kwam ons pamfletje. Je weet wel... Nu ja, er lopen genoeg burgers rond met die krantjes op zak, de mensen geven ze aan elkaar door. Maar de commandant haalde er een tolk bij, liet zich de inhoud voorlezen en werd toen flink kwaad. Hij dreigde de jongen in de kerker te gooien als hij niet onmiddellijk vertelde hoe hij aan dat krantje kwam. Hij antwoordde: “Die dingen krijgen we van tijd tot tijd onder de deur geschoven. Maar als u ons ongehinderd laat gaan zal ik u vertellen wie de drukker is.’”

Mijn mond viel open. Van Lina zag ik alleen nog haar silhouet, afstekend tegen de vensters van de achtergevel.

‘Hoe... hoe wist hij...’ stamelde ik.

‘Dat komt nog,’ zei Lina, die de draad van haar verhaal niet wilde laten onderbreken. ‘De commandant spitste de oren en ging onmiddellijk op het voorstel van de jongeman in. Toen noemde die de naam van jouw vader.’

Vreemd, zo zacht en ingehouden als haar stem klonk, ofschoon ik de verontwaardiging hoorde meetrillen. Bij de geringste aanleiding kon ze uitbarsten als een vulkaan. Zodra het erop aankwam scheen ze zich uit alle macht in te houden.

‘Wie was het?’ fluisterde ik.

‘Houd je vast Hans. Het was GerritJan Vlieger.’

‘Nee!’ Ik kon het niet geloven. ‘Weet... weet je het zeker?’

Ik zag haar hoofd heftig op en neer gaan.

‘Maar dat heb ik hem nooit verteld,’ schreeuwde ik.

‘Ik ook niet,’ lispelde Lina, ‘ofschoon hij me vaak genoeg op straat heeft aangesproken.’

Ook dat was nieuws voor me, al ontging het me op dat ogenblik. Dus het waren GerritJan, Berend en Krelis geweest die het waagstuk hadden uitgehaald om op de Bijlhouwerstoren een Oranjevlag te planten en de Fransen te tarten! En uit angst voor de gevolgen daarvan had GerritJan ons verraden? Maar dat was niets voor hem. Ik kende hem te goed, hij was niet gauw bang te maken... ‘Ik geloof er niets van,’ zei ik stug. ‘Hoe kom je eigenlijk aan dat krankzinnige verhaal?’

‘Van de wachtposten bij de Tolsteegpoort. Toen Mutti en ik op het stadhuis kwamen en naar kolonel Stouppa vroegen, moesten we wachten, eindeloos wachten. De gouverneur was in vergadering en mocht niet gestoord worden. Mutti was vastbesloten zich niet zomaar te laten wegsturen, maar ik had geen rust. Ik hoorde een paar gardisten in het stadhuis uit. Kerels met wie ik wel eens vaker had gepraat. Zij verwezen me naar de Tolsteegpoort. Toen ben ik daarheen gerend en heb gepraat met de wachtposten daar. Die ver telden me alles over de drie jongens.’

Langzaam liet ik me op het bankje zakken en probeerde te ver werken wat ik had gehoord. GerritJan had mijn vader verraden! Dat was het enige dat tot nu toe goed tot mij was doorgedrongen. Hoeveel mensen, behalve onze gildenbroeders, wisten eigenlijk wat wij ’s nachts deden?

‘Kop op Hans,’ hoorde ik Lina zeggen. ‘Je vader heeft nog een kans. Als hij standvastig blijft ontkennen is het zijn woord tegenover dat van een bange jongeman. Wie zal men geloven? Mutti en ik gaan morgen weer naar het stadhuis. We blijven net zolang aandringen tot we kolonel Stouppa persoonlijk te spreken krijgen. Dan zullen we bij hoog en laag volhouden dat drukker Ortelius onschuldig is en niets van verboden nieuwsblaadjes weet. Bij alles wat ons heilig is zullen we zweren dat hij een gezagsgetrouw burger is die het nooit zou wagen de wet te overtreden.’

‘Dat... dat is meineed,’ liet ik me ontvallen.

Lina zweeg. Ik besefte dat noch zij, noch haar moeder voor zo’n leugen zou terugdeinzen.

‘Waar... hebben ze vader heen gebracht? Weet je dat ook?’ fluisterde ik.

‘Hij zit opgesloten in de Plompetoren, waar ze ook deserteurs en soldaten die zich misdragen hebben gevangenzetten.’

‘Stil,’ siste ik opspringend. Ik had geklop op de achterdeur gehoord. Met ingehouden adem stonden we in het donker te luisteren. Tok, tok, tok...

Er was een tijd geweest dat je niet schrok van elk klopje op de deur of van voetstappen die recht op je toekwamen. Dat leek een eeuwigheid geleden. Nu waren we voortdurend op onze hoede, bevroren we bij het minste teken van gevaar, voelden we ons opgejaagd, bespied, bedreigd alsof we misdadigers waren. Op de tenen sloop ik naar de deur, fluisterde door een kier: ‘Wie is daar?’ maar ik kreeg geen antwoord. Wel werd er opnieuw geklopt. Heel zacht, alsof degene die in de hof stond bijna niet durfde.

‘Zal ik opendoen?’ fluisterde ik Lina toe.

‘Ja,’ siste ze gretig. Ze scheen brandend nieuwsgierig te zijn naar onze geheimzinnige bezoeker. En om de waarheid te zeggen: dat was ik ook. Zacht schoof ik de grendels weg en draaide de sleutel om. Ik opende alleen de bovendeur. In de hof stond een donkere schim.

‘Ik ben het,’ siste de schaduw. ‘Mag ik binnenkomen?’

Nu herkende ik hem. Het was Kobus van Zegveld.

‘Kom maar,’ zei ik en liet hem in de drukkerij. Lina stak een kaars aan. Ze keek verbaasd naar de jongeman, die ze niet kende. ‘Finke heeft me op straat gezet,’ vertelde Kobus bitter, ‘en ik wist niet waar ik heen moest.’

‘Hier kun je ook niet blijven,’ antwoordde ik geschrokken.

‘Nee?’ Het klonk diep teleurgesteld.

‘Vanochtend heel vroeg is vader gearresteerd. Franse soldaten hebben de hele woning doorzocht en ze kunnen elk ogenblik terugkomen. We worden verdacht en ze zullen ons wel in het oog houden. Bij dat alles een deserteur verbergen zou ons nog meer in moeilijkheden brengen,’ legde ik snel uit.

Kobus zuchtte.

‘Ik had nog wel zó op jullie gerekend.’

‘Het... het spijt me. Waarom heeft Finke je buiten de deur gezet?’ ‘Het schijnt dat een zekere hertog van Luxembourg, die hier de lakens uitdeelt, regelmatig volkstellingen laat houden om precies te weten hoeveel mensen er in elk huis wonen. In verband met de inkwartiering, maar ook omdat de Fransen willen weten wie de stad ontvlucht zijn. Voor elk gezinslid dat ontbreekt krijgt de heer des huizes een hoge boete.’

‘Dat is bekend,’ knikte ik.

‘En vandaag,’ vervolgde Kobus ongelukkig, ‘schenen vooral de drukkers het te moeten ontgelden. Er was al huiszoeking gedaan bij Elzevier op Pausdam, en bij Van der Hout op de Springweg. Finke was als de dood dat ze ook bij hem zouden komen. Daar om stuurde hij mij weg zodra het begon te schemeren.’

Ik maakte me ontzettend kwaad. Wat een hazenhart was Willem Finke toch! Het kwam allemaal door die ellendige oorlog. Als de Fransen de Republiek niet waren binnengevallen zouden we niet voor zoveel problemen hebben gestaan, zat mijn vader niet in een kille cel, hoefden we niet te schrikken van elke klop op de deur. Zonder de Fransen hadden we ons gezapige leventje kunnen voortzetten, zonder zorgen, angst of armoede. Maar vooral: zonder dat dwingende gevoel je te moeten verzetten! Want al riepen de predikanten ons elke zondag op tot berusting en gehoorzaamheid, op de een of andere manier drongen die woorden niet langer tot ons door. We kónden niet berusten. Diep in ons leefde de onweerstaanbare drang tot verzet, tot ontduiking van de plakkaten, tot dwarsliggen en ongehoorzaamheid.

‘Blijf vannacht maar hier,’ zei ik.

Ik nam Kobus mee naar het woonvertrek, stelde hem voor aan Elisabeth en Moeie Neele. Elisabeth was te verdrietig om veel aandacht aan hem te schenken. Moeie Neele gaf geen commentaar en zette ons zwijgend de avondpap voor. Als alles goed ging kon ze wel eens zeuren. In tijden van nood was ze nuchter, rustig en stelde geen vragen.

12. WONDEREN KOMEN IN DRIEËN

Lina wist me de volgende dag te vertellen dat mijn vroegere vrienden weer op vrije voeten waren, waarschijnlijk als beloning voor hun verraad. Ik hoorde het stilzwijgend aan, knikte en liep naar buiten. Op het gedeelte van de Nieuwe Gracht dat de Regenboog werd genoemd omdat de gracht daar zo’n mooie bocht maakt, wachtte ik GerritJan op, die doodleuk naar school was gegaan. Om halfvijf zag ik hem aankomen, pret makend met zijn kameraden. Vol onderdrukte woede stapte ik op hem af.

‘Jou moet ik even spreken,’ zei ik.

Hij schrok er niet van, wenkte zijn schoolvrienden dat ze moesten doorlopen, nam mij bij de arm en wandelde rustig met me op. ‘Hoe gaat het met je? En met het lieve heksje?’

‘Jij hebt tegen de bezettingsautoriteiten gezegd dat mijn vader illegale krantjes drukt,’ knalde ik eruit.

‘Hoe kom je daarbij?’

‘Durf je het nog te ontkennen?’ brieste ik. Even zei hij niets. Toen begon hij breed te grijnzen.

‘Hoe ben je erachter gekomen, Hans?’

‘Dat gaat je niet aan. Is het waar?’

‘Ik moest toch iets doen... iets zeggen! Die kerels wilden mij, Krelis en Berend voor het Franse gerecht slepen, beschuldigd van ordeverstoring en ondermijning van het gezag.’

‘Namen ze die kwajongensstreek zo zwaar op? Dat kun je mij niet wijsmaken.’

‘Toch wel. En dus noemde ik zomaar een naam - om vrij te kunnen komen.’

‘Waarom dan juist de naam van mijn vader?’

‘Wat maakt dat nou uit! Als ik een willekeurige andere drukker had genoemd, zouden ze die gearresteerd hebben. En al die drukkers hebben ook vrouw en kinderen.’

Hij kon me niet overtuigen.

‘Ik geloof je niet, GerritJan. Je had er een bedoeling mee... Wat hebben wij je aangedaan dat je ons... ons...’ Ik stikte bijna van verontwaardiging.

‘Niets,’ antwoordde hij onverschillig. ‘Ik moest mijn huid redden, dat was al. Wat zou jij in mijn plaats gedaan hebben?’

‘Ik zou zeker niet de vader van mijn vriend verraden hebben!’ ‘Nee?’

‘Nee! Dat was een vuile streek; ik begrijp niet hoe je dat hebt kunnen doen, en dat je nu nog met opgeheven hoofd over straat durft gaan.’

GerritJan keek op mij neer met een onverdraaglijke glimlach. Ik wilde tegenover mezelf niet toegeven dat ik bang voor hem was. Een kop groter dan ik, tweemaal zo sterk, zoon van een welgestelde brouwer... ik maakte geen enkele kans tegen hem. Toch was ik bereid hem op zijn gezicht te slaan. Met gebalde vuisten stond ik voor hem, verzamelde moed, haalde diep adem...

‘Je maakt je druk voor niets, Hans.’

Zijn handen schoten uit, omklemden mijn polsen als een duimschroef. Ik kon niets meer beginnen.

‘Luister,’ siste hij me toe. ‘Het kan me niet schelen wat ze met je vader doen: folteren of doodschieten. Jullie interesseren me niet... En voor Lina is er bij ons altijd een plaats open. Zij hoeft niet te verhongeren.’ Hij duwde me met zo’n kracht van zich af dat ik tegen de gevel aan viel.

Zonder verder een woord aan mij te verspillen draaide hij zich om en beende weg. Ik krabbelde overeind, beduusd, beschaamd, kwaad, en probeerde te begrijpen waarom hij mij plotseling zo haatte.

Tergend langzaam ging de week voorbij. Elisabeth was er nog altijd niet in geslaagd tot kolonel Stouppa door te dringen. De gouverneur had het te druk. Luxembourg trok met enkele regimenten Utrecht uit om Woerden te gaan bezetten, verse troepen kwamen binnen, dat gaf weer veel herrie en drukte. Op onverwachte momenten werd er algemeen alarm geslagen, zag je soldaten door de straten rennen om de wallen te bemannen en het geschut in orde te brengen, terwijl de stadspoorten overhaast gesloten werden. Dan spitste de burgerij de oren en leek de stad de adem in te houden. Dreigde er een aanval van het prinsenleger? Maar een dag later keerde de rust weer en bleek er niets aan de hand te zijn. De stad zuchtte teleurgesteld.

Intussen zat vader nog altijd opgesloten in de Plompetoren en bracht Elisabeth uren door in de wachtkamer van het stadhuis, vastbesloten de vrijheid van haar beschermer te bepleiten. Lina ging op gezette tijden op inlichtingen uit, praatte met Zwitsers, trachtte hen uit te horen. Ze deed zich voor als een meisje dat wel graag gezien werd met een knappe gardist en dat geen prijs stelde op een deugdzame reputatie. Onderwijl probeerde ik de drukkerij op gang te houden, al kwamen er geen orders meer van de Franse overheid. Onze inkomsten namen zienderogen af. Ik was ook veel te jong om de zaak alleen te drijven, ik was nog lang geen meesterdrukker.

Finke, die wispelturige man, kwam vijf dagen na vaders arrestatie hij ons aankloppen. Hij had begrepen dat zijn vroegere knecht Kobus bij ons zat ondergedoken, maar nu wist hij een beter adres voor de jongen: de Waalse kerk op het Pietersplein. De koster, een vriend van Finke, had zich bereid verklaard Kobus bij zich te nemen. Ik begreep er eerst niet veel van. De Pieterskerk? Maar die was al maanden gesloten! De Fransen gebruikten het eeuwenoude gebouw voor hooiopslag en stalden hun paarden in de oude kloostergang.

‘Daarom juist,’ zei Finke. ‘De Waalse gemeente mag de kerk niet meer gebruiken en houdt haar godsdienstoefeningen op de Springweg. Koster Slingelandt staat aan onze kant, hij heeft de crypte leeggeruimd en beschikbaar gesteld als toevluchtsoord. De Waalse predikant weet van niets.’

‘De Fransen zullen de kerk toch wel bewaken?’ wierp ik tegen. ‘Zeker. Maar ze kennen het geheime gangenstelsel onder de grond niet. Ze hebben koster Slingelandt verantwoordelijk gemaakt voor de hooivoorraad. Omdat hij goed Frans spreekt vertrouwen ze hem volkomen, hij heeft hun wijsgemaakt dat hij hun beste vriend is. Maar het is onvoorstelbaar wat die man achter hun rug om doet! We hebben daarom ook besloten om de geheime drukkerij in de crypte onder te brengen, vlak onder de neus van de bezetter. Want juist daar zullen ze nooit naar een drukpers zoeken.’

Ik herinnerde me de plannen van de gildenbroeders voor een geheime stadsdrukkerij en zuchtte.

‘Daar zijn ze dan wel net te laat mee,’ prevelde ik.

‘Kop op, jongen. De zaak is nog niet helemaal rond; we moeten nu eenmaal erg voorzichtig zijn met zulke dingen.’

‘Praat me er niet van!’

Toch was ik opgelucht dat Kobus ons zou verlaten en dat iemand anders zich over hem ging ontfermen. Hij vertrok in de late avond. De volgende middag kwam Elisabeth met een stralend gezicht terug van het stadhuis.

‘Eindelijk heb ik kolonel Stouppa te spreken gekregen,’ vertelde ze blij. ‘Hij was heel vriendelijk en hoorde mij geduldig aan toen ik hem bezwoer dat Steven Ortelius onschuldig was, zich nooit bezig had gehouden met illegale activiteiten en het niet in zijn hoofd zou halen zich op welke manier dan ook te verzetten tegen het gezag. Ik kreeg de indruk dat de gouverneur mij geloofde. Hij gebruikte zijn eigen zakdoek om mijn tranen te drogen en hij beloofde me dat hij de zaak Ortelius nauwgezet zou onderzoeken en dat niemand veroordeeld zou worden als er geen bewijzen van schuld op tafel kwamen. Hij scheen het plezierig te vinden om Duits met me te kunnen praten. Maar, zei hij, als uw verloofde niet de drukker is geweest van die krantjes, wie was het dan? Ik zei hem dat ik dat niet wist, dat ze wel van buiten de stad binnengesmokkeld zouden worden.’

‘Verloofde?’ vroeg ik verbaasd. Elisabeth bloosde.

‘Dat... dat had ik gezegd om meer indruk op de kolonel te maken,’ haperde ze. Liegen begon meer en meer dagelijks werk te worden. ‘Als ze vader maar niet op de pijnbank leggen,’ fluisterde ik angstig. Snel schudde Elisabeth het hoofd.

‘Ik geloof niet dat de Fransen de pijnbank gebruiken bij een verhoor. Uit wat de kolonel mij vertelde maakte ik op dat je vader geen bekentenis heeft afgelegd. Het is nog steeds zijn woord tegenover dat van die jongen, hoe heet hij ook weer?’

‘GerritJan Vlieger,’ antwoordde Lina bitter.

‘Ja, Stouppa vertelde me ook nog dat een officier deze GerritJan nog eens flink aan de tand heeft gevoeld. Hoe wist hij dat Steven Ortelius de gezochte drukker was? De jongen schijnt toen gezegd te hebben dat hij het bij geruchte had gehoord.’

Ik kreeg weer hoop. Konden we nog maar iets doen om vaders onschuld te ‘bewijzen’!

Lina dacht er kennelijk net zo over en droeg de oplossing aan. ‘Weten jullie wat zo hachelijk is?’ zei ze. ‘Zolang drukker Steven Ortelius in de gevangenis zit, verdacht van ontduiking van de censuur, verschijnen er in de stad geen illegale krantjes meer. Dat zal op den duur toch in onze richting wijzen.’

Daaraan had ik nog niet gedacht! Ik voelde het bloed uil mijn hoofd wegtrekken. Ook Elisabeth verbleekte.

‘Dus,’ zei Lina. ‘moeten wij ervoor zorgen dat morgen in de hele stad pamfletjes opduiken met het laatste oorlogsnieuws.’ Stomverwonderd staarde ik haar aan.

‘En als kolonel Stouppa hoort dat er opnieuw illegale krantjes zijn verschenen, zal hij inzien dat hij de verkeerde man heeft laten arresteren,’ vervolgde ze rustig.

Hoopvol draaide Elisabeth haar hoofd om en keek me smekend aan.

‘Ja maar...’ begon ik haperend, ‘wie moet die dingen dan drukken? Ik?’

‘Kun je dat niet?’

Ik aarzelde. Ik was drukkersleerling, ik had nacht na nacht vader geholpen, wist welk lettertype, welk papier, welke inkt hij had gebruikt voor de krantjes. Ik kon met de zethaak omgaan, de pers bedienen, later de sporen uitwissen...

‘Ik geloof wel dat ik het zou kunnen, maar als ik het helemaal alleen moet doen kom ik niet op tijd klaar,’ zei ik ongelukkig.

‘Ik zal je helpen,’ bood Lina aan.

Even overwoog ik de mogelijkheid om drukker Finke erbij te betrekken. Maar dat durfde ik toch niet goed aan. Hij zou het waarschijnlijk te riskant vinden en weigeren.

‘Maar hébben we nieuws?’ vroeg Moeie Neele. Ze zei warempel ‘we’, alsof het ook haar aanging.

Lina knikte zelfbewust.

‘Een paar dagen geleden heeft bij het Woerdense Verlaat een schermutseling plaatsgevonden tussen Hollandse soldaten en een compagnie Fransen. Het was niets bijzonders, zulke gevechten komen geregeld voor en ze eindigen altijd met een stuk of tien gesneuvelden, een paar krijgsgevangenen. Na zo’n gevecht betrekt elke partij weer de eigen stellingen. Niemand in de stad zal van zulk nieuws opkijken, de meeste burgers weten dat er van tijd tot tijd botsingen langs de waterlinie zijn. Maar het zal iedereen goed doen om er iets over te lezen en te weten: de nieuwsvoorziening blijft doorgaan, hoeveel drukkers er ook in de gevangenis mogen verdwijnen.’

Elisabeths ogen glansden, richtten zich weer op mij. Ik kon niet „anders doen dan instemmen met het plan. Wie kan de smekende blikken van een mooie vrouw weerstaan? Ik niet...

Die nacht, zo goed en zo kwaad als het ging, drukten Lina en ik een illegaal krantje alsof er niets aan de hand was. Het pamflet zag er allesbehalve vakkundig uit, maar het lukte ons beter dan ik had gevreesd. Bij zonsopgang waren we klaar en terwijl ik de drukkerij opruimde, het zetsel vernietigde en de pers schoonmaakte ging Lina alleen op pad om de blaadjes rond te brengen. Later vertelde ze mij hoe bang ze was geweest dat ze gevolgd zou worden. Maar het was goed afgelopen. Kennelijk had niemand opdracht gehad juist haar in het oog te houden.

Ditmaal moest zij in haar eentje voor de verspreiding zorgen, ik had het te druk met het laten verdwijnen van alle sporen. De kans dat er nu weer soldaten zouden komen om een inval te doen, was levensgroot aanwezig. Om negen uur ging ik met een uitgestreken gezicht naar het atelier van Herman Saftleven. Moe, slaperig, maar met een hart vol hoop. De kunstschilder begroette me als de teruggekeerde verloren zoon. Hij had gehoord over de arrestatie van vader en begreep wel waarom ik een paar dagen lang niet was komen opdagen. Hij strafte me niet voor mijn afwezigheid.

Vier dagen later drukten we weer een krantje, zij het dan met weinig opwekkend nieuws. We vermeldden de mislukte poging van de prins van Oranje om de vesting Naarden te heroveren. En zijn échec voor Woerden... Maar goed nieuws of slecht nieuws: we moesten de schijn ophouden dat de krantjes van buiten de stad kwamen.

De dag daarop werd vader vrijgelaten.

Plotseling stond hij weer voor ons, wat magerder en bleker geworden, maar kalm als altijd. Elisabeth gaf een schreeuw, vloog hem om de hals en klemde zich aan hem vast. Ik zag Lina triomfantelijk glimlachen. Vader bukte zich naar kleine Berthe, hief haar op en kuste haar uitbundig. Daarna klopte hij Moeie Neele op de schouder; de oude vrouw had tranen in de ogen. Mij schudde hij stevig de hand. Allen ervoeren we zijn vrijlating als een wonder, al hadden we er hard voor gewerkt. Hij sprak niet over de tijd die hij in de gevangenis had doorgebracht. Kortaf zei hij dat de Franse cipiers hem behoorlijk hadden behandeld en daar liet hij het bij. Hoeveel angst hij had uitgestaan, hoe bezorgd hij zich over ons welzijn had gemaakt, kregen we nooit te horen.

Maar toen kregen we inkwartiering! We moesten twee Zwitserse gardisten in huis nemen. Die legden onmiddellijk beslag op de ruime woonkamer boven de winkel en op het daarachter gelegen opkamertje. Dat was hun echter nog niet genoeg, ze wilden de slaapkamer boven de drukkerij ook nog hebben. Protesten hielpen niet; Luxembourg had de burgerij al meteen duidelijk gemaakt dat de soldaten die in woningen werden gelegerd het beste deel van het huis moesten hebben; de meeste ruimte, de zachtste bedden. Voor ons zat er niets anders op dan in de keuken te gaan wonen en de zolder om te toveren tot slaapvertrek. Inkwartiering ontwricht het dagelijks leven. Wie soldaten in huis had mocht niet meer ’s avonds zijn deuren afsluiten. Omdat er nogal eens ongeregeldheden plaatsvonden met zoveel duizenden soldaten in de stad, had elke militair het consigne gekregen dat hij na zes uur ’s avonds niet meer buiten mocht komen, tenzij hij dienst moest doen. Het was Stouppa die dat had ingesteld om aan de klachten van de burgerij tegemoet te komen. Maar de bepaling werd herhaaldelijk ontdoken. Controle op de handelingen van zoveel militairen zal ook wel moeilijk zijn geweest.

Ook voor ons, de gewone burgers, gold een avondklok, maar die ging pas om negen uur in - toch nog vroeg voor de Utrechters, die niet gewend waren zich aan tijd te storen. Dat de buitendeuren open moesten blijven was natuurlijk omdat elke ingekwartierdesoldaat zich bij het geringste alarm op zijn post moest kunnen melden en dikwijls op ongeregelde tijden thuis kwam. De niet- afgesloten deuren waren een ellende; ze nodigden als het ware uit tot inbraken, brutaliteiten, invallen van dronken kerels. Stouppa deed zijn best om de discipline te handhaven. Militairen die zich misdroegen werden streng gestraft. Maar veel medewerking van de hertog van Luxembourg kreeg hij daarbij niet.

De stad Utrecht begon die herfst het uiterlijk te krijgen van een slonzige vrouw. Omdat de bezetters beslag legden op alle inkomsten van de stad en de soldaten vrijgesteld waren van het betalen van de accijnzen, was de stadskas voortdurend leeg. Dringende voorzieningen als straatverlichting, vuilophaaldienst, brandweer, het onderhoud van straten en kaden, het uitdiepen van waterlopen en schoonhouden van de riolen, werden verwaarloosd. Voortaan moesten we dat in onze vrije tijd zelf maar doen en dus kwam er niet veel van terecht. De straatvegers werden ontslagen, de meeste losse arbeiders liepen zonder werk, de armoede van de kleine luiden nam hand over hand toe. De stad verloederde. Op alle straathoeken lagen hopen vuil. De steegjes begonnen te stinken. Op de pleinen waadden we door hopen afgewaaide rottende bladeren, vermengd met modder, vodden, mest, afval. De stadstuintjes verdorden en werden niet meer bijgehouden. Wie kon nog een hovenier betalen? Deuren en vensterdorpels werden verveloos. Houten keten die in elkaar vielen, werden niet meer opgebouwd; hout was schaars geworden. Dagelijks meerden de turfschepen uit Loosdrecht en Vinkeveen langs de werven, maar de Fransen begonnen het ook koud te krijgen en namen de lading dikwijls in beslag. De prijs van turf steeg schrikbarend. Er kwam gebrek aan zout, kaarsen en olie. Zeep werd onbetaalbaar. Voortdurend stroomden vluchtelingen de stad binnen, want de op het platte land gelegerde Franse troepen, woedend omdat ze geen kans zagen door de waterlinie te breken, plunderden boerderijen, kapten boomgaarden tussen Bunnik en Duurstede, roofden de Betuwe leeg, verwoestten soms hele dorpen.

Van het beetje drukwerk dat ons nog werd toegespeeld konden we niet leven. Vader, eens een redelijk welvarend burger, werd hoog aangeslagen bij de maandelijkse schattingen die de Fransen de burgerij oplegden en ons spaargeld smolt weg. Elisabeth verklaarde dat ze geen loon meer hoefde te hebben. Moeie Neele kwam te voorschijn met een oude kous waarin dertig goudguldens zaten; haar enige bezit. Ook ik werkte voortaan voor niets en meester Saftleven stemde erin toe mij voorlopig op krediet les te geven. Hens was vader een zuinig man geweest omdat hij vond dat het zo hoorde. Nu werd zuinigheid een bittere noodzaak. Maar vergeleken met vele inwoners van de Benedenstad hadden we het nog niet eens zo slecht.

Op een dag in november kwam Lina vrolijk thuis en vertelde dat ze een betrekking had gevonden! Ze zou gaan werken in het naaiatelier van Maartje Cornelis in de Lange Nieuwstraat. Ze was er zelf op afgegaan en had Maartje het borduurwerk laten zien waartoe ze in staat was. De modeateliers hadden weinig te lijden onder de heersende malaise. Utrecht, hoofdkwartier van de Franse troepen, standplaats van generaals en maarschalken, kreeg om de haverklap hoog bezoek van Franse en Engelse prinsen, van hertogen, koninklijke intendanten en hun dames. De leden van de vroedschap en andere patriciërs die er zeer op gebrand waren op goede voet met de bezetters te blijven, plachten bij zulke gelegenheden een groot bal of diner te geven. Ook de hertog van Luxembourg, die zijn intrek in Paushuize had genomen, bekroonde elke ‘veldtocht’ die hij had ondernomen met een feest. Het is begrijpelijk dat de rijke vrouwen onder de burgerij dan fraai voor de dag wensten te komen om niet af te steken tegen de pracht en praal die de voorname Fransen ten toon spreidden. En allemaal waren ze klant van Maartje Cornelis, die wel vijftien vrouwen in dienst had en van wie gezegd werd dat ze rijker was dan al haar deftige klanten bij elkaar. Maar dat zal wel kletspraat zijn geweest.

Hoe het ook zij, Maartje Cornelis betaalde een goed loon aan vrouwen die konden toveren met naald en draad, en vooral aan de borduursters. Nu had zij Lina in dienst genomen tegen twintig stuivers per dag; een loon waarvan een heel gezin zou kunnen eten. Lina, die Augsburg wilde verdelgen, werkte die winter twaalf lange uren per dag om ons allen in redelijke welstand te houden. Sinds vaders vrijlating durfden we geen illegale krantjes meer te drukken. Het lag voor de hand dat hij in het oog werd gehouden. En toen we bovendien inkwartiering kregen werd het helemaal onmogelijk. Maar wat jeukten onze vingers om de waarheid over de ‘veldtocht’ van Den Duuk te drukken! Die zogenaamde wapenfeiten die steeds bekroond moesten worden met een overwinningsfeest.

Veel meer dan strooptochten waren het niet. Keer op keer marcheerde Luxembourg met een paar regimenten door een aantal grensdorpjes langs de waterlinie, niet in staat door te breken. Woedend over die glinsterende watervlakte, op die onder een halve meter water verstopte moerassen, koelden de Fransen hun drift op de weerloze plattelandsbevolking. Ze vertrapten wat hun voor de paardenhoeven kwam, brandden en plunderden tot de geteisterde boeren er vast van overtuigd raakten dat Den Dunk een kind van de duivel was. Het feit dat de man zo lelijk en kromgegroeid was droeg er veel toe bij in hem het vleesgeworden kwaad te zien. Toch was hij geen pure slechterik. Herhaaldelijk schreef hij naar Parijs om zijn koning te verzoeken de zware belastingdruk enigszins te mogen verzachten. Maar Lodewijk sloeg alle verzoeken in die richting af. Als antwoord op Luxembourgs brieven stuurde hij zelfs zijn intendant Robbert naar Utrecht, met de opdracht zoveel geld uit de bezette gebieden te persen als maar enigszins mogelijk was. De Franse koning wist dat er bij de burgers van de Republiek heel wat te halen viel. Waarvoor was hij anders ons land binnengevallen? En oorlog voeren is duur.

Om het feit te maskeren dat hij onophoudelijk zijn kromme neus stootte tegen die vermaledijde waterlinie, rondde Luxembourg al zijn ‘glorieuze veldtochten’ af met een feest. Hij wilde ons het gevoel geven dat de Republiek op sterven lag, dat een volledige capitulatie van de Staten van Holland en Zeeland voor de deur stond, dat elke kans op bevrijding reeds lang verkeken was. Ontmoedigd en onderworpen moesten we worden. Dulden en berusten. Alsof we dat ooit zouden kunnen...

En alsof de gewone ellende van de bezetting nog niet genoeg was begon het eind november al te vriezen.

Het was ongelooflijk. Het hóórde nog helemaal niet zo koud te zijn! De aanvoer van turf stagneerde, houtblokken werden onbetaalbaar, de hoplieden in de armenkwartieren van de Benedenstad namen ijlings maatregelen om brandstof, meel en brood gratis te kunnen verdelen onder hen die het ergst getroffen werden. We hadden dikwijls gemopperd over de vroedschap die de Fransen bij alles wat ze deden naar de ogen keek en dikke vrienden was met de overweldigers. Nu bleek dat de regenten een potje konden breken bij Luxembourg en Stouppa en ondanks de lege stadskas de allerarmsten te hulp konden snellen. Merkwaardig dat er aan alles wat op het eerste gezicht niet deugde, toch nog een goede kant bleek te zitten.

Op 1 december, toen sneeuw en vorst het leven in de stad lamlegden, kwam een jonge vent, Simon Govertsz, de winkel binnen, blazend op zijn verkleumde handen. Hij kondigde aan dat hij ging trouwen met Kaatje Wamsteker en dat hij honderd uitnodigingen voor de bruiloft kwam bestellen. Alsof er geen sprake was van armoede, onderdrukking en een ijzige noordooster!

Voor ons betekende die jonge kerel een tweede wonder. Hij scheen zich door de narigheden niet te laten ontmoedigen en wilde een grote bruiloft houden. Misschien moest hij zich er diep voor in de schuld steken, misschien zou hij nog jarenlang zijn vingers kapot moeten werken om die bruiloft af te betalen, maar hij had het ervoor over om juist nu het noodlot te tarten met een geweldig feest, met het stichten van een gezin, met het opbouwen van een riskante toekomst.

Ik kende Simon Govertsz, die knopenmaker was, helemaal niet en Kaatje Wamsteker nog minder, maar ik bewonderde hen mateloos. Omdat ze zich niet klein lieten krijgen, het hoofd niet lieten hangen, maar het leven durfden uitdagen. Ze stormden niet op een vijand los, ze verrichtten geen heldendaden of halsbrekende toeren om van hun moed te getuigen. Maar ze waagden het de moeilijkheden recht in het gezicht te kijken. Ze hielden de moed erin. Ze gaven niet zomaar een bruiloft, nee: ze toonden hun mismoedige medeburgers dat nog niet alle hoop verloren was, dat het leven verderging en eisen stelde, dat liefde en optimisme niet dood waren en dat het dwaas was te berusten. Hun bruiloft was niet zomaar een feest, het was een demonstratie van niet te breken levenskracht. O, er smeulde nog vuur in de Utrechtse harten! Konden we dat vuur maar aanwakkeren...

In diezelfde dagen overkwam ons een derde wonder. De geheime drukkerij onder de Pieterskerk was gereedgekomen. Een oude drukpers was nog wel ergens te vinden geweest, papier en inkt smokkelen bleek zo’n kunst niet. Elke drukker had bovendien nog wel een paar bakken met letters die hij weinig gebruikte omdat ze half versleten waren of van een te ouderwets type waren. In het diepste geheim waren de materialen stukje bij beetje naar de Pieterskerk overgebracht en in de crypte verstopt. Ze hadden een schijnwand gebouwd met een luik waar net een volwassen man doorheen kon. Die wand zag eruit alsof daar de crypte ophield.

Daarachter stond de pers, stonden de letterkasten, was genoeg ruimte voor twee man om een hele nacht te werken. Bij toerbeurt zouden de meesterdrukkers die in het geheim waren ingewijd, op nachten dat het veilig was, daar de ongecensureerde nieuwsvoorziening verzorgen.

Het werd hoog tijd. Door de burgerij op de hoogte te houden van alle geruchten en berichten die kwamen binnenwaaien, zouden we de mensen een wapen in handen geven waarmee ze zich tegen de steeds zwaarder wordende druk van de bezetters te weer konden stellen. Een gerucht is maar een gerucht. Het drijft door de straten, wordt doorverteld en maar half geloofd. Pas wanneer het zwart op wit gedrukt staat krijgt het handen en voeten, wordt het geloofwaardig.

Als de mensen konden lezen welk een onoverkomelijke barrière de waterlinie was geworden voor de Fransen, en als ze wisten dat achter die linie hard werd gewerkt aan onze bevrijding, zou dat hun kracht geven op eigen wijze verzet te plegen. Als ze wisten dat in ’s-Gravenhage een bondgenootschap tot stand was gekomen tussen Holland, Spanje en Oostenrijk, zodat Holland niet langer alleen de last van de slepende oorlog hoefde te dragen, zouden ze daaruit de moed putten om de hebzuchtige maatregelen van intendant Robbert te saboteren, om lijdelijk verzet te plegen, zich armer voor te doen dan ze waren, en het op hun beurt de bezetters moeilijk maken. Ook op bescheiden schaal konden mensen veel doen om de vijand schade te berokkenen. Ze konden ongelukjes veroorzaken, zogenaamd stommiteiten uithalen, dwaze vergissingen begaan, de pias spelen... Er waren duizend mogelijkheden om de Fransen het leven te verzuren, hun het gevoel te geven dat ze alleen stonden, dat ze déze bevolking nooit klein zouden krijgen.

De winter zette niet door. Begin december viel de dooi weer in en we haalden opgelucht adem. De sneeuw veranderde in een modderbrij en sopte de goten in. Op Sinterklaasmorgen vonden de burgers, toen het nog helemaal donker was, opnieuw een krantje achter hun deuren: slecht gedrukt, slordig gesteld, maar vol bemoedigend nieuws. De boze winter leek al voorbij...

Maar dat was schijn en we hadden het kunnen weten. In ons klimaat worden dagen van vorst zo vaak afgewisseld door dagen van storm en regen, dooi en plotselinge temperatuursverhoging. Een week lang stoof de westenwind over de verstijfde akkers, rammelde aan dichtgevroren vensters en deed de sneeuw van de daken glijden. Dat voelde heerlijk aan, alsof het lente werd. Maar een week later draaide de wind weer, blies uit tegenovergestelde richting en bakte de modderstraten opnieuw wit. Het begon hevig te sneeuwen en tegelijk hard te vriezen. Deuren en ramen gingen weer dicht, dikke jassen, bontmoffen en ijsmutsen kwamen te voorschijn. Kwajongens wierpen stenen op de ijslaag van de Buitensingel en waagden roekeloos hun leven naast de wakken. En dit keer bleef het vriezen!

We zagen het aan met de dood in het hart en dachten aan de wijde, wijde watervlakte tussen Muiden en Gorkum, waar diezelfde verstijvende wind overheen joeg. Ongerust zagen we het ijs in de grachten en sloten met de dag dikker worden. Zou de waterlinie ook...? We durfden die gedachte zelfs niet hardop uit te spreken, uit angst de Fransen op een idee te brengen. Alsof die zelf niet al maandenlang met verlangen naar de winter hadden uitgezien, erop rekenend dat de moerasbarrière zou veranderen in een begaanbare ijsvlakte!

Daarbij kwam dan nog het onbegrijpelijke bericht dat de prins van Oranje al in november met een groot deel van zijn leger Brabant was binnengetrokken. Wat beoogde hij met die militaire expeditie? Franse aanvoerlijnen afsnijden, beweerde vader. Intussen stonden Franse soldaten verwonderd te kijken hoe jongens en meisjes op schaatsen over de grachten zwierden, uitzinnig gilden en niets van de felle koude schenen te voelen. De aanvoer van turf stagneerde weer, 's nachts sneuvelden de eerste lindebomen van de Maliebaan, in het geheim omgehakt door verkleumde burgers. Maar ook de Vecht lag spoedig dicht en de Fransen legden beslag op alle wagens in de stad om over de dijk turf te kunnen halen in Loosdrecht.

Ik stond in de deuropening van de winkel, keek naar de ijspret op de gracht en dacht aan Joris Niemandszoon. Wat betekende het om met zulk weer soldaat aan de waterlinie te zijn, terwijl de gure noordooster om je oren joeg, je handen verstijfden, de koude door je mantel sneed, je voeten bevroren en het droge riet knarste onder je laarzen? Of om als zeesoldaat te dienen op de vloot?

