Merijntje Gijzen's jeugd: In de draaikolk (deel 4)

A.M. de Jong

bron

MerijntjeGijzen'sjeugd:Indedraaikolk(deel4). Em. Querido's Uitgeverij, Amsterdam 1928

Zie voor verantwoording: http://www.dbnl.org/tekst/jong003meri07_01/colofon.htm

(c) 2009 dbnl / erven A.M. de Jong

Eerste hoofdstuk.

I.

IN zijn Zondagse kleren liep Merijntje door de stille dorpsstraat. Onder zijn arm droeg hij het boekje; zorgzaam en trots hield hij het tegen zijn borst gedrukt. Het was een kostbaar geschenk, dat hij zuinig bewaren moest. De bovenmeester had het hem gegeven als een gedachtenis. Het was een oud boekje, vergeeld en het leer van de rug was verschoten en hier en daar ruw geworden. Maar het heette 'Genoveva' en onder de titel stond: 'Eene der schoonste en aandoenlijkste geschiedenis uit de oudheid, opnieuw vertaald, voor alle Goede Menschen, bijzonder voor Moeders en Kinderen'. En het was de geschiedenis van Genoveva van Brabant, de mooie, deugdzame gravin, die onschuldig zo veel had moeten lijden en die met haar kind en een trouwe ree zo lang in de woeste bossen had geleefd. Merijntje kende het verhaal door en door. Het verraad van Golo, de gluiperd met zijn zwarte ziel, boosaardig en vals als de duivel zelf. En die aandoenlike geschiedenis met de teerhartige bandiet, die haar niet vermoorden kon en haar vrij liet in het bos, net als de jager in het sprookje van Sneeuwwitje. En het was verrukkelik, dat alles nu in een boek te hebben en het zo dikwels te kunnen overlezen als je maar wou.... En ook heerlik was, dat zijn naam er voorin stond geschreven met de prachtige hand van de bovenmeester, zo vast en sierlik, met mooie krullen, net of het gedrukt was.... hoe was het mogelik, dat iemand zo mooi schrijven kon!... 'Voor Merijntje Gijzen bij het verlaten der school. Ter gedachtenis aan J. W. Kostermans'. Dat stond er voorin. O, hij zou er goed op passen!.... Nou zou hij wel zorgen, dat de kleine kinderen het niet in handen kregen.... het niet verscheuren kon den, zoals ze gedaan hadden met dat prachtige boek van de Baron van Munchhausen, dat hij vroeger es van meneer Walter gekregen had.... Geschreeuwd en getierd, gestampvoet en razend van verdriet gehuild had hij, maar het boek was weg, kapot, een bende verscheurde, vuile bladen papier, en hij had nog een pak slaag gekregen ook, omdat hij maar niet ophield met huilen en zaniken.... 'Genoveva'.... Bij al de heerlikheid, die hem toch al toeviel....

Want het waren grote dagen voor Merijntje! Spannende, gejaagde, goddelike dagen!.... Hij was de onbestreden koning onder alle jongens van het dorp, benijd en gezocht, gevleid en bewonderd.... Wat hadden ze afgunstig gekeken, toen hij naast de bovenmeester voor de klas stond en deze hem toesprak, hem goede raad meegaf voor het grote, nieuwe, vervaarlike leven, dat hij tegemoet ging. Ze hadden allemaal gehunkerd naar een laatste, speciale groet, een aparte blik, een bewijs van zijn bizondere vriendschap. En het had toch wel even gehokt in zijn keel, toen de meester hem een hand gaf en de complimenten voor zijn vader en moeder. En zijn stem had wat schraal geklonken, toen hij de hele klas met een handzwaai gedag zei:

- Nou.... salu ammoal!....

En ze hadden een beetje gegrinnikt en geroepen:

- Dag, Merijntje!.... Goeie reis, 'or!....

En Jantje Dogge had, toen hij langs kwam, schor fluisterend geschimpt: - Stadse stoepschijter!

Maar dat was louter jaloersigheid en nijd. Jantje Dogge was een vals manneke, waar je altijd mee op moest passen. Ze noemden 'em niet voor niks de Dikkop....!

En Blozekriekske, achter in de lagere klas, had lief tegen hem geknikt en een kleur gekregen, toen hij terugknikte. Nelleke Besjoane.... Hij had eens haar hele huis vernield, in het schuurtje, om een kinder

achtige ruzie.... Wat leek dat al verschrikkelik lang geleden.... Hoe lang was 'et....? Anderhalf jaar zeker.... Vlak na de dood van meneer pastoor, toen Flierefluiter ook zo ineens weggegaan was.... Nou was ze niet kwaad meer.... Ze had vriendelik tegen hem geknikt, en ze bloosde weer zo aardig.... Blozekriekske.... dat was toch wel een goeie naam voor d'r.... Hij voelde een lichte wroeging, omdat ie haar zo slecht behandeld had toen.... Maar ze was het zeker vergeten.... In ieder geval had ze 't hem vergeven.... en och.... 't was ook maar een flauw ruzietje geweest eigenlik....

- Aah!.... Merijntje!.... Komde me nie es effekes g'ndag zege?

Dat was waarachtig de vrouw van de wagenmaker, 'de Avondster' bijgenaamd. Die had 'em nog nooit aangekeken, maar nou wou ze hem wel graag nog even uithoren!.... En hij kon niet anders doen, dan naar haar toegaan.

- Komt er moar in, manneke.

Maar dat dorst Merijntje niet.

- 'k 'Em wezelik gin tijd, vrouw Veroart, verontschuldigde hij zich. 'k Mot recht noar 'uis kommen, 'ee moeder gezeed.

- Wel wel.... 'Oe laat motte jullie noar 't Sas?

- Om 'allef 'ellef motte me-n-oan de loaidam zijn, 'eet de veerman gezeed. - Je voader is al veruit, 'ee, met jullien Arjoan een de kleine jong. - Joa.... ik goan zomedeene, mee moeders een oons Sjoke.

- Wel, wel, 't is toch wa' te zege!.... Zo 'eemoal noar zo'n groote, vremde stad....

't Zal je voare, Merijntje, doargunter!.... Zijd 'er nie bang vor?

- Neeen, 'or, antwoordde Merijntje luchtig, glad nie.

Vrouw Veraart schudde haar dikke hoofd. Merijntje moest inwendig lachen, omdat haar wangkwabben en dubbele kinnen zo komiek meezwabberden. - Aareme bloeikes van kinders, zei ze meewarig. Noar zo'n groote stad, midde tusse zo veul slecht volk.... Wa' goa je voader d'r ok weer sjouwe?

- 'IJ goad' in een febriek waarke mee oonzen Arjoan, 'ee.... Net zo'n febriek as van Floore, moar dan veul grooter....

- Een wa' verdiene ze doar dan? vroeg de Avondster begerig.

Maar Merijntje was te vaak voor haar nieuwsgierigheid gewaarschuwd en vloog er niet in. Hij trok een onnozel gezicht en antwoordde:

- Da' weet ik nie, vrouw Veroart.

- Alla, toe, da' witte goed genog, zei ze wat snibbig. Zo'n groote jonge.... d'r zal toch wel es proat over gewiest emmen in 'uis?

- Neee, wezelik nie, vrouw Veroart....

Ze keek maar lelik, nu hij haar de gevraagde inlichting niet geven wou.... En nou kreeg ie ook het zakje zuurtjes niet, dat ze hem had toegedacht.... Zo'n klein kopstuk....!

- Nou.... ik mot noar moeders, verontschuldigde Merijntje zich dringender. Dag, vrouw Veroart....

- Dag, Merijntje.... de kompelementen oan je voader een moeder.

Hij was al haast midden op straat, toen ze hem terug riep.

- 'Ei! Merijntje.... ge vergit nog wa'!

- Wa' dan? vroeg de jongen verwonderd.

- 'Ier! zei ze, het zakje zuurtjes vooruit stekend. Daar 'edde wad' om te snoepen oonderwege.... of zijde doar al te groot vor?

Merijntje kwam haastig terug gesprongen; blozend en verlegen nam hij het lekkers aan.

- Ge zij' bedaankt, vrouw Veroart, riep hij blij. Het zakje was aardig zwaar.

- 't Is goed, or.... Goeie reis! lachte de dikke vrouw en schommelde de gang in.

Ze was blij, dat ze de zuurtjes toch maar gegeven had. Merijntje was een aardig jong en zijn bruine ogen konden zo fel tintelen van plezier.... Alleen jammer, dat ie niks had willen zeggen over de verdiensten van z'n vader.... Maar dat hadden ze'm zeker verboden.... Die mensen waren zulke geheimschrijvers.... 't Zou zeker niet veel zijn, want dan hadden ze 't wel triomfantelik rondgebriest....

En Merijntje liep vrolik verder.... Die Avondster was toch wel een vriendelik wijf.... Een kwaadspreekster zeien ze.... Nou ja.... ze spraken allemaal kwaad van mekaar....

Hij nam zijn petje af voor de burgemeester, die met z'n jachthond een wandeling ging maken.

- Dag, Merijntje, zei de burgemeester. Zijde nie blij a'ge zo'n groote reis meugt moake?

- Joa, burgemeester, antwoordde Merijntje, veul!

De dikke man liep verder, lachend, en de kleine jongen voelde zich geweldig vereerd, dat het hoofd van het dorp hem zo maar heel gewoon aangesproken had.... Daar bleek toch wel uit, dat het iets geweldigs was om zo ver weg te gaan.... Een paar vrouwen, die water haalden aan de pomp, knikten lachend tegen hem, zo anders dan altijd, zo net of ie ook een volwassen mens was.... Het gaf hem een vreemd, trots gevoel....

Met een schuine blik liep hij langs de pastorie. Er was niemand te zien tussen de deftige, kanten gordijnen, die schuin uit het midden weg voor de ramen hingen. Naar de kerk keek hij niet. Dat was een verdrietig ogenblik geweest, toen hij van morgen voor het laatst de kaarsen van het altaar met de lange domper gedoofd had, en zijn miskleren in de kast van de sacristie opgeborgen. Toen had hij het wel even te kwaad gehad en zich verschrikkelik beroofd en akelig arm gevoeld. Of ie iets heel moois verloren had en zeker wist, dat ie 'et nooit meer terug zou vinden.... De anderen waren al weg en hij had zich zo alleen en ineens zo bedroefd gevoeld, dat de tranen hem in de ogen waren gesprongen. En hij had naar zijn zachte trijpen pantoffels staan kijken, wezenloos, met de vreemde gewaarwording, dat die zwarte dingen ook bedroefd waren, omdat hij er nooit, nooit meer zijn voeten in steken zou. Maar toen was meneer pastoor gekomen en had goedig op hem gebromd, omdat hij daar zo sikkeneurig stond, met tranen in zijn ogen, zo'n grote jongen al....! En hij had hem drie gulden en wat centen gegeven: zijn portie uit de fooienpot voor de misdienaars, die met Pasen verdeeld moest worden.... Meneer pastoor was wel goed voor hem geweest, sinds ze van de winter zo'n ruzie gehad hadden. Er was niet meer over gesproken. Het was altijd wel wat stijf en stug tussen hen gebleven, maar meneer pastoor had hem toch nooit meer iets verweten en daar was Merijntje juist zo gruwelik bang voor geweest.... En toen had meneer pastoor hem de hand gegeven en gezegd, dat hij maar altijd braaf moest oppassen, veel bidden en naar de kerk gaan, in die grote stad vol slechtigheid Onze Lieve Heer niet vergeten.... Even had een vage angst door Merijntjes ziel gehuiverd, een onbestemde vrees voor die grote stad.... of er iets was, dat dreigend naar hem loerde om hem op te eten.... Maar aanstonds was het blijde verwachten van veel nieuws en moois weer teruggelopen naar zijn hart en hij had de tranen van zijn wangen gewist en zijn verdriet was weggegleden.... Er was een klein gevoel van opluchting in hem aangevleugd, toen de zware, zwarte gestalte door de deur van de sacristie verdween.... Want half onbewust lag in Merijntje nog steeds een zware vrees voor meneer pastoor en de God, waaraan hij allen dwong te geloven en die Merijntjes God nooit zijn kon.... De geweldige God van straffe wraak en willekeur, wiens hogere rechtvaardigheid zo moeilik te begrijpen was, dat hij kleine jongens verscheen als arglistig en wreed.... Merijntje wist het niet helder, maar in zijn vreugde om het vertrek naar de grote stad mengde zich ook een vreemdsoortige verlichting: alsof hij nu die gevreesde God ontvluchtte, wiens onbegrijpelike geest zo zwaar en beklemmend over het dorp was gekomen sinds pastoor van Gils hem in donderende preken zijn verschuwde parochianen openbaarde.... Maar toch.... dat hij geen misdienaar meer zijn zou, dat gaf een bittere bijsmaak aan de vreugden en de verwachting van het nieuwe.... En daarom liep Merijntje de kerk haastig voorbij en hield de ogen stijf gericht op de straat voor hem, waar de vroege lentezon goudglanzen over de gladde koppen der keien vloeide....

Voor hij bij grootmoeder binnenging, keek hij even naar hun oude huis. De deur en de blinden voor de ramen waren gesloten. Dat was een raar gezicht, zo midden overdag.... net of er een lijk boven aarde stond.... Maar dat was enkel flauwe praat. Het huis was leeg van de zolder tot de kelder en hun hele huisboeltje waren ze nu al aan 't laden in de hoogaars van de veerman aan het Sas, die hen naar de grote stoomboot zou varen.... Een grote stoomboot, die hem mee zou nemen over de brede stroom, ver weg, naar Holland, naar Rotterdam.... Had ie zich zoiets al niet es voorgesteld?.... Dat hij varen zou, zo wijd, wijd weg.... veel verder dan je zien kon?.... Een vage herinnering vloeide aan.... een groot schip met witte zeilen, dat statig voorbij voer en zijn verlangen gleed er achteraan, maar hij moest blijven, waar hij was.... zo iets heerliks was voor hem niet weggelegd.... En nu gebeurde het toch!.... Nu zou hij werkelik heel ver weg gaan, ver van het stille dorpje, dat daar weggedoken lag in de velden, langs de hoge dijk met die zware olmen.... naar een stad, wel vijftig keer zo groot nog als de stad daar ginder, een uur verder het land in.... Het was toch wel vreemd en heerlik.... Wonderlik was het.... Nou stond ie nog in de dorpsstraat, waar ie alles en iedereen kende, zich kon voorstellen als ie z'n ogen dicht hield.... En van avond.... van avond zou hij in Rotterdam zijn, in een stad waar honderdduizenden mensen woonden, die hij geen van allen kende, en waar gaslantarens brandden, zo maar de straten langs.... duizenden en nog es duizenden.... als ze tenminste niet maar wat opgesneden hadden.... In een ander huis zouen ze slapen, een vreemd groot huis, een hoog huis.... eigenlik waren het meer huizen op mekaar, zeien ze, maar dat zou wel niet waar zijn, want hoe kon je nou een huis bouwen boven op het spitse dak van een ander huis?.... Nou ja.... hij zou het gauw genoeg allemaal zelf zien en dan wist ie meteen, of ze erg hadden zitten stoefen en zwetsen.... Van avond!.... Wat die dag lang duren zou.... een eeuwigheid leek het!....

Toen lichtte Merijntje de klink van de deur op en liep gauw grootmoeders huis binnen, waar z'n moeder en Sjoke op hem wachtten om naar het Sas te gaan....

II.

Naast zijn moeder, die Sjoke bij de hand hield, stapte Merijntje de hoek om, het laatste huis van het dorp voorbij. Nu klom de weg tegen de dijk op en ze moesten wat voorover gaan, want er stond een sterke wind en die hadden ze vlak voor de borst. Alle drie zwegen ze en in Merijntje lag het gevoel, dat hij onderweg was in een groot, glorieus avontuur, een machtig, wonderbaarlik beleven, dat hem met een geweldige zwaai uithief boven alle bekende dingen, boven alles wat tot dan toe het dagelikse leven geweest was, het gewone dorpsleven, midden tussen de gewone mensen, de bekende mensen, de bekende huizen, wegen en velden. Nu ging hij naar alles wat onbekend en dus heerlik was. Hij zou op een stoomboot varen, hij zou de grote stad zien, Holland, zeeschepen, spoortreinen, paardentrams.... De wonderen zouden overal rondom hem zijn. Hij zou zwemmen in de wonderen.... Wat was hij bevoorrecht boven velen....! Wat leken in eens de schoolkameraadjes arm en misdeeld, zij, die moesten achterblijven in het boerenland, in dat doodgewone, eentonige, zeurige leven van het dorp met iedere dag, ieder jaargetijde weer dezelfde, altijd dezelfde dingen en gebeurtenissen, die je al lang van te voren wist en kende.... Merijntje was er na aan toe, zich verbaasd af te vragen, hoe hij het zo lang in dat miezerige dorpsleven had uitgehouden....

Toen stond zijn moeder stil en keerde zich om. Verwonderd keek Merijntje naar haar op.... Zij staarde terug naar het dorp, dat daar beneden aan de dijk lag met zijn rode en blauwe daken, de kerk met zijn spitse toren en het blinkende haantje, de geschoren lindebomen voor de deftigste huizen en de herbergen.... Het lag er zo klein en bekend, weggedoken in de zwierige bocht van de hoge dijk, veilig als in de buiging van een beschermende arm.

Moeders gezicht stond bekommerd. Zij scheen niet blij te zijn, dat ze naar die prachtige, grote wonderstad ging, naar het fabelachtige Holland, waar alles anders, groter, voornamer was.... Merijntje zag hoe er tranen zwollen in haar donkere ogen en langzaam neerdrupten langs haar magere wangen.... Ontsteltenis beving hem. Was er dan iets niet in orde?.... Moeder huilde.... Waarom?.... Bedeesd dwaalden zijn ogen van haar weg naar het dorpje onderaan de dijk. En in eens kroop ook in hem een wringende droefenis aan.... Het dorp.... Ze gingen het voor goed verlaten.... En nu plotseling, onwetend gewekt door zijn moeders betraande ogen, voelde hij, dat hij wegging van iets, waar hij toch zo diep van hield.... Het was toch hun dorp.... hun eigen dorp.... het beste, plezierigste, mooiste dorp onder alle dorpen, in de streek.... Snel achtereen vloog een reeks beelden door zijn herinnering.... Hij was er misdienaar geweest.... de ouwe meneer pastoor.... de Kruik.... een tocht op schaatsen naar de stad.... Flierefluiter.... Oons Lievrouwke.... wilde spelen in de bossen en over de schorren langs de stroom.... kermis.... de goeie Fons.... Tranen drongen ook hem naar de ogen.... Was het zo heerlik geweest....?

Maar dadelik daarop viel domp en zwaar de herinnering over hem aan de benauwenis dier laatste doffe maanden, zijn strijd met meneer pastoor, zijn vechten met zichzelf.... zijn onrust, zijn angst voor het geschonden godsbeeld, het gebroken begrip van wat een en ondeelbaar geweest was en had moeten blijven.... Koppig knipte hij zijn tranen weg. Nee.... hij was blij, dat ze weggingen. Blij, omdat hij de stad zou zien. Blij.... omdat hij daarginds niet meer geplaagd zou worden door de schrik voor een opperwezen, waaraan hij hier gedwongen werd te geloven en dat hij niet eren kon in zijn hart, enkel vrezen met adembeklemmende angst.... Nu, nu hij voor het laatst naar het dorp keek, nu wist hij, waarom hij het diepst verheugd was door hun vertrek.... Het was, omdat hij aan deze benauwenis ontkomen zou.... Misschien zou hij in de stad een andere meneer pastoor vinden, die hem de vriendelike, oude Lieve Heer zou terug geven.... Misschien.... misschien zou blijken, dat Flierefluiter gelijk had en dat pastoor Van Gils zich toch vergist had.... dat ook een pastoor zich kon vergissen, al klonk dat onaannemelik en dorst je het niet hardop te zeggen....

- Nou! 'oe zit da'....? Goan me nog wijer oonder'aand?

Z' moeders stem had rauw en snauwend geklonken. Bevreemd keek Merijntje naar haar op. Haar gezicht stond hard en onvriendelik. Op haar wangen blonken nog de sporen van haar tranen.

- Ge zij' toch zellef stil blijve stoan, wierp de jongen verwijtend tegen.

- 'Ou je moond, snotpiek, een kom vort, bitste moeder, keerde zich met een ruk om en trok Sjoke ruw aan haar hand mee.

- Schet! mompelde Merijntje brutaal.

Moeder verstond hem niet, maar ze grauwde wantrouwig:

- Wa' zede doar?

- Oach niks! snibde de jongen terug en moeder mopperde:

- 't Is mooi.... de kinders 'emme tegewoorig net zo veul respekt vor d'r ouwers as vor een ouwe kloomp.... of ze z' in 't slik gevonnen 'emme.... de batroave.... Moar 't zal ze d'r noar vergoan.... Ze zulle d'r spijt van 'emme.... een dan is 't te loat.... dan 'ellepe de troane nie meer....

Ze mopperde en schimpte in een adem door. Merijntje begreep niet, dat dit haar manier was om uiting te geven aan het verdriet en de grote angst, die haar hart samenknepen tot een armzalig klompje weee pijn.... Hij werd korzelig onder haar redeloze verwijten en schimpwoorden, die eentonig als motregen van haar lippen vielen, en al spoedig verstond hij niet meer wat ze zei, gingen de klanken als een zinloos gemurmel aan zijn oren voorbij. Hij was al weer aan 't spinnen aan zijn lichte visioenen van ruimte en schoonheid, rijkdom en vrijheid, die de grote stad met al haar wonderen hem brengen zou..... Tot hij merkte, dat z'n moeder niet meer sprak. Hij keek weer naar haar op. Nog altijd stond haar gezicht strak, maar het leek wat milder door de trek van verdriet, die haar mond week maakte.

- Zijde gij nie blij, moeder, da' me-n-in Rotterdam goan woone? vroeg hij in een vaag aanvoelen van haar droefheid.

Vrouw Gijzen schrok op uit haar mismoedige gedachten. Ze glimlachte smalend, keek met haar moede ogen op hem neer en zei:

- Blij?.... 'k Zou nie wete, woarom a'k doar blij om zijn moes.

- Nou, haastte Merijntje zich op te sommen, zo'n schoone, groote stad!.... Mee spoortreinen een zeeschepen een veul meer as 'oonderdduzend meinse!.... Een ze zegen 'at er bekaant alle doage kermis is 'ier of doar?.... Da' zal leutig zijn, 'ee moeder?....

Maar z'n moeder haalde de schouders op, snauwde:

- Oach, zwijg toch, kleine goalipoap.... Ge proat noar a'ge verstaand 'ed.

Beledigd keek Merijntje voor zich. Maar toch zei hij nog gauw:

- D'r zijn ok dokke!....

Daarmee had hij naar zijn gevoel het dispuut glansrijk gewonnen. Hij wist wel niet precies wat dokken waren, maar het woord had hem bekoord als iets zeer ongewoons, iets fantasties', sterk en hard en groot, vreemd en van alle mogelikheden vol. En zijn moeder had er ook niet van terug. Ze zweeg en Merijntje keek verlicht over de wijde, zwarte velden, waar overal ploegers met hun paarden bezig waren en de grond opensneden voor het nieuwe zaad.... Hij zou het niet meer zien opkomen en rijpen, Merijntje.... Hij zou niet meer mee hoeven om te zwoegen op de witte juin.... Dit jaar zou hij zeker ook mee uitgetrokken zijn om te wieden, om vlas te plukken, om de aardappelen achter de rooiers bijeen te zamelen.... In de stad hadden de kinderen met zulke dingen niks te maken. Ze gingen naar school, aldoor, zonder onderbreking, tot ze oud genoeg waren om met hun vader naar de fabriek te gaan.... Zo'n herenleventje zou hij nou ook krijgen.... En ze zeien, dat je daar drie weken vacantie kreeg in de zomer, een week meer dan bij hun op het dorp!.... Vol prachtige beloften was de toekomst!....

Hij begon gekheid te maken met Sjoke.

- Nou woorde gij een stadsmedammeken, Sjoke.... Ge zulde's zien....! Ge zul nog zo grootsig woore.... zo grootsig, da' je j' 'w eige rug nie ziet!....

- Die kan 'k toch nooit zien zeker, antwoordde Sjoke snibbig, ge zij net zot, gij!

Merijntje schaterde om haar eigenwijs, nuffig gezicht en trok plagend aan het rattige staartje, dat zo komiek onder het zwart strooien hoedje uitwipte.

- Moeder.... loat'em nou uitscheere....'ij ploag me! snikte Sjoke.

- Is 't gedoan, judas? vroeg moeder nijdig. Loat da'jong grust.

- Oach, ze kan ok niks vele, verweet Merijntje. Ik doen 't toch moar vor de leut, gadvergeme.

- Wel joa, vloek nog moar een bietjen ok, klaagde vrouw Gijzen met gelaten stem, me zitte nog nie genog in de labberente.

In de labberente?.... Zij, die naar Rotterdam reisden, in de labberente?.... En gadvergeme was geen eens een vloek!.... Moeder maakte zeker grappen!.... Hij lachte helder op. En toen schoot vrouw Gijzen in een zenuwschreeuw naar hem uit en patste hem rond zijn oren, dat hij beduusd en duizelig opzij sprong, naar de kant van de dijk. Hij voelde zich zwaar misdaan, beet de lippen op mekaar en bleef voortlopen met de neus in de wind, tartend, inwendig kokend van drift, omdat hij om een onbekende reden weer het slachtoffer moest worden van z'n moeders onbegrijpelik slecht humeur. En Sjoke keek triomfantelik, schuin naar het broertje, dat lekker een pats om z'n kop gekregen had, en ze liep braaf aan moeders hand, op een dribbeldrafje om de grote passen van de zenuwachtige vrouw bij te houden. En ze spraken geen woord meer tot ze aan het veerhuis op het Sas kwamen, waar vader met Arjaan en de andere kinderen op hen wachtten.

Vader zat breed uit voor een tafeltje, een glas klare met-suiker voor zich. Hij praatte lachend tegen de veerman, die stuurs met het hoofd knikte en niet antwoordde op het luidruchtige gepoch van Gijzen. Want Gijzen had al een paar borrels te veel op en sprak luid en druk, fantaseerde over het leven in de grote stad, gaf hoog op van de vermaken, die iemand daar vond en die een mens eigenlik eerst tot een mens maakten. Hij sloeg telkens met de vuist op tafel en vloekte krachtig. Maar de oude veerman zei niet veel terug, plukte met zijn brede, ruwe vingers aan zijn warrige ringbaardje, kauwde gezapig op zijn pruim en keek uit zijn kleine, roodomrande oogjes minachtend naar die blufferige boerensufferd, van wiens uitgelaten vreugde hij evenmin iets geloofde als van zijn pochend gezwets. En als Gijzen lang gepraat had en zo schaars een weerwoord kreeg, verdofte plots zijn opwinding en hij zweeg, klemde de lippen op elkaar en staarde met lege ogen, naar zijn borrel.... Dan zuchtte hij, wipte het glaasje zijn mond in, smakte met de tong, sloeg zich op de knie, lachte ruw en veel te hard en riep:

- Allee, sakkerdoeme, me neme d'r nog eentjen op de goeien uitval!.... Doed' ok es mee 'Ubert.... een trek zo'n pezeweversbakkes nie.... Me goan, gaddomme, nie noar een begroafenis!....

Hubert schonk achter het kleine toonbankje de glazen vol. Knorrig zei hij:

- In 'Ollaand leeg' 'et geld ok nie vor 't oproapen. A'ge da' moar nie deinkt....

Gijzen lachte luid.

- Gij zijd' een plezaante! riep hij. Nou.... in ieder geval 'em ik goei waark, een 'ier is't ok kwakkele mee alles.... Ge kund' 'ier j'w eige krom sjouwen op die verdommese groond, een dan verdiende nog 'et zout in de pap nie....

Maar de veerman bromde:

- Ik zeg, da't zottig'ed is van jullie.... A'g' ier een botram 'ed, 'oefd' er in Rotterdam de botter nie vor te goan zoeke.

- lk 'oef nie te zoeke, praalde Gijzen en sloeg zich in half-dronken trots met de vuist op de borst. Vor mijn leet de botter greed, man.... Deinkte soms a'k nie wijs zijn?

Hubert wou er niet langer over praten. Hij hief zijn glaasje op, stiet met Gijzen aan en zei gemaakt vrolik:

- Nou, allee dan.... zo veul te beter.... Sante, een veul fortuin in Rotterdam....

Gijzen dronk, knipoogde en boog zich vertrouwelik naar de veerman over.

- 'k Wil 'et jouw wel vertelle, bekende hij. Kek es 'ier.... 'k Goan zo moar nie op de bonnefooi noar 'Ollaand.... zo kins zijn 'k nie.... Op 't febriek goan 'k ellef gulde verdienen, een oonzen Arjoan twee. Da's dertien gulden in de week....! Da's gin kattepies gloof ik, wa'?.... Wie verdient er 'ier 'eel 't joar roond ieleke week dertien gulde?.... Witte gij d'r? Ikke nie!.... Allee!....

De veerman knikte.

- 't Is goei geld, da's iets da' zeker is.... Moar 't leven in de stad is veul duurder as ier, rekent er op.

- Zwartkijker! lachte Gijzen. 'k Zijn blij a'k uit die boerenegerij weg goan. Ge kond' ier nie voruitkomme.... Mijn ambacht, bussels moake.... da's noar de kloote.... Een in de groond vroete, je leve lang.... da's net goed vor de wurreme. Moar ik pas! Merci, loat ze verrekke, die lilleke boere mee d'r velde....

Vrouw Gijzen viel hem nors in de rede:

- Motte me-n-oonder'aand nie goan? 't Is bij 'allef ellef.

De veerman keek op het kleine klokje voor de schoorsteen.

- Me motte klaraantie goan moake, gaf hij toe. Aanders misse me de boot.

Gijzen stond op, wankelde even, hield zich met een botte lach aan de tafel vast. Verdrietig keek z'n vrouw naar z'n rood, zwetend gezicht, maar ze zei niets. De kinderen kibbelden en liepen bedrijvig om hun ouders te hoop. Arjaan keek stuurs: hij kon niet hebben, dat z'n vader zo stom raar deed, en ook Merijntje schaamde zich: je kon duidelik merken, dat Hubert, de veerman, z'n vader een vent van niks vond....

Vlug liep het gezelschap de Sasweg af, klom de dijk over en ging aan boord van de hoogaars. In de open buik van het vaartuigje lag de verhuisboel ordeloos dooreen, vlug ingeladen. Straks moest het weer overgebracht worden op de grote stoomboot en dan later in Rotterdam met een wagen naar het nieuwe huis gereden....

De knecht van Hubert gooide de trossen los, sprong aan boord en hees het zeil. Hubert duwde met een vaarboom het scheepje van de wal. Langzaam blies de wind het zeil vol en zachtjes begon het water te ruizelen voor aan de boeg.... De reis was begonnen....

III.

Met wijdopen ogen stonden Arjaan en Merijntje over de verschansing vooruit te kijken naar dat verbazingwekkende sprookje: Rotterdam!.... De grote stad!....

Ze waren moe door al de opwindingen van deze lange, verrukkelike reis. Een warreling van vreemde en fantastiese gezichten verdrong zich in hun herinnering: de grote, zwarte stoomboot met zijn ruisende raderen, die kokend en kolkend schuim opwierpen, het onafzienbare water van de brede stroom met de vele zeilen, met de verre oevers, waar blauwig de bomen tegen de lucht stonden, allemaal door de westenwinden in een richting overzij geduwd, de kolossale veertienbogige brug over de Moerdijk, de ratelende drukte aan de kade te Dordt, de vaart langs de rivier met zijn lachend water, waar de zon lichtschilfers in strooide, zodat het leek, alsof de oppervlakte saamgesteld was uit duizenden levende, hel blinkende glasscherven; het roezige, vrolike leven aan boord, de bellende scheepstelegraaf, de rokende, kaartende, drinkende en lachende mensen in de kajuit, de stampende en brullende koeien en kalveren op het achterdek, de ronkende machines met hun bezeten rondwentelende krukassen; de onbekende dorpjes, de molens, de witte huizen langs de oevers, het dichte riet, gelaten meewuivend in de vloedgolf, die de zware boot door het water joeg.... Het was een razernij van snel wisselende indrukken geweest voor aan niets gewende dorpsjongens en Merijntje kwam niet uitgevraagd, niet uitgeroepen, hij schreeuwde van verbazing en geestdrift.

En nu naderde daar Rotterdam....

Alle vroegere verwonderingen vervaagden op eenmaal. Met wijd gesperde ogen keken zij, ongelovig en gulzig, naar het oprijzen van de immense stad in de lichte voorjaarsnevel. Het leek een wonder, een stad uit sprookjesverhalen, iets als het oude, van wonderen verzadigde Bagdad, waar al die bedwelmende Oosterse vertelsels uit de bibliotheekboeken plachten te spelen. Overal hoge gebouwen, vreemd-gevormde koepels, torens en machtige fabrieksschoorstenen, die plechtig recht omhoog wezen en lang uitgezwierde rookpluimen droegen aan hun top. En tussen die beklemmend grootse stapeling van steen leidde de blinkende waterbaan hun ruisend schip naar het geheimzinnige hart van de stad.... Hoe vreemd, hoe geweldig, hoe ongeloofwaardig was deze werkelikheid!.... Arjaans hart sloeg hoog. Hij had kunnen gillen van blijdschap. In hem joeg een heftige vreugde: of hij deze fantastiese stad stormenderhand ging veroveren....

Merijntje was totaal verbijsterd. Zelfs in zijn wildste dromen had hij het zich niet zo wonderbaarlik voorgesteld. Rotterdam?.... Dit was dus Rotterdam.... Tersluiks wreef hij een paar keer zijn ogen uit, vrezend, dat hij sliep en in een bedriegelike droom deze heerlikheid zag, maar telkens als hij z'n donkere wimpers weer opsloeg, doemde hetzelfde onwaarschijnlike beeld weer voor hem op, heel deze warreling van paleizen en kerken, waarboven een smoor van grauwe rook hing, en het kwam al nader en nader, maakte zich steeds helderder los uit de lichte nevelsluiers van de wazige lentedag: een overweldigend visioen van rijkdom en schoonheid....Rondom wemelde het van schepen, die over de rivier zeilden, als grote watervogels met witte en bruine, opstaande vleugels; van kleine stoomboten met fel gekleurde ringen om hun zwarte pijp, die driftig hun weg sneden door het verschrikt opzij schuimende water; van lange, zwarte gevaarten als trage, onmatig vergrote torren, die gesleept werden door andere, kleine stoomboten, puffend en zuchtend en snuivend onder de zware last.... Glorieus gleden ze langs de woelige, blinkende waterstraat de eerste gebouwen voorbij, de grote stad binnen.... Alles aan boord kreeg plotseling haast. Iedereen liep zenuwachtig te slepen met koffers en bultig volgepakte kussenslopen, blauw- of rood-en-wit geblokt, met kisten en balen, schreeuwde, drong naar de verschansing, zocht z'n gezelschap bijeen, wuifde naar mensen, die op de kade stonden, waarnaar de grote boot langzaam en steunend van inspanning z'n lange waterstralen spuwende zijde heen wendde. Behoedzaam schoof de hoge kop tussen een paar andere boten, die al aan de kant gemeerd lagen. Er was een dof gebons, gekraak en geschuifel tegen piepende palen, een oorverdovend geblaas, getoeter, geschreeuw en gebel, de stoomfluit gilde, dikke touwen schoten kronkelend als levende slangen naar de wal.... Dan eindigde zachtjes en geleidelik de trilling van de machines en de boot lag stil, tot rust gekomen, traag deinend op de lange golven van de rivier.... Overal was een geheimzinnig gekluk van opspringend water tussen de boot en de stenen kademuur, een doordringend geluid, als een hardnekkige stem, die zich overal in mengde en niet zwijgen wou....

Ongeduldig trappelvoetend hield Arjaan z'n broertje bij de hand. Hij snakte er naar de grond van de stad eindelik onder zich te voelen, er bezit van te nemen. Ze moesten wachten. Het duurde en duurde maar. De passagiers schuifelden in dichte drom de loopplank af, werden verwelkomd door wachtende familie, verspreidden zich, verdwenen in de mensenvolte, gleden vreemd weg tussen de eindeloos af en aanrijdende karren en sleperswagens, waren op onnaspeurbare wijze plotseling opgeslokt door de stad. Arjaan boog zich met schitterende ogen wat naar zijn broertje over.

- Oonze stad, Merijntje! juichte hij met trillende stem. Oonze stad!

Merijntje knikte werktuigelik. Hij was te diep verbijsterd om de opgewonden blijheid van zijn broer te kunnen meevoelen. Het geraas en gerammel, het geschreeuw en de razende verwarring op de kade overstortten hem met een verbazing, waarin schrik gemengd was. En van zo dichtbij gezien leek de stad hem veel minder mooi dan daar straks, toen hij opdoemde uit de nevelen van de verte.... Daar, achter die herrie van karren en mensen, stonden bomen.... Zwart waren ze en kaal.... natuurlik.... 't was nog te vroeg voor blaadjes.... maar ze waren zo erg zwart, zo erg kaal.... Heel anders dan op het dorp.... Ze leken allemaal dor en dood.... Misschien waren het geen echte bomen?.... Best mogelik!.... Hoe zouen hier op al die stenen ook bomen kunnen groeien?....

- Toe, suffer, stuk nie op je bakkes! snauwde Arjaan hem wakker. Allee, me motten oan de wal!

Struikelend, verschrikt, strompelde Merijntje naast z'n broer de met dwarshouten bespijkerde loopplank over. Op de kade stond moeder al met de andere kinderen. Ze hield de meisjes dicht tegen zich aangedrukt en kleine Jan zat op haar arm. Ze keek naar het opladen van het huisraad, waarbij Gijzen hielp, de sigaar baldadig scheef in z'n mondhoek geklemd, z'n hoge zijden pet onverschillig in z'n nek geschoven.

Merijntje keek naar z'n moeder. Hij zag zijn eigen schuwe verschuchtering, z'n eigen verwarring in haar groot-open, schichtige ogen. Zachtjes drong hij tussen de zusjes en pakte haar hand, die Jantje steunde in de rug. Moeder keek op hem neer en even gleed een stil glimlachje om haar bedroefde mond.

- Nou zijn me-n-in Rotterdam, moeder, zei Merijntje met een benepen stemmetje.

- Joa.... nou zijn me-n-in Rotterdam....

Het klonk als een zucht, helemaal niet blij, en Merijntjes ongeweten heimwee zonk zwaarder over zijn hart.