Misschien leefde Joris allang niet meer. Misschien was hij met het prinsenleger meegetrokken naar Brabant. Of gedeserteerd, net als Kobus van Zegveld. Ik huiverde, ging weer naar binnen en drukte de deur dicht. Ik had weinig anders te doen dan wachten op klanten. Maar de winkel was, evenals de drukkerij, bezig te verlopen. Er kwamen geen nieuwe interessante boeken meer uit Amsterdam en Haarlem. Alles was we nog konden verkopen waren in Utrecht uitgegeven boeken, prekenbundels, bijbels, rijmprenten.

Eens had ik gedacht dat oorlog een opwindend avontuur kon zijn. Ik herinnerde me hoe Lina en ik door de straten hadden gerend toen het bericht van de Franse doorbraak bij Lobith de stad in oproer had gebracht. Hoe we de Plompetoren bestormden om met de schutters uit te kunnen kijken naar het oosten vanwaar het prinsenleger moest verschijnen. Toen had de romantiek van de oorlog ons nog stevig in zijn greep. We dachten in termen van: Utrecht verdedigen tot de laatste steen. We hadden visioenen van vliegende vanen, stampende laarzen, paardengetrappel, glimmende knopen, een musket in je handen, pluimen op je hoed, een bandelier over je borst. Glorie, zegepraal, heldendom! Je leven op het spel zetten voor het voortbestaan van een vrije Republiek... Alles even heldhaftig, zoals de schoolboekjes het ons hadden geleerd.

De werkelijkheid zag er anders uit. Die was niet opwindend, niet glorierijk en zeker niet avontuurlijk. De werkelijkheid bestond uit werken, schattingen opgelegd krijgen die dwongen tot uiterste zuinigheid, de stad zien verloederen. Het grootste avontuur dat een Utrechtse burger kon overkomen was een stukje zeep bemachtigen, een ons zout losbranden bij de grutter, vijftig turven veroveren boven het toegestane aantal... De werkelijkheid bestond uit stiekem bomen rooien om brandstof voor de haard te hebben, soldaatjes pesten, illegale blaadjes drukken met de kans gehangen te worden. De werkelijkheid was grauw, alledaags, vervelend, moeizaam en gevaarlijk - zónder heldendom. Nee, bij het woord oorlog had ik me iets anders voorgesteld, niet deze toenemende armoede, de zich opstapelende zorgen, de eentonigheid van de onderdrukking. Op donkergrijze voeten sloop de verarming door de straten, vervuilde de pleinen, raakte alles en iedereen aan met haar akelige toverstaf. En het einde was er niet van te zien. Het staatse leger achter de waterlinie, het Franse leger ervoor konden nóg wel zes jaar tegenover elkaar blijven liggen.

Was het die uitzichtloosheid die de prins ertoe had gebracht met het gros van zijn leger naar Brabant te trekken? Hij moest daar een strategische bedoeling mee hebben, want hoe had hij het anders in zijn hoofd kunnen halen in hartje winter zo’n veldtocht te ondernemen en zijn soldaten weg te halen bij een waterlinie die gevaar liep te bevriezen!

‘De prins van Oranje belegert Charleroi,’ had Lina gehoord van de bij ons ingekwartierde Zwitsers. Mooi, Charleroi was een grote Franse voorraadplaats, onze stadhouder wist dus kennelijk wal hij deed. Maar toch...

13. SPANNENDE DAGEN

De dag na Kerstmis kregen we weer eens bevel allemaal thuis te blijven.

De poorten gingen dicht; over alle pleinen schalden de trompetten, draafden de paarden van de dragonders, rolden krakende wagens met leeftocht en munitie. Regiment na regiment verliet de stad. Uit zolderramen en vanaf de daken keek de burgerij hen na, beseffend wat er ging gebeuren. Ook Lina kon niet naar haar werk gaan. Maar omdat het vaker voorkwam dat bij troepenverplaatsing de burgerij binnen moest blijven, nam ze altijd werk mee naar huis. Daar zat ze in een warm hoekje van de keuken te borduren; zo derfde ze geen loon. Ze wist hoe belangrijk haar inkomsten voor ons waren geworden.

Ik ging naar de zolder, wrikte het venster open, dat vol ijsbloemen zat, en keek naar de regimenten die in de richting van de Catharijnepoort over de Bakkersbrug marcheerden. Plotseling stond Lina achter mij. Ze had haar werk even in de steek gelaten om het ook te kunnen zien. Ik sloeg haastig een deken om haar tengere schouders. Op de zolder was het bitter koud.

‘Ik hoop dat ze straks met hun hele leger door het ijs zakken,’ zei ze fel. ‘Ze zeggen dat het ijs van de waterlinie nog erg onbetrouwbaar is en lang niet zo dik als hier op de grachten. De Hollanders hebben er zeker iets op gevonden om het water in beweging te houden.’

‘Ja, dat is niet zo moeilijk,’ antwoordde ik. ‘Ze hoeven niet anders te doen dan sluizen open en dicht draaien. We moeten er maar op vertrouwen dat de Hollandse ingenieurs op de vorst voorbereid waren en hun maatregelen hebben getroffen.’

Lina glimlachte.

‘Merkwaardig volk zijn jullie. Jullie weten alles van water af.’

‘We hebben er ook zoveel van,’ zei ik. ‘Langs de kust, in het binnenland, water overal! Eeuwen en eeuwen achtereen heeft dat water ons gevoed en beschermd; tegelijkertijd was het onze vijand en soms een dodelijke dreiging. Van iets wat én vriend én vijand is, maak je studie, dat probeer je te temmen, in je voordeel te gebruiken. Alle oorlogvoerende volken hebben het vuur gebruikt om hun vijanden te vernietigen; wij hanteren het water als wapen. Als we niets anders meer hebben, laden we onze musketten met ijspegels en doorzeven we daarmee de Fransen!’

Lina lachte.

‘Idioot! Maar lieve hemel, Hans, ik geloof dat jullie ertoe in staat zijn.’ Het was wel leuk om als kinderen te fantaseren over met ijs schietende infanteristen, maar de koude die ons door het open venster tegemoet stroomde deed ons meteen beseffen dat je met sprookjes geen oorlog wint.

Huiverend sloot Lina het raam.

‘Zou de prins nog op tijd komen?’ vroeg ze, opeens angstig. Dezelfde koude die ons teisterde had ook de grond voor Charleroi doen verstijven. Blijkbaar had de stadhouder toen ingezien dat zijn winterveldtocht onmogelijk was en we hadden gehoord dat hij bezig was terug te keren naar Holland. Als hij nu maar opschoot en tijdig arriveerde om de Franse aanval af te slaan! Charleroi lag ver weg. Hoe snel kon een leger vooruitkomen over besneeuwde hardbevroren wegen?

Lina trok de deken dichter om zich heen, sloeg een kruis.

‘O lieve Heer,’ prevelde ze, ‘maak toch dat het gaat dooien.’ Ik moest altijd grinniken om die schietgebedjes van haar. Ditmaal stemde ik er van harte mee in. Voor het eerst van mijn leven haatte ik de vorstkou.

Vroeger was het heerlijk geweest als het vroor. Dan schaatsten we met een lange sliert jongens en meisjes over de stadsgrachten achter rinkelende arrensleden aan. Met een blauwe tintelende lucht boven ons hoofd, wetend dat thuis een lustig vuurtje brandde en hete anijsmelk op ons wachtte. Of we maakten lange tochten over sloten en vaarten, tot aan Jaarsveld toe, dronken hete melk bij een boer, hielden wedstrijden. Waarom voerden mensen eigenlijk oorlog? Niets was toch zo verrukkelijk als vrede, of zo plezierig als in volle vrijheid genieten van alles wat het jaar te bieden heeft. Nu lag zelfs over het kerstfeest een druk die alle vrolijkheid verstikte. Het was deze nacht mijn beurt om in de geheime drukkerij onder de Pieterskerk te helpen. Het was er een ideale nacht voor, want de Fransen hadden alle paarden uit de oude kloostergang weggehaald en er werd nu geen wacht gehouden. Tegen twaalf uur sloop ik dik ingepakt door de stille witte stad. Geen militair liet zich zien. De soldaten waren óf met Den Duuk naar de verijsde waterlinie getrokken, óf ze zaten zich bij de vuren in hun wachthuizen te warmen. Ze rekenden erop dat met deze vorst geen burger het in zijn hoofd zou halen de avondklok te overtreden. Ik voelde mijn neus en wangen verstijven. Het was zó koud dat elk geluid tienmaal versterkt leek te worden. Als ik op een stuk hardbevroren sneeuw trapte, kraakte dat onder mijn voeten als een geweerschot. Maar het was dringend noodzakelijk dat we juist nu een nieuw pamfletje drukten om de moed erin te houden - het voortbestaan van de Republiek hing aan een zijden draadje. Juist nu, nu de burgerij wist dat Luxembourg op het oorlogspad was en iedereen zich afvroeg of de verzwakte, versteende waterlinie deze aanval wel zou kunnen afslaan. De mensen moesten weten dat de prins van Oranje zich haastte om terug te keren om het gevaar af te wenden. Gouverneur Stouppa had andermaal een plakkaat uitgevaardigd waarbij het streng verboden werd bomen in de stad te rooien. Toch hoorde ik in de verte nog het geluid van een zaag. De clandestiene houtroof ging door. Allicht! Wie zijn kinderen hoorde huilen van de kou terwijl hij geen geld had om de dure turven te kopen, maalde niet om de dreiging van duizend gulden boete; die ging er in het holst van de nacht toch op uit. Alleen de doodstraf had de Utrechters er misschien van kunnen weerhouden zich aan de stadsbomen te vergrijpen, maar zover wilde Stouppa niet gaan. In de grond van de zaak was hij een beste kerel. Het waren Den Duuk en intendant Robbert die het ons voortdurend moeilijk maakten.

De hertog van Luxembourg was bang voor oproer in de stad. Hij had allang ontdekt dat de burgerij niet zo volgzaam was als de vroedschap hem wilde wijsmaken. Zelfs de zesduizend katholieken waren niet blij met de Franse overheersing, al had de bezetter hen in alle vroegere rechten hersteld en hun de Domkerk teruggegeven. Zo slecht hadden ze het onder een calvinistisch maar verdraagzaam bewind niet gehad. In hun schuilkerken werden ze met rust gelaten, als ingezetenen van de stad werden ze gerespecteerd. De geheime drukkersorganisatie speelde hun evengoed de illegale krantjes in handen en misschien was het daaraan te danken dat ze op de onmogelijkste tijden hun processies hielden, meestal op een dag dat de Franse soldaten weer eens bijeengetrommeld werden voor een nieuwe strooptocht, zodat het snel formeren van de troepen door de verstopte straten mooi in het honderd liep. Zo hadden ze ook een keer geweigerd mee te werken aan de versterking van de wallen, omdat ze die dag zo nodig de naamdag van een of andere obscure heilige moesten vieren. Nee, bisschop Neer cassel mocht preken en donderen wat hij wilde, de Utrechtse katholieken lieten zich weinig aan hem gelegen liggen. Ze vonden hem een overloper, een verrader, en lieten hem links liggen.

De calvinisten, die intussen ontdekt hadden dat hun door kolonel Stouppa niets in de weg werd gelegd bij het nakomen van hun godsdienstplichten, hadden een andere manier uitgevonden om dwars te liggen: zij gebruikten hun ‘gewetensnood’ voor alles en nog wat. Over elke vervelende maatregel van de bezetter moesten ze eerst uitgebreid vergaderen met hun predikanten, hun kwartierhoplieden en de kerkenraad. Konden ze dat wel tegenover hun ‘principes’ verantwoorden? Ze maakten er een spelletje van, brachten zowel Stouppa als Luxembourg met hun uitgestreken smoelen en zwaarwichtige vertogen tot wanhoop. Aan alle kanten pleegde de stad lijdelijk verzet. Nooit was een bestelling op tijd klaar. Niemand verstond meer een woord Frans. En wat de plakkaten betreft: soms leek het wel of heel Utrecht analfabeet was en die dingen niet kon lezen, laat staan begrijpen...

Het Pieterskerkhof lag verlaten in het maanlicht, de sneeuw glinsterde. Met verstijfde handen klopte ik op het zijdeurtje. De koster deed onmiddellijk open.

‘Zachtjes,’ siste hij, totaal overbodig, want we deden alles altijd even stil. We daalden de stenen trap af naar de crypte. Achter de schijnwand was Kobus van Zegveld al aan het werk bij kaarslicht. Hij begroette me zwijgend en met een enkele hoofdknik. Zijn gezicht stond ernstig, maar dat betekende niet veel. Hij keek altijd ernstig.

‘Wat is er eigenlijk nog meer voor nieuws, behalve dat de prins op de terugweg is?’ vroeg ik zacht. Want omdat ik de hele dag binnen had gezeten en het vertrek van Luxembourgs troepen alleen uit het zolderraam had kunnen gadeslaan, wist ik van niets.

De koster gaf antwoord.

‘Onze predikant, die vanmiddag bij een stervende werd geroepen, heeft op de terugweg een voerman gesproken die met een lading hout voor de Fransen de Weertpoort was binnengekomen en Luxembourgs leger langs heeft zien trekken,’ vertelde hij. ‘Die voerman heeft hen in westelijke richting zien gaan, op Woerden aan. Lopend of te paard, en zonder kanonnen.’

‘Ja maar...’

‘Ik wed dat het geschut nog steeds bij ons op de wallen staat. Den-Duuk durft de zware stukken blijkbaar niet mee te nemen uit angst dat ze ermee door het ijs zullen zakken.’

‘Als de Fransen zonder kanonnen een doorbraak proberen te forceren maakt het staatse leger nog een kans,’ viel Kobus in. ‘Maar dat ze richting Woerden gaan bevalt me niet. Juist daar is de waterlinie het smalst.’

‘Maar ook het gevaarlijkst,’ zei de koster bemoedigend. ‘Om eroverheen te lopen, bedoel ik. Ik heb mensen gesproken die me vertelden dat het ijs achter Woerden eidun is, omdat de Hollandse soldaten het water voortdurend aan het stromen hebben gehouden en de sluizen door middel van grote vuren openhielden.’

Ik huiverde. Vergeleken met de temperatuur buiten was het in de crypte niet zo koud, ofschoon er geen vuur brandde. En daarom rilde ik ook niet. Het was iets anders.

We togen aan het werk, terwijl Kobus zachtjes tegen me praatte. ‘Ik moet steeds maar denken aan die jongens van de waterlinie, die nu op wacht staan en over het ijs de Fransen zien naderen,’ prevelde hij.

‘Ja,’ antwoordde ik beklemd, denkend aan Joris. Waar was het sinjoorke? Meegetrokken met de prins naar Charleroi, of achtergebleven bij de bevroren moerassen met de verraderlijke wakken, de verijsde uitleggers, de ondergesneeuwde wachtposten tussen het riet? Hoe dan ook, hij zou het slecht hebben!

Ik klampte me vast aan het feit dat Den Duuk geen kanonnen had durven meenemen. Ik sprak het nogmaals hardop uit, maar Kobus schudde ernstig het hoofd.

‘Weet je,’ zei hij, ‘in een oorlog gaat nooit iets zoals je het zou wensen. Oorlog wordt gevoerd door mensen en die maken fouten omdat het maar mensen zijn. Aan beide kanten doen ze het voortdurend glad verkeerd. De beste veldheer is hij die gebruik weet te maken van de fouten van zijn tegenstanders. Maar voor de rest is het één opeenvolging van blunders, verkeerde berekeningen, toevallige samenlopen van omstandigheden, geknoei en gissingen.’ Ik zweeg, nog steeds denkend aan het sinjoorke. In mijn verbeelding zag ik hem ploeteren door bergen sneeuw, met bevroren vingers een musket hanterend, vloekend op al die koningen die zo nodig oorlog moesten voeren en het dan door arme drommels lieten uitvechten.

Lina bracht de illegale blaadjes niet meer rond; ze had er geen tijd voor. Meestal deden de koster en zijn kinderen het, soms hielp ik er ook nog hij.

Die ochtend ging ik gewoon naar de schilderlessen bij meester Saftleven, wiens atelierramen uitkeken op de Pieterskerk. Ik tekende de naargeestige kale bomen op het plein, en de beide torens van de kerk die erbovenuit staken. Ik bezit die tekening nog altijd en de sfeer van onderdrukking, dreiging en angst die ons destijds beheerste, straalt er nog steeds van af. Meester Saftleven was redelijk tevreden over mijn prestatie, al wees hij streng op de fouten die ik in het perspectief had gemaakt en mopperde hij over de droefgeestigheid van het geheel. ‘En dat terwijl er zo’n stralende zon boven staat, de schaduwen zo prachtig uitkomen op de vastgestampte sneeuw. Het geheel zou moeten tintelen van leven!’ riep hij uit. Maar hij zag alleen de schoonheid van de winterdag, niet de kille armoede van de volksbuurten of de verschrikking van een bevroren waterlinie die mij voortdurend voor ogen zweefde.

Ik deed geen moeite het hem uit te leggen en ging in de namiddag naar huis. Ik wilde vroeg naar bed gaan, want ik tolde van de slaap. Sinds we inkwartiering hadden gekregen sliepen we allemaal op zolder: de vrouwen achter een gordijn aan de achterzijde, vader en ik aan de voorzijde, naast de wastobbe, de lakenpers en de kisten met zomergoed. Het venster, ondoorzichtig van de ijsbloemen, liet weinig licht door. Veel maakte het niet uit; we stonden voor zonsopgang op en gingen na zonsondergang slapen - donker was het er altijd. En koud. Ofschoon de Zwitserse gardisten die bij ons lagen ingekwartierd, ons weinig hinder bezorgden, vervloekten we ze in stilte: ze hadden de hele behaaglijke middenverdieping in beslag genomen, sliepen in onze warme bedsteden, ontvingen hun vrienden en vriendinnetjes bij onze haard. De twee beddenpannen die we bezaten gebruikten de vrouwen. Wij, stoere mannen, moesten er maar tegen kunnen dat het tochtte onder het zoldervenster door. Ondanks het ongemak vond kleine Berthe het wel leuk op zolder te moeten slapen. Kleine kinderen vinden alles prachtig wat een beetje anders is dan gewoon.

Toch hadden we geluk gehad met ‘onze’ gardisten. Als je hoorde wat ingekwartierde soldaten soms in andere woningen uithaalden! Seppl en Anders vielen wel mee. Ze negeerden Moeie Neele omdat ze oud was, ze zagen alleen Elisabeth en ze hadden diep respect voor haar. Ten eerste omdat ze hun taal sprak en hen niet als vijanden behandelde, ten tweede omdat ze met haar zachte charme nu eenmaal elke man om de vinger kon winden. Ik had gezien hoeveel invloed ze op vader had. De twee Zwitsers, veel jonger nog, durfden nooit een grote mond tegen haar op te zetten en als zij iets zwaars te versjouwen had, hoefde ze maar te roepen en ze stonden voor haar klaar.

De dagen verstreken in uiterste spanning. Wat deed het leger van Luxembourg? Van een voerman hoorden we dat de Fransen het niet hadden gewaagd een aanval te doen in de richting van Nieuwerbrug maar waren afgebogen naar het noorden, waar het ijs sterker was, de kant van Zwammerdam uit.

En toen versliep ik mij.

Hoe het kwam, weet ik niet. Misschien omdat ik nogal eens slaap tekort kwam, of omdat ik de vorige middag uren met hout had lopen slepen, opgekocht van een losse arbeider, die het wel ergens gestolen moést hebben. Maar het was geen winter om snel last van je geweten te krijgen; je vroeg niet waar de dingen vandaan kwamen die je zo bitter hard nodig had. Wie zich nauwgezet aan de Franse verordeningen hield leed honger, kou en ontbering.

Toen ik ontwaakte waren de anderen al allemaal opgestaan. Waarom had niemand mij geroepen? Het werd al licht! Ik wurmde me onder de vracht dekens en mantels uit en begon me snel aan te kleden. Ik keek op, er was iets veranderd, maar wat? Opeens zag ik het. De dikke laag ijsbloemen op het venster was doorzichtig geworden. Verbaasd liet ik mijn vingers over het glas glijden. Er zat nog ijs op maar het was helder geworden, en op de vensterbank lag een plasje water. Het dooide!

Wild vloog ik de trap af en viel de keuken binnen.

‘Moeie Neele, het dooit!’ gilde ik. De oude vrouw, bezig met de ochtendpap, knikte bedaard. Ik vloog de tweede trap af, de drukkerij in, waar niemand was, toen naar de winkel waar vader in de deuropening stond. Ik duwde hem wild opzij en stond op de gracht. De vuile sneeuw sopte onder mijn voeten, het ijs langs de werven had een donkere tint gekregen, overal om mij heen drupte en lekte het. De smeltende sneeuw begon van de daken te glijden en viel met doffe ploffen op straat. De stammen van de bomen glommen vochtig. Ik keek omhoog en zag een grauwe lucht. O, ging het maar warm water regenen!

Boven de druipende huizen brak de grijze ochtend aan. Ik voelde dat de stad sidderde van geruchten. Een werkman holde me voorbij, roepend dat het hele Franse leger door het ijs was gezakt, maar dat zou wel een wensdroom zijn. Ik ademde diep de vochtige lucht in, alsof ik de lente al kon ruiken. Capping, de korenkoper die drie huizen verder woonde, kwam aanlopen en vertelde dat de Franse doorbraak gelukt was, dat Luxembourg al in Bodegraven stond. En de prins was nog niet terug met zijn leger! Anderen spraken het verhaal tegen. Een jonge vent riep over de Bakkersbrug: ‘Niets aan de hand, aan de waterlinie liggen tienduizend zeesoldaten, van de vloot gehaald. Daar komen de Fransozen nooit langs.’

Zo bleef de grote onzekerheid bestaan. Was Den Duuk nu wel of niet geslaagd in zijn poging Holland te overrompelen?

Het werd weer een van die spannende onzekere dagen waarop de wildste en tegenstrijdigste geruchten je om de oren vlogen en je niet wist of je blij of wanhopig moest zijn.

’s Middags kwam er plotseling bevel van het stadhuis: alle burgers moesten binnen blijven. Niemand mocht in de weg lopen. Wat was er nu weer gebeurd? We snelden naar de zolder, wrikten het nog niet geheel ontdooide venster open en keken neer op de gracht. Op de verlaten straat viel niet veel te zien. Er kwam een compagnie zenuwachtige soldaten voorbij die naar het stadhuiscomplex glibberde, een poosje in het gelid bleef staan op de Plaats en toen weer werd weggestuurd. Loos alarm.

Vader bikte het ijs van de vensterbank en sloot het venster weer. 'We moeten maar afwachten. We zullen het vroeg genoeg te horen krijgen als Luxembourg erin is geslaagd om door te breken. En als het hem niet is gelukt horen we het ook wel.’

Tegen de avond werden alle mannelijke burgers opgetrommeld om met bijlen en hamers het ijs in de gracht te lijf te gaan en de daarin liggende schepen los te hakken. Ook Franse en Zwitserse soldaten hielpen mee. Horen was gehoorzamen. Terwijl vader en ik voor onze woning bijten in het ijs stonden te hakken, vernamen we van een voorbijganger dat de Fransen ook bezig waren de sluizen van Weert en Tolsteeg ijsvrij te maken. Het verstijfde water moest weer kunnen stromen. Waarom? Kennelijk hadden de Fransen opeens de ingevroren schuiten nodig. Maar na een paar uur hard werken werden we weer naar binnen gestuurd. Scheepvaart bleek vooralsnog onmogelijk, ook al dooide het hard. En het water wilde niet stromen: de Vecht lag nog dicht.

De hele volgende dag regende het. Straten en stegen met smeltende sneeuw en opdooi werden onbegaanbaar. Niemand durfde zich meer op het onbetrouwbare ijs van de grachten te wagen, al was de dikke korst nog lang niet gesmolten. Het zou nog dagen duren eer die geheel was verdwenen. Toch moesten we weer een poging doen de schepen los te krijgen; de Fransen wilden ze wegslepen en ergens voor gebruiken. Veel overbodige zweetdruppeltjes werden ervoor vergoten. We wisten allemaal dat het zinloos was; hooguit over een week zou er weer gevaren kunnen worden.

De losgehakte schotsen bonkten tegen de houten kielen. De regen doorweekte alles en iedereen, de in de stad aanwezige Fransen waren zenuwachtig. Silvesteravond brak aan en ondanks de schaarste aan olie bakte Moeie Neele oliebollen, misschien om de dooi te vieren. Want geleidelijk aan was ons duidelijk geworden dat het leger van Den Duuk in moeilijkheden was geraakt door de onverwacht ingevallen dooi. De poging om de schuiten vlot te krijgen was bedoeld om zijn leger zo snel mogelijk naar Utrecht terug te halen. Waar zat dat leger dan?

‘In Bodegraven,’ vertelde een buurman ons achter de hand. Hoe hij dat wist wilde hij niet zeggen. We geloofden hem eerst niet. Bodegraven lag achter Nieuwerbrug, dat wil zeggen: achter die machtige forten die in handen waren van het prinsenleger. Natuurlijk was het mogelijk dat de Fransen er gekomen waren langs een flinke omweg, toen het ijs nog hard was. Maar dan zaten ze in de val. Want tussen Bodegraven en Utrecht bestond maar één begaanbare weg: de dijk langs de Oude Rijn. En die dijk werd bestreken door de kanonnen van Nieuwerbrug!

Terwijl we die avond dicht bijeen in de keuken zaten en van de oliebollen aten, kwam de hertog van Luxembourg weer in Utrecht opduiken, vergezeld van een handjevol hoge officieren. Maar waar was zijn leger?

De Domtoren sloeg twaalf uur. We vielen elkaar om de hals, kusten elkaar hartelijk, wensten elkaar een gelukkig nieuwjaar en mogen de Fransen alsjeblieft gauw vertrekken en moge het je goed gaan Steven, en moge Hans maar opgroeien tot een betrouwbare vakman en moge Moeie Neeles jicht wat minderen... We wensten en kusten en ik vond het héérlijk. Ik geloof dat ik Lina zó lang vasthield dat het zelfs Moeie Neele opviel, maar ze zei er niets van. Het was een uur waarin ik me innig gelukkig voelde.

Op Nieuwjaarsdag regende het nog steeds. Een akelige, alles doordringende drensregen. Van ‘onze’ gardisten hoorden we dat Luxembourg weer in de stad was. Hoe had hij langs de kanonnen van Nieuwerbrug kunnen komen? ‘Gewoon, te paard,’ zeiden de gardisten, verbaasd dat wij zo verbaasd waren.

‘De forten zijn toch in onze handen,’ voegden ze eraan toe op een toon alsof ze ons domme kleine kinderen vonden.

Dus toch! Maar als Den Duuk erin was geslaagd tot Bodegraven door te dringen, waarom was hij dan niet doorgestoten naar Gouda en ’s-Gravenhage? Waarom deden ze dan die vergeefse pogingen zijn leger terug te halen met gevorderde schuiten?

We begrepen er niets meer van. Lina nam het gesprek over en kwam zodoende te weten dat de Fransen over de dijk naar Utrecht terugkwamen. Waarom, dat wisten de gardisten ook niet. Maar wij veronderstelden dat ze werden teruggetrokken omdat de prins van Oranje met grote spoed naderde en Luxembourgs troepen niet toereikend waren om zich verder Holland in te wagen. Maar die dijk! Ik kende de Hollandse dijken wel, ik had er langs de IJssel zelf op gelopen. Kronkelende hoge wegen, ongeplaveid, met kuilen en karrensporen. In de zomer, als de zon scheen en de klei hard was, kon je er met redelijke snelheid over wandelen of rijden. Maar nu! Nu moest zo’n dijk wel onbegaanbaar zijn: één bonk verijsde modder en smeltende sneeuw, elke kuil een diepe plas, elk wagen spoor een miniatuurbeek vol zwart stilstaand water. Wat zouden die Franse soldaten ons klimaat vervloeken!

Drie dagen later zagen we Luxembourgs leger de stad binnenkomen: uitgeput, doorweekt, woedend en ongelukkig. De paarden vermagerd en kreupel. De manschappen tot aan de nek overdekt met modder. Maar wél beladen met buit. We hoorden dat ze Zwammerdam, Zegveld, Overmeer maar vooral Bodegraven hadden geplunderd, dat ze beestachtige wreedheden hadden begaan uit woede over hun mislukte veldtocht. Dat ze, toen er nog ijs lag, door de kanonnen van de staatse forten en uitleggers gedwongen waren geweest vreemde omwegen te maken, dat velen van hen waren omgekomen in wakken, of door het te dunne ijs van vaarten en boezems waren gezakt. Dat ze na een moeizame omtrekkende beweging over het ijs weliswaar Bodegraven hadden kunnen bereiken, maar daar waren vastgelopen door de plotselinge ingevallen dooi. Over de Rijndijk waren ze naar Utrecht teruggekeerd, glibberend en glijdend over de halfgesmolten sneeuw, onder de voortdurende geseling van drensregen en kille windvlagen, terwijl de paarden hun benen braken. En ze moesten terug omdat de prins van Oranje met grote snelheid naderde. Als de forten van Nieuwerbrug niet op dat moment in handen van de Fransen waren geweest...

Maar dat waren ze wel, helaas! De huurling kapitein Painevin, die het bevel had gehad over de vesting Nieuwerbrug, had toen de Fransen Zwammerdam verlieten en richting Bodegraven trokken in allerijl zijn post verlaten en zich met zijn manschappen teruggetrokken op Gouda. Daardoor kwam het dat Luxembourg op oudejaarsdag Nieuwerbrug kon bezetten en zo de veilige terugtocht van zijn leger verzekerde.

Moedertjelief, wat jammer! De kans om Den Duuk met tienduizend man in de pan te hakken was door de lafheid van een huurling verloren gegaan. Als Painevin er niet vandoor was gegaan... Hoe het ook zij: Holland en Zeeland waren nog altijd vrij gebied. Twee weken lang had ook hun voortbestaan aan een zijden draadje gehangen; éven hadden de Fransen een doorbraak weten te forceren. Maar de plotselinge dooi, de nadering van de prins en aanvallen in de flanken hadden de vijand tot de terugtocht gedwongen. Ik dacht aan de polders, die vlakke stukken land die zo onschuldig en kwetsbaar leken, in vredestijd van elk gevaar ontbloot. Toch waren het deze polders, omgetoverd in een ondiepe watervlakte, die een onneembare barrière waren gebleven. We kregen weer moed, we geloofden weer in een bevrijding in de nabije toekomst. Zelfs al was er deze winter niets beslist...

‘Oorlogen brengen ook geen beslissingen,’ mompelde vader, ‘ze brengen alleen ellende.’

En heel Utrecht, doorbuigend onder de last van de bezetting, rillend bij gebrek aan brandstof, in het duister rondtastend bij gebrek aan olie, kon dat beamen.

14. DE HELDENDAAD

Het jaar 1673, met zoveel nieuwe hoop begonnen, kroop langzaam verder. De stad verloederde steeds meer. Het ergste was dat de soldaten die hadden deelgenomen aan de veldtocht van Den Duuk, die Zwammerdam, Zegveld en Bodegraven hadden geplunderd en verwoest en die onnoemelijke wreedheden hadden begaan jegens een weerloze bevolking, dat juist die soldaten moeilijk in de hand té houden waren. Het leek wel alsof ze in Bodegraven het laatste restje fatsoen hadden verloren. Daar hadden ze ongestraft kunnen roven, brandschatten en moorden. Ze hadden zich aan vrouwen en kinderen vergrepen. Ze waren door het dolle heen. Blijkbaar was het plotseling tot hen doorgedrongen dat wij de overwonnenen waren, bezet gebied, overgeleverd aan de genade of ongenade van hun koning. Waarom dan zo’n bevolking sparen, hun bezittingen eerbiedigen, de overwonnenen behoorlijk behandelen? ‘Kanalen, klootjesvolk en kakelende kippen is alles wat je in die zogenaamde rijke Republiek kunt vinden,’ scholden ze.

Ze grepen de kippen en draaiden ze de nek om. Ze vervloekten de kanalen, vaarten, sloten, ondergelopen weilanden en hun eeuwig natte voeten. Ze gingen tekeer tegen het klootjesvolk waarvoor ze zo’n diepe minachting koesterden. Vooral de armere wijken van onze stad hadden vreselijk te lijden onder de terreur en de willekeur van muitende Franse soldaten.

Kolonel Stouppa deed wat hij kon om de discipline te herstellen. Hij moest niets hebben van de toenemende verwildering en deelde harde straffen uit. Toen dragonders op de Oude Gracht een bakkerij overvielen, de bakker en zijn vrouw vermoordden en de winkel leeg stalen, liet hij de kerels onverwijld oppakken en op de Neude terechtstellen. Half Utrecht liep uit om het schouwspel te zien, maar veel hielp het niet.

Gedurende de wintermaanden werkte Lina tot ’s avonds zeven uur op het atelier van Maartje Cornelis. Dan was het al ruim een uur donker en Elisabeth wilde niet dat haar dochter zo laat in de duisternis alleen over straat ging. Ze vroeg mij of ik het meisje na werktijd wilde afhalen en veilig thuisbrengen. Ik moet bekennen dat ik niets liever deed. Dus stond ik avond aan avond met koude voeten voor het huis van Maartje Cornelis in de Lange Nieuwstraat en wachtte op Lina. Soms, als er haast was bij een bestelling, werkte ze wat langer door en dan had ik met haar te doen. Maar meer nog met mezelf. Ik stond kou te lijden; zij was bezig met werk dat haar grote liefde had. Als ze dan eindelijk verscheen, vertelde ze opgetogen over de patronen die ze zelf had ontworpen, over de vele kleuren zijde die ze had gebruikt, en ik kon er niets op antwoorden. Wat wist ik van mode of japonnen? Ik bedacht dat ze de dochter van een zilversmid was en haar vindingrijkheid waarschijnlijk van die vader had meegekregen. Ik zei het al: Lina leek weinig op haar moeder, ze was ten voeten uit het kind van meester Gartenstein uit Augsburg.

Op een avond in februari, toen ik kleumend in de Lange Nieuw straat stond te wachten, kwamen drie jonge burgers voorbij. Pas toen ze in het licht van de fakkel liepen die in de muur van het atelier was gestoken, herkende ik hen. Op hetzelfde moment kregen ze mij in het oog en bleven staan.

‘Als dat Hans Ortelius niet is,’ riep Berendje trouwhartig. ‘Joh, waar heb jij al die tijd gezeten? We zien je nooit meer.’

‘Hij had het te druk met toverkunsten leren,’ zei GerritJan smalend. Krelis begon te lachen.

‘Niks toverkunsten. Hij heeft een meisje en daar wacht hij natuur lijk op. Nietwaar?’

Ik zweeg, ik wilde niets meer met GerritJan te maken hebben. Berend stompte me zacht in de ribben.

‘Is dat waar? Wacht je op een meisje?’ vroeg hij met enig ontzag. Ik keek een andere kant uit. ‘Nou zeg, dan ben je er ook vroeg bij,’ riep hij lachend.

Krelis bekeek het huis waarvoor we stonden. Las het uithangbord dat verlicht werd door de fakkel: ‘In den Blauwen Roos’. Hardop spelde hij de letters en begon toen te lachen.

‘Hij wacht op een blauwe roos en ziet zelf al blauw van de kou. Nou, ik ook. Kom jongens, laten we naar huis gaan. Als het lieve kind straks naar buiten komt, kan Hans ons missen als een zere teen.’

Het had gesneeuwd die middag, te laat op de dag. Nu was het zeer koud en de sneeuw bleef liggen. In het midden van de straat was ze veranderd in bruine modder, langs de stoepen lag ze nog tamelijk ongerept en schitterde in de lichtkring van de straatverlichting.

‘Ik ken dit huis,’ zei GerritJan plotseling. ‘Ze maken er japonnen.’ Hij maakte geen aanstalten om verder te gaan, daarom bleven de beide anderen ook staan. Op dat moment ging de voordeur open; een plas geel licht viel over de stoep. Twaalf, dertien vrouwen kwamen kwetterend naar buiten. Zodra de koude avondlucht hun tegemoet sloeg doken ze diep weg in mantels en omslagdoeken. Sommigen werden afgehaald, anderen bleven in groepjes bij elkaar en haastten zich weg over de gladde straat. Lina was een van de laatsten. Ze gleed op me toe en nam mijn arm.

‘Brrr... weer sneeuw,’ huiverde ze. ‘Houdt het dan nooit op?’

‘Het is de heks,’ riep GerritJan alsof hij verrast was, hoewel hij had kunnen raden op wie ik wachtte. ‘Zien jullie dat?’

Lina nam het niet. Ze wendde haar gezicht naar hem toe, haar ogen flikkerden.

‘Heb jij thuis een spiegel, GerritJan?’ vroeg ze scherp. ‘Dan moet je daar eens in kijken, dan zie je iets moois. Een spitse neus, een spitse kin, daar zit sinjeur de duivel in.’ Het was een oud spreekwoord dat ze hem naar het hoofd wierp en het trof doel. GerritJan was nogal ijdel.

‘Zie je wel dat ze een heks is; ze weet alles van de duivel af,’ ketste hij terug. Maar hij grinnikte erbij. Ik voelde niets voor een ruzie midden op straat. Ongeduldig trok ik Lina mee in de richting van de Pauluspoort, die de Lange Nieuwstraat aan het einde afsloot en toegang gaf tot de Korte Nieuwstraat. Eens had daar een grote abdij gestaan, de Sint-Paulus. Die was sinds jaar en dag in onbruik en grotendeels afgebroken. De Pauluspoort was er nog een restant van. Als je onder de poort door ging en de Korte Nieuwstraat uitliep, kwam je op het Domplein.

GerritJan hield ons tegen.

‘Waarom zo’n haast?’ vroeg hij. ‘Jullie zijn toch niet bang van mij?’ Lina spuwde vuur. O hemeltje, dacht ik benauwd, straks gééft ze hem toch zijn vet... Ik hoefde niet lang te wachten. Ze stond stil onder de volgende fakkel, haar donkere ogen vlamden.

‘Zou ik bang zijn voor een verrader?’ siste ze. ‘De hielenlikker die mij vrees kan aanjagen moet nog geboren worden, GerritJan. Laat me met rust, of ik kom je een keer opzoeken in die brouwerij van jullie. Dan pak ik je in je kraag en verzuip je in je eigen bierton.’ ‘Wat ziet ze er lief uit als ze kwaad wordt, hè?’ grinnikte GerritJan, in het minst niet beledigd. En hij had gelijk: een boze Lina was een prachtig gezicht. Dan fonkelden haar ogen, het bloed vloog naar haar wangen, haar tandjes blikkerden en haar kin kwam naar voren. ‘Laat ons met rust,’ snauwde ik.

Ik probeerde Lina mee te trekken. Berendje deed al een stap opzij. Maar GerritJan week niet.

‘Geef mij eens een kus, liefje,’ zei hij. ‘Je hoeft ze niet allemaal voor Hans te bewaren. Die heeft inkt in zijn aderen in plaats van rood bloed.’

‘Raak me niet aan,’ grauwde Lina.

Berendje stond ongerust aan GerritJans arm te trekken.

‘Toe nou, laat die twee toch gaan. Ze hebben het ook koud, net als wij. En het is gemeen om iemand voor heks uit te schelden.’ ‘Weet ik, maar zij vindt het niet erg,’ antwoordde GerritJan, nog altijd onbeweeglijk voor ons staand. ‘Ze weet dat ze toveren kan. Kijk maar, ze heeft Hans in haar macht. Ons ziet hij nauwelijks meer, hij ziet alleen dat knappe heksje.’

Lachend sprong hij opzij toen ik hem tegen de borst stompte. Ik verloor bijna mijn evenwicht.

En toen gebéurde het.

Op dat moment kwamen twee dragonders dronken en zingend door de Pauluspoort. Ze stonden zo wankel op de benen dat ze elkaar moesten vasthouden. Ze zagen ons bij het licht van de fakkels. Of misschien zagen ze alleen een meisje. Zwaaiend kwamen ze op ons af. Ze duwden Berend en Krelis opzij, grepen Lina beet en riepen haar iets onverstaanbaars toe.

‘Laat me los,’ riep Lina, bij ongeluk in het Duits.

Een van de soldaten probeerde haar te kussen. Lina aarzelde niet. Ze rukte zich los, nam de rokken bijeen, tilde haar been op en schopte de kerel in de onderbuik. Kreunend sloeg hij dubbel, gleed uit in de sneeuw en lag toen languit op straat, niet in staat overeind te komen.

‘Pardieu,’ hoorde ik de ander vloeken. Opeens zag ik zijn sabel flitsen, zijn tanden blikkeren; ik hoorde de angstkreet van Lina... Maar toen stond GerritJan al tussen het wapen en het meisje en ving de klap op met zijn arm. Krelis en Berend renden weg. GerritJan zakte ineen en bleef bloedend voor onze voeten liggen. De dronken dragonder keek verbaasd op hem neer, de druipende sabel nog in de hand. Achter ons ging een deur open, harde stemmen sloegen tegen de gevels. Ik trok Lina tegen mij aan, niet wetend wat ik moest beginnen. De sneeuw onder GerritJan kleurde rood, de vlek breid de zich snel uit. Opeens stonden er drie gardisten bij ons, die de dronken dragonder met zijn sabel beetpakten en wegsleurden. Een andere gardist hielp de gevallen dragonder op de benen. De kerel zag groen en gaf over. Lina moest hem met de punt van haar schoen op de gevoeligste plek van zijn lichaam geraakt hebben.

Wij knielden neer bij GerritJan, samen met een paar mannen en vrouwen die uit de huizen waren gekomen.

‘Een chirurgijn!’ riep iemand. ‘Haal onmiddellijk een chirurgijn!’ Verdwaasd keek ik toe hoe GerritJan een woning werd binnengedragen terwijl een jongeman wegrende om de barbier te gaan halen. De Zwitserse gardisten stonden met de twee dronken dragonders tussen zich in tegen Lina te praten en ze antwoordde mat, in het Duits.

Toen moesten we met ons allen mee naar het wachthuis op het Domplein. Een van de burgers uit de Lange Nieuwstraat ging mee. Hij was ooggetuige geweest van het incident, verklaarde hij. Hij had stemmen gehoord op straat, uit zijn venster naar buiten gekeken en nog juist gezien hoe twee dronken soldaten zich aan een onschuldig meisje wilden vergrijpen, maar ze werd dapper door haar ‘broers’ verdedigd. Eén van die broers werd daarbij ernstig gewond omdat de dragonder zich niet had ontzien om zijn sabel tegen een ongewapende burgerjongen te trekken...

In kleuren en geuren - en in het Frans, het was een ontwikkeld man - vertelde hij dit verhaal aan de wachtcommandant op het Domplein. Lina en ik stonden er ijverig bij te knikken. Lina was flink overstuur. Een scheur in haar rok leverde het bewijs dat de dragonders inderdaad handtastelijk waren geworden. De Franse wachtcommandant prees ‘haar broers’ als flinke jongens die met gevaar voor eigen leven de eer van hun ‘zuster’ hadden verdedigd en liet de twee dragonders opsluiten. Hij schreef alles op en beloofde rapport te zullen uitbrengen bij kolonel Stouppa. De dronken soldaten zouden zwaar gestraft worden. Daarna konden we gaan.

Maar eerst keerden we terug naar de Lange Nieuwstraat om te horen hoe het met GerritJan was. Het bleek met zijn verwonding nogal mee te vallen; de sabelhouw had zijn linkerbovenarm opengelegd, hij had veel bloed verloren en misschien zou hij voor de rest van zijn leven een stijve arm houden. Direct levensgevaar bestond er niet. De chirurgijn had hem verbonden en op een slede naar de brouwerij laten brengen. We dankten de mensen die zich over GerritJan hadden ontfermd en toen konden we eindelijk zelf ook naar huis.

Zwijgend en koud liepen we zij aan zij, nog te beduusd om er zinnig over te kunnen praten. Het was al laat geworden, bijna negen uur. Elisabeth zou niet weten waar we zo lang bleven.

‘Ik begrijp het niet,’ zei Lina eindelijk zacht. ‘Ik had toch ruzie met die jongen. Ik mag hem niet en dat heb ik hem duidelijk genoeg gemaakt. En onmiddellijk daarna redt hij mij het leven. En hoe! Zodra hij die sabel zag sprong hij ertussen en ving de houw op. Voor zoiets moet je toch wel moed hebben.’

Ik knikte. En ik schaamde me. Want ook ik had het staal zien flikkeren, beseft dat de houw voor Lina bestemd was en net als zij was ik verlamd van schrik geweest. GerritJan niet. Die handelde bliksemsnel, het had hem zijn leven kunnen kosten. Wat bezielde hem om zich voor die sabel te werpen, en het meisje te redden dat in zijn ogen niets dan een jonge heks was? Was hij dan toch een held? Toch onze beste vriend?

Maar een paar maanden geleden had hij ons verraden! Om zichzelf vrij te pleiten had hij de naam van vader genoemd... Nee, ik kon er niet meer uit wijs worden.

Thuis waren ze vreselijk opgelucht toen we gezond en wel, zij het behoorlijk ontdaan, binnenstapten. Elisabeth was dodelijk ongerust geweest. Met horten en stoten kwam ons verhaal eruit; vader gromde kwaad, Moeie Neele schudde verbaasd het hoofd.

‘Ik hoop dat kolonel Stouppa zulke soldaten, die midden op straat de burgers lastigvallen, zwaar laat straffen,’ zei ze fel.

‘Die ene heeft in elk geval zijn portie al beet,’ antwoordde ik, ondanks alles even grinnikend. ‘Lina gaf hem een schop dat hij de hemel voor een viool en de aarde voor een strijkstok aanzag. Zijn gezicht was nog steeds groen toen we in het wachtlokaal arriveerden. Hij kon bijna niet lopen.’

Elisabeth zei niet veel. Ze keek van Lina naar mij, toen weer naar Lina. Las ik een stil verwijt in haar ogen? Haar dochtertje leefde nog, al had het geen haar gescheeld of ze lag doodgestoken in de sneeuw van de Lange Nieuwstraat. En ik, uitgestuurd om haar veilig naar huis te begeleiden, had niets gedaan om haar te beschermen. Dat had een ander gedaan, de jongen die ons verraden had. Ik geloof dat Elisabeth er even weinig van begreep als ik. Ik voelde me diep ongelukkig.

15. DE LACHENDE LENTE

Voor GerritJan kon ik maar één ding doen om hem mijn dankbaarheid te bewijzen. Ik stelde een berichtje op over de schandalige handelwijze van Franse soldaten die midden op straat vrouwen lastigvielen, onschuldige burgers verwondden en zich in het algemeen gedroegen als barbaren. Dat berichtje speelde ik Kobus van Zegveld in handen.

‘Zorg dat het gedrukt en verspreid wordt,’ zei ik kort. ‘Elk woord ervan is waarheid.’

Omdat er weinig ander nieuws te melden viel, deed hij het. Het had een merkwaardig effect. Terwijl GerritJan langzaam herstelde van zijn verwonding, las de burgerij over deze nieuwe schelmenstreek van de bezetters en begon te morren. Al had men dan in juli 1672 de wapens moeten inleveren, opeens kwamen overal en nergens vandaan de dolken, knuppels, zelfs pistolen te voorschijn. O, ze werden niet openlijk gedragen. Maar men gebruikte ze als het nodig was. Dicht bij de Wittevrouwenpoort werd een musketier doodgeschoten door een verontwaardigde huisvader. In de nauwe straatjes van het Zwarte-Knechtenkwartier durfde al spoedig geen dragonder zich meer te vertonen, want de burgers liepen er wacht te houden met lange einden hout in de knuisten en messen onder hun kleren. Opnieuw liet kolonel Stouppa plakkaten aanplakken waarin wapenbezit werd verboden, op straffe van ophanging. In alle kwartieren werd huiszoeking gedaan en wee de burger bij wie nog een degen of pistool werd aangetroffen. Maar langzamerhand had elke inwoner wel gezorgd voor een geheime bergplaats en er werden weinig wapens gevonden. Trouwens, wat was een wapen? Waren de rechte stukken hout, soms met spijkers in het uiteinde, die naast de haard lagen, wapens? Die lagen daar om te drogen en straks verstookt te worden, beweerden de huisvrouwen. Niemand kon het tegendeel bewijzen. In de eerstvolgende weken werden heel wat gewonde soldaten de wachthuizen binnengebracht; die waren weer eens in dronken toestand een burger tegen het lijf gelopen, hadden zich misdragen om dan tot de ontdekking te komen dat die burger het niet langer nam maar zich pittig verdedigde.

Kortom: de Utrechters toonden dat ze het recht in eigen hand konden nemen wanneer de overheid tekortschoot. Stouppa kon dat natuurlijk niet dulden, het was zijn eer te na. Hij liet zijn Zwitserse garde dag en nacht in de straten van Utrecht patrouilleren en elke lastige soldaat meteen oppikken. Luxembourg liet de moeilijke dragonders aflossen door troepen uit Amersfoort en stuurde de rauwdouwers voor straf naar stellingen bij de waterlinie, waar ze vergeefs mochten stormlopen op forten en uitleggers. Zo werd het in de stad een stuk veiliger en kregen de burgers eindelijk de bescherming waarop ze recht hadden.

De drukpers had andermaal haar grote macht bewezen.

Veel gebeurde er niet die winter. Aan de grenzen van de waterlinie werd soms kort maar hevig gevochten. Dan ging er weer een dorp in vlammen op, een boerderij werd geplunderd en verwoest, de volgende dag kwamen een aantal staatse krijgsgevangenen, gewon den en zieken op platte karren de stad binnen. Veel gevangenen maakten de Fransen niet. Daarentegen verloren ze zelf veel man schappen in de soppige polders en moeraslanden. In de polders van de waterlinie stond het water slechts een halve meter hoog; het was onbevaarbaar maar léék doorwaadbaar. Niets was minder waar, ontdekten de Fransen die het probeerden. De ondergelopen weilanden waren doorsneden met diepe sloten en vaarten; die zag je pas als je erin stapte en kopje-onder ging. Ach, die Franse soldaten... In de winter van 1673 haatten wij ze en we bekeken ze als iets wat uit de hel was komen kruipen toen de duivel lag te slapen en even niet oplette. Toch waren het ook maar gewone jongens, dikwijls van het boerenland, opgecommandeerd om de machtsdroom van koning Lodewijk tot werkelijkheid te maken. Ver van huis, in een land dat uit niets dan moerassen leek te bestaan, doorsneden met vaarten, kanalen, sloten en water, water overal, met als enige doorgangswegen de, modderige dijkjes, moeten ze vaak ziek van heimwee zijn geweest. Ze waren bang voor al dat watèr. Ze konden niet begrijpen dat Hollanders zich tussen die glinsterende oppervlakken, rietpollen en eendenkooien gelukkig konden voelen. Wij, de overwonnenen, meenden dat we het moeilijk hadden in die eerste harde maanden van 1673. Maar hoe waren zij eraan toe? Hun uitspattingen waren te verontschuldigen: hun adellijke commandanten namen het er immers ook van?

Toch leden we niet in hoofdzaak onder de vele ongemakken die de bezetting voor ons meebracht. Ons grootste kruis was de eeuwige eis van intendant Robbert om geld en nog meer geld. De ene schatting volgde op de andere en er viel niet aan te ontkomen. Maar een mens is geen puthaak, hij kan niet altijd kromliggen. Na de lange gelukkige jaren van welvaart voelde de stad Utrecht er niets voor zich tot op het hemd te laten uitkleden. Iedere burger hield zich armer dan hij was, bewees met vervalste rekeningen in de hand dat hij het hele jaar nog niets had verdiend: niet aan de handel, niet aan zijn ambacht, zelfs niet aan de leveranties voor het Franse leger. Onder de barse ogen van intendant Robbert stonden ze te liegen dat het rookte boven hun hoofden en de belastinggaarder geloofde het maar half. Toch verlaagde hij zijn eisen dan weer enigszins en beloofde hij de geplaagde huisvaders dat hij het geld daar zou halen waar het was: bij de patriciërs. De armen werden vrijgesteld van haardgeld en inkomstenbelasting; de schatrijke regenten werden dubbel hard aangepakt. Het was een vreemd soort gerechtigheid die zich in die winter voor onze ogen voltrok. De bezetter kende niet de diepe eerbied die wij altijd hadden gekoesterd voor de hoge heren, voor vroedschap en Statenleden. Robbert rook geld en eiste dat op, zonder mededogen. De patriciërs betaalden zuchtend en blijkbaar uit een onuitputtelijke schatkist. .. Maar als zelfs de toch al uitgemergelde Utrechtse burgerij nog vijftigduizend gulden in de maand kon opbrengen, hoe rijk moest Amsterdam dan wel niet zijn, de stad die in weelde en welstand alles in de Republiek overtrof?

Likkebaardend patrouilleerden de Fransen langs de waterlinie, vergeefs zoekend naar een doorgang, een zwakke plek, hopend toch érgens een doorbraak te kunnen forceren. Maar de prins van Oranje, kort na Nieuwjaar teruggekeerd, stond pal, had zijn leger gereorganiseerd. Keer op keer werden Luxembourgs troepen teruggejaagd door Hollandse kanonnen, door vuurspuwende rietpollen, door bulderende uitleggers, door onschuldig lijkende dijkjes die musketkogels uitbraakten... Het maakte geen verschil meer of het vroor of dooide, sneeuwde of regende; de Fransen kwamen er niet door. De winter leek geen einde te willen nemen, ofschoon de berichten die tot ons doordrongen soms zeer hoopvol waren. Coevorden was door Groningers heroverd. ‘Bommenberend’ was genoodzaakt steeds meer plaatsen en schansen in het noorden van het land te ontruimen. Want net als de Fransen was ook de bisschop van Munster gestoten op een weerstand die hij niet had verwacht en die zijn opmars onherroepelijk tot staan had gebracht.

Soms verbeeldde ik mij onze stad te horen zuchten onder de druk waaronder we leden. Ze zag eruit als een oude vrouw, vol rimpels en littekens. Voortdurend verdwenen er bomen van grachten en pleinen, om hun leven als brandhout in de haarden te eindigen. Uit de arsenalen verdwenen op onverklaarbare wijze wapens, munitie, dekens en zadels. Uit de legerbakkerij bij de Maliebaan verdwenen balen meel, uit de Janskerk karrenvrachten turf, uit de Pieterskerk hele balen hooi... En altijd ’s nachts. Misschien wilden ook de Franse wachtposten wel een extraatje verdienen. Moeizaam sloegen we ons door de zware maanden heen. De armen stookten de vloeren en deuren van hun huurwoningen op. Zij die het wat beter hadden en een eigen huis bewoonden, gingen liever op roof uit en vergrepen zich aan loodsen, verlaten huizen, houten steigertjes. De zwarte handel bloeide. De ganse korte dag zag je mensen met geheimzinnige pakken sjouwen. Als je vroeg waar ze dat vandaan haalden, keken ze schichtig rond, maakten vreemde gebaren en prevelden: ‘Hoor eens, als alles voorbij is word ik wel weer een eerlijk mens.’ Een geweten kon zelfs de steilste calvinist zich in die dagen niet veroorloven.

Aan alles komt een eind, zelfs aan een oorlogswinter. En mét de komst van de lente werden ook de Fransen weer actief Regimenten marcheerden stram door de stad op weg naar de Neude, het Vredenburg of het Paardenveld, waar ze werden geoefend. Kanonnen werden opgepoetst en geolied, de lusthoven van de Maliebaan werden geplunderd, van voorjaarsbloemen en bloeiende struiken ontdaan. Daarvan moesten kransen worden gevlochten. Menige arme vrouw uit ‘De Bloedkuyl’ verdiende er een paar stuivers extra mee. Het was ons allen duidelijk: er waren grote dingen op til. Bereidde Den Duuk een nieuw offensief voor? Maar daarvoor had hij toch geen bloemkransen nodig!

Plotseling wist de hele stad het: de hertog van Luxembourg zou hulp krijgen. De prins van Condé, Lodewijks beste generaal, die bij Lobith gewond was geraakt maar intussen geheel hersteld was, werd erop afgestuurd en moest het opperbevel in Utrecht komen versterken. Lodewijk XIV had groot vertrouwen in Condé. Deze krijgsheer moest nu eindelijk eens afrekenen met die vermaledijde Hollandse waterlinie. Luxembourg kon het niet, dan moest Condé maar laten zien waartoe hij in staat was. Intendant Robbert reisde hem tegemoet en op 1 mei vond de grote intocht plaats. De Fransen maakten er een geweldig spektakel van. Kolonel Stouppa stond bij de Tolsteegpoort op de hoge edelman te wachten en bood hem plechtig de sleutels van de stad aan. De kanonnen op de wallen bulderden een welkom, het was of een koning de stad binnenreed. Maar de vroedschap en de Statenleden lieten zich niet zien. Pas toen Condé zijn intrek had genomen in het huis van de heer Nellestein gingen de regenten op audiëntie om hem hun eerbied te betuigen. En natuurlijk werd de intocht besloten met een grandioos bal. Maartje Cornelis verdiende er weer goed aan.

Condés verblijf in Utrecht duurde niet lang. Een week later ging hij, vergezeld door zijn zoon, de hertog d’Enghien, een inspectiereis maken om het onder water staande land in ogenschouw te nemen. Vier dagen later was hij al terug, kermend van pijn. De prins van Condé was niet jong meer. Het vele water en de kille modder waar hij doorheen had moeten ploeteren, hadden zijn jicht verergerd; wekenlang moest hij het bed houden, bezocht door drie doktoren. Inmiddels nam de prins van Oranje de vesting Nieuwersluis in en begon Breukelen te bombarderen. De geschrokken Fransen stuurden er onmiddellijk troepen heen, maar ze slaagden er niet in de Hollanders te verjagen. Het enige dat ze konden doen was met de meeste spoed Breukelen versterken, opdat Willem III onze stad niet vanuit het noorden kon aanvallen.

We lachten dat de vreugdetranen over onze wangen liepen. Was het werkelijk waar, waren de rollen omgedraaid en was het ónze prins die het initiatief had overgenomen? Het leek er veel op. Successen van het prinsenleger, hoe verheugend ook, betekenden voor ons altijd nieuwe moeilijkheden. Nu Nieuwersluis in handen was van de stadhouder kwam er geen turf meer uit Loosdrecht en hadden we niets meer om op te koken. Nacht na nacht hoorde je de zagen schuren, soms afgewisseld door een musketschot. Maar hoe ijverig de Fransen ook wacht liepen, steeds meer bomen verdwenen uit het stadsbeeld. Zelfs de houten schildwachthuisjes bleken niet veilig. Voedsel was er genoeg, maar dat moest worden klaargemaakt en brandstof werd kostbaarder dan goud. De vroedschap vorderde een groot aantal wagens en liet hele bossen in het oostelijke Sticht kappen. Condé had de kracht niet het te verbieden. Maar op zijn ziekbed had hij iets nieuws verzonnen. De gedachte aan het lokkende, bulkend rijke Amsterdam liet hem geen rust. Zodra hij weer op de been was liet hij een aanval op Muiden doen en twee openingen maken in de Zuiderzeedijk. De sluizen buiten de Weert ten noorden van onze stad, en bij Tolsteeg in het zuiden, liet hij dichttimmeren zodat er geen water meer in de Vecht kon stromen. Zijn bedoeling was de waterlinie via de Vecht af te tappen en het water in de Zuiderzee te lozen. Volgens Condé moest de onoverkomelijke barrière dan onherroepelijk droogvallen.

We hoorden ervan en lachten. Ook de Hollanders moeten zich onbedaarlijk vrolijk hebben gemaakt over dat plan. Ze hoefden niets anders te doen dan ten zuiden van Amsterdam een paar sluizen te openen en wat Condé via de Vecht aftapte, kwam er aan de andere kant weer bij. Bovendien regende het veel. De paar stukken land die toch nog boven water kwamen bleken zó sompig dat ze onbegaanbaar waren. Weer hadden de Hollandse ingenieurs en dijkgraven de Republiek gered.

Maar ook dit staatse succes bezorgde ons niets dan overlast. Nu de sluizen bij de Weert en Tolsteeg dicht waren stond het water bij ons in de grachten stil en begon te stinken. Boven de stad hing een zware benauwde lucht; ons hele huis was ervan vergeven. De Zwitsers die bij ons waren ingekwartierd beklaagden zich bitter, we gaven hun gelijk en lachten in ons vuistje.

We troostten ons met de gedachte dat de bezetters net zoveel last van de stank hadden als wij. We haalden vers water voor de kookpot uit de pomp op de Mariaplaats, die het beste en klaarste water van de hele Republiek gaf. Iedereen deed het, we stonden er uren voor in de rij. Maar we hadden het ervoor over.

De stank, de nabijheid van het prinsenleger, de vergeefse pogingen van Condé om de waterlinie droog te leggen, maakten de Fransen doodzenuwachtig. Ook zij moeten gevoeld hebben dat er met de komst van de lente iets veranderd was, dat ze in het defensief gedrongen werden. Hele dagen hielden ze de poorten gesloten en isoleerden ons van de buitenwereld. Geen voerman kon er meer door of hij moest een pak papieren in zijn zak hebben; paspoorten van Luxembourg, van Condé, van Stouppa. Zelfs de Statenleden en regenten mochten geen brieven meer versturen naar familieleden in het westen. Maar geruchten stoppen niet voor gesloten poorten en nauwkeurig controlerende wachtposten. Op de een of andere manier kwam het nieuws toch binnen. Briefjes om een steen gebonden vlogen over wallen en muren. Gevluchte boeren die na lang soebatten eindelijk werden toegelaten en een spreekverbod kregen opgelegd, vertelden achter de hand toch wat er gebeurde. Soms hoorden we in de verte een dof gedonder, dat waren de staatse kanonnen van Nieuwersluis, die de versterkingen van Breukelen beschoten. O, de prins was zo dichtbij! Zou hij doorstoten? Sidderend van hoop wachtten we af. Onze bevrijding kon elk ogenblik plaatsvinden, dachten we...

Nee - voorlopig beperkte de Hollandse aanval zich tot het noordelijke deel van de provincie. Midden in de lente moesten de Fransen Muiderberg ontruimen en de gaten in de zeedijk werden gedicht. Condé vertrok naar Vianen. Nu al zijn pogingen om via Muiden tot in Amsterdam door te dringen op niets waren uitgelopen, scheen hij het aan de zuidzijde van de waterlinie te willen proberen. Luxembourg moest maar zorgen dat Breukelen behouden bleef. De bevrijding waarop we maandenlang vurig hadden gehoopt, ging niet door. Met doffe berusting keken we toe hoe de Fransen op de Neude exerceerden en dan vertrokken, de oorlog tegemoet. Maar ze werden meteen vervangen door troepen die van het front kwamen en honger hadden. Ook zagen we dag na dag gewondentransporten binnenkomen, meestal uit Breukelen, dat nog altijd zwaar onder vuur lag. We keken het aan, hadden medelijden en maakten ruimte in de kerken, want de gasthuizen lagen al vol. Het was duidelijk dat er in het noorden stevig gevochten werd, dat de prins de Fransen helemaal in de verdediging had gedrongen.

De stank in de stad was niet meer te harden. Luxembourg liet de sluizen weer openen en het water doorstromen. Opgelucht haalden we adem. En opeens werd ons duidelijk waarom Condé naar Vianen had moeten gaan. Toen de doorstroming van het water naar de Vecht werd geblokkeerd, liep het land ten zuiden van Utrecht vol. Nu moesten er weer gaten in de Lekdijk gestoken worden om die ellende af te tappen. Door de vele regens en de hoge waterstand lukte dat nauwelijks: Condé en zijn leger waadden tot de heupen in de prut die ze door hun eigen onverstand in het leven hadden geroepen. We lachten. We lachten hartelijk, vol leedvermaak, grimmig als een boer met kiespijn. We hadden het moeilijk, we hadden geen reden om te lachen; het was puur leedvermaak. Maar waar bleef de prins van Oranje nu? Waarom kwam hij ons die vermaledijde Fransozen niet even van de nek schuiven?

16. GESNAPT

Die lange natte zomer van 1673...

We waren nu een vol jaar bezet gebied; we waren eraan gewend geraakt op onverwachte momenten alarm te horen blazen en rekening te houden met het humeur van Franse officieren en manschappen, die de ene dag brallend vrolijk waren, de volgende dag met iedereen ruzie zochten. We waren eraan gewend geraakt uitgebuit en geminacht te worden en tegelijkertijd te merken dat we beschouwd werden als een vijand van wie de bezetters elk ogenblik een gemene streek konden verwachten. Van alles tekortkomen, stelen, liegen, in de rij staan voor winkels en pakhuizen, zinloze bevelen opvolgen, waren dagelijks werk geworden. Het vuil in de straten, de brutaliteiten van de bezetters - we keken er niet vreemd meer van op. We klaagden, stribbelden tegen, hielden ons van den domme zonder erbij te denken. Alles was routine geworden, zelfs het lopen van risico’s. Ogenschijnlijk hadden we ons aangepast, schikten we ons in het onvermijdelijke.

Maar nooit verflauwde onze hoop op bevrijding, nooit werden we trouwe onderdanen van Lodewijk XIV, nooit gehoorzaamden we van harte. Wanneer op het Paardenveld, aan de noordrand van de stad, een arme duivel werd opgehangen omdat hij het paard van een Franse dragonder had gestolen en geslacht, kwamen alleen een paar op sensatie beluste buurtgenoten kijken. Alle anderen bleven weg; zo beleefden de Fransen er ook geen plezier aan. Maar toen op de Neude drie soldaten werden onthoofd omdat ze zich hadden vergrepen aan het leven van een burger, stroomde heel Utrecht naar het vierkante plein en stond grijnzend om het schavot heen de beul toe te juichen. Wreedheid betaalden we terug met wreedheid en het was vooral aan gouverneur Stouppa te danken dat beide partijen zich intoomden en dat het niet tot regelrechte bloedbaden en opstanden kwam.

De stad, grauw en verwaarloosd, omsloot ons als een harnas met roestplekken en verbogen scharnieren. Wat we moesten doen deden we grommend en met tegenzin. Wat we niet mochten doen, deden we ’s nachts in diep geheim en met de dood in het hart. Smokkelaars werden gepakt en veroordeeld. Saboteurs werden opgespoord en gehangen. We beklaagden de pechvogels maar lieten ons niet afschrikken. Nog altijd liet kolonel Stouppa zoeken naar de geheime drukkerij - hij vond haar niet. In onze beklemde harten brandde het vuur van het heimelijke verzet, van stil leedvermaak, van ongebroken vrijheidsdrang. Dus gingen we door met het drukken van verboden krantjes, de aanmaak van verboden wapentuig, het herbergen van gevluchte boeren, al was het alleen maar omdat huisvesting verlenen aan vluchtelingen minder ruimte overliet voor ingekwartierde soldaten.

Het slechte weer bracht ons niet van streek; voor de Fransen was het een ellende. Condé met zijn jicht werd erdoor verlamd. Luxembourg was voortdurend verkouden en gaf zijn bevelen met een neuzelend kraakstemmetje dat door merg en been ging, tot groot vermaak van de kwajongens, werkloze sjouwers en baliekluivers die altijd in groten getale kwamen opdraven als Den Duuk zijn troepen inspecteerde en toesprak. De Franse legers uit de provincie werden zoveel mogelijk naar de stad gehaald; in de modderbrij daarbuiten was kamperen onmogelijk geworden. Zelfs de bij ons ingekwartierde Zwitsers konden een tijdje geen dienst doen. Anders lag met koorts op bed en werd verpleegd door Elisabeth, Seppl hinkte. ‘Ach, het zijn ook maar arme jongens met heimwee in hun lijf en angst in hun magen,’ verklaarde Elisabeth haar goede zorgen. ‘Ik kan het niet laten hen een beetje te verwennen.’

Zou zij zelf geen heimwee hebben naar haar vaderstad, vroeg ik me soms af. Ze sprak er nooit over. En wij waren zo blij met haar aanwezigheid dat we het onderwerp ‘terugkeer naar Beieren’ zorgvuldig vermeden.

Kobus van Zegveld had ongelijk gehad toen hij beweerde dat oorlogen werden beslist door blunders en niet door heldenmoed, inzicht en doodsverachting. Want eind augustus slaagde admiraal Michiel Adriaanszoon de Ruyter erin voor Kijkduin de Engelse vloot, die was volgestouwd met invasietroepen, te vernietigen in een geweldige zeeslag. Niet alleen was daardoor een poging om een Engels leger op de Hollandse kust te zetten verijdeld, maar de blokkade van de havens werd erdoor gebroken. In Holland en Zeeland kon weer naar hartelust handel worden gedreven, de vloot was weer meester op zee.

Het bericht sloeg bij ons in als een bom. Wij, in Utrecht, waren het hele Engeland vergeten! Toch was dat ook een geduchte macht waarmee we in oorlog waren en waarmee terdege rekening moest worden gehouden. Plotseling beseften we dat het voortbestaan van de vrije Republiek weer eens aan een zijden draadje had gehangen. Dankzij De Ruyter was het gevaar afgewend. Heel diep voelden we dat de zeeslag bij Kijkduin een keerpunt was. Een jaar geleden leek de ontredderde Republiek rijp om de vijand als een rotte vrucht in de schoot te vallen. Deze zomer sloeg Holland terug naar twee kan ten: in het westen op zee, in het oosten langs de waterlinie.

Weer was het Kobus die mijn uitbundige geestdrift wist in te dammen. Hij was niet langer de onderduiker die zich zorgvuldig verborgen moest houden. Na zoveel maanden zocht niemand meer naar hem. Toch woonde hij nog bij de koster van de Pieterskerk en hij was verantwoordelijk voor onze geheime drukkerij.

Toen ik, springend van vreugde, met hem sprak over De Ruyters grote overwinning, knikte hij ernstig.

‘Michiel Adriaanszoon is natuurlijk de beste admiraal die de Hollanders ooit hebben gehad of zullen hebben,’ zei hij nuchter, ‘maar het is onzin om te denken dat hij de zeeslag alleen gewonnen heeft. Dat deed hij samen met tienduizend zeesoldaten waarvan er duizenden gesneuveld zijn.’

Kobus had een onnavolgbare gave om uitbundigheid neer te slaan. Geërgerd keek ik hem aan. ‘Allicht, maar...’ Hij liet me niet uitpraten.

‘Hans, jij weet evengoed als ik dat wat op de vloot dient geen Hollanders zijn,’ vervolgde hij meedogenloos. ‘Het is tuig van de richel. Meestal zijn het geronselde buitenlanders die op een schoen en een slof naar de Republiek kwamen om snel rijk te worden. Welnu, dat viel tegen. Het enige werk dat ze kregen aangeboden was: dienst nemen op de vloot. Dat pakten ze toen maar aan, een andere weg stond hun niet open. Bestevaer heeft de vloot georganiseerd, gezorgd dat de matrozen het beter kregen dan voor hij admiraal werd, maar een hondenleven is het gebleven. En het is die verzameling menselijk wrakhout, het zijn die zwervers, marskramers, vluchtelingen en kermisklanten, uit aller heren landen bijeengegaard, slecht betaald, slecht gevoed, met de karwats tot werken gedwongen, die de vrijheid van Holland hebben gered.’

‘Omdat ze zo’n goede leider hadden,’ riep ik verhit.

‘Toegegeven. Toch blijft het vreemd als je er even over nadenkt.’

Het was zonneklaar dat de Fransen niet wilden dat de hele stad op de hoogte werd gebracht van de Engelse nederlaag. Ze probeerden zelfs de zaak om te draaien en lieten plakkaten aanplakken waarin stond dat Engeland de Hollandse vloot had vernietigd. Natuurlijk spraken we in ons krantje die bewering heftig tegen, wetend dat de burgerij eerder ons nieuws zou geloven dan de officiële bekendmakingen van de bezetters. De ochtend nadat we het heuglijke nieuws hadden gedrukt ging ik als gewoonlijk regelrecht naar het atelier van meester Saftleven, zonder eerst naar huis te gaan. Voor de verspreiding van de krantjes zorgden dit keer de beide zoontjes van de koster en Kobus zelf. Maar nog voor ze een uur bezig waren geweest om de blaadjes onder de deuren te schuiven of betrouwbare mensen in de hand te drukken, werden de twee jongens aangehouden. Hun mandjes werden onderzocht. Uit elk van die mandjes kwamen tientallen illegale krantjes die met grote letters De Ruyters overwinning meldden. Ze werden meegenomen naar het wachthuis op de Neude en aan een streng verhoor onderworpen. En het waren nog maar kinderen! De oudste, Marius, was tien, zijn broer Jan pas acht jaar oud.

Natuurlijk waren ze op een dergelijke gebeurtenis voorbereid. Ieder die zich bezighield met het rondbrengen van onze nachtelijke producten wist hoe te handelen in geval van ontdekking.

Dat er iets aan de hand was merkte ik, toen ik uit het raam van het atelier plotseling zag dat koster Slingelandt omstreeks tien uur die ochtend door gardisten van huis werd gehaald. Ik schrok me een ongeluk. De koster gearresteerd! Dat betekende...

Snel wendde ik een barstende hoofdpijn voor, vroeg meester Saftleven verlof om naar huis te gaan en nauwelijks had hij geknikt of ik stond al buiten. Eerst rende ik naar de tegen de Pieterskerk aangebouwde kosterswoning. Vrouw Slingelandt was in tranen.

‘Ze hebben mijn Pieter opgehaald en naar de Neude gebracht,’ snikte ze. ‘En de kinderen zijn nog niet terug. O Hans, ik weet het zeker: de Fransen hebben ze betrapt!’

Ik beloofde haar te zullen doen wat mogelijk was en haar op de hoogte te houden. Teruglopend, om de kerk heen, liep ik Kobus van Zegveld tegen het lijf Ik ving hem op eer hij in het zijdeurtje van de kerk kon verdwijnen.

‘Wacht!’ hijgde ik. ‘Kom met mij mee naar huis. Hier ben je niet langer veilig.’ Ik vertelde hem dat koster Slingelandt was gearresteerd, dat er elk ogenblik een inval in de kerk dreigde. Als de Fransen de geheime drukkerij ontdekten...

Hij zag het gevaar onmiddellijk in.

‘Wat moeten we doen?’

‘We moeten proberen erachter te komen wat er aan de hand is. Vrouw Slingelandt zegt dat haar kinderen ook nog niet terug zijn. Ik vermoed dat ze betrapt werden. Ze weten wat ze moeten doen in zo’n geval, het is ze voldoende ingeprent. Maar je weet het nooit met zulke jongetjes.’

‘Als dat waar is, zullen ze naar het wachthuis op de Neude zijn gebracht,’ mompelde Kobus ongerust.

‘Ja; de gardisten die de koster kwamen halen, kwamen daar ook vandaan.’

‘Ik ga kijken,’ riep Kobus.

‘Nee, jij niet. Laat mij maar gaan. Ik loop gewoon het wachthuis binnen, ik spreek een aardig mondje over de grens. Ga jij naar mijn huis en vertel vader wat er is gebeurd.’

‘Goed.’

Ik verspilde verder geen tijd en zette het op een lopen in de richting van de Neude. De meeste ongeregeldheden die in de stad plaatsvonden, vielen onder verantwoordelijkheid van de wachtcommandant van de Neude.

Buiten adem stoof ik een tijdje later het grote plein op. Het was donderdag; dan werd daar de leder- en linnenmarkt gehouden. Als een haas zwenkte ik om de kraampjes heen, ontweek een paar slenterende dragonders. Het grote stenen wachthuis dat de Fransen hadden gebouwd, zag er onverbiddelijk uit. Ik haalde diep adem en liep op de schildwacht toe.

‘Ik wens de commandant te spreken,’ zei ik in gebroken Duits maar op hoge toon. De Zwitser herkende me. Hij was een vriend van de gardisten die bij ons woonden.

‘Hans,’ zei hij verrast.

’Ja, Hans Ortelius. Ik moet de commandant spreken en wel onmiddellijk. Ik heb een belangrijke mededeling voor hem.’

De man aarzelde.

Kapitän von Zwirril is bezig,’ prevelde hij.

Laat me door. Ik heb zo het vermoeden dat datgene waarvoor ik kom te maken heeft met de zaak die hem bezighoudt,’ antwoordde ik deftig. Het maakte indruk op de eenvoudige bergbewoner.

'Ja? Nu ja, loop dan maar door. Als Kapitän von Zwirril je eruit laat gooien is het je eigen schuld.’

'Mij zal hij niet wegsturen,’ zei ik hooghartig en stapte langs hem heen naar binnen. Mijn hart ging als een razende tekeer. In het wachtlokaal zaten zeker tien gardisten rond een tafel te dobbelen en zich te vervelen. Eén van hen zat in een hoekje met behulp van een tolk een eenvoudige vrouw aan te horen die haar beklag kwam doen. Het was een moeizaam gedoe. Dit wachthuis was een soort klachtenbureau, waar burgers die moeilijkheden hadden met soldaten terecht konden. Ook raddraaiers, misdadigers en gesnapte dieven werden erheen gebracht. Von Zwirril had het er dikwijls druk mee.

Ik legde uit dat ik voor de commandant kwam, die een aparte kamer had. De gardisten zeiden me dat ik moest wachten en ze wezen op een ruwhouten bank langs de wand. Ik ging zo dicht mogelijk bij de tussendeur zitten en spitste de oren. Achter de houten deur klonken kinderstemmen, in zuiver Utrechts.

‘Vader, ik versta hem niet! Vader, ik wil weg. Wat willen die mannen van ons? We hebben niets gedaan. Vader, wat zegt-ie nou?’ ‘Stil jongen, ik begrijp hem ook niet...’

Ik glimlachte. Ik had de stem van de koster herkend. Zijn kinderen hadden zich blijkbaar zorgvuldig aan de ingeprente gedragsregels gehouden: bij ontdekking houd je je van den domme. Je ver staat geen Duits, geen Frans, helemaal niets. Je weet niet wal ze bedoelen, wat ze van je willen horen, je bent dom en bang, je gaat huilen en je kunt van de zenuwen geen zinnig woord uitbrengen...

Dat was blijkbaar precies wat die twee kinderen hadden gedaan. Janken en geen antwoord kunnen geven. Niets verstaan, niets begrijpen en roepen om hun moeder. Ik hoorde kleine Jan boven alles uit huilen. Geen wonder dat Kapitän von Zwirril de koster uit zijn woning had laten halen. Misschien hoopte hij op die manier de kinderen stil te krijgen en hun de nodige inlichtingen te ontlokken. Maar Slingelandt had natuurlijk geen flauw benul waar het om ging, waarom die commandant zich zo kwaad maakte en waarom hij met krantjes stond te zwaaien die de koster nooit eerder onder ogen had gehad...