Rondom werden ruwe grappen geschreeuwd over het armzalige huisboeltje, dat daar opgeladen werd. Arjaan keek donker en balde de vuisten in z'n zakken. Hij had die onbeschofte spotters graag op hun gezicht geslagen. Merijntje kreeg een kleur van schaamte. Waren ze zo arm als die vreemde mensen voorgaven en waren hun meubels zo bespottelik?.... En wat klonk dat allemaal koud en hatelik in die hooghartige, aanstellerige Hollandse stadstaal.... Hij kreeg ineens het gevoel, dat al die ontzaglik vele mensen, waar deze geweldige stad van krioelde, een hekel aan hem hadden, hem en z'n familie vreselik bespottelik vonden.... en eventjes sloot hij zijn ogen en drong zich dichter tegen zijn moeder op. Een

besef van ontzettende verlatenheid maakte hem duizelig en plotseling herzag hij het dorp, zoals het die morgen onder aan de dijk gelegen had in het klare zonnetje, met de gulle voorjaarsvelden er omheen en de toren van de kerk er hoog boven uit met zijn blinkend haantje.... Hoe vertrouwd en bekend en vriendelik was daar alles, hoe lief en warm.... En hoe ver was het eensklaps weg, hoe onbereikbaar ver, verloren achter die wateren, waarover ze vandaag gevaren kwamen.... Zou hij nooit en nooit hun dorpje meer terug zien? Nooit en nooit meer tussen de mensen zijn, die allemaal praatten zoals hij, en niet hatelik deftig zoals al die giechelende zotterikken hier?.... De tranen drongen hem heet naar de ogen, maar hij beet de tanden op mekaar en dwong zich tot dapperheid.... Hij was toch niet helemaal alleen!.... Z'n vader en moeder, de kinderen en Arjaan waren er immers ook!.... En dit was een prachtige stad!.... Wie had er ooit zo'n stad gezien?.... Wie van de jongens van school kon er op stoefen, dat hij in Rotterdam geweest was?

lnwendig schold hij zichzelf voor een stomkop, dwong zich met geweld sterk te denken aan al de verrukkingen van de verre reis, aan al het nieuwe, het grote, het glanzend heerlike, dat hij in deze wonderstad beleven zou.... Maar het verdriet zong zijn melancholieke wijsje over alles heen en hulp zoekend keek hij naar Arjaan.... Arjaan stond met z'n handen in z'n zakken, de boerse pet overmoedig op een oor, te kijken naar de razende drukte op de kade. Zijn ogen schitterden en hij bleef daar vierkant neergeplant, een forse, breedgeschouderde boerenjongen, uitdagend en vermetel, een die niet bang was voor deze kakelende stadsmensen, een die zich niet in een hoekje zou laten drukken. Hij was blij en gelukkig, dacht nu al met lichte weerzin en hooghartige spot aan dat nesterige gat van een dorp daar op de klei van Brabant.... Goddank, dat ze er uit weg waren.... Hier zou het leven pas goed beginnen.... Begerig keek hij naar de drukte en het gevaar om hem heen. Hij zou er zich graag hals over kop in gestort hebben, er in ondergedoken zijn, meteen nu al, er bij horen, er deel aan hebben, er een mee zijn....

Merijntje zag zijn harde, heerszuchtig flikkerende ogen, zijn uitdagende houding, zijn ganse, helle vreugde. En hij voelde zich stilletjes diep vernederd, omdat hij eigenlik zoo verdrietig was en zo akelig terug verlangde naar het dorp. Hij durfde niets zeggen of vragen, bang dat ie hard zou gaan huilen, zodra hij zijn mond open deed. En steviger klemde hij zich vast aan zijn moeders koortsig warme hand....

En toen zat moeder daar in eens met broertje en Sjoke op de bok naast de voerman en Merijntje kreeg een duw in zijn rug van Arjaan en begon werktuigelik, tussen hem en zijn vader in, naast de wagen mee te lopen. Later wist hij nooit goed meer, hoe ze gegaan waren en wat er allemaal gebeurd was onderweg. Hij was totaal verbijsterd, hield zich krampachtig aan z'n vaders jas vast, struikelde af en toe, botste tegen mensen op, die lachten of ruw vloekten en schimpten, werd al angstiger, had een gevoel of hij hulpeloos voortstrompelde midden in een onmetelike bal van lawaai en mensengewemel, verblind, verdoofd, verlamd van schrik en verbazing.

Af en toe sloeg een verrukte kreet van Arjaan aan zijn oor:

- Di' zijn nou de Boomkes!....

- De Moasbrug!.... Kek toch es wa 'n kanjer!....

- Doar motte me'-n-over!....

- Gadsamme, wa'n schepe toch!.... Een awweer een tram!....

Dan keek hij even op, zag als door een waas de kade, de brug, de schepen, maar aanstonds week het weer weg, verdoezelde tot een grijze grauwte, waardoor hij zijn vermoeide lijf voortzeulde, half bewusteloos, van minuut tot minuut in al dieper verbijstering verzinkend.

In een rustiger straat, aan de andere oever van de Maas, kwam hij dan weer een beetje tot zich zelf. De wagen met hun boeltje hobbelde over de zware keien. Hij liep met vader en de kinderen op het trottoir. Het motregende nu. De huizen stonden eentonig aaneengereid, vast tegen elkaar gesloten, torenhoog aan weerszijden. Er boven was de sombere grijze lucht, en liet z'n fijne regen neerpoeieren in de brede geul van die vreemde, koude, naargeestige, onbekende straat.... Rotterdam?.... Was dit nou Rotterdam?.... Waar waren ineens de paleizen gebleven, de koepels, de torens?.... Alle blijdschap zonk voorgoed weg in een groot verdriet, dat hem helemaal vulde.... Hij voelde zich slap en ziek, ontnuchterd en bedrogen. Tranen liepen heet uit zijn vertroebelde ogen over zijn van kou vuurrode wangen en hij snikte zachtjes.

Arjaan gaf hem een stoot tegen zijn schouder.

- Allee, flaauw jong!.... wa' loopte nou te jaanke?.... Zijde nou glad beslikt, kleine maauwer!.... Kek liever es, wa 'n 'uize!.... Een wa 'n mooie lanteres.... ammoal gaslicht, jongeske!....

Hij liep met dansende, lichte pas naast zijn broertje en wees met breed gebaar, als een rijkaard, die een bezoeker zijn eigendommen toont. Maar Merijntje stiet zijn hand weg, verbeet zijn tranen, zei schor en giftig:

- Ouw je moond, zot.... Nog al wa' lekkers ok.... die vuile rommel!....

Arjaan keek hem even met open mond aan. Toen brak een helle lach uit zijn keel en als tot een bondgenoot riep hij naar z'n vader op:

- 'Oorde da', voader?.... Zo'n snotjong!... Zo'n loompen oap!

Gijzen zei sussend:

- Loat em moar.... 't Is de voart.... 't Zal wel wenne!....

Maar Merijntje wist op dat ogenblik heel zeker, dat het niet wennen zou, nooit, dat hij dit wurgende verdriet nooit meer kwijt zou raken.... Verblind door zijn tranen, duizelig van vermoeienis liep hij sloffend naast z'n broer en z'n vader voort, liet zich maar gaan in een gevoel van weerloosheid en onoverkomelike ellende, een zwart verdriet, dat hij nooit gekend had, en waaraan nu nooit meer een eind zou komen....

In een zijstraat hield de wagen stil.

- Me zijn d'r, manne! joelde vader, jongensachtig vrolik. Nou ammoal een 'aandje toesteke, dan is de boel gaauw binne. Allee, voruit mee de kluit!....

Merijntje keek omhoog naar het huis, waarvoor ze waren blijven staan.

Beneden was een winkel, waar ze aardappelen en groenten verkochten. Daarboven waren weer ramen, met gordijnen er voor. Daarboven ramen zonder gordijnen, blinde, zwarte gaten, somber en akelig. En boven die ramen waren er weer met gordijnen.... Gek.... zeker allemaal zolders, waar ramen in waren en mensen woonden.... Moesten zij op zo'n tussenzolder gaan wonen?.... Ze waren dus wel wezenlik heel arm geworden!....

- Me goan op de twede verdieping woone, hoorde hij zijn vader op voldane toon zeggen. Da's nog zo minnekes nie, 'or!....

De twede verdieping?.... Merijntje vond dat maar een vreemde, onredelike naam. Vader wist 'et zeker niet goed.... 't Zou wel 'verhoging' moeten zijn.... De twede zolder.... Een weerzin kroop in hem op. 't Was maar goed, dat geen mens van het dorp het zien kon!.... Wat zouen ze lachen en smalen....

- De Gijzes goan bij een aander op zolder woone!....

Merijntje hoorde het ze zeggen en hij zag de grijns vol hatelik leedvermaak.... Hij hield zijn vader bij zijn jas vast, toen die naar de wagen wou stappen.

- Voader!

Gijzen keek verwonderd in zijn ontdaan gezichtje, nam de verknauwde sigarenstomp uit zijn mond en vroeg:

- Wa' doet er op?

- Voader.... motte me.... motte me nou wezelik doar op zolder goan woone?....

Een ogenblik bleef het stil. Toen schoot zijn vader in een lach, luid en onverdragelik.... Hij schudde Merijntje aan zijn schouder heen en weer en zei:

- Moar zot jong! Da's gin zolder! Iedere verdieping is 'ier een apart 'uis in de stad!.... De zolder.... die is doar eemoal bovenin oonder 't dak, een doar 'emme-n-ammoal een stukske van.... Ge zul wel zien.... Op zolder woone!.... Wie 'ee-da' nou ooit op een viool 'oore speule!.... 'Oe kregt ie 't in z'n kop!....

En hij lachte weer uitbundig. Maar Merijntje sloop naar z'n moeder, liep achter haar het smalle, donkere deurgat in en klom achter haar de nauwe, donkere trap op, waar een smalle ijzeren leuning langs lieg en die naar boven in al zwarter duisternis verdween....

IV.

Nu was het al lang nacht. Stikdonkere nacht. En Merijntje lag met Arjaan op een kermisbed in de achterkamer op de vloer van het zolderhuis. Hij was doodmoe, geradbraakt door de lange, vreemde, drukke dag, vol stormachtige opwindingen en wisselende stemmingen. Arjaan ademde rustig; die sliep natuurlik als een roos. In de alkoof hoorde hij zijn vader snurken; maar zijn moeder hoorde hij zich telkens op haar andere zij draaien; die sliep ook niet. Kleine Jan praatte af en toe in zijn slaap....

Merijntje kon de slaap niet vinden. Een geniepige pijn stak in z'n hoofd, boven z'n rechteroog, met vlijmende scheuten en hamerend geklop. En heel z'n lijf deed zeer. Maar dat was het ergste niet. Het ergste was dat donkere verdriet, dat aldoor aan zijn hart knaagde en telkens gloeiend hete tranen uit zijn ogen drong, onweerhoudbaar, al beet hij ook de tanden op mekaar dat ze knarsten. Hij was zo diep teleurgesteld. Hij had zo veel verwacht van zijn vreugde in Rotterdam te zijn. Nu was hij in Rotterdam.... en hij moest aldoor maar huilen.... Arjaan, die was echt blij en trots.... Waarom kon hij het ook niet zijn?.... Waarom moest hij aldoor denken aan hun dorp, aan hun huisje, aan de tuin met de oude, kromgegroeide appelboom, waar het houten bankje onder stond.... de schuur met de snuffelende konijnen en het knorrende varken.... de ouwe, scheefgezakte kippenren.... O, wat verlangde hij daarnaar terug.... Maar het was verloren, voor altijd verloren.... en hij was nog blij geweest ook, dat hij naar Rotterdam mocht gaan!.... En morgenochtend zou een andere jongen op zijn plaats aan de trappen van het altaar zitten en de misbelletjes klingelen.... Guust van Loon, die kleine snotpiek, die stoefer.... die beroerling met z'n lelike witte kop!.... Dat was het ergste!....

Merijntje luisterde naar de onrustbarende geluiden van de stad. Het was zo vreemd. Thuis was het 's nachts altijd doodstil geweest. Zo hadden de begrippen duisternis en stilte zich vanzelf in Merijntje's geest onverbrekelik verbonden. Maar de zwarte duisternis van deze droeve nacht was volstrekt niet stil. Buiten gromde een onbestemd, angstaanjagend rumoer. Af en toe rammelde een trein met zwaar gedonder over de bruggen, misschien wel ver weg, maar toch net of 'et vlak bij was. En dan gilde in eens de fluit van een locomotief, onverwacht en schril, als een pijnscheut door zijn ziek hoofd....

Op de rivier bromde de diepe, zwaarmoedige stem van de zeestomers, die Merijntje nog niet kende en waar hij een heimelike angst voor voelde.... net het verre geloei van geweldige stieren....

Merijntje snikte zachtjes. Het grote verdriet drukte zo zwaar op zijn hart en hij was zo ver van huis.... en het was zo donker, en overal rondom rumoerde die angstaanjagende, onmetelike stad.... Beneden zat iemand te zingen. Boven stommelde een ander.... Allemaal zoldermensen, net als zij nu ook waren.... Want ze noemden dat aparte woningen, maar het waren allemaal zolders boven mekaar en dan konden ze praten wat ze wilden.... Uitgeput van vermoeienis, leeg van wanhoop zonk Merijntje dan eindelik toch weg in een doffe, onrustige slaap, waaruit hij verschrikt wakker schoot doordat Arjaan hem een scheut koud water in zijn gezicht gooide.

- Lammelieng! raasde Merijntje, zijn gezicht met de deken afdrogend. Gooi j'w eige mee woater! Suffer!

Maar Arjaan, plaagziek, lachte om zijn woede.

- Stoa moar gaauw op. Dumke! spotte hij. Vandoag zumme-n-es een bietjen in Rotterdam roondkoekeloere!....

Merijntje voelde zich verstijven. Rotterdam!.... Dat was waar ook! Ze waren in Rotterdam!.... Oh!.... je hoefde er niet naar te vragen!.... 't Was overal rondom, de lucht, heel de wereld was vol Rotterdam.... Lawaai van rammelende karren, geschreeuw, geratel van treinen, gebel, gefluit.... Hij had lang geslapen.... Op het dorp was de mis al uit.... Had die lelike witkop de kaarsen al gedoofd.... Er was al geluid voor de 'Engel des Heren'....

Traag stond de jongen op.... In de ongezellige, kale kamer, waar beddelakens voor de ramen gespeld waren, en alles nog door mekaar stond, at hij met lange tanden het vreemde brood.... Van die kleine sneden, net als de anijsbeschuit op het dorp, maar smaakloos, flauw, slap.... Alleen met suiker was 'et nog een beetje smakelik.... Arjaan wou al de deur uit gaan, maar vader riep hem terug: hij moest mee helpen het huis aan kant maken. Arjaan verzette zich, maar het hielp hem niet. Vader vloekte en toen zweeg de jongen met een donker gezicht.

- Meschien van middeg, vergoelikte moeder. A'me van oched goed deur waarke, zijn me tege twoaleven een end op streek.

De meegebrachte matten moesten op de vloer gespijkerd worden, de meubels op hun plaats gezet, de gordijnen veranderd, de schilderijen opgehangen. De kleinere kinderen moesten zolang in de achterkamer spelen. Merijntje hielp mee. Hij werd nog altijd gekweld door zijn dof heimwee, moest ieder ogenblik denken aan wat hij nu op het dorp gedaan zou hebben.... En toen gleed zijn hamer op een kopspijker af en sloeg vinnig tegen Arjaans enkel. Arjaan slaakte een snerpende gil van pijn en trok zo'n erbarmelik martelaarsgezicht, dat Merijntje toch wel eventjes lachen moest. Waarop Arjaan hem een klap op zijn wang gaf en Merijntje zijn broer schreeuwend aanvloog en met hem over de half uitgerolde matten struikelde.... Vader sleurde ze scheldend van mekaar en Arjaan eiste, dat die onhandige kleine lapswans uit het werk gegooid zou worden, omdat ie ze anders allemaal d'r enkels nog kapot zou slaan....

- Goa moar es een bietjen op straat kijke, Merijntje, suste moeder de ruzie. Moar nie den 'oek om gaan, orre, een let goed op de deur, numer vier en twintig.... En Merijntje was zo gloeiend kwaad om het hem aangedane onrecht, dat hij zonder een woord te zeggen dadelik wegging en de donkere trap afstommelde om op de gevreesde straat verstrooiing te gaan zoeken. Maar op het portaal van de eerste verdieping struikelde hij in het halfdonker over een matje en botste vallend tegen iemand aan, die juist

de trap opgekomen was. Tegelijk ging de gangdeur van die eerste verdieping open en Merijntje merkte, dat hij tegen de knieen van een stevige vent lag, die hem bij de schouders vast hield. In de deur riep een vrouwenstem met een vrolike klank:

- Een van de nieuwe buurtjes zeker!

En de man zei met diep brommende stem:

- Hallo, kiendop.... daar had je me haast de trap weer afgelazerd!....

Merijntje stotterde:

- 'k Kon 'et nie gebetere, buurman....

- Wat zegt ie? vroeg de vrouw verwonderd.

- Weet ik 'et? lachte de man. Hij praat zo'n raar koeterwaals!.... Waar komme jullie vandaan, broer?....

- Uit Broabaant, antwoordde Merijntje beklemd en maakte zich verlegen los uit de grote handen, die nog altijd op zijn schouders lagen.

- Hij ziet bleek van de schrik, zei de man, geef 'em een kommetje water, Merie.

En zonder verdere komplimenten schoof hij Merijntje het gangetje achter de deur in en de kamer binnen. Het ging allemaal zo vlug, dat de jongen geen besef had om zich te verzetten, hoewel de angst hem de keel benauwde, een redeloze angst voor die vreemd-pratende mensen, in dit vreemde huis, voor alles in deze vreemde wereld....

Werktuigelik dronk hij een slokje water, uit het kopje met een oor, dat de jonge vrouw hem toereikte. Hij merkte op, dat het een mooi kopje was met een randje bloemetjes.... En onderuit vloog zijn schuwe blik de kamer door.... gadvergeme! wat een mooie kamer!.... d'r lag een rood-en-zwart gestreept kleed op de vloer en d'r was een rieten leunstoel en een gebloemd zeil over de tafel....

- Bevalt de kamer je nog al? vroeg de vrouw met een helder lachje.

Merijntje keek haar aan, met de vreemde gewaarwording, dat hij deze vraag al es meer gehoord had.

Het licht van het raam achter haar viel door de blonde krulletjes, die om haar slapen kroesden, en in eens wist Merijntje. Oons Lievrouwke had het hem net zo gevraagd.... en deze vrouw leek op haar.... een beetje ten minste.... ze was groter en niet zo lief.... maar een beetje leek ze toch op haar!.... Hij kreeg een kleur, lachte flauwtjes en zei verlegen:

- Joa.... 't is een mooie koamer.... veul mooier as bij oons....

De vrouw lachte gevleid. Merijntje dacht even: 't zouden zeker deftige mensen zijn; ze praatten zo stijf Hollands en dan zo'n mooie kamer!.... Maar de man droeg een pilowbroek en een ruig buis, dat dik onder de stof zat.... en zware, gelapte, kaal gesleten schoenen.... En hij had een lege boterhammenzak en een blikken drinkenskruik in z'n hand.... Z'n nieuwsgierigheid overwon z'n schroom en hij vroeg:

- Ge mot zeker noar je waark, 'ee buurman?

- Nee, lachte die, ik kom er net vandaan.

Merijntje keek naar het lachende gezicht met de dikke, donkere snor en veronderstelde:

- Ge leuge zeker?....

Toen kregen de twee vreemden allebei een lachbui en Merijntjes gezicht verstrakte. Ze stonden hem zeker voor de gek te houden, die grootsige stadse stoepschijters!.... Maar de vrouw zei gauw, toen ze merkte, dat de kleine jongen zich beledigd voelde:

- M'n man is bootwerker, zie je.... En vannacht heeft ie een schip helpen lossen.... Nou moet ie van avond om zeven uur weer beginnen.

Merijntje keek haar ongelovig aan.

- Waarke ze dan snachts? vroeg hij aarzelend.

- Ja, 's nachts en overdag, altijd door, in ploegen.

Merijntje vond het maar raar en van die ploegen begreep hij helemaal niets. Wat moesten ze hier in de stad en bij een schip nou met ploegen?.... Maar hij durfde niets meer vragen, en bovendien

klonk het in eens uit een hoek van de kamer met een rare stem:

- Zoete vrrrauw!.... Toereloereloe.... Poessj.... Poessj.... Sjtoute poessj.... Miauw....

Verbaasd keek Merijntje, waar die stem vandaan kwam en zijn ogen werden groot en rond, toen hij een groene vogel met een kromme bek in een grote, koperen kooi zag zitten.

- Is da' nou een pappegoai? vroeg hij opgewonden.

- Ja, zei de buurman, dat is Jacob.... die heb ik meegebracht uit Zuid-Amerika, m'n laatste reis.... Vroeger was ik zeeman.... Bekijk 'em maar es van dichtbij.... maar pas op je vingers, want hij bijt lelik as-t-ie je niet kent....

Merijntje vergat alles, z'n verdriet, z'n angst, z'n heimwee en stond met schitterende ogen naast de grote bootwerker voor de kooi, luisterde ademloos naar het schorre, grollige gepraat van de vogel, die z'n hele repertoire afdraaide voor z'n baas, omdat die hem liefkozend over z'n gebogen kop krauwde en zachtjes tegen hem praatte. En toen zei de papagaai onverwacht:

- Verrrek nou gauw!....

Deftig brouwend, brutaal en zelfverzekerd. Merijntje dacht even, dat ie verkeerd verstaan had, maar de vogel pakte met zijn dikke, kromme tenen de toegestoken vinger van z'n baas en herhaalde rustig:

- Verrrek nou gauw!....

Toen schoot Merijntje in een schelle lach en schreeuwde verheugd:

- Wa 'n deugeniet!.... 'IJ kan vloeken ok al!....

De papagaai draaide zijn kop schuin, keek met zijn glinsterend, hel geel oogje naar de lachende jongen en zei vriendelik:

- Stik, lieffie!....

Merijntje lachte, dat hij paars werd in zijn gezicht en kreeg een hoestbui. De lachende bootwerker klopte hem op zijn rug en toen de vrouw binnenkwam met een pot koffie en een schaal boterhammen, zei ze:

- O, Jacob is zeker weer bezig, dat vloekbeest?

Merijntje had z'n stem hervonden en vertelde geestdriftig:

- IJ zee: verrek nou gaauw.... een toen nog: stik, lieffie!

En opnieuw gierde hij uitbundig. Daarop riep hij naar de papagaai:

- Zeg 't nog es, toe, Jacob.... zeg 'et nou nog es!....

Maar Jacob wendde zich af, krabde achter zijn kop en zweeg.

- En hoe heet jij nou eigenlik? vroeg de vrouw.

- Ik 'eet Merijntje Gijze, vertelde de jongen.

- Merijntje? vroeg de man verwonderd. Wat een rare naam.... Merijntje?.... Dat heb ik nog nooit gehoord.... Jij, Merie?

- Nee, antwoordde Marie, maar 't is zeker een Brabantse naam.

- 't Stoa geschreve: Martinus, lei Merijntje verlegen uit. Den 'eilige Martinus, Sinte Meerte zo gezeed, is m'n petroon.

- Zo? Heb jij al een patroon? lachte de bootwerker. Je bent er vlug bij mot ik zeggen!

Niet begrijpend keek Merijntje hem aan. Toen onderrichtte hij hem:

- Iederendeen 'ee toch zeker een petroon.... Da's toch den 'eilige, doar ge noar genoemd zijt.... 'Oe 'eete gij dan?

- Ik heet Jan, antwoordde de buurman, z'n vrolikheid met geweld onderdrukkend.

- Nou, zei Merijntje, dan is den 'eilige Joannes ommes, jouw petroon.... Joannes den Dooper, zogezeed.... of Joannes den Evangelist....

- En ik? vroeg de vrouw. Ik heet Merie.

Wantrouwig keek Merijntje haar aan. Hield ze hem voor de zot? Hij haalde de schouders op en zei met een verlegen lachje:

- Zeeg, da'witte toch zeker zellef wel.... D'eilige Merioa van eiges.... Oons Lievrouwke.... d'oogst'eilige van ammoal.

- Daar bof ik dan maar bij! lachte de vrouw, en Merijntje schaamde zich, want hij dacht, dat ze hem uitlachten, omdat ze hem hadden laten vertellen wat ze al lang wisten. Hij werd er kregelig van.

- Da' wiese jullie ommes al lang, zei hij kleintjes in het besef van zijn domheid.

- Waarachtig niet! weersprak de bootwerker, aan tafel schuivend. Nog nooit gehoord.... Wij zijn niet Rooms.... We zijn Protestant, zeggen ze.

Merijntje keek de twee nieuwe kennissen in eens met vreemde ogen aan. Protestanten? Daar had hij geen ogenblik aan gedacht.... Ketters.... Natuurlik.... die had je in Holland maar zat!.... Vreselik.... as je dacht, dat voor die mensen de hemel gesloten bleef.... En ze zaten daar maar zo genoegelik te lachen.... De man begon te eten met grote happen van de dikke boterhammen met worst er op, in belachelike dunne schijfjes gesneden.... Bij hun in Brabant aten zij worst altijd bij hompjes....

- Mot 'eest nie bidde? vroeg hij plotseling streng.

De man en de vrouw keken hem tegelijk aan, verbaasd. Toen begonnen ze weer, onbezorgd, te lachen. En de bootwerker zei ruw:

- Zeker eerst je eigen half kapot werken voor dat brood en d'r dan ook nog es voor bidden?.... Zodra as ik gek wor, hoor....

Merijntje voelde zich diep geschokt. Wat was die man slecht! En z'n vrouw zat er gewoon om te lachen.

- Verrek nou gauw! zei de papagaai in de hoek, alsof ie zich in het gesprek mengde.

Maar nu lachte Merijntje niet. Hij rilde even.... Daar had je de slechtheid van Rotterdam al, waar grootmoeder en andere deugdzame zielen op het dorp het over gehad hadden.... Zijn hart kromp ineen. Hij was plotseling bang geworden.... De duivel woonde in dit huis, bij deze mensen, en dat was vlak onder hun eigen woning....

- Ik goan nou moar es, zei hij met een benepen stemmetje.

Maar daar wou de bootwerker niks van horen.

- Ga hier naast me zitten, noodde hij, en eet een boterham mee, kijk, lekker met dik worst er op.... en een kommetje koffie met suiker d'r bij, wat?....

De verleiding was eigenlik wel heel sterk, want hij voelde plotseling, dat hij 's morgens onvoldoende ontbeten had.

- Je mag gerust eerst bidden, Merijntje, zei de vrouw en ze leek in eens erg op Oons Lievrouwke.

Aarzelend schoof Merijntje aan. Ze waren toch wel erg vriendelik en Merijntje kon best wat vriendelikheid gebruiken.... Hij bad zacht zijn onzevader en at mee. De bootwerker en zijn vrouw keken glimlachend naar hem.

- Hoe oud ben je? vroeg de man.

- Ellef joar, zei Merijntje.

- Elf?.... God, ik zou je d'r nog geen negen gegeven hebben! riep de vrouw verbaasd en Merijntje kreeg een kleur als bloed.... Als ze maar es een jongen geweest was, zou hij 'er gauw genoeg hebben laten voelen, dat ie best elf was!...

Maar de man begon te vertellen van het land, waar ie de papagaai van had meegebracht en van z'n reizen op zee, en Merijntje vergat alles, alle beledigingen, alle angsten, zijn schrik, omdat hij bij Protestanten was.... en hij luisterde met open mond.... Deze buurman kon nog heel anders vertellen dan de Kruik vroeger!....

Een half uur naderhand kwam hij met een gloeiend gezicht bij z'n ouders binnen vallen en vertelde opgewonden:

- 'k Zijn bij de buurman beneje gewiest.... 't Zijn zukke vriendelike meinse!.... 'IJ is bootwaarker een 'ij 'ee vannacht een schip gelost.... moar vroeger is ie zeeman gewiest, een 'ij kan zo' schoon vertelle, moeder!.... Een z'emmen een pappegoai ok, een die kan proaten een die zee: 'verrek nou gaauw!....' 'k Em me-n-eige suf gelache.... 't Zijn goeie meinse.... 'k 'em een botrammeke mee g'ete....

Hij zweeg even. Toen voegde hij er aarzelend en wat triest achter:

- Moar ze zijn prottestaant....

En tot z'n eindeloze verbazing zei z'n vader:

- Prottestaant?.... Nou, da' gifd'ier niks, or.... die zijn d'r moar bij duzende....

Arjaan grinnikte:

- Merijntjen 'ee d'r z'n eige naturelik doalik ingevronge mee z'n oonstraant smoel.

Toen vroeg hij gauw:

- 'Eet ie wijd over zee gereze?....

Maar Merijntje was nijdig om z'n jaloerse opmerking, zweeg, stak z'n tong naar 'em uit en liep naar de achterkamer, waar de kleintjes over het beddegoed ravotten.

V

Tegen de middag stond alles in huis op zijn plaats. 't Leek nu wel wat op de kamer in het dorp, maar toch bleef het vreemd en ook nog een beetje vijandig. Misschien zou 'et tegen de avond beter lijken, als moeder de gordijnen op maat gemaakt had. Daar konden de jongens niet bij helpen en Arjaan kreeg verlof om met Merijntje te gaan wandelen, maar hij moest niet te ver gaan en goed op z'n broertje passen. Arjaan was er liever alleen op uit getrokken, maar dat durfde hij niet te laten merken.

Samen liepen de jongens de deur uit. De straat was vrij rustig, maar aan het eind kwamen ze aan een kade, waar een razende drukte rumoerde. Merijntje bleef aarzelend staan.

- Woar goan me noar toe, Arjoan? vroeg hij onzeker, - Da' weet ik nie, snauwde de oudere broer. Maor een 'eel end weg. - Witte gij de pad dan?

- Bel neent, jonge, moar da' vinne me-n-ommes van eiges.

- Een amme dan es kwijt loope? riep Merijntje angstig.

- Me loope nie kwijt, zot! schold Arjaan nijdig. Toe, vooruit, loop deur, of goad'aanders vrom noar 'uis, bangschijter!

Merijntje vond het altijd even vreselik, voor een lafaard uitgemaakt te worden, maar de gedachte, dat ze in die grote stad verdwalen zouden, joeg hem nog meer ontzetting aan. En in eens voelde hij met onfeilbare zekerheid, dat ze verdoold zouden lopen. Hij deed een stap terug en zei:

- Verroeste gij moar, or!.... Ik zijn nie zot.... 'k Goan mee jou nie mee.... A'ge nou de pad wies....

- Nou, bleft dan thuis! riep Arjaan, verlicht lachend. Salu! tot van oaved!

En hij beende brutaal de straat over, tussen sleperswagens en karren door op de kade toe, waar grote schepen lagen. In een oogwenk was hij door de drukte opgeslokt en Merijntje keerde zich zuchtend om, stilletjes blij, dat hij aan dat gevaar ontkomen was. Met z'n handen in z'n zak slenterde hij over het trottoir naar hun huis terug en keek verdrietig naar de lelike, hoge huizen. Toen kreeg hij een duw tegen z'n schouder en een schelle jongensstem riep:

- He, boertje! wat loop jij hier te schooiere?

Merijntje keek in het tartend lachende gezicht van een jongen, zowat even oud als hijzelf. Er stonden nog een stuk of wat jongens omheen, die hem spottend en minachtend aankeken. Onthutst zag Merijntje het kringetje rond, kreeg een kleur, gaf geen antwoord. De jongen, die hem aangesproken had, grinnikte om zijn bevangenheid en herhaalde:

- Nou.... zeg eris wat!.... Boertje!.... Hoe heet je?

- Ik 'eet Merijntje Gijze, stamelde de aangeblafte.

De jongens lachten schallend. Ze vonden de naam idioot en het taaltje, waarin het antwoord gegeven werd besliste voor hen volkomen: zo'n boertje hadden ze nog nooit in de straat gehad!.... De aanvoerder nam Merijntje met zijn spottende ogen van het hoofd tot de voeten op, keek z'n makkers even aan en smaalde:

- Jas, broek en vest, jonges!.... Dat boertje draagt jas, broek en vest!.... Wat een knul!

Nu eerst zag Merijntje, dat de andere jongens een bloese droegen en een kniebroek. En plotseling voeldehij, hoe vreemd en lachwekkend hij tussen hen stond met zijn stijve, boerse kleren, z'n rechtaf jasje, z'n hoog dicht vest, z'n broek, die tot halverwege de kuiten kwam, z'n blauwe sajetten kousen en z'n grove lage schoenen.... De kwelgeest, die het woord voerde, greep hem bij een knoop van z'n jasje, sloeg het opzij, keek naar het armsgat van het vest en gierde:

- Verrek effe!.... Hij heb een boezeroentje an ook!.... Een blauw boezeroentje!....

De verrukte vriendjes gierden mee, dansten rond hun aanvoerder en de ontstelde nieuweling, zongen op eentonige dreun:

- Jas, broek en vest!.... jas, broek en vest!....

Toen schoot een hete woede in Merijntje omhoog.

- 'Ouw je poote thuis! lillike stadse stoepschijter! gilde hij en sloeg z'n plaaggeest met de vlakke hand kletsend in zijn gezicht.

En daar rolde een kluwen vechtende jongens over het trottoir. Merijntje werd gesleurd, geslagen, geschopt en gekrabd, maar hij gaf geen kamp, vocht als een wanhopige, met opeen geklemde tanden, schopte en stompte met razende woede om zich heen. Hij zocht het vurigst de jongen te treffen, die het spelletje aan de gang gemaakt had en die hij haatte met een wilde afkeer, een woeste opwinding, zo blind en moordzuchtig als hij nooit gekend had. Met zijn stevige vuisten sloeg hij naar dat hatelike gezicht, trapte naar het lenig uitwijkende lichaam. Hij had hem willen bijten en met zijn nagels van mekaar scheuren. Maar telkens werd hij door anderen opzij gesleurd, een hagelbui van stompen en schoppen roffelde op hem neer, het geschreeuw en gekrijs van de aanvallers verdoofde hem. Hij voelde, hoe zijn krachten uitgeput raakten, bloed liep uit z'n neus, z'n lip was gescheurd, z'n oren suisden, maar hij vocht door, wild, wanhopig, razend, met de ontembare wil om te vernielen.... Toen lichtte iemand hem een beentje. Met een smak viel hij achterover. Zijn hoofd bonsde tegen de stenen en even was hij verdoofd.... Dan vond hij zichzelf terug, hulpeloos, ruggelings op de grond liggend. Op zijn borst zat de jongen, die hem aangesproken had, hield met de knieen zijn armen stijf tegen zijn lijf geklemd, de ene hand aan zijn keel, de andere tot een vuist gebald dreigend boven zijn gezicht.

- Vraag genade, boertje!.... Zeg: genade asjeblief.... of ik sla je gezicht tot moes!....

Maar Merijntje vroeg geen genade. Hij worstelde en kronkelde om los te komen, schopte zonder iets te raken in de lucht. De overwinnaar lachte, danste triomfantelik op en neer op Merijntjes borst en herhaalde:

- Vraag genade!.... Gauw een beetje!....

En toen er nog geen geluid kwam, sloeg de opgeheven vuist hard neer op het met bloed besmeurde gezicht, waaruit de donkere ogen met wanhopige woede naar hem keken.Opgewondendoor hetgevecht,sterkdoor hun gevoel van saamhorigheid tegen het vreemde boertje, juichten de jongens rondom:

- Genade vragen!.... Sla 'em rot, Karel!.... Toe!....

En opnieuw sloeg Karel de weerloos onder hem liggende jongen met de vuist in het gezicht.

Toen schoot er in eens iets tussen de juichende jongens naar voren en Karel tuimelde achterover van zijn slachtoffer weg. Met een sprong was Merijntje op de been, veegde met de rug van zijn hand langs zijn bloedende neus en keek verbouwereerd toe. Een jongen, iets groter dan hij, stond wild te schreeuwen en te schelden.

- Vuile lafbekken!.... Met z'n allen tegen een, dat durreve jullie wel, he?.... Kom es op tege mijn!.... Za'k je allemaal kapot slaan!.... Tuig!

Hij zag er nog al haveloos uit, met een gescheurde pet op, de ellebogen door de mouwen van z'n kiel, een kous afgezakt boven z'n afgetrapte schoen. Karel was ook opgesprongen en stond wat schuw en angstig naar de driftig schreeuwende redder van het boertje te kijken. Merijntje, in plots weer oplaaiende vechtwoede, vloog op hem aan, greep hem om het middel, sloeg hem in z'n gezicht en gooide hem op de grond.

- Late knokke! decreteerde de nieuw aangekomene, en niemand van de jongens durfde een hand uitsteken.

Merijntje sloeg en trapte z'n verschrikte tegenstander overal waar hij hem maar raken kon. En spoedig wist Karel, dat hij alleen niet tegen deze wildeman was opgewassen. Hij schreeuwde moord en brand en ging aan de haal, zodra hij de kans kreeg. Merijntje gaf hem nog een vinnige schop in z'n lenden, keek toen met een gevoel van onzegbare bevrediging z'n vluchtende kwelgeest achterna. Daarop keerde hij zich snel om, keek naar de andere jongens, of die soms opnieuw zouden beginnen. Maar niemand maakte aanstalten om hem te lijf te gaan. De jongen, die hem van Karel bevrijd had, knikte goedkeurend, zei:

- Je heb fijn gevochte, boertje....

Daarna keek hij nog eens tartend naar de zwijgende jongens rondom en vroeg:

- Mot er nog iemand op ze lazerij hebbe?....

Niemand meldde zich aan. De jongen lachte spottend, lei z'n hand om Merijntjes schouders en zei beschermend:

- Laat die schijthuize stikke!.... Kom, boertje!....

En Merijntje stapte naast hem mee, hijgend, met jagend bloed, waarin de woede nog nawoelde, bevend van opwinding. Hij hield z'n rode zakdoek onder z'n bloedende neus. Z'n stuk geslagen lip zwol voelbaar op, z'n ene oog kon hij maar moeilik open houden en over heel z'n lijf voelde hij de pijn van de stompen en de schoppen, die hij zo overvloedig had opgelopen. Aan z'n achterhoofd klopte de gloeihitte van een enorme buil.... En toch voelde hij zich niet ontevreden of terneergeslagen. Stotterend van nawerkende drift, zei hij:

- A'ze.... a'ze.... a'ze moar es.... moar es een voor een gekomme warre.... de.... de sallemaander'oonde.... de smerlappe.... A'k z'ammoal d'r nek gebroke!....

De ander knikte voldaan, zei edelmoedig:

- Je ken ze best an, hoor, boertje.... Laat je niet op je kop zitte.... Sla ze maar flink op d'r smoel.... Hoe kwam 'et an?

- 'k Weet nie persies, peinsde Merijntje, ze scholle me-n-uit.... een z'ieuwe me vor de zot.... een ik 'ad ze niks gedoan.... een toen sloog ik dieen eene, die Koarel, vor z'n lillik bakkes.... een toen begonne z'in eens ammoal gelijk....

- 't Zijn rotjonges, oordeelde de ander. Lamstrale.... Alleen durreve ze niks.... Jij ben zeker in dat lege huis komme wone?....Waar komme jullie vandaan, boertje?....

- Uit Noor-broabaant, vertelde Merijntje, wijd weg....

Die andere jongen bleef al maar 'boertje' tegen hem zeggen!.... En het was gek: toen de anderen het zeien, was hij woedend geweest, maar als deze het zei klonk het heel anders en kon hij er niet kwaad om worden. Toch vond hij het onprettig,

- lk 'eet Merijntje, deelde hij mee.

- Merijntje?.... Wat een gekke naam!.... D'r is hier geen eene jongen, die Merijntje heet.... lk heet Willem.... Willem van Duin.... 'k Woon beneden, in 'et huis naast 'et jullie.

Merijntje vond dat een prettige gedachte. Willem van Duin beviel hem wel. Hij was hem dankbaar, dat ie hem te hulp gekomen was, terwijl hij hem toch helemaal niet kende.... Midden in de vijandschap van al die vreemde jongens was plotseling een beschermende hand naar hem uitgestoken....

- Wille we vriendjes zijn? stelde Willem voor.

Merijntje vond het stadse woord 'vriendjes' wel erg kinderachtig en flauw klinken, maar toch sloeg hij verheugd toe:

- Da's goed.

- Kom mee effe binne, zei Willem, kan je je bakkes een beetje wasse....

Hij trok Merijntje mee een deur in, een gangetje door, naar een kleine keuken, waar het half donker was. Het rook er onfris. Uit het gootsteentje in de hoek, waar de kraan haastig druppelde steeg een zuur luchtje. Willem duwde hem een blauwe handdoek in z'n vingers, die vettig aanvoelde en net zo'n weee, zurige reuk verspreidde als uit de gootsteen kwam. Merijntje voelde een walgende weerzin, maar hij wou zijn nieuwe kameraad niet beledigen en wies aan de kraan dapper zijn gezicht schoon. Z'n neus bloedde niet meer, maar z'n lip werd strak en deed veel pijn. Er ging een deur open en een slonzige vrouw met een sliert blond haar half over haar groezelig bleek gezicht, vroeg met een schelle kijfstem:

- Wat voer je weer uit, lammeling van een knul?

Merijntje schrok, lei gauw de handdoek weg en keek verlegen naar de vrouw. Maar Willem haalde de schouders op zei onverschillig:

- Ze hebbe me vrindje een bloedneus geslage en nou wast ie z'n eige hier effe. Is-tat zo erg?

- Je vrindje? smaalde de vrouw, en keek met haar harde blauwe ogen minachtend naar Merijntje. Waar heb ie die weer opgevist?

- 't Is een boertje, lei de jongen afdoende uit. Pas in de straat komme wone uit Noord-Brabant.

De vrouw bromde wat, maar Willem nam er geen notitie van.

- Kom, jo, zei hij tegen Merijntje, nam hem hij de arm en trok hem mee.

Merijntje had niet de moed de boos uitziende vrouw te groeten, liep haastig mee en haalde verlicht adem, toen ze weer op straat waren.

- Is da'je moeder? vroeg hij bedrukt.

- Me stiefmoeder, antwoordde Willem nors. Een rotkreng.

Merijntje vond het scheldwoord buitengewoon ongepast, zoals over het algemeen de wijze van uitdrukken van zijn nieuwe kennis zijn goedkeuring niet kon wegdragen. Maar het woord 'stiefmoeder' verklaarde veel. Stiefmoeders waren vreselike wezens en het kind, dat een stiefmoeder had, was te beklagen, werd mishandeld, in de kelder opgesloten, kreeg niet genoeg te eten en werd helemaal verwaarloosd. Het verbaasde hem nu niet meer, dat Willem er zo verplukt bij liep, en een warmer gevoel voor de misdeelde kameraad welde in hem aan.

- Sloa ze je dikkels? vroeg hij schuchter.

Willem lachte smalend.

- Eerst wel, vertelde hij met een grimmig gezicht. Maar verlede heb ik ze een hamer naar d'r kop gegooid.... zo'n gat in d'r harses.... nou heb ze 't lef nie meer....

- Een je voader? vroeg Merijntje ademloos.

- Me vader zuipt, deelde Willem somber mee. As-t-ie met een stuk in ze kont thuiskomt, ramt ie soms de hele boel door mekaar.

Merijntjes hart vloeide over van medelijden.

- Me zulle goeie kammeroadjes zijn, zei hij warm. Kek es, wa' mooie gloaze murpel a'k 'ier 'em.... Wilde gij die 'emme?

In het holle van zijn hand hield hij hem een grote glazen knikker voor met veel witte en gele en rode en blauwe spiralen er in, net zo'n kostelik prachtstuk als hij eens aan dat ondankbare Blozekriekske geschonken had. Begerig nam Willem de schone glazen bol aan, liet het licht er in spelen en vroeg verwonderd:

- Mag ik 'em houwe?

- Joa, ge meugt 'em 'ouwe.... Zijd'er blij mee?

Willem keek hem aan, verbaasd over die hartelike toon. Toen liet hij de stuiter in z'n broekzak glijden en lachte.

- Nou, merci, hoor! zei hij. Hij is manjefiek.... He'je d'r nog meer?

- Neee, 't is de leste....

- Waarom geef je 'm dan weg, malle?

- Zo maar, antwoordde Merijntje verlegen en wat ontevreden. Doar motte nie wijer over lulle.... Meschien krij'k er nog wel es een....

Willem bevoelde de knikker in z'n zak, liet z'n vingers over het gladde oppervlak glijden, haalde hem nog es te voorschijn, bekeek de kleurige windingen en betuigde:

- Hij is reuze!

Toen zei hij wijs:

- Zeg, boertje.... je mot anders gaan praten, hoor, anders lache ze d'r eige hier allemaal een kriek om je.

- Moar da' kan 'k nie, antwoordde Merijntje bedrukt. Ze proate bij oons ammoal zo.... Een zoa 'jullie proate.... da' klienk zo vremd.... zo.... zo grootsig.... een zo flaauw....

- Flaauw! Flaauw!.... bauwde Willem hem lachend na. Je ben gek jo!.... Zo as jij praat klinkt 'et flauw!.... Je mot 'et maar gauw aflere, hoor!

Merijntje keek verlegen en verstoord voor zich. Hij vond z'n eigen taal veel aannemeliker dan wat hij hier hoorde spreken.... Waarom zou hij stads moeten gaan praten? Dat zou hij nooit kunnen en ook niet durven.... Hij zou zich schamen bij de gedachte aan de jongens van het dorp.... Als die hem met de jongens van hier stads hoorden praten, zouen ze kwaad zijn en hem uitlachen, hem met stenen het dorp uit jagen.... dan zou hij een stadse jongen zijn, en grootsig, verwaand, een vreemde.... 't Was anders maar moeilik: want als je hier nou plat Brabants sprak, lachten ze je ook uit, scholden je voor boertje en gingen met je vechten.... Merijntje voelde zich oneindig ver van huis, verlaten en vreemd in een hatelike, vijandige omgeving.... Waarom waren ze ook van hun dorp weggegaan?.... Suffig liep hij naast Willem van Duin voort en keek pas weer op toen die hem met een ruk achteruit trok: hij was op de kade van het trottoir gestapt en bijna recht onder een sleperswagen gelopen.... De sleper vloekte, het te sterk ingehouden paard sloeg kletsend met de ijzers over de keien. Merijntje hield zich verschrikt vast aan Willems arm en die lachte luidkeels, waarna hij goedig zei:

- Je mot een beetje beter uit je doppe kijke, boertje!...

VI

Nu zat Merijntje naast z'n nieuwe kameraad achter op een lange sleperswagen en in een rij, die geen begin en geen einde had, reden ze mee, een lange brug over en toen langs een kade weer. Merijntje zou alleen nooit zoiets gedurfd hebben, maar Willem had hem moed ingesproken en gewezen hoevelen zo meereden.... 't gaf niks en van de meeste slepers mocht het gerust. En dan had hij de sprong gewaagd en zat nu met bengelende benen op die langzaam voortrammelende, platte wagen. Vlak voor hen knikten de zware koppen van de twee sleperspaarden, die de volgende wagen trokken, geweldige paarden met grote bossen haar aan de poten. Ze stapten zo loom en onverschillig en hun zachte, troebele ogen staarden doelloos uit de schaduw van de zware oogkleppen, als zagen ze niets.... Opzij was de rivier met de vele schepen en boten.... Het havenleven rumoerde rondom.... Ze waren onderweg naar de dokken, had Willem gezegd....

Het werd een bedwelmende middag. Voor het eerst zag Merijntje de ontzaglike oceaanstomers van nabij en hun huizenhoog opgaande, onmetelike rompen vervulden hem met verbazing en een lichte ontsteltenis. Hij begreep, dat de 'grote stoomboot', waarmee hij de reis gemaakt had, een onbeduidend ding was en een gevoel van nietigheid kroop zijn verschuchterd hart binnen. Veel verschillende vreemde vlaggen woeien van de stengen en Willem noemde ze alle vlot achtereen en het kwam Merijntje voor alsof hij hier in het middenpunt van de grote wereld stond, en naar alle zijden zwermden mensen uit, over alle zeeen, naar alle verre landen. In het oorverdovende lawaai van knarsende kettingen, sissende stoom, suizend heen en weer zwaaiende kranen, die enorme lasten aan hun machtige armen van en naar de schepen zwierden, schreeuwende mannen, ratelende sleperswagens, rammelende lorries op spoorstaven, geloei van sirenes en het zware gebrom van de stoomfluiten der grote schepen, drong hij zich verdoofd en angstig dicht tegen zijn nieuwe vriend op, zwijgend, keek met wijde ogen over dat jagende, rumoerige, verwarde leven en voelde zich verder van huis dan ooit, ontworteld, verloren in een vreemde verwarring, verdoold in een angstaanjagende wereld, waaruit hij misschien nooit meer de weg terug zou kunnen vinden. Zo sterk was dat drukkende gevoel in hem, dat hij gejaagd aan Willem vroeg, onverwacht:

- Witte gij de pad vrom nog, Willem?

Maar Willem kon de half fluisterende stem in het geweldige tumult niet eens horen. Hij stond met strakke ogen te kijken naar de stapels koperen platen, ruw gegoten, waar allemaal knikkerachtige bolletjes op zaten; een gierende kraan zwaaide ze bij dozijnen te gelijk uit de buik van een zwarte boot op de wal. En er reden almaar sleperswagens weg met die platen beladen. De paarden hingen zwaar in het tuig en de wielen kraakten onder het gewicht van de last.

- Fijn om bonkies koper af te slaan! schreeuwde Willem in Merijntjes oor. Maar Merijntje had geen aandacht voor bonkies koper. Hij schreeuwde terug: - Witte de pad vrom nog?

Verbaasd keek Willem hem aan.

- Watte?

- De pad vrom!.... De weg noar 'uis!

Willem lachte.

- O, boertje.... ben je bang, dat we verdwalen?.... Lauw kans, hoor, ik weet overal de weg.

Dat stelde Merijntje gerust en vol vertrouwen liep hij achter zijn dapper vriendje aan, die overal doorheen kwam, in alle afgesloten plaatsen een vader of 'een ome' of een getrouwde broer had, die hij noodzakelik moest spreken of wat brengen. Merijntje was ervan overtuigd, dat hij liep te liegen om van te ijzen, maar hij zei niets, liep achter hem aan als in een droom, hield hem bij de mouw van zijn kiel vast, half bewusteloos in de verwarrende wieling van dit vreemde leven, al meer en meer verdoofd door het razende tumult overal rondom.

En toen had Willem in eens een blijkbaar echte oom te pakken.

- Hallo! ome Dries! riep hij en pakte een breedgeschouderde bootwerker bij zijn broek.

Die keerde zich om, keek op de jongen neer, lachte en gromde: - Zo, schoffie.... ben je weer an 't rondschooiere?

- Me vrindje wat late zien, verklaarde Willem, wijzend op Merijntje. De grote man met de draaghoes over zijn hoofd keek naar de kleine vreemdeling, knikte met een verwonderde uitdrukking op zijn bestoven, zwetend gezicht. Merijntje knikte blozend terug.

- Wat is-t-er dat voor een? vroeg ome Dries.

- O, een boertje, vertelde Willem, pas bij ons in de straat komme wone.... Wel een aardig jochie.

Merijntje voelde zich kleiner en onwaardiger dan ooit. Een boertje.... dat klonk hier toch zo geringschattend.... Je voelde je zo beschamend buiten alles staan, buiten het leven van die mensen hier, buiten hun gemeenschap.... een vreemd, klein, onnozel, dom ding.... Een aardig jochie.... wat een uitdrukking!.... En wat vroeg nou die brutale Willem daar?

- Ome Dries.... magge we mee op de boot?

Vleiend klonk de schelle jongensstem, maar de bootwerker schudde lachend het hoofd.

- Nee jo, dat gaat niet, hoor!.... De kaptein is an boord, een Engelsman.... een reuzekwaje!

- Laat ie de pest krijge! schold Wim giftig met een schuine blik omhoog naar de zwarte muur van het zeemonster.

Merijntje rilde even onder de ruwe verwensing. De bootwerker stapte weg, de schuine loopbrug op. Een wachtsman kwam op de twee jongens toegeslenterd. Willem pakte Merijntje bij zijn mouw.

- Kom mee.... daar hejje weer zo'n schijtlaars van een wachsman....

Op een draf renden ze weg, tussen een paar immense pakhuizen door en een hek uit. Dan liepen ze langzamer, de kade langs, dicht aan de waterkant. Een hele tijd hadden ze toen op een paaltje gezeten en Merijntje had zwijgend over de Maas gekeken, nog steeds verbijsterd door al dat geweldige leven overal, dat grote, woelige water, de drukke vaart van schuiten en boten, slepertjes en lichters, het gesis van stoom, het geblaas en gegier van fluiten en sirenen. Een onbegrijpelik grote stoomboot gleed langzaam en statig weg, de kop naar zee gewend, de vreemde vlag in top; twee akelige kleine sleepbootjes trokken het gevaarte vooruit en het leek een wonder, dat deze kleuterscheepjes de reuzenboot van zijn plaats konden krijgen. 't Waren net zenuwachtige torretjes, die sjorden en sjouwden aan het vervaarlike lijf van een grote stier.... Hoe lang zou het nou duren, eer dat machtige schip op zee was?.... Op zee?.... Dat schip ging naar zee.... Wat klonk dat heerlik in z'n oren.... Naar zee.... Al deze grote, dampende boten kwamen van zee, en ze gingen weer naar zee.... Ze voeren over die grote wateren en ze gingen naar verre, verre landen, waar het altijd zomer was, en waar de wilden woonden, de heidenen.... Waar de missionarissen naartoe gingen om ze te bekeren, om ze tot christenen te maken, dat ze na hun dood ook in den hemel konden komen.... Wat glee zo'n boot lekker door het water!.... Wat moest het heerlik zijn, daar boven op te staan en mee weg te varen naar de zee, die eindeloos was en waar aan de andere kant vreemde landen lagen met vreemde volken.... Dieper dan vroeger, toen hij de zeilende tjalk op de Vliet achterna gestaard had, zonk het onbestemde heimwee in Merijntjes hart, het vage verlangen naar de verten zong een weemoedig liedje in zijn bevangen ziel.... en al maar keek hij achter dat grote schip aan, langzaam drijvend over de rivier naar de wijde, wijde zee, de wijde, wijde wereld in.... Wat dat schip allemaal al gezien had! En wat het allemaal nu weer zien ging.... Amerika misschien wel, of China of Indie.... Palmen en woeste bossen, waar tijgers en olifanten vrij rondliepen.... en grote slangen en hele troepen grappige apen!...

Toen rolde Merijntje van zijn paaltje over de keien, want Willem had al een paar maal gevraagd of ze niet weg gingen en toen hij geen antwoord kreeg, zijn vriendje een duw tegen z'n schouder gegeven.

- Zeg.... douw j'w eige! sputterde Merijntje, terwijl hij omhoog krabbelde en zijn pijnlike schouder wreef.

- Je zat te maffe, jo! lachte Willem. Kom mee, zoeke we een fijn slepertje om naar huis te gaan.

Zittend achter op weer zo'n lange, trage sleperswagen reden ze zalig tussen de straatdrukte door, de lange brug weer over en de kade langs. Ze spraken af, dat ze samen koper zouen sparen. Alle stukjes koper, die ze vonden, zouen ze bewaren en Willem zou ze in een kistje bij hem thuis opbergen. En als ze dan goed wat hadden, zouen ze het op een Zaterdag verkopen en 's Zondags samen de centen opmaken. Merijntje werd geestdriftig voor het idee en hij droomde al van een zak vol centen, want Willem wist te vertellen, dat je aardig wat kreeg voor oud koper. Sommige jongens spaarden ijzer, maar dat was knudde, want wat kreeg je nou voor oud ijzer?.... Maar koper.... dat bracht wat op!

Toen ze van elkaar gingen in de straat waar ze woonden, keek Merijntje zijn nieuwe vriend bewonderend na, vol dankbare genegenheid. Wat een geluk eigenlik, dat ie daar zo eensklaps tegen zo'n goeie kameraad was aangelopen!.... Het gaf hem een warm gevoel van vreugde. Hij was niet meer zo helemaal alleen hier in de stad, niet meer zo akelig vreemd en alleen.... Er was ten minste iemand, die kameraadje met hem wou zijn; die hem meenam naar de haven; die samen met hem koper wou sparen.... Dan draaide hij zich om en zag een jongen, die naar hem stond te kijken. Die was netjes op zijn Zondags gekleed en hij had een bril op, waarachter bolle bruine ogen met een eigenaardige zieke blik naar het boerenkereltje staarden. Onder zijn arm hield hij een dik schrift vol ezelsoren.

Merijntje wou hem voorbijlopen, maar de jongen vroeg ineens:

- Waarom heb je met de jonges gevochte?

- Wa' kan jouw da' verschille? snauwde Merijntje, een beetje ongerust, wantrouwig.

De vreemde jongen ging een stap achteruit en zei verontschuldigend:

- Nou.... ik vroeg 'et zo maar.... Ze slaan mijn ook zo dikkels.

Nu nam Merijntje hem met meer belangstelling op. Nee, hij zag er toch helemaal niet als een boertje uit. 't Was een echte stadsjongen.

- Woarom sloage ze jouw dan? vroeg hij, wat meer tegemoetkomend.

- Wij benne jode, vertelde de jongen met de bril.

Een jodenjongen?.... Merijntje dacht aan de verhalen, die hij wel eens gehoord had over de slechtheid der joden, de verworpelingen, die Christus vermoord hadden en voor straf over de wereld moesten zwerven. Op het dorp hadden de kinderen altijd schuw de jood ontweken, die met ellegoed leurde. Joden deden verschrikkelike dingen.... Ze slachtten christenkinderen en bakten het bloed door hun Paasbrood.... In de Antonius-almanak had hij een verhaal gelezen van een jodenjongetje, dat Rooms wou worden, en thuis hadden ze hem bijna doodgemarteld, tot de pastoor de politie er op afstuurde.... maar het arme kind was toch aan de mishandelingen gestorven, een echte kleine martelaar.... een gelukkig engeltje in den hemel.... In een oogwenk schoten al die herinneringen hem door het hoofd, en hij keek de jongen tegenover hem aan met een mengeling van afschuw en medelijden.... Een jodenjongen?....

- O, zei hij aarzelend, sloage ze je doarom?....

- Ja, antwoordde de ander. Altijd haast.... En waarom sloege ze jou?

- Omda 'k 'ier vremd zijn, verklaarde Merijntje, moar ze meuge gerust kommen, 'or, 'k zijn d'r van ginnen eene bang.... Een Willem van Duin, da's nou m'n kammeroad.... Die zal me wel 'ellepe.

- Willem van Duin is een pesjonge, oordeelde het joodje nijdig, een vals kreng.

Maar dat kon Merijntje niet van zijn vriend laten zeggen.

- Da' liegde! grauwde hij. Zeg da' nog es a'ge durft!

Dreigend kwam hij op den ander toe, die nog verder achteruit week, angst in de ogen achter de blinkende brilleglazen.

- Nou, aarzelde hij, doe me maar niks.... Ik doe jou toch ook niks?.... Waarom wil jij me nou al slaan?....

Hij keek haast net als Fons, schoot het in eens door Merijntje en zijn drift zakte even snel weg als hij was opgeschoten.

- Ik zajje nie sloan, zei hij goedig. Moar ge mot gin kwoad spreken van m'n kammeroadje. Da' kan 'k nie uitstoan.

- Maar 't is waar, begon het joodje weer, nadrukkeliker. Willem van Duin, daar mot je heus voor oppassen.... Zal je zelf gauw genoeg zien.

Doch Merijntje wou hem niet geloven en hij wou er ook niet meer over praten. Daarom vroeg hij:

- Wad' edde doar vor een boek?

- Da's m'n tekenschrift, vertelde de jongen.

- Stoat er al wad' in?

- 't Is al haast vol.

- Loa me-n-es kijke.

Vertrouwelik dicht naast elkaar tegen de muur geleund, bekeken ze de tekeningen in het boek, zwarte en gekleurde, schepen en landschappen en dieren en koppen van mensen. Merijntje was verbaasd.

- 'Edde gij da' zellef geteekend? vroeg hij ingelovig.

- Ja zeker, antwoordde de ander, blij om Merijntjes verbazing. Allemaal.... Alleen dit niet.... Dit heb me vader gedaan.

En hij wees op een jongenskop, fijn met potlood getekend.

- Jee! riep Merijntje verrast. Da' zijde gij!.... Kek.... precies je bril een je kroagske.... Gadvergeme, jouw voader kan 'et, 'or!

- Niewaar? vroeg het joodje blij. Me vader is reuzeknap! Die kan gewoon alles!....

Merijntje stond nog stomverbaasd naar de tekening te kijken.

- Hoe heet jij? vroeg de ander, hunkerend naar meer vertrouwelikheid.

- Merijntje.

- Ik heet David.... Merijntje is een leuke naam.

- Een 'eele gewoone noam.... Leerde gij teekene van je voader?

- Ja.... en op school.... Ga 's effe mee bij ons binne?.... Za 'k je nog meer late zien.

Bijna had Merijntje ja gezegd. Maar plots herinnerde hij zich, dat David een jodenjongen was. Mee naar binnen gaan in een jodenhuis?.... Hij rilde.... As ze 'm daar es....

- Woar woone jullie? vroeg hij schuw.

- In 'et winkeltje beneden jullie, vertelde David. 't Is ook een snoepwinkeltje.... As je meegaat, krijg je vast van moeder een polkabrok.

Merijntje wist niet, wat een polkabrok was. Die godenspijs werd bij hen op het dorp niet verkocht. Maar het kon zo lekker zijn als het wou, ze zouden hem er niet mee in een jodenhuis lokken!.... Hij zou er wel zalig voor oppassen om in de val te lopen! God weet hadden ze die jongen met z'n zachte stem en z'n droevige ogen en z'n mooie tekeningen niet expres op hem afgestuurd om hem in huis te lokken.... Misschien was hier al een van die grote gevaren van de stad, waar de wijze ouwe mensen op het dorp voor gewaarschuwd hadden....

- 'k Em gin tijd meer, zei hij benauwd. 't Woord al een bietje doonker. Ik mot thuis komme.

David keek hem teleurgesteld aan. Hij voelde het voorwendsel, voelde ook, dat Merijntje niet bij hen binnen wou komen, omdat ze joden waren.... Misschien had hij gehoopt, dat het boertje zich hij hem wou aansluiten, omdat hij toch immers ook slaag kreeg van de jongens hier, ook een vreemde was, een andere, ook een uitbijter.... Maar zo'n uitbijter als een jodenjongen zou hij toch nooit zijn.... Hij had al een vriendje, Willem van Duin.... die valse, geniepege pestjongen.... Had hem niet nodig!.... Gelaten klapte hij het schrift dicht.

- Nou, dan mot je maar gaan, zei hij stil.

Toen kwam er een meisje naar hem toe en zei:

- Daaf, moeder roept je. Je mot een boodschap doen.

Merijntje keek haar aan. Ze was bijna net zo groot als hij. 't Was zeker een zusje van David. Een jodenmeisje.... Maar wat een mooi meisje!.... Wat een lief gezicht had ze, zo bruinig, met hele donkere ogen en pikzwart krulhaar, dat wild over haar schouders sprong. En ze lachte tegen hem, terwijl ze hem van onder tot boven krities bekeek. Merijntje kreeg er een kleur van.... Ze leek wat op Blozekriekske, een beetje, maar ze was heel anders toch, fijner, meer stads, en mooier.... Go.... wat was dat een mooi meisje.

- Wie is dat? vroeg ze haar broertje.

- Van de nieuwe mense bove, vertelde David. Merijntje heet ie.

- Dag, Merijntje, zei het meisje. Ik heet Esther.... David is m'n broertje.

David nam haar bij de hand.

- Hij wil niet mee naar binnen gaan, zei hij verdrietig.

Esthers mooie gezichtje betrok.

Ze draaide zich om en stapte naast David weg,

zwijgend. Merijntje voelde zich ineens doodongelukkig en bedroefd.Waarom waren die jongen en dat meisje ineens zo veranderd en verdrietig, omdat hij niet mee naar binnen wou? Ze begrepen zeker, dat hij niet wou, omdat ze joden waren!.... Maar hij kon 'et toch ook niet helpen!.... Joden, dat waren nou eenmaal joden, en als christenkind moest je met joden oppassen!.... Hij deed er wijs aan, dat hij niet met hen meeging.... En toch.... toch kwelde het hem, dat hij deze twee kwaad gemaakt had en verdriet gedaan.... David was echt vriendelik geweest, en dat meisje, Esther, met dat mooie gezichtje, had tegen hem gelachen, en geen van beiden hadden ze hem voor boertje gescholden.... Triestig drentelde hij achter hen aan, en eer hij het wist, had hij al gezegd:

- Moar ik wil grust evetjes mee naar binne goan, or....

Esther keek hem over haar schouder heen aan en zei koeltjes:

- O, je hoeft niet, as je niet wilt, hoor.

- Moar ik doen 't ommes gere, protesteerde Merijntje dapper, en toen lachten ze alle drie en tussen hen in stapte Merijntje het winkeltje binnen, met een rood hoofd en een hart dat joeg als een op hol geslagen wekker. Hij wist later nooit meer precies, wat er eigenlik gebeurd was, maar had een vage herinnering aan een vriendelik lachend, mager vrouwtje, met pikzwart, glad weggestreken haar, een vrolike, grappige stem en schuchtere, verlegen antwoorden van hem, een geweldige angst, die als een nachtmerrie op hem drukte en dan een grote, kleverige polkabrok, die hem toegestopt werd en die hij stuntelig in zijn hand hield.... Het had maar even geduurd, want een ogenblik later was hij weer buiten met David, die zijn boodschap ging doen en ijverig aandrong:

- Je komt nog es weer, niet, Merijntje?.... Ik zal jou ook leren tekenen as je wil.... - Joa, antwoordde Merijntje, duizelig van de opwinding, da's goed.... Salu, or!....

En op de half donkere trap moest hij even gaan zitten om tot zichzelf te komen.... Want hij was buiten adem en nog klopte de angst in zijn keel voor dat geweldige, gevaarlike avontuur: dat hij in het huis van joden geweest was!.... Hij was er goed afgekomen.... maar had hij misschien toch niet een zware zonde op zijn ziel geladen met zijn ondoordachte daad?....

Wat je in zo'n grote stad niet allemaal overkwam!.... Deze middag was als een storm over hem heengegaan en hij wist nog geen weg met al de aandoeningen, die als een verwarring over zijn kleine, ontwortelde ziel gestort waren....

Twede hoofdstuk.

I.

EEN groot geluk had alles in Merijntje stil gemaakt. Een groot, blank en ijl geluk, waarvoor geen naam bestond, waarin je enkel kon wegzinken, langzaam en zwevend wegzinken, zo als een witte scherf zalig te rusten zweeft in diep, donker water, lager en dieper aldoor, heen en weer zwenkend als een speelse vogel.... Het was iets ontzagliks, dat hem geheel vulde, dat ook buiten hem was nog, dat over hem heen stond als een wondere koepel van zaligheid. Nooit nog had Merijntje zich zo licht en zo gelukkig gevoeld. Het was geen gewoon gevoel van welbehagen, dat je deed lachen en springen en malle dingen zeggen. Het was een stil en geweldig ernstig geluk, dat alles omvatte en doordrong, dat heel het huis vol maakte en heel de wereld opnam in zijn blanke vrede. lets zo hoog en heilig, dat je er bijna van schreien moest, maar dan kwam die ijle blijheid plots weer boven, of je van binnen vol licht en geur van rozen stroomde en je voelde hoe heel je gezicht straalde en hoe je lippen stil lachten om het grote, heilige geheim, dat met je gebeurde....

Morgen zou Merijntje zijn eerste heilige communie doen....

Nooit had hij geweten, dat iemand zo boordevol vreugde, zo boordevol van een groot en volstrekt geluk kon zijn. Nooit had hij deze stille, ijle en alles zuiverende vrede nog gekend. Want nooit zo dicht had Merijntje zich ooit geweten bij Gods hart.

Niets bleef er meer in hem, dat donker was en ruw en vuil. Schoon gewassen van alle smetten, licht en blank als een vlekkeloos witte duif wachtte zijn zieltje het bezoek van Ons Heer, van het Lam Gods, van Christus zelf, die in hem zou nederdalen en bezit zou nemen van zijn ziel en lichaam als van een eigen, veilig, zuiver huis.... Tegen de avond, in de grote, schemerdonkere kerk met de angstig dansende kaarsvlammetjes en het stille, rode oog van de eeuwig brandende godslamp, had hij gebiecht zoals hij nooit tevoren gedaan had. De goede, kleine kapelaan met zijn zachte bruine ogen en zijn diepe, trouwe stem, had ontroerd geluisterd naar het bewogen kinderstemmetje, dat in hijgende angst om iets te vergeten heel een naief en kinderlik zondenregister had opgesomd, haperend af en toe in peinzing en gezoek naar het juiste woord. Deze kapelaan had hem de nieuwe catechismus geleerd in een apart kamertje en veel met hem gepraat en hem uitgevraagd over zijn vroegere pastoors. Hij had diep gekeken in dat kleine hart vol zorgen en bekommernis om de grote, angstige vragen van de dolende ziel en voorzichtig had hij het geschokte vertrouwen hersteld zonder het gezag van pastoor Van Gils te krenken. Dieper dan ooit was Merijntje overtuigd van zijn zwakheid en zijn onvermogen om Gods wezen en wandel te doorgronden en uit de droeve, donkere stem van de kleine kapelaan met zijn zachte, vurige ogen was het oude, blijmoedige vertrouwen in de heilige goedheid Gods weer over hem gestroomd en had de nog ongeheelde wonden als met een toverbalsem genezen, zodat zelfs geen littekens een herinnering aan de voorbije strijd konden oproepen.... Deze biecht had hem oneindig verlicht. De laatste, aarzelende duisternissen waren weggeschoven door de goede woorden van de kapelaan:

- En nou, Merijntje, zijn al je zonden je vergeven. Onze Lieve Heer houdt zoveel van je en vertrouwt zo helemaal op je wil om goed te zijn, dat hij je ook de zonden vergeven heeft, die je misschien zou hebben kunnen vergeten, omdat je ze je niet meer herinnert. Je mag nu nergens meer ongerust over zijn. Morgen zul je voor het altaar komen zo blank en rein van ziel als je was, toen het heilig doopsel de erfzonde van je had afgewassen. Zul je daar nou op vertrouwen? En als je van avond nog een kleine dagelikse zonde invalt, die je bij de biecht vergeten hebt, zul je dan niet ongerust zijn?.... Want ook die hebben we in de absolutie opgenomen, en je ziel is volkomen in staat van genade, Merijntje.

Met schitterende ogen en een stikkend gevoel van tranen-zware blijdschap in zijn keel, had Merijntje geantwoord:

- Joa, meneer de kappeloan, en het hoofd gebogen voor de zegenend opgeheven hand achter het traliewerk. In vurige aandacht had hij zijn penitentie volbracht en daarna nog heel de kruisweg gebeden, lang knielend voor elke statie en de pijn aan zijn gekneusde knieen was hem een verrukking geweest, want het lijden van Christus, door een ernstige zuster in de ochtendlering op indrukwekkende wijze verteld, had hem ontzettend geschokt en hij wou gaarne veel pijn verduren om dichter bij de Zaligmaker te komen....

Nu was alles voorbij. Nu was hij gereed als een gereinigd heilig vat om de Genade te ontvangen.... Stil lag hij op zijn rug in het donker te staren naast Arjaan, die al lang sliep. Ze sliepen allemaal. Alleen Merijntje lag wakker, de handen gevouwen over de borst en kon niet in slaap komen, te boordevol van het geweldige geluk, dat hem overstelpte en heel de wereld scheen te vullen....

Naast het bed op de stoel, netjes gevouwen, lag zijn zwart communiepakje, zijn zwarte kousen, het grappige hoedje met de komvormige deuk boven in. Blinkende nieuwe schoenen van zacht leer stonden voor de stoel en aan de knop hing vaders zilveren horloge met de nieuwe vergulde ketting: dat zou hij morgen mogen dragen. Hij hoorde het tikken en verheugde zich in de snelheid, waarmee het de seconden aftelde, de tijd wegrikketikte, die hem nog scheidde van het grootse moment, waarop Ons Heer in hem zou dalen als de frisse dauw in de morgenvallei: zo had de zuster het van morgen nog gezegd.... En op de schoorsteen, naast het klokje, lagen zijn kerkboek en zijn rozenkrans, gloednieuw allebei, het boek met een zachteren kaft en roodverguld op snee, de rozenkrans van paarlmoer.... beide geschenken van grootmoeder, uit het dorp in een postpakketje gestuurd, met twee kwartjes erbij voor de spaarpot van de communicant.... En in het kerkboek lagen drie prachtig gekleurde prentjes met verguld: die had meneer pastoor van Gils er zelf voor hem bij gedaan, schreef grootmoeder.... Alles was heerlik!....

En dit suizel-stille, eindeloos grote geluk was over hem gekomen in dat aanvankelik zo gehate en gevreesde Rotterdam!....

Hoe lang waren ze hier? Helemaal een week of zes.... En hoe anders leek alles al. Hoe anders dan in de eerste dagen, toen de stad hem een onophoudelike schrik was en alles rondom vijandig. Huilende was hij de eerste dag thuis gekomen van de nieuwe school, de Roomse school, waar vaders baas gewild had, dat de kinderen zouden heen gaan. Hij had niet willen zeggen, waarvan hij zo verdrietig was. Want hij begreep heel goed, dat het flauw en kinderachtig gevonden zou worden als hij bekende, dat hij liep te huilen, omdat de meester hem 'Gijzen' noemde in plaats van 'Merijntje' zoals hij gewend was, vroeger.... Het had hem zo akelig, zo vijandig in de oren geklonken, hij voelde zich er door weggeduwd, of ze niks met hem te maken wilden hebben, geen vertrouwelikheid met hem wilden.... Ach, wat had hij vaak zitten huilen in een hoekje thuis, om allerlei kleine dingen, die allemaal 'van de grote stad kwamen'.... Hij had gehuild, toen hij voor 't eerst in de kerk achteraan op een smal, laag bankje had gezeten tussen brutale, grinnikende kinderen, die kletsten en speelden en geen aandacht hadden voor de heilige handelingen aan het altaar. En daar, bij dat hoge, indrukwekkende, geweldige gouden altaar, daar bewogen de misdienaars rond de priester, in rode soutanen en met prachtige kanten koorhemden, en klingelden de welluidende schellen, schonken het water en de wijn, zwaaiden het wierookvat.... en hij zat als een verschoppeling daar achter in, ver weg, verstoten uit de heilige innigheid van de offerande. Hij had gehuild, toen hij voor het eerst uit de lering kwam, gegeven door een knorrige kapelaan met een dikke stok, die geen orde kon houden onder de krioelende bende luidruchtige kwajongens in het grote, kale, koude lokaal naast de kerk. De kapelaan liet de lessen in koor op galmen en de brutale jongens zeien heel andere, en erg lelike dingen er tussendoor en Merijntje bemerkte met schrik, dat de vragen en antwoorden heel anders waren dan die hij zo nauwkeurig van buiten kende. Moeder was toen na lang aarzelen met hem naar de pastoor gegaan en daar was afgesproken, dat de andere kapelaan, die 'de kleine lering' had, hem apart de catechismus van dit bisdom zou onderwijzen. En dat was een groot geluk geweest voor Merijntje, want die goede, kleine kapelaan had hem over veel moeilikheden heen geholpen en hem met een massa dingen verzoend. En hij was ook de oorzaak geweest, dat Merijntje nu al zijn eerste heilige communie mocht doen, omdat hij van 't jaar toch twaalf werd en omdat hij zo veel wist en zo vurig wou geloven.... Maar o, wat had hij die eerste paar weken vaak moeten huilen! Als hij 's morgens uit het raam keek en de grauwe motregen maakte de straat tot een vale kloof tussen de huizen en de vensters keken zo dof naar buiten, dan kropte het in zijn keel, en de tranen sprongen uit zijn ogen.... Als de zon scheen en alles blonk zo vrolik en licht, dan werd zijn hart zwaar; hij dacht aan de dorpsstraat met de geschoren linden, de hoefstal van de smid en het aambeeld buiten, waar ze nu lustig rond stonden te slaan, in vaste cadans en welluidende galm, op ploegscharen en spaden, en hij kon zijn tranen niet bedwingen.... Als de vinnig vechtende mussen sjilpend om elkaar heendansten, dan hoorde hij ineens boven alles heen het gefluit van de merel in de appelboom achter hun huisje, en hij moest huilen, al beet hij de tanden nog zo hard op elkaar. En 's avonds, als die man langs kwam en zo eindeloos droefgeestig zijn roep galmde door de donkere straat:

- Zeeeee-la-a-andse mosseleeeeee!

dan had hij soms in eens aan tafel het hoofd op de armen laten vallen en het uitgesnikt. Zeeland, zo dicht bij huis, de mosselen, die hij zo goed kende van de feestelike winteravondmalen.... hoe kon het hem hier komen overvallen met een zo wreed en onstilbaar verlangen, een zo groot en diep verdriet.... De andere kinderen hadden zich gemakkelik en snel aangepast. De meisjes speelden zorgeloos met de kinderen in de buurt; kleine Jan kraaide zijn krom taaltje even vrolik als op het dorp; Arjaan floot eeuwig, zwierf in zijn vrije tijd de stad door, voelde zich als een vis in het water en sprak nooit anders dan smalend over die negerij in de Brabantse klei, waar de mensen wegsuften en geen vermoeden hadden van alles wat er in de wereld te koop was. Vader en moeder hadden soms wel zorgelik naar Merijntje gekeken. Vader knorrig en met wat ruwe, goedige spot. Moeder met een zuiverder aanvoelen van zijn nood: zij zelf leed ook onder een droef en traag knagend heimwee, maar zij kon het in zich opsluiten en alleen de harde, strenge trek om haar mond getuigde bij wijlen van haar verbeten leed. Als vader of Arjaan hem uitlachten om zijn onverklaarbaar geschrei, nam zij hem nors in bescherming: - Loat da' jong toch grust.... Ziede nie 'at ie voart eet?....

- Wa' mot ie nou voart 'emme? schamperde Arjaan. 't Is 'ier toch zeker veul plezaanter as in da' boeregat doar gunter!....

- Moeide gij j'w eige d'r moar nie mee, snauwde moeder. Gij zij' net as je voader.... ge veegd' overal je gat oan!....

Dan lachte Gijzen, Arjaan bromde wat van jongens, die net meiden waren, en ze lieten Merijntje maar alleen tobben, overtuigd dat hij zijn heimwee wel te boven zou komen.

En hij was het te boven gekomen. Vlugger dan hij had kunnen denken. Vlugger dan zijn moeder, die zich nog altijd vreemd voelde en smartelik terug verlangen kon naar haar kleine huisje op het dorp, dat van de kelder tot de zolder van haar alleen was geweest. Zij kon zich niet thuis voelen tussen de buren. Zij stootte telkens op verholen spot met haar schamel huisboeltje, haar boerse kleren, haar plooimuts, haar omslagdoek, haar taal en haar stroefheid tegenover de opdringerige vertrouwelikheden der andere vrouwen, die pronkten met hun armzalige stadssjiek, hun karpetjes, vloermatjes, vitragegordijnen, stoelen met trijpen kussens en kanarievogels in blinkende koperen kooitjes. En zij verlangde terug naar de gulhartigheid van het simpele leven op het dorp, de opwindende gesprekken bij een kommetje koffie over al de mensen, die ze allemaal kenden van haver tot gort, met alle familiebetrekkingen en heel hun levensloop.... O, het was een hard leven geweest, de laatste jaren, en zij was heel blij, dat zij niet meer naar 't veld hoefde, maar zij leed toch onder een misschien onredelik en onbestemd maar daarom niet minder onstilbaar, verlangen en vergeleek alles uit het leven hier onbewust met de dingen van het dorpsleven en zij was niet gelukkig. De grote stad bleef haar benauwen en beangstigen en een gevoel of er ongeluk dreigde, bedrukte haar. Zij bemerkte, dat ze met het weekgeld van haar man en Arjaan maar amper rond kon scharrelen, terwijl zij allen gemeend hadden, dat ze royaal zouden kunnen overhouden. Alles was zo duur hier en niets had je van je eigen. Het jodenvrouwtje uit het winkeltje hield nog al eens wat voor haar apart, wetende, dat het gezin Gijzen het hard had, maar vrouw Gijzen deed stroever tegen haar naarmate zij haar groenten of aardappelen goedkoper liet: het stuitte haar diep, beweldadigd te worden en dan bovendien nog door een jodenvrouw....