Als ze die komedie nu maar konden volhouden!

'Poch zou de commandant ongetwijfeld bericht sturen naar het stadhuis om te melden dat hij twee kinderen gesnapt had bij het rondbrengen van illegale krantjes, dat zij zoontjes van de koster van de Pieterskerk waren en al was er geen zinnig woord uit die kinderen te krijgen, daar in de Pieterskerk scheen iets niet pluis te zijn. Stouppa zou onmiddellijk een aantal soldaten naar de kerk sturen om die na te zoeken...

Ik sprong op.

‘Het wachten duurt me te lang, ik kom nog wel eens terug,’ zei ik tegen de sergeant en maakte dat ik wegkwam.

Mijn brein werkte op volle toeren. De kans dat de Pieterskerk overhoop zou worden gehaald en wel heel spoedig, was levensgroot aanwezig. De drukpers was weliswaar goed verstopt achter de houten schijnwand in de crypte, maar Fransen die op zoek zijn naar geheimen hebben ook benul van afmetingen en plattegronden. Als ze goed uit hun ogen keken zouden ze die schijnwand gaan wantrouwen en omverhalen. Of ze zouden het luik in de vloer van de kosterswoning ontdekken, waaronder een trapje lag dat eveneens toegang gaf tot de crypte. We hadden dat gemaakt om niet altijd door de kerk heen te moeten als we naar de verstopte drukkerij gingen, want op de binnenplaats en in het kerkgebouw zelf werd dikwijls wacht gehouden. De Pieterskerk werd nu eenmaal als paardenstal en opslagplaats gebruikt. Maar als de Fransen de pers vonden, zou dat de Waalse predikant de kop kosten! En die goede man wist van niets... De koster zou ook ter dood veroordeeld worden. Alle drukkers uit de stad zouden worden gearresteerd en aan een scherp verhoor worden onderworpen. Nee, de pers mocht onder geen voorwaarde gevonden worden!

Ik rende terug naar het Pieterskerkhof om te kijken wat er nog gedaan kon worden. Of zouden de Fransen er al zijn?

Ik klopte voorzichtig op het zijdeurtje, dat even later op een kier geopend werd. Toen vrouw Slingelandt me herkende liet ze me zwijgend binnen. ‘Kom,’ zei ze, zodra de deur achter me dichtviel en ze de grendels erop had geschoven. ‘We boffen. Er zijn alleen laarzenknechten op de binnenplaats. De kerk is verlaten.’

Ik begreep eerst niet goed wat dat ermee te maken had. Ze nam me mee naar de consistoriekamer. Door de open deur zag ik de balen hooi op de kerkvloer. Drie mensen liepen ermee te sjouwen. Geen soldaten.

‘Naar beneden met die balen,’ siste de kosteres. Nu begreep ik de bedoeling. De schijnwand met daarachter de drukpers moest gecamoufleerd worden. Nu pas herkende ik ook de sjouwers. Het waren vader, Kobus van Zegveld en... Elisabeth!

‘Sst,’ siste de kostersvrouw. ‘Vlug, pak mee aan. De Fransen kunnen elk ogenblik komen.’

Ze vroeg zelfs niet naar haar kinderen. Toch vertelde ik haar onder het werk (ze sjouwde net zo hard mee) dat de jongens op het wachthuis Neude werden vastgehouden en zich braaf aanstelden als halvegaren. Ze glimlachte zowaar even.

Hooi is zwaar, zeker als het in stevige balen is samengeperst. Het was toch al een warme dag en ik zweette als een ter dood veroordeelde. In de crypte stapelden we de balen op elkaar tot de hele loze achterwand ermee bedekt was. Maar daarmee waren we nog niet tevreden. We bleven balen opstapelen, laag na laag, vier rijen dik. Ik kan me niet herinneren ooit in mijn leven zulk zwaar werk te hebben verricht.

De kostersvrouw kwam achter ons aan met een bezem om losgeraakte halmen bijeen te vegen en de stenen trap te reinigen, zodat niemand op de gedachte kon komen dat we de balen pas deze ochtend hadden verplaatst. De voorraad in de kerk boven was danig geslonken, dus spreidden we de balen verder uit over de ruimte, dan viel het niet zo op. Daarna nam de kosteres ons mee naar haar woning, waar ze ons elk een beker melk inschonk.

We waren uitgeput. Het droge hooistof zat in onze kelen en haren. De melk deed ons goed. We reinigden onze kleren zo goed en zo kwaad als het ging en keken elkaar aan. Elisabeths koperkleurige haren piekten aan alle kanten onder haar witte muts uit, ze was net zo moe als wij, maar ze lachte als iemand die volmaakt gelukkig is. Vader, zwijgzaam en rustig als altijd, kon geen oog van haar afhouden. Ondanks haar slordige haar, scheefgezakte muts en verkreukte rok was ze mooier dan ooit. Ik had eindelijk de gelegenheid te vertellen wat ik in het wachthuis had opgevangen.

‘Kleine Jan maakt een geweldig misbaar, roept om zijn moeder en lijkt helemaal in paniek, alsof hij vier jaar is in plaats van acht. Marius doet niet voor hem onder. En uw man, nota bene de koster van de Waalse kerk, begrijpt niets van de hele zaak.’ Ik grinnikte. Ik probeerde me het gezicht van commandant von Zwirril voor te stellen, die moest proberen uit drie oerdomme wezens inlichtingen te trekken.

Vrouw Slingelandt zuchtte.

‘Ze zullen mijn man nog wel een poosje vasthouden,’ prevelde ze verdrietig. ‘Ik kan alleen hopen dat ze de kinderen gauw loslaten. Die schapen weten vast niet wat hun overkomt.’ Als alle moeders onderschatte ze de slimheid van haar kroost. ‘Jantje is toch al zo schrikachtig van aard.’

Ik had kleine Jan horen brullen in het wachthuis. Hij wist een handig gebruik te maken van zijn ‘schrikachtigheid’.

‘Gaan jullie nu maar. Als straks de Fransen komen weet ik niet hoe ik zoveel visite moet verklaren,’ zei de vrouw nerveus. Maar Elisabeth weigerde te vertrekken.

‘Ik blijf bij u,’ zei ze trouwhartig. ‘Anders bent u zo alleen met uw verdriet.’

‘Ik heb Kobus toch.’ De vrouw kreeg het opeens moeilijk. Blijkbaar besefte ze nu pas dat haar man gearresteerd was, in levensgevaar verkeerde. Ik vond het lief van Elisabeth om haar te willen bijstaan. ‘Kobus gaat met mij mee,’ besliste vader. ‘Als de Fransen hem hier aantreffen en een onderzoek instellen naar zijn herkomst, krijgt u nog meer moeilijkheden.’

De kosteres knikte en greep naar Elisabeths hand. Zo lieten we hen achter. Twee vrouwen van verschillende herkomst en verschillende godsdienst, toch de beste vriendinnen.

De stad gonsde. Al was een deel van ons drukwerk die ochtend in beslag genomen, degenen die het krantje al ontvangen hadden, hadden het rap doorgegeven aan anderen. Langzamerhand wist heel Utrecht van Engelands nederlaag. Straatjongens liepen hossend over de grachten, zingend en roepend: ‘Hi, ha, ho, met De Ruyter gaat het zo.’

Het wemelde van ‘samenscholingen’, want op alle hoeken en in alle portieken stonden wel groepjes mensen met elkaar te praten, om snel uiteen te stuiven zodra er soldaten naderden. Alles wat Frans was liep rond met een gezicht als een donderwolk. De gardisten snauwden, de dragonders bralden, de musketiers stapten rond als goudhaantjes, maakten dreigende gebaren. Maar de burgers lieten zich niet intimideren; het was of ze allemaal hun geboortedag vierden. In het voorbijgaan riepen ze elkaar toe: ‘Gelukgewenst Jakob.’ ‘Van hetzelfde, Gerrit.’ ‘Gaat het goed, Pieter?’ ‘Reken maar, Anna, het kon niet beter!’ De sfeer was ronduit feestelijk.

Hoe feestelijk voelde koster Slingelandt zich? Ik bleef aan hem denken, de hele middag. Eindelijk hield ik het niet meer uit. Elisabeth was nog steeds niet thuisgekomen. Wat gebeurde er in en om de Pieterskerk?

‘Wacht,’ zei vader kort toen ik hem verlof vroeg om te gaan kijken. ‘Ja maar...’

‘Hoe minder je je daar in de buurt laat zien, hoe beter. Over Elisabeth hoef je je geen zorgen te maken, zij is gewoon op bezoek bij een vriendin. De Fransen kunnen zich niet voorstellen dat vrouwen ook bij het verzet betrokken zijn. Zij zien in vrouwen niets dan moeders of minnaressen.’ Ik hoopte dat hij gelijk had. Maar toen ik die avond Lina van het atelier ging halen en haar vertelde wat er was gebeurd, stond ze erop naar de Pieterskerk te gaan om te horen hoe de middag was verlopen. Ik deed niets liever dan haar vergezellen. Nog steeds was de stad onrustig. Ofschoon het al bijna acht uur was en begon te schemeren, zagen we opvallend veel gardisten en musketiers. Ze hoorden al twee uur lang binnen te zijn. Of waren ze erop uitgestuurd om de burgerij in het oog te houden? Vreesde Luxembourg een oproer?

Het Pieterskerkhof lag er rustig bij. Geen militair te zien. We liepen eerst om de kerk heen; pas toen waagde ik het voorzichtig op de deur van de kosterswoning te kloppen. Het oudste zoontje van de Slingelandts, Marius, deed zelf open. Ik keek in zijn tienjarige open gezichtje, zag zijn ogen ondeugend schitteren bij het licht van de lantaren die boven de deur hing.

‘Zo, je bent weer terug, veilig en wel,’ lachte ik opgelucht. ‘Je broertje ook?’

‘Jantje is een huilebalk,’ antwoordde het joch minachtend.

In de woonkamer vonden we de twee vrouwen dicht bijeen. Jan zat op Elisabeths schoot. Op zijn vuile gezichtje zag ik de sporen van tranen. Eigenlijk was hij te groot om als een zuigeling op schoot te zitten, maar ik kon me voorstellen dat hij een beetje troost nodig had.

Vrouw Slingelandt vertelde dat haar man nog steeds werd vastgehouden. In de loop van de middag waren er twintig dragonders gekomen om de kerk en de kosterswoning te doorzoeken. Ze vonden zelfs geen verboden krantje...

‘Hebben ze ook de crypte doorzocht?’ vroeg ik gespannen. ‘Natuurlijk. Het kwam niet in hun hoofd op om achter al die balen hooi te zoeken,’ vertelde Elisabeth. ‘Wel vonden ze het vreemd dat er zoveel hooi daar beneden lag opgeslagen.’

‘En dat kon ik gemakkelijk verklaren,’ viel de kosteres in. ‘Het dak van de kerk lekt. Omdat het zoveel geregend heeft de laatste tijd moest het hooi in de droge crypte bewaard worden, opdat het niet ging rotten. De stommelingen geloofden me nog ook.’

‘Hebben ze de loze wand niet gezien?’ De kosteres gaf antwoord. ‘Nee. De sergeant keek even naar die hoge stapel, schoof een van de balen opzij, zag toen nog veel meer hooi en haalde de schouders op. Hij moet gedacht hebben dat het de moeite niet waard was ze allemaal weg te slepen en te kijken wat erachter zat. Misschien zag hij tegen het werk op, of meende hij dat de balen tot aan het einde van de crypte doorliepen. Ik was met hem meegegaan naar beneden en vroeg onschuldig: “Wat zoekt u toch? Is er een tekort aan hooi? Nou, hier ligt nog genoeg, zou ik denken. Daar kunnen wel tien eskadrons een jaar op teren.” Hij bromde iets en ging de trap weer op. Ook in de consistoriekamer en mijn woning haalden ze alles overhoop, maar ze vonden niets en gingen mopperend weer weg. Later hoorde ik dat ze ook bij de predikant zijn geweest; die begreep er natuurlijk niets van. Laten we bidden dat het hele geval met een sisser afloopt.’

Ik wist wat ze vreesde: de pijnbank voor haar man.

‘Wanneer kwamen de jongens thuis?’ vroeg Lina.

‘Een uur geleden. Ik zat in duizend angsten, dat kun je je voorstellen. Ze waren uitgehongerd, die schapen. Ze hadden de hele dag niets te eten of te drinken gehad. Maar mijn man had hun goed ingeprent dat ze nooit iets mochten vertellen over wat hier gebeurde. Ze hielden zich dus maar alsof ze er niets van snapten, alsof ze ook niet wisten hoe die verboden krantjes in hun mandjes waren gekomen. De commandant haalde er zelfs een tolk bij die de kinderen moest kalmeren en in hun eigen taal uithoren. Marius vertelde met een stalen gezicht dat hij niet eens kon lézen en niet wist wat er op de blaadjes stond. Iemand, hij wist niet wie, had ze hem vanochtend in de handen gedrukt en gezegd: deel die uit en je krijgt een stuiver. Dus had die stomkop dat gedaan, onnozel als een pasgeboren kuiken. Welke jongen wil niet een stuiver verdienen? En al die tijd had hij geen flauw idee wat hij eigenlijk aan het doen was. Hij kon de man die hem de krantjes had toegestopt en de stuiver in zijn hand had gedrukt, zelfs heel nauwkeurig beschrijven... Het was een reus van een vent geweest, die stonk naar varkensmest, een zwart pak droeg en kleine groene oogjes had. Nou, zo lopen er honderden door de stad...’ Er klonk moedertrots door in de stem van vrouw Slingelandt. De jongens zaten er stralend bij.

‘En Jantje,’ viel Marius lachend in, ‘was nog veel dommer. Die deed niets dan huilen en om zijn moeder roepen. Hij raakte zo overstuur dat hij een van de soldaten tegen de schenen schopte en de tolk van zich afduwde.

‘Net goed. Laten ze dan ook van die lammetjes afblijven,’ mompelde vrouw Slingelandt wraakzuchtig. ‘Kinderen horen toch niet op een militaire wachtpost ondervraagd te worden.’ Ze brieste zowaar.

Ik keek eens naar de onschuldige lammetjes, ving een ondeugende knipoog op. Ze waren trots op hun prestatie. Ze hadden gejankt, geloeid, gebruld, zich prachtig van den domme gehouden, zich onnozel voorgedaan. Half gemeend, half gespeeld, maar met diep in hun hart een geweldige pret om de domme soldaten die erin gevlogen waren.

‘Maar nu moeten jullie heus weg, lieve mensen,’ zei de kosteres na een blik op de klok. ‘Het is bijna negen uur. Groet Steven Ortelius en Kobus van mij. Zeg hun dat alles wel in orde zal komen. God zal ons niet in de steek laten.’

Ik hoopte het voor haar.

17. NOGMAALS GerritJan

Vijf dagen later kwam koster Slingelandt vrij. Gekneusd, verbitterd, met een hart vol haat en nauwelijks in staat om te lopen. De Fransen hadden hem gefolterd, vastbesloten achter het geheim van de illegale pers te komen. Hij had niets losgelaten. Bij hoog en laag bleef hij beweren dat een onbekende misbruik gemaakt moest hebben van de onschuld en onnozelheid van zijn kinderen en dat noch hij, noch iemand uit zijn kennissenkring ook maar iets te maken had met het drukken en verspreiden van ongecensureerd nieuws. Wisten zij dan niet dat die krantjes van buiten de stad werden binnengesmokkeld? Dat was toch algemeen bekend! Niemand in Utrecht zou het wagen onder de neus van de bezetter zoiets te drukken. We waren allemaal eerlijke, gezagsgetrouwe onderdanen van koning Lodewijk.

Intussen kreeg elke drukkerij in de stad weer huiszoeking. Meesterdrukkers werden meegenomen naar het stadhuis, dringend ondervraagd. Ze wisten van niets. Ook zij hadden zich al dikwijls afgevraagd vanwaar die krantjes kwamen. Ze vermoedden uit de omgeving van Amsterdam. Misschien brachten turfschippers ze binnen. Of de eierboeren... Misschien werden ze met hele pakken ’s nachts over de wallen gegooid of met roeibootjes over de buitengrachten gevaren. Konden de officieren het verschil niet zien tussen hun eigen keurige drukwerk en die slordig opgemaakte illegale blaadjes, vol drukfouten en scheve letters? Elke Utrechtse drukker zou zich schamen om zulk knoeiwerk af te leveren. Nee, de geheime drukkerij moest zich ergens buiten de stad bevinden...

De bezetters begonnen dat op den duur ook te geloven en namen zich voor nog ijveriger over de wallen te patrouilleren en elk binnenkomend schip nog grondiger te inspecteren. Koster Slingelandt werd vrijgelaten en herstelde snel, dankzij de goede zorgen van zijn vrouw.

Toch durfden we nadien de verspreiding van de pamfletjes niet meer aan kinderen over te laten. Ze waren te onvoorzichtig en liepen te veel in het oog. Ik zou het zelf weer gaan doen, samen met Kobus van Zegveld. Lina bood ook aan mee te helpen, voor zij ’s morgens naar het atelier ging, maar omdat het zomer was en ze dan toch al zulke lange werkdagen maakte, wist ik haar ervan af te houden.

‘Jij doet genoeg, jij verdient voor ons allemaal de kost,’ zei ik. Ze lachte even en haalde de schouders op.

‘Dat doe ik voor mijn plezier. Ik verveel me nu niet meer en inspanning kost het me niet, ik kan immers toveren,’ antwoordde ze luchtig.

‘Niemand kan toveren,’ zei ik stug.

Altijd wanneer Lina toespelingen maakte op haar ‘heksenstaat’ werd het me onbehaaglijk te moede. Hield ze nog altijd vast aan dat waanidee? Aan haar woeste wraakplannen? Of plaagde ze me maar een beetje? En ik dacht nog wel dat ze zo veranderd was sinds ze bij ons woonde. De moeilijke winter en de natte zomer hadden onze saamhorigheid verdiept. Wat de één overkwam, trof ook de ander.

De zomer begon op z’n eind te lopen. Eindelijk hielden de regens op. Op weg naar Saftlevens atelier liep ik door een zonnige stad onder een blauwe hemel. Het leek wel of de zomer opnieuw wilde beginnen, en nu goed. Op straat was het druk. Ik hoorde dat de poorten weer gesloten bleven; dat betekende dat aan het oorlogsfront iets in beweging was gekomen. Seppl had ons verteld dat generaal Condé opnieuw naar het zuiden was gestuurd en niet meer in Utrecht zou terugkeren. We hadden dus alleen nog met Den Duuk te maken en ook die zag ik deze ochtend uitrijden: krom, lelijk, prachtig uitgedost zoals al die hoge Franse officieren. Omgeven door kurassiers met pluimen op hun helmen. Een compleet spektakelstuk! Alvorens naar het Pieterskerkhof te gaan besloot ik eerst een kijkje te gaan nemen op het Jansveld, want daarheen zag ik veel volk stromen.

En inderdaad: er stond een heel regiment dragonders klaar om te vertrekken. Het was duidelijk: er was weer iets aan de hand.

Door de stad schalden trompetten, roffelden trommels. Op het Jansveld stonden veel mensen te kijken naar het formeren van de troepen. Ik mengde me tussen de menigte, probeerde erachter te komen wat er loos was, maar niemand scheen het te weten. Het enige dat ik opving was dat het prinsenleger ’s-Graveland en Loosdrecht had bezet. Maar dat was oud nieuws, dat wisten we twee dagen geleden al. Verwachtte Luxembourg een prinselijk offensief tegen Utrecht? De hoop die ons in de lente had bezield, laaide weer op. O, als het toch eens waar was...

Harde bevelen knalden over het plein, werden teruggekaatst door de muren van de oude Janskerk. De gezichten van de dragonders, staande naast hun opgetoomde paarden, stonden ernstig. De vele tressen op hun uniformen glansden in het zonlicht. Met de gekruiste bandeliers over hun lange mantels, hun donkere kuitbroeken en wijde mouwomslagen zagen ze er deftig en krijgshaftig uit. Wat zou er van die fraaie uniformen overblijven als ze in de strijd werden geworpen?

We hadden al dikwijls troepen van het front zien terugkeren, met wagens vol gewonden, de kleurrijke jassen in flarden. Die ochtend voelde ik iets van medelijden voor hen. Hoeveel van die kerels zouden over enkele dagen nog in leven zijn? Een geweldige afkeer van alles wat met de oorlog te maken had steeg in mij op. Plotseling vond ik het allemaal zo zinloos. Ik wendde me af, besloot niet langer te treuzelen maar als een gehoorzame leerling naar meester Saftleven te gaan. De schilder klaagde er toch al over dat ik zo vaak te laat kwam, zo dikwijls verzuimde...

Toen stond ik onverwacht oog in oog met GerritJan Vlieger.

Terwijl hij herstelde van zijn verwonding was ik enkele malen naar de brouwerij gegaan om te informeren hoe het met hem ging. Ik had niet de moed gehad aan zijn bed te gaan zitten, was nooit verder gekomen dan de drempel. Ook Lina had hem een keer opgezocht om hem te bedanken voor het redden van haar leven. Ze had een gordel voor hem gemaakt, overdekt met kunstig borduurwerk. Zodra ik hoorde dat GerritJan zijn bed weer kon verlaten staakte ik mijn bezoeken. Want al was hij ridderlijk voor Lina gesprongen om de op haar gerichte sabelhouw op te vangen, in mijn ogen bleef hij toch de jongen die mijn vader had verraden. Ik wist niet wat ik aan hem had en loste het dilemma op door hem te ontwijken.

En nu stonden we hier, op het overvolle Janskerkhof, plotseling tegenover elkaar.

‘Ha die Hans,’ riep hij joviaal. ‘Gaat het goed met jou?’

‘Ja, dank je,’ prevelde ik, weinig op mijn gemak. ‘En met jou? Kun je je arm weer gebruiken?’

‘Nee, die wil nog niet. De chirurgijn zegt dat hij wel stijf zal blijven. Gelukkig is het mijn linker en ik hoef toch geen brouwer te worden. Hoe gaat het thuis?’

‘Alles in orde.’ Ik had geen zin om met hem te praten of beleefdheden uit te wisselen. Ik hoopte vurig dat hij niet over Lina zou beginnen. Maar dat deed hij juist wel.

‘En het heksenkind?’ vroeg hij. Zijn oogjes begonnen te blinken. Ik kon er niets aan doen, ik stond me alweer kwaad te maken. ‘Bedoel je Lina?’

‘Wie anders!’

‘Ze is geen heks,’ blafte ik.

‘O jawel. Je hoeft maar even in die zwarte ogen te kijken en je weet precies met wie je te doen hebt,’ lachte hij.

Ik zweeg. Lina was er zelf van overtuigd dat ze over bovenmenselijke krachten beschikte. Hoe kon ik het dan ontkennen?

‘Ze is mooi als ze kwaad wordt, werkelijk betoverend,’ grijnsde GerritJan.

Ik zweeg, ik begreep het niet. Wat mij bang maakte in haar, scheen hij schitterend te vinden.

Samen keken we even naar de soldaten, die juist opstegen en een saluut brachten met de blanke sabel.

'Ik weet waar ze heen gaan,’ fluisterde GerritJan geheimzinnig. ‘Ze moeten Naarden gaan ontzetten.’

‘Hoezo? Dat is toch al meer dan een jaar in hun handen?’ GerritJan glimlachte en boog zich als een samenzweerder naar mij over. ‘Gisteren,’ zei hij zacht, ‘kwam er een gevluchte boer bij ons. Die vertelde dat de prins van Oranje het beleg voor Naarden heeft geslagen.’

Maar dat was nieuws! Verbluft staarde ik hem aan, vergat op slag mijn wrok. ‘Is het waar?’

‘Reken maar!’

‘Een échte belegering? Ik bedoel, niet zomaar een beetje schuiven met troepen zoals ze al maanden doen?’

‘Zo echt als maar mogelijk is. De prins ligt met een heel leger rondom de vesting en is bezig kanonnen op te stellen om de Fransen uit Naarden te bombarderen.’

Dat klonk weinig opwekkend voor de burgers van Naarden. Als dat bombardement doorging...

‘En deze dragonders,’ vervolgde GerritJan, ‘worden er nu natuurlijk op afgestuurd om de vesting te ontzetten en de staatse troepen te verjagen. Wat hun wel niet zal lukken... Een groot deel van de Vechtstreek is al in handen van de prins. Zelfs als die regimenten erin slagen langs een grote omweg Naarden te bereiken, hebben ze een deel van het prinsenleger in de rug en kunnen ze gemakkelijk worden overrompeld.’

‘Die boer schijnt nogal op de hoogte te zijn,’ prevelde ik, want het klonk zo ongelooflijk... heerlijk!

‘Allicht. De stakker woont onder Bussum. Toen hij de prinselijke troepen zag naderen en de landerijen rondom Naarden zag bezetten, maakte hij als een haas dat hij wegkwam. Veel te verliezen had hij niet, daar hebben die vervloekte Fransen wel voor gezorgd. Maar zodra hij de kanonnen zag die de prins meebracht, vond hij het beter om uit het schootsveld te verdwijnen. Met vrouw en kinderen klom hij op de wagen, zijn vee bracht hij onder bij de buren. Veel vee had de kerel jammer genoeg niet meer... Een varken en een geit, dat was alles. Nu zit hij bij ons thuis zijn verdriet in een kroes bier te verdrinken.’

‘Ik heb er vanmorgen nog niets over gehoord in de stad,’ zei ik, nog altijd wantrouwig.

GerritJan schudde het hoofd.

‘Bij mij thuis besloten we het nieuws voorlopig voor ons te houden. Als je zulke dingen rondvertelt zit je in de kortste keren op het wachthuis van de Neude en ben je nog niet gelukkig. Je kent Luxembourg toch: wij mogen nergens iets van weten.

‘Maar je vertelt het aan mij!’

O, jij bent een vriend. Jij zult je mond wel houden.’

Dat had hij gedacht! Vannacht nog zouden we dit grote nieuws drukken en door de hele stad verspreiden.

‘Durf je erop zweren dat het waar is?’ drong ik aan.

‘Geloof je me niet? Ga dan naar mijn huis, je zult boer Jochum er vinden. Dan kun je het hem zelf vragen.’

‘Waarom kwam hij juist naar jullie toe om zijn toevlucht te zoeken?’

‘Hij is pachter van ons. Mijn vader bezit een paar landerijen en hoeven bij Bussum. Zomaar de hoeve van zijn pachtheer in de steek laten durfde de man blijkbaar niet. Dus kwam hij gisteren vertellen wat hij had gedaan. De boeren daarbuiten hebben het in deze oorlog niet gemakkelijk, Hans.’

Dat wist ik ook wel. Ik knikte begrijpend, kreeg opeens grote haast. ‘Ajuus, GerritJan. Meester Saffleven zal niet weten waar ik blijf. En hij is niet mis als ik te laat kom...’

GerritJan lachte me toe en liet me gaan. Ik rende als een haas over de Jansdam, door de Kerkstraat, regelrecht naar het Pietersplein. Buiten adem klopte ik op de deur van de kosterswoning. Slingelandt liet me zelf binnen. Ik vertelde hem wat ik had gehoord. ‘Dat moeten we drukken, dat moet de hele stad weten, ook al proberen de Fransen het geheim te houden,’ riep ik opgewonden. ‘Laat Kobus vanmiddag het zetsel vast klaarmaken. En laat Jantje mijn vader en Kobus maar waarschuwen.’

De koster, nog steeds een weinig kreupel, keek ernstig.

‘En als het nu eens niet waar is?’

‘Het moet waar zijn. Als u ziet hoeveel soldaten er op de been zijn gebracht! En de poorten worden weer gesloten gehouden. Het kan niet anders, er is iets aan de knikker.’

‘Goed dan.’

Natuurlijk kwam ik te laat bij meester Saffleven. Hij keek me fronsend aan.

‘Van al mijn leerlingen,’ zei hij boos, ofschoon hij er nog maar twee had, ‘ben jij wel degene die eeuwig en altijd te laat komt, zijn werk verwaarloost en soms boven zijn tekenbord in slaap valt. Waarom ik jou als leerling handhaaf is me een raadsel. Je betaalt me niet eens meer! Het is dat je talent hebt... De enkele keren dat je werkelijk je best doet, komt er wel eens iets verrassends uit je handen. Maar zoals jij met je jeugd omspringt, voortdurend aan de zwier bent en de losbol uithangt, is godgeklaagd. Ik weet wel dat kunstschilders de reputatie hebben het niet zo nauw te nemen en dat ze dikwijls een loszinnig bestaan lijden. Maar zolang jij leerling bent, dat wil zeggen: helemaal niets, moet je je niet verbeelden je nu al zo’n leven te kunnen veroorloven. Ik heb het je al vaker gezegd, Hans Ortelius, mijn leerlingen zullen werken tot het ze rood voor de ogen wordt! Dacht jij dat schilderen een beroep is dat je komt aangewaaid? Dat je kunt leren zonder er eerst acht jaren hard werken tegenaan te gooien? Je moest je schamen. Je bent een schandvlek voor het Lucasgilde.’ Enzovoort...

Meester Saftleven kon goed kwaad worden als hij meende dat het zijn pupillen aan ijver ontbrak. Ik liet de storm over mijn gebogen hoofd gaan, trok een berouwvol gezicht en beloofde beterschap. Maar erg onder de indruk was ik niet.

Die nacht deed ik weer wat meester Saffleven zo verafschuwde. Ik vermeed mijn bed, kwam andermaal slaap tekort.

Met koster Slingelandt had ik afgesproken dat ik er zelf bij zou komen als het grote nieuws over de belegering van Naarden werd gedrukt. Het was eigenlijk Finkes beurt, niet de mijne. Maar omdat ik op mij had genomen te helpen met de verspreiding, leek het mij beter te zorgen dat ik voor dag en dauw de pamfletjes in mijn tekenmap had om ze rond te kunnen brengen eer het leven in de stad op gang kwam. Gelukkig was er die nacht geen maan, het was stikdonker op straat. Tegen twee uur sloop ik langs de vertrouwde weg naar het Pieterskerkhof. Vrouw Slingelandt liet mij binnen. Beneden in de crypte was het werk al in volle gang. Finke, zwetend van angst, stond achter de pers. Kobus sneed het papier, hing het drukwerk te drogen, inktte de matrijzen, vouwde en stapelde. De camouflerende balen hooi waren bij de hoek waar het luik in de loze wand zat enigszins opzij geschoven, zodat er net een mens door kon. Bij het eerste teken van onraad konden we in enkele minuten de balen weer zo opstapelen dat er van de wand niets meer te zien was.

De bezetters zouden het niet aangenaam vinden wanneer morgen de hele stad wist wat daar in het noorden van de provincie aan de hand was. Ze vreesden nog altijd een opstand van de burgerij. Hoe slechter het ging met de oorlog - voor hen dan - hoe groter de kans werd op een oproer. Daarom sloten ze altijd zo haastig de poorten telkens als er iets gebeurde. Dan kon er geen muis meer in of uit, uitgezonderd hun eigen troepen, en kwamen er ook geen berichten binnen - dachten ze.

Ik probeerde me voor te stellen hoe de prins de vesting Naarden had omsingeld. De Fransen hadden daar een zeer sterk garnizoen liggen en algemeen gold Naarden als onneembaar. Al had de vesting zich in de verwarrende junidagen van het rampjaar snel overgegeven. Maar dat gebeurde in de weken dat de hele Republiek verlamd van schrik en paniek was door het ongehoorde feit van een landoorlog, waar in die dagen nog niemand raad mee wist. Nu waren, dankzij de prins van Oranje, de rollen omgekeerd. Stadhouder Willem III had in een jaar tijd een machtig leger opgebouwd, handhaafde met ijzeren hand de discipline, kende geen medelijden met deserteurs of lafaards, wist snel te manoeuvreren en had de Fransen onhoudbaar in het defensief gedrongen. Als hij erin zou slagen Naarden te overmeesteren, lag de hele provincie Utrecht voor hem open.

Ik begreep nu ook waarom er schijnbaar deze zomer zo weinig was gebeurd aan het front. De prins had de tijd ervoor genomen om zijn aanval op de sterke vestingstad grondig voor te bereiden.

Finke hief een paar maal luisterend het hoofd op. Ofschoon het in de stenen crypte allesbehalve warm was, zag ik zweetdruppels op zijn slapen parelen. Hij doet het weer in zijn broek, dacht ik. Toch vond ik hem op dat moment een dappere kerel, omdat hij ondanks zijn angst aan ons geheime werk deelnam en evenveel risico liep als wij, de jonge heethoofden. Terwijl ik Kobus stond te helpen drong het plotseling tot mij door dat ik in het afgelopen jaar met heel wat soorten heldendom kennis had gemaakt. Ik dacht aan Joris’ dapperheid bij Lobith toen hij als een automaat op Franse ruiters had liggen schieten en samen met de Friese infanterie een slachting aanrichtte onder Condés keurtroepen. Aan de moed van mijn vader, die als eerste had ingezien hoe noodzakelijk het was de burgerij van nieuws te voorzien, daar onmiddellijk mee was begonnen en er bijna zijn hachje bij was ingeschoten. Ik dacht aan de zelfoverwinning van de staatsgezinde Finke, die sidderend een deserteur had opgenomen, die bevend van angst het illegale werk deed, die met angstzweet in zijn schoenen na de avondklok door duistere straten sloop, om datgene te gaan doen wat hij eigenlijk niet durfde. Ik dacht aan koster Slingelandt, die zich door niets en niemand liet weerhouden om ons het illegale werk mogelijk te maken, en aan zijn dappere vrouw die erin was geslaagd de Fransen om de tuin te leiden toen zij de kerk kwamen doorzoeken. Ik dacht aan GerritJan die voor Lina sprong om het flitsende staal met zijn eigen lichaam op te vangen. En aan de jonge zoons van de koster, die zich niet lieten intimideren door een Zwitserse officier, en hun geheim wisten te bewaren achter loeiend misbaar en gespeelde paniek...

Mensen waren toch wonderlijke wezens. Als jongen had ik hoog opgezien tegen de hoogmogende heren, tegen de glans van de Oranjes, tegen machtige mannen als Johan de Witt, burgemeester Martens, veldmaarschalk Johan Maurits van Nassau. Nu wist ik dat het de gewone mensen waren, simpele burgers en handwerkslieden, in wier harten het ware heldendom leefde. Het waren niet alleen Michiel de Ruyter en Cornelis Tromp geweest die hij Kijkduin de Engelse vloot reddeloos schoten. Zonder duizenden zeesoldaten, bijeengeraapt rapaille, hadden zij het niet kunnen klaarspelen. Het was niet alleen de prins van Oranje die het gewest Holland onbereikbaar had gemaakt voor de Franse veroveringsdrang. Het waren ook de duizenden soldaten die onder hem dienden, die dag na dag hun leven waagden in de moerassen van de waterlinie, geminachte huurlingen, gepreste boerenjongens, lanterfanters en analfabeten, arme drommels en weesjongens als het sinjoorke, die alle doorbraakpogingen van de vijand wisten af te slaan. De leiders kregen de eer. De beloning van de soldaten bestond uit een karige soldij, een stuk beschimmeld brood, een snauw. En toch: leger en vloot, samengesteld uit het wrakhout van de samenleving, onderworpen aan de blunders van de generaals, hadden de Republiek weten te redden! Het was ongelooflijk.

De overweldigende macht van Frankrijk, gecommandeerd door de rijkste vorst van Europa, met geniale maarschalken als Turenne en Condé, was er toch niet in geslaagd ons te onderwerpen - zomin als het machtige Spanje dat in de vorige eeuw had kunnen doen. En dat kwam niet omdat wij zoveel slimmer of beter waren, betere generaals of regeerders hadden. Het kwam omdat het volk zélf zich had schrapgezet, had geweigerd de duur bevochten onafhankelijkheid prijs te geven. Het kwam omdat mensen als mijn vader, Kobus, GerritJan, Lina en ik geweigerd hadden ons overwonnen en onvrij te voelen. Niet de ongemakken en gevaren van de oorlog maakten ons kwaad; het was het idee van een vreemde overheersing dat we niet konden verdragen. Dat was waartegen we ons bleven verzetten, met alle eenvoudige middelen die ons ten dienste stonden. Omzichtig, in diep geheim, maar met een verbetenheid die niet te breken was.

Mensen! Zo klein tegenover de geweldige macht van God, tegenover een stadhouder, een koning, de regenten... Maar zo groot in hun vrijheidsdrang, in hun liefde voor de eigen kneuterigheid die zo vaak werd bespot maar waaruit ze zoveel kracht wisten te putten.

Nog voor de dag aanbrak liep ik weer door Utrechts straten en bracht de blijde tijding rond. Voor het uiterlijk was ik een jongen die op weg was naar zijn leermeester en die een volle tekenmap torste omdat die leermeester zoveel van hem vergde. In werkelijkheid was ik de brenger van hoop en leedvermaak.

Ik stak het Domplein over, liep fluitend en quasi argeloos langs het bisschopspaleis de straat in die op de Oude Gracht uitkwam en Onder den Dom werd genoemd. Voorname huizen stonden hier, waar zich nog niets roerde. Ik bukte, schoof een pamfletje onder een gebeeldhouwde deur door. En stond toen, opnieuw volstrekt onverwacht, tegenover GerritJan. Ik had juist een tweede pamflet uit de map gehaald, klaar om dat onder de volgende deur te schuiven, toen zijn stem tegen mijn oren sloeg.

‘Goeiemorgen Hans,’ zei hij opgewekt. ‘Ben jij even vroeg op pad!’ ‘Ook goeiemorgen,’ stamelde ik geschrokken. GerritJan keek me aan, met een sombere broedende blik, alsof hij zich afvroeg of ik werkelijk Hans Ortelius was, of iets wat zojuist onder een natte steen was uitgekropen.

‘Wat heb je daar in je hand?’ vroeg hij zonder omwegen en op barse toon.

Ik was meteen op mijn hoede. Zonder aarzeling stak ik hem het krantje toe. ‘Kijk, dat vond ik zomaar op straat liggen. Moet je lezen wat erin staat!’

Hij pakte het aan, wierp er een korte blik op en keek toen weer naar mijn gezicht, nog altijd met die sombere blik die me niet aanstond.

‘Gisteren,’ zei hij langzaam, bijna dreigend, ‘heb ik je een nieuwtje toevertrouwd waarvan de Fransen willen dat het voorlopig niet bekend raakt. Bijna niemand wist het nog. Ik had het ook maar gehoord uit de mond van een vluchteling. En vanmorgen staat het al gedrukt. Zie je wel dat jij en je vader betrokken zijn bij die illegale drukkerij.’ Dat laatste klonk ronduit triomfantelijk.

‘Onzin,’ verweerde ik mij, ‘je vergist je. Ik zeg je toch, ik vond dit blaadje op straat liggen, raapte het op en las het. Iemand moet het verloren hebben. Je denkt toch niet dat jij in de hele stad de énige bent die weet dat de prins voor Naarden ligt? Natuurlijk zijn nog veel meer mensen op de hoogte en, zoals je ziet, ook de lui die deze dingen drukken. Je kunt niet elke burger die je met zo’n ding aantreft, meteen beschuldigen van verboden werkzaamheden.’

‘Nee, maar jou wel. Jij bent zelf drukker.’

Zijn blikken gleden van mij af, bleven rusten op de tekenmap onder mijn arm.

'Wat zit daarin?’

'Wal dacht je? Mijn tekenspullen natuurlijk.’

Hij snoof minachtend.

'Ik geloof niet, Hans Ortelius, dat het er vrolijk voor je zou uitzien als je gesnapt werd met een map vol verboden krantjes in je bezit.’ Het klonk zo dreigend dat ik mijn knieën voelde knikken. Aan de voet van de Domtoren verscheen een aantal gardisten die de wacht bij het bisschopspaleis kwam aflossen. Bisschopshof had een poortuitgang in deze straat. Het waren uiteraard Zwitsers, ‘onze’ gardisten waren er ook bij. Ik herkende Seppl zelfs op die afstand aan zijn hinkende stap. Het ontbrak er maar aan dat GerritJan mij uitleverde aan de gardisten die in ons huis woonden!

‘GerritJan, gisteren zei je nog dat we vrienden waren.’

‘Dat zijn we ook.’ Hij zei het zo koel en onverschillig dat het me koud over de rug liep.

‘Nou dan... wat wil je nu eigenlijk?’ riep ik, tot het uiterste getergd. Mijn brein werkte snel. Even overwoog ik de mogelijkheid hem de map in de handen te duwen, weg te rennen. Nee, daar zou ik niets mee opschieten. Toch voelde ik hoe mijn kuitspieren zich spanden, klaar om in actie te komen. Mijn hart roffelde.

‘Ik wil weten,’ zei GerritJan langzaam en dreigend, ‘waar de geheime drukkerij zit.’

‘Dat zeg ik niet.’

„‘Je zult wel moeten. Anders roep ik die gardisten.’

Ik dacht snel na.

‘Waarvoor wil je het weten?’

‘Zomaar. Ik ben er al maanden nieuwsgierig naar. Niet meer bij jullie thuis, als-ie daar al ooit geweest is. Maar ergens moet een pers staan, ergens moeten jullie die dingen maken. Ik wil weten waar.’

‘En als je het weet?’

‘Dan is mijn nieuwsgierigheid bevredigd.’

Ik geloofde hem niet.

‘Je wilt de zaak verraden, wie weet een flinke beloning opstrijken.’ ‘Heb ik niet nodig,’ zei hij minachtend.

‘Als je zweert het niet verder te vertellen..

‘Ik kan zwijgen,’ gromde hij nadrukkelijk.

‘Goed dan. De pers staat in de kelders van het Duitse Huis, op de Springweg.’

‘Aha.’

Geloofde hij het? Het leek er veel op.

‘Maar je zwijgt erover, hoor,’ siste ik. ‘Je zou de Waalse predikant, die daar tegenwoordig zijn diensten houdt, in groot gevaar brengen als je je mond voorbijpraatte. En de goede man weet van niets. Het gebeurt allemaal achter zijn rug om,’ verzon ik er snel bij. GerritJan grijnsde.

‘Ik zal het geheim bewaren, Hans, op één voorwaarde.’

‘En die is?’

‘Jij haalt elke avond Lina van het atelier af. Dat wil ik voortaan doen.’

Ik moet er op dat moment heel dom uitgezien hebben.

‘Kijk niet zo schaapachtig,’ zei GerritJan ongemakkelijk. ‘Ik verzeker je dat ik het meisje keurig en rechtstreeks naar huis zal brengen.’

‘Ik begrijp niet...’

‘Je hoeft het niet te begrijpen, daarvoor ben je nog veel te jong. Maar dat lieve kind kan niet alleen over straat gaan met zoveel Frans gespuis in de stad, nietwaar? Mooi. Dus moet een broer of een betrouwbare vriend haar van haar werk halen en veilig thuisbrengen. Voortaan zal ik dat dus doen.’

‘Maar waarom...’

‘Zomaar, omdat ik er zin in heb. Bezwaren?’

‘Misschien heeft Lina er bezwaar tegen,’ gromde ik.

‘Welnee. Ze mag me wel. Ik heb haar het leven gered.’

‘Dat is waar.’

‘Ze is me dankbaar. Ze geeft me geschenken. Wat voor bezwaar zou ze ertegen hebben om door mij beschermd te worden? Ze weet dat jij in ogenblikken van gevaar niets waard bent en haar rustig overhoop laat steken. Terwijl ik...’ Hij grijnsde zelfvoldaan. Waar bleef ik nu met mijn heldenmoed? Hij had mij in zijn macht. Al had ik hem niet werkelijk de plaats genoemd waar de geheime pers was verborgen, ik stond hier op een kwetsbare plek met veertig verboden krantjes onder de arm, die nog stonken naar verse drukinkt.

Ik zuchtte.

‘Heb je mij gisterochtend dat nieuwtje alleen maar verteld om me in de val te laten lopen?’ vroeg ik bedrukt.

‘Natuurlijk, stomkop. En je tuinde er hals over kop in. ’t Is dat ik geen tijd meer had omdat ik naar school moest en je niet kon volgen. Anders zou je me regelrecht naar de geheime drukkerij hebben geleid. Maar goed, nu weet ik ook waar de pers staat. Mij is niemand te slim af.’

‘Dat... dat merk ik. Maar als Lina weigert zich door jou te laten begeleiden?’

‘Ze zal niet weigeren. Ik weet te veel van je, Hans. Je denkt toch niet dat ze jouw dood op haar geweten wil hebben, huh?’

Het was hem niet om ons te doen, besefte ik. Wat wij ’s nachts uitvoerden kon hem weinig schelen. Hij wilde Lina hebben, het Beierse heksje met haar bliksemogen en spichtige schoudertjes. Blijkbaar vond hij haar even onweerstaanbaar als ik dat vond...

Weer overwoog ik de mogelijkheid hem te trotseren en zag de zinloosheid ervan in. Met een map vol verboden lectuur en de gardisten op dertig pas afstand was ik aan GerritJan overgeleverd. ‘Goed,’ zei ik opeens. ‘Ga jij haar dan vanavond maar afhalen als je het zo fijn vindt om met haar te wandelen. Ik waarschuw je, GerritJan, ze is een kattenkop.’

Hij grijnsde.

‘Ik houd het meest van meisjes waar pit in zit.’

Nog eenmaal bekeek hij me, van het hoofd tot de voeten.

‘Toch val je me tegen, Hans. Veel rood bloed stroomt er niet in jouw aderen.’ Met die woorden keerde hij zich om en liep weg. Ik maakte me uit de voeten, ging snel in een ander deel van de stad mijn bestelwerk verrichten, zo ver mogelijk van het centrum vandaan. Piekerend over het grote raadsel GerritJan.

Lina zou wel verwonderd zijn als zij vanavond om acht uur het atelier verliet en dan GerritJan op haar vond wachten, in plaats van haar trouwe vriend Hans. Zou zij zijn begeleiding accepteren? Dat iemand je het leven heeft gered betekent niet dat je de held nu voortaan aardig moet vinden. Uit dankbaarheid en plichtsgevoel had ze hem een aantal malen bezocht toen hij op bed leg. Maar nauwelijks was hij weer op de been geweest of ze had haar bezoeken gestaakt. Ze mocht GerritJan niet, ondanks zijn moed, ondanks het bloed dat hij voor haar had gestort. Ik dacht aan die grote rode vlek in de sneeuw die avond en huiverde. Dat had evengoed Lina’s bloed kunnen zijn.

Waarom was ik zo verstijfd geweest, was ik niet voor haar gesprongen om het staal op te vangen?

Ik besloot Lina te waarschuwen. Zodra ik mij van mijn gevaarlijke last had ontdaan rende ik naar de Lange Nieuwstraat, klopte aan bij Maartje Cornelis en vroeg het meisje te spreken. Lina luisterde zwijgend naar mijn relaas, kleurde een beetje en zei: ‘Het is goed. Ik ben niet bang voor die brouwerszoon.’

Langzaam slenterde ik terug naar de Oude Gracht, door een stad die voelbaar trilde van spanning. Ik zag blijde gezichten, hoorde opgewonden gefluister. De mooie gevels praalden in het zonlicht. Ik was nooit in Naarden geweest. Zo’n luisterrijke stad als Utrecht zou het wel niet zijn, dacht ik. Maar er zouden ongetwijfeld ook fraaie huizen staan met trap- en klokgevels, met arduinen sluitstenen boven de vensters, met gebeeldhouwde dakkapellen en deuren met houtsnijwerk. Stond dat alles nu op het punt platgeschoten te worden door de kanonnen van de prins? Hoezeer de bewoners van de vestingstad ook mochten snakken naar hun bevrijding, ik vreesde dat zij voor die bevrijding een hoge prijs moesten betalen. En wij? Was Utrecht misschien de volgende stad die op het lijstje van Willem van Oranje prijkte, om belegerd, beschoten, bevrijd te worden? Wat zou er dan overblijven van onze mooie stad?

Bij de vleesbanken op de Ganzenmarkt kwam ik Elisabeth tegen. Ze was opgetogen, want slachter Kabol, de vader van Krelis, had haar een stukje spek toegestopt. Door de toenemende vlees- schaarste - gevolg van de verwoesting van het platteland - werd er op de vleesbanken nauwelijks iets beters aangevoerd dan afval of orgaanvlees. De beste stukken hielden de Fransen voor zichzelf. Wie bij de slachters in een goed blaadje stond kreeg wel eens iets extra’s los. Kabol bediende graag mooie vrouwen. Van de dubbelzinnige opmerkingen die hij daarbij maakte verstond Elisabeth toch de helft niet, daarom vond ze hem een aardige man.

Ik vertelde haar dat Lina een aanbidder had die haar voortaan van haar werk zou komen halen. Ze keek beteuterd.

‘Een aanbidder? Maar Lina is nog pas zestien... Is dat niet te jong om te vrijen of gaat het hier altijd zo?’

‘Nee,’ zei ik ferm. ‘Zo vroeg beginnen we er hier niet mee. Achttien is jong genoeg. Maak je niet ongerust, Elisabeth, ik houd het stel wel in het oog.’

‘Ik heb nooit gemerkt dat Lina iets om jongens geeft,’ tobde ze, ‘is die... die aanbidder een redelijk goede partij?’

‘Hij studeert voor predikant.’

‘O.’

Nu begreep ze er nog minder van. Een toekomstige predikant die een rooms meisje het hof maakte? Ze woonde lang genoeg bij ons om te weten dat de barrières van de godsdienst niet gemakkelijk genomen werden. Haar moederlijke bezorgdheid maakte mij aan het lachen.

‘Heus Liesbeth, je kunt op Lina vertrouwen. Ze kan heel goed op zichzelf passen en als die jongeman haar niet aanstaat zal ze hem dat snel genoeg aan het verstand brengen.’

‘Daar gaat het niet om. Ik vraag me af wat het moet worden als hij haar wél aanstaat.’

Ik schrok. Het gekibbel tussen Lina en GerritJan, verborg dat iets? Ik voelde me opeens zo ellendig dat mijn maag omdraaide.

We kwamen thuis. Kleine Berthe juichte bij het vooruitzicht van een maaltijd linzen met spek. Moeie Neele bromde tevreden. Ik liep door naar de zolder, gooide mijn tekenmap in een kist en stootte het venster open. Diep onder mij leefde de gracht. Voor de oorlog was het er levendiger toegegaan, maar ook nu nog meerden er binnenschippers, werd er gehandeld, geladen, gelost. Op de hoge bruggen stonden kraampjes waaromheen huismoeders zich verdrongen. Een kar met zakken tarwe ratelde voorbij; die ging zeker naar de molens op het Paardenveld.

Ik miste Lina. Telkens als ik thuiskwam overviel me dat lege gevoel sinds ze haar dagen doorbracht in het atelier van Maartje Cornelis. Zonder haar leek de woning kaal, vervelend. Terwijl ze toch allesbehalve een praatziek meisje was. Over de Bezembrug kwam een bruiloftsstoet, kennelijk op weg naar de Buurkerk. Ik zuchtte diep. Al was ik nog lang geen twintig en dus nog veel te jong volgens de gangbare normen, er bestond geen twijfel aan: ik was verliefd. Zo vreselijk verliefd als ik nooit had gedacht te kunnen worden. Wat maalde ik nog om brave burgermeisjes als Martha Vlieger, of het dochtertje van de passementmaker uit de Choorsteeg? Ik kon alleen maar dromen van Lina’s vlammende ogen, haar zwarte haren en smalle schouders. Ik was niet bang meer voor haar woeste uitbarstingen en vreselijke herinneringen. Juist het feit dat ze zo anders was dan de meeste meisjes maakte haar aantrekkelijk.

En natuurlijk, dat besefte ik met pijnlijke zekerheid, was mijn liefde iets onmogelijks. Vader zou nooit goedvinden dat ik een meisje trouwde zonder bruidsschat, een vreemdelinge nog wel, die te weinig begreep van onze levenswijze en die bovendien een andere godsdienst beleed. Het kon niet. En toch... Ik gaf de hoop nog niet op. Ik rekende op een wonder, op iets onverwachts dat alles ten goede zou keren en Lina bereikbaar zou maken.

18. BEVRIJDING

Lina kwam precies om kwart over acht thuis, een groot pak onder de arm. Ik zat in de keuken bij de haard. Voorzichtig legde ze het in linnen verpakte werk op een kist.

‘Ziezo, daarmee kan ik vier dagen lang vooruit,’ zei ze voldaan. ‘Morgenavond staat GerritJan voor niets te wachten.’

Mijn hart sprong op. Ik was zó blij dat ik moeite had niet op haar af te vliegen en haar rode wangen te kussen. Ze had hem te pakken!

‘Wist hij wat er in die bundel zat?’ vroeg ik.

‘Nee hoor. En ik heb hem het pak nog laten dragen ook! O, hij gedroeg zich keurig. Hij was heel beleefd en vertelde me dat hij in de herfst naar de academie zou gaan... hij wilde natuurlijk indruk op me maken. Ik heb net gedaan of ik het allemaal erg boeiend vond wat hij vertelde en daarom bleef hij maar doorpraten, tot voor de deur toe. Toen zei ik: “Dank je voor je bescherming, GerritJan, tot morgen dan maar.” Je had moeten zien hoe diep hij zijn hoed afnam! - Denk je dat hij het opgeeft als hij een paar avonden voor niets in de Lange Nieuwstraat heeft staan wachten?’ ‘Laten we het hopen.’

‘Maar Lina,’ zei Elisabeth zacht, ‘als je niets van die jongen moet hebben, waarom laat je dan toe dat hij je van je werk haalt?’

Lina zweeg. Vragend keek Elisabeth naar mij.

‘Ik begrijp het niet,’ prevelde ze.

Het ontbrak me aan de moed haar precies te vertellen hoe de vork in de steel zat.

Drie dagen later deden de Fransen een inval in het Duitse Huis op de Springweg. Ze vonden niets verdachts. Niet in de kelders, niet op de zolders, nergens. De Waalse predikant was diep verontwaardigd toen hij hoorde waarvoor ze kwamen. Hij hief de handen ten hemel en bezwoer dat hij nooit iets te maken had gehad met verboden drukwerk. De hele Waalse Gemeente stond op de achterste benen. Wie had hun die streek geleverd?

Maar ik wist genoeg...

Voor de tweede maal had GerritJan getracht ons te verraden. Hij scheen werkelijk op onze ondergang uit te zijn. Toch had hij Lina gered met gevaar voor eigen leven, liep hij haar na en scheen hij minstens zo verliefd op haar te zijn als ik.

‘Begrijp je het niet?’ prevelde Lina toen ik er met haar over sprak. ‘Ik wel. GerritJan wil jullie uit de weg hebben. Als de bescherming die ik in dit huis geniet wegvalt, waar moet ik dan heen? Welnu, op dat moment komt GerritJan weer opdagen als redder in de nood.’

‘Dat geloof ik niet!’ riep ik uit. ‘Dat is te ver gezocht.’

Lina haalde de schouders op.

‘Die jongeman heeft nu eenmaal een vreemde kronkel in zijn hersens,’ antwoordde ze kort.

Zou ze gelijk hebben? Ik dacht terug aan GerritJans veranderde houding in het laatste jaar. Telkens had hij geprobeerd me te vernederen, mij zijn minachting te laten voelen. Dat had niets te maken met het standsverschil; tegenover zijn trouwe volgelingen Berendje en Krelis gedroeg hij zich niet zo hooghartig. Hij commandeerde gewoon en zij gehoorzaamden braaf. Maar mij was hij gaan haten... Eens te meer besefte ik dat ik voorzichtig zou moeten zijn, me niet meer moest laten betrappen bij het rondbrengen van verboden lectuur en moest oppassen dat hij me niet kon volgen als ik door de stad liep om iets geheimzinnigs te gaan doen.

GerritJan liet echter niets meer van zich zien of horen. Lina kwam na veel informeren en voorzichtig uithoren te weten dat zijn naam boven aan de lijst van Verdachte personen’ prijkte op het stadhuis. Hoe kon dat?

‘Heel eenvoudig,’ grinnikte Lina. ‘Hij heeft al tweemaal geprobeerd de bezetters een “dienst” te bewijzen en beide keren visten ze achter het net. Nu ziet Stouppa in de brouwerszoon een vent die het de bezetters lastig probeert te maken door voortdurend bedrog. Je weet hoe wantrouwig die Fransen zijn; ze denken dat GerritJan een bedoeling had met het doen van valse aangiften. Wat hij verder ook doet of zegt, ze zullen er steeds iets achter zoeken. En daarom moet hij zich nu héél rustig houden, anders komt-ie zelf achter de tralies terecht.’

Voortaan wachtte ik weer op Lina wanneer ze van haar werk kwam.

Half september vloog het plotseling van mond tot mond door de stad. We hoefden het nieuws niet eens te drukken; iedereen wist het al. Naarden was gevallen! Na een hevige beschieting door de staatse troepen en een daaropvolgende stormloop had het sterke Franse garnizoen zich moeten overgeven. Nu lag het hele achterland open voor de prins. Honderden Franse gewonden werden overhaast naar Utrecht getransporteerd; kwajongens stonden aan de Weertpoort de wagens te tellen. Het was een jammerlijke aanblik. Ook het versterkte Breukelen werd door de Fransen ontruimd, en intussen nam de prins met geweld Harderwijk, van welke stad volgens de geruchten niet veel overbleef...

‘Nu kan het niet lang meer duren,’ riepen we elkaar toe. ‘Straks staat de prins ook hier voor de poort.’

Hoe graag waren we, net als in de spannende dagen vijftien maanden geleden, weer op de Plompetoren geklommen om het prinsenleger te zien naderen! Maar Lina, die Seppl en Anders had uitgehoord, schudde het hoofd. Volgens ‘onze’ gardisten zou de prins geen aanval op Utrecht doen. ‘Hij stoot door naar het zuidoosten.’ Vader meende dat dit een nieuwe poging moest zijn om de vijandelijke verbindingslijnen af te snijden. Ditmaal scheen het de prins ook te lukken, want de Fransen raakten in het nauw. Ze verlieten Woerden, ontruimden Kamerik. Alle vrijgekomen bezettingstroepen werden in onze stad samengetrokken... Ze schenen Amersfoort ook al opgegeven te hebben.

‘Het lijkt er warempel op dat ze van plan zijn weg te gaan,’ mompelden we toen we hun ongewone bedrijvigheid bemerkten. De bezetters waren bezig platte schuiten en binnenschepen te vorderen. De hele maand oktober lagen de grachten en singels er vol mee. Tapijten, beddengoed, spiegels en serviezen, mooie kasten en tafels verdwenen in het ruim. Ook schilderijen, zilverwerk, kaarsenkronen. Kisten met goud werden verzegeld over de kaden gesleept. Het gerucht ging dat de hertog van Luxembourg van het opperbevel ontheven zou worden en vervangen werd door een nieuwe generaal, d’Humières, die de aftocht moest organiseren. Blij keken we van een afstandje toe hoe de Fransen maatregelen namen om hun buit af te voeren: schuit na schuit vertrok, bijna zinkend onder de kostbare vracht. De burgerij liet er haar werk voor liggen om te zien hoe de buit van geplunderde herenhuizen werd weggevaren. Veel pijn deed het ons niet. Het waren vooral de luxe woningen van gevluchte patriciërs die door de bezetters waren leeggehaald. Wij, die bijna anderhalf jaar in de harde maanden van overheersing en onderworpenheid de volle last van de bezetting hadden moeten dragen, vonden dat de hoge heren die al die tijd vrij en onbekommerd door Amsterdam hadden gewandeld, ook maar een veer moesten laten.

We grinnikten weer eens te vroeg.

Intendant Robbert stelde de vroedschap voor de keus: óf de provincie moest nog eenmaal een half miljoen goudguldens opbrengen, óf alle steden in Het Sticht zouden met de grond gelijk gemaakt worden, Utrecht voorop. Dat was een regelrechte brandschatting! Alsof we gedurende bijna anderhalf jaar nog niet genoeg kromgelegen hadden, moest nu het alleronderste uit de kan worden gehaald. Waar moest een uitgeplunderde provincie met een verwoest platteland en leeggestolen steden zo’n duizelingwekkende som vandaan halen? Zouden we dan met de bevrijding in zicht toch nog alles moeten verliezen, zelfs het dak boven ons hoofd? Regenten kunnen goed onderhandelen. De heren van de Statenkamer en de leden van de vroedschap rekenden de intendant voor dat zijn eis onuitvoerbaar was. Om zijn bevel kracht bij te zetten nam Robbert toen twintig vooraanstaande burgers gevangen, als gegijzelden. Ook de Waalse predikant was erbij. De poorten gingen weer hermetisch dicht, niemand kon de stad in of uit. Robbert raadde de regenten aan om een lening uit te schrijven en zie: plotseling bleek dat er nog aardig wat geld onder de burgerij schuilde. Intekenen op een lening, met het vooruitzicht eens het geld terug te krijgen, wilde men wel. Binnen een week was de eerste termijn van de brandschatting bijeen. En wéér moeten de hebzuchtige officieren gedacht hebben: hoe rijk mag het gewest Holland dan wel niet zijn?

Inmiddels begonnen de Franse troepen zich gereed te maken om de stad te verlaten. d’Humières liet omroepen dat het verbergen van een onwillige Franse of Zwitserse soldaat streng gestraft zou worden. Het scheen dat er nogal wat dragonders met desertieplannen rondliepen. Ook onze eigen’ Zwitsers pakten met donkere gezichten hun bagage in en beklaagden zich bitter bij Elisabeth dat het voorbij was met het goede leven.

En toen bleek weer eens hoezeer ik me had vergist met mijn medelijden. Terwijl regiment na regiment werd opgetrommeld en geïnspecteerd dacht ik: Arme kerels. Nu moeten ze weer naar het front om overhoop geschoten of gestoken te worden. Verleid door prachtige beloften hebben ze dienst genomen, hopend hun fortuin te kunnen maken in een veroveringsoorlog. En wat bleek? Ze moesten ploeteren in de modder, pijn en ontberingen doorstaan. Ik kan me voorstellen dat ze er geen zin meer in hebben, dat ze zich bedrogen voelen. De wanhoop staat op hun gezichten te lezen... Ik had werkelijk met hen te doen. Maar thuis boden de beide Zwitsers mijn vader vijfhonderd gulden als hij hen aan burgerkleding en een schuilplaats wilde helpen. Dus zulke arme drommels waren het niet! Ze hadden hun aandeel in de buit ontvangen, want wat ze ons boden zou wel niet hun hele bezit zijn.

‘Doen,’ zei Moeie Neele rustig toen ze van het voorstel hoorde. ‘We zitten tot over onze oren in de schuld.’

‘We kunnen ze laten onderduiken in de geheime drukkerij,’ stelde Lina voor.

‘Onder de Pieterskerk?’ vroeg ik verschrikt.

Vader zei nog niets, hij zat te rekenen op een papiertje. Ik zag het en begon te protesteren.

‘Het zijn onze vijanden,’ zei ik heftig, ‘anderhalf jaar lang hebben ze ons het vel over de oren gehaald, ons onderdrukt en bedreigd. Waarom zijn ze in Franse dienst getreden als ze zo’n hekel aan de oorlog hebben? Dan hadden ze moeten blijven waar ze waren, in hun eigen land, op hun berghellingen.’

‘Waar ze bittere armoede leden,’ prevelde Elisabeth.

‘Twee jaar geleden,’ merkte vader nuchter op, ‘hadden die Zwitsers geen nagel om er een luis mee dood te drukken. Nu voelen ze zich rijk. Maar ik begrijp hen wel. Toen ze in Franse dienst traden sloten ze zich aan bij een onoverwinnelijk leger en stonden ze op het punt een veldtocht te beginnen die rijke buit zou opleveren. Welnu, in die rijke buit hebben ze hun aandeel gehad, maar nu worden ze teruggestuurd naar de Rijn om tegen de prins van Oranje te vechten, nadat ze wekenlang karrenvrachten doden en gewonden zagen binnenbrengen. Alle gasthuizen in de stad liggen tot de nok toe vol, zelfs drie kerken moesten als noodhospitaal worden ingericht. Wie wil er vechten voor een verliezer? Welke huurling wil sneuvelen als hij zijn zakken vol goud heeft? Plotseling hebben ze ontdekt dat ze liever arm en springlevend zijn, dan rijk en morsdood. De winter staat voor de deur, en de prins van Oranje staat bekend als een winterveldheer. Hij zal het de Franse krijgsmacht heel moeilijk maken en daarom hebben die Zwitsers er geen zin meer in. Ik zou zeggen: laten we die jongens een kans geven het er levend af te brengen. Zoveel kwaad hebben die twee ons niet gedaan. Het waren fatsoenlijke logés.’

Merkwaardig. Ik had medelijden gehad met Seppl en Anders toen ik er onderbetaalde zwoegers in zag. En al die maanden dat ze bij ons lagen ingekwartierd hadden we redelijk met hen kunnen opschieten. Ze stalen niet, vernielden niets, voor Elisabeth gingen ze door het vuur. Maar het feit dat ze over een kapitaaltje bleken te beschikken bracht mij er opeens toe hen als vijanden te zien. Koppig schudde ik het hoofd.

‘Vijfhonderd gulden,’ herhaalde vader, en hij keek neer op zijn berekeningen, ‘die kan ik goed gebruiken. Liesbeth heeft in geen maanden loon gehad; jij ook niet, Hans. Meester Saftleven heeft tien maanden achterstallig lesgeld tegoed. Met dit geld zal ik na de bevrijding de winkel opnieuw kunnen bevoorraden en de drukkerij nieuw leven inblazen.’

‘Het is bloedgeld,’ riep ik woedend. Elisabeth verbleekte, Lina keek verschrikt.

‘Nee,’ zei Moeie Neele, ongewoon hard voor haar doen, ‘het is óns spaargeld, dat ze ons afgedwongen hebben in al die maanden, met hun schattingen en eisen.’

Daar kon ik niets tegen inbrengen.

‘Die bezetting heeft me heel wat meer gekost dan vijfhonderd gulden,’ mompelde vader. Ja, dat wist ik ook. Straatarm waren we ervan geworden. ‘Maar moeten we vijandelijke soldaten in bescherming nemen?’ fluisterde ik gekweld.

‘Hoe meer deserteurs, hoe meer het leger van Lodewijk verzwakt,’ viel Lina in. ‘We bevoordelen onszelf, we benadelen de Fransen. Dat is toch precies waar we zeventien maanden lang naar gestreefd hebben?’

Tegen vrouwenlogica kon ik niet op.

‘We moeten het maar doen,’ besliste vader. ‘We hebben nu al zo lang risico’s gelopen en dingen gedaan die verboden waren, daar kunnen we nog wel even mee doorgaan. Hans, jij gaat met koster Slingelandt praten. Je stopt hem een paar rijksdaalders in de hand en als hij toestemt breng jij vannacht Seppl en Anders naar de Pieterskerk.’

De zaak beviel me nog steeds niet. Voor mijn gevoel riekte ze naar omkoperij en corruptie. Toch deed ik wat vader me opdroeg.

De voorraad hooi in de kerk bleek zo goed als verdwenen. De meeste balen waren weggehaald, en ik trof vrouw Slingelandt aan met een bezem in de hand, druk bezig de losse halmen bijeen te vegen. Ook de crypte was leeggehaald; ik vond de schijnwand er maar verdacht uitzien. Maar in hun haast zich klaar te maken voor het vertrek schenen de Fransen er niet op gelet te hebben. Ze zochten niet langer naar een onvindbare geheime drukkerij, ze waren bezig het vege lijf te redden.

De kerk zag er haveloos, vuil en verkommerd uit - de witgekalkte muren beschadigd en smerig, vele glas-in-loodruiten gebroken, de preekstoel bekrast. De koster stond de preekstoel schoon te poetsen en kwam het trapje af zodra hij mij zag.

‘Ha, die Hans,’ zei hij opgewekt. ‘Kom je ons een handje helpen?’ ‘Ik wil wel helpen, maar eigenlijk kom ik voor iets anders. U weet dat we twee Zwitserse gardisten ingekwartierd hebben. Tegen het einde van de week moeten ze vertrekken. En...’

‘Dus jullie ook al! Ze willen niet weg, hè? Nou goed, er kunnen er nog wel een paar bij.’

Niet-begrijpend staarde ik hem aan. Hij grinnikte.

‘Beneden zit het al aardig vol, jongen. Dragonders, musketiers, gardisten, kurassiers, fuseliers... Zesentwintig in totaal. Tot nu toe.’ ‘Bedoelt u...?’

‘Ik bedoel: jullie zijn de enigen niet die zijn bezweken voor de klank van goud. De bezetters hebben ons tot op het hemd uitgekleed. Nu we de kans hebben iets terug te krijgen van wat ze ons hebben afgeperst, nemen we die kans van harte waar. Is het niet

zo?’

Ik knikte verbijsterd.

‘Goed dan. Wanneer denk je dat tweetal af te leveren?’

‘Van... vannacht?’

‘Uitstekend. We nemen aan dat tussen het vertrek van het Franse opperbevel en de komst van de staatse troepen wel een paar dagen zullen verlopen. Daarvan kunnen de deserteurs gebruik maken om als burgers verkleed de stad uit te komen en op weg te gaan naar hun eigen woonplaats.’

‘U praat erover alsof er een hele organisatie bestaat die hen opvangt en weg helpt,’ liet ik mij ontvallen.

‘Die bestaat ook, jongen. Ik schat het aantal onderduikers in de hele stad op zeker vijfhonderd. Allemaal jongens die willen proberen veilig thuis te komen met wat ze in het afgelopen jaar hebben verdiend. Waarbij ze dan wel de helft van hun buit moeten achterlaten.’ Hij grijnsde weer, vol leedvermaak. ‘En ach, neem het ze eens kwalijk! Mensen die nooit iets bezeten hebben en dan ontdekken dat er geld in hun buidel rammelt, worden zuinig op hun leven. Die willen niet meer de kans lopen om te sneuvelen. Die gaan liever hun familie gelukkig maken met klinkende munt en mooie souvenirs. Al geloof ik dat er bij die deserteurs heel wat zitten die gewoon heimwee hebben.’

Ik dacht aan wat Lina had gezegd over het verzwakken van de Franse krijgsmacht. Zoals gewoonlijk had ze het goed gezien, al had ze niet kunnen weten dat het om heel wat meer ging dan om twee Zwitserse gardisten.

Voor de laatste maal sloop ik die nacht door steegjes en straatjes, ditmaal vergezeld door twee bange Zwitsers, net als ik in zwarte kleren gestoken. Op de pleinen en in de bredere straten was het een drukte van belang. De voorbereidingen voor de aftocht gingen onafgebroken door. De Fransen hadden haast om weg te komen! Nu intendant Robbert de eerste termijn van de brandschatting in handen had, plus twintig belangrijke gegijzelden die pas zouden worden vrijgelaten nadat over een halfjaar de rest was betaald, hield niets de vijand meer in Utrecht. De stad Bonn werd bedreigd door de prins van Oranje. In de zuidelijke Nederlanden trokken Spanje en Oostenrijk hun troepen samen. In Drenthe moest de bisschop van Munster steeds meer gebied prijsgeven, terwijl een Brandenburgs leger naar onze grenzen marcheerde. Wilde de prins van Condé niet met zijn voltallige leger worden afgesneden van Parijs, dan moest hij maken dat hij wegkwam.

Geen burger mocht zich die nacht op straat bevinden. Als iemand ons zag zouden we op staande voet worden neergeschoten. We wisten het. Maar thuis, tussen de hanenbalken op zolder, lagen de vijfhonderd gulden die ik met dit waagstuk verdiende en die ons er na de bevrijding weer bovenop moesten helpen. Achter mij hoorde ik Seppls tanden klapperen van angst. We kozen onze weg door de nauwe steegjes en gangetjes achter het Oud Kerkhof om het drukke Domplein te vermijden. In de afgelopen maanden had ik - ook in diepe duisternis - menigmaal dezelfde sluipweg afgelegd. Ik kende elke schuilhoek, ieder riskant punt, elk hofje, muurtje, schuurtje en obstakel. Daarom ging ik voorop en ik had de Zwitsers op het hart gedrukt alles wat ik deed onmiddellijk na te volgen: wegduiken in de schaduw van een pothuis, wegglippen in een smalle gang tussen twee huizen, je onzichtbaar maken onder kale struiken, achter een hoeksteen, achter een stapel brandhout... Het was koud en winderig in deze novembernacht. Soms vlaagde een korte regenbui ons om de oren. We bereikten ongezien het Ezelsteegje en...

Marcherende voetstappen.

Ik sprong als een haas over een laag stenen muurtje en belandde in iemands moestuintje. Seppl en Anders volgden razendsnel mijn voorbeeld. Doodstil lagen we op de vochtige aarde, een sprietje kriebelde me onder de neus. Terwijl een soldatenpeloton ons op enkele passen afstand passeerde, voelde ik een bijna onweerstaanbare neiging om te niezen. Ik durfde me niet te verroeren maar ik moest mijn hoofd draaien en belandde met mijn wang precies in een brandnetel. Onwillekeurig kromp ik ineen, het ritselde. Door de stille steeg knalde een bevel; mijn hart stond stil. Hadden ze me gehoord? Gingen ze nu een onderzoek instellen naar het geritsel achter het muurtje? In een dakgoot hoog boven onze hoofden krijsten twee katten die ruzie hadden...

Weer een bevel, de marcherende voeten gingen verder en ik kon weer ademhalen. Voorzichtig hief ik het hoofd op; vlak voor mij zag ik de donkere massa van de twee Zwitsers liggen. Ook zij moesten doodsangsten hebben uitgestaan...

We wachtten nog een poosje, maar het bleef verder stil in de steeg en eindelijk waagden we ons verder. Tien minuten later waren we bij het Pieterskerkhof. Drie zachte tikjes op de zijdeur. Koster Slingelandt stond achter de deur op ons te wachten en opende onmiddellijk. Ik bracht de Zwitsers naar de trap en ze zetten grote ogen op toen ik een kaars aanstak en zij de schijnwand ontdekten met daarachter zesentwintig lotgenoten. De koster had de drukpers in de verste hoek geschoven, stro en dekens op de stenen vloer gespreid. Seppl en Anders dankten ons met tranen in de ogen. De koster wees hun op een plank waarop kruiken water en ronde broden lagen. Daarna nam hij mij mee naar zijn woning, waar ik dommelend in een hoekje bleef wachten op de ochtend.

Het was me gelukt! Vijfhonderd harde guldens had ik voor mijn vader verdiend. Al had ik me tijdens de Franse bezetting misschien niet altijd even dapper gedragen, vannacht had ik alles goedgemaakt. Ik sliep al half - of misschien helemaal - toen ik schijnbaar ontzaglijk ver weg koster Slingelandt tegen zijn vrouw hoorde zeggen: ‘Die Hans Ortelius is toch een moedige knaap; hij ziet nooit ergens tegenop.’ Maar ik kan het ook gedroomd hebben. Want zo dapper vond ik mezelf niet.

Omdat er in de eerstvolgende dagen zoveel Franse en Zwitserse soldaten ‘zoek’ raakten, werd woning na woning nagezocht op deserteurs. Enkelen kwamen op die wijze ook te voorschijn, maar vele honderden bleven onvindbaar. Het kwam niet in d’Humières hoofd op om in de geheime gangenstelsels onder de Domtoren te laten zoeken. Waarschijnlijk wist hij van hun bestaan niets af - en daar zaten er wat! Ook op het platteland moesten er deserteurs ondergedoken zitten: in de kelders van verwoeste boerderijen, in stallen en schuren, in de bossen van Driebergen. Koster Slingelandt moet er met zijn schatting van vijfhonderd niet ver naast geweest zijn, ongerekend de vele gewonden en zieken die nog in de gasthuizen lagen. Een groot aantal van die laatsten stierf trouwens, waarschijnlijk aan bloedvergiftiging of misschien wel omdat de vrouwen die hen moesten verplegen en die geronseld waren uit de onderste lagen van de bevolking, de verminkte stumpers meer kwaad dan goed deden.

Vader nam Kobus van Zegveld in dienst als knecht, in hoofdzaak om de jongen een dak boven het hoofd te geven. Nu de Zwitsers weg waren, hadden we weer de beschikking over de gehele woning, en dat was een verademing. We kregen ook weer werk omdat de vroedschap een stroom plakkaten over de stad uitstortte met verordeningen, waarschuwingen en bekendmakingen. Zo brak de drie-en-twintigste november aan.

Dat was me een dag!

We waren nog maar nauwelijks opgestaan toen met veel trompetgeschal de omroepers door de straten trokken en luidkeels bekendmaakten dat alle huizen gesloten moesten blijven. Overal roffelden de trommels; daarbovenuit klonk het klokgelui uit de Domtoren. In de Dom werd voor de laatste maal de mis gelezen. Kobus en ik keken elkaar even aan, knikten gelijktijdig, namen Lina bij de hand en renden naar buiten. Het definitieve vertrek van de vijand wilden we zien, of het mocht of niet! Op de Bakkersbrug haalden we Jakob Capping in, die ons vertelde dat de poorten de hele dag gesloten zouden blijven, uitgezonderd de Wittevrouwenpoort, waar regenten en kwartierhoplieden de wegtrekkende vijand uitgeleide zouden doen. Een halfuur later arriveerden we bij de mooie nieuwe poort die de trots van de stad was. We konden nog juist het staartje van de Zwitserse garderegimenten naar buiten zien marcheren. Daarna kwamen vijf bataljons Franse infanteristen, gevolgd door de ruiterij. Het was een prachtig gezicht om al die kerels, waarvan we er velen van gezicht kenden, te zien vertrekken. Tegen het verbod in gingen overal in de Wittevrouwenstraat ramen en deuren open, opgeluchte burgers stroomden de straat op, wuivend keken we de verdwijnende bezettingsmacht na. Hier en daar werd al voorzichtig een oranje wimpel uitgestoken. We hoorden roepen: ‘Leve de prins!’

Kobus, Lina en ik hielden elkaar stevig vast, zo gelukkig als kinderen op Sinterklaasavond. De Franse ruiterij trok met veel vaandelgezwaai, roffelende trommels en het plezierige geklak van de paardenhoeven door de poort.

‘En dan te bedenken dat we voortaan kunnen drukken wat we willen. Dat we niet meer als dieven in de nacht hoeven rond te sluipen,’ mompelde ik verheugd. ‘Het is voorbij met de geheimzinnigheid, het gevaar, de plunderingen en de onderdrukking. Lina, denk je eens in, we zijn vrij. Echt helemaal vrij!’

Ik zoende haar van louter uitgelatenheid.

‘En het gebeurt allemaal zonder dat de prins onze stad eerst in stukken hoefde te schieten,’ fluisterde ze ontroerd. Ze zei ‘onze stad’; het klonk me als muziek in de oren.

Kobus, een half hoofd langer dan ik, keek ernstig op me neer.

‘En voel je je nu vrij?’ vroeg hij.