Merijntjes heimwee was haar een heimelike troost geweest, en vaak had ze wel samen met hem willen schreien, maar ze was zo flauw niet groot gebracht en verbeet haar verdriet en verweet hem korzelig, dat hij zo weinig flink was.... Dat behoefde zij nu niet meer te doen.... Merijntje was flink genoeg geworden!.... Onder de jongens in de straat had hij zich in letterlike zin een behoorlike positie bevochten en zijn vriendschap met Willem van Duin gaf hem nog meer aanzien. Maar die vriendschap met de ruwe, kleine verschoppeling was de laatste tijd wat verslapt. Want Merijntje leefde tegen het communiefeest in een steeds stiller wordende extase van vroomheid en ijl gepeins en hij kon de grove uitvallen en het barre gevloek van Willem niet meer stilzwijgend aanhoren. Hij had hem erover onderhouden, maar Willem had schril gelachen om het heilige boontje en nog wat harder gevloekt. Nu ontweek Merijntje hem, beklaagde hem en bad stilletjes voor zijn vriendje, dat die beter mocht worden, minder zondigen en behoorliker leven, want in zijn hart was Willem immers een goeie jongen, die graag voor een zwakkere in de bres sprong en bij zeldzame vlagen ook wel ongelofelik vrijgevig kon zijn.... En Merijntje had in deze dagen weinig behoefte aan gezelschap, want hij was altijd met zijn gedachten rond het heilige gebeuren, dat hij spoedig beleven zou, en hij voelde de aanwezigheid van Jezus en Maria soms zo overweldigend sterk, dat hij ervan duizelde in een roes van geluk en ontzetting tegelijk....

David uit het groentewinkeltje had een tijdlang hardnekkig geprobeerd zich bij Merijntje aan te sluiten, maar Merijntje had hem even hardnekkig ontweken, zonder beledigende ruwheid, maar vastbesloten uit zijn buurt te blijven. En David had het bedroefd en gegriefd opgegeven, riep hem enkel nog schichtig gedag, wat Merijntje met een onverschillige armzwaai en een joviaal: 'Salu!' beantwoordde. Maar de kleine Esther keek hem met haar zwarte ogen woedend aan en draaide trots haar hoofd voor hem om en dan kon Merijntje zich ineens diep vernederd en van een onverklaarbaar berouw doorknaagd voelen. Maar dat was pure zotternij, want hij had groot gelijk alle omgang met die jodenkinderen te vermijden.... Het kwam voor een jongen, die zich voorbereidde op zijn eerste heilige communie, niet te pas zich op te houden met joden, die Christus gekruisigd hadden, en bovendien.... bovendien wist je nooit wat je kon overkomen....

En nu gloorde voor morgen de grote heerlikheid.... God was toch goed!.... Na die korte weken van droefenis in de vreemde omgeving had hij hem dadelik deze geweldige vreugde bereid, dit ondoordenkbare, pure geluk, waarin je leek weg te zinken, al dieper en zaliger, verloren als een waaiend veertje in een lauwe lentewind.... Hij had gebiecht en was in staat van genade.... Meer dan ooit was hij Gods kind en morgen kwam God zelf in hem neerdalen, kwam hem bezoeken, zoals hij eens de aartsvader Abraham bezocht had in zijn tent.... Huiverend van ontzag en verwondering, hoe hij zo grote vreugde waardig kon geacht worden, sloot hij de ogen om nog eens vurig te bidden, dat hij toch Ons Heer in ongerepte zuiverheid zou mogen ontvangen. En in de zaligheid van het onwankelbare weten, dat hij nu de kracht zou hebben om nooit, nooit meer God te beledigen en te bedroeven door de zonde, sliep hij eindelik, laat in de nacht, in....

II

Een witte droom was die morgen. Een witte droom van loutere heerlikheid.... De tocht tussen vader en moeder in naar de mis. Met dat even weee gevoel, omdat je nuchter had moeten blijven. De ogen neergeslagen op de handen, die het kerkboekje en de rozenkrans hielden. Je gedachten onophoudelik gevestigd op het heilige mysterie van de communie. Het geraas om je heen, de straatdrukte, het gebel van de tram, het gerammel der sleperswagens.... alles maar een vaag en vergeruis, zo heerlik was je verzonken in het verwachten van God, die komen ging en waarmee je zou communieren.... De rijtuigen op het kerkplein, de blinkende rijtuigen met de trappelvoetende paarden en de feestelike koetsiers met bloemtakjes in het knoopsgat en aan de zweep.... En dan even de schittering van de gedachte: dat je gelukkig te arm was om te mogen rijden, want armoede hoorde dichter bij Christus....

de armen waren het dierbaarst aan zijn hart vol ontferming.... De stilte vol schuchter geschuifel in de grote, feestelik versierde kerk.... De plechtige hoogmis, het zware orgel, dat als een veeltonige stem uit de hoogten der hemelen was, zingend neerdalend over de schare zuivere zieltjes, die verbonden zouden worden aan de grootheid van Gods geheimen.... En eindelik het angstige ogenblik van de communie zelf, het vurig verbeide moment van het heilig sacrament.... De vreugde, de overstelpende, ademrovende angst, het beklemmende, overdonderende weten, dat God zelf nu op je tong lag, dat God zelf in al zijn heiligheid, almacht en verschrikkelike grootheid in je mond school, verborgen in die blanke kleine hostie, het schijnbaar simpele stukje ouwel, dat het brood der engelen, het brood des levens was, Christus waarachtig vlees en bloed, de enig zalig makende genade.... De verstikkende angst, dat je het met je tanden zou aanraken, zou stuk bijten, bij ongeluk, uit zenuwachtigheid.... en dat dan je mond vol bloed zou lopen, zoals eenmaal gebeurd was met een heiligschenner, die op de hostie gekauwd had en gestorven was van schrik, toen hij zijn mond vol bloed voelde vloeien, wellend in niet te stelpen stroom uit het geschonden lichaam van Ons Heer.... En o, de opluchting als het volbracht was, als je geknield zat in je bank, de hostie zacht was doorgeslikt en je overstromend van dankbaarheid voelde, hoe een vurige vreugde je geheel doordrong, hoe hete tranen uitpersten tussen je gesloten oogleden, zo geweldig wrong de spanning van het geluk in je borst, zo zoet waren de woorden van het gebed op je tong. En dan bidden, bidden met je hele hart, smeken met je hele ziel, dat je nou altijd zo goddelik gelukkig mocht blijven, altijd door in die zwijmel van Gods genade mocht leven.... En weer bidden, dringend, vurig smeken voor het heil van die je lief waren, voor vader en moeder, broers en zusters en verdere familie, voor de Kruik, die in de gevangenis zat, dat God zijn hart mocht verzachten, voor Flierefluiter, die nog maar een halve gelovige was, voor de lijdende zielen in het vagevuur, dat ze gauw verlost mochten worden.... voor alle ongelukkigen, die leden.... Want geen gebed is zo krachtig bij God als het gebed, dat tot hem opstijgt uit de onnozelheid der ziel van een kind, dat voor de eerste maal zijn mystiek bezoek ontving.... Een stijgende zielsverrukking, een zwijmel van nooit gedroomd geluk.... Een verwachting van komende volmaaktheid, die nooit meer zou worden verstoord.... Wankelend, duizelig van gebedsverrukking was Merijntje tussen zijn vader en moeder naar huis teruggekeerd. Moeder had hem buiten de kerk even op zijn benen zien beven en bezorgd gevraagd:

- Zijde nie goed, Merijntje?.... Ge woor toch nie deuzig van de flaauwig'ed? Maar met een afwezige glimlach had hij het hoofd geschud en was zwijgend tussen hen voortgestapt, zedig de ogen neergeslagen naar zijn handen, die het kerkboekje hielden en de paarlmoeren rozenkrans. Nog hoorde hij de suizing der gelukzaligheid in zijn oren, als het ruisen der wieken van de engelen rond Gods heerlikheid.... Hoe kon God een kleine jongen zo innig liefhebben, dat hij hem zo diep gelukkig maakte!....

In de straat stonden de buren aan de deur en keken met een vertederde glimlach naar dat vrome communiejongetje met die boerse man naast zich en de vrouw in haar wijde zwarte rokken en de witte plooimuts met de feestelike bloemkrans er rond. In de gang en op de trap strooiden zijn zusjes, als bruidsmeisjes in witte jurken, met ernstige gezichtjes knipsels van gekleurd papier voor zijn voeten uit met strikken versierde mandjes. Willem van Duin stond grinnikend op een afstandje en in de deur van het winkeltje keek David toe met verbaasd gezicht en zijn moeder schudde boven hem vriendelik-meewarig het hoofd. De buurman en de buurvrouw beneden hen, kwamen gauw in de deur en riepen lachend:

- Gefeliciteerd, Merijntje!.... Straks komen we even, hoor! Trakteer je? Maar Merijntje hief het hoofd niet op, kleurde diep, knikte alleen verlegen. Hij was de koning van de dag. Zelfs Arjaan betoonde hem een ongewone achting en maakte geen enkele stekelig-spottende opmerking. Eerst durfde Merijntje bijna niet eten van de ongewoon rijke koffietafel, die klaar stond. Maar moeder moedigde hem vrolik aan en toen hij eenmaal de eerste hap naar binnen had, keerde hij plots naar de aarde terug en voelde, dat hij rammelde van de honger. Hij had ook sinds de vorige avond acht uur niet meer gegeten of gedronken en hij dacht er nu met een lichte spijt aan, dat hij helemaal geen honger of dorst geleden had.... Hij had zo gaarne wat ellende uitgestaan voor al de heerlikheid, waarmee hij overstroomd was....

Na de koffie kwamen de buren boven om geluk te wensen. Ze brachten een communieprentje voor Merijntje mee, een prachtstuk, dat je open kon trekken en dat dan neergezet kon worden. En dan zag je tussen zilveren bloemen een kommuniejongetje staan en duifjes zweefden achter hem aan bordpapieren stengeltjes. Het was een kostbaar geschenk en Merijntje bloosde van blijdschap en dankbaarheid. Te zijner ere waren er bruidsuikers en er werd een feestelik borreltje geschonken en vader zat druk te redeneren met de buurman en sprak over Rotterdam, of ie er altijd gewoond had. Merijntje troonde op een met papieren bloemen feestelik versierde stoel achter de tafel, keek naar het verbazingwekkende prentje en verlangde er naar om weer in de kerk te zijn, in het lof, zich weer zo dicht bij God te voelen, want met pijnlike verwondering bespeurde hij, hoe hij onmerkbaar en toch al duideliker en meer losraakte uit die zwijmelende verrukking, die hem zo gans en al gelukkig had gemaakt. Erg was het niet: straks zou hij in de kerk dat alles weer terugwinnen, nog dieper er in verzinken, zich er vaster nog in verloren geven.... En dan zo blijven, heel de dag, en morgen weer, en altijd.... En in de kerk, na de middag, herwon hij werkelik alle heerlikheid van de gelukzalige morgen. De stem van het orgel zweefde om hem, de zangen klonken als uit grote verten aan, dat zacht en vreemd op en neer gaande Gregoriaanse gezang, dat hij uit zo veel diensten allemaal van buiten kende en in de van wasgeuren en wierookdampen doorwaaide kerk werd hij weer Gods gelukkig kind, wie niets kon deren en die goed was en gelukkig boven alle begrip en maat. Te gauw overviel hem het einde, ontnuchterend door de gedachte, dat nu de plechtigheid voorbij was. Er kwam een breuk in de schone dag. Het leek hem onbegrijpelik, dat het al voorbij was. Dat nu nog alleen een feestelike avond kwam thuis, met wat van de nieuwe kennissen, met doodgewoon gepraat zoals van middag, met niets van het heilige, dat deze dag zo groot gemaakt had, een gans bizondere, verheven dag onder de dagen.... Onweerstaanbaar droop een vage droefenis in zijn hart en het hielp niet of hij zich al voorhield, dat het onzin was, dat het ogenblik van de communie natuurlik niet duren kon, dat hij nu toch nog even bevoorrecht, zondeloos en gelukkig was....

Als hem nu iets overkwam, als de brug inzakte, als zo'n zwaar sleperspaard onverwacht op hol sloeg en hem doodtrapte, als hij een hartverlamming kreeg, net als grootvader: zo gezond en zo dood.... dan vloog hij als een zalige engel regelrecht de hemel in tot voor Gods troon.... Moest hij dan niet blij zijn?.... Wat viel er te klagen voor wie zodanig uitverkoren was? Begon hij weer ontevreden te worden?.... Hij moest oppassen, want in deze staat van genade ontevreden zijn en wrokkig.... dat was zonde, en geen kleine ook.... En hij wou en zou niet meer zondigen immers?.... En toen kwam de grote verrassing.

Thuis zat de kapelaan op hem te wachten. De goede, kleine kapelaan. Vader en moeder waren er beduusd van en stamelden van verbazing. Maar hij lachte en drukte hen de hand en nam toen allebei Merijntjes handen in de zijne en zei: - Mijn kleine communicant!.... Merijntje.... ik wens je veel geluk met deze plechtige dag.... Ben je nou gelukkig?

Stralend keek de jongen naar hem op.

- Joa, meneer de kappeloan.... veul!....

- Da's goed, jongen.... da's goed....

Hij zuchtte even.

- lk wou je zelf even komen feliciteren, vertelde hij. Jongen, jongen, wat zie je d'r prachtig uit.... En een horloge aan ook al.

- Da's van voaders, bekende Merijntje kleurend.

Gijzen lachte:

- Loomperik! Da' motte nie verklappe!

Merijntje keek hem verwijtend aan: hij zou zeker op deze dag gaan staan liegen!.... Vrouw Gijzen had haar muts afgezet.

- Moar goa toch evekes zitte, meneer de kappeloan! Ge drienk toch zeker een kommeke koffie mee?

- Graag, juffrouw Gijzen.... Maar veel tijd heb ik niet.

Hij ging naast Merijntje bij de tafel zitten.

- Kijk, zei hij, ik heb een klein cadeautje voor je gekocht.

Hij lei een pakje voor hem neer, dat Merijntje haastig open peuterde. Er kwam een roodleren opschrijfboekje uit en een 'zilveren' potloodje, dat je in en uit z'n huisje kon schuiven. Merijntje werd bleek en rood van aandoening en zat maar naar deze schatten te kijken zonder een woord te kunnen uitbrengen.

- Zoude nie es bedaanke, zeg! vroeg vader bestraffend.

De jongen hief het hoofd op en wou iets stamelen, maar de kapelaan hield de hand voor zijn mond, zodat hij niet spreken kon en zei lachend:

- Laat ie maar zwijgen: z'n gezicht is al dank genoeg geweest voor zo'n kleinigheid! Een kleinigheid!.... Dat noemde meneer de kapelaan een kleinigheid! Tevreden genoten ze alle allemaal hun koffie met suiker, en een koekje en een bruidsuiker erbij. Of 'et niet op kon!.... Allemaal ter ere van Merijntje, de communicant.... Toen zei de kapelaan:

- Nou zul je me niet dikwels meer zien, Merijntje....

- Neee, overwoog die met een betrokken gezicht, nou zo dikkels nie meer.... Moar ik goan toch bij gin meins aanders te biechte....

De kapelaan glimlachte droefgeestig.

- Dat zal je toch moeten, Merijntje, want ik ga hier weg.

- Neee! riep de jongen verschrikt, en zijn moeder voegde er bij:

- Da's toch gin woar zeker, meneer de kappeloan?

- Ja ja, 't is heus waar.... ik ben overgeplaatst.... lk ga naar Maastricht. - Zo wijd? vroeg Merijntje bedroefd. Moar woarom nou?

- Tja, glimlachte de kleine geestelike, dat doet er weinig toe, he.... Ik moet gaan en daar moeten we in berusten.

Merijntje hoorde de triestheid in zijn stem en eer hij het wist, had hij het al gevraagd:

- Goade dan nie gere, meneer de kappeloan?

Even trok diens mond strak in een pijnlike trek. Dan brak het licht weer door op zijn wat bleek en mager gezicht en er kwam een diepe gloed in zijn ogen, toen hij antwoordde:

- Ja, ik ga heel graag.... Er is niets wat ik niet heel graag doen zou, want al wat er met ons gebeurt, komt immers van God, niewaar Merijntje? Daar waren we 't toch over eens geworden?

- Van eiges, zei Merijntje vaag en even schoot de gedachte in hem op, waarom God toch eigenlik altijd dingen met je liet gebeuren, die je niet prettig vond. Maar haastig drong hij die gedachte terug en keek naar het glimlachende gezicht van de kleine kapelaan. Als die er zo blijmoedig onder was, moest hij toch zeker zonder morren berusten.

Nu stond de kapelaan op.

- Kom, zei hij, ik moet gaan. Nog veertien dagen, Merijntje, dan ben ik weg. Maar hij zei niets van mekaar nog zien of zo. Allemaal gaf hij ze de hand, streelde Sjoke en kleine Jan over het hoofd, keek nog eens glimlachend naar Merijntje en was verdwenen.

- Doar stik wad' achter, zei Gijzen peinzend, maar moeder viel vinnig in: - In ieder geval 'emme wij oons eige doar niet mee te moeien, is 't wel? Ik goan 't ete kloar moake.

Toen werd er geklopt. Arjaan deed open.

Daar stond David:

- Komplement van vader en moeder en hier is wat voor Merijntje. Voor zijn buik hield hij een mandje met appelen, peren en sinaasappelen. Merijntje zat verstijfd van verbazing. Een geschenk voor zijn communiefeest....

van die jodenmensen?.... Hoe kwamen die daar bij, en.... mocht ie dat aannemen?

Voegde dat?.... Maar vader had al gezegd:

- Komt er maar in, Doavid.... Sakkerjen, wa' mooi appels.... Allee, Merijntje, zoude nie es bedaanke?

David liep op hem toe, gaf hem verlegen een hand en stotterde: - Welgefilisiteerd, Merijntje.... en u ook, meneer en juffrouw.

- Ziede, zei Gijzen tevreden, die kan z'n woordje nog es doen, 'ee? Goat er bij zitte, jongen, een ge lus zeker wel een kommeke koffie een een bruidsuiker? - Astublieft, antwoordde David beleefd en kwam schuchter bij Merijntje zitten, die van louter verwondering nog geen woord gezegd had.

- Ge zij bedaankt, 'or, Doavid, bracht hij er eindelik met moeite uit. David knikte, keek hem es aan en vroeg eerbiedig:

- Heb ie een horlozie?

De verleiding was heel sterk, maar Merijntje slaagde er toch in, te zeggen: - Neee, da's van voaders.... 'k mag 'et vandoag oan 'emme.

Vader lachte weer. Hij zat bij het raam, in z'n overhemdsmouwen, rookte een zwarte sigaar en had zich gezellig een bittertje ingeschonken. Arjaan zat bij hem en rookte ook.

- Wat een emmes boekie heb ie daar! bewonderde David. Ook een kedoo? - Van meneer de kappeloan, geurde de communicant, en voelend, dat hij de goedige buurjongen ook eens een plezier moest doen, voegde hij er achter: Allee, Doavid, doar motte gij nou es wa' moois in teekene....

David liet zich niet lang bidden, greep het potloodje en het boekje en tekende op de eerste bladzijde een huzaar op zijn paard, zo sierlik en fijntjes, dat de hele familie Gijzen er in verbazing op zat te staren en eenparig was in zijn lof:

- 'Oe kan zo'n klein jong da' zo schoon moake!

- O! prees Merijntje, maar 'ij kan zo prachtig teekene! Een z'n voader nog schoonder....

David kreeg een kleur van plezier. Hij beloofde:

- As je 's bij ons bent, zal ik an me vader vragen of ie jouw portret es tekent. - Joa, zei Merijntje vaag, da' zou wel es' oarig zijn.... Maar hij maakte geen afspraak en David, die heimelik hunkerde naar zijn vriendschap, kleurde dieper en aandringen durfde hij ook niet meer.

Moeder kwam binnen om de tafel te dekken.

- Blefde mee ete? vroeg ze David.

Maar die stond verschrikt op.

- Nee, juffrouw, dat mag ik niet van moeder.... Ik mot naar huis.

Hij kreeg het lege mandje, dankbetuigingen voor zijn ouders en een zakje bruidsuikers voor de kinderen. Toen hij de trap afgestommeld was, zei Arjaan, het boekje opnemend:

- Wa' kan da' jodejong nijig teekenen, 'ee?

En toen voelde Merijntje zich op onverklaarbare wijze beledigd door die uitdrukking 'jodejong'. Hij

keek zijn broer zwart aan, maar hij zei niets, voelend dat hij onredelik was. Waar was zijn hoog en heilig geluksgevoel van die morgen? Hoe kwam het, dat al zwaarder een grijze droefenis, een vaag wringende ontevredenheid over hem neerzonk? Was het, omdat de kapelaan verteld had, dat hij ging vertrekken? Nee....

voor die tijd was het al begonnen. En hij mocht niet morren, omdat zo iets gebeurde.... Maar waarom dan?.... Hij vocht er tegen, schold zichzelf uit voor ondankbaar en dom.... bracht zich opnieuw sterk te binnen heel het gewicht van deze dag, de heiligheid, het vrome geluk van nu opgenomen te zijn voor goed onder Gods kinderen.... Maar het bleef in hem wringen als een onverklaarbare, stille pijn, waarvoor oorzaak nog reden was te vinden....

En ze aten nog al zijn lievelingskost: groene en witte bonen met worst. En toen kwam er een luid toegejuichtegriesmeelpudding met prachtig donkerrood bessensap.

Merijntje juichte dapper mee en lachte en stelde zich druk-vrolik aan, maar het schreide erger in hem en dieper stak de vage pijn, die hem woedend maakte op zichzelf, omdat het immers niets dan dwarse dwaasheid was!....

's Avonds kwam er bezoek. Vaders baas, een paar werklui van de fabriek, de bootwerker van beneden met zijn vrolike blonde vrouw. Merijntje kreeg nog meer uitvouwbare communieprentjes, het ene al verrassender dan het andere en van vaders baas kreeg hij een stuk chocolade en een gulden voor zijn spaarpot. Het was allemaal prachtig en hij had eigenlik dol moeten zijn van blijdschap, maar al toonde hij een lachend en dankbaar gezicht, diep in hem wroegde dat onbestemde gevoel van droefenis en onbevredigdheid, en hij begreep het niet en werd daardoor nog korzeliger. En toen de grote mensen onder elkaar zaten te praten en te lachen, te roken en te drinken, speelden de kinderen met de mooie

prentjes en al nam Merijntje ze telkens af, iedere keer haalden zij ze stiekem weer naar zich toe. Tot Annetje en Sjoke hetzelfde prentje wilden bekijken en kibbelend het verwonderlike kunstproduct uit mekaar trokken. Toen kon Merijntje zich niet langer bedwingen. Al zijn opgekropte nervositeit brak los en terwijl hij de twee meisjes woedend door elkaar rammelde, schreeuwde hij, ziedend van drift: - Bleft er dan ok mee je pooten af, verdomme!

Zodra hij het gezegd had, vielen zijn armen slap langs zijn lijf en hij werd krijtwit. Vaders baas, die zeer vroom was, zei ontsteld:

- Nou, dat zijn mooie woorden voor een communicant.... dat moet ik zeggen! De meisjes, bang voor slaag, gilden.

Moeder vloog op.

- Motte gij op je kemuniedag vloeke? Zijde glad zot gewoore?

Bijna had ze hem geslagen, maar ze zag zijn wit-bestorven gezicht, zijn ontstelde ogen en hield zich verschrikt in. En de buurvrouw pakte haar bij de arm en zei vergoelikend:

- Mens, maak je niet kwaad.... De jongen is zenuwachtig van het feest.... Hij meent 'et immers zo kwaad niet, wel, Merijntje?

Merijntje keek haar verwezen aan en antwoordde niet. Hij zag haar nauweliks zitten. Heel de kamer draaide voor zijn befloerste ogen in het rond. Duizelig vroeg hij:

- Ma'k moar noar bed goan, moeder?.... Ik zijn zo deuzig.

Buurvrouw antwoordde dadelik:

- Natuurlik, vent, ga jij maar naar bed, hoor! Je heb een zware dag achter de rug. Toen knikte moeder ook, Merijntje zei dof:

- Welteruste soame, en ging naar de achterkamer. Hij hoorde, hoe de grote mensen dadelik weer begonnen te lachen en te praten, toen de deur achter hem in 't slot gevallen was. Bij een stompje kaars kleedde hij zich haastig uit, vouwde de nieuwe kleren netjes op en kroop onder de deken. Er was een dofheid in zijn hersens. Het feestelike rumoer uit de voorkamer hoorde hij nauweliks. Hij wist maar een ding: de grote, heilige geluksdag was stuk gesprongen, alles was bedorven.... Het blanke geluk was besmeurd, de witte droom lag gebroken en bezoedeld.... Hij had zich laten meeslepen tot drift, nadat hij eerst al zo ondankbaar geweest was om niet blij te zijn.... en nou had hij gevloekt en was opnieuw in staat van zonde vervallen, in ongenade bij God, die hem nog pas, op deze zelfde dag, het grootste geluk geschonken had.... Hij moest dus wel slecht zijn en onwaardig....

En zwak, dat hij zich zo gemakkelik door de duivel tot zonde liet verleiden.... op de dag zelf van zijn eerste heilige communie.... O, het was geen grote vloek, die hij gezegd had.... Misschien zou je het een gewone dagelikse zonde kunnen noemen, maar het was dan toch een zonde en de betovering, de verrukking van die heerlike gemeenschap met God van een zondeloze ziel, was verbroken....

Langzaam leekten warme tranen uit zijn ooghoeken langs zijn slapen naar zijn oor. Toen brak hij in snikken uit, gooide zich om en drukte zijn gezicht in het kussen, beet er in, in wild verdriet, en verwenste zichzelf, eindeloos ontsteld en bedroefd, omdat hij deze dag van heilige vreugde had vernield door een uitbarsting van zijn ondankbaar, zijn door en door slecht karakter, dat wel nooit, nooit verbeteren zou....

En wat moest er dan van dat arme Merijntje terecht komen?

III

Meneer de kapelaan had er, nou ja, niet direkt om gelachen, maar hij had hem toch vrolik gerust gesteld, toen hij hem een week naderhand in de biechtstoel was gaan opzoeken om hem zijn nood te klagen, en zijn hatelike zonde te belijden, omdat hij het niet langer kon uithouden. Meneer de kapelaan had gevonden, dat Merijntje te streng was voor zichzelf en te weinig vertrouwen had in het begrip en de goedheid van Onze Lieve heer, precies als vroeger dat goeie ouwe pastoortje ook wel eens tegen hem gezegd had. Merijntje was er danig door opgelucht, en kon de wereld en zichzelf weer met wat blijmoediger ogen beschouwen.

Dat was tegelijk het afscheid geweest van de kapelaan, die een week nadien vertrokken was, zonder dat Merijntje hem nog had weergezien. Dat gaf wel een akelig gevoel van leegte en het was of Rotterdam weer zijn stug en afstotend gelaat zou gaan vertonen van de eerste paar wanhopige weken, maar hij kwam het gauw te boven. 's Zondagsmiddags namen de buren van beneden hem mee, een heel eind weg, naar buiten de stad en daar gingen ze naar een groot cafe, waar een speeltuin bij was met wippen en schommels en zo waar zelfs een draaimolen. Merijntje was in een wilde verbazing en vreugde over zo veel nieuws en heerliks, en de buren wipten en schommelden met hem alsof ze zelf ook nog kinderen waren en 's avonds kwam Merijntje doodmoe thuis en raakte niet uitgepraat over al het plezier, dat hij gehad had. En toen de zusjes eindelik begonnen te huilen van pure jaloezie, werd er afgesproken, dat ze eens met z'n allen naar die speeltuin zouden gaan. En een paar dagen naderhand maakte hij met Willem van Duin een fantastiese reis in een roeiboot over de Maas en langs de havens: de jolleman was een 'ome' van Willem, die een ongelofelik aantal 'omes' bleek te hebben in alle mogelike beroepen.

En op school waren ze Bijbelse geschiedenis aan 't leren en dat verzoende Merijntje met alle verdrietelikheden. Hij was eerst achter geweest, omdat op zijn vroegere school dat vak niet onderwezen werd, maar hij had een boek gekregen om er uit te leren, wat de anderen allemaal al wisten, en hij had het verslonden in ademloze aandacht en het nog eens en nog eens gelezen. Nu wist hij er meer van dan een van de anderen, maar hij zat toch altijd weer als verstijfd in luister-gretigheid, als de meester vertelde uit die wonderbaarlike geschiedenissen der Bijbelse tijden. Zijn hart klopte wild van dolle vrees voor die grimmige, strenge, wraakgierige god uit het Oude Testament, maar ook kon hij beven van verrukking om de grootse karakters der profeten, die door Gods kracht bezield, het bovenmenselike volbrachten. Twee lievelingsfiguren had hij: Simson, de ontzaglike, met reuzenkrachten begaafde, die zo vreselik moest boeten voor zijn lichtzinnigheid en eindigde in een zo ontzettende wraakdood, en Jozef, de zachte herdersknaap, die door zijn broeders verkocht werd en hen later, toen hij onderkoning van Egypte geworden was, kwaad met goed vergold.... David, de koning met zijn harp, die herder geweest was en Goliath versloeg, bewonderde hij ook zeer, en hij kon wonderlik teder dromen van Rachel en Rebekka, die leken op Esther uit het groentenwinkeltje, maar Simson en Jozef bleven toch zijn uitverkorenen. Het heilige land met zijn opwindende en wonderbaarlike geschiedenis werd een geheel nieuwe wereld voor hem, waar hij niet over uitgedacht en gepraat kwam. Thuis vertelde hij alles na en ze luisterden al even ademloos, tot vader en moeder toe. Teder sprak hij de welluidende namen uit van landstreken, bergen en meren, waarvan de klank hem alleen al wonderschone, zonnige, sprookjesachtige visioenen gaf: de heuvelen van Galilea, het meer van Genezareth, Sion, het dal van de Jordaan, Hebron, Tiberias, Israel, Bethesda.... namen vol kleur en zonneschijn en ge

heimenissen, overstraald van een heilig licht....

En tot zijn nameloze verbazing bleek het hem, dat David uit het groentenwinkeltje al die dingen ook wist en vaak met veel meer bizonderheden dan hij. Zijn verbazing was spoedig voorbij, want eigelik sprak het vanzelf, als je 't goed beschouwde: de Bijbelse geschiedenis was toch de geschiedenis van de Joden, eens het uitverkoren volk Gods, nu door hem verworpen. Maar toch gaf het hem een schok en het wekte zijn wrevel, dat het oude Testament, de Heilige Schrift, ook de Heilige Schrift van de Joden was. En toen hij er zinnend met David over sprak, zeide die met een slim lachje:

- Alles van jullie komt van de Joden.... Jullie Jezus was toch ook een Jood, en de apostelen net zo goed.... Al jullie heilige boeken zijn door Joden geschreven.... Vader zegt, dat het christendom uit de dwalingen van het Jodendom is voortgekomen....

Daar moest Merijntje om lachen. De Joden.... nog al wat lekkers!.... Dan hadden ze Jezus maar niet moeten kruisigen en liever geloven wat hij zei: hij was toch de zoon Gods!.... Vroeger, ja, toen waren de Joden een heilig volk, maar nou waren ze door God verstoten, omdat ze zijn zoon vermoord hadden, nog al wiedes!.... David had een vlamrood hoofd gekregen en van woede gestotterd en toen was ie hard weggelopen, en dagen lang had ie Merijntje op straat zelfs niet aangekeken. Nou, daar gaf Merijntje wat om!.... Zo'n jodenjongen!...

Maar op een Woensdagmiddag, toen Merijntje buiten kwam om te spelen, wachtte David hem opgewonden bij de deur af en zonder enige inleiding zei hij:

- Nou, wat heb ik nou gezegd: is die Willem van Duin een pesjongen ja of nee? Weet je wat ie gedaan heb?

Merijntje keek hem minachtend aan.

- Beginde weer mee je smoesjes? vroeg hij dreigend.

- 't Zijn geen smoesjes! riep David. - De gannef heb jullie koper allenig verkocht!.... Daar staat ie met z'n bek vol chocola en hij laat de anderen ook snoepen. Kijk dan zelf!

Ongelovig draaide Merijntje zich om.

Inderdaad zag hij daar Willem van Duin staan, omringd door vijf of zes vleiende aanbidders, en hij kauwde smakelik op iets lekkers. Zou hij waarachtig?.... Merijntje voelde plotseling zijn hart heftig kloppen. Zou Willem van Duin hem zo gemeen verrajen hebben?....

Langzaam ging hij op het groepje jongens toe. Willem van Duin zag hem aankomen, zei wat tegen zijn bewonderaars. Die lachten, keken om naar Merijntje en gingen wat opzij als om hem door te laten. Toen hij vlak bij was, zei Willem nonchalant:

- Zo boertje....

Merijntje beantwoordde de groet niet. Een trillende woede steeg in hem op. Willem keek naar hem met een spottend gezicht, maar in zijn ogen was een onrustig licht en hij ging dichter tegen de muur staan.

- 'Edde gij 'et koper verkocht? Oons koper? vroeg Merijntje, met dreigende nadruk op dat 'oons'.

Willem aarzelde even. Toen lachte hij treiterig en antwoordde:

- Ja, dat heb ik. En wat zou dat?.... Het die kleine smous je zeker verteld?.... Strak zal ik 'em een rotslag geven.

Maar Merijntje liet zich niet op zijwegen leiden. Straf zei hij:

- Gimme d' elft van wa' ge d'r vor g'ad 'ed.

Ademloos keken de jongens toe, gespannen in de verwachting van een geweldige vechtpartij.

Willem lachte nog steeds, maar het onrustige lichtje in zijn ogen flikkerde heller op.

- Je komt te laat, boertje, spotte hij. - Je kan nog net een stukkie chocola krijge, hier....

En hij hield hem een zweterig stukje van een chocoladereep op de vuile palm van zijn hand voor. Maar Merijntje zag het niet. Hij keek hem aldoor vlak in zijn gezicht. Misschien was zijn verbazing nog groter dan zijn verontwaardiging en zijn woede. Het was net, of ie dit treiterige, gemeen-lachende gezicht nog nooit gezien had.... Was dit het gezicht van zijn kameraadje? Van de jongen, waar ie zo op vertrouwd had, waar ie alles mee had gedeeld, die goed voor 'em geweest was en van wie hij veel gehouen had? Hoe kon zo iets?.... Wat was er gebeurd?.... Wat had ie gedaan, dat Willem hem zo moest bestelen en vernederen?

Want het ergst wrokte het in Merijntje, omdat hij zich vernederd voelde, gehoond tegenover de andere jongens in de straat.... De centen?.... Wat konden hem die centen schelen?.... Maar dat jekameraadje zo iets lapte! Had ie 'em dus al die tijd gewoon voor de gek gehouen? Wie weet met de andere jongens in de straat achter z'n rug om dat sullig-domme boertje lopen ginnegappen?

Verwonderd,omdathij bleefzwijgen,keken de jongens hem aan.Willembegreep evenmin iets van die afwezige donkere ogen, die maar strak naar zijn gezicht staarden. Onwillekeurig wendde hij zijn blik terzijde. Dan zei hij:

- Mot je 't nie hebbe?.... Ook goed: vreet ik 'et zelf op.

En hij stak grijnzend het mopje chocola in zijn grote mond.

Toen zei Merijntje strak:

- Dief!

Willem grijnsde breder en antwoordde ruw:

- Je ouwe moer is een dief, boerelul!

De jongens rondom gil-lachten.

Toen sprong alles in Merijntje tot woede op. Als een losgeschoten veer vloog hij op zijn gewezen vriendje toe, sloeg hem met beide vuisten midden in zijn gezicht, schreeuwend van razernij. Hij klampte zich aan hem vast, schopte hem tegen z'n benen en toen Willem gilde van pijn, lachte hij en sleurde hem, woest sjorrend naar de grond. De jongens sprongen juichend rond de worstelende kemphanen, moedigden hen aan en ze waren allemaal op de hand van Willem, die pas zo royaal getrakteerd had en nog wel wat meer zou afschuiven. Maar Merijntje leek bezeten. Zijn zenuw-woede verdubbelde zijn kracht, en Willem, die hem anders ver de baas was, werd afgeranseld, tot ie begon te schreeuwen van angst voor de woesteling, die in dolle moordwoede op hem lossloeg en trapte, zwijgend, met de tanden op elkaar gebeten en door razernij vertroebelde ogen. En toen Willem op een ogenblik onder zijn stompende vuisten wegdraaide en overeind sprong om zich op zijn beurt op z'n tegenstander te werpen, was Merijntje hem nog te vlug af en wierp hem met een hevige schop tegen zijn buik achteruit, waar hij bleek en bevend, ineengekrompen van pijn en benauwdheid, de handen tegen de maag gedrukt, hulpeloos staan bleef, zonder kracht tot verweer, verslagen....

En in eens hield Merijntje op. Zijn woede zakte weg. Een vreemd gevoel van schaamte verslapte zijn spieren. Hij veegde met zijn mouw het zweet van zijn voorhoofd, raapte zijn pet op en stapte weg, zonder iets te zeggen, zonder iemand aan te kijken. De jongens gingen zwijgend een beetje op zij, in heimelik ontzag voor het potige boertje, dat Willem op z'n ziel gespeeld had, Willem van Duin maar liefst, de vechtersbaas, waar ze allemaal voor beefden ...

Maar Merijntje voelde geen triomf of bevrediging. De vreemdsoortige schaamte bleef hem kwellen en een diep verdriet begon zachtjes in hem te schreien.... Willem van Duin was een vreemde voor hem geworden.... Nu eerst, en plotseling, besefte hij, wat die ruwe straatjongen voor hem geweest was, hoezeer hij zich aan hem gehecht had met heel zijn vertrouwende aard, zijn aanhankelik zieltje, dat zich altijd weer naar nieuwe vriendschap wendde. Hij wist niets van zijn eigen aard en karakter, geen van zijn diepere behoeften was hem nog bewust, maar in de teleurstelling openbaarde zich pijnlik de naieve volledigheid van zijn overgave aan het kameraadje en hij was diep onthutst over zijn plotselinge alleenheid en beschaamd om het gemene bedrog dat een ander tegenover zijn goed vertrouwen had gepleegd. Verbijsterd liep hij de straat in, al maar zich afvragend, hoe dat nou kon, dat je een kameraad zo maar doodgewoon bedroog en bestal en hem dan nog bespotte en uitgrinnikte, als hij je verantwoording vroeg. Woede kroop weer in hem omhoog, maar zijn schaamtevol verdriet overheerste alles en tranen drongen naar zijn ogen.... Hij had zich voor de gek laten houen door die schobbert van een Willem, had trouw alle stukjes koper, die hij vond of bemachtigen kon, aan hem afgedragen, had hem bewonderd om zijn vlotte slimheid, hem verdedigd tegen wie beweerden, dat hij een schoelje was, had hem vertrouwd, had van 'em gehouen.... En gedacht, dat Willem voor hem een even trouw en toegewijd kameraadje was.... En nou was dat ineens allemaal kapot.... Nou zou ie nooit meer iemand vertrouwen en vast nooit meer met iemand kameraadje zijn, niet meer zo als met dat valse serpent van een Willem van Duin, die beroerling, die sallemanderkop, die dief!....