Hij had gelijk. De druk van de afgelopen maanden was er nog. Een deel van mijn geest verwachtte nog steeds dat er plotseling een gardist kwam opdagen die me bars zou toesnauwen: ‘Doorlopen!’. Ik had nog steeds de neiging om vóór ik iets zei, over mijn schouder te kijken om te zien of mijn opmerking niet kon worden afgeluisterd door iemand die niet te vertrouwen was. Iets in mij dwong me nog steeds me zoveel mogelijk onzichtbaar te maken, vooral niet op te vallen, dicht langs de gevels te schuiven terwijl mijn ogen elke mogelijkheid om te verdwijnen in een gangetje, achter een heg of over een muurtje registreerden. Het gevoel opgejaagd, bespied, gewantrouwd, gevolgd te worden had me nog niet verlaten. Merkwaardig! Vrijheid was blijkbaar ook iets waaraan je weer moest wennen. Ik begreep dat Kobus het ook zo voelde.

De burgerij had zich van het verbod om op straat te komen al even weinig aangetrokken als wij. In dikke rijen stonden mensen langs de Voorstraat en de Wittevrouwenstraat. Daar kwamen kolonel Stouppa en generaal d’Humières met hun lijfwachten aangereden. De Zwitserse gouverneur werd hartelijk toegejuicht. Niet alleen omdat hij vertrok, maar vooral omdat hij veel voor de burgerij had gedaan om hun lasten te verlichten en de orde te handhaven in een stad bomvol soldaten die zo moeilijk in de hand te houden waren geweest. De kromme wrede hertog van Luxembourg hadden we gehaat en gevreesd. De prins van Condé hadden we op een afstandje eerbiedig bewonderd. Maar kolonel Stouppa was voor ons een vaderlijk-vriendelijke vijand geweest, door en door menselijk. We zagen hem met vreugde vertrekken, en toch wuifden we hem hartelijk toe alsof we een oude vriend uitgeleide deden.

Het tekende de man dat hij even tevoren (zoals we later hoorden) bij het verlaten van zijn tijdelijke woning op het Jansveld tegen een van de omstanders had gezegd: ‘Dank God dat wij hiervandaan gaan, mensen. En bid dat wij nooit mogen terugkomen.’

De klokken beierden nog steeds. Burgemeester Van der Dussen trad naar voren en nam de sleutels van de stad van Stouppa in ontvangst. We konden niet horen wat de kolonel zei, maar iemand anders die er vlakbij stond vertelde ons even later, diep onder de indruk: ‘Hij zei: Ik geef u de sleutels terug uit naam van de koning. Bewaar ze goed.’

Uit naam van de koning! Dat klonk veelbelovend. Lodewijk XIV gaf Utrecht op, definitief. Het was of Stouppa met die paar woorden de Franse nederlaag bezegelde.

Nu pas durfden we te geloven dat de Franse bezetting voorbij was. Stouppa boog voor de burgemeester, de burgemeester boog voor Stouppa. Daarna steeg de gouverneur weer in zijn rijtuig en rolde de poort uit, omgeven door ruiters. d’Humières en zijn lijfwacht volgden hem. Achter hen ging de poort dicht en op slot. Utrecht behoorde ons weer toe!

Kobus, Lina, Jakob en ik grepen elkaar bij de schouders, dansten uitgelaten rond. O, we voelden ons zo feestelijk. We waren vrij! Schreeuwend, allerlei onzin uitkramend, renden we door de straat, hosten over de pleinen. Slierten jongens en meisjes sloten zich bij ons aan. Met lege magen - niemand had zich de tijd gegund te ontbijten - trokken we rond. ‘Hi, ha, ho, de prins die doet het zo.’ Het sloeg nergens op, maar het was heerlijk om het te kunnen uitgalmen. GerritJan Vlieger was van de partij, ik had plotseling Berendje aan mijn arm hangen. Ik zag Krelis met een rood opgewonden gezicht rondspringen. Martha, de zuster van GerritJan, sloeg plotseling de armen om mijn nek en zoende me dat het klapte. Rangen, standen en oude vetes waren vergeten; de stad was van ons.

Boven ons ging een venster open; een bang hoofd keek naar beneden. ‘Zijn ze weg?’ vroeg een stem. ‘Mag het nou weer?’

We schaterden de wolken uit de hemel.

Ja, het mocht weer! Alles mocht weer. We holden naar het Janskerkhof, braken de houten schildwachthuisjes af en staken ze in brand. We moesten een vreugdevuur hebben! Maar daarmee kregen we de schutterij op onze nek, want de vroedschap had geen moment verloren laten gaan. De in beslag genomen wapens, opgeslagen op de zolders van het stadhuis, waren onmiddellijk aan de burgers teruggegeven. En ze hadden de schutterij opgetrommeld om ongeregeldheden binnen de perken te houden. Geen vuurtjes stoken, jongens...

Misschien verboden ze het wel uit zuinigheid. Het was tenslotte november, de winter stond voor de deur.

Pas laat in de middag kwamen Kobus, Lina en ik thuis - blij, moe en opgewonden. Om te ontdekken dat iemand de ruiten van de eerste verdieping had ingegooid, want wij herbergden katholieken...

Desondanks bleven we het feestelijke gevoel behouden. O, de oorlog was nog niet voorbij, er kon nog van alles gebeuren. Maar daaraan dacht niemand van ons. De Fransen waren weg. Alles zou weer worden zoals het vroeger was: knus, gezellig, kneuterig zelfs, en zonder de ellendige druk van een vreemde overheersing.

De domper op de feestvreugde kwam nog diezelfde avond...

19. TELEURSTELLING

Tegen vijf uur die avond, het was al bijna donker, verkondigden de stadsomroepers dat de staatse troepen naderden en op de Neude door de burgemeesters zouden worden begroet. We zaten juist aan de avondpap, maar dat moesten we natuurlijk ook nog zien! Opnieuw vlogen we overeind; Lina had haar mantel al aan eer Kobus en ik onze schoenen hadden gevonden.

De stad was verlicht als voor een feest. Alle lantaarns brandden, zowel op de straathoeken als aan de particuliere huizen. Wie geen lantaarn bezat had een brandende fakkel aan zijn gevel vastgemaakt. Hand in hand, Lina in het midden, draafden we de Bakkersbrug over, de Drakenburgsteeg door. Op de Neude zag het al zwart van het volk. Het middenstuk van het grote plein was afgezet met touwen. Voor de burgemeesters was inderhaast een soort platform getimmerd en uit alle huizen rondom wapperden vlaggen. De stadswacht stond aangetreden, elke schutter hield een brandende toorts in de hand, wat ook weer een grandioos gezicht was. Het prinsenlegertje onder aanvoering van kapitein Fariaux naderde reeds, ook met fakkellicht. Het was de stad binnengetrokken door de Catharijnepoort.

Het was een prachtige optocht. De natte straten weerspiegelden het licht; we kregen een brok in onze keel. We rekten de halzen om goed de soldaten te kunnen zien die géén Fransen waren.

Maar wat waren het er weinig! Mijn hoop dat Joris Niemandszoon erbij zou zijn werd alras de bodem ingeslagen toen ik ontdekte dat het hooguit tweehonderd man waren die achter kapitein Fariaux reden of liepen. Maar, meenden we, dit was natuurlijk slechts de voorhoede van het prinsenleger.

De kapitein werd door de burgemeesters plechtig begroet en er werden een paar toespraken gehouden vol Franse bastaardwoorden. Daar waren de regenten goed in. Aan het slot deelde burgemeester Van der Dussen mee dat commandant Fariaux voortaan elke avond op het stadhuis het wachtwoord kon laten halen.

De kapitein glimlachte, boog diep en zei toen rustig dat het hem geweldig speet maar dat hij geen orders van de prins van Oranje had gekregen om de zittende vroedschap als erkende bestuurders van de stad Utrecht te beschouwen. Spoedig zouden de Staten- Generaal in ’s-Gravenhage beslissen wat er met Het Sticht moest gebeuren. Tot zolang moest men hier genoegen nemen met een militair bewind.

Dat kwam hard aan! Van der Dussen verbleekte. De leden van de vroedschap wisselden ontsteld een blik. Anderhalf jaar lang hadden ze de Franse overheersers naar de ogen gezien, Franse officieren aan huis genodigd voor deftige ontvangsten. Ze hadden de stadskas leeggehaald om dure cadeaus te kunnen kopen voor kolonel Stouppa en zijn echtgenote. In duizend bochten hadden ze zich gewrongen om hun regentenmacht - al was het maar in naam - te mogen behouden, opdat ze het heft weer in handen konden nemen zodra de Fransen waren verdwenen. En nu werd die macht hun met een enkel koel woord ontnomen!

Maar in de stad lag zoveel werk op hen te wachten. De vervuiling en de verwaarlozing moesten onmiddellijk worden aangepakt. De door de Fransen gevorderde kerken, die gebruikt waren als opslagplaatsen, moesten worden gereinigd en hersteld. De vernielingen die de bezetters hadden aangericht, moesten worden gerepareerd. De grachten wachtten op uitdieping. De riolen moesten worden schoongemaakt, omgewoelde straten opnieuw geplaveid... Zeventien maanden lang was er niets aan gedaan omdat de Fransen elke duit van de gemeentelijke inkomsten hadden ingepikt. En nu, nu de ellende achter de rug was, werd de regenten hun macht ontnomen, werd Utrecht met het hele Sticht opnieuw tot ‘bezet gebied’ verklaard. En ditmaal door de Hollanders.

Van der Dussen protesteerde luidkeels, maar Fariaux bleef uiterst kalm. ‘Het spijt me voor u, heren, maar zo luiden mijn orders,’ antwoordde hij hardnekkig. ‘De houding van de Utrechtse burgerij tijdens de Franse opmars en bezetting was van dien aard dat de heren hoogmogenden in ’s-Gravenhage zich nog moeten beraden over de status van dit gewest in de Republiek. Voorlopig zal Het Sticht niet als provincie worden erkend. Het wordt generaliteitsland, bestuurd vanuit ’s-Gravenhage.’

Daar ging onze zelfstandigheid waarop we altijd zo trots waren geweest! En waarom? Wat had die toespeling op ‘onze houding tijdens de bezetting’ te betekenen?

Het prinsenleger had ons bij de nadering van de Franse krijgsmacht in de steek gelaten. Toen de overrompeling een feit was geworden had de stad zich grommend geschikt in het onvermijdelijke, maar zich te weer gesteld waar het maar mogelijk was. Anderhalf jaar lang hadden we het de overwinnaar moeilijk gemaakt, verzet gepleegd. Als lastige ongehoorzame kinderen hadden we ons gedragen, de moed erin gehouden, Luxembourg slapeloze nachten bezorgd, zijn angst voor een oproer levendig gehouden. We hadden verbeten moeten toekijken hoe burgers werden gearresteerd en opgehangen omdat ze verzet hadden gepleegd of de plannen van de Fransen hadden gesaboteerd. We hadden onvoorstelbare risico’s gelopen in afwachting van onze bevrijding. Was dit de dank van Holland?

Tot aan het moment dat de Fransen onze provincie overspoelden waren we een autonoom gewest geweest, met een eigen Statenregering en eigen rechtspraak. We zonden onze afgezanten naar de Staten-Generaal in ’s-Gravenhage en onze gedelegeerden hadden daar recht van spreken en meebeslissen. Kortom: we waren één van de Zeven Provinciën. Gewesten als Brabant en Noord-Limburg, die geen eigen Statenvergadering hadden, geen eigen wetten mochten maken, geen eigen kas voerden, heetten generaliteitslanden omdat ze bestuurd werden vanuit Holland. En nu werden wij op één lijn gesteld met die wingewesten? Het was een groot schandaal! Mopperend, teleurgesteld en in verwarring gebracht verspreidden de te hoop gelopen burgers zich. Lina, die er helemaal niets van begreep, bestormde mij met vragen. Ik probeerde haar uit te leggen hoe ons tamelijk ingewikkelde staatsbestel in elkaar zat, maar veel snapte ze er niet van, geloof ik.

Diep verontwaardigd kwamen we thuis. Ik vertelde vader wat we hadden gehoord.

Fariaux heeft de sleutels van de stad opgeëist. Hij heeft zijn eigen mannen bij de poorten geposteerd. Vader, hoe moet dat nu met de Franse deserteurs? Die kunnen niet meer weg.’

‘Misschien is dat militaire bewind een tijdelijke maatregel,’ veronderstelde Elisabeth zacht.

‘Maar voor hoe lang? Het kan wel weken, zelfs maanden duren. Hoe moeten we al die tijd de onderduikers onderhouden?’ Plotseling voelden we ons niet feestelijk meer. Boven op zolder, verstopt tussen de hanenbalken, lagen de vijfhonderd goudguldens van de deserteurs. De beloning voor een belofte die we niet konden nakomen. De vrijheid, waarnaar we zo lang reikhalzend hadden uitgezien, die we jubelend hadden begroet, had nog geen dag geduurd...

Lina keek van de een naar de ander met grote donkere ogen. Eindelijk vroeg ze: ‘Ik begrijp het nog steeds niet. Betekent het dat Mutti en ik voorlopig niet naar Beieren terug kunnen gaan?’

Ik zag vader verbleken. Zelf voelde ik ook het bloed uit mijn hoofd wegtrekken. Van verre hoorde ik vaders stem, die haar uitlegde dat de oorlog nog niet voorbij was, dat de bisschop van Munster de oostelijke provincies bezet hield en dat de weg naar Keulen voor reizigers uit de Republiek was afgesloten.

Ik steunde mijn hoofd in de handen. Wat bezielde Lina, waarom wilde ze weg? Anderhalf jaar lang had ze onze zorgen, moeilijkheden, kou en honger gedeeld. Ze had haar aandeel in het verzet geleverd, bijgedragen aan de kosten van de huishouding. Al die tijd beschouwden we haar als een volwaardig lid van het gezin. Ze sprak onze taal nu even vloeiend als haar moedertaal, ze kende onze gewoonten, feestdagen, voornaamste wetten. Ze was geen vreemdelinge meer. Maar haar oude droom om terug te keren naar Augsburg en wraak te nemen op degenen die haar vader hadden vermoord, bleek nog niet verjaagd. Gaf ze dan niets om ons? Om... om mij?

Aan het stuk wand tussen de beide vensters hing een oude, verweerde spiegel met vergulde lijst. Seppl en Anders moesten zich er vaak in bekeken hebben toen ze dit voorvertrek bewoonden. Nu stond ik op, liep er quasi onverschillig langs om er snel een blik in te werpen. Nee, ik leek helemaal niet op Johan de Witt, of liever: op de zilversmid uit Augsburg. Mijn neus was te kort en te breed, mijn voorhoofd niet hoog genoeg, mijn ogen waren lichtgrijs in plaats van donker.

Ik kon wel huilen. Wat ik natuurlijk niet deed.

We kregen weer een gouverneur, de graaf van Hoorne. Er werden duizend Hollandse soldaten in de stad gelegerd; dat betekende andermaal inkwartiering! Opnieuw moest de burgerij de wapens inleveren... Het leek of er niets veranderd was. Zelfs aan schattingen werden we nog onderworpen, want de Fransen hadden twintig vooraanstaande burgers meegenomen als gegijzelden en die moesten worden vrijgekocht met de laatste termijn van de brandschatting die intendant Robbert ons had opgelegd. Kortom: het werd opnieuw een lange moeilijke winter, waarin we ons moesten behelpen, waarin de aanvoer van brandstoffen, vlees en boeken stagneerde, waarin we opnieuw uiterst zuinig moesten zijn en we ons onderdrukt begonnen te voelen. De kranten, die nu weer vrijelijk werden ingevoerd uit Haarlem en Amsterdam, meldden dat de prins van Oranje Bonn had genomen, de grote voorraadstad van de Franse krijgsmacht. Dat was een klap in het gezicht van Lodewijk XIV, maar wat hadden wij daaraan?

De honderden Franse en Zwitserse deserteurs in de Stichtse contreien waren de eerste slachtoffers van het nieuwe bewind. Wie hen had verraden hebben we nooit kunnen ontdekken, maar nog geen drie dagen na de machtsovername door de graaf van Hoorne werden de gewelven onder de Domtoren uitgekamd, evenals de crypte onder de Pieterskerk, onder het Duitse Huis en waar ze verder nog verborgen mochten zitten. Als krijgsgevangenen werden ze afgevoerd. Wat er verder met hen gebeurde? Ik weet het niet. Misschien werden ze geprest dienst te nemen op de Hollandse oorlogsvloot, waar men altijd nieuw volk kon gebruiken, of ingelijfd bij het prinsenleger. Van een vrije aftocht naar hun vaderland zal wel geen sprake zijn geweest, tenzij ze over zoveel kapitaal beschikten dat ze zich konden vrijkopen. Het speet me voor Anders en Seppl. We hadden geen hekel gehad aan ‘onze’ Zwitsers. Gelukkig bleven deze winter de huizen in de binnenstad voor inkwartiering gespaard. Het waren weer de woningen die het dichtst bij de wallen gelegen waren die ervoor werden aangewezen. Lina werkte nog altijd voor Maartje Cornelis, Elisabeth verzorgde de huishouding zoals ze al bijna twee jaar had gedaan, kleine Berthe ging naar het schooltje van juffer Fryling in de Botersteeg.

Het ging ons geleidelijk aan iets beter. Onze drukkerij lag gunstig dicht bij het stadhuiscomplex en misschien was het daaraan te danken dat we zoveel werk van de overheid kregen toegespeeld. Ook bestond er grote vraag naar psalmberijmingen, rijmprenten en nieuwe boeken. De zaken kwamen op gang en de spaarkous rinkelde weer.

En ondanks de grote teleurstelling na de bevrijding voelde ik me vaak innig gelukkig. Het was zo heerlijk weer over de gehele woning te kunnen beschikken! ’s Avonds schaarden we ons om de haard - Elisabeth achter het spinnewiel, Lina achter haar borduurraam, Moeie Neele met haar eeuwige breikous, vader met een boek. Om beurten vertelden we aan kleine Berthe de verhalen die hoorden bij de afbeeldingen op de tegeltjes in de schouw. Vooral Lina bleek over een grote fantasie te beschikken. Van Kaïn-en-Abel op de tegel linksboven maakte zij ‘De Grote Boer en de Kleine Boer’. De slijper van molenstenen op het tegeltje rechtsonder veranderde tijdens het verteluurtje in Gelukkige Hans. Het middenstuk, ‘De Berg Sion’, werd het luchtkasteel van Assepoester. Soms las ik mijn zusje voor uit de fabels van Aesopus, of uit La Fontaine. Daardoor leerde kleine Berthe al een mondje Frans praten eer ze goed had leren breien.

Terugkijkend op die lange winteravonden aan de Oude Gracht kan ik wel zeggen dat het de gelukkigste tijd van mijn leven is geweest, al besefte ik het niet. Lina en ik waren zulke goede vrienden!

Van GerritJan merkten we weinig meer. Hij was nu student aan de academie en bracht zijn vrije tijd door op de kaatsbaan aan de Zuilensteeg, of bij het paille-maillespel op de Maliebaan. Die mooie laan lag er na de Franse bezetting droevig bij, maar was toch weer in gebruik genomen. Ik nam aan dat GerritJan zich als student in de godgeleerdheid niet langer kon veroorloven achter een doodarm borduurstertje aan te lopen.

En vreemd... juist in deze winter, die toch zo knus verliep, miste ik iets. Ik miste de spanning van het gevaar, van de nachtelijke tochten naar de Pieterskerk, de herrie van exercerende vijanden op het Paardenveld en de Neude, het af- en aanrijden van hoog bezoek met een rijk gevolg. Ik miste vooral de verbeten jacht op nieuws, het heimelijke uithoren van voerlui en schippers, de trots en vreugde die me vervulden als ik eerder wist wat er gebeurde dan de mensen om mij heen. Al die zaken die ons tijdens de bezetting hadden geërgerd, die we hadden vervloekt en verafschuwd, bleken een leegte achtergelaten te hebben. Als we nu, in volle openheid, pamfletjes drukten waarin de rol van de prins werd verheerlijkt, wonden ze me niet meer op.

20. HET SINJOORKE

Maar ook deze winter ging voorbij en plotseling wisten we het allemaal: de prins van Oranje had ingegrepen. Hij had van de Staten-Generaal geëist dat de provincie Utrecht weer als vanouds deel zou uitmaken van de Republiek, met een eigen bestuur en een eigen afvaardiging naar ’s-Gravenhage. Dat was goed nieuws! We waren de prins roerend dankbaar en toen we hoorden dat hij binnenkort zelf de stad zou bezoeken om de nieuwe regering te installeren, maakten we ons op om hem feestelijk te ontvangen.

De bezettingstroepen verdwenen, de vlaggen kwamen weer te voorschijn. Hoezeer het me ook speet, ik kon de feestelijke intocht van de prins niet bijwonen: ik was ziek. Nooit kwam een ziekte zo ongelegen als in die aprildagen van het jaar 1674. Lina bleef ook thuis om mij gezelschap te houden, want die dag werkte niemand. Ook Kobus bleef achter, zogenaamd om op de winkel te passen; in werkelijkheid omdat hij de prins niet kon vergeven dat hij de moordenaars van de gebroeders De Witt niet had gestraft. Hij was trouwens nooit erg Oranjegezind geweest.

Die middag, terwijl door de open vensters van de voorkamer het feestgedruis binnenwaaide, kwam hij bij mijn ziekenstoel staan. Lina was op dat ogenblik in de keuken bezig. Kobus’ grijze ogen keken ernstig op me neer. Ik bedacht dat hij eigenlijk mijn enige vriend was. Van Joris Niemandszoon had ik in bijna twee jaar niets gehoord. Berend en Krelis zag ik nog maar zelden; van GerritJan merkte ik gelukkig niets meer.

‘Hoor ze juichen,’ zei Kobus niet zonder bitterheid.

‘Ja. Jammer dat ik er niet bij kan zijn; ik had de prins graag nog een keer gezien,’ prevelde ik. Mijn maag legde zich in knopen. Ik had een paar dagen geleden iets gegeten wat me niet goed was bekomen en vanaf dat moment voelde ik me ellendig.

Kobus wreef met beide handen door zijn blonde krullen.

‘Weet je, ik vraag me af... Waarom vond de prins het opeens zo nodig dat Utrecht weer een bondgenoot van Holland werd?’ ‘Daar hebben we recht op,’ stoof ik op.

‘Hij komt de nieuwe regenten installeren. Je denkt toch niet dat het het oude stel is dat door hem in het zadel wordt geholpen? Van der Dussen, Velthuysen, Hamel en zo?’

‘Nee?’ vroeg ik onnozel.

‘In heel Holland,’ vervolgde Kobus,‘en dat weet jij net zo goed als ik, heeft de prins alle vroedschappen en Statenvergaderingen bezet met zijn eigen aanhangers, die hem blindelings zijn toegedaan. Je kunt gerust zeggen: Willem III streeft ernaar alleenheerser te worden. Precies hetzelfde gaat hij doen in Utrecht en Gelderland. Bommenberend heeft het ook benauwd gekregen, hij is bezig Drenthe en de Achterhoek te ontruimen. De Fransen hebben alleen Arnhem en Nijmegen nog in handen, maar ik voorspel je: die blijven ook niet wachten tot ze er door het prinsenleger uitgerookt worden. En Willem zal er meteen zijn eigen creaturen inschuiven!’

‘Het kan me allemaal niets schelen,’ zei ik mat. ‘Voor de oorlog had Johan de Witt in alle staten en vroedschappen zijn aanhangers zitten. Nu zijn de rollen omgedraaid en krijgen de orangisten het voor het zeggen. Nou en? Andere namen, andere grote heren, voor de rest verandert er niets. Voor óns verandert er niets.’

‘Denk je?’ vroeg Kobus bitter. ‘Je vergist je, vriendje. Die orangisten zijn corrupt. Op de Loevesteiners viel ook wel wat aan te merken, maar kijk eens wat bijvoorbeeld onze vroedschap voor de stad heeft gedaan in de jaren dat ze aan het bewind waren. Ik heb het vaak van mijn grootvader gehoord: veertig jaar geleden was Utrecht een morsige, vuile stad, vol kromme straatjes waar je tot je knieën in de drek waadde. Dankzij de Loevesteiners, met burgemeester Moreelse voorop, is Utrecht een mooie, schone stad geworden, misschien wel de mooiste van de hele Republiek, Amsterdam uitgezonderd.’

‘Wat wil je daarmee zeggen?’

‘Ik vraag me af of de orangisten die nu door de prins in het zadel zijn geholpen, onze stad net zo goed zullen besturen als hun tegenstanders het veertig jaar lang hebben gedaan.’

‘We zien wel,’ antwoordde ik dof. Mijn hoofd stond niet naar politiek.

Lina kwam binnen met een warme kom pap in de handen. ‘Hier, dat zal de krampen in je maag verzachten,’ zei ze hartelijk. Ik vond het lief van haar dat ze de feestelijkheden wilde missen om mij te kunnen verplegen. Blijkbaar hield ze toch wel van me.

En toen kwam ‘Boerenzaterdag’.

Vóór de Fransen ons overrompelden was het traditie dat op de tweede zaterdag van oktober een knechtenmarkt op de Neude werd gehouden. Van heinde en verre kwamen jongens en meisjes naar Utrecht, liepen over het grote plein en boden hun werkkracht aan. Meestal betrof het boerenknechten die van meester wilden veranderen, melkmeisjes die het in hun huidige betrekking niet naar hun zin hadden, werkloze dagloners en dienstboden.

In de zomer was er werk genoeg. Tegen de winter kwamen velen op straat te staan en trokken naar de Neude in de hoop toch nog voor het slechte seizoen onder dak te komen. Dit jaar - bij hoge uitzondering - werd Boerenzaterdag in mei gehouden. Ook dat had te maken met de ontreddering op het platteland. En met het feit dat zoveel boerenjongens in het leger dienden terwijl de opbouw van het gewest snel ter hand moest worden genomen. We hoorden dat er niet alleen boerenknechten zouden komen, maar arbeiders in alle beroepen. Vader hoopte dat hij op de Neude een slimme jongen kon vinden die hij als leerling in de drukkerij kon gebruiken. Want Kobus had aangekondigd dat hij naar Amsterdam wilde vertrekken. De toekomstmogelijkheden leken hem daar beter.

Ik ging mee; ik had het altijd een aardig gezicht gevonden, al die jonge mensen in hun beste kleren die over de Neude paradeerden, hun verdiensten aanprezen, hun kundigheden opsomden en met toekomstige werkgevers onderhandelden over het te betalen loon. Kwam de overeenkomst tot stand, dan werd die beklonken met een schuimende kroes bier in de herberg naast de drukkerij van Finke. De Neude stond bij die gelegenheid vol met boerenwagens en prachtige trekpaarden. Wanneer een boer vertrok, met zijn nieuwe personeel juichend en zingend in de kar, was dat een feestelijk gezicht, alsof ze ter kermis gingen.

Ditmaal was het extra feestelijk omdat de zon scheen, het stof tussen de keitjes opwervelde, de meiden in zomerse dracht de spieren van hun blote armen toonden. Alle deuren en vensters stonden wijdopen, met bloempotten op de vensterbank. Het geroezemoes van stemmen, gelach en geroep, het slif-slif-slif van honderden voeten wond mij op. Ik stond na mijn ziekte nog een beetje wankel op de benen maar ik genoot van het kleurige schouwspel en het speet me dat ik Lina niet had meegenomen om deze arbeidskermis te zien. Vader was als gewoonlijk in deftig zwart en alsof het zondag was droeg hij de witte kraag over zijn wambuis. Een paar meisjes lachten uitnodigend tegen hem, want hij was een knappe man. Maar hij negeerde hen en monsterde een aantal jongens in het uniform van het weeshuis. Ze waren nog heel jong, tussen twaalf en veertien jaar. Weeskinderen hadden lezen en schrijven geleerd, iets wat je niet van iedere knecht kon zeggen. En goedkoop waren ze ook.

‘Wel Hans Stevenszoon, hoe gaat het met jou?’ hoorde ik een heldere stem vragen. Met een wilde kreet draaide ik me om en stond tegenover het sinjoorke. We omarmden elkaar met zoveel vreugde dat vader verbluft: ‘Nou, nou...’ mompelde.

‘Vader! Dit is Joris, u weet wel. O, ik heb u over hem verteld!’ riep ik opgetogen. ‘Joris... kerel, dat je nog leeft!’

‘Zeg dat wel,’ grinnikte hij.

Waar was de koene sergeant gebleven die we destijds op het Vredenburg ontmoetten? Hij was in burgerkleding, een beetje sjofel en verkommerd. Maar zijn donkere ogen schitterden vrolijk en de lach week niet van zijn gezicht, al werd die scheef getrokken door een groot litteken op zijn linkerwang. Met de haveloze hoed in de hand maakte hij een diepe buiging voor vader en keek toen weer naar mij.

‘Je bent gegroeid, Hans Stevenszoon.’

‘En jij... hoe kom je hier?’ vroeg ik ademloos.

‘Gelopen, gereden... ik zoek werk, makker.’

‘Ben je geen soldaat meer?’

Hij schudde het hoofd. ‘Zoals je ziet Hans Stevenszoon, ben ik teruggekeerd in de rijen van hardwerkende burgers. Nadat ik voor Bonn gewond raakte kon de prins van Oranje me niet meer gebruiken. Ik kreeg mijn ontslag en een premie van twintig gulden voor bewezen diensten. Dat is intussen drie maanden geleden en die twintig gulden zijn... ffft!’

Vandaar dat litteken. Toen hij zich bewoog zag ik dat hij ook een weinig hinkte.

‘Hebben de Fransen je zo toegetakeld?’ vroeg ik medelijdend. Lachend wees hij op zijn been.

‘Wie weet. Beste vriend, wanneer in het veld de kogels om je oren vliegen en er daarvan eentje een zachte rustplaats in je dijbeen kiest, vraagje niet wie die kogel heeft afgeschoten. Je hoopt alleen dat er geen slagader is geraakt.’ Hij schaterde en klopte me hartelijk op de schouder. Ik merkte dat vader hem verbaasd stond op te nemen. Blijkbaar stelde Joris’ woordkeus hem voor raadsels. ‘Ik ben zo blij dat je nog leeft!’ riep ik uitbundig. ‘Ik heb zo vaak aan je moeten denken. Bij elk illegaal krantje dat we drukten over de krijgsverrichtingen van de prins, dacht ik: Is Joris daar ook bij geweest? Leeft hij nog? En nu ben je er weer!’

Smekend wendde ik me tot vader.

‘Toe, neem hem in dienst. U zult een goede knecht aan hem hebben, dat verzeker ik u. Joris is zo slim. Hij kan ook lezen, schrijven, rekenen.’

‘Van dat rekenen moet je je niet te veel voorstellen, Hans Stevenszoon,’ grijnsde Joris. ‘Hoeveel mudden er in een last gaan weet ik nog steeds niet.’

‘Dertig’ antwoordde ik automatisch. ‘Vader... toe!’

‘Hij is te oud,’ zei vader stug.

‘Oud! Joris, hoe oud ben je. Twintig?’

‘Zoiets, Hans Stevenszoon.’

‘Op die leeftijd hoort hij al een volleerd drukker te zijn,’ prevelde vader afwerend. ‘Deze jongeman moet alles nog leren.’

‘Maar hij leert snel!’ pleitte ik.

Vader haalde de schouders op.

‘Waarom zou ik een volwassen knecht die nog niets kan in dienst nemen, als ik voor een derde deel van zijn loon een handige weesjongen kan krijgen?’

Daar had je het weer, die vervloekte Hollandse zuinigheid, die zelfs zwaarder telde dan vriendschap. Ik schuimbekte.

‘Joris heeft twee jaar als soldaat gediend, hij heeft meegeholpen de Republiek te redden. Hij heeft aan de waterlinie gestaan, voor Bonn gelegen, hij is sergeant geweest. Hij was een van die dappere kerels die de Fransen dwongen onze gewesten te ontruimen.’ Ik raakte helemaal in vuur. ‘Telt dat niet voor u? Bent u zo ondankbaar dat u een oud-soldaat een stuk brood misgunt alleen omdat hij hinkt?’ Ik leek Lina wel zoals ik daar tekeerging en een ruzie met mijn vader riskeerde. Maar Joris, slimmer dan zes anderen, zag de bui aankomen en gooide olie op de golven door het uit te schateren.

‘Goed gebruld, jonge leeuw!’ riep hij vrolijk. ‘Je had schoolmeester moeten worden in plaats van drukker. Of toch minstens predikant. Is me dat een welsprekendheid!’

Zoals altijd was hij onweerstaanbaar. In plaats van woedend te worden begon ook vader te glimlachen.

‘Ja, Hans draaft weer flink door,’ zei hij. Hij wendde zich tot Joris: ‘Die jongen heeft er een handje van mij op te schepen met mensen die ik niet kan gebruiken, alleen omdat hij ze aardig vindt. Het liefst zou hij elke arme drommel in de stad in dienst nemen, zich het brood uit de mond sparen en dan nog klagen dat hij niet meer kan doen.’

‘Joris is een uitzondering,’ riep ik. ‘U zult geweldig veel gemak van hem hebben. Hij is handig. Hij kan op de zolder slapen en boodschappen doen voor Elisabeth. Hij kan kleine Berthe uit school halen, de riolen schoonmaken, het vuil wegkruien... En het vak zal hij gauw genoeg leren.’

Vader aarzelde zichtbaar. Hij had natuurlijk gelijk: een volwassen knecht die nog niets kan, kost meer geld dan hij opbrengt. Maar misschien had mijn beroep op Joris’ oorlogsdaden toch wel indruk op hem gemaakt. Hij knikte kort.

‘Goed, we zullen het proberen. Maar als je niet voldoet, Joris Niemandszoon, schop ik je er na een halfjaar weer uit, winter of geen winter. Dan neem ik een weesjongen in jouw plaats. Akkoord?’ ‘Akkoord!’ Hun handen sloegen in elkaar en ik sprong een gat in de lucht. Gezamenlijk gingen we naar de herberg om het contract met een pint bier te bezegelen. Ik liep op wolken.

‘Je moet me alles over de veldtochten van de prins vertellen, Joris,’ zei ik opgewonden. ‘Ben je ook mee naar Charleroi geweest? En hoe kom je aan dat litteken? Het ziet eruit als een zwaardhouw. O, ik weet zeker dat je je dapper hebt gedragen en heel wat Fransen in de sneeuw hebt doen bijten.’

Hij lachte alleen maar en schudde het hoofd.

’s Zaterdags werkte Lina een uur korter dan op andere werkdagen. Ze was al thuis toen vader, Joris en ik in vrolijke stemming het woonvertrek binnenvielen waar Elisabeth de tafel dekte. Lina zat bij het raam en las Berthe een verhaal voor. Ze keek op, het boek gleed van haar schoot, ze straalde. ‘Maar dat is de sergeant van het Vredenburg,’ riep ze uit.

Het verbaasde me dat ze Joris na al die tijd herkende.

‘Tot je dienst, lief kind. Alleen geen sergeant meer,’ zei Joris terwijl hij een diepe buiging voor haar maakte. En tot Elisabeth, die hem met de tinnen borden in haar hand met open mond aanstaarde: ‘Gegroet, schone vrouwe.’

‘Ik heb me zo vaak afgevraagd hoe het je verder was vergaan bij het leger. Hans had het dikwijls over je...’ Lina zag eruit of ze zojuist een groot geschenk had gekregen. ‘Waar is je mooie uniform? En je paard?’

Joris maakte een wegwerpend gebaar met zijn hoed.

‘Verdwenen, lief kind. Verkocht, beleend, gestolen... noem maar op. Maar nu breken er weer gouden tijden aan voor Joris Niemandszoon. Nu wordt hij drukkersknecht.’

‘Hebt u hem in dienst genomen, meester Ortelius? O, wat leuk!’ Ze vloog vader om de hals en kuste hem op beide wangen. Lachend weerde hij haar af. ‘Ik niet, Hans heeft dat gedaan.’ En toen werd ik gezoend dat het klapte. Waarom was ze zo blij? Ik liet de gelegenheid echter niet voorbijgaan en kuste haar broederlijk terug - nee, zo broederlijk deed ik dat niet. Quasi verontwaardigd deinsde ze terug.

‘Bah, je stinkt naar bier en tabak. Ik begrijp het al, jullie hebben de hele middag in de herberg op de Neude gezeten. Mutti, wat moeten we met zulke losbandige mannen beginnen? Wij werken ons de vingers krom en zij verbrassen alles weer in de kroeg.’

Ik had haar in geen maanden zo uitgelaten gezien. Ze danste door de kamer, knipoogde ons toe in de spiegel, hief kleine Berthe boven haar hoofd en liet haar kopjeduikelen. ‘Moeie Neele,’ riep ze toen de oude vrouw kwam binnenschommelen, ‘kijk toch eens wat Hans van de slavenmarkt voor ons heeft meegebracht! Is hij geen prachtstuk? Zó uit een boekje weggelopen.’

‘Slavenmarkt, hoe verzint zo’n meidje het,’ prevelde Moeie Neele terwijl ze Joris van het hoofd tot de voeten opnam. ‘Dus jij wordt hier knecht, inwonend nog wel? Welja, alsof we ruimte over hebben! Je richt je maar in in een hoekje op de zolder, ik doe het niet voor je. Trappen klimmen gaat me niet meer zo best af.’

Joris lachte haar stralend toe.

‘Moeie Neele,’ zei hij opgewekt en alsof hij al jaren over de vloer kwam, ‘ik zal de eerstkomende maanden zo hard voor u lopen dat u helemaal geen benen nodig heeft. Mijn linker is ook niet meer wat het geweest is, maar als ik er niet aan denk voel ik er niets van.’ Hij gedroeg zich niet als een knecht, er was niets onderdanigs aan hem. Ik zag vader de wenkbrauwen fronsen, hij stond op het punt een scherpe opmerking te maken, dus riep ik snel: ‘Oef, wat heb ik een honger,’ en toen zei hij niets meer.

Ik voorzag moeilijkheden. Als sergeant was Joris gewend geweest te commanderen. Nu moest hij weer de ondergeschikte zijn. Kon hij dat?

Hij heeft het nooit gekund, dacht ik beklemd. Daarom moest hij zo vaak van patroon verwisselen en daarom ben ik ook zo op hem gesteld. Maar gemakkelijk zal het niet worden...