- Merijntje!

Een hijgende stem had hem geroepen. Wantrouwig keek hij om. 't Was David.

- Nou? Wat he 'k gezegd? Het ie je begapt of niet soms?

Merijntje was blijven staan en keek de jodenjongen dreigend aan. Hij kon wel iemand gebruiken, waar ie z'n verdriet en z'n woede op koelen kon.

- 'Ouw je smoel, vuile verroajer! viel hij wild uit, met een barse zwaai van z'n hand de brandende tranen uit z'n ogen wissend.

Onthutst keek David hem aan, onheil speurend in dat rode, kwade gezicht van het vechtlustige boerenjochie, dat die verschrikkelike Willen van Duin nog pas overwonnen had. Aarzelend week David achteruit, wist niet goed wat ie zeggen moest, om 'et weer goed te maken

- Verrajer? stamelde hij. 't Was toch waar?.... En 't was toch vuil van die knul om jouw koper te verpatsen zonder dat je 't wist?....

- Een wa' nuk jouw da? brieste Merijntje. Bemoei j'w eige mee j'w eige bemoeisels.... jood!

Dat had ie nog nooit tegen David gezegd.

De jodenjongen verbleekte en keek het woedende Merijntje verbaasd aan. Nu sloeg de teleurstelling hem.... jood!.... Het eeuwige scheldwoord, het woord, dat als een schandvlek op je gedrukt werd.... Waarom toch?

Merijntje zag zijn schrik en z'n droefheid. Hij had hem liever kwaad gezien. Hij zou dol graag gehad hebben, dat David was opgestoven en terug gescholden had, hem aangevlogen was. Maar alleen die ontsteltenis, die bedroefde verbazing in de matte ogen achter de brilleglazen. Driftiger in het nijpende gevoel van zijn ongelijk, schreeuwde hij uitdagend:

- Nou!.... Zeg nou es wa' vrom!.... Schel me nou ok es uit!

Maar David week verder terug, schudde het hoofd, slikte en zei stil:

- Wat geeft dat nou?.... 'k Had 'et toch goed gemeend....

Merijntje lachte grimmig.

- Ge wou zeker een wit voetjen 'oalen, 'ee klapspoan? hoonde hij. Verrek moar, 'or....'k wil niks mee je te stellen 'emme. 'k Vertrouw gin meins meer!

Hij liep langs David heen met zijn neus in de wind, keek nog even in het ontdane gezicht van de afgeblafte jongen, verhardde zich tegen de opkomende drang om het goed te maken met een schertsend woord, de bijna onweerstaanbare behoefte om dat bedroefde gezicht weer te zien lachen, en stoof toen in een ren naar huis, waar ie in een hoekje bij het raam ging zitten mokken, de zusjes afsnauwde en zo onverdragelik was, dat z'n moeder hem eindelik in woedende driftuitbarsting rond z'n oren kletste en hem de alkoof in gooide voor de rest van de middag. En daar wrokte Merijntje somber tegen z'n moeder, tegen de gemeenheid van de kameraadjes, tegen de hele wereld en het zure leven, dat ie had, en het diepst tegen zichzelf, omdat ie die arme David zo ruw behandeld had.... want David was toch een goeie jongen en hij had 'et goed gemeend, al was ie dan ook, jammer genoeg, een jood.... Naar een ding was ie eigenlik benieuwd: zou 'et zonde zijn, als je een jood verdriet deed of 'em afranselde?.... Allicht niet, want Onze Lieve Heer had zelf de joden uit hun land gejaagd en was vreselik kwaad op ze en bezorgde ze overal verdriet en ongeluk.... Maar - waren de joden dan je naasten niet?.... Je moest je naasten liefhebben gelijk je zelf, stond er, en er stond niet bij, dat je de joden mocht pesten en haten.... Als de joden de vijanden van de Christenen waren.... dan moest je ze zekerliefhebben, want dat was juist zo verheven in het christendom, zei de meester op school, en dat onderscheidde onze godsdienst van alle andere en stelde hem er boven: dat je je vijanden moest lief hebben.... 't Was moeilik om er uit wijs te worden, maar zeker was het, dat z'n geweten knaagde, omdat ie tegenover de hulpeloosheid van die zwakke David zo rauw was uitgevallen.... Dat had ie vast niet mogen doen.... Maar.... je kon tegenover zo'n jodenjongen, die niks waard was, die je met ene hand aan kon, toch ook geen zoete broodjes gaan bakken?..... 't Was aan alle kanten verdommesmoeilik, hoe je 't ook bekeek, en hij leek wel voorbestemd om altijd in de beroerdigheid te zitten....

IV

Merijntje had het plotseling wel eenzaam in de straat. Willem van Duin wou hij niet meer kennen, en als hij hem tegen kwam, keerde hij driftig zijn hoofd om voor de sarrende grijns van de verrajer, die hem bestolen had. En iedere keer kroop weer dat gevoel van vernedering in hem op. Hij kon het zichzelf niet vergeven, dat hij zo'n gemene lummel vertrouwd had. En een knagend verdriet bleef er eveneens. Want je kon praten wat je wou: hij had toch een kameraad verloren, waar ie veel van gehouen had. De andere jongens vermeden Merijntje. Zeker werden ze door Willem opgestookt, en durfden ze niet met hem te spelen uit vrees voor ruzie met die geweldenaar.... Nou.... dat kon hem nog al wat schelen! Ze mochten voor zijn part allemaal naar de maan lopen.... hij had vast geen mens noodig.... Hij bleef maar veel binnen, speelde met kleine Jan, las zijn Bijbelse geschiedenis nog eens door. En dacht aan David, die hem al een keer of wat zonder groeten voorbij gelopen was, schichtig op zij naar hem kijkend, alsof ie vreesde, dat het gewelddadige boertje hem zou aanvallen. Merijntje voelde zich daardoor gehinderd. O, hij had zelf telkens weer alle vertrouwelikheid met die jodenjongen afgewezen, hij had hem nu zelfs openlik zijn afkeer, zijn vijandschap getoond, hem uitgescholden voor 'jood', hem afgesnauwd.... Hij wou niks met 'em te maken hebben immers.... Maar toch hinderde het hem, dat de vriendelike jongen hem zo schuw voorbijliep en zich geweld aandeed om hem ook vijandschap te tonen. Want David was een goeie jongen. Een jood, maar een goeie jongen, vast en zeker beter dan Willem van Duin en de andere jongens uit de buurt, wilde bengels, altijd met straatschenderij bezig, brutaal tegen grote mensen, en vloekbeesten.... dat was eenvoudig gruwelik.... David was zo niet. En stille, rustige jongen, een beetje te bang alleen, en dat prikkelde je zo gek om tegen hem uit te vallen.... Maar David bleef nooit lang kwaad, en hij was lang zo ruw en brutaal niet als die anderen. 't Was eigenlik erg spijtig, dat David een jodenjongen was. Maar zo ging het altijd.... Daar zat je nou midden tussen een heele bende rauwe en gemene bengels, en d'r was eigenlik maar een echte goeie jongen bij, en die wou erg graag kameraadje met je zijn.... en natuurlik was die ene nou net een jodenjongen, waar je geen kameraad mee kon zijn. Dat kon eenvoudig niet!.... Stel je voor: een jodenjongen!....

Een paar dagen later, toen Merijntje voor zijn moeder een boodschap in de buurt moest doen, zag hij plotseling David, die schreeuwend en tierend met drie jongens aan 't vechten was. Hij zag vuurrood en zat van onder tot boven vol stof en vuil, maar hij deed geen poging om weg te lopen en je kon helemaal niet aan hem zien, dat ie bang was. Hij verweerde zich geweldig, schopte en stompte en krabde en toen Merijntje er op af stoof, hoorde hij hem schreeuwen:

- En toch liegen jullie 'et, vuilikel.... Smeerlappe!....

De drie kwelgeesten sjorden aan hem, schreeuwden terug:

- 't Is welles! We hebben 't zellef gezien!.... Gisteravond.... in 't portiekie van Pieters!....

Weer schreeuwde David iets terug en Merijntje hoorde zijn eigen naam. Nu liep hij nog harder en juist toen hij bij de vech

tenden kwam, ging David onder luid gejuich van zijn aanvallers weer tegen de grond. Maar nu sprong Merijntje er tussen, stompte twee der vijanden opzij en schopte de derde vinnig onder zijn broek. Hij trok David haastig overeind en schreeuwend van woede viel die dadelik een der tegenstanders weer aan, terwijl Merijntje een andere beetpakte. De drie jongens waren overrompeld door de plotselinge tussenkomst van het gevreesde boertje en de onbegrijpelike, plots losgebroken dapperheid van David. Zodra zij kans kregen, namen zij de vlucht en bleven op een afstandje staan dreigen en schelden.

- Lelike boerekaffer! Karhengst!.... Vuile jood!

- Schelle doe' gin zeer! hoonde Merijntje terug. Komd 'es 'ier a'ge durreft, kakkebroeke!

David stondnaasthem te stampvoetenen sniktevan zenuwachtigheiden woede. Merijntje keerde zich naar hem toe:

- Wa' doet er toch op? vroeg hij. Waarom bende mee-t-er oan 't vechte geroakt?

- Ze zeie.... ze zeie, stotterde David met van drift overslaande stem, ze zeie vuiligheid van jou en Esther....

Merijntje begreep hem niet dadelik. Met grote ogen keek hij hem aan.

- Vullig'ed?.... Van mijn een....

Dan schoot plots het begrip van wat er verteld moest zijn onder die kleine vuilbekken door zijn hoofd en gloeiend liep het bloed naar zijn wangen. O, hij kende de smerige verhaaltjes, die ze mekaar met verhitte koppen en glinsterende oogjes toesmonselden.... Hij was er dikwels genoeg van geschrokken, had gebeefd van afschuw en er ook wel opgeslagen, als ze treiterend tegen zijn verzet in al gemener en openliker viezigheden uitbraakten.... En nu hadden ze verteld.... In wilde opvlamming van drift schopte hij zijn klompen uit en rende kousvoetlings op de scheldende vijanden af. Maar

die sloegen op de vlucht en verdwenen om de hoek van de kade, eer hij ze halverwege had ingehaald. Bleek en terneergeslagen, sidderend van woede en schaamte, kwam hij bij David terug. Die stond zich af te slaan, telkens nog nasnikkend.

- 'Edde gij doarom gevochte? vroeg Merijntje.

- Neturelik, antwoordde David, 't zijn toch zeker allemaal gore leuges!

- Van eiges, stemde Merijntje toe. A'k ze gadvergemen in m'n viengers krijg, staamp ik ze fijn!

David keek hem even aan.

- Waarom ben je me komen helpen? vroeg hij.

- Nou, antwoordde Merijntje nonchalant, da's nog al glad: drie tegen een, da's gin waark.

- Ik ben toch maar een jood? schamperde de ander. Dat heb je me zelf gescholden.

Het gaf Merijntje een schok van pijn en schaamte. Onwillig, vergoelikend zei hij:

- Oach, jonge.... da' was ommes zo nie gemeend.... Toen was ik deur 't kwoajen 'ene.... een ik zee zo moar wa'.... Zijde nou zot!....

Er kwam een blij licht in Davids ogen. Een grote opluchting klonk in zijn stem:

- Heus?.... He jij heus nie de pest an me, omda' wij joden benne?

Onmerkbaar aarzelde Merijntje even, eer hij edelmoedig antwoordde:

- Bel neent, jonge.... Wa' kan mijn da' nou verschille?....

David lachte blij op.

- Wille we dan vrindjes zijn? vroeg hij spontaan.

En Merijntje had niet de moed, hem weer terug te stoten. Hij was bang voor het hulpeloos, droevige gezicht, dat ie dan in eens voor zich zien zou, en daarom zei hij royaal:

- Grust, 'or.... Woarom nie?....

Het klonk wat mat tegenover de geestdrift van David, maar die merkte dat niet in de vreugde van

zijn eindelike verovering. Hij had wel kunnen dansen, zo hel schoot de blijdschap in hem op. Van het begin af had hij Merijntje gezocht, en net nou hij dacht, dat voor goed alle kans verkeken was, kwam het in eens goed. Hij zou niet hebben kunnen verklaren, waarom hij juist op Merijntje zo hardnekkig gesteld was. Misschien in 't begin alleen, omdat ze allebei door de buurtjongens als vreemden en vijanden werden bespot.... Maar Merijntje was verrassend gauw ingeburgerd, en al bleef 'Boertje' zijn bijnaam, hij was opgenomen in de kring, en alleen wanneer er ruzie was, werd er nog gesmaald op zijn 'jas, broek en vest'.... En hij was veel rauwer tegen David geweest dan in het begin.... Toch had de eenzame jodenjongen aldoor een stille genegenheid voor Merijntje bewaard en hem verdedigd tegen Esther, zijn trotse zusje, die Merijntje minstens zo misselik vond als de andere jongens en meisjes uit de buurt en nog belachelik ook met zijn harkerige kleren en zijn onbeholpen manieren, zijn gekke boerentaal en zijn vriendschap voor die schooier, Willem van Duin, waar ie zo helemaal niet bij paste en waar ie zich kinderachtig door op sleeptouw liet nemen.... Maar David had woedend volgehouden, dat Merijntje een goeie jongen was, heel anders dan die anderen. Telkens als hij met hem gepraat had, was hij weer bij Esther gekomen en had haar verteld over Merijntjes belangstelling in de joodse geschiedenis, en Esther had de schouders opgehaald: hij met z'n eeuwige Merijntje!.... Maar dat Merijntje hem voor 'jood' gescholden had op zo harde, grievende toon, dat had ie haar niet durven vertellen.... En maar goed ook, dat ie 'et niet gedaan had!.... Esther zou getriomfeerd hebben en hem uitgeraasd als hij nu toch weer met hem als vriendje aankwam.... Want Esther vergaf niet zo gemakkelik als hij.... helemaal niet! Die was zo trots, dat David zich soms half dood schaam

de voor z'n eigen bangelike sulligheid, die ie maar niet kon overwinnen....

- 'k Mot eventjes om den 'oek een bodschap doen, vertelde Merijntje aarzelend.

- 'k Ga mee, zei David dadelik en hij stapte trots en blij naast Merijntje. Hij had wel kunnen juichen, omdat nou alles in orde was, omdat hij echt, gewoon een vriendje had en dat vriendje was Merijntje.... As 'et nou maar duren wou! schoot het schichtig door zijn gedachten, maar hij drong dat schrikbeeld dadelik terug, wou zijn mooie ogenblik niet bederven.... En Merijntje voelde zich heimelik een beetje gegeneerd en ongerust....Het was heel anders dan vroeger, als David ook wel eens met hem meegelopen had.... Toen waren ze ieder aan een kant van de streep geweest, ondanks de ogenblikken van toenadering, Merijntje met de andere jongens, de christenen, David, alleen, aan de andere kant van de lijn: de jood. Nou had ie zich bereid verklaard Davids kameraadje te zijn en dat betekende voor Merijntjes trouwe hart heel veel.... David over de streep halen, geheel naar hun kant.... nee, dat zou niet lukken, en nou, na z'n ruzie met Willem van Duin zeker niet meer.... Wat dan?.... Merijntje, met David, aan de andere kant?.... Merijntje.... bij de joden?.... Zijn gezicht betrok.... Hij had zich wat moois aangehaald!....

- As je je booschap gedaan het, ga je dan met me mee naar huis?.... Za 'k je-n-es wat late zien, stelde David voor.

Daar had je 't al!.... Natuurlik: as je kameraadje met iemand was, kwam je bij hem over de vloer. Hij moest er zich maar uit zien te draaien!....

- 'k Weet nie.... 'k gloof a'k nog schoene mot poetse, ontweek hij, beducht.

- Help ik je wel eve mee, bood David gul aan.

- Wa' edde te zien? vroeg Merijntje om tijd te winnen.

- Een reuzeboek over Bijbelse geschiedenis, vertelde David geestdriftig. - 't Is eigelik van me grootvader, maar me vader heb 'et voor een poos te leen.... As ik 'et vraag, magge we d'r best in kijken. D'r staan een hoop platen in.

- Verdikke! zei Merijntje belust. - Da, zou ik gere zien!

- Nou, la' we dan opschieten, drong David aan.

Toen draafden ze naast elkaar naar het winkeltje en weer terug. Merijntje sprong de trap op, lei z'n boodschap op tafel, riep, dat ie nog wat in de straat ging spelen en holde weer naar beneden.

Davids moeder was alleen in het winkeltje aan 't opruimen. Klanten waren er niet.

- Wat zie je d'r uit? riep ze, toen ze Davids bloedende wang en de buil op z'n voorhoofd zag. - Hebbe de jongens je weer geslage?

Merijntje werd in eens bloedrood: hij dacht aan de mogelikheid, dat David zou gaan vertellen, waarom hij met de jongens gevochten had!.... Dan zou hij zeker door de grond zinken van schaamte!.... Maar David liet de oorzaak van de vechtpartij wijselik in het midden, en riep:

- Merijntje heb me geholpe! Same hebbe we d'r drie op d'r kop gegeven en weggejaagd!.... Merijntje is me vriendje geworde, niet, Merijntje?

Merijntje knikte, zonder veel geestdrift, meer met een lome berusting in het onvermijdelike.

- Moeder, magge we same kijken in de Joodse geschiedenis? He, toe, moeder, Merijntje wou 'et zo bar graag zien!

Even aarzelde de vrouw, maar toen glimlachte ze tegen het smekende gezicht van David en stemde toe:

- Vooruit dan maar.... En voorzichtig zijn, he, want je weet hoe je vader d'r op is!

David trok het verlegen aarzelende Merijntje aan zijn hand de kamer achter het winkeltje in. En daar zakten onmiddellik alle aarzeling en verlegenheid uit Merijntje weg. Dadelik wist hij, dat deze spaarzaam verlichte kamer hem beviel. Zo gezellig had hij nog nooit een kamer gevonden. Het stond er geweldig vol meubelen en alles blonk van helderheid, maar tegelijk leek alles er warm en vertrouwd, genoegelik en rustig. In de achterwand was een raam, dat uitkwam op een kokerachtig nauw binnenplaatsje en het Iiet maar een schemerig daglicht binnen aarzelen, maar dat verhoogde de gezelligheid van dat knusse woonvertrek, waar de donker trijpen stoelen, de ronde, blank gewreven mahoniehouten tafel, de kanapee in de hoek, de twee buikige kastjes tegen de wanden, het van koolvuur glanzende haardkacheltje de indruk maakten, alsof zij voor de gezelligheid alleen zo dicht bij elkaar gekropen waren en de vloer met het donkere karpet ging bijna geheel schuil in fluwelen schemering. Op de schoorsteen stonden vreemde koperen kandelaars, zoals Merijntje nooit gezien had en tegen het donkerrode behangsel hingen gekleurde platen in lijsten, Bijbelse taferelen, reproducties van de schilderijen der grote oude meesters, waarvan Merijntje voorlopig de namen nog niet kende. In een hoek bij het raam hing een zacht kwieterende kanarie en op een tafeltje tegen het raam aan stond een klein aquarium met doorschijnend groene waterplanten en sierlik bewegende vissen, waar Merijntje dadelik op afstevende, verbaasd en bewonderend.

- Jee! Levende visse!.... Een poalingske.... een een sallemaandertje!.... Wa' schoon toch!....

David, in trots genieten van zijn verrukking, verklaarde:

- Da's m'n aquarium.... Dat hou ik same met vader in orde.... Fijn ding, he?

- Prachtig! zuchtte Merijntje. - A'ge d'r lang noar kekt, is 't net of a'ge mee zo deur 't woater zwiert.... net of a'ge droomt.... Da's zeker wel kustelik, ee, Doavid? - Kustelik? weer vroeg David, niet begrijpend. - Wat is dat?

- Nou.... duur dan!

- O, duur!.... Welnee? Me vader heb 'et zelf gemaakt, jo.... Als wij vriendjes blijven, zal ik an me vader vragen of ie d'r voor jou ook een maakt, goed?

Ongelovig keek Merijntje hem aan.

- Ge leuge zeker? vroeg hij aarzelend.

- Nee, gerust niet, verklaarde David. - Dat doet me vader vast, as ik 'et an 'em vraag.

Het leek Merijntje onaannemelik, maar hij zei niets meer. Als betoverd bleef hij naar het kleine, doorzichtige waterpaleis kijken, waar een vinnige stekelbaars nijdig achter een gevlekte goudvis aanzat. Het aaltje woelde zich plotseling in het bodemzand en je zag niets meer dan het puntje van z'n staart en een slim kopje met regelmatig ademende kieuwen en zachtwaaierende borstvinnen.

- Ziede da'? lachte Merijntje, vermaakt en verwonderd. - Die spul krupke weg!.... Wa 'n smiekerd!

- Leuk, he? lachte David mee, blij om Merijntjes geestdrift. - O, jo, je kan d'r wel altijd naar kijke.... D'r is altijd wat aardigs te zien!....

Toen liep hij naar een van de kastjes, trok een la open en haalde er met veel moeite een zware foliant in perkamenten band uit, die hij naar de tafel torste, waar hij hem met een smak neerlei. Verbaasd kwam Merijntje naderbij, het aquarium vergetend.

- Het boek! zei David triomfantelik.

Een boek.... Zo'n kanjer van een boek had Merijntje nog nooit gezien!.... - Gods dromen, speelde het even door zijn hoofd.... En dit waren wel heel zeker Gods dromen, want het waren bijbelse geschiedenissen immers.... Of nee.... dat kon je niet Gods dromennoemen, want dat waren echte dingen van God zelf.... Geschiedenissen, waarin God zelf voor

kwam en die allemaal zo gebeurd waren, omdat hij het zo had gewild....

Stil ging hij naast David aan de tafel zitten, zo, dat het schemerige licht van het raam vol op het boek viel. David sloeg het open en samen spelden ze de titel:

'FlaviiJosephihooghberoemdeJoodscheHistorienendeboecken,nochEgesippus van de Ellendighe verstoringe der Stadt Jerusalem. Van nieus met schone figuren verciert ende met nootwendighe anteikeningen ende skmarien verrijckt. T'Amsterdam bij Hendrick Laurenszoon, Boeckvercooper op 't Water, in 't Schrijfboeck ao. 1611.'

Er stonden prachtige prenten omheen, vreemde figuren in lange kleren met tulbanden op en eerbiedwaardige baarden. De ene z'n hoofd, daar gingen lichtstralen van uit; hij had een staf in de hand en in de arm 'de twee stenen tafelen'.... Dat was Mozes natuurlik.... En een ander tokkelde op een harp: koning David.... die had trouwens een kroontje boven op zijn tulband....

Vol eerbiedige verbazing zei Merijntje:

- Zestien 'oonderd een ellef.... Zouw da' boek bekaant drie 'oonderd joar oud zijn?....

- Neturelik! riep David. Dat zie je toch zo an de taal!

- Joa.... 't stoa vol foute, gaf Merijntje toe. In die tijd wiese ze zeker van toal nog nie veul af.

David was daar ook bang voor....

Toen keken ze verder. Het was een wonderboek! Overal stonden vreemdsoortige prenten met gebeurtenissen uit de Bijbelse wereld. Zonderling waren de dieren uit die tijd, heel anders dan nu. Maar je herkende ze nog best, al hadden de leeuwen izegrimmige mensengezichten en de kamelen erg lange halzen.... En wat zagen de verhalen zelf er geheimzinnig uit, gedrukt in die vreemde, Gothiese letters, waar je eerst niet uit wijs kon worden.... Maar ze

hielpen mekaar, zochten naar de betekenis van die wonderlike karakters, spelden de woorden en kwamen onder de bekoring van die statige zinnen, die ze maar half begrepen, waardoor alles nog een nieuwe, mysterieuze glans kreeg. Ze zochten de geschiedenis van Simson op, maar ze hadden nog geen bladzij ontcijferd, toen de letters voor hun ogen tot een zwarte vlek begonnen dooreen te lopen. Verwonderd bemerkten ze, dat de avond viel. Nou al? En ze zaten amper.... Hun vermoeide ogen schitterden van geestdrift. Het was moeilik, maar het was prachtig. Ze voelden zich als de romantiese geleerden, waar ze wel van gehoord of gelezen hadden, en die altijd zo over zware folianten gebogen zaten en geheimzinnige lettertekens ontcijferden, diepzinnig en vervaarlik.... Ze zuchtten van voldaanheid. Toen ging de deur open en Esther kwam binnen. In de zware schemering zag Merijntje enkel de witte vlek van haar boezelaar en daarboven, vaag, de blankheid van haar gezicht met de donkerten der oogholten. Hij kon de uitdrukking van haar gezicht niet onderscheiden. Hij voelde, hoe hij kleurde. Esther.... En de smeerlappen uit de straat hadden lopen rond vertellen, dat hij met dit meisje.... Zou ze het weten?.... Merijntje bestierf het haast van schaamte. Het liefst zou hij opgesprongen zijn en hard weggehold. Maar dat ging natuurlik niet.... Stijf bleef hij bij de tafel zitten, de handen geklemd om de randen van zijn stoelzitting.

David was opgesprongen.

- Dag, Essie.... Merijntje is bij me!.... We benne vriendjes geworre!

- Zo, antwoordde Esther koeltjes en dieper zonk Merijntje weg in zijn schaamte.

- Hij heb voor me gevochte! vertelde David ijverig.

Doodsangst joeg in Merijntje op: zo meteen ging ie ook nog vertellen, waarom ze gevochten hadden!.... Maar ook nu was zijn angst overbodig:

David vertelde verder niets. Esther kwam bij de tafel. Wat toeschieteliker vroeg ze:

- Hebben jullie in de Joodse geschiedenissen zitten lezen?

- Een beetje, antwoordde David. In de geschiedenis van Simson. Daar houdt Merijntje zo veel van.

- Moar 't is veul moeielik om in da' boek te leze: 't zijn zuk' oarige letters, zei Merijntje, nog altijd in de ban van zijn verlegenheid.

- O, dat went best, vond Esther. Vader kan 'et net zo goed lezen as wij gewone letters.

Toen kwam de moeder binnen.

- He, moeder, steek de lamp op? bedelde David. We zaten net zo lekker te lezen.

- Ik wil de lamp wel opsteken, maar dan mag je niet meer lezen: je ogen zijn al slecht genoeg.

- Maar nog wel platen kijken!

- Goed, maar niet langer dan een half uurtje!....

Toen Merijntje een uurtje later thuis over zijn eigen Bijbelse-geschiedenis-boek gebogen zat, vloeiden de regels voor zijn starende ogen tot zwartige strepen dooreen. Een wonderlike ontevredenheid wroegde in zijn borst. Alles hier in huis leek hem kaal, koud en vreugdeloos. Hij vocht tegen dat onbehoorlike gevoel, want hij begreep heel goed, dat het ondankbaar en zondig was.... Hij kon de omgeving van die Joodse mensen toch niet voortrekken boven zijn eigen thuis.... Maar aldoor hoorde hij de vriendelike stem van dat kleine zwarte vrouwtje en de toon, waarop ze tegen de kinderen sprak.... Telkens weer zag hij die korte, brede vader met z'n zwarte kroesbaard.... hoe ie thuiskwam, z'n vrouw en Esther en toen ook David een zoen gaf.... Merijntje had z'n hoofd afgewend en gebloosd.... Hij was verlegen geworden en had het ontzettend flauw gevonden.... En toch kon hij een gevoel van heimelike jaloersheid niet geheel onderdrukken....

En alles was daar zo warm en gezellig en kleurig.... Overal stond wat aardigs.... Het aquarium, het vogelkooitje, de vreemde kandelaars op de schoorsteen....

En Esther....

Wat een wonderlik mooi meisje was dat.... Hij zag nog het gele lamplicht in haar dik, kroezig zwart haar.... En dat bruine gezichtje boven de fel-witte boezelaar, de donkere ogen, waarmee ze hem al vriendeliker had aangekeken.... Als ze eens wist, wat een vuile dingen de jongens van haar en hem vertelden, dan keek ze hem vast nooit meer aan.... David was een goeierd.... Jammer, dat ie een jodenjongen was.... Maar Davids vurige aanhankelikheid hinderde Merijntje een beetje, drukte hem, maakte hem verlegen.... Esther was anders, o, heel anders!.... Die zou nooit zo laten merken, dat ze je als kameraadje wou hebben. En haar vriendelikheid had hem wonderlik verwarmd. Ze had zo aardig gelachen, toen hij wegging en tegen hem geknikt.... Als ze van Esther nog es wat zeien, waar hij bij was, zou hij nog wel anders d'r op slaan dan voor David van middag.... Maar.... Esther was ook een Jodenmeisje.... Hoe jammer, dat de wereld zo veranderd was!.... Van Rachel en Ruth en Judith uit de Bijbelse geschiedenis, daar mocht je gerust van houen, die moest je vereren.... en dat waren toch ook Jodenmeisjes geweest.... En.... en.... het gaf hem een schok van ontsteltenis, maar het was toch waar: Maria, de heilige Maagd, de Moeder Gods.... dat was ook eerst een Jodenmeisje.... Ons Lievrouwke zelf.... Maar dat hielp allemaal niks natuurlik! Nu waren de Joden slecht volk, uitgeworpen en vervloekt, vijanden van Onze Lieve Heer en de Christenen.... En hij begreep nog niet, waar hij de krankzinnige roekeloosheid vandaan haalde om met Joden om te gaan, bij Joden over de vloer te komen!.... Maar als Esther een gewoon meisje geweest was....

dan zou hij gerust de spot van de jongens getrotseerd hebben en hen laten schelden over 'z'n meissie' en zo en toch met haar hebben gespeeld, net zo vrij of ze gewoon een jongen was.... Maar nou kon dat niet. Ze was een Jodenmeisje en al was ze nog zo mooi en nog zo vriendelik en nog zo aardig.... hij moest zien, dat ie zich weer uit die netelige vriendschap los werkte.... Het was te gevaarlik.... Al maakten ze je dan niet dood om je bloed in hun Paasbrood te mengen.... je ziel zou er bij verloren gaan en dat was heel wat erger.... Hij zuchtte diep en droevig.... 't Was zo jammer....

Maar toen Merijntje in z'n bed lag en in het donker voor zich uit staarde, zag hij telkens weer dat lachende gezicht van het aardige Jodinnetje, dat zo vriendelik tegen hem knikte. En toen hij zich er op betrapte, dat hij ook glimlachte en terug knikte, sloeg hij gauw een kruis, deed zijn ogen dicht en begon vurig te bidden. Maar het lachende gezichtje kwam telkens terug en zijn hart klopte luid van al dieper angst en ontsteltenis.... Joosje Pek was weer aardig met hem bezig!....

Derde hoofdstuk.

I.

DE maanden gingen voorbij en het leven leek de verbaasde Gijzens een koorts. Zij groeiden meer en meer het Rotterdamse leven binnen en de aanvankelike verbijstering luwde en maakte plaats voor een nooit gekend gevoel van welbehagen. Gijzen en Arjaan hadden al spoedig opslag gekregen op de fabriek. Ze maakten het best en schreven stil-hoogmoedige brieven naar de familie op het dorp. Spoedig hadden ze kennis gemaakt met andere Brabanders uit hun streek, die al jaren in de stad woonden, er de weg wisten en de manier om als stadsmensen te leven.

Toen het volle zomer was, lag er in de woonkamer van de Gijzens ook een karpet onder de nieuwe ronde tafel en er stonden ook glimmend gepolitoerde stoelen met wit-en-zwart biezen zittingen en voor de ramen aan de straat hingen schuin weggeslagen vitrage gordijnen achter de gewone, die een franje-rand hadden gekregen van vernuftig dooreengevlochten draden en bolletjes. Er hing een petroleumlamp met een porceleinen kap en krullig loofwerk, waarin bronzen vogeltjes van onbekend ras de vlerkjes uiteen waaierden, een kunstwerk, waar je niet aan uitgekeken kwam! De belachelike, stijf-boerse kleren van de kinderen waren successievelik vervangen door een minder opvallende stadsuitrusting en vaders hoge zijden pet lag veracht en vergeten in een hoek van de vlammend mahoniegeschilderde nieuwe linnenkast en hij droeg Zondags een stijve bolhoed, waar hij een hele meneer mee was in de ogen van zijn gezin. En al die schatten hadden ze zo maar in huis gekregen uit een magazijn, waar een der Brabantse kennissen hen mee naartoe genomen had en ze hadden maar een klein gedeelte in eens moeten betalen, niet eens de helft: de rest werd in een boekje geschreven en nu hoefden ze iedere week maar drie gulden naar dat magazijn te brengen en mochten al hun kostelike inkopen beschouwen en behandelen als hun eigendom. Het was haast niet om te geloven, dat er zulke vrijgevige, nobele weldoeners voor arme mensen bestonden! In hun dorp hadden ze nooit van zo iets gehoord, maar hier scheen dat heel gewoon te zijn. Overal had je van die vriendelik-behulpzame mensen in winkels zitten, die iemand op deze gemakkelike manier aan alle mogelike dingen hielpen!.... Afbetalingsmagazijnen noemden ze dat.... Moeder had bijna de hele spaarpot erbij ingeschoten, maar dat was niet zo erg, want ze hadden nu bijna alles wat een mens verlangen kan. Alleen ontbrak er nog een naaimachine aan moeders geluk, maar die zou er ook wel komen! De vrolike en vriendelike man van het magazijn had er gerust een bij willen doen, en vader vond het best, maar moeder had nog wat dorpse begrippen en wou eerst een flink gedeelte afbetalen voor ze zo'n dure machine liet bijschrijven.... En de meneer had begrijpend geknikt en haar geprezen om haar verstandige opvattingen. Maar zodra ze een naaimachine wou hebben, had ze maar te kikken, want hij leverde graag aan buitenmensen: die waren beter te vertrouwen dan dat gehaaide stadsvolk, en een zaak als de zijne.... dat was immers een zaak van vertrouwen alleen!.... O, als iemand de boel verpatste voor ie helemaal aanbetaald had, was ie natuurlik zuur, want dat was verduistering en daar stond gevangenisstraf op.... En wie ophield met betalen eer de rekening voldaan was.... van die kon ie de goederen in hun geheel terug vorderen.... het betaalde gold dan voor huur en schadevergoeding.... Maar dat zou bij deze nieuwe klanten natuurlik allemaal niet voorkomen! Hij vertelde het zo maar voor de aardigheid.... Hij had lustig gelachen en vader een dikke sigaar laten opsteken en moeder kreeg een spoormandje cadeau, en deze vriendelikheden brachten de Gijzens spoedig heen over de schrik, die even over hen gestuipt was, toen ze hoorden van gevangenis en de boel terug halen en je centen kwijt.... Dat was natuurlik ook dwaasheid, want zij zouden niks verkopen en wel zorgen, dat ze geregeld betaalden, dat sprak van zelf.... Maar met die naaimachine wou moeder liever nog maar wat wachten. Ze kreeg toch al een raar gevoel in haar benen, als ze aan het totaal bedrag van het boekje dacht. Maar thuis vergat zij haar angsten, als zij rond keek in haar kamer en de nieuwe meubelen zag en de weelde van het wollige vloerkleed en de mooie gordijnen!....

- Me zijn d'r op verkoevereerd, wijf! lachte Gijzen en sloeg haar vrolik op de schouder. Da's toch een aander boeltjen as da' boerespul doar me mee 'ier gekomme zijn, wablief?.... Joa, meid, 'ier in de stad leerd' een meins pas leve!....

En moeder lachte mee, lachte de laatste restjes beklemming weg: 't was allemaal gewoonte hier, iedereen deed het en wat stak er in?.... Over anderhalf jaar was alles al aanbetaald en het was ongelofelik gemakkelik voor een werkmens op deze manier.... Het leek wat ongewoon eerst, wat gevaarlik, maar alla!.... alles ging hier veel vlotter en met minder gepieker dan op het dorp, en as je nou eenmaal in Rotterdam woonde, nou, dan moest je ook maar met de Rotterdammers meeleven!.... 't Zou allemaal best terecht komen....

En ook op andere wijze was het leven anders en heerlik geworden. Zaterdagsavonds trokken ze naar de markt. Arjaan en Merijntje pasten om de beurt op de kleinere kinderen, mochten om de beurt mee. Die Zaterdagavondmarkt leek hun verrukkeliker dan een kermis. De eindeloze rijen kramen met de fantastiese, rosse petroleumvlammen, de woelige menigte op straat, de schreeuwende kooplui, de bonte uitstalling van de meest uiteenlopende waren, het was allemaal zo vreemd, zo aantrekkelik en het gaf je een roes van feestelike zorgeloosheid. Merijntje was er dol op. Hij had er de grootste opofferingen voor over, als hij Arjaan kon overhalen een keer extra thuis te blijven. De zoetige geur van de als toortsen vlammende lampen alleen al bracht hem in een toestand van ongekende zaligheid en de flakkerende gloed over de vele, vele mensengezichten gaf hem rillingen van genot om het geheimzinnige, sprookjesachtige van deze rumoerige wereld. Tussen vader en moeder ingedrukt, stijf gearmd, wijlde hij in de voorste rij bij het tafeltje, waarop een marktventer zijn waar stond aan te prijzen. Ademloos luisterde hij naar de ononderbroken woordenstroom van zo'n schreeuwende koopman, die zijn betoog doorspekte met grappen, die beweerde, dat ie alles voor niks, gratis cadeau gaf, die met zeldzaam suggestieve bewegingen een zakmes hanteerde, er papier en glas mee sneed, beweerde, dat het gemaakt was van een, van twee, van pannekoekenstaal, dat het in de winkels van de Hoogstraat een rijksdaalder kostte en bij hem geen gulden, geen negen dubbeltjes, geen acht, geen zeven, geen zes, geen vijf, geen vier, geen kwartje, geen stuiver, niks! dat ie 'et cadeau gaf.... en dan rolde hij het zuinig weer in zo'n knisterend vloeipapiertje, sloeg er hard mee in zijn hand en kwam voor den dag met leren portemonnaies en zakspiegeltjes, verkocht die voor een prik en gaf het mes er bij op de koop toe.... En hij praatte maar, praatte maar, het speeksel vloog van zijn dikke lippen, schuimkloddertjes beefden in zijn mondhoeken, en Merijntje keek naar hem, gefascineerd, vergat te lachen om zijn grappen van louter verbazing en bewondering en schreeuwde van geestdrift, als vader of moeder zich lieten verleiden ook van die prullen te kopen, overtuigd dat het een buitenkansje was, haastig betalend, als vreesden ze, dat de koopman werkelik spijt zou krijgen, zoals hij dreigde, en plotseling niet meer zou willen verkopen.... Dan bleek gewoonlik de portemonnai van gemeen zeildoek, het zakspi5geltje een waardeloos lorretje en het mes van blik, maar een volgende keer lieten zij zich weer meeslepen door de vurige lofredenen van zo'n welbespraakte koopman en vader stak begerig zijn hand uit naar de te geef geboden schatten, en Merijntje keek met glinsterende ogen toe, trappelvoetend van ongeduld om de wonderen in de hand te hebben.

En dan was er de tocht langs al de kramen met de meest uiteenlopende waren. Schoenen en gereedschap, kleren, verwonderlike uitstallingen van oud-roest, waar altijd mensen in stonden te rammelen zonder dat iemand begrijpen kon wat ze in die rommel zochten, kaas, lekkers, paardenvlees en worst, kousen en ondergoed, blinkende sieraden, horlogekettingen, broches en ringen, fruit, groenten, haring en zuur, waar Merijntje van walgde, maar ook het kraampje met 'uurbord', waar hij altijd een schijfje van mocht kopen en waar ie lang van genoot, met precieuze tandjes miniem kleine hapjes er af knabbelde om het lang te laten duren.... want zo'n plakje gebakken koeienuier was de verfijndste lekkernij, die hij nog ooit tegengekomen was.... En ongemerkt werd het laat, zo heerlik laat.... Hij werd moe, doezelig van de slaap en hing zwaar aan z'n moeders arm, vermoeid en voldaan en de reuk van de laaiende petroleumvlammen, de vette walm, de flakkerende gloed over de gezichten en de kleren, het geschuifel van al die voeten, het geroezemoes van de stemmen, de kleuren en de schorre kreten der kooplui .... het werd allemaal zo onwezenlik, zo droomachtig en fantasties, dat ie zich niet kon voorstellen, hoe ie dit alles werkelik beleefde.... Maar hij bleef weten, dat het toch wel degelik alles echt was en werkelik.... En dan dook er vaag en ver even een beeld op van een afgelegen dorp ergens in Brabant, waar nu alles donker was en stil, waar de mensen en kinderen al lang sliepen en van dat wonderbare woelende en krioelende leven volstrekt geen vermoeden hadden, misschien niet eens eraan zouden willen geloven als je hun ervan vertelde.... En dan moest hij wel heel even glimlachen, wijs en medelijdend een beetje.... Maar je moest er niet aan denken, dat het morgen Zondag was en dat die beroerde Guust van Loon, die kleine witkop, aan het altaar zou zitten met jouw soutane aan en je blank gesteven koorhemd en de responsies zei en de belletjes luidde, terwijl jij nou achter in de kerk op een verveloos smal bankje zat, tussen rumoerige en oneerbiedige stadskinderen, waar ieder oogenblik de 'hondenslager' standjes kwam snauwen of er een aan zijn arm naar een andere bank sleurde.... Want dan kon je in eens een heel zwaar verdriet midden in je hart voelen en was je vreugde heen.... Maar dan hoorde hij zijn vader zeggen:

- Kom.... nou goan me nog een pintje pakken in 't Moastrichs koffie'uis op den 'oek, en dan was alle zwarigheid toch weer weg en hij veerde op tot nieuwe blijdschap en zat in het lichte cafe, zo groot en mooi als er zelfs in de stad geen geweest waren, en daar speelde een geweldige muziekdoos als je d'r een cent in gooide en iedereen lachte en zat met een hoog glas donker bier voor zich, en 't was net of ze met z'n allen op een groot feest waren....

En dan de lome wandeling naar huis, door de al stiller wordende stad. Vader en moeder praatten samen over de markt en de prijzen, soms over dingen van het dorp en de familie, en Merijntje stapte tussen hen, slaperig hangend aan hun arm en zonder dat hij luisterde drongen de woorden in zijn oren, bleven soms wonderlik zoemen, dof en betekenisloos, als het liedje van een gonzende hommel.... Maar bij de Maasbrug werd hij weer klaar wakker. Want de bekoring van de toverachtige rivier was sterker dan alle vermoeienis en slaperigheid. Hij kwam nooit uitgekeken naar die duizenden lichtjes, aan weerszijden van de brug hangend in de lucht boven de zwarte, glansdoorvlamde wateren, de groene en rode en gele pinkoogjes van al die schepen, al die wonderlike, zwervende huizen, waarop mensen woonden en voeren van de ene plaats naar de andere, al maar door.... En dan ruiste het stromende water rond de pijlers en klukte en spatte en een sleepbootje hakkepofte onder hen door en ergens in de nacht loeide de zware, weemoedige stem van een zeeschip.... En een verlichte trein reed donderend over de spoorbrug en floot gillend en hij zag de rosse gloed van het open gegooide vuur even laaien tegen de witte rookpluim.... Daar werd hij even klaar wakker bij en wendde het hoofd van links naar rechts en wist niet, waar de grootste lichtpracht in de duisternis bloeide....

Thuis stond de koffiekan op het petroleumstel te pruttelen en Arjaan, met dikke ogen van de slaap, mopperde, dat ze weer zo lang weggebleven waren, maar niemand stoorde zich aan zijn boze luim en Merijntje lachte hem gewoon uit. Ze dronken nog een kop koffie en aten een boterham en proefden een stukje van de gekochte kaas, die zo ongelofelik goedkoop was geweest. En dan gingen ze slapen, doodop, zalig vermoeid, voldaan over de prachtige avond, tevreden in het vooruitzicht van de lekkere Zondag.... En Merijntje sliep al haast eer hij uitgekleed was en voelde zich bevoorrecht, dat hij zulke dingen mocht beleven, terwijl de jongens op het dorp niet eens vermoeden konden, dat er zo iets bestond.... de arme boerensuffers....

II

Jan van Tol, de bootwerker, en zijn vrouw mochten Merijntje graag, en Merijntje kwam er vaak, deed boodschappen voor de buurvrouw, vertelde van het dorp, praatte met de merkwaardige papegaai en verleidde de buurman tot avontuurlike verhalen uit zijn zeemansleven. En dan lachten ze om zijn malle verzinsels, nadat Merijntje eerst een hele tijd had zitten twijfelen of het soms toch allemaal waar gebeurd was. En nooit had van Tol meer pret dan wanneer hij het door een ernstig gezicht en een overtuigde toon zo ver bracht, dat Merijntje in de war raakte en aarzelend vroeg:

- Ge leuge zeker?....

Soms dacht hij, dat hij nog nooit een man en een vrouw gezien had, die zo aardig voor elkaar waren. Altijd lachten ze en maakten gekheid en stoeiden en als Merijntje er was, rolden ze soms met z'n drieen door de kamer, schreeuwend en joelend, tot ze niet meer konden en op van vermoeienis elkaar in de rood-verhitte gezichten keken, de vrouw met verward haar en tranen in haar ogen van het lachen. En Merijntje verbaasde zich inwendig, dat deze grote mensen zo net als kinderen konden spelen en ravotten, zorgeloos en helemaal los van de barre ernst, die volwassen mensen meestal zo vervelend maakte.

Tot hij op een dag met geweldige schrik merkte, dat dit leven toch niet zo vlot en vrolik verliep als hij gedacht had....

In de schemering kwam hij van de straat naar boven. De deur op het portaal van de eerste verdieping stond open en het leek hem als hoorde hij iemand zachtjes huilen. Aarzelend stond hij stil, verwonderd, en luisterde aandachtiger, ja.... daar huilde iemand, een vrouw, met zacht gejammer.... Misschien had de buurvrouw zich in haar vinger

gesneden? Of misschien was ze wel gevallen en had haar enkel verstuikt.... Hij moest maar eens gaan kijken of ie haar niet helpen kon!....

En hij vond haar op de grond zitten, met haar arm op een stoel en het hoofd op haar hand. De haren hingen los om haar schokkende schouders, waarvan de ene helemaal bloot kwam door een grote scheur in haar bloese.... Verschrikt stond Merijntje naar haar te kijken en een groot medelijden welde in hem op. Ze lag daar zo zielig ineengezakt in de schemerige kamer.... En wat was er een rommel!.... De tafel stond scheef, het kleed hing half over de vloer, er lag een stoel omgegooid en kopjes zwierven in scherven over de grond in plasjes thee....

In zijn hoek vloekte de papegaai, opgewonden:

- Verrrek nou gauw.... Verrrdomme!....

Maar Merijntje hoorde het nauweliks, lachte er niet om, keek maar als verwezen naar de schreiende buurvrouw.... Wat was er gebeurd?.... Eindelik vroeg hij:

- Zijde gevalle, buuvrouw?.... Edde j'w eige veul zeer gedoan?

Met een ruk hief de vrouw het hoofd op. Wezenloos keek zij hem onder haar verward om het voorhoofd zwierende haren aan. Ze snikte zenuwachtig, streek de haren uit het gezicht, bedwong zich en zei met haperende stem:

- O, ben jij 'et?.... Wat kom je doen?....

- Niks, stamelde Merijntje. - Ik.... ik 'oorden iemes schreeuwen.... een toen doch ik.... a'ge j'w eige soms zeer gedoan 'ad....

Toen begon de vrouw in eens zenuwachtig te lachen en stond op. Ze sloeg haar kleren af, trok de tafel recht en ging met de hand onder het hoofd, hijgend, zitten. Daarop stond ze weer overeind, sloot de deur, liet de gordijnen neer en stak de lamp aan. Ze bewoog zich moeilik, als was ze totaal uitgeput. Merijntje stond midden in de kamer, verdwaasd, en keek naar haar, met wijd open ogen.

- G'ed een blaauwe plek oonder j'w oog, zei hij zachtjes.

- 'k Heb wel meer blauwe plekken, antwoordde de vrouw nors en bukte zich pijnlik om de gebroken kopjes op te rapen. Merijntje schoot toe, grabbelde gauw alle scherven bij elkaar en lei ze in het mandje, dat ook op de vloer zwierf.

- Wad' is-t-er toch gebeurd? barstte hij plotseling uit.

Weer ging de vrouw bij de tafel zitten, lei de hand onder het hoofd, beet op de toppen van haar vingers en de tranen sprongen uit haar ogen, liepen als glinsterende kraaltjes over haar wangen neer. Merijntje was wanhopig. Er schoot een prop in zijn keel. Hij wou haar zo graag helpen, maar hoe moest hij dat doen? Hij wist niet eens, waarom ze huilde!.... Zou ze bang zijn, dat buurman kwaad zou worden als hij merkte, dat ze kopjes gebroken had?.... Dat zou toch te gek zijn! Ze had het toch niet expres gedaan!.... En buurman was toch veel te goed om daar ruzie over te maken.... Aarzelend lei hij zijn hand op haar arm.

- Toe, buuvrouw.... schreeuw nou maar nie.... Zo aarg is 't ommes niet.... Wa' geve nou zo 'n poar kommekes?.... De buurman zal d'r nie kwoad om zijn!.... Wil ik.... wil ik zegen ad' ik 'et gedaan 'em?

De vrouw lachte door haar tranen heen. Toen zuchtte ze en zei:

- Ach, Merijntje.... 't is immers niet om die dooie kopjes.... Die heeft buurman zelf van de tafel geslagen.

Star van verbazing keek Merijntje haar aan. Dan viel de vrouw nerveus uit:

- Hij heeft z'n bui weer es!.... Kwam dronken binnen zwabberen.... O, die dronken kerels!.... Net een beest.... En as-t-ie dan z'n zin niet krijgt, wordt ie woest.... slaat alles kort en klein.... Je zal zien, dat ie me nog es vermoordt!....

Ze schreide met beide handen voor haar gezicht. Bleek van ontzetting keek Merijntje naar haar.

- 'Eet ie je gesloge? vroeg hij bevend, en toen zij knikte: - 'Oe kant da' nou?.... Een 'ij 'ouw zo veul van jou!....

- Ja, daar denken ze nog al aan, as ze dronken zijn, de zwijnen!....

Ze had het schamper gezegd, vol haat. Iets in Merijntje verzette zich, bezeerd.

- Moar gij 'ouw toch ok veul van 'um?

Buurvrouw keek naar hem, verwonderd. Even brak een glimlach door op haar behuild, wanhopig gezicht.

- Natuurlik! zei ze, op gelaten toon. Dat is juist 'et idiote.... Hield ik maar niet van 'em!.... Dan liep ik toch zeker zo weg.

- Moar 'oe kunde nou veul van iemes 'ouwe, die je sloat? verbaasde de jongen zich opnieuw.

Nu lachte buurvrouw vrijer.

- Wijsneus! zei ze. Je moet niet zoveel vragen.... Hoe kan een mens dat nou uitleggen?.... Je houdt van zo'n vent, waarom dat weet je niet, en je blijft van 'em houen, al is 't nog zo'n schooier.... en al doet ie je nog zo'n verdriet....

Merijntje dacht er over na en vond het vreemd. Daarop zei hij peinzend:

- Zo ben ik nie.... Van Blozekriekskes 'ieuw ik ok veul, moar toen ze me verdriet dee, 'em ik 'eel d'r 'uis in mekoare gestaampt.... Een toen Willem van Duin 'et koper verkocht 'eet, 'em ik 'em ok op z'n ziel gezete.... A'ge j'w eigen op je kop loat zitte, doen ze me je wa'ze wille.... Doar motte vor oppasse....

Buurvrouw keek hem nadenkend aan. Dan knikte ze:

- Gelijk heb je, Merijntje.... Maar iedereen is niet net eender.... ik wou maar, dat ik net zo zijn kon as jij, dan liep ik weg en ik kwam nooit meer weerom.

- Net as Oons Lievrouwke! schoot het door Merijntjes hoofd en haastig zei hij: - Neee, buuvrouw, da' motte nie doen.... da's toch moar tegen aarger!

Verwonderd vroeg de buurvrouw:

- Waarom dan?.... En wat moet ik dan doen?

- Ge mot 'em goed uitschelle! stookte Merijntje op. Een a-t-ie je sloagt motte vrom sloan.... Moar 'oe kant ie da' nou toch doen? voegde hij er wanhopig achter, verward in de onbegrijpelike verwikkelingen tussen die grote mensen, waar je nou nooit uit wijs kon worden.

Buurvrouw zuchtte.

- Ja.... as ie gewoon is, is 'et een lobbes, al goed wat er an is.... daarom hou ik ook juist zo veel van 'em, zei ze peinzend, als voor zich zelf. Maar as-t-ie aan 't drinken gaat, wordt ie een kwaad beest.... de stumper....

De stumper, had ze gezegd!.... Nou begreep Merijntje er helemaal niets meer van!.... Nou beklaagde ze'm nog op de koop toe!

- Joa, zei hij onzeker, maar met een licht verwijt in z'n stem, a'ge nou nog mee 'em te doen 'ed ok!....

De vrouw lachte bitter.

- Ja, riep ze, daar begrijp jij niks van natuurlik!.... Ach, je mot toch wel met 'em te doen hebben! Zo'n grote, goeie lummel en die verrotte drank maakt 'em helemaal anders, ziek en kwaad, totaal van de kook....

- Waar zouwt ie nou zijn? vroeg Merijntje, wat angstig.

- Weet ik 'et?.... In de een of andere kroeg.... Misschien bij dat wijf uit de drie flesjes.... Dat zwarte kreng!.... O!....

Ze werd plotseling vuurrood en zwaaide met haar gebalde vuist. Stotterend van drift riep ze:

- As ie weer.... as ie.... as ik.... as ze nog es!....

Verbijsterd staarde Merijntje haar aan. Haar hele gezicht was veranderd, vertrokken. Ze was lelik van kwaadheid, vond hij, en anders had ze toch een lief gezicht.... Nou lachte ze weer en keek hem met haar harde, blauwe ogen fel aan.

- As je tien jaar ouwer was, Merijntje, zei ze, en ze beet de tanden zo vast op mekaar, dat haar kaakspieren strak bolden onder de witte huid, as je tien jaar ouwer was.... dan weet ik niet wat ik op 't ogenblik doen zou!.... O, wat een leven!....

- A'k tien jaar ouwer was, overwoog Merijntje ridderlik, dan was ik al groot.... een dan zou ik den buurman wel van j'w af ouwe.... doar kunde grust op rekene.

Toen lachte de buurvrouw hard en zei:

- Maar zo sterk as Jan zul jij nooit worden, Merijntje.

- Da' witte nie, zei Merijntje gepikeerd. Een ik kan goed vechte!

- Stik, lieffie! riep de papegaai uit zijn hoek, en toen schoten ze allebei zenuwachtig in een lachbui, waar maar geen eind aan wou komen.

Eindelik kon buurvrouw weer praten en hijgend zei ze:

- Ga nou maar naar huis, jonge.... En je mot nergens over praten, hoor.... tegen je vader en moeder ook niet, zal je?

Vol medelijden keek hij haar aan.

- 'E moar gin bang, buuvrouw, beloofde hij beschermend. 'k Zal d'r gin meins wa' van zegen, or!

Verdrietig ging hij heen. Het was hem bitter tegen gevallen, dat zulke aardige mensen, die zo vrolik leefden, zo akelig ruzie maakten en met mekaar vochten. Wat deed die grote vent dan ook borreltjes te drinken, als ie toch wist, dat alles dan beroerd werd en vervelend!....

Heel de avond luisterde hij in spanning, of hij buurman soms thuis hoorde komen, of er weer ruzie was en gevecht.... Maar hij sliep in, zonder iets gehoord te hebben: beneden bleef het zo stil, alsof er niemand woonde....

Ook 's morgens hoorde hij niets. De deur was ge

sloten, toen hij naar school ging en, tussen de schooltijden bleef zij ook gesloten. Merijntje was ongerust en verdrietig. Zouen ze nog kwaad zijn? Zou buurman nog dronken zijn?.... En hij kon er met niemand over praten. Aankloppen durfde hij niet.... Maar es afwachten tot van avond....

's Middags op school vergat hij de hele treurige geschiedenis, omdat de meester vertelde van de kaalhoofdige profeet, die door de kinderen werd uitgescholden voor kaalkop. Toen kwamen er beren uit de spelonken van de bergen en vraten maar liefst een stuk of veertig van die oneerbiedige kinderen op!.... Merijntje kende het verhaal al lang, maar hij rilde toch weer van afschuw en vrees, en voor ie 'et wist had ie al gezegd:

- Meester, was da' nou nie freet om die kinders vor een bietjen uitschellen te loate verscheure?

De meester keek hem verontwaardigd aan.

- Een beetje schelden? vroeg hij. Ze scholden een profeet uit, dat moet je wel bedenken!

- Moar meschien wiese ze nie, 'at een profeet was.

- Zeg, zeur nou asjeblief niet langer!....

- Een toen gienge ze zeker nog noar d'el ok? piepte Merijntje, benauwd, er toch nog achter.

- Natuurlik! zei de strenge meester meedogenloos. Want ten eerste waren het jodenkinderen en dus niet gedoopt, en ten twede stierven ze met een zware zonde op hun geweten!

- Moar die profeet was toch ok moar een jood! riep Merijntje nu driftig. Een da' konne die kinders toch nie gebetere, da' ze nie gedoopt warre?.... D'r wier toen nog gin eens gedoopt!

't Spreekt van zelf, dat de barse pedagoog toen woedend werd om die eigenwijze praatjes, de weerspannige leerling in een hoek stuurde en hem een half uur school hield. Waarmee de gerezen kwestie voor hem logies en radikaal was opgelost. Maar Merijntje had de God van pastoor Van Gils plotseling weer voor zich zien opdoemen en hem vol ontsteltenis in al zijn onbarmhartige wraakzucht herkend. En daarmee was de onenigheid van de benedenburen voor een tijdje totaal uit zijn gedachten.

Maar toen hij na half vijf haastig naar huis beende, nog vol onrustige gedachten over die kaalhoofdige profeet en de gruwelike bestraffing van die baldadige kinderen door Onze Lieve Heer, zag ie plotseling de buurman voor zich uit lopen. Zijn brede schouders waren gebogen en zijn hoofd hing moedeloos op zijn borst. Hij sleepte met zijn voeten, net of hij erg moe was. Maar hij zwaaide niet en hij liep niet te zingen, dus dronken zou hij wel niet zijn.... Misschien was alles al wel in orde.... Gauw had hij hem ingehaald. Toen hij naast hem kwam, groette hij:

- Dag, buurman!

Van Tol keek neer op het naast hem dribbelende kereltje en zei met doffe stem, in een armzalige poging tot ongedwongen grappigheid:

- Zo, kiendop.

Merijntje schrok van zijn gezicht, grauw, met holle ogen, blauwige lippen en een bloedige schram over de neus.

- Zijde ziek? vroeg hij schuchter.

Van Tol haalde de schouders op.

- Ziek? gromde hij. lk ben zo beroerd as zeven zieke honden.

- Dan mot ok moar niet zo zuipe, antwoordde Merijntje prompt, en schrok toen ie 'et gezegd had: die mond van hem zei altijd dingen, die niet gezegd mochten worden, nou, en van middag op school, en telkens weer....

Van Tol maakte een bruuske beweging, alsof hij de kleine brutale aap een klap wou geven. Dan ontspande zijn strak gezicht tot een bleek lachje.

- Gelijk hejje, zei hij met zijn schorre stem.

Daarop, na even soezen, schoot een wantrouwige gedachten door zijn ronkende kop.

- Hoe weet jij, dat ik gezope heb? vroeg hij gemelik. Is m'n vrouw soms bij je moeder weze lulle?

- Belange nie! riep Merijntje verontwaardigd. Z'ee nog al tege mijn gezeed, da 'k 'et tegen gin meins moog vertelle!

- Heb ze 't dan tege jou verteld? vroeg de bootwerker verbaasd.

- Joa, ziede.... da' kwam zo, lei Merijntje verlegen uit. Jullie deur stong open een toen kwam ik er leinst, een toen 'oorde ik iemes schreeuwe.... Een toen gieng ik es kijke, want ik was verschrokken, ee? Nou, een toen zat de buuvrouw op de groond bij een stoel, een de kommekes lagge kepot over de vloer.... Een toen.... joa.... toen zijn me-n-oan 't proate geroakt, eindigde hij eigenwijs, plotseling hevig met de hele zaak verlegen.

Hij verwachtte half en half, dat buurman zou opstuiven. Maar die knikte alleen gelaten met het hoofd, keek verlegen voor zich en krabde onder zijn pet. Langzaam vroeg hij:

- Ze was zeker woest kwaad op me, watte?

Merijntje voelde zijn zonderlinge verschuchtering en zijn moed steeg weer. Nijdig zei hij:

- Nie'allef kwoad genog!.... Ge zijd' ok een mooie, gij, om zo'n goei wefke, da' zo veul van j'w 'ouwt, te sloan.

- Heb ik ze weer geslage? gromde Van Tol tot Merijntjes onuitsprekelike verbazing. Ik dach 'et wel.... verdomme!

- Joa.... of a' ge nou al vloekt! schamperde Merijntje; dan voegde hij er nieuwsgierig achter: Wieste doar dan niks meer van?....

- Nee, bromde de man, geen bliksem.... 'k ben weer zo lazeres geweest.... godverju!

Z'n stem klonk zo wanhopig, dat Merijntje hem geen nieuwe standjes durfde maken. Een tijdje liepen ze zwijgend naast mekaar voort. Toen vroeg de grote kerel deemoedig:

- Zou ze nog erg kwaad op me zijn, Merijntje?

En uit die vraag begreep de jongen in eens, dat Van Tol nog niet thuis geweest was. Vol ontzetting bleef hij staan en vroeg het:

- Zijde dan nog nie bij d'r gewiest sins giesterenoaved?

- Nee, bekende de man kleintjes.

- Moar woar 'edde dan uitg' ange?

De bootwerker maakte een vaag gebaar.

- Overal zo 'n beetje.... 'k Weet nie meer precies.... Je moet nie zoveel vrage....

- Toch nie bij da' zwart wijf zeker? riep Merijntje, zich plots herinnerend, wat de buurvrouw gezegd had. Verslagen keek de man hem aan.

- Zwart wijf? stamelde hij als verdwaasd. Wat zwart wijf?.... Wat weet jij van een zwart wijf?

- Nou, betuigde Merijntje onthutst, uit de kroeg.... De buuvrouw zee, da' ze doar de grootsten 'ekel oan 'ad.... Da' zwart kreng, zee ze.

Dubbend schudde Van Tol het hoofd. Marie moest wel over d'r zenuwen heen geweest zijn, dat ze zoiets uitgebriest had tegen die kleine jongen.... Daarop zei hij:

- Nee.... daar ben ik niet geweest.

- Wezelik woar nie? vroeg Merijntje verheugd; hij had een vaag gevoel, dat het dan ook niet zo heel erg was. De woedende uitval van de buurvrouw had hem een onbestemde vrees voor dat zwarte wijf gegeven: God weet was 'et niet een toverheks of zo iets.

- Werachtig as God niet, Merijntje, betuigde de buurman ootmoedig.

- Doar zal ze veul blij om zijn! verkondigde hij overtuigd, en opnieuw zag de bootwerker hem verwezen aan: die kiendop praatte d'r net over of ie precies wist wat er achter stak.

- Een nou goade zeker recht noar 'uis? vroeg de jongen.

- Tja, antwoordde Van Tol verlegen, zie je, jo, ik

durf eigelik niet goed bij d'r an te komme....

- Alla, toe! moedigde Merijntje hem aan. Z'n groote vent!.... Schoam j'w eige toch wa' zeker?.... Z' is in 't g'eel nie kwoad meer, deink....

Van Tol keek ongelovig en angstig op de jongen neer. Merijntje lachte om zijn bekommerd gezicht: hij maakte zeker grapjes!.... Toen zei de man zenuwachtig gejaagd:

- Zeg, Merijntje.... weet je wat?.... Ga jij d'r eerst even naar toe en dan wacht ik om de hoek van de straat.... En as ze dan nie kwaad is, dan kom je me waarschouwe, goed?....

- Woar is da' nou goed vor? vroeg Merijntje ontevreden en argwanend. 'Ouwde me soms vor de zot, gij?

- Nee, ik meen 'et.... As je 't doet, krijg je een dubbeltje van me, zodra ik weer spie heb. Goed?

- Daar 'oef ik gin dubbeltje voor t'emme, zei Merijntje edelmoedig. A'ge zo bang uitgevalle zijt, za 'k da' wel vor niks vor je doen.

- Afgesproken, riep Van Tol opgelucht. Vooruit dan, la' we een beetje doorstappen.

Hij kreeg plotseling grote haast en liep zo hard, dat Merijntje draven moest om hem bij te houden. Ze spraken niet meer en bij de hoek van de straat bleef Van Tol staan, duwde de jongen vooruit en zei gejaagd:

- Gauw nou maar.... En kom me direkt vertelle, hoe 'et staat!

Merijntje, mee aangegrepen nu door zijn gejaagdheid, holde de straat in en sprong de trap bij twee treden tegelijk op. De deur van de eerste verdieping was nog gesloten. Maar nu durfde hij wel aankloppen. Bijna dadelik nadat hij geklopt had, ging de deur open en de buurvrouw stond voor hem, bleek, slordig aangekleed, de haren verward, ongekamd, rond haar ontsteld gezicht. Mompelend zei ze:

- O, ben jij 'et maar'.... Ik dacht....

Merijntje kwam in het gangetje, deed de deur dicht en zei:

- Buuvrouw.... 'k 'em den buurman gezien!

aar ogen gingen wijder open in een smartelike blik.

- Alleen? vroeg ze angstig. Was-t-ie erg dronken?

- 'IJ is glad nie zat meer, lachte Merijntje blij. Maar 'ij zit in z'n stienkerd voor jouw!.... oeioeioeioei! 'IJ du3f glad niet thuis te komme! 'IJ is zeker bang, 'at ie vor z'n koontje kregt.

De buurvrouw was rechter op gaan staan, steunde licht tegen de muur en haar ogen kek5n ineens heel blij.

- Hoe weet je dat? vroeg ze, angstig nog. Heb je 'm dan gesproken?

- Van eiges! zei Merijntje. 'IJ 'ee me-n-'ier noar toe gestuurd om oan jou te vroagen of 'at ie asteblieft vrom moog komme?

- Waar is ie dan? riep de buurvrouw en rukte de deur open.

- Om 't 'oekske, lei Merijntje olik uit. Doar stoat ie te koekeloeren of a'k vrom kom. 'IJ bibbert, zo bang is ie. Magt ie komme ?

- Natuurlik! zei de vrouw, ze huilde en lachte tegelijk. Toe, Merijntje, loop hard! As-t-ie al maar nie weg is!

- Gadvergeme, da' zou wa' zijn! riep Merijntje verschrikt en sprong de trap alweer af.

Maar Van Tol was niet weg. Zodra hij Merijntjes blij lachend gezicht zag, stoof ie zonder iets te vragen of te zeggen de straat in, en Merijntje zag hem als een wervelwind in het deurgat verdwijnen.

Toen hij even later langs de deur van hun woning kwam, bleef hij even staan en luisterde. Daarna liep hij door naar boven en mompelde ontevreden:

- Nou schreeuwe z'allebei, in plek a'ze lache!.... Zukke zotte!

III

De Zondag, die op dit wonderlike avontuur volgde, was Merijntje voor het eerst van zijn leven in de komedie geweest. Van Tol en zijn vrouw hadden hem mee gevraagd. Arjaan was razend jaloers geweest en had smalend geinsinueerd:

- Wel wel! Wad' is't wit mee de bure!.... Die kan flikflooie!....

Maar Merijntje lachte hem uit, stak zijn tong uit, klopte tegen zijn elleboog en zei: - Lekker!.... Sjeloerse pezewever!....

- Sjeloers?.... Op jouw soms? was Arjaan, ruziebelust, opgestoven, maar Merijntje

had hem geen kans gegeven en was lachend weggelopen.

De hele middag was een angstige en verrukte droom. Want de buren waren samen de stad in en zouden hem 's avonds komen halen. Maar stel je nou es voor, dat er iets tussen kwam!.... De uitbarsting van leedvermaak, die dan van de zijde van Arjaan zou loskomen, overleefde hij niet!.... Maar er zou toch wel niets tussen komen!.... En dan, van avond: de komedie.... De echte komedie!.... Het was Merijntje niet helemaal duidelik, wat de komedie eigenlik was, maar hij had vage voorstellingen van iets sprookjesachtigs, van betoverde oorden, vreemde werelden, rijkdom en pracht....

Er kwam niets tussen en 's avonds ging Merijntje, netjes in z'n Zondagse stadse kleren, tussen buurman en buurvrouw de straat uit, woedend nagekeken door Arjaan, die heftig kauwde op een eindje sigaar, dat hij van de schoorsteen gekaapt had en van oordeel was, dat er van de kleine galipaap veel meer notitie genomen was, dan hij met de billikheid overeen kon brengen.

Op de hoek kwamen ze David tegen.

- 'k Goan noar de kemedie, Doavid! riep Merijntje triomfantelik.

- Fijn! zei David hartelik. Vertel je me d'r morgen van?

- Van eiges! verzekerde Merijntje gul.

Ze reden in een heftig bellende paardentram de halve stad door, liepen nog een eind en stapten toen een groezelig gebouwtje binnen, dat op Merijntje geen overweldigendeindrukmaakte.Ookvan binnenwas hetnietbizonderindrukwekkend, nogal vuil en verveloos, en het rook er duf en vies. Het was er vol mensen, die luid praatten en over de rijen heen naar elkaar riepen. Rondom was een galerij en daar zat het ook vol. Vooraan hing een groot gordijn, waar met rood en zwart en geel plooien op geschilderd waren en koorden, franje en kwasten, maar je kon duidelik zien, dat het 0llemaal maar verf was.

Wat ontnuchterd en schuw zat Merijntje rond te kijken.

- Valt 'et je tegen? vroeg buurvrouw, die de uitdrukking van zijn gezicht zag, glimlachend.

- Een bietje wel, bekende hij aarzelend.

- Wacht maar even, lachte Van Tol, zo meteen gaat 'et scherm op en dan beginnen ze en dan zal je wat anders zien.

Merijntje zei niets. Het was hem tegengevallen en hij begreep niet, hoe hier in dit benauwde zaaltje, propvol met pratende, schreeuwende, schuifelende mensen, iets moois te beleven kon zijn.

Maar toen werd er achter het gordijn op de vloer gestampt en het rumoer in de zaal doofde langzaam uit. Het scherm ging op en enkele seconden later was Merijntje verzwolgen door een vreemdsoortig, onwezenlik, aangrijpend leven. Hij had niet kun?5n zeggen, wat er met hem gebeurde, maar iets had hem opgenomen en weggevoerd en hem neergezet in een ver en vreemd land, tussen vreemde mensen in een lang voorbije tijd. En hij werd er stil aan geheel thuis, kende die mensen, wist van

hun leven, had ze lief, haatte ze, bewonderde ze, lachte ze uit, beefde voor de gevaren, waartussen zij zich bewogen, verbaasde zich om hun moed, hun deugd, verfoeide hun laaghartige slechtheid, had er wel tussen willen springen om de misverstanden op te helderen. Er was geen zaal meer, er waren geen mensen rondom, geen rook, geen zure zweetlucht.... Er was alleen dat geheimzinnige stuk leven achter het voetlicht, paleizen, tenten, edellieden in zij en fluweel, met dolken en zwaarden, het onheil, dat onweerhoudbaar naderde. Ze speelden 'Othello, de Moor van Venetie.' Het waren brallende, slecht acterende en gebrekkig sprekende volksspelers. Het stuk was bekort en verminkt, in hoogdravend proza overgezet. Maar de ademrovende beklemming van de vreselike tragedie der jalouzie benauwde Merijntje, hij hield buurvrouws hand krampachtig omklemd, voelde zich heet en koud worden bij de listige leugens van de demoniese Jago en de sombere, moorddadige woede van de geweldige Othello, de Moorse veldheer met zijn zwart gezicht, z'n wit-flikkerende ogen, z'n pathetiese gebaren. Iemand op de galerij riep plotseling woedend tegen Jago:

- Dat lieg ie, schoft!

En Merijntje ademde hoopvol op.... Maar de vreselike Moor had het zeker niet gehoord en wrong zich smarteliker in woede-kramp en bulderde donderender in een bezetenheid van ontembare wraakzucht. En onafwendbaar drong de handeling naar het noodlottige gebeuren, de wrede moord op de arme Desdemona, het onschuldige offer van de woedende hartstochten der mannen rond haar heen. En dan de verpletterende openbaring van de zinneloosheid dezer moordverwildering.... IJskoud zweet parelde op Merijntjes voorhoofd, zijn hart joeg wild en droge snikken kropten in zijn dicht gezwollen keel.... Het scherm viel, daverend applaudisseerde het publiek.... Dan rees het scherm en daar stonden

Othello en Desdemona, en glimlachten en leien de hand op de borst en bogen.... Springlevend.... Ach, natuurlik! .... Het was allemaal maar spelen geweest.... Maar de verschrikking van het afschuwelike noodlotsspel woog zwaar o@ Merijntjes hart en nog kon hij geen woord uit zijn toegeschroefde keel wringen.

Buiten in de koele nachtlucht kwam hij zuchtend wat tot bedaren. Maar in zijn ooghoeken brandden nog de tranen en de huiver om de aanschouwde wreedheden rilde nog door hem heen.

- Nou, Merijntje? vroeg de buurvrouw. Von je 't mooi?

- Mooi? weervroeg de jongen nadenkend. Zo wa' kunde toch nie mooi vinne?.... 't Was.... 't was verschrikkelik!....

- Ja maar.... heb je genoten?....

- 'k 'Em zitte rillen een beven, bekende Merijntje huiverend. O5 mije .... diee lillike stomme Morio0n.... een die smerlap van een Jago....

- Maar zou je nog es naar zo'n komediestuk willen gaan kijken ? vroeg Van "ol.

- O, zuchtte Merijntje, ge35!.... lederen oaved wel!....

- Nou, dan heb je dus ook genoten, stelde buurvrouw tevreden vast, en Merijntje antwoordde:

- Joa.... a'ge 't zo bedoelt, dan wel....

Onderweg praatten zij druk na over het stuk en Merijntje kwam niet uitgevraagd en geroepen over al de pracht, die hij gezien had, over de rijke kostuums, de schitterende juwelen, de glinsterende wapens.

- Die meinse motte wel sakkers rijk zijn? meende hij.

Van Tol lachte.

- Da's allemaal maar schijn, jonge, zei hij. Daar moet je je niet door laten verblinden. De mensen, die daar speelden, zijn net zo nakend as wij en misschien nog erger....

Maar Merijntje lachte hem vlakaf uit: dat liet ie zich niet wijs maken!....

Thuis praatte hij dagenlang over niets dan het komediestuk en vertelde telkens weer iets, dat ie nog vergeten had en schreeuwde net als Othello en fleemde precies als de valse Jago. En zo kwam het, dat de Zondag daarop de Gijzens ook naar het schouwburgje gingen en ziek van het lachen thuis kwamen, want ze hadden een stuk gezien, dat heette: 'Robert en Bertram, de twee lustige vagebonden.' Arjaan was deze keer meegeweest en maakte Merijntje dol van afgunst door zijn verhalen. 'Othello' was niks bij 'Robert en Bertram', dat zei iedereen. Van die tijd af gingen ze bijna elke Zondag naar de komedie. Ze waren er allemaal even dol op. Ze zagen drama's en blijspelen en soms was er cafe-chantant. Dan werd er voorgedragen door karakterkomieken in allerlei gekke kleren en die onzinnige grappen verkochten; en er werd gezongen door aftandse chanteuses, zwaar geverfd, in korte, wippende rokjes, met blote armen en schouders, en als ze even dansend rondzwierden, zag je haar kousebanden en hevig met kant bezoomde broekspijpen, en moeder vond dat schandalig genoeg, maar Gijzen verklaarde lachend, dat dat nou eenmaal de grote stad was en dat je je dorpse flauwe preutsheid af moest leggen, as je het grote-stadsleven wou genieten.... De grote stad.... dat was immers een heel apart ding.... Je kon 'et hier zo nauw niet afmikken. Je ging hier toch ook met alle mogelike mensen gewoon om, met protestanten en joden en je vroeg niet eerst of ze wel omgang voor je waren?.... Heel de stad zat vol allerlei gespuis, zo maar tussen de gewone, nette burgers zich bewegend, dieven en zakkenrollers, moordenaars en inbrekers, hoeren en vuile kerels, die meeleefden van de ontucht dier meiden.... Maar wat merkte je d'r van?.... Daar dacht je immers niet eens aan!.... Moeder rilde, als er zo gepraat werd, voelde zich onveilig, maar troostte zich met de gedachte, dat ze toch maar rustig op hun bovenhuisje zat, in een kalme straat, die net een dorp op zichzelf was en dat ze met al die slechtigheid en smeerboel niks te maken had.... En och, die grote stad had toch z'n aantrekkelikheden.... Zaterdagsavonds de markt, Zondags de komedie.... Daar had je op het dorp allemaal niet van geweten.... Het leven was daar toch wel saai en kleurloos geweest....

- O zo! lachte Gijzen, en sloeg zich vrolik op z'n knie. Da' zou ik ok zege!.... 'Ier leefd' een meins teminste nog, gaddomme!....

Ze wenden steeds meer, ze waren blij te moe, ze namen het er van. En dat het spaarpotje langzaam maar zeker wegteerde, was zo erg niet: dat kwam, omdat ze 't een en ander aanschaften. Ze verdienden geregeld goed geld en dat zou nog wel beter worden, want Arjaan moest over een poos toch weer opslag krijgen en 't volgend jaar kwam Merijntje van school en zou ook wel hier of daar wat gaan verdienen.... Ze hadden eigenlik nooit zo zorgeloos geleefd.... Moeder verwachtte weer een kindje, maar ze was gezond, zo goed als nooit bij een vroegere zwangerschap. De zon scheen. Alles was best in orde.... Ze hadden wel stommer streken uit kunnen halen, dan naar Rotterdam verhuizen!....

En voor moeder was er dan nog de ongekende weelde van het samen met haar man uit gaan. Dat was in Brabant nooit gewoonte geweest. Daar ging de man alleen, en de vrouw bleef met de kinderen thuis. Maar hier hadden ze zich aangepast aan de andere gewoonten en gingen 's Zondagsmiddags gezamelik de stad in, wandelden, keken voor de winkels, dronken een glas bier in een cafe, soms zwierven ze helemaal tot de speeltuin, waar de kinderen als dollen ravotten. En je beleefde dingen, waar je nooit aan gedacht zou hebben vroeger.

Op een Zondagmiddag waren ze gaan wandelen met Van Tol en z'n vrouw en ook David, Merijntjes officiele kameraad nu, was meegevraagd. Het was een hele krooi en ze kuierden genoegelik door de zonnige, stoffige Zondagsstraten, door de verstilde stad, waar het rammelende zakenverkeer bijna geheel verstomd was.