De zomer verstreek en het was zoals ik had gevreesd: er kwamen moeilijkheden. Joris deed zijn best en toch was hij zijn loon niet waard. Zijn ontembare opgewektheid maakte veel goed, hij bracht vader menigmaal aan het lachen, vertelde boeiende en soms verschrikkelijke verhalen over de ontberingen tijdens de veldtochten naar Charleroi en Bonn. Hij vertoonde goochelkunstjes voor Moeie Neele, liet Berthe paardrijden op zijn rug, sleepte turven en brandhout aan. Hij haalde emmers water uit de Mariapomp voor Elisabeth en sjouwde de asemmers op tijd naar de maandagse kar die het vuil kwam ophalen. Hij veegde de drukkerij aan, sorteerde de letterbakken, veegde de straat voor de winkel, brak met zijn sterke handen boekenkisten open en stapelde de zware planovellen op de schappen. Hij werkte hard, zingend en lachend, maar dat alles had een jongen van twaalf voor een derde van het loon ook kunnen doen. Als drukkersknecht was hij niet veel waard. Duvelstoejager, dat was zijn beroep. Hij stond altijd voor je klaar, maar dat verhinderde niet dat hij er in de loop van de zomer herhaaldelijk vandoor ging. Niemand wist waarheen. Hij verdween gewoon voor een dag of twee, drie en kwam dan binnenvallen alsof er niets aan de hand was. Het leek wel of hij er niet tegen kon wat geld in zijn zak te hebben. Vader had met een knecht nooit eerder zoiets meegemaakt en was woedend. Hij veegde Joris flink de mantel uit. Die keek berouwvol, beloofde beterschap. Maar drie weken later verdween hij weer voor een poosje. Zodra hij weer opdook maakte vader hem uit voor al wat lelijk was en hij lachte alleen maar. Ik probeerde er voorzichtig achter te komen wat hij uitvoerde, maar alles wat hij wilde loslaten was: ‘Hans Stevenszoon! Is het je nog niet opgevallen dat het hoogzomer is? De hele wereld is groen. Het koren staat goudgeel te wuiven op de akkers, de varkens worden vetgemest, de koeien hebben gekalfd. Gisteren zag ik een merel aan haar jongen vliegles geven. Eén ervan werd gepakt door een buizerd. Wat ik gedaan heb? Nou gewoon: ik heb gewandeld, gekeken, genoten en een bad genomen in de Kromme Rijn. Je denkt toch niet dat de mens alleen geschapen werd om te werken? Waartoe dient de mooie wereld als we niet van tijd tot tijd in het malse gras rollen en onze longen volzuigen met frisse lucht en mestgeuren? Ik heb Gods schepping bewonderd. Hem dank gezegd voor het groen, het rood, het geel en het zieltje van dat mereljong in Zijn genade aanbevolen. Weet jij een betere manier om een zonnige dag te besteden?’

‘Allemaal goed en wel, maar hier stikken we van het werk. En je was ook al drie zondagen niet bij de preek,’ mompelde ik boos. ‘De preek! Wat kan een predikant mij vertellen over de schepping? Dat kan alleen de vrije hemel zelf. In Cothen werd een bruiloft gevierd. Mensen, mensen, wat een feest! De bruigom was zo laveloos dat hij mij in de billen kneep in plaats van zijn bruid. Ze werd razend, sloeg een bierkruik op zijn kop kapot - gelukkig had-ie een harde kop - en hij ging zijn bruidsnacht in met zó’n buil. Ach, Hans Stevenszoon, je weet niet wat je mist door hier altijd maar in die benauwde drukkerij rond te hangen, inkt op te snuiven en je vingers in gevaar te brengen.’

‘Vader zal de dagen die je verzuimd hebt, op je loon inhouden,’ waarschuwde ik.

‘Gelijk heeft-ie! Wie niet werkt zal niet eten. Dat is jullie filosofie, het calvinisme ten voeten uit. Maar daarbij vergeten jullie te leven.’ Alsof het zo gemakkelijk is in deze dure tijden het hoofd boven water te houden,’ mokte ik. Als vader en ik niet zo hard werkten konden we volgend jaar naar de diaconie gaan om ondersteuning.’ ‘Nou en? Ik ben ook een diaconiekind, ik heb jaren van de liefdadigheid moeten leven. Heeft het me kwaad gedaan?’ Fluitend greep hij de houten emmers en liep de deur uit om vers water te halen voor Elisabeth.

Ik beet me op de lippen. Joris had gemakkelijk praten, van hem was niemand afhankelijk. Maar vader en ik hadden onze verantwoordelijkheid. We hielden met ons werk een heel gezin in leven, hoe wonderlijk dat gezin ook mocht zijn samengesteld. We deden onze plicht: tegenover onszelf, tegenover de stad, tegenover onze kerk. We droegen bij aan het onderhoud van armen en wezen. We drukten schoolboekjes waaruit de nieuwe jonge burgers konden leren wat hun plicht was. We vormden een schakel in een lange keten en het zou niet eerlijk zijn geweest om eruit te springen, de keten te verbreken, alleen omdat ik er ook wel eens naar verlangde de wijde wereld in te trekken, iets anders te zien dan steeds dezelfde werkplaats, dezelfde winkel aan steeds dezelfde gracht. Boven de spiegel in de woonkamer hing een ingelijst gedicht van Camphuysen:

Daer moet veel strijdts gestreden zijn;

Veel kruys en leedts geleden zijn;

Daer moeten heyl’ge zeden zijn;

Een nauwen wegh betreden zijn;

En veel Gebedts gebeden zijn,

Soo langh wij hier beneden zijn.

Zoo sal ’t hierna in vreden zijn.

Vader kende deze stichtelijke tekst uit het hoofd, richtte er zijn leven naar in. Werken, sparen, lijden, de ogen gericht op de vrede van het hiernamaals - het was de korte inhoud van zijn bestaan. Zo had hij ook mij opgevoed en al rebelleerde ik soms, ik geloofde erin. Joris niet. Als iets in staat was zijn eeuwig goede humeur te bederven, dan was het wel het woordje plicht.

O, wat werd het leven ingewikkeld! De huishoudster en haar dochter katholiek, de knecht een goddeloze zwerver, de meester een streng christen wiens bedrijf hem boven alles ging, die geen foutje door de vingers zag. En een zoon die weliswaar een gewillige werkezel was, maar toch liever in het atelier van Herman Saffleven penselen spoelde dan bij zijn vader in de drukkerij te staan. Terwijl Moeie Neele steeds meer last van haar knieën kreeg en bijna niet meer op of neer kon. In zo’n huishouden de vrede te bewaren is een heksentoer. Een heksentoer?

Was het daarom juist Lina die de toverformule vond waarmee ze elk opkomend conflict kon bezweren?

Op een prachtige avond, toen de spanningen hoog waren opgelopen, kwam Joris na drie dagen onverklaarde afwezigheid fluitend de drukkerij binnenwandelen, alsof het zo hoorde. Ik zag vader rood worden en een stuk hout grijpen.

‘Zo, ben je daar, lanterfanter? Wie denk je wel dat je bent? Het is hier geen herberg! Hier wordt eerlijke arbeid verricht en op tijd, hoor je, op tijd! Door die vermaledijde uitspattingen van jou zal ik niet op tijd kunnen leveren of ik moet twee nachten doorwerken alsof we nog midden in de bezetting zitten. Kom hier, vlegel! Ik heb genoeg van die grijnzende smoel van jou. Jij denkt dat je iedereen met een grap en een lach om je pink kunt winden, maar dan ben je bij mij verkeerd terechtgekomen.’

Hij deed een uitval. Joris dook handig weg achter de pers. ‘Meester Ortelius, luister dan toch. Ik heb zitten hengelen in de Vaartse Rijn! Kijk eens wat ik heb meegebracht: drie grote baarzen.’ Hij zwaaide met zijn knapzak. Vader weigerde te kalmeren. ‘Ik zal je...’

Op dat moment kwam Lina de drukkerij binnen. Ze zag de twee mannen als getergde wilde dieren tegenover elkaar staan en riep: ‘Houd op!’

‘Zwijg,’ snauwde vader haar toe. Lina wierp het pak dat ze van het atelier had meegebracht op de vloer, hief de handen op en schreeuwde: ‘Moet er hier dan altijd ruzie zijn?’

Ik stond vader aan zijn arm te trekken om te voorkomen dat hij mijn vriend een welverdiend pak slaag zou geven. Elisabeth, opgeschrikt door het lawaai, kwam ontdaan de trap af.

‘Steven, toe...’ zei ze zacht.

‘Ik zal die vervloekte knecht leren dat hij niet om de haverklap kan wegblijven,’ brieste vader.

Hij deed weer een uitval in de richting van het grinnikende sinjoorke en ik wilde er al tussen springen toen Lina uitriep: ‘O mijn God, ik wilde dat ik terug was in Augsburg!’

Vader verstijfde. Elisabeth stond onder aan de trap, de handen tegen de borst gedrukt, met grote ogen naar haar razende dochtertje te kijken. Ik trok het hoofd tussen de schouders, bang voor wat komen ging: een uitbarsting van Lina die alle vorige op zoele windjes zou doen lijken. Maar niets van dit alles gebeurde. Lina liep op de drukpers toe, zwenkte eromheen en legde haar hand op Joris’ arm.

‘Vergeef het hun, Joris,’ zei ze helder. ‘Deze mensen begrijpen het niet. Ze weten niets van vrijheid en geluk, ze hebben geen verwachtingen. De predikanten hebben hun het leven ontnomen en er de plicht voor in de plaats gesteld, de plicht om geld te verdienen en het rode bruisende bloed te onderdrukken. Ze kunnen het niet helpen, zo zijn ze grootgebracht en zo brengen ze hun eigen kinderen groot. Wij passen daar niet bij.’

‘Wat je zegt,’ prevelde Joris, net zo verbijsterd als wij.

Elisabeth was de eerste die bij haar positieven kwam. Scherp klonk haar stem door de overhoop liggende drukkerij: ‘Lina, meen je dat?’ ‘Ja, Mutti. Wij zijn vreemdelingen hier en we zullen altijd vreemden blijven. Waarom gaan we niet naar huis?’

Ze wendde zich rap tot vader, die de mond opende om iets te zeggen. ‘Denk niet dat Mutti en ik ondankbaar zijn, meester Ortelius. U bent goed voor ons geweest. Ik kan wel zeggen dat u ons het leven hebt gered toen we berooid en verloren op uw drempel stonden. Maar we hebben u terugbetaald met alles wat we hadden. We staan quitte, we kunnen vertrekken.’

‘Nee!’ Dat was vader, en het klonk bijna angstig. Hij deed vertwijfeld een stap naar voren. ‘Elisabeth, je mag niet weggaan. Kleine Berthe heeft je nodig, ik...’ Hij stikte bijna. Elisabeth hief twee handen boven haar hoofd, ik zag haar ogen glanzen. Ze nam de toverformule van haar duivelse dochter over.

‘Hoe kan ik leven in een huis waar tweedracht heerst, waar ruzie - stemmen door de muren dringen, waaruit alle harmonie en gezelligheid is verdwenen?’

‘Die vermaledijde losbol daar.

‘Steven, waar is je verdraagzaamheid? Joris is anders dan jij, anders dan wij allemaal. Dat is niet zijn schuld. Mensen zijn zo verschillend als bomen en de Allerhoogste die ons geschapen heeft, moet daarmee een bedoeling hebben gehad. Ik wil niet leven in een huis waarin mensen zichzelf niet mogen zijn. Ik was mezelf en je liet het toe - daardoor was ik gelukkig. Maar als dat niet langer mag...’

Ik stond het aan te kijken met bonzend hart. Wat heeft ze te zoeken in Augsburg met zijn vreselijke herinneringen? dacht ik. Ze kan niet menen wat ze zegt...

Vader was in drie stappen bij haar, nam haar handen.

‘Liesbeth, je mag niet weggaan,’ zei hij heftig. ‘Ik... ik kan je niet meer missen.’

Toen dacht ik één ogenblik dat hij haar ter plaatse een huwelijksaanzoek zou doen, dat hij met één koene sprong de barrière van het verschil in godsdienst en haar armoede zou nemen, maar nee. Daarvoor was hij nog juist te praktisch en te nuchter. ‘Blijf...’ zei hij zacht. ‘Wat moet ik zonder jou beginnen?’

Het was een hele bekentenis voor een man als hij. De woorden kwamen hem moeilijk over de lippen, maar ze kwamen. En ze raakten Elisabeth recht in het hart. Met een zucht legde ze haar hoofd tegen zijn schouder.

‘O Steven...’

Het leek een liefdesscène uit een toneelstuk zoals ze die bij ons tijdens de kermis wel opvoerden. Ik vond het ontroerend, maar niet helemaal echt. Waarom durfde vader niet de laatste stap te doen, haar hand en huis aanbieden om zich te verzekeren van haar eeuwige toewijding? Omdat ze katholiek was? Maar hij hield van haar, heel anders dan wij allemaal van haar hielden.

Lina had gelijk. Bij ons ging de plicht voor het rode bruisende bloed. De religie voor het hart. De praktijk voor de vervoering. Ik keek om naar de drukpers. Joris hield zich opvallend stil. Hij stond met zijn arm om Lina’s schouder en lachte zelfs niet. Misschien voelde hij ook iets aan van de tragiek die vaders hart verscheurde. ‘Ik wil wel blijven,’ hoorde ik Elisabeth fluisteren, ‘maar laten we dan proberen elkaar te verdragen. Ik kan er niet tegen als jullie tegen elkaar schreeuwen. Ik voelde me gelukkig en geborgen in dit huis, tot voor kort. Maar sinds de Fransen weg zijn lijkt alles veranderd te zijn. Nu wordt er alleen nog maar gewerkt en niemand heeft meer tijd voor een spelletje, een uitstapje, een vriendelijk woord.’

‘Liesbeth, ik beloof je dat ik met al je wensen rekening zal houden,’ antwoordde vader getemd. Ik keek weer naar Lina, zag haar donkere ogen oplichten in triomf. Ze had het gevonden: ‘Augsburg’ was de toverformule geworden waarmee ze elke onenigheid in het vervolg kon bezweren, waarmee ze het sinjoorke in bescherming kon nemen en waarmee ze de barrière die vader nu nog terughield van een huwelijksaanzoek, steen voor steen zou afbreken. De slimme kleine heks...

21. VERNIETIGING

In juli kwamen de twintig gegijzelden die de Fransen hadden meegenomen om het aflossen van de laatste brandschatting af te dwingen, terug in de stad. De predikanten schreven een dankdag uit, maar er was opvallend weinig belangstelling voor. Waarvoor moesten we danken? De Fransozen hadden ons tot op het hemd uitgekleed. Ze hadden de stad niet verwoest en de prins van Oranje had ons niet hoeven te beschieten, maar dat was dan ook alles. Moesten we dankbaar zijn voor het feit dat de vijand er met onze welvaart vandoor was gegaan en ons in leven had gelaten? De nieuwe vroedschap maakte het ons ook al niet gemakkelijk: de lonen van de werklieden werden bevroren, maar de accijns op brood en bier werd verhoogd. We hadden geen tijd om dankbaar te zijn, er moest gewerkt worden om iets van onze geruïneerde welstand terug te winnen. Dus werkten we. Het bidden lieten we over aan begijntjes en dominees.

Op 1 augustus werd er weer een dankdag gehouden. Het was die dag broeierig warm. ’s Morgens gingen we gehoorzaam naar de kerk, maar de middag zouden Lina en ik fijn buiten de stad doorbrengen. Joris Niemandszoon was er weer eens een paar dagen vandoor. Omdat op deze dag toch bijna niemand werkte, viel het ditmaal niet zo op.

Meteen na het middagmaal nam ik Lina mee voor het uitstapje dat ik haar had beloofd. We wandelden de stad uit, dwaalden urenlang langs de boorden van de Kromme Rijn, en het was heerlijk. Hand in hand zaten we in het hoge gras, keken naar de plezierbootjes, zwaaiden naar wandelaars op het jaagpad. De boeren waren aan het hooien. Soms keek een van hen bezorgd omhoog; verwachtte hij onweer? Het was er warm en drukkend genoeg voor.

‘Is dat water diep?’ vroeg Lina, die de lokkende glinstering en de belofte van verfrissing niet langer kon weerstaan. Verderop ploeterde een stel jongens in de Kromme Rijn; ze lieten het water opspatten, ze schreeuwden en lachten. Maar Lina kon niet zwemmen...

Ik nam haar mee naar een kleine kreek waar de oever was afgekalfd en waar de stroom een stille inham had gevormd. We trokken onze schoenen en kousen uit, Lina schortte haar rokken op, ik rolde mijn broekspijpen omhoog. Hand in hand stapten we in het koele water. Verrukkelijk! We spatten elkaar nat, joegen een paar eenden op. Later klommen we weer op de oever en zochten een grasplekje waar Lina de zoom van haar rok kon laten drogen, want ondanks onze voorzorgen had die een paar maal door het water gesleept. Ik was volmaakt gelukkig. Telkens moest ik terugdenken aan de Lina die ik onder de rook van Montfoort had leren kennen: aan dat magere, onevenwichtige meisje met haar felle uitbarstingen en haat tegen de mensheid. Wat was ze veranderd! Nu zat er een bloeiend jong meisje naast me, vrolijk en onbekommerd, met ronde blozende wangen en lichte zomerkleren waartegen haar zwarte haar prachtig afstak. Geen onbeheerste driftbuien meer, geen dromen meer van wraak, vernietiging of tovenarij. De stad Utrecht had een normaal menselijk wezen van haar gemaakt: ijverig en levenslustig. Of was ik het die haar had genezen? Ik had er genoeg mijn best voor gedaan...

‘Wat een heerlijk land is dit,’ zuchtte ze. ‘Het ruikt zo lekker. En je kunt zo ver weg kijken.’

Het deed me goed dat te horen.

‘Maar een honger dat ik van dat water heb gekregen!’ lachte ze. Ik had geld op zak, ik was met een meisje uit. Ik zou haar feestelijk trakteren!

‘Dicht bij de stad weet ik een goede herberg aan het Ganzeweggetje,’ zei ik. ‘Daar kunnen we iets gaan eten.’

‘Ja, leuk.’

Haar haar was losgeraakt. Ze hield de muts met de lange linten in de hand. Plezierig keuvelend aanvaardden we de terugweg en bij het Ganzeweggetje gekomen wees ik haar het alleenstaande gebouwtje, omringd door bomen en struiken in volle zomerpracht. Er stonden banken en tafels voor de deur. We schoven op een van die banken en ik bestelde gebraden kip, vruchtencompote, twee kroezen bier. De zon bleef achter wolken verscholen, maar het was nog altijd warm, ofschoon de dag snel ten einde liep.

De waardin zette ons het schuimende bier voor, en de manier waarop Lina haar tanden in een flinke kippenpoot zette bracht me in extase. Alsof ze uitgehongerd aanviel op een maaltijd na een lange, lange reis. Ik had haar graag uitgetekend zoals ze daar voor die herberg op de houten bank zat, in een luchtig zomerkleedje, de haren losvallend over de schouders, met boven haar hoofd het dichte groen van de lindeboom en haar ogen gericht op het silhouet van de stad met de zesendertig puntige torens.

‘Je ziet de Dom boven alles uitsteken,’ mompelde ze met volle mond. ‘Het is toch wel een prachtige stad, dat Utrecht van jullie.’ Het vet droop langs haar kin.

Ik zat er met mijn rug naartoe, want ik keek liever naar haar gezichtje met de grote donkere ogen dan naar de stad. Achter haar glinsterde de Kromme Rijn, klonken vrolijke stemmen over het water, schemerden de boerenhoeven tussen het groen. Onze ogen ontmoetten elkaar en ik voelde hoe de vlammen me uitsloegen. Inwendig zwoer ik een dure eed. Nooit, nooit zal ik je laten gaan, liefste Lina!

Ze wierp een botje naar de hond die bedelend om ons heen draaide en lachte onbekommerd toen het dier het beentje feilloos opving.

‘Leuk, zo’n vrije dag midden in de week. We mogen de predikanten wel dankbaar zijn,’ grinnikte ze.

Ik knikte, te vol voor woorden. Naast ons aan een lange schragentafel zat een groot gezelschap - mannen, vrouwen en kinderen - zich uitbundig te goed te doen. Ze dronken er wijn bij en zongen het ene volksliedje na het andere. Hoe kon iemand beweren dat we een stijf en dichtgeslagen volk waren? We wisten heus wel van een vrije dag te profiteren en er tot op de bodem van te genieten. Ik vatte moed, schoof dichter naar haar toe en sloeg een arm om haar schouders. Ze protesteerde niet toen ik haar kuste. Toch kreeg ik even het gevoel dat ze me eerder als een grote broer dan als een vrijer beschouwde.

Een stem riep: ‘Toe maar! Dat zoent als op een meimorgen. Hebben jullie niets beters te doen dan te zitten minnekozen voor een herberg?’

We vlogen uit elkaar en ik keek woedend op. Het was GerritJan Vlieger. Wijdbeens, breed lachend stond hij voor ons tafeltje, de handen in de zijde, de studentenbaret schuin op zijn bruine haar. ‘Pas maar op, meisje,’ lachte mijn vroegere vriend. ‘Die brave Hans heeft het achter de ellebogen. Hij lijkt zo’n degelijke jongen, maar ondertussen verslindt hij meisjes of het peperkoeken zijn. Daar zou ik je sterke verhalen over kunnen vertellen.’

‘Ach, houd je mond, dwaas,’ prevelde ik geërgerd. Van alle mensen ter wereld moest nu juist die onuitstaanbare student ons hier zien zitten kussen.

GerritJan schoof ongevraagd bij ons op de bank, boog zich voorover en vroeg langs mij heen: ‘Hoe gaat het met ons mooie heksje? Nog altijd verliefd op de gezegende Republiek?’

Lina keek hem koud aan. Als ze mij zo’n blik had toegeworpen zou ik er de rillingen van hebben gekregen, maar GerritJan scheen de afweer op haar gezicht niet te zien. Hij grijnsde overmoedig. ‘Je bent gegroeid, lief kind. Vooral van voren.’ Ik maakte me kwaad,

Ik vond zijn opmerking ongepast. Dacht hij werkelijk dat hij ons nog steeds onder druk kon zetten? Die tijden waren voorbij! Het wegtrekken van de Fransen had ons ontlast van de noodzaak dag na dag de wet te overtreden en had hem de mogelijkheid ontnomen ons te verraden. We hadden niets meer van hem te vrezen. GerritJan sloeg mij op de knie. ‘En hoe is het met onze drukkerszoon? Nog steeds ijverig aan het schilderen?’

‘Ach, vlieg op en ga spelen met je medestudenten,’ snauwde ik woedend. ‘Wat heb je ons te storen?’

‘Tut, tut, niet zo’n grote mond, vriend. Vroeger trokken we samen de meisjes aan de haren en duwden ze met hun hoofd onder de pompstraal, weet je nog? Nu worden we volwassen en zoeken we ons plezier een paar treetjes lager. Het doet me genoegen, Hans, te zien dat jij er ook zo over denkt. Ik was al bang dat jij nooit volwassen zou worden.’

De aankomende predikant kruiste behaaglijk de benen over elkaar en keek weer naar Lina, die nog geen woord had gesproken. Ik stelde me voor hoe GerritJan over een aantal jaren met galmende stem van de preekstoel af de gemeente zou vermanen. Hoe hij zou uitvaren tegen cartesianen en andere nieuwlichters. Hoe hij donder en hellevuur zou afroepen over hen die de zondagsrust durfden schenden en vooral over mensen die op een zomerse dankdag liever gingen roeien op de Kromme Rijn dan hun tijd te verdoen in kerkbanken met boetedoening en inkeer. Ik glimlachte. Je kon over GerritJan denken zoals je wilde; hij was in elk geval geen jongen die zijn jeugd vergalde met plichten en broedend gepeins. Hij nam het waar zolang het nog kon.

‘Ben je alleen?’ vroeg ik in het wilde weg.

‘GerritJan Vlieger is nooit alleen, makker. Dat hoorde jij te weten,’ antwoordde hij pedant. ‘Maar ik kies mijn eigen gezelschap uit. Ditmaal is dat de schoonste heks van Utrecht.’

Lina keek rond.

‘Ja?’ vroeg ze geïnteresseerd. ‘Waar zit ze dan?’

GerritJan schaterde. Hij had altijd gelachen wanneer Lina haar scherpe tongetje roerde. In plaats van zich beledigd te tonen scheen hij het leuk te vinden door haar op zijn nummer te worden gezet. Vreemd. Ik was dagenlang van streek als ze mij een keertje afsnauwde.

‘Ze is nog niets veranderd, Hans,’ riep hij uitbundig. Hij wenkte de waardin en bestelde een fles wijn.

‘Bier maken ze bij mij thuis zelf. Daarvan kan ik zoveel drinken als ik wil,’ pochte hij. ‘Maar het edele druivennat, geïmporteerd uit het land van onze doodsvijanden, dat drink ik het liefst. Wijn sterkt het bloed, verruimt de geest, staalt de spieren.’

'Dan mag je er wel veel van drinken,’ merkte Lina droogjes op. ‘Zo te zien heb je het nodig.’

GerritJan bleek onkwetsbaar voor haar hatelijkheden. Haar ongenaakbaarheid scheen hem zelfs te prikkelen. Had hij zich voorgenomen door haar pantser heen te breken?

Hij boog weer voor mij langs en kneep in haar dij.

‘Jou krijg ik nog wel, heksje! Je mag zoveel gal spuwen als je wilt, eens zal ik je aan mijn voeten zien, smekend om een goed woord.’ Lina veegde koeltjes zijn hand weg en wendde zich tot mij.

‘Dit is toch niet besmettelijk, Hans? Ik zou niet graag door zijn kwaal worden aangestoken.’

Het hielp niet; hij blééf lachen, haar het hof maken, complimentjes over haar uitstrooien. Naarmate het peil in de wijnfles zakte werd hij steeds uitbundiger.

Vreemd. Lina kon altijd lachen om de opgewektheid van Joris Niemandszoon. Ze nam het voor hem op tegenover vader alsof haar leven ermee gemoeid was. Ook ik kon altijd rekenen op haar hulp. Tegenover GerritJans uitgelatenheid bleef ze koud als een bevroren gracht.

‘We moeten naar huis, eten,’ zei ik geërgerd.

‘Ja, dat zal best,’ gierde GerritJan en hij wees spottend op de afgekloven botjes die voor ons op de tinnen borden lagen. Ik voelde dat ik een kleur kreeg en ik wenste dat ik wat meer man van de wereld was, dat ik zijn vrolijkheid kon pareren met iets anders dan stijve opmerkingen en zichtbare ergernis. Joris, ja, Joris zou hem flink zijn vet gegeven hebben! Maar het sinjoorke zwierf weer god weet waar, genietend van de zomer, zich niet bekommerend om plichten of arbeidscontracten.

We hadden een complete maaltijd besteld en de waardin kwam om de vuile borden weg te halen. Ze zette een schaal met vette stukken kaas voor ons neer en een mand groene, maar zeer sappige appeltjes. Ons dessert. Lina greep onmiddellijk naar een stuk Goudse kaas. Ze was er dol op.

‘Eet smakelijk,’ juichte GerritJan. Ook hij pakte een appeltje, beet er gretig in. Hij maakte de wijnfles verder leeg en keek met schitterende oogjes toe hoe Lina de kaas naar binnen werkte en toen ook aan de appels begon. Ik keek naar de hemel, die donkerder werd. Was er onweer op komst? De schemering zou vroeg invallen, schatte ik. Toch was het nog steeds warm, drukkend zelfs. GerritJan vertelde over zijn studie, over het studentenleven, over zijn verrichtingen op de Maliebaan en vooral over zijn toekomstplannen. Wat hij ook mocht zijn, dom was hij niet. Ik moest opeens denken aan Lina’s uitroep: ‘Jullie hebben geen verwachtingen.’ GerritJan had ze wel. Het viel me op dat ze nu toch geboeid naar hem zat te luisteren, terwijl ze nog meer appels at. GerritJan, aangemoedigd door die belangstelling, pakte goed uit, beschreef de professoren, haalde een stuk krijt uit zijn zak en tekende een karikatuur van hun portret op de tafel...

Hij kon goed tekenen en Lina lachte even.

Een onverwachte koele bries streek over ons heen. Ik kreeg er genoeg van. Ik sprong op, ging afrekenen bij de waardin en protesteerde heftig toen ze ook de fles wijn van de student bij mij in rekening wilde brengen. Het duurde een tijdje tot het misverstand was opgehelderd. Intussen ging het steeds harder waaien. Eindelijk kon ik Lina van de bank trekken en tegen GerritJan zeggen: ‘Nou, tot de volgende keer dan!’ - hopend dat dat pas over vijf jaar zou zijn.

‘Wacht, ik ga mee.’ Hij wierp de waardin een gulden toe, nam Lina bij de andere arm en marcheerde vrolijk met ons stadwaarts. Ik wist niet hoe ik hem kwijt moest raken. In de verte sloeg een klok zeven uur. De wind wakkerde aan. Lina greep haar lange haar, draaide er een knoop in en stopte die onder haar muts. GerritJan moest tot mijn grote leedvermaak achter zijn baret aan hollen. We waren nog niet bij de Tolsteegpoort toen de eerste dikke regendruppels begonnen te vallen. Opeens was de lucht zwart. ‘Onweer,’ prevelde GerritJan. ‘Ja, dat was te verwachten na die drukkende hitte.’

De wind stompte ons in de rug. We passeerden op een holletje het tolhuis, daverden over de brug, doken de poort in. Even zag ik in een flits het gezicht van de poortwachter achter een ruitje naar ons kijken. Hij wenkte dat we moesten opschieten. Maar dat er noodweer op komst was begrepen we zelf ook wel. We hoopten thuis te kunnen komen eer het onweer in volle hevigheid losbarstte. Meestal duurde het wel een minuut of tien na de eerste windstoten eer een zomerse onweersbui zich ontlaadde. Als we hard liepen konden we het nét halen.

‘Laten we schuilen onder de poort,’ stelde GerritJan voor. Ik schudde het hoofd, ik wilde van hem verlost worden. Hij woonde veel dichter bij de Tolsteeg dan wij.

Ik lette verder niet op hem, verwachtend dat hij ons nu elk ogenblik zou verlaten. Ik had Lina bij de hand gegrepen en we draafden door de Twijnstraat. De duisternis nam toe alsof het al schemerde en plotseling flitste de eerste bliksemschicht over de huizen, meteen gevolgd door een krakende donderslag. Lina stapte van schrik mis en zou gevallen zijn als ik haar niet had opgevangen. Met de storm in de mg holden we de Oude Gracht op. Vlak achter de Twijnstraat lag de Voldersbrug, die GerritJan over moest om thuis te komen. Maar hij bleef Lina’s andere hand vasthouden en sleurde haar mee. Nog meer bliksemflitsen en donderslagen. Opeens sloeg de regen op ons neer en doorweekte ons. De hemel leek in brand te staan, de bomen langs de gracht sloegen wild heen en weer.

‘Dat is geen onweer, dat is een orkaan!’ schreeuwde GerritJan ons toe. Het was een geluk dat we de wind achter hadden. Die bleef in hevigheid toenemen en sleurde ons voort, ofschoon we nauwelijks meer zagen waar we liepen.

Overal hoorden we ramen en deuren dichtslaan. De mensen die nog op straat waren, probeerden snel een goed heenkomen te zoeken. Nog steeds maakte ik me niet ongerust; ook Lina scheen niet al te bang. Onweer in hartje zomer, wie maakt zich daar druk om? Straks zou de regen ophouden, het onweer wegtrekken, de zon weer doorbreken. Misschien hadden we beter kunnen doen wat GerritJan had voorgesteld en schuilen onder de Tolsteegpoort. Nu zouden we doornat thuiskomen.

Hoe dan ook, de bui had ons ingehaald en we zaten er middenin. GerritJan had zijn baret weer verloren. Lina’s hoed waaide weg, net als de mijne. De drijfnatte rokken flapten om haar benen. Ik had het gevoel dat ik op blote voeten door water waadde, ofschoon ik schoenen droeg. Afgerukte dakpannen kletsten voor ons op de keien en eindelijk begon ik te beseffen dat dit keer het onweer wel heel erg was en dat we gevaar liepen.

Maar we waren al voorbij de Regenboogbrug, dus holden we maar door, hand in hand, half struikelend, voortgeduwd door een wind die ons als met hameien in de rug bonkte, het bulderen van de storm in onze oren.

‘Dekking zoeken,’ schreeuwde GerritJan. Hij had goed praten.

Waar? Ik hief mijn vuisten en timmerde op een gesloten deur. Met zulk noodweer liet je mensen niet op de stoep staan, dacht ik. Maar of de bewoners waren niet thuis, of ze hoorden het niet.

We renden weer en het was moeilijk op de been te blijven met die orkaan in de rug, die ons beukte en stompte. GerritJan viel en krabbelde als verdwaasd weer op. Toen struikelde Lina en lag languit op de natte keien. Ik hees haar op, zag haar ogen. Die vlamden als de bliksemschichten langs de hemel, haar mond was vertrokken in een zenuwachtige lach. Ik hapte naar adem; ze vond het leuk! Ze genoot van het noodweer, de storm, de doorbuigende bomen, de rondvliegende stukken hout en dakpannen, van heel dit afschuwelijke tempeest! Elk meisje zou in dit noodweer doodsbang zijn geworden, zij niet. Ze vond het heerlijk.

Eén ogenblik stond ik, schuin tegen de storm in leunend, met open mond naar haar verrukte gezichtje te staren. Toen begon er iets te kraken. Het was een afschuwelijk geluid, zoals ik zelden in mijn leven heb gehoord. GerritJan gaf een schreeuw en duwde ons met geweld naar achteren. Geen tien pas van ons af viel een boom om, dwars over de straat, drukte een halve gevel in en versperde ons de weg.

Naast ons in het water van de gracht botsten losgeraakte schepen op elkaar; hun boorden versplinterden tegen de werfkade. GerritJan trok ons een steeg in, die vol rommel, afgewaaide takken en stukken dakgoot lag, maar ons enigszins in de luwte bracht zodat we weer gewoon konden ademhalen. We stonden stil, buiten adem, en keken elkaar ontzet aan. Op dat ogenblik was ik toch wel blij dat de sterke GerritJan nog altijd bij ons was.

Boven ons kraakte het. We keken op en konden nog juist opzij springen toen er een stuk dakgoot naar beneden kwam. Hier waren we ook al niet veilig.

‘Kom mee,’ schreeuwde GerritJan en trok Lina verder de steeg in. Hij zag eruit alsof hij wist wat hij deed en opeens begreep ik zijn bedoeling. De Pauluspoort! Deze smalle steeg kwam uit in de Lange Nieuwstraat, bijna aan het einde, waar de Pauluspoort stond als herinnering aan de grote abdij die hier eens geweest was. Onder dat hoge stenen gewelf zouden we veilig zijn voor neerstortende voorwerpen.

Veilig? Wie was er veilig in dat vreselijke uur op de avond van de eerste augustus, toen het noodlot zich over de stad Utrecht voltrok? We bereikten de Lange Nieuwstraat, zagen door het zwiepende regengordijn de poort opdoemen, een zwart hellegat leek het. Ergens hoorde ik noodklokken luiden, mensen schreeuwen, een hoge gil, en door dat alles heen het krankzinnige bulderen van de storm. De mooie brede straat lag vol losgerukte stukken gevel, gebroken glas, verspreide stenen, brokken hout. De orkaan die van zuid naar noord door de lengte van de straat blies, kegelde met alles wat hem voor de voeten kwam. Lopen was niet meer mogelijk, wie overeind probeerde te blijven werd meteen omvergeblazen. Op handen en voeten kropen we voorwaarts door de modder. Als we die poort maar konden bereiken!

Ik vergat alles om me heen. Mijn enige wens was nog dat stenen gewelf boven mij te weten, dat me zou beschermen tegen rondvliegende stukken hout en neerstortende schoorstenen.

Lina gilde. De wind nam haar op, veegde de straat met haar aan. Ik kon niet bij haar komen, mij niet overeind duwen. Toen zag ik GerritJan, die met een uiterste krachtsinspanning zijn sterke benen strekte, plotseling rechtop stond, als een pijl op haar afschoot, haar beetpakte en met haar op de straat kwakte. Hij viel over haar heen. Op dat moment brak een zware schoorsteen los van het dak boven hen en verpletterde zijn rug.

Verdoofd, verbijsterd, niet in staat te denken of nog iets te voelen, kroop ik naar hen toe, trok Lina onder de brouwerszoon uit en sleepte haar onder de beschutting van de Pauluspoort. Ze bloedde uit een hoofdwond, kreunde zacht, maar we hadden het gehaald. Wij ja, GerritJan niet. Die lag voor dood op de weg, dicht bij de hoek van de Homburgsteeg, half bedolven door de rode bakstenen. Was hij dood?

Naast elkaar tegen de binnenwand van de Poort gedrukt, terwijl de orkaan door de nauwe gang langs ons heen kolkte, keken we door het regengordijn naar zijn roerloze gestalte. Lina huilde. ‘Dat bedoelde ik niet,’ riep ze steeds maar en ik begreep haar niet. Moest ik GerritJan zo laten liggen? Straks kreeg hij nog meer stukken steen op zijn lichaam. Ik moest iets doen! Eens was hij mijn vriend geweest. Zojuist had hij, voor de tweede maal, met zijn lichaam een dodelijk gevaar voor Lina afgewend.

Als een drijfnat zielig hoopje mens liet ze zich langzaam op de grond glijden, want zelfs hier onder het beschuttende gewelf was blijven staan onmogelijk. Op mijn knieën probeerde ik uiterst moeizaam, tegen de storm in, naar GerritJan te kruipen. Maar de wind nam me op en zoog me terug in het zwarte gat van de Pauluspoort.

‘Ik kan niet bij hem komen,’ gilde ik tegen Lina, alsof ik me tegenover haar moest verontschuldigen. Ze verstond me niet. Er zat niets anders op, we moesten wachten tot het voorbij was. Of was dit het einde van de wereld? De storm drukte ons neer in de modder. Als we moeizaam onze hoofden ophieven konden we uitkijken over de vernielde Korte Nieuwstraat, naar ingedrukte huizen, omgewaaide schuttingen, omgevallen bomen tot op het Domplein.

En toen begon het pas goed. Alles wat we doorstaan hadden was niets, vergeleken met wat we daar voor onze ogen zagen gebeuren. De Dom, dat onwrikbare hoge gebouw aan het einde van de korte straat, leek te wankelen. Ik knipperde met mijn ogen, geloofde niet wat ik zag. Het moest gezichtsbedrog zijn, veroorzaakt door de regen, door de met bliksems doorschoten hemel, door de herrie om ons heen. Maar de geluiden die ons bereikten en die zelfs boven het bulderen van de orkaan uit klonken, waren onmiskenbaar. De Dom was bezig in elkaar te vallen!

‘Kijk, kijk!’ hoorde ik Lina gillen. We keken en ik hoop nooit meer zoiets te zien. De zijmuur van de machtige kerk werd onhoudbaar ingedrukt, het dak zakte door, stortte in. Dikke pilaren werden zichtbaar, ze knapten af als houtspaanders. Een dof gerommel bereikte ons oor, de bodem onder ons trilde. Plat terneergedrukt lagen we daar onder de poort, we voelden de trillingen door ons lichaam gaan alsof de aarde beefde. Geweldige steenbrokken, losgeraakt van de muren van de Dom, stuiterden over het plein, onthoofdden bomen. Alles kraakte en schudde. Even was ik er zeker van dat ook de stevige Pauluspoort boven ons hoofd zou scheuren en instorten en ons zou begraven onder tonnen puin en steen...

Van het volgende halfuur herinner ik me nauwelijks iets. We rilden, hielden elkaar angstig vast, plat op de grond in een donker tochtgat. We waren doof geworden door het onbeschrijflijke lawaai om ons heen, door de onophoudelijke donderslagen, neerbonkende stukken puin, het gebulder van de wind, het lawaai van instortende huizen. Het kon niet waar zijn dat we enkele uren tevoren nog plezier gemaakt hadden in een glashelder kreekje van de Kromme Rijn. Dat we een uur geleden voor een herberg kippenpootjes hadden verorberd en ons geërgerd hadden aan een uitgelaten student. Het leek opeens eeuwen geleden. Dat was in een andere tijd geweest, in een andere wereld.

Na enige tijd merkte ik dat de wind niet meer zo heftig aan ons rukte. We konden gaan zitten zonder meteen omvergeblazen te worden. Ik krabbelde overeind, wankelend, helemaal versuft. Hees Lina op. De verrukking die ik op de Oude Gracht op haar gezichtje had gezien, had plaatsgemaakt voor diepe droefheid en verbijstering. Ze staarde naar het Domplein, naar de ingestorte kerk, als of ze nog steeds haar ogen niet kon geloven. We steunden elkaar, met knikkende knieën, en vroegen ons af of het werkelijk voorbij was.