Merijntje liep met David voorop en zij oefenden zich ijverig in hun geheimtaal, die bestond in het omgekeerd uitspreken van de woorden, waarin ze een verwonderlike vaardigheid bereikt hadden. Hij vertelde van een schoolkameraadje, die er zeldzaam knap in was. Een van de meesters, een erg magere, noemden ze 'Heer Vel-over-been', naar de held uit een jongensboek. Nou, die meester vroeg aan de jongen, wat hij hebben moest, toen hij na schooltijd nog op zijn bibliotbeekboek stond te wachten. En toen antwoordde de jongen vlot en met een stalen gezicht:

- Ki tom ne koeb nebbeh, Lev-revo-neeb.

De meester stond versteld en keek hem duizelig aan.

- Wat? vroeg hij.

- Ki tom ne koeb nebbeh, Lev-revo-neeb.

Merijntje en nog een paar, die er bij stonden, hadden zich half ziek gelachen en de meester was ook maar mee gaan lachen over die malle kwiebes.... David brabbelde vlijtig z'n onzinnig taaltje terug en ze bleven er doodernstig bij en genoten diep, als soms voorbijgangers, die hen hoorden koeteren, hen opmerkzaam aankeken: die dachten natuurlik, dat zij jongens uit een vreemd land waren en dat vonden zij prachtig en onnoemelik interessant.... misschien werden ze wel voor Russen aangezien... Toen kwamen ze voorbij een grote kerk, waaruit luid gezang naar buiten drong. Gijzen bleef staan en luisterde. Hij was een groot liefhebber van zang.

- 'k Zou wel es evetjes binne wille kijke, zei hij.

- Ge zij zot, lachte z'n vrouw, da's toch gin Roomse kerk!

- 't Is een dolerende, wist Marie.

- Nou, wa' nukt da? zei Gijzen onverschillig. - Zo moar es evetjes kijken een noar de meziek lustere.

De vrouwen hadden geen zin, maar Van Tol verklaarde zich lachend bereid even mee naar binnen te gaan, een paar minuten. Ze moesten dan met de kinderen maar even wachten. En weg waren de twee kerels, de grote kerkdeuren in. Pratend drentelden de vrouwen heen en weer over het zonnige trottoir, lachten om die nieuwsgierige mannen: ze mochten wel wat van de vrouwen zeggen!.... De kinderen slenterden mee, ontevreden over het oponthoud.

Het duurde.... Een kwartier verliep.... Geen mannen!....

- Z'emme nog al lang waark, vond moeder Gijzen korzelig.

Marie lachte.

- 'k Zie Jan al!.... Na z'n catechisatie is-t-ie nooit meer in de kerk geweest.... Ze houen op met zingen.

- Dan zulle ze nou wel komme.

Ze kwamen niet.

De vrouwen werden ongeduldig. De kinderen jengelden. Het werd ondragelik warm in de straat, waar geen zuchtje de bezwete voorhoofden verkoelde. Toen zei moeder:

- Toe, Merijntje, goade gij es evetjes noar binnen een 'oalt die zotte maanskerels d'r uit.

- Ikke? riep Merijntje ontzet.

- Joa, gij, toe moar!.... Gaauwkes!

- In een griffemeerde kerk?

Het klonk verontwaardigd en vol ontzetting. Buurvrouw lachte en zei:

- Nou, ze zulle je niet opeten, jo.... Vooruit nou maar!.... Ze staan natuurlik achter in te kijken en te luisteren. Zeg maar, dat ze direct mee motte gaan. Merijntje vond het een beroerde en hachelike onderneming, maar zijn moeder duwde hem aan zijn schouder naar voren en met een nijdig gezicht maakte hij zich vrij:

- Nou, moeder, douw zo moar nie.... 'k Za' wel goan.... vergeme!....

Zijn hart klopte onrustig. Bij de deur keek hij aarzelend om, maar moeder wenkte gebiedend, en hij ging binnen. Zacht suizend viel de deur achter hem dicht. In eens was er een kille, witte stilte om hem heen en daarin een harde, galmende stem, die op jammerende toon preekte. Beduusd keek Merijntje rond, maar hij zag de mannen, die hij zocht, nergens. Er stond niemand, zoals bij hun in de kerk. Alles zat in banken en op stoeltjes. Hij wou zich omkeren en de kerk weer uitgaan, toen hij, ijskoud van schrik, voelde, dat iemand hem bij zijn arm pakte. Rillend keek hij om. Het was een oud ventje met een kalotje op z'n hoofd en hij had hem niet horen aankomen, omdat ie op vilten zolen liep. Merijntje boog het hoofd en trok z'n ene schouder op in afwachting van de draai om z'n oren, voor hij buiten gegooid werd. Maar het mannetje fluisterde vriendelik:

- Kom maar mee, jongetje.... 'k Heb een mooi plaatsje voor je....

Merijntje had zich graag losgerukt, geschreeuwd, dat hij vader en de buurman kwam halen, maar hij durfde niet te kikken en volgde, angstig en gedwee, het oude, uitgedroogde ventje, dat naast hem dieper de kerk in slofte op z'n akelige, geluidloze pantoffeltjes.... net een spook!.... En daar zat hij op een stoeltje, met z'n benen een eind van de grond, tussen twee ouwe juffrouwen met halve, zwarte, gebreide handschoenen aan, recht tegenover een geweldige preekstoel. En op die preekstoel stond een grote man in 't zwart, met een witte bef voor, en die deed z'n mond wagewijd open in z'n dik,

rood gezicht en bulderde een verwonderlike massa boze geluiden de kil-witte ruimte in. Hij had het over de eeuwige verdoemenis voor de vloekers, beweerde stijf en strak, dat het woord 'waarachtig' een formidabele vloek was, omdat alleen God waarachtig was, en schilderde de folteringen, die de misbruikers van dit heilige woord in de hel wachtten met een te hardvochtige levendigheid, die Merijntje koude rillingen over z'n rug joeg.

- Gadvergeme, dacht hij, - da's een kwoaje!.... Doar is pestoor van Gils nog niks bij!.... Doar meud' eemoal niks van zegen of doen!

Dan waagde hij het eens rond te kijken, heel voorzichtig, bijna zonder zijn hoofd om te draaien. En daar zag hij zijn vader en de buurman naast elkaar in een bank zitten, een eind van hem af. Vader keek hem aan en knikte even. Van Tol hield een blauwe zakdoek voor zijn mond en had een vuurrood gezicht. Die zat natuurlik te stikken van het lachen, omdat Merijntje ook gevangen was.... Mooie geschiedenis!.... Buiten stonden de anderen te wachten en te smoren van de hitte in de schaduwloze straat.... Je zou moeder straks horen!.... Afijn, hij was blij, dat vader ten minste ook binnen was.... De stem van de dominee ging wat zachter. En nu had Merijntje een nog grotere hekel aan hem. Hij praatte zo flauw en huilerig, net of ie zalf op z'n tong had. Merijntje voelde de vettigheid in z'n eigen keel en tegen z'n gehemelte. En wraakzuchtig dacht hij:

- Joa.... zeeverde gij moar, schijn 'eilige ketter!.... Oons Lieven 'eerke zajje toch wel krijge.... Ge wit nerges wa' van, dwoalgeest!....

Dan was het eerste gedeelte van de predikatie voorbij en de gemeente keerde terug tot de psalmen. Een van de ouwe juffrouwen gaf Merijntje ook zo'n dik boek op z'n knieen en wees hem wat er gezongen zou worden. Het orgel zette in en daar barstte het psalmgezang los. Iedereen zong mee, niet alleen een koor, zoals in hun kerk, maar al de mensen. Eerst zweeg Merijntje, overbluft en verlegen, maar de juffrouwen stieten hem bestraffend aan en toen begon hij aarzelend mee te doen. Moeilik was het niet, want al de lettergrepen werden zo lang uitgerekt, dat hij gemakkelik de toon kon volgen. Hij vond het maar een akelig geschreeuw. Alles in deze kerk vond hij akelig. De witte muren, de kleurloze ramen, de strakke lijnen, alles kaal en sierloos, geen altaar, geen kaarsen, geen heiligenbeelden, zelfs geen kruisbeeld!.... Wat was dat nou voor een kerk? Waaraan kon je nou zien, dat dit een huis Gods was?.... Waar was het tabernakel, waar God zelf woonde achter de gouden deurtjes?.... Het leek gewoon nergens op.... Die dominee mocht wel zo'n grote mond opzetten!.... En daar zat hij nou maar stil tussen al die ketters, die Onze Lieve Heer hoonden, en deed mee aan hun spektakelige kerkdienst.... Dat was zo es evetjes een biechtpuntje!.... Eigenlik moest hij opstaan en luid schreeuwen, dat ze allemaal ketters waren en zich bekeren moesten!.... Een geloofsheld zou dat zeker gedaan hebben.... Maar z'n vader deed het ook niet, en dat was een grote man.... En Onze Lieve Heer, die goeierd, liet het allemaal maar toe! Dat was toch eigenlik onbegrijpelik!.... Die had z'n vinger maar te bewegen en heel dit gedoetje kraakte in mekaar en al de ketters waren verpletterd!.... Even overviel hem een huiver van angst: als Onze Lieve Heer nou juist es een voorbeeld stellen wou?.... Maar dan zou ie hem en z'n vader misschien wel 'ongedeerd onder de puinhopen' laten uitkomen!.... Dat zou immers juist een prachtig wonder zijn!....

Even loerde hij weer naar zijn vader, die met wijd open mond geestdriftig zat mee te galmen. En bijna had hij zijn boek van zijn knieen laten vallen, want geen vijf meter bij hem vandaan zat David

op een stoeltje en keek hem met een benauwd gezicht en uitpuilende ogen aan.... Merijntje moest hard op z'n tanden bijten om het niet uit te schreeuwen.... Die was goed!.... Zo langzamerhand kwamen ze nog allemaal binnen!.... David was zeker ook gestuurd om hen terug te halen en het ouwe ventje had hem ook mee naar voren gesleurd.... Het was om te gieren!.... Daar zaten nou al twee Roomsen en een Jood in die kerk en een, die helemaal niks was, een verwoede spotter, een echte, venijnige Godloochenaar.... En wat keek die David benauwd!.... Tegenover de duidelike ontsteltenis van zijn vriendje voelde Merijntje zich een hele kerel, want zo verschrikkelik vond hij het nou helemaal niet, en hij ging er eens echt voor zitten en zong met schelle stem het nieuw aangevangen lied luidkeels mee, zodat de ouwe juffrouwen goedkeurend tegen hem glimlachten en knikten.... Maar hij wist ook niet, dat David daar zat in daverende angst, dat ze zouden ontdekken, hoe er een Jood in hun bedehuis gedrongen was en hem er met z'n allen uit zouden ranselen, omdat hij hun kerk door zijn aanwezigheid bezoedelde....

Toen begon de dominee weer te preken. Hij donderde nu los tegen de afgodendienaars, die knielen voor gesneden beelden, die houten en steenen poppen aanbidden en zo hun ziel ten prooi geven aan de baarlike duivel. Merijntje was het geheel met hem eens, tot hij plotseling tot zijn onuitsprekelike verbazing, schrik en woede ontdekte, dat de dominee met die afgodendienaars de Roomsen bedoelde. Hij had het over het 'beest van Rome' en het gevaar voor het ware geloof, dat van 'de veile Roomse Kerke' dreigde.... Merijntje werd bloedrood van schaamte en kwaadheid.... Nee, die was goed!.... Daar stond een ketter, een vervloekte, een die zo zeker als twee maal twee vier was, door de duivel gehaald zou worden, een, die van het ware geloof juist niks af wist en die schold de Roomsen voor afgodendienaars en een gevaar voor het ware geloof!.... Dat was het gekste wat ie nog ooit beleefd had.... Dominee schold, dat het daverde, en smeekte de Heer om bijstand in de heilige strijd tegen het beest van Rome.... Daar werd je koud van!.... Dat was immers de gruwelikste godslastering!.... Hoe durfde die man zo iets te zeggen?.... En toen viel Merijntje eensklaps in een verbijstering, doordat hij bedacht, hoe deze man en al de mensen in de kerk geloofdenwat hij vertelde.... Ze hadden nooit anders gehoord immers! Als hij geboren was in een protestants gezin, zou ie ook in die kwaadaardige leugenpraat geloven! Hij had nou het geluk gehad, Rooms geboren te worden, maar deze mensen en hun dominee.... die waren geboren en leefden in de dwaling, in een vals geloof, en ze gingen hun eeuwige ondergang tegemoet.... En David, die jodenjongen, precies zo.... Merijntje rilde.... Het was een verschrikkelik ongeluk voor al die arme verlorenen. En wat konden ze er aan doen?.... En al de heidenen, in verre, onbekende landen, waar nooit een missionaris geweest was?.... Nog nooit zo helder als onder de donderende godslasteringen van deze heftige dominee had Merijntje het ongeluk van het valse geloof gevoeld en het als een ongeluk, niet als een zonde gezien.... Het was gruwelik.... En was het goed en rechtvaardig van Onze Lieve Heer?.... Hij sloot de ogen en durfde niet verder denken.... Hij voelde zich weer op gevaarlike wegen. Hij was weer bezig met eigenzinnige en dwaze gedachten, verboden gedachten, die enkel voortkwamen uit zijn onwetendheid, zijn domheid.... Niks kon ie begrijpen.... stomkop die ie was....

Gelukkig bulderde de dominee toen weer een paar vreselike beledigingen aan het adres van de Roomse Kerk en in de woede over zijn gemene leugenpraatjes verzonk de pijnigende twijfel en hij luisterde minachtend naar de drogredenen van die ketter, die zeker dacht, dat ie met z'n gebrul iets doen kon tegen de Heilige Kerk, de steenrots van het enige ware geloof!.... En die David zat maar met z'n hoofd gebogen voor zich te staren, aldoor met zo'n benauwd gezicht!.... Dat was toch een bangschijter!.... En die kerk ging maar nooit uit!.... Die dominee bleef maar preken.... en dan begonnen ze weer te zingen....

Maar eindelik kwam er toch een eind aan de dienst. De dominee sprak galmend een dankgebed. Maar hij maakte geen eens een kruisje.... En toen stonden de mensen op en begonnen naar de uitgang te schuifelen. Merijntje haastte zich naar David, die verlicht adem haalde, pakte hem bij de hand en trok hem mee, om vader en buurman in te halen, die hun een eind vooruit waren, maar telkens omkeken naar de jongens.

Buiten viel de warmte van de zomermiddag benauwend over hen, maar ze waren toch allemaal blij, dat ze verlost waren. Van Tol brak uit in een schaterend gelach, waar Gijzen dadelik mee instemde. En ook de jongens moesten nu wel meelachen. En ze lachten zo onhebbelik, dat de ingetogen, in strak zwart geklede kerkgangers hen afkeurend aankeken, niet begrijpend, hoe iemand na zo'n plechtige dienst en stichtelike preek van een bekend, zeer dierbaar voorganger zo ontoelaatbaar vrolik kon zijn....

- God zamme krake! barstte Van Tol los. Ik heb nog nooit zo'n lol gehad!.... De smoelen van die twee jongens!....

- Moar z' emme jullie toch lekker ok mee vast g'ouwe! lachte Merijntje.

- Wa' zulle de wijve de ju in 'emme, veronderstelde Gijzen. Z'emme meer as ander'alf uur motte wachte! Woar zoue ze zijn?.... Ik zien ze nergens.

- As 't een beetje wil, zijn ze naar huis getippeld,

zei de bootwerker. Laat we de straat maar es afzoeken.

En ze vonden de vrouwen met de meisjes een eind verder buiten voor een cafe zitten, met een glas bier voor zich en de kinderen lebberend aan een glas limonade. Doodmoe van het op en neer drentelen waren ze daar ten slotte maar neergevallen, angstig omdat ze geen van beiden geld bij zich hadden, ongerust, omdat ze niet begrepen, waarom er maar niemand uit die kerk terug kwam, boos omdat de hele wandelmiddag in de war liep. Ze foeterden en mopperden, maar Van Tol vertelde schaterend hoe de vork in de steel zat, hoe ze geen van allen dat waakzame en vinnige ouwe kereltje hadden kunnen ontsnappen.... En as je eenmaal midden tussen de mensen zat, kon je voor je fatsoen ook weer niet weglopen.... Maar als ze de gezichten van Merijntje en David gezien hadden!.... Opnieuw barstte hij in lachen uit, sloeg op de tafel, dronk in een teug het glas bier van zijn vrouw leeg en gaf haar pandoes een zoen op haar oor. Zij gilde en sloeg hem om z'n rooie kop en toen was de vrede hersteld en ze lachten allemaal en de kelner werd buiten geroepen voor meer bier en limonade voor de jongens, want de kerkgangers hadden tongen als leren lappen van het zingen en van het preken van die razende dominee.

- Een moeder, vertelde Merijntje driftig, 'ij zee, dat de Roomsen afgodendieneers zijn, een 'ij schol op 'et beest van Rome. Bedoelden ie doar de paus mee?

- 't Is toch schaande! riep moeder. 'Oe durf zo'n lellike vent 'et te zege!

- Een 'ij zee, da' zullie 'et eenig woare gloof arre!

- Da' zalt ie wel oondervinnen at ie mee z'n koontjen in d'el leet te braande, schamperde moeder.

- En geen potje bier om de brand te blussen! spotte Van Tol. Proost, buurvrouw, laten we 't er nog maar van nemen zolang de duvel ons niet in z'n klavieren heb! - Joa, gij spot moar, bromde moeder, toch even lachend. Toen zei ze driftiger tegen haar man: 't Is mooi om kleine kinders zo in 't gevoar te brenge.

- Kan ik er wad' oan doen? vroeg Gijzen verontwaardigd.

- Wa' doede dan in een griffemeerde kerk te goan? Doar 'edde niks te stelle. Bleft er vandoan.

- Moar 't gifd' ommes niks, moeder! lachte Merijntje. Deinkte nou a'k doar iets van gloof, van al wa' zo'n zotten domenie doar stoat te zeevere?.... Loat 'em nou gaauw deurgoan!

Toen lachten ze weer allemaal om dat parmantige Merijntje en Van Tol begon te praten over de werkstaking in de haven, die op til was.... Nie meer te houen.... een kwestie van dagen nog....

En Merijntje zei:

- Ied edanomil tkaams rekkel, taw?

- Ezeur! antwoordde David prompt en ze trokken buitenlandse gezichten tegen de kelner, die verwonderd naar hen keek....

IV

- En ga je nou heus over zee, Merijntje? vroeg Esther. Naar Brabant hoef je toch niet over zee?

Merijntje was er een beetje verlegen mee.

- Joa, ziede, Esther, lei hij uit, da' noeme ze bij oons de zee.... Moar 't is eigelik moar een 'eele breje rivier, 'ee.... de Volkerak een zo.... Moar d'r is zout woater in, orre, een ge kunt 'em bekaant nie over kijke.

Esther keek peinzend voor zich uit. Ze zaten op het kokerachtige binnenplaatsje. Over de ijzeren drooglijn hing het vloerkleed en dat hadden ze aan de hoeken met stokken gestut en nu was het een bedouientent in de woestijn. Esther was een Arabiese prinses en Merijntje en David waren opperhoofden uit de Sahara en hadden haar geroofd. Maar David moest een mandje groente naar een klant brengen en het spel was onderbroken. En nu praatten ze samen over de reis, die Merijntje morgen middag zou gaan ondernemen: het was vacantie en hij zou met de beurtschipper mogen meevaren naar het dorp en bij grootmoeder logeren, bijna veertien dagen lang. Duumpje, het schippertje, kwam hen af en toe opzoeken, en hij had zelf aangeboden, Merijntje heen en terug te laten mee varen. Het was een geweldige gebeurtenis en voor de fantasie van Merijntje had de reis de afmetingen van een enorme zwerftocht aangenomen. Hij sprak van varen over zee, als moest hij de oceaan passeren.

- We zullen je missen, Merijntje, zei Esther zuchtend, jammer, dat je nou net met de vacantie d'r niet bent.

- Moar de leste week zijn ik nog 'ier, troostte Merijntje.

- Nou ja.... net een weekie.

Ze zwegen en keken elkaar aan. Merijntje vond haar wonderbaarliker dan ooit. Zij had een rode doek om haar zwarte haren gebonden en een gebloemd tafelkleed om haar schouders geslagen: zo zagen Arabiese prinsessen er uit.... En Merijntje dacht, dat zij best een echte Arabiese prinses kon zijn, zo bruin was ze nu van de zomerzon.... en dan had ze zo'n fijn, even gebogen neusje en twee sierlike zwarte boogjes boven haar grote, glanzend bruine ogen. Telkens weer kwam de gewaarwording van de eerste keer dat hij haar gezien had, terug; zo iets moois als dat meisjesgezicht had hij nog nooit gezien. Het gaf hem vreemde, verontrustende sensaties. Of ie wel altijd met haar zou willen praten en spelen. Als ie haar stoeiend om de schouders pakte, begon zijn hart in eens heftig te slaan en verschrikt liet hij haar weer los. Als ze bij een of ander spelletje zijn handen vast hield, vloog een onbegrijpelike warmte door zijn lijf, hij had zich

willen losrukken, maar het was te heerlik en in een lichte, zoete bedwelming liet hij zich gaan, glimlachend. Soms, als hij met David zat te tekenen en zij ging vroeg naar bed, en ze gaf haar vader en moeder en broertje een kus en dan dacht Merijntje: - As ze mijn ok es kuste?.... en dat gaf hem een gevoel of hij duizelig werd en weg wou lopen, maar hij zou toch gebleven zijn, want er was iets in hem, dat hem wijs maakte, dat er niets zo heerlik zijn kon dan een kus te krijgen van Esther.... En toch zou hij zich dood geschaamd hebben, als ze het gedaan had.... Maar hij kreeg enkel een hand en een lachje. En daar was hij ook gelukkig mee.... Het was eigenlik wel wat raar, want Merijntje was er trots op, dat hij vast geen meidezot was, en toch speelde hij liever met haar dan met David, die zijn kameraadje was. En als hij met haar alleen was, zoals nu, dan gistte er een onverklaarbare, stille opwinding in hem, die hij prettig vond en waarvoor hij toch ook een onbestemde angst had.

- Wa' zitte me nou oan te kijke? vroeg hij onzeker en probeerde te lachen.

- Je gaat zo ver weg, zei Esther ernstig.

- Nou, zei Merijntje gevleid, wa' gift da?.... Ik kom toch ommes vrom!

- Ja.... maar je zult ons misschien vergeten daar in je dorp.... Daar zijn al je ouwe vriendjes en vriendinnetjes....

- 'k Ar gin vriendinnekes!

Hij had het gezegd eer ie 'et wist, op strakke, harde toon. Esther keek hem aan en haar donkere ogen glansden dieper. Hij zag haar witte tandjes, toen ze lachte, en kreeg een kleur.

- Heus niet, Merijntje?

- Neee, wezelik!

Hij dacht aan Blozekriekske.... Maar dat was lang voorbij en 't was zo'n klein ding, en voor geen honderdduizend gulden zou hij tegenover Esther haar naam hebben willen noemen. Het was even stil. Toen vervolgde hij:

- Een g'oef nie bang te zijn, da'k jullie zal vergete, want ik 'ou vuls te veel van jullie....

- Van mijn ook?

Behaagziek als een kokette vrouw had ze het gevraagd en ze keek hem strak aan met een glimlach, die hem nog dieper deed kleuren. Hij wendde de ogen af en zei zachtjes:

- Da's nog al glad.... van jou 'et meeste.... da' witte toch wel.

En toen hij het gezegd had, schaamde hij zich vreselik en voelde de neiging om op te staan en hard weg te lopen. Maar hij kon zich niet bewegen. Esther zuchtte.

- Da's goed, zei ze tevreden. Dan zal ik jouw meisje zijn.

Merijntje schrok. Z'n meisje?.... De jongens hier in de stad deden dat vaak: hadden een meisje.... Maar de praatjes, die daarover verkocht werden, hadden Merijntje diep ontsteld en met afschuw vervuld.... Ze zeien onbeschaamd weg, dat als een jongen en een meisje met elkaar 'liepen', dat ze dan gemene dingen deden.... verboden dingen, vreselike zonde. Merijntje was niet onwetend, maar zijn zinnen sliepen nog, vast en ongestoord, en hij had een lichamelike afkeer van de viezigheden, waar de vroegrijpe stadsjongens met zo gulzige gretigheid over smoezelden. Hij keek naar Esthers ernstig gezichtje, dacht weer aan wat ze al eens van hem en haar verteld hadden. Een radeloze schaamte vertroebelde een ogenblik zijn denken. Maar onder de glanzende bekoring van haar rustige ogen veranderde alles. Hij wist zeker, dat ze dat niet bedoelde immers, het net zo min vond als hij. Zijn meisje?.... Dat wou alleen zeggen, dat ze mekaar uitgekozen hadden om bij voorkeur mee om te gaan, dat ze mekaar aardig vonden. Meer niet immers!.... Esther zou zijn meisje zijn.... Niemand zou er tussen kunnen komen. Niemand zou zo met haar omgaan, zo van haar mogen houen als hij.... Een golf van warme vreugde vloeide over zijn hart.... Die lieve Esther.... Ze was zo mooi en zo aardig.... Zijn meisje....

- Da's goed, zei hij dan, bijna fluisterend. - Maar ge meug 'et tege gin meins verklappen, or!

- Ja, ik ben daar gek! lachte Esther nuffig.

Toen zei ze op gebiedend-uitnodigende toon:

- Nou mot je me een zoen geven, Merijntje.

- Een zoen? schrok Merijntje terug. - Zijde nou zot?

Esther trok een pruilend gezicht.

- Wat dan? vroeg ze teleurgesteld. - Je geeft je meisje toch zeker een zoen, as je een verre reis gaat maken?

Ja, dat was wel een bizonder geval natuurlik. Maar waarom moest er nou bij gezoend worden?.... Dat was zo flauw.... Doch Esther stak haar bruine snoetje vooruit, met de wang naar hem toe. En toen kreeg Merijntje lust om haar te zoenen. Met een vuurrood hoofd boog hij zich voorover en beroerde heel eventjes haar warme, harde wangetje met zijn lippen. Onverwacht sloeg Esther de armen rond zijn hals en kuste hem vast en hard op zijn wang terug. Dan liet ze hem los en Merijntje tuimelde hijgend en met gesloten ogen op zijn zeepkistje terug.

- Nou ben je mijn lieve Merijntje, zei Esther triomfantelik en ze lachte vrolik.

Merijntje lachte dwaas mee. Hij wist niet of hij het heerlik of afschuwelik gevonden had.

- Bij oons thuis kusse me mekoare nooit, mompelde hij, als verontschuldigde hij zich om zijn onhandigheid. - Einkel d'eele kleine jong....

- Zoent je moeder je dan nooit, of je vader? vroeg Esther verbaasd.

- Nooit, bekende Merijntje, - te minste bekaant nooit.... A'ge nou es veul ziek zijt.... of morgen, a'k op reis goan.... dan gif moeder me-n-een kus, moar aanders nooit....

- Wat gek! zei Esther peinzend, en na een poosje voegde zij er medelijdend achter: - Arme Merijntje!....

Maar dat was Merijntjes eer te na.

- Phu! riep hij minachtend. - Ik geef er niks om, or! Al da' flaauw gekus altij.... da's moar stadse zottig'ed....

- Zo? vroeg Esther beledigd.

- Bel joat! hield Merijntje hardnekkig vol. - Ge kun best veul van mekoaren 'ouwe zoonder a'ge mekoare geregeld aflekt.... die flaauwe kul!....

- Je ben gek ook, oordeelde Esther snibbig. - Waarom wil je mij nooit es een zoen geven?

- O, da's wad' aanders, betuigde Merijntje ijverig. - Jouw wil ik geren een kus geve, zo nou een dan.

- Geef me d'r dan nou es een, Merijntje?

- G'ed er pas een g'ad! protesteerde de onhandige minnaar.

Toen sloeg Esther hem de pet van z'n hoofd en riep lachend:

- Gekkerd!

Meteen kwam David het plaatsje oplopen.

- Wat doen jullie? vroeg hij.

Esther antwoordde plechtig:

- lk ben Merijntje z'n meisje....

- Zo! zei David, met iets als teleurstelling in z'n stem, en Merijntje, met een kleur als vuur, verweet haar verontwaardigd:

- Een ge zouw 'et tege gin meins verklappe!

- Nou.... David mag 'et toch wel weten? zei Esther. - David vertelt 'et an geen mens, niet Daaf?

- Nee, antwoordde die, en keek sip; daarop voegde hij er verslagen achter: - En ik dan?

- Wa' gij? vroeg Merijntje verwonderd.

- Nou! riep David, half huilend. - Nou moet ik maar weer alleen blijven! Ben ik me vrindje kwijt!

- Moar zijde nou glad zot? viel Merijntje verbouwereerd uit - Dochte nou a'k mee Esthers op stroat gieng speulen een zo?.... Ge zij beslikt, jonge!.... Wij blijve toch zeker gewoon kammeroadjes, net as tot nou toe!....

David keek naar Esther, die ernstig toestemde:

- Natuurlik!....

Toen was Davids hart gerust. Hij zuchtte verlicht en zei:

- O, dan is 't goed....

En zo ging Merijntje de volgende dag verloofd aan boord van Duimpje's tjalk om bij zijn grootmoeder te gaan logeren. De dag op de rivier was te vol afwisseling en wemelende indrukken om hem veel tijd tot nadenken te laten. Maar toen hij 's avonds in Dordt voor de wal naast de knecht in de donkere kooi van de roef lag, viel met een schrik de gedachte aan Esther over hem. Hij zag haar lief, mooi gezichtje duidelik voor zich en hij wist, dat hij onbegrijpelik veel op haar gesteld was. Maar nu eerst vielen hem de consequenties in. Hij had een meisje.... Daar zou hij dus op een goeie dag mee moeten gaan trouwen.... En hij wou pastoor worden!.... En een pastoor kon niet trouwen! Dat mocht niet. Daar had ie zich in z'n stommiteit wat moois op de hals gehaald!.... De hele boel in de war gegooid.... En het ergste van alles: Esther was een jodenmeisje!.... Het was gewoon krankzinnig!.... Dat kwam er nou van as je maar dag in dag uit met zulke mensen omging!.... Dan vergat je helemaal, dat je anders was dan zij.... Al zou ie geen pastoor worden, dan kon er immers toch nooit iets van komen!.... Een jodenmeisje.... En hij was Rooms.... Het was heel slecht van hem. Nog nooit in zijn leven had hij zo zwaar gezondigd.... Hij dacht aan de gelukzaligheid van de staat van genade, waarin hij verkeerd had de avond voor zijn eerste heilige communie, en tranen sprongen in zijn ogen.... Wat was dat alweer ver weg....

hopeloos ver!.... Hoe heerlik rustig was het geweest, dat gevoel van blanke vrede, verzoend met Onze Lieve Heer, zijn kind te zijn.... Dat had ie nu verspeeld.... Overdekt met zonden was hij, zwart bezoedeld zijn ziel!.... O, nu begon hij te begrijpen wat de wijze mensen van het dorp bedoeld hadden met de gevaren van de grote stad.... Maar alle waarschuwingen hadden niet geholpen. Het kwam zo gemeen van zelf. Je leefde daar en je dacht even niet na, en het ongeluk was gebeurd.... Van alle kanten loerden gevaar, zonde en slechtigheid op je, en voor je d'r erg in had sprong het op je toe, viel over je heen en je merkte het pas als het ongeluk al gebeurd was.... In radeloze wanhoop viel hij eindelik, doodvermoeid in slaap.... En toen de volgende dag een storm losbrak en de tjalk met gereefde zeilen over het Hollands Diep dobberde, heen en weer gegooid werd, zware stukken schuimend water over het lage dek zwalpten, dacht Merijntje niet anders of het was om hem te doen. Zwaar zeeziek lag hij in de kooi, leeggebraakt, met pijn in z'n hoofd, z'n rug, z'n lenden, en wachtte, met grote ogen in het halfduister van het gesloten roefje starend, op het einde. Natuurlik had Onze Lieve Heer in zijn heilige toorn over de gruwelike zonden van dat slechte Merijntje deze storm gezonden en nou zouden ze ellendig vergaan.... en die arme onschuldige Duumpje met z'n knecht en de scheepsjongen zouden mee moeten verdrinken voor zijn zonden.... Of misschien zouden zij gered worden en hij alleen omkomen.... Huilend van angst en berouw, bad hij vurig en beloofde Onze Lieve Heer beterschap, en nam zich voor van nu af werkelik beter op te letten en de zonde te mijden. Hij verloochende Esther, beloofde, dat hij haar nooit meer aan zou kijken en toen moest hij nog bitterder huilen, want ze was toch zo lief en ze kon het ook niet helpen, dat ze een jodinnetje was

en hij ook al niet.... Het was zo moeilik en zo verdrietig.... Maar wat gaf het allemaal?.... Hij moest nu toch dood immers.... Hoe de storm loeide en de golven tegen het krakende scheepje beukten.... In doodsangst kroop Merijntje onder de deken en hij merkte, dat die naar bruine teer rook....

Maar het schip verging niet.

Na de middag bracht de schipper het voor anker in de luwte achter de beschuttende wal van een der Zuid-Hollandse eilanden. Nog huilde de storm door de touwen, maar het schip lag bijna stil in het kalm deinende water. Merijntje was met een slag beter. Vermoeid en hongerig kroop hij aan dek. De knecht was al bezig eten klaar te maken in het vooronder. Merijntje rook de geur van gebraden spek en het water liep hem om de tanden. Maar toen herinnerde hij zich in eens, dat het Vrijdag was en hij zei ontdaan tegen de knecht:

- Moar me meuge toch gin spek ete vandoag: 't is Vrijdag!

De knecht spuwde overboord en antwoordde onverschillig:

- Beter spek op Vrijdag as stroont op Zoaterdag.

Dat kon Merijntje niet tegenspreken, maar hij keek toch onrustig naar Duumpje.

Die lachte, en zei:

- 't Mag grust, Merijntjen a'g' op reis zijt net as wij.... Of zijde bang a'g' een steert zult krijgen?

Nee, aan dat kinderachtige vertelseltje geloofde Merijntje niet meer, maar het spek smaakte hem toch niet, hoewel hij er van mee at, uit vrees uitgelachen te worden, wat hij zich dadelik al weer verweet: hij zondigde opnieuw uit valse schaamte....

's Avonds ging de storm plotseling liggen en een uur daarna waren ze weer op het open water en zeilden met een gunstige wind verder. En toen Merijntje 's morgens ontwaakte, waren ze al in het haventje, dat naar de kaai van het dorp leidde. En een half uur later zat hij bij zijn grootmoeder aan tafel en dronk koffie en at de lange, dunne sneden van het Brabantse tarwebrood, met suiker, en vertelde honderd uit van de reis, van de zware storm, waarin ze naar hij zich verbeeldde, bijna vergaan waren, en van zijn verbazing, toen hij bij zijn wakker worden de Vliet zag in het haventje en al die bekende dingen van het oude land.... En met verrukking luisterde hij naar de tik van de oude hangklok: die tikte nog net als vroeger....

V

Het logeren op het dorp was voor Merijntje toch niet meegevallen. Het was heel vreemd, maar veel van wat hij verwacht had, was niet gekomen. Hij voelde zich niet meer zo thuis als hij had gemeend te zullen doen. O, het was wel aardig, al die huizen en die bekende mensen weer te zien, en de smid op zijn aambeeld te horen slaan en klok te horen luiden voor de Engel des Heren.... De zomervelden waren heerlik en het was een genot aan de dijk te liggen en de blauwe hemel in te kijken en te luisteren naar de stilte, naar het verre louwen van de koewachters, zonder al dat geraas om je heen van bellende trams en donderde treinen over spoorbruggen en viaducten, rammelende sleperswagens en blazende stoomboten.... Het dorpje en het veld, dat was allemaal heerlik....

Maar hij was nu toch een vreemde. De jongens waren nieuwsgierig en luidruchtig om hem saamgedromd en hadden honderd uit gevraagd en hij had maar verteld en verteld en misschien wel een heel klein beetje opgesneden over de heerlikheden van het stadsleven in Rotterdam. Ze waren al minder en minder gaan vragen, al twijfelender gaan kijken, hadden tegen mekaar geknipoogd en hem wantrouwig van onder tot boven opgenomen. Ten slotte had er een gezegd:

- 'IJ ziet er net uit as een stadse stoepschijter!

En Merijntje had z'n blauwe kniebroek en z'n groen-en-wit gestreepte bloese als een onbetamelikheid gevoeld.

- 'IJ wild oons verneuke! schamperde een ander. Kunde begrijpe, dat ie noar de kemedie gewiest 'eet!

- 'IJ deink zeker: die boerkes kund' alles wijs moake.... Me zijn nie zot!

- Een buurman mee een pappegoai.... Goa nou gaauw deur!

- Moar 't is een zeeman! riep Merijntje, rood van woede. 'IJ 'eet em zellef meegebrocht uit Zuid-Amerikoa....

De jongens lachten. Uit afgunst weigerden ze hem te geloven.

- Stoefer!.... Woone jullie soms neve de koningin in 't stroatje?

- 'IJ deink zeker amme net zijn as Foons! kraaide Jantje Doggen. M'n voader zee: die kunde wel wijs moaken 'ad Oonze Lieven 'eer Gerrit 'eet, een 'at ie oan 't Ouwelaans padjen in een kloomp woont!

- Nou, gloof 'et dan nie! hoonde Merijntje. Wa' wete jullie nou van wat er in een groote stad te koop is.... boeresuffers!....

Boeresuffers!.... Daarmee had ie zich voorgoed tot een stadsjongen gemaakt. Dreigend waren ze om hem heen gekomen en hij zou zeker een flink pak op z'n tabernakel gekregen hebben, als meneer pastoor niet juist was aangekomen en hem bij zich geroepen had om hem te vragen hoe het hen ging in Rotterdam.

Later waren de jongens wel weer bij gedraaid, een paar hadden zelfs flikflooiend zijn gunst gezocht, maar aldoor was er toch iets gebleven als een afstand. Hij hoorde niet meer van nature bij hen, hij was 'de Rotterdammer' en ze beweerden zelfs dat hij af en toe stadse uitdrukkingen gebruikte en Hollands praatte.

En bij grootmoeder was het ook niet zo prettig. Na de eerste dagen van vertedering was ze weer terug gevallen in haar snibbige strengheid en hij kwam altijd te laat of te vroeg, zag er nooit uit precies zoals zij het graag wou en kreeg heel de dag standjes. Tot ie driftig werd en een brutaal antwoord gaf, helse ruzie kreeg en huilend naar bed gejaagd werd. Dan kwam het wel weer zo'n beetje in orde, hij vroeg vergiffenis voor zijn brutaliteit en zij zei knorrig, dat het niet zo erg geweest was, maar de prettige, vrolike stemming van de eerste dagen kwam toch niet terug.

En telkens betrapte hij zich op gedachten aan Rotterdam. Telkens moest hij aan Esther denken. Dat vreemde, ovale, bruinige gezicht, met de donkere ogen, het kroezige, roetzwarte haar er rond.... de kleine Arabiese prinses.... Hier op het dorp was er geen een zo.... zo fijn en zo lief aanhalig.... en ook zo trots en ongenaakbaar als ze dat wou.... Zijn meisje had ze willen zijn.... Dat kon natuurlik niet, dat spreekt van zelf, want hij wou pastoor worden en zij was een jodenmeisje.... Het was beroerd genoeg, want o, nou ie zo ver van haar weg was, nou hield ie toch zo bar veel van haar en hij verlangde om bij haar te zijn, al zou ze hem dan ook elk half uur om een kus vragen.... Hij moest zich voornemen om haar van zich weg te drijven.... Maar het was hard, en moeilik.... En och, het duurde ook eigenlik nog zo'n hele tijd, eer hij pastoor zou zijn.... Als ie 'et ooit worden kon, want z'n moeder lachte maar, als ie er over sprak en beweerde, dat ze daar geen centen genoeg voor hadden.... En dan.... wie weet.... misschien kon ie Esther wel bekeren! Dat was toch meer gebeurd, dat Jodenmensen zich lieten dopen! Dat kon best.... En als hij dan geen pastoor werd, was er niks in de weg.... Hij moest het eigenlik maar es een poosje afwachten. Misschien wou Onze Lieve Heer door hem de ziel van dat Jodenmeisje redden!....