De regen hield op; vals metalig licht gleed over de geteisterde stad. GerritJan!

Ik was hem vergeten toen ik daar, op een paar honderd pas afstand, het middenschip van de Domkerk in elkaar zag zakken, als een luis verpletterd door een reuzenhand. Daarna was ik nauwelijks meer bij bewustzijn geweest, gebeukt en verdoofd door een orkaan zoals er nooit eerder een over onze stad had geraasd. Maar nu de wind luwde, het onweer aftrok en ik weer op mijn benen stond, begon mijn bloed sneller te stromen. De herinnering keerde terug. Waar was GerritJan?

Ik was elk gevoel voor richting kwijt, ik bleef maar turen over de gehavende Korte Nieuwstraat, naar het met puin bezaaide Domplein, tot Lina aan mijn arm rukte en achter ons wees. Langzaam draaide ik mij om. De Lange Nieuwstraat, de mooiste waterloze straat van onze stad, zag er vreselijk uit. Het plaveisel was overdekt met puin, boomtakken, glinsterend groen glas, afgeknapte dakgoten. Alle huizen waren beschadigd; sommige hadden geen dak meer, van andere was de voorgevel weggerukt. Mensen kropen rond tussen de brokstukken, wanhopig zoekend naar overlevenden, naar uit hun woning geblazen eigendommen. Ik begreep dat het er in de hele stad zo moest uitzien en dat het geween, gesnik, geschrei dat opsteeg uit straten en stegen de stad zelf was die huilde. Moeizaam sleepten we ons tussen de rommel naar de plaats waar ik GerritJan voor de laatste maal had gezien. Hij lag er nog, half bedolven, de ogen dicht, het gezicht lijkbleek. Ik haalde de stenen van hem af met trillende handen, terwijl de tranen op mijn wangen zich vermengden met modder en vuil. Lina hielp mij. De regen miezerde nog wat na, in het noorden scheen de hemel nog in vuur te staan. We haalden onze handen open aan scherpe stukken zink, maar we slaagden erin GerritJan van het puin te bevrijden. Toen wisten we niet wat we verder moesten doen. We waren te uitgeput en te koud om het slappe lichaam te vervoeren. En waarheen? Het kwam ons voor alsof heel Utrecht was ingestort. Lina begon opeens te huilen, met lange gierende uithalen, ontroostbaar en verschrikkelijk. Ze wierp zich op het roerloze lichaam en snikte, snikte. Zo moest ze ook gehuild hebben toen ze hoorde wat haar vader was overkomen. Hulpeloos keek ik op haar neer, doodmoe, nauwelijks in staat een hand op te lichten.

Maar ik moest iets doen! Ik had het overleefd, ik had mijn armen en benen nog. Alles deed me pijn, maar ik was niet ernstig gewond. Diep haalde ik de vochtige lucht in, knielde bij Lina en duwde haar weg.

Iemand anders knielde naast mij.

‘Tjonge, die is er slecht aan toe,’ baste een stem. Grote handen onderzochten het verbrijzelde lichaam van de student. ‘Hij leeft nog. Maar ik denk niet dat hij het zal halen.’

Ik keek op, door een waas van tranen. In de toenemende schemering zag ik een stevige man met een ernstig gezicht.

‘We zullen hem naar mijn woning brengen,’ besliste hij. Ik knikte. Veel kracht had ik niet meer, maar de man was sterk. Hij tilde GerritJan op bij de schouders, ik nam de benen. Gelukkig was het niet ver. Twee huizen verder hielden we stil. Een vrouw stond stenen, rommel en glasscherven voor de deur weg te vegen.

‘Kom er maar in,’ zei ze, terwijl ze opzij trad. We droegen de student naar binnen en legden hem in het voorhuis op een deken. ‘Zijn naam is GerritJan Vlieger,’ zei ik dof. ‘Hij kreeg een schoorsteen of zoiets op zijn rug. Ik zag het gebeuren maar kon er niet meer bij komen. Hij is de jongste zoon van de brouwer op de Oude Gracht, tegenover de Twijnstraat.’

De man knikte ernstig. De vrouw kwam binnen, met Lina aan de arm.

‘Ga even zitten, kind,’ zei ze hartelijk. ‘Ons dak is eraf gewaaid en de hele bovenverdieping ligt overhoop, maar mijn melkkan is heel gebleven. De wonderen zijn de wereld nog niet uit. Hier, drink wat.’ De heer des huizes en ik legden GerritJan voorzichtig op een matras. Hij was nog altijd bewusteloos. Even stond de man hoofdschuddend op hem neer te kijken.

‘Het zal niet meevallen een arts te vinden nu er zoveel gewonden zijn,’ mompelde hij. ‘Het beste lijkt mij dat jij straks dat meisje thuisbrengt. Ik zal bericht naar de brouwerij sturen dat Vliegers zoon zwaar gekwetst is.’

Ik knikte droevig. Toch maakte ik me niet al te bezorgd. Ook de vorige maal was GerritJan er snel bovenop gekomen. Hij leek me iemand die alles kon doorstaan en alles zou overleven. Ik kon me niet voorstellen dat een wezen dat geschapen leek om het zijn medemensen moeilijk te maken, plotseling uit het leven van die medemensen zou wegvallen.

Toen schrok ik zelf van die ketterse gedachte en schudde haar snel van mij af.

De vrouw leende de huiverende Lina een warme omslagdoek en toen konden we eindelijk proberen naar huis te gaan. Welke verwoestingen zouden we daar aantreffen?

Het was inmiddels donker geworden. En het viel niet mee in het duister de weg naar de Oude Gracht te vinden. Straten en stegen waren versperd door puin. Overal liepen mensen rond, zoekend en jammerend. De stad weeklaagde hoorbaar, als een moeder die haar kind heeft verloren. In tijden van spanning kon je haar horen zoemen en gonzen, in tijden van oproer leek ze te grommen als een getergde hond. Nu weende ze, klagelijk, ontroostbaar. Zoals Lina gehuild had boven het gebroken lichaam van de student. Voor de tweede maal had de jongen aan wie zij zo’n hekel had haar het leven gered. En weer lag hij verslagen in de woning van een vriendelijke burger, werd hij verpleegd door een vreemde vrouw, al was het niet in hetzelfde huis als de eerste maal. Het scheen Lina's lot te zijn dat zij altijd gered moest worden door GerritJan - niet door mij.

Stegen en zijstraten waren onbegaanbaar geworden. We zagen geen kans op de Oude Gracht te komen, tenzij via het Domplein. Struikelend over het puin zochten we onze weg weer door de Pauluspoort. We liepen de Korte Nieuwstraat uit, het Domplein op. En wat we daar zagen!

De Domtoren stond er nog, nauwelijks beschadigd. Het koor van de kerk met de beide dwarsschepen ook. Daartussenin lag het lange hoge middenschip in puin. Je kon er recht naar binnen kijken tussen de afgebroken pilaren door en het was een afschuwelijk gezicht. Het mooie orgel was totaal vernield, de grafzerken waren overdekt met brokken neergestorte steen, de afgeknotte dikke pilaren staken triest boven de puinhoop uit. Alsof iemand honderden ponden buskruit in dat middenschip tot ontploffing had gebracht! Het hele plein met de mooie huizen rondom lag bezaaid met reusachtige brokken zandsteen, vermengd met afgeknapte lindebomen, meubels, lappen stof. Een brandend huis wierp een spookachtig licht over dit beeld van verwoesting. Ik zag mensen die verdwaasd stonden te huilen. Een moeder liep wanhopig naar haar kind te zoeken. Een man klampte ons aan, wees zwijgend naar de ingestorte kerk, wilde iets zeggen maar kreeg geen geluid uit zijn keel. Ik voelde dat ik niet veel meer kon hebben.

Hoe zou de Oude Gracht eruitzien? Onze woning was degelijk gebouwd; de zijmuren waren opgetrokken van steen. En ze lag aan de schaduwzijde, dat wil zeggen, in de luwte van de bocht, dicht bij de Bakkersbrug. De orkaan was uit het zuid-zuidwesten gekomen; er bestond een kleine kans dat het huis er goed was afgekomen. .. Ik durfde nauwelijks verder te denken. Hoe dichter we de gracht naderden, hoe banger ik werd.

Lina hield zich goed. De kroes melk en het halve uur respijt in de woning van vriendelijke mensen scheen haar over het ergste heen geholpen te hebben. Ze huilde niet meer. Met een verbeten gezichtje klauterde ze over puinhopen en ontwortelde bomen, de geleende doek stijf om haar natte lijfje geknoopt. Ik hoefde haar nauwelijks te helpen.

We baanden ons een weg langs het Bisschopshuis en kwamen eindelijk bij de Maartensbrug. Ook hier brandde een woning en verlichtte de omtrek. In de gracht zag ik gezonken, verbrijzelde schuiten. Ik zag een dode in het water drijven, het gezicht naar beneden, en ik wendde snel het hoofd af. We strompelden de Choorstraat door. Overal hetzelfde beeld van vernieling, van zwaar beschadigde huizen, dooreengekeilde meubelstukken.

Van enkele woningen was de voorgevel verdwenen, bijna geen enkel huis had nog een dak. We bereikten de bocht tegenover de Plaats, bij de Stadhuisbrug. Het stadhuiscomplex zag er tamelijk onbeschadigd uit en de brug was intact. Zelfs de stadskraan stond er nog. Ik kreeg weer hoop. Door de ravage heen worstelden we ons vooruit, want op de straat boven de werfkelders was het een bende. Een schuit was door de storm opgenomen, op het plaveisel neergekwakt en uiteengevallen. We moesten eroverheen klauteren en haalden onze kleren open aan spijkers en houtsplinters. En toen waren we er...

Ik slaakte een diepe zucht van verlichting.

Onze woning stond recht overeind, zoals ze al tientallen jaren stond, onwrikbaar. In het donker kon ik het dak niet zien - als het er nog was. In de winkel brandde licht dat vrijelijk naar buiten straalde, want de hoge ramen waren verdwenen. Binnen was het een ravage: de storm had boeken en planovellen over de vloer verspreid, er stonden plassen water op de plavuizen. En te midden van dat alles zagen we Elisabeth, een bezem in de hand. Ze veegde niet, ze stond met gebogen hoofd stil te snikken. Voordeur en luifel waren ook verdwenen, Lina en ik konden zomaar binnenstappen.

‘Mutti,’ zuchtte Lina. Elisabeth keek op, gaf een gil, liet de bezem vallen en sloot haar dochter in de armen.

‘O mijn kind, je leeft nog!’

Toen zag ze mij. Ze strekte haar hand naar mij uit. ‘Dank je, Hans, dat je zo goed voor Lina hebt gezorgd. Ik was zo bang... Ik durfde er niet aan te denken wat er met jullie gebeurd kon zijn. Dank je, lieve jongen.’

Ik? Het was weer GerritJan geweest!

‘Waar is vader?’ Ik stond te beven op mijn benen, maar dat was van vermoeidheid. Ik voelde een diepe behoefte om me ook in iemands armen te storten, tegen iemands schouder te leunen, zoals Lina, en mijn tranen te laten stromen. Het kon niet. Ik was zeventien jaar oud, een man. Ik benijdde Lina, die een meisje was en haar zwakheid mocht tonen.

‘Je vader is op zolder om de schade op te nemen. Ik geloof dat we nauwelijks meer een dak hebben,’ zei Elisabeth zacht. ‘Hans, wat is er toch gebeurd? Een beschieting had niet erger kunnen zijn.’ Ik schudde het hoofd en strompelde verder naar binnen. De energie ontbrak me om me nog al die trappen op te hijsen, tot de zolder toe. Uitgeput liet ik me neer op het bankje in de drukkerij. Van de hoge ramen aan de achterzijde, die uitkeken op de kruidenhof, waren er enkele kapot. Ik vouwde mijn armen op de rand van de letterbak, liet mijn hoofd erop rusten en bleef zo zitten. Koud, uitgeput, dodelijk bedroefd.

22. DE VRIJBUITERS

Pas dagen later, toen Lina en ik ons enigszins hadden hersteld van de schok, de koude, de vermoeidheid, werd de volle omvang van de ramp mij duidelijk. De schade die de orkaan in een uur tijd had aangericht, was enorm. Bijna geen toren stond meer overeind. Al die prachtige kerken, zo stevig gebouwd, wier spitsen eenmaal trots boven daken en geboomte hadden uitgepriemd, leken als met een scheermes te zijn afgeschoren. De toren van de Buurkerk was afgeknapt, boven op het dak van het middenschip gevallen en had dat dak vernield. De muren van het middenschip stonden nog en herstel scheen mogelijk, al zou het veel tijd en geld kosten.

De Pieterskerk was onherstelbaar verminkt. Beide torens waren halverwege afgebroken, op het dak van het middenschip gestort en hadden ook de zijkapellen verwoest. De koster en zijn gezin hadden bijtijds een toevlucht gezocht in de crypte en er het leven afgebracht. Van de beide torens van de Nicolaaskerk was er één totaal ingestort. De spits van de prachtige toren van de Jakobskerk was afgebroken en met carillon en al tussen de naastgelegen huizen terechtgekomen. Verder scheen deze kerk er redelijk goed afgekomen te zijn, maar ach, dat carillon! Het was pas vijfentwintig jaar oud, een schepping van de beroemde Hemony’s. Hun zuivere klokkenspel had ons verblijd, dag na dag. Utrecht lééfde op die klokken, die ons elk heel uur van de dag overgoten hadden met feestelijke of plechtige klanken, zuivere muziek. Ik hoorde vertellen dat de beiaardier, een grote sterke man, hete tranen had staan schreien bij de gebroken overblijfselen van zijn klokkenspel. Ik kon het me voorstellen.

Van de brouwerij op de Oude Gracht was niets overgebleven. De bewoners hadden zich kunnen redden door bij buren binnen te vluchten, maar werden drie dagen later geconfronteerd met de dood van hun jongste zoon GerritJan, die predikant had willen worden. Hij stierf in de woning van de burger uit de Lange Nieuwstraat zonder nog tot bewustzijn te zijn gekomen. GerritJan, de onuitstaanbare, had zijn jonge leven gegeven om Lina te redden.

De stormramp had veel slachtoffers gemaakt; toch was het de dood van GerritJan die de diepste indruk op me maakte. Tot tweemaal toe had hij Lina het leven gered; ik was bereid geweest hem daarvoor tot het einde van mijn dagen dankbaar te zijn en hem alles te vergeven wat hij ooit had geprobeerd me aan te doen. Tijdens zijn leven was hij een raadsel voor mij geweest; zijn tragische dood maakte hem nog raadselachtiger.

Verdrietig liep ik door de vernielde stad. De verwoesting die de orkaan onder het bomenbestand had aangericht, was onbeschrijflijk. Veel bomen waren ontworteld of afgeknapt en kaalgeschoren. En dan de molens...

Wat altijd zo’n vrolijk gezicht was geweest als je uit de verte de stad naderde, de malende molens op de wallen, behoorde eveneens tot het verleden. Het merendeel was vernield. Van enkele stenen gevaarten stond alleen nog de romp. Wieken en draaitop waren verdwenen.

In de singels, grachten en vaarten lagen talloze kapotte en gezonken schuiten; opgenomen en tegen elkaar of op de wal gesmeten, toen de storm op zijn hoogtepunt was.

Maar hoe was het mogelijk geweest dat zelfs de Domkerk het had begeven? Later hoorde ik er een verklaring voor. Deze kerk, honderden jaren oud, was eigenlijk nooit geheel voltooid. Eeuw na eeuw was eraan gebouwd en telkens was daarbij het ontwerp gewijzigd. Het lange middenschip, hoog oprijzend boven de huizenzee, leek onverwoestbaar, maar het miste de onontbeerlijke luchtbogen en steunberen. De orkaan, gierend door het tochtgat van de Lange Nieuwstraat, had het middenschip met volle kracht aan de zijkant getroffen, de hoge muren letterlijk ingedrukt, en zo stortte de hele zaak in.

Geleidelijk aan kwamen berichten van omliggende dorpen en plaatsen binnen. In heel de wijde omtrek stond geen kerktoren meer overeind. Boerenhoeven, pas opgebouwd of hersteld, waren opnieuw zwaar beschadigd. Schuren en stallen lagen plat. En dan was er het verhaal over die boer uit Zeist... Toen het onweer losbrak was hij aan het hooien en het gedroogde gras stond in regelmatige oppers om hem heen. Schuilend voor de bui onder een van die oppers voelde hij zich plotseling opgenomen en weggesmeten. Toen hij weer bij zinnen kwam en rondkeek, rolde hij nogmaals om, nu van verbazing. Waar was hij? Dit kon zijn hooiland niet zijn...

Later maakte iemand er een gedicht op:

‘Hij dacht, dit schijnt hier wel een spoock,

ben ick in slaep of droom ick oock,

’t en is hier niet als vantevooren,

’k en zie hier geen hooy op het lant,

daer staen geen boomen op de kant,

en ginder mis ick oock een tooren!’

Natuurgeweld heeft iets onbegrijpelijks. Van de meeste woningen waren de boven het dak uitstekende schoorstenen afgeknapt. Maar van de verwoeste, geheel ingestorte huizen rezen de schoorstenen trots boven de puinhoop uit, als enig ongeschonden overblijfsel. De kerken zouden niet zo zwaar getroffen zijn als hun torens niet bij het afbreken op de daken van het schip gevallen waren om er dwars doorheen te gaan.

Schade had letterlijk iedereen, maar niet iedereen was even zwaar getroffen. Zoals altijd bleken de huizen van de rijken beter tegen de orkaan bestand geweest te zijn dan de stulpjes van de armen. Vooral de daken hadden te lijden gehad. Bij veel huizen was het dak er eenvoudig afgerukt, bij andere waren er gaten in geslagen; pannen waren verdwenen, dekplaten afgescheurd, dakgoten losgerukt. Langs de kaden zag je, waar eens een loods had gestaan, niets dan een slordige hoop balken en planken, door een reuzenhand neergesmeten.

De stad rouwde. Veel inwoners hadden een familielid verloren, een vriend, een knecht. Het juiste aantal slachtoffers werd nooit bekendgemaakt, maar het moeten er honderden zijn geweest. De vroedschap en de kerkenraad maakten zich echter vooral zorgen over de vernielde godshuizen en omgevallen torens.

En het kon niet uitblijven: de predikanten wezen de getroffen burgerij erop dat zij zelf schuld droeg aan deze ramp. Was de orkaan niet juist op de bededag uitgebroken? Maar waar waren de Utrechters op die dag? Ze werkten niet, ze baden niet, ze amuseerden zich. Met uitstapjes buiten de stad, met boottochtjes en smulpartijen. Was het een wonder dat God dit zondige, luchthartige volk sloeg met de knotsen van Zijn toorn?

Een verklaring waarom God dan juist de kerken had verwoest werd er niet bij gegeven. Wel wees één moedige dominee op het heuglijke feit dat toen de orkaan op ons neerdonderde, de godshuizen leeg geweest waren. De meeste burgers hadden juist aan tafel gezeten in hun eigen woningen. Daarvan was er een aantal verwoest, de meeste huizen waren beschadigd, maar ze waren er veiliger geweest dan in de kerken waarvan de torens door het dak kwamen vallen. Dus zó vertoornd was God toch niet op ons geweest...

Een andere predikant, kennelijk een even onverdraagzaam mens als Volkert Volkertsz uit Oudewater, verklaarde dat de verwoesting van de Dom te wijten was aan het feit dat die kerk gedurende zeventien maanden aan de katholieke eredienst gewijd was geweest. God had het ontwijde heiligdom van de aardbodem willen vegen. Toen Lina dat las werd ze woedend.

Later hoorden we dat Amsterdam en Alkmaar en alle tussenliggende dorpen het ook zwaar te verduren hadden gehad. De orkaan was uit het zuiden komen opzetten, had de Scheldebrug te Antwerpen vernield, was in noordelijke richting getrokken, over Het Sticht heen, over Noord-Holland, om zich ten slotte op de Waddenzee te storten en zich daar leeg te razen, een spoor van vernielingen en verdriet achter zich latend.

En intussen van Joris Niemandszoon geen woord.

Waar was hij? Ik maakte me ongerust. Moest hij twee moeilijke oorlogsjaren overleefd hebben, met alle gevaren, kwade kansen en ontberingen, om daarna om te komen in een storm? Hij was nu al twee weken verdwenen en ik begon de hoop op te geven. Lina liep rond met een bleek gezichtje en holle ogen, terwijl vader en ik probeerden de gaten in het dak voorlopig te dichten om althans de regen buiten te houden. Moeie Neele zat, half verlamd, in het woonvertrek stilletjes te bidden. Kleine Berthe ging weer naar de jongejufferschool in de Boterstraat. Elisabeth wendde haar charmes aan om de glazenmaker over te halen snel de kapotte ruiten te komen herstellen.

Maar al die tijd geen Joris...

Wilde verhalen deden de ronde over wat er op het platteland was gebeurd. Een boerenfamilie op weg naar een bruiloft was met wagen en al opgenomen en in een sloot terechtgekomen. Twee boerenzoons die met een praam door een vaart boomden, werden met schuit en al in de lucht getild en twee weilanden verder neergezet, maar toen stond er nog maar één jongen in de praam. De ander werd nooit teruggevonden. Een vrouw die op een landweg liep te wandelen was omhoog gezogen, de rokken wijd om haar heen, en boven op een boom gezet. Het dolle verhaal van een molen buiten Amsterdam, die van zijn fundamenten werd losgerukt, ondersteboven in het land terechtkwam en zo bleef staan, schijnt ook waar geweest te zijn, al is het nauwelijks te geloven.

Maar waar was Joris Vrijbuiter? Van de benen gewaaid, de vaart in, zoals zovelen was overkomen? Hij kon zwemmen als een rat! Getroffen door een ontwortelde boom? Een dorpskerk binnengevlucht en de toren op zijn hoofd gekregen? Niemand die het mij kon vertellen.

Drie weken na de ramp stond hij opeens voor ons, zonder een schrammetje, bij hoge uitzondering ook zonder lach. Lina, die al die tijd niet meer naar het atelier was gegaan omdat er thuis zoveel te doen was, zag hem het eerst. Ze zat te spinnen in de woonkamer bij de intussen nieuw ingezette ruiten, keek naar buiten en zag hem aankomen over de Bakkersbrug. Ze liet alles uit haar handen vallen, gaf een schreeuw en stormde naar beneden. Ik zag haar de winkel doorvliegen, lachend en huilend tegelijk, waarna ze zich op straat aan iemand vastklampte.

‘Joris, o Joris,’ hoorde ik haar roepen, telkens weer. Ik rende nu ook naar buiten.

‘Joris! Godlof, we dachten dat je dood was.’

‘Iedereen schijnt mij altijd maar dood te willen verklaren,’ klaagde hij. Maar zijn ogen glansden toen hij neerkeek op Lina die aan zijn arm hing alsof ze hem nooit meer wilde loslaten. Ik greep zijn hand, pompte die op en neer.

‘Waar was je toch zo lang? We hadden je al opgegeven. Je hebt er geen idee van wat er hier gebeurd is.’

We troonden hem mee, riepen: ‘Vader, Elisabeth, Moeie Neele, kijk toch eens wie er is!’ en overstelpten hem met vragen.

Joris scheen nogal ontdaan te zijn. Hij wreef herhaaldelijk met zijn hand over zijn ogen, schudde het hoofd.

‘Ik had gehoord dat Utrecht zwaar getroffen was, maar dat het zó erg zou zijn...' Weer schudde hij het hoofd, verbijsterd...

‘Ik was in Kamerik bij een bevriende familie,’ vertelde hij eindelijk. ‘Omdat de storm hun hoeve nogal beschadigd had ben ik een poosje gebleven om hen te helpen de ingewaaide schuren weer overeind te krijgen. We hoorden geruchten over de stad, maar dit... dit... ’ Hij stokte, keek uit het venster naar de nog niet gelichte wrakken van de schuiten in de Gracht. Naar de omgeslagen loodsen op de werven, naar een versplinterde boomstomp. Ik had hem nog nooit zo droevig zien kijken.

‘Toen ik de stad naderde durfde ik mijn ogen niet te geloven,’ prevelde hij. ‘Drie molenrompen op de wallen, waar er vroeger veertien lustig stonden te malen. Vijf torens waar er eens zesendertig hadden gestaan... Ik kreeg het gevoel dat ik verdwaald was, naar de verkeerde stad keek. En toen durfde ik nauwelijks verder te gaan, bang voor wat ik achter de wallen te zien zou krijgen.’

Hij huiverde. Keek ons toen aan, een voor een.

‘Maar jullie, lieve mensen, jullie leven nog! Ik hoorde dat er honderden doden en gewonden zijn gevallen, maar jullie leven nog en daarvoor dank ik de hemel.’

Hij scheen oprecht ontroerd te zijn en opeens besefte ik hoeveel hij van ons hield. Zelfs van vader, die altijd zo streng voor hem was en zijn luchthartigheid niet goed kon verdragen.

Joris trok de schouders naar achteren, schudde de droefheid van zich af. ‘Nu moet er hier zeker hard gewerkt worden?’ informeerde hij zonder een zweem van spot. Vader ging er onmiddellijk op in. ‘Reken maar! Alle gezonde mannen tussen twintig en zestig jaar zijn opgeroepen om puin te ruimen op het Domplein en in de verstopte stegen. Gisteren was het mijn beurt, ik heb er nog rugpijn van. Alleen de regenten zijn vrijgesteld van deze burgerplicht, én de geluksvogels die een plaatsvervanger kunnen betalen. Morgen moet ik weer, maar dan ga jij, Joris. Je bent jonger en sterker dan ik.’

‘Akkoord.’ Misschien voelde hij zich toch wel een beetje schuldig. ‘Bovendien,’ ging vader voort, ‘valt er heel wat te doen in de drukkerij. Alle predikanten in de stad schijnen hun hart te moeten luchten over de storm en over de Zeis Gods, die de stad onthoofdde.’ Joris knikte en begon te grinniken.

‘Ik begrijp het. De theologen zijn het weer eens niet met elkaar eens en dat betekent stromen drukwerk.’

Ik voelde me warm worden vanbinnen. Hij kon nog lachen! Zo hard kon het noodlot niet toeslaan of hij vond iets om zich vrolijk over te maken. Hij had oog voor tragiek, verwarring, verdriet, maar liet zich er niet door uit zijn evenwicht brengen. Hij nam het leven zoals het op hem toekwam, zonder morren. En zoals hij daar stond: jong, krachtig, onverwoestbaar, met Lina aan zijn zijde, leek hij ondanks zijn sjofele kleren en verwarde donkere haardos een monument van Hollandse nuchterheid en weerstandsvermogen. Zolang de Republiek mensen telde als hij, kon geen oorlog, storm of tegenslag haar vernietigen.

Wekenlang zwoegden we als lijfeigenen. Ook Joris werkte zijn handen stuk. Als hij ’s avonds thuiskwam zonder de brede lach op zijn gezicht hoefde hij niets te vertellen; we wisten dan wat hij onder het puin had aangetroffen, zonder dat hij er ooit met een woord over sprak. Maar dikwijls ook kwam hij opgewekt binnenstappen, moe en stoffig, hief zijn vereelte met bloedkorsten overdekte handen op en schaterde.

‘Utrecht zal weer worden opgebouwd, Hans Stevenszoon! We bikken de stenen schoon en stapelen ze op om ze opnieuw te kunnen gebruiken. Morgen gaat het Vleeshuis achter het Jansveld weer open. We hebben de Mariaplaats schoongemaakt en volgende week zal er weer markt zijn. Maar een honger dat ik heb...’

Ik lachte. Zulk somber regenachtig weer kon het niet zijn, als hij op die manier thuiskwam was het of de zon doorbrak. Het verbaasde me niet dat Lina dol op hem was; ik hield zelf zo verschrikkelijk veel van hem. Daarom was ik ook nauwelijks jaloers.

De dag voor Sinte-Maarten veranderde alles. Als ik mijn ogen wijder had opengehouden, had ik het zien aankomen. Maar ik zag niets. Ik leefde in een roes van geluk en geborgenheid, verwend door Elisabeth, gewaardeerd door mijn vader. Ik was vooral gelukkig omdat Herman Saftleven had besloten de vernielingen die de orkaan in de stad had aangericht, op papier vast te leggen in een reeks schitterende tekeningen. Staande voor het raam van zijn atelier schetste hij de ingestorte Pieterskerk, het gapende dak, de daardoor zichtbaar geworden wandschildering boven het koor. Ik maakte schetsen voor hem van geruïneerde huizen, in en buiten de stad, die hij later uitwerkte. De verwoeste Domkerk benaderden we van alle zijden. Saftleven achtte het zijn plicht het allemaal uit te tekenen. Zijn machtige platenreeks van de verwoesting van Utrecht was bestemd voor het nageslacht. Ik was er mateloos trots op dat ik hem erbij mocht helpen.

En midden in die roes, midden in dat opwindende gevoel van vastleggen en opbouwen, van herstel, opnieuw beginnen, de mouwen opstropen om ervan te maken wat ervan te maken viel, liet Joris Niemandszoon zijn bom ontploffen.

‘Ik heb er genoeg van,’ zei hij op een achternamiddag. Hij zei het zonder veel nadruk, zonder zich te bekommeren om de uitwerking die zijn woorden moesten hebben op ons, zijn beste vrienden. ‘In deze stad bestaat maar één gebod: werken. Sjouwen tot je erbij neervalt. Van de vroege ochtend tot de late avond: werken. Ik heb er genoeg van. Dit is niet de manier waarop ik kan leven. Soms voel ik mij alsof ik met ijzeren ketens zit vastgesnoerd aan bergen puin, als een misdadiger die moet boeten voor overtredingen die hij nooit heeft begaan. Ik houd ermee op.’

‘Zomaar?’ vroeg ik verbluft.

‘*Ja, zomaar. Ik heb een paar schellingen overgespaard, die zullen me door de eerste weken heen helpen. Daarna scharrel ik mijn kostje wel weer bij elkaar. Ik kan niet voortdurend leven tussen de muren van een stad, ik moet ruimte om mij heen hebben. De wijde hemel zien, de geuren opsnuiven van mest, rijpend graan, heldere riviertjes. Ik moet de vos door het veld zien sluipen en de egels in het kreupelhout horen ritselen. Ik moet de leeuwerik zien opstijgen en de bloemen ruiken die door de wind gestreeld worden. In deze stad kwijn ik weg.’

Hij zag er allesbehalve kwijnend uit, met zijn brede schouders, warrige zwarte haardos en bruingebrande gezicht.

‘Het wordt spoedig winter,’ zei ik nuchter. Ik wierp snel een blik op Lina, die zich bleek geworden dieper over haar borduurraam boog.

‘Ook de winter is mooi. Ik heb heimwee naar de rijp op de bomen, de ijspegels aan de schuren, de sneeuw op de struiken, naar wind en regen en witte sneeuwvlagen...’ Hij wendde zich plotseling om naar Lina.

‘Om jou, lief kind, heb ik het zo lang uitgehouden, een hele kostelijke zomer zelfs! Ik begreep mezelf niet; waarom kwam ik telkens terug naar deze stad? Dat deed ik omdat het zo heerlijk was naar jou te kijken, je stem te horen, je over de haren te strijken. Maar zelfs jij, meisje, zult me op den duur niet kunnen weerhouden om zingend de vrijheid binnen te stappen. Trek niet zo’n verdrietig smoeltje, daar kan ik niet tegen. Geloof me, ik wil je geen verdriet doen. Maar in deze stad ga ik dood.’

Lina perste de lippen op elkaar en zei niets. Ik stoof op.

‘Hoor nou toch eens, je weet niet wat je zegt. Straks wordt het winter, heb je daaraan gedacht? Je kent onze winters, soms zijn ze bar en boos. Waarvan moet je leven? Of wil je als zoveel zwervers langs de kant van de weg bevriezen, door blaffende honden van elk boerenerf gejaagd worden, met doorgelopen voeten over de dijken strompelen, creperen van ellende? Terwijl je bij ons warmte, voedsel, een goed bed vindt?’ Ik was oprecht verontwaardigd, ik vond hem ondankbaar. ‘Wat is er zo verkeerd aan werken? God spijzigt de vogels, maar ze moeten erom vliegen. God behoedt ook de mens, maar hij moet ervoor werken.’

‘Bespaar me je preek, beste vriend,’ antwoordde Joris plotseling ernstig. ‘Hoe jouw predikanten erover denken weet ik precies, maar ik geloof hen niet. Wie rijk wordt mag dat zien als een genade van God, wie arm blijft moet dat ervaren als een straf... Ik vind het een belachelijk denkbeeld. Zou een mens zijn uitverkiezing kunnen afmeten aan de hoeveelheid goudstukken in zijn geldkist? Kom nou... Houdt God het meest van regenten en patriciërs en geeft Hij hun daarom het recht hun medemensen uit te buiten? Nee, Hans Stevenszoon, voor zo’n redenering ga ik op de loop, dat is niet mijn opvatting van een rechtvaardige God. Dan deel ik liever het lot van de vogels op de velden, van de vos in zijn hol, van de katten in de boerenschuren. Dan leef ik liever van dag tot dag, in volle vrijheid en zonder het benauwende idee van: als ik volgend jaar maar geen stuiver minder verdien dan dit jaar, want dan moet ik me schuldig voelen.’

Lina sprong op, stootte het borduurraam om.

‘En ik ga met je mee!’ Heftig wendde ze zich om naar haar moeder, die verstijfd van ontzetting het gesprek stond aan te horen. ‘Mutti! Probeer me niet tegen te houden. Geef meester Ortelius zijn zin, trouw met hem. Hij is een goed mens. Voor mij is er maar één die ik wil volgen tot aan het einde van de wereld en dat is Joris. Zo vrij als hij is wil ik ook zijn. Laat me gaan, laat mij met hem de wereld intrekken en vrolijk zijn.’

Elisabeth zei nog altijd niets. Ze zag wit als een doek, stond rechtop, haar handen trilden. Maar aan haar ogen zag ik dat Lina’s uitbarsting haar niet overviel. Ze had het zien aankomen. Hoe lang al?

Joris trok Lina dicht tegen zich aan, woelde met zijn hand door haar lange haar.

‘Het is de eerste maal,’ zei hij zacht, ‘dat iemand aanbiedt mijn eenzaamheid te delen. Kind, wat zal ik goed voor je zorgen! Geloof me...’

Lina’s ogen schitterden.

‘Naar Beieren?’ vroeg ze ademloos.

‘Waarheen je maar wilt, kindlief. De hele wereld is van ons.’

Voor mij stortte de wereld in. Zoals ik de Domkerk in elkaar had zien donderen met krakend geweld, zo zag ik nu mijn dromen in stukken vliegen. En ik wenste dat ik het was geweest die onder vallend gesteente bedolven was geraakt in plaats van die arme GerritJan.

Sindsdien zijn dertig lange jaren verstreken en ik ben nu een bezadigd man die zich overgeeft aan zijn herinneringen. Al die mensen die mij zo lief waren, waar zijn ze nu? Dood, of verdwenen in de maalstroom van het leven. De buren houden mij voor een zonderling omdat ik ongetrouwd bleef en geen poging deed het geslacht Ortelius voort te zetten... Ik zit te schrijven in het opkamertje waar eens Lina het portret van Jan de Witt verstopte. Beneden mij hoor ik het gebonk van de drukpers. De zonen van mijn zuster Berthe werken daar. Het zijn flinke, ijverige jongens. Na mijn dood zullen zij het bedrijf erven en er een gerespecteerd bestaan vinden. Vader en mijn stiefmoeder Elisabeth Gartenstein rusten zij aan zij onder de plavuizen van de Buurkerk. God zij hun schone zielen genadig! Moge Hij het Elisabeth vergeven hebben dat ze haar geloof afzwoer en calvinist werd om met vader te kunnen trouwen. Er kwam geen greintje overtuiging aan te pas, ze kon eenvoudig niet anders. Maar ze maakte vader heel gelukkig. Moeie Neele, die trouwe ziel, ging hen voor, vele vele jaren geleden al. Maar waar is het sinjoorke? Waar is Lina?

Eens bereikte ons een brief uit Antwerpen. Het ging hun goed, schreven ze. Maar uit die brief sprak ook hun rusteloosheid. Zijn ze nog verder getrokken, naar Bohemen, naar Tirol, wellicht naar Italië? Ik weet het niet. Ik vrees dat hun leven, in tegenstelling tot het mijne, kort en hevig is geweest, vol wilde avonturen en onbedaarlijke vrolijkheid. Terwijl ik plichtsgetrouw vaders zaken voortzette als een goed ambachtsman en als schilder-uit-liefhebberij... Nooit heb ik groots, meeslepend, daverend leren schilderen, zoals ik ook nooit groots, meeslepend, daverend heb durven leven. Het was mijn aard niet. Al kon ik er soms hevig naar verlangen mij los te rukken van mijn wortels om zorgeloos en onverantwoordelijk de wereld in te trekken, de plicht hield mij hier.

Het heeft mij, een man die op jaren begint te komen, goed gedaan om terug te kijken naar mijn jeugd. Om die bewogen tijd van oorlog, bezetting, liefde, teleurstelling, stormramp en de vreselijke dag dat ik Lina voorgoed verloor, opnieuw te beleven. Nog zijn niet alle wonden die de orkaan sloeg geheeld, maar de stad die mij zo lief is, is weer mooi geworden en het leven is er goed.

Ik ben moe. Deze mémoires hebben mij vele maanden werk gekost. En al ben ik drukker van beroep, ik zal ze niet uitgeven. Het zijn mijn herinneringen aan de mensen die ik heb liefgehad, die ik met vreugde en ontroering terugzag toen zij over deze bladzijden gleden, lachten, huilden, herleefden...

Op de zolder, tussen de hanenbalken, zal ik dit manuscript verstoppen en niemand zal weten wat daar verborgen ligt: de jeugd van Hans Stevenszoon Ortelius, drukker en boekverkoper te Utrecht.

Het zij zo.

BRONNEN

Willem Barents (1725) : Kabinet van Nederlandsche outheden en gezichten.

K. Baschwitz: De Strijd met den Duivel.

Prof. dr. A. Th. van Deursen: Het kopergeld van de Gouden Eeuw. Dr. I. H. v. Eeghen: De Gilden.

A. Graafhuis en D.P. Snoep: De Dom in puin.

Dr. Tjaard de Haan: Nederlandse volkssprookjes.

J. Huizinga: Nederlands beschaving in de 17de eeuw.

S. C. J. Jesserun-v. Dam Ham: Utrecht in 1672 en 1673.

A.A.S. Kamerling-van Haersma Buma: Utrecht in prent, Johannes en Caspaares Luiken: 100 Verbeeldingen van Ambachten

(1694).

Dr. A.E. Manning: Op zoek naar het alledaagse Vaderland.

N. van der Monde: Geschied- en oudheidkundige beschrijving van de pleinen, straten, stegen, waterleidingen, wedden, putten en pompen der Stad Utrecht. (1845). 3 dln.

Dr. J.K. Oudendijk: Willem III.

Dr. J. v. Reeskamp: Reizen en Pleisteren.

J. de Rek: Prinsen, patriciërs en patriotten.

Dr. D.J. Roorda: Partij en Factie.

J.W. Sijpesteyn en J.P. Bordes: De verdediging van het Vaderland in 1672-1673, 2 dln.

Dr. J.E.A.L. Struick: Utrecht door de eeuwen heen.

Dr. J.F. Toussaint Raven: Heksenvervolging, jaarboekjes van de Vereniging Oud-Utrecht