Dat was een gezichtspunt, waardoor Merijntjes verstilde vacantiedagen rozig overglansd werden. Je kon nooit weten immers!.... Je moest maar vertrouwen, had de oude meneer pastoor altijd gezegd, niet je verzetten en worstelen tegen de bedoelingen van Onze Lieve Heer.... Hij moest dan ook maar vertrouwen.... Maar.... als hier nou es niet Ooze Lieve Heer, doch Sinjeur den Duvel achter stak, die hem een valstrik spande?.... Dat verwierp Merijntje echter aanstonds weer, want hoe kon zo'n mooi, lief schepseltje als Esther iets hebben uit te staan met dat zwarte, afgrijselike monster?.... Nee, hij moest maar vertrouwen, dat was het beste.... En Merijntje zou zeker nooit toegestemd hebben, dat hij vertrouwen wou, omdat dat het gemakkelikst en het aangenaamst was.... En toen hij hierover zichzelf gerust gesteld had, werd zijn verlangen naar huis nog sterker.

De twede week kwam er een brief van huis, waarin vader schreef, dat Flierefluiter onverwacht bij hen binnen was komen vallen. Hij had erge spijt gehad, dat Merijntje er niet was, maar ze hadden een ouwerwetse avond gehad. Flierefluiter had getrakteerd, Van Tol en zijn vrouw waren er bij gevraagd en buurvrouw had zo om Flierefluiter gelachen, dat ze er niet meer uit kon scheien, maar hij had zich dan ook danig zot aangesteld. En nou was Flierefluiter naar Duitsland gegaan, zei hij.... En er was werkstaking en buurman Van Tol staakte ook mee....

Merijntje had wel kunnen grienen. Zeker had hij innerlik gehoopt, dat Flierefluiter op het dorp zou komen, terwijl hij er logeerde.... En nou was ie juist in Rotterdam geweest en had er Merijntje niet getroffen!.... Was 'et niet om je voor je kop te slaan?....

En dan kwamen ze je nog heel vriendelik vertellen, dat ze zo'n plezante avond gehad hadden....

En zo gingen de laatste dagen van zijn vacantieverblijf op het dorp voorbij in een kregelig afwachten van het einde. Met de jongens boterde het ondanks alles toch niet, grootmoeder werd al vitteriger.... het regende de hele dag nog ook.... En daar in Rotterdam was Esther, was David met z'n aquarium en z'n prachtig boek over de Bijbelse Geschiedenis.... En hij zat z'n eigen hier te verkniezen in het kleine huisje van grootmoeder, achter de natte ruitjes en kreeg standjes als hij zweeg en standjes als hij praatte, standjes als hij rondliep en standjes als hij stil zat....

Hij zegende de dag, toen Duumpje hem kwam halen en hij met z'n pakje aan z'n hand mee naar boord kon gaan. Grootmoeder had hem een kus gegeven, maar de enige herinnering daaraan was die van de kille druppel, die van haar koude neus over zijn wang gevloeid was, en ze was nog kwaad geweest, toen hij die met de mouw van zijn bloes had afgeveegd....

De reis verliep vlot, met een goede wind in de rug en twee dagen later kwam een verheugd en stralend Merijntje de huiskamer binnen springen en bleef op de drempel beduusd staan.... Buurvrouw Van Tol zat bij de tafel met het hoofd op haar armen en jammerde luidkeels. Vrouw Gijzen stond over haar gebogen, hield met een moederlik gebaar de arm om haar schouders en sprak haar met haperende stem moed in....

Een uur te voren was de staker Jan van Tol met een zware sabelhouw over de schedel uit de verwarring van een stakingsrelletje naar het ziekenhuis gebracht, en het was twijfelachtig of de gewonde de nacht nog halen zou.... Zo was Merijntjes blijde thuiskomst, waar hij zoveel vreugde van had verwacht....

Vierde hoofdstuk.

I.

VAN Tol was niet gestorven. Zijn sterk gestel had alles glansrijk doorstaan en na zes weken was hij genezen thuis gekomen, met een bloedrood litteken, dat van halverwege zijn voorhoofd onder zijn weer aangroeiend stug blond haar verdween, een grimmig dichtgebeten mond en een stemming om een moord te begaan.

De staking was verloren, de organisatie was nog te zwak gebleken, de lust tot anarchisties zelfstandig optreden der bootwerkers te groot. Van Tol was als vast bootwerker ontslagen, moest nu al zwervende langs de schepen een daggeld zien te verdienen en het litteken op zijn stuurse kop bleek geenszins een aanbeveling. Ze hadden het schraaltjes, Jan en Marie, maar zij zong de hele dag, schraaltjes of niet schraaltjes, want zij had Jan terug en de rest kon haar weinig schelen. Blijmoedig bracht ze het een of ander naar de lommerd, als het erg neep en lachte om Jan's somber gezicht, dat zelden uit de plooi kwam. Een durende woede vrat aan zijn hart en de goedmoedige lacher was een in zichzelf gekeerde zwijger geworden. Hij kwam nog slechts uit zijn strakke zwijgzaamheid los, als hij begon te praten over de klassenstrijd, de onderdrukking van het proletariaat door het kapitalisme. Van hem hoorde Gijzen voor het eerst, dat hij een proletarier was, en het verbaasde of verontrustte hem volstrekt niet. Hij kon zich niet warm maken voor de idealen van solidariteit en verzet tegen de heersende klasse. Wat gaf 'et? Wat wouen de armoedzaaiers beginnen tegen de macht der rijke heren? Solidariteit? Larie.... ieder dacht aan zijn eigen boterham en de rest was flauwe kul.... Hij had het op het ogenblik best, Gijzen, hij moest er hard voor werken, maar dat was nou eenmaal zo. Onderscheid moest er immers zijn. Dat had meneer pastoor Zondag nog in z'n preek gezegd en wie zich verzette tegen de bestaande orde, die verzette zich tegen Gods bestier. Je mocht niet in opstand komen.

- Maar gelukkig, hoonde van Tol, dat de kapitalisten die zwartrokken hebben om de verschoppelingen van de maatschappij onderdanigheid en berusting te preken. Man, laat je toch niet belazeren! Jouw meneer pastoor ligt met je onderdrukkers onder een deken....

- Gij gloof nie oan God, weersprak Gijzen, dan motte van eiges wel tot zukke gemeene proatjes komme.

- God? riep de bootwerker. Geloof jij dan heus an die God van je pastoor, die 'et grootste deel van de mensen in honger en kou laat verrekke en de zwijne van het kapitaal alles geeft, wat ze maar verlange kunne? Man, wees toch wijzer! Wat zou dat voor een beestachtige God zijn?

- Gij deinkt einkel moar oan eten een drienken, buurman, verweet Gijzen. Moar d'r is nog een aander leven 'iernoamoals.... Doar zummen al oonze nood vergoed krijge....

- Ja, verrek maar! raasde van Tol. Mooi smoesje om je zoet te houen! Waarom motte wij de hemel verdiene door armoe? Komme de rijke slampampers soms ook niet in die hemel van jullie?

- As ze broaf leve, van eiges.

- En as jullie, arme sodemieters, niet braaf leven, kom je d'r ook niet! Wat is dat voor apekool? Allemaal bedrog en zoethouwerij, om dat rijke zwijnetuig te bescherme tege de massa hongerlijers. Zwendel en boerebedrog, heel die godsdienstige femelarij, en anders niks....

Gijzen dacht na. Toen zei hij:

- Ad' een aarm meins z'n tevrejen'eid verliest, 'eet ie 'eemoal niks meer op de wereld.

- Tevrejeheid? schreeuwde de bootwerker, overschuimend van woede. As jullie, makke schape, je tevrejeheid maar es verlieze konde, dan ware we al een aardig end op weg. Jullie suffe, dooie, zielige, dierlike berusting, jullie

trouwe-honde-tevrejeheid.... Verdomme! Bijt dan toch as je geslage wordt!

- Moar man, verwonderde Gijzen zich, wie sloa mijn nou?.... Ik 'em goed m'n brood, een da'k nie vor beron in de wieg geleed ben, nou, da' weet ik al lang, een da' schil me niks, or.

Van Tol keek hem aan.

- Je snapt er geen bliksem van, zei hij ontmoedigd. Jullie denken alleen maar aan je eige. Maar kerel.... as ik geslage wor as proletarier, dan slaan ze jou ommers net zo goed! Ze slaan mijn niet of jou, maar onze klasse.... Daarom motte wij as klasse ons verzette, jij net zo goed. Want je lult nou, dat ze jou niet slaan, maar ze slaan je alle dag, man, ze meppe je in je loon en in je leven en in alles.... En vandaag of morgen zajje wel es anders piepe.... Je krijgt ook wel es een opdoffer op je eige kop en dan zajje voele wat et zegge wil een proletarier te zijn....

Gijzen schudde het hoofd.

- 't Gifd' allemoal toch niks, meende hij. D'r zijn altij' rijken een aarme gewiest, een da' zal wel zo blijve.... Oonze Lieven 'eer 'eed oons bij 't klootjesvolk oonder gebrocht, een doar zumme-n-in motte beruste.... Al da' geklep over gelijk'eid een rechte.... da' zijn proatjes vor de voak.... Ik 'em nie te kloage.... M'n boas betoal me-n-een goei loon, een ik waark vor 'em.... 'k 'em nie over 'em te kloagen een vor m'n boas vecht ik: me frete toch allebei van dezelfde zoak?

- Ja.... jij roggebrood en hij biefstuk!

- Nou, roggebrood! lachte Gijzen. Zo aarg is-t-'ier nog nie.... een die biefstuk van den boas.... da's ok zo bar nie, a'ge 't zo 'oort.... 'IJ zit kop oonder in de zurg....

Van Tol stond op.

- Je snapt er nog geen laars van, Gijze, zuchtte hij. Jij kijkt alleen maar naar je eige geval.... 't geheel zie je niet, en daar komt 't op an.... Afijn, je zal ook wel wijzer worden.... met schade en schande, net as wij allemaal....

- Ik zijn moar een boerken, or! lachte Gijzen goedmoedig. Ge mot 'et me moar nie kwoalik neme, jonge!

De bootwerker lachte gedwongen. Dan waagde hij een laatste poging:

- Solidariteit is larie, zei je.... En waarom hebbe jullie dan Merie geholpe, van je armoedje geld geleend voor de huur, d'r te vrete gegeve, terwijl ik in 't ziekehuis lag?....

Gijzen haalde de schouders op, verbaasd.

- Wad 'ee dat er nou mee uit te stoan? vroeg hij. Da' doed' uit vrienschap, 'ee, doar proate nie over....

- Nee, viel Van Tol weer uit, en in veel erger gevalle, as-t-er hope van je klassegenote in de narigheid rake, omdat ze vechte ook voor jou, dan steek je geen poot uit.... Jullie motte nog leren om verder te kijke dan je neus lang is.... En 't wordt nie beter voor de hele rotzooi onderstebove ligt.

- Dan moar flienk mee bomme gooie, net as in Ruslaand! grinnikte Gijzen.

- Een paar goeie bommetjes af en toe kan vast geen kwaad, snauwde de bootwerker grimmig. Waarom mag zo'n kozak mijn wel m'n kop inramme met z'n kaasmes, en waarom mag ik 'em geen eens een steen naar z'n stomme harses smijte?.... Maar wacht maar.... d'r komme andere tije....

Merijntje zat diep verschrikt naar zulke gesprekken te luisteren. Hij vond het vreselik als buurman zo ruw te keer ging tegen de pastoors en de Kerk en Onze Lieve Heer, maar wat ie zei van de arme

mensen, dat die een lijn moesten trekken om 'et beter te krijgen, dat ze mekaar moesten helpen in nood en niet aldoor alleen aan d'r eigen ellende denken, dat bekoorde hem op geheimzinnige wijze. 't Was alleen jammer, dat ie daarbij altijd vol haat vloekte tegen de rijke mensen, de patroons en de koningin en de ministers.... Want daar moest je juist eerbied voor hebben.... En dat kon toch best samengaan? Waarom kon je mekaar niet helpen en tegelijk eerbied hebben voor je overheden, zoals je op school en in de kerk geleerd werd?.... Arjaan was ook zo'n dwarskop.... Die had ook nergens eerbied voor. Laatst had ie gevochten met de zoon van de baas, omdat die hem een schop gegeven had.... Vader was er aan te pas moeten komen en het had heel wat gekost, eer die doordrijver vergiffenis had willen vragen en beterschap beloven.... En hij verdiende al drie gulden vijftig in de week.... Hij had mogen blijven, en in plaats van dankbaar te zijn, dreigde hij, dat ie die praatjesmaker een beitel in z'n sallemander zou steken als ie 'em weer aan durfde raken.... Dat vond Merijntje onzinnig brutaal.... Vader had gelijk: je moest nou eenmaal onderdanig zijn, dat werd je geleerd en daar moest je je maar aan houen as je tot het klootjesvolk hoorde.... en anders liep het slecht met je af.... Dat zag je aan buurman Van Tol.... Had meegedaan aan de werkstaking, had z'n eigen verzet tegen de heren en tegen de politie.... had een klap met een sabel op z'n kop gekregen, twee maanden in 't gasthuis gelegen en nou was ie z'n werk ook nog kwijt.... Was ie nou lekker af?!.... En ze hadden gezegd, dat ie best weer aangenomen had kunnen worden, as ie maar naar de heren gegaan was om te zeggen, dat ie er spijt van had en dat ie 'et nooit meer doen zou.... Maar hij had gevloekt, dat ie eeuwig gloeiend verdomd zou zijn as ie zo iets ooit deed, dat ie liever z'n tong afbeet en op straat van de honger verrekte.... Ja, en nou had ie geen werk, af en toe es een dag, en zwierf rond aan de haven en bracht haast niets thuis.... De papegaai was verkocht, de mooie meubeltjes verdwenen, buurvrouw d'r gouwe belletjes en broche waren weg.... Nou had ie 't zeker beter?.... Dat kwam ervan!.... Die z'n gat gebrand had, moest op de blaren zitten, zei moeder, en hoogmoed komt voor de val.... Maar Arjaan was het met Van Tol eens en zat altijd bij 'em in z'n vrije tijd.... Dat was ook zo'n astrante hond!....

En toch bleef er iets hangen in Merijntjes hoofd, vaag en half bewust, aan en af zwevend in zijn geest, zonder dat hij er nog dieper op durfde door denken. Dat was buurmans schampere kritiek op Onze Lieve Heer, die de grote massa van de mensen maar armoe liet lijden.... Dan konden ze later in de hemel komen.... die armoe was verdienste.... maar de rijke mensen konden ook in de hemel komen!.... Rijk of arm, je moest allemaal zonder zonde zijn om zalig te worden.... Waar bleven dan de verdiensten van de armoede?.... En waar was het nadeel van de rijkdom voor het eeuwig heil?.... Merijntje was alvast maar blij, dat zij niet arm waren. Ook wel niet rijk, maar ze hadden toch een best leven en hij was heel tevreden.... Maar toch.... er was iets, dat niet helemaal klopte, daar had buurman vast gelijk in.... Hoewel het ook kon zijn, dat Merijntje weer verstrikt zat in domme gedachten en een of ander belangrijk ding over het hoofd zag, waar het juist op aan kwam.... Merijntje was voorzichtig geworden, kennende de listigheid van de duivel, die je aldoor lagen lei, en diep in zijn ziel vol van de verwarrende angst voor het onbegrijpelike godsbeeld, dat zijn glans van loutere liefde en goedheid toch niet meer terug kon winnen....

Overigens had hij nog andere zorgen in deze tijd. Zijn vriendschap met David en Esther was hechter geworden na een poging van Willem van Duin om hem terug te winnen. Hij was komen aandragen met een kwartje en een dubbeltje: opgespaard om Merijntjes aandeel in de koperaffaire te vergoeden. Dat had Merijntje geroerd en toen Willem nog zei, dat hij spijt had van zijn gemene streek en weer vriendje wou zijn met het boertje, had deze verheugd toegeslagen. David was heftig verontrust geweest, had gehuild van jaloezie, toen Merijntje weer een hele Woensdagmiddag met Willem langs de dokken ging zwerven. Esther had niet veel gezegd, maar strak en minachtend gekeken. En toen was uitgekomen, dat Willem geld gestolen had uit de portemonnaie van z'n stiefmoeder en van dat gestolen geld had ie Merijntje zeven stuivers toegestopt. Het was een hele consternatie geweest en dodelik verschrikt had Merijntje het geld aan de stiefmoeder teruggebracht en vol afschuw alle betrekkingen met Willem onherroepelik verbroken. Die liep hem nu op straat grinnikend voorbij, mompelde altijd het een of ander, waarvan het minst beledigende nog was:

- Schijnheilige boerekaffer!

Maar zulke laag gezonken individuen konden Merijntje niet beledigen en hij liep zonder tegenprestatie langs hem heen, met z'n neus in de wind, hooghartig en verachtelik. Haastig was hij geheel tot David en Esther teruggekeerd. David had hem jubilerend ingehaald, maar Esther was nog wel een week lang stijf en ongenaakbaar tegen hem geweest, eer ze zich weer als zijn meisje wou erkennen na zijn trouweloosheid. Het had hem onbegrijpelik vernederd en in de war gebracht, dat ze zo koel tegen hem deed, net of ie een vreemde was en nooit wat met er te maken had gehad. En net toen ie alle hoop al had opgegeven en in de verdrietige toestand begon te berusten, was ze in eens bijgedraaid, weer vriendelik en lief geworden, had

'em aan z'n haren getrokken en met hem gestoeid en hem toen ze even alleen in de kamer waren, haar wang toe gestoken:

- Nou.... zoen 'et dan maar af, Merijntje....

Hij bleef dat zoenen flauw, kinderachtig en overbodig vinden, maar toch gaf het hem een prettige gewaarwording, die hij zichzelf niet wou bekennen. En veel prettiger vond hij het, als hij met zijn handen door haar dik, kroezig haar mocht strijken, of als ze hem met allebei haar bruine pootjes hard over zijn wangen streelde en in zijn neus kneep. Dan kon hij verheerlikt glimlachen, zonder het zelf te weten, en wist zich niets meer te wensen....

Maar nu was er een grote onrust en benauwdheid in Merijntje.

Hij had op school een opstel gemaakt over koning David en daar had hij bizonderheden in verteld, die de meester verbaasden. Deze had hem na laten blijven en gevraagd, hoe hij daaraan kwam. Toen had Merijntje hem verteld van het wonderbare boek van Flavius Josephus, waar hij met David en Esther in las en waar buurman Levison uit vertelde. De meester was geweldig verbaasd en verontwaardigd geweest. Merijntje wist toch wel, dat hij niet in de Bijbel mocht lezen? Ja, of hij nou al zei, dat dat boek de Bijbel niet was, dat hielp niets, want het was nog veel erger dan de bijbel en hoe kreeg ie 't in z'n hoofd om met Joden om te gaan? Dat was wel het ergste, wat een Rooms jongetje doen kon! Hij leek wel gek!.... Alle onthutste uitleggingen van Merijntje hielpen niets. Zelfs het aquarium bleek geen argument van betekenis. De meester had hem kort en goed gelast, alle omgang met die Jodenfamilie af te breken. Ja, maar ze deden niks meer aan hun Joodse godsdienst, had Merijntje nog gepleit, dat hadden David en Esther zelf gezegd, dus eigenlik waren ze gewone mensen, geen echte Joden meer. Toen had de meester streng verklaard, dat dat nog veel slimmer was: dan waren 'et spekjoden en spekjoden waren het ergste wat je je denken kon.... de andere geloofden ten minste nog iets, maar spekjoden waren godloochenaars, die spuwden niet alleen op Christus en het kruis, maar ook op hun eigen God.... Merijntje had weliswaar nooit iets dergelijks waargenomen, maar de meester hield vol en verbood hem eens voor al nog langer in die gevaarlike omgeving te verkeren. Hij moest maar gewoon zeggen, dat de meester het hem verboden had en daarmee basta....

Verslagen was Merijntje naar huis gedwaald.... Gewoon zeggen, dat de meester het verboden had.... Ja, dat leek erg eenvoudig.... Maar hoe kon je nou zo iets doen?.... David zou het hele huis bij mekaar huilen.... hij was zo trots en gelukkig met z'n vriendje.... Esther zou vast niet huilen! Die zou 'em alleen maar strak en minachtend aankijken, met vast opeen geklemde lippen en haar ogen zouen helemaal zwart worden, pikzwart.... Hij kende dat, en hij kon het niet verdragen.... En die vriendelike juffrouw Levison zou verdrietig en verwijtend kijken, omdat ie David aan 't huilen maakte, en meneer Levison zelf, die altijd zo aardig was en zo leutig kon knipogen als ie grapjes maakte.... En wat had ie er ooit voor kwaad gehoord of gezien?.... Vast niks.... Ze hadden nooit gesmaald of oneerbiedig gesproken over meneer pastoor of de kerk, zoals buurman Van Tol nog wel deed, en dat was niet eens een Jood.... Het was een rustig, vriendelik gezin.... Toen voelde Merijntje echter, dat ie zich zelf liep te paaien met praatjes voor de vaak.... Een ding stond vast: het waren Joden, ondanks alles.... En hij kon nou praten zoveel ie wou, maar hij kon nooit ontkennen, dat de Joden Christus gekruisigd hadden, dat zij een vervloekt volk waren en zeker geen omgang voor een godvruchtig Katholiek jongetje.... Natuurlik had de meester gelijk.... Maar Merijntje zat voor de moeilikheid om een eind aan de verhouding te maken.... En als hij er aan dacht, voelde hij weer zo brandend fel, dat ie veel van Esther hield, zo veel als van niemand anders, en dat ie haar niet missen wou.... dat het kouder en leger om hem zijn zou zonder Esther dan indertijd, toen meneer pastoor gestorven was en Flierefluiter weggegaan....

En Merijntje vond niet de moed met zijn Joodse vrienden te breken.... Hij liet alles maar op zijn beloop, stond meer dan eens doodsangsten uit, dat de meester er weer over beginnen zou of een brief naar z'n ouders schrijven.... Maar de meester had zeker wel andere dingen aan z'n hoofd, want die sprak nergens meer over. En bij hem thuis waren ze aan de toestand gewend geraakt: die wisten nog nauweliks dat beneden hen Joden woonden, en zeien er nooit meer iets van. Maar toch bleef diep in Merijntjes geweten een stille wroeging knagen: hij was ongehoorzaam, hij had verboden omgang met Joden en het ergste: hij had zelfs een Joods meisje.... Waar moest dat allemaal op uitlopen?....

II

Het was midden November, toen het rustige leven van de familie Gijzen plotseling ineen stortte.

Het was heel vreemd en ongelofelik. Het kwam als een donderslag uit een wolkloze zomerhemel. Niemand had het kunnen voorzien. Niemand had zo iets voor mogelik gehouden. Maar het was mogelik en alles welbeschouwd was het zelfs heel erg gewoon. Een gebeurtenis zoals er dageliks overal plaats hebben. Maar als je er niet zelf bij betrokken bent, merk je het niet of nauweliks. Er is iemand failliet gegaan.... Nou ja, d'r gaan er zo veel failliet.... niks bizonders.... Iets bizonders wordt het eerst, wanneer de zaak failleert, waarin je gewoon was je brood te verdienen. Dan ziet zo'n alledaags faillissement er in eens heel anders uit. Het woord failliet krijgt een zware, sombere klank, een noodlottige betekenis. Het is een vonnis, een banvonnis. Het verdrijft je uit je broodwinning. Het sluit het normale leven voor je af. Het wijst je de deur, gooit je de straat op; het ontneemt je plots je levenszekerheid, het stoot je in de chaos buiten: d'r uit! zie maar hoe je terecht komt.... Het is een wreed ding....

O ja, er waren af en toe praatjes geweest. Maar er werd zo veel gepraat. Niemand had zich ernstig ongerust gemaakt. Het zou wel overdreven zijn. De fabriek had volop werk. Voor vijftien man. Want het was toch maar een kleine onderneming, al zagen de Gijzens haar als een belangrijke fabriek.

En nu plotseling bleek, dat de praatjes zelfs het gevaar onderschat hadden.... In eens was de bom gebarsten. Een schuldeiser was ongeduldig geworden en had het faillissement van de patroon aangevraagd. Het bleek een onhoudbaar boeltje. Er was lawaai, ruzie aan alle kanten, er was geen overeenstemming te bereiken. De patroon had rare dingen gedaan. Niemand vertrouwde hem. Het zaakje werd gesloten, verzegeld. En Gijzen kwam met Arjaan naar huis, een week loon in hun zak, werkloos. Beduusd, overdonderd, zonder nog te beseffen, wat dit betekende.

Moeder, die de kas moest houden, voelde het diepst, wat er op komst was als er geen werk gevonden werd. Bleek, geschrokken, maar voortvarend zei ze:

- Loat oons inpakken een noar 't durp vrom goan.

Gijzen, beledigd, schudde het hoofd.

- Ze zouwe wel lachen a'me mee 'angende pootjes vrom kwamme.... Neeen, or.... daar kom niks van in.... Vooreest zeker nie.... Me zulle wel es op zoek goan.... 't Is toch den eeste keer nie, a'k zoonder waark zijn!....

Nee, het was niet de eerste keer. Op het dorp was het vaker voorgekomen. Ze hadden er moeilike dagen genoeg gehad. Maar dat was toch anders geweest en ze beseften dat niet dadelik. Op het dorp waren er altijd nog aardappelen in de kelder of in de kuil, wat graan op zolder. Er was nog een deel van het varken in de kuip en in de schouw. De kippen waren er, en de konijnen als het neep. In de tuin stonden de kolen nog, en andere wintergroenten. Stoken en kruidenierswaren en brood, dat waren de moeilike punten. Maar och, iedereen kende je, wist dat je betaalde als het werk weer kwam, en de winkeltjes hielpen je wel door de beroerde tijd heen. 't Was niet plezierig, je leefde wat schraler dan gewoonlik. Je deed het zonder suiker, zonder melk, de koffie werd een paar keer meer opgeschonken. Je scharrelde er wel doorheen. Familie hielp een beetje. Het was de slechte tijd van ieder jaar.... Ook daaraan hadden ze gemeend, in Rotterdam ontsnapt te zijn: vast werk, zomer en winter hetzelfde loon. Nooit slappe, schrale tijden.... Een geregeld bestaan. En nu dit!....

Het verbijsterde hen een beetje. Maar Gijzen nam het niet zo ernstig. Toen hij over zijn eerste schrik heen was, lachte hij. En hij lachte zo ongedwongen en praatte zo overtuigd over nieuw werk, waarnaar hij ging zoeken, dat z'n vrouw weer moed vatte en haar angst weg drong.

Rotterdam was zo groot!.... D'r waren zoveel verschillende fabrieken. Er zou allicht wat te vinden zijn voor hem en Arjaan.... Waar voor zoveel duizenden en tienduizenden werk was, zou er voor een man en een aankomende jongen ook nog wel wat te vinden zijn. Onzin om je van streek te maken. Rotterdam was een goede stad, vol van voorspoed en plezier. Dat hadden ze immers al lang ondervonden. Een stad om in goud te zetten! Jammer, dat ze er al niet tien jaar vroeger naar toe getrokken waren!.... Die fabriek was op de fles.... Nou, wat dan nog?.... Het werk moest toch gedaan worden? Fabrieken zat. Hij zou wel wat vinden. Geen zorgen voor de dag van morgen. Hij ging es lekker uitslapen en dan aan de wandel om werk te zoeken....

Van Tol en z'n vrouw hadden bezorgd gekeken, maar niet veel gezegd. Ze wilden de Gijzens niet verschrikken en deden maar alsof ze het eens waren met de optimistiese uitlatingen van de vrolike werkloze.

Merijntje was ook eerst erg geschrokken van het onbehagelike nieuws. Maar zijn vaders redeneringen leken hem onaantastbaar en hij begon te spinnen aan rooskleurige fantasien. Misschien kwam vader in een hele grote fabriek. Misschien gingen ze wel verhuizen naar een ander gedeelte van de stad, dicht bij de markt of zo.... Allerlei belangwekkende dingen konden er gebeuren....

En met een beetje trots vertelde hij het bij de Levisons:

- M'n voader is zoonder waark een oonzen Arjoan ok: 't febriek is feliet.

Het kleine vrouwtje sloeg van schrik de handen ineen.

- Zonder werk.... en net nou, tegen de winter!.... Wat een ongeluk!

Merijntje lachte.

- Bel neent! zo aarg is 't nie.... Voader zee: 'ij vin makkelik wad' aanders.

- Nou, hoop 'et van harte, zei juffrouw Levison en gaf hem medelijdend een honingstokje, waar hij aanstonds genietend op begon te sabbelen.

- Misschien goan me wel ver'uize, Doavid, deelde hij mee.

- Verhuize? vroeg David verschrikt. Waarom verhuize?.... Waar naar toe?

- Joa, da' weet ik nie, 'ee? A' voader nou waark kregt oan 't aander 'end van de stad, kunne me toch nie 'ier blijve woone?.... Dan trekke me van eiges d'r van oonder.

David zat al diep in de put.

- Moeder, klaagde hij, Merijntje gaat verhuize.... naar 't ander end van de stad.

- Oach, jonge, da' zeg ik toch nie! lachte Merijntje. lk zeg: meschien.... a' m'n voader wijd weg zou motte goan waarke.

Maar David vertrouwde het niet. Hij kwam er telkens weer op terug en riep er Esther bij te hulp om het dreigende ongeluk te bezweren. Zij zat poppenkleren te naaien bij het raam en toen ze van de verhuisplannen hoorde, trok ze haar wenkbrauwen samen en zei:

- As je verhuisd ben, horen we natuurlik nooit meer wat van je.... vergeet je ons zo....

- Joa, da' motte gloove! ontkende Merijntje energiek. Gin gedachte van!

En toen hij naar haar stil-glimlachend gezichtje keek met het veegje goudig licht langs de wang aan de raamkant, was hij in eens veel minder geestdriftig voor zijn aanlokkelike verhuisplannen. Hij zou ze toch zeker wel heel erg missen.... En tegelijk verweet hij zich weer al, dat hij niet blij was, te kunnen verhuizen: dan was hij immers ongemerkt uit de benauwdheid.... Maar Esther lachte zo aardig tegen hem, dat hij zei:

- Oach, me goan ommes nie vast ver'uize!.... Wie wit, wat er ammoal nog gebeurt. Voader kan toch ok wel waark in de buurt zoeke.

David had trouwens ook al een oplossing gevonden.

- As jullie in een andere buurt gaan wone, verklaarde hij vastbesloten, dan vraag ik an me vader of ie d'r ook naar toe verhuist.... Een winkel kan je overal beginnen! - En de klanten hier dan? vroeg Esther prakties.

- Me zorg! blufte David. Klanten zat.... overal!....

Zo was deze zwarigheid voorlopig uit de wereld, en Merijntje ging met David het aquarium schoon maken. Dat was een heerlike bezigheid, waar ze allebei verzot op waren. Eerst vingen ze met een koffiezeefje de visjes en de torren en lieten die zwemmen in een emmertje. De schuwe diertjes vluchtten met bliksemsnelle wendingen voor het zoekende zeefje, maar ze werden toch onverbiddelik allemaal gevangen en overgebracht naar het emmertje: 'uit logeren' noemden de jongens dat. Dan moesten de planten voorzichtig uit het bodemzand losgemaakt worden en behoedzaam in schoon water afgespoeld. Daarna schepten ze het water uit het aquarium en droegen het naar de keuken, waar ze het zand onder de kraan zeven keer wiesen. Zeven keer moest het zijn, en dat was een heel werk, want iedere keer moest het aquarium vol lopen met een driftige, sissende straal, die het zand heftig om woelde, en dan werd het met een stuk gasslang telkens weer leeggeheveld. Een geheimzinnig gebeuren was dat. Je lei de slang in het water met het ene eind, zoog even aan het andere, en dan begon het water er door te lopen en bleef lopen tot het laatste restje toe. Het was heel eenvoudig, zei de meester op school, en hij verklaarde het vlot, maar voor Merijntje bleef het toch een geheimzinnige gebeurtenis en hij keek er altijd weer met verbazing naar, hoe die doodgewone gummislang zo maar in z'n eentje dat water wegzoog.... Net een vernuftig machinetje, en het was gewoon niks.... David en Merijntje verdeelden de betoverende werkzaamheden strikt eerlik. Ze vingen om de beurt een visje of een tor, verzorgden ieder de helft van de waterplanten, wiesen ieder twee glazen wanden helder, zogen om de beurt aan de slang. En samen herstelden ze ook weer de orde van zaken, eerlik alles om beurten en ruzie hadden ze nooit daarbij. En als dan het vissenverblijf weer helemaal klaar was, stonden ze er met z'n drieen bij en keken verrukt naar het heldere water, waar uit het gek bodemzand de hel groene plantjes zo zwierig oprankten en de visjes vrolik heen en weer schoten als verheugden zij zich ook, omdat hun woning zo keurig schoongemaakt was. Er was een goudvis bij, een grote, dikke; die heette Jacob en die kwam gewoon naar boven als je hem riep en stak z'n bek boven water en hapte een kruimeltje brood uit je vingers. Jacob was een wonder apart en Merijntje kwam er niet over uitgepraat. Maar buurman Levison had hem ook al zeven jaar!.... Van de winter maakte hij een aquarium voor Merijntje, dat had ie vast beloofd.... Dat zou wat wezen, als ie thuis een eigen aquarium had.... Esther had beloofd, dat ze net zo lang zou zaniken, tot Merijntje Jacob kreeg, als het eenmaal zover was en David, die eerst kwaad geworden was, had ten slotte toegezegd, dat ie mee zou zaniken. En daarom beschouwde Merijntje die wijze goudvis al een beetje als zijn persoonlik eigendom.

- ik wil altij....'eel m'n leve lang een aquoarium 'emme, verklaarde hij vastberaden.

- Da's goed, zei Esther ernstig, ik ook. Dat komt goed uit voor as we gaan trouwe.

Blozend en onthutst keek Merijntje haar aan. Zie je wel, dat ze er op rekende, dat ze met hem trouwen zou?.... Hij moest haar toch van dat onuitvoerbare plan af zien te brengen. Voorzichtig, zo heel in 't vage, waagde hij:

- Trouwe?.... O, da's nog zo wijd weg!.... Da's nog belange noa nie zeker, or!....

Verontwaardigd keek Esther hem aan. Haar ogen werden heel zwart.

- Zo? zei ze snibbig. Wil je niet met me trouwe? En ik ben toch je meisje? Je meisje.... dat klonk altijd zo lief, dat Merijntje week werd en zijn goede voornemens wegsmolten. Maar deze keer hield hij voet bij stuk:

- Joa.... moar d'r kan ommes nog van alles tussen komme, meid!....

- Maar as-t-er nou niks tusse komt?

- Da' kund' ommes nie wete....

- Nou ja, maar as-t-er niks tusse komt?

- Joa, moar Esther, d'r kan toch altijwa' tusse komme!....

- Maar as-t-er nou nikstusse komt!

Merijntje gaf het op, zuchtend.

- Joa.... dan.... naturelik....

- Trouwe we dan?

- Joa, da's goed dan.

Erg enthousiast klonk het niet, maar Esther nam er genoegen mee.

- Fijn! zei ze en klapte even in de handen. Dat deed ze wel meer en dan moest Merijntje altijd vertederd lachen, want kleine Jan deed dat ook zo, en hij had het gevoel, dat ie haar dan net als kleine Jan in z'n armen omhoog zou willen heffen en haar net zo kussen als die lekkere deugeniet.... Maar dat was natuurlik onzin.... Esther fantaseerde nog door:

- Wat zal je worden, Merijntje, voor dat we trouwen?

Hij aarzelde. Wat moest hij zeggen? Je kon een meisje, dat met je wou trouwen, moeilik gaan bekennen, dat je liefst maar pastoor zou worden.... En de laatste tijd dacht hij daar ook niet meer zo sterk over.... Misschien omdat hij geen misdienaar meer was, meer als een onverschillige vreemde met de kerk te maken had....

- 'k Weet nog nie persies, antwoordde hij. Tramconducteur of dokter of zo iets.

- Je mot dokter worden! riep Esther levendig. Dan kan je onze kinderen zelf genezen as ze ziek zijn!

De zoon van de werkloze knikte ernstig met het hoofd. Hij voelde er veel voor om dokter te worden. Maar het begon David aardig te vervelen en hij zei:

- Zeg, scheie jullie nou es uit met je gepraat over die flauwe kul!.... Late we liever es wat gaan spelen.

- Goed, riep Esther, en ze commandeerde verder: Ik ben een juffrouw en David is m'n kind, en 'et kind is ziek en Merijntje is de dokter en die komt 'em beter maken.... Vooruit, ik woon hier in de hoek.... Ga hier liggen, David, dan zal ik je toedekken met vaders jas.... Toe, je mot hoesten....

Het werd een hele comedie. Die eindigde in kabaal, omdat de zieke het heilzame drankje, bereid uit azijn, mosterd en bakolie, pertinent weigerde in te nemen....

III

Het ging toch niet zo vlot met het vinden van ander werk, als Gijzen zich aanvankelik had voorgesteld. Overal waar hij kwam, hadden ze werkvolk genoeg, of ze hadden zelf net personeel ontslagen, of er waren er hem nog een aantal voor en ze schreven hem onder aan een lijst met namen. De eerste dagen bleef hij opgewekt en stapte kwiek over de droog gevroren straat, want de vorst was vroeg ingevallen en een vinnige Oostenwind beet in zijn oren, maar dat deed je bloed sneller stromen en van flink doorlopen werd je warm. Het trof anders belabberd genoeg, want nu moesten ze kolen kopen en moeder, angstig, zat op de centen als de duivel op een ziel.... En het thuiskomen met de boodschap, dat het weer tevergeefs geweest was, vond hij ook niet precies behagelik. Maar hij hield zich groot, bleef onveranderlik hopen op de volgende dag, lachte misschien iets te luidruchtig en zat soms wat te lang zwijgend voor zich uit te staren, terwijl zijn pijp uit ging zonder dat hij het merkte. Want zijn vrouw leerde hem 's avonds, als de kinderen naar bed waren, met angstwekkende nauwkeurigheid rekenen en dat stemde nu niet juist blijmoedig.... Zij werd met iedere dag en al sneller van steeds jagende angst vervuld.... Nog een week, een week hoogstens, en de laatste cent was op.... En wat dan?.... Hoe moesten ze de huishuur betalen?.... En de drie gulden voor de vriendelike meneer van het afbetalingsmagazijn?.... De spaarpot, die ze van het dorp hadden meegebracht, was schoon opgeteerd.... Wie had nou ook kunnen denken, dat het zo zou gaan?.... Heel de zomer hadden ze maar geleefd uit de korf zonder zorg.... als zotten.... als echte zotten.... Nou kwam de straf voor hun lichtzinnigheid!.... Nog eens zinspeelde zij op terugkeer naar het dorp, maar Gijzen schudde het hoofd, kregelig: nee, daar moest ze nou maar over ophouen.... dat deed hij niet.... zo slim stonden de zaken er niet bij.... Kom, malligheid! Net nou ze goed en wel ingeburgerd waren, wisten wat er voor plezierigs te beleven viel.... Hij zou best wat vinden!.... Morgen misschien al, over een paar dagen, binnen een week in ieder geval.... Z'n vrouw zuchtte, keek ongelovig, dacht aan het kind, dat weldra geboren moest worden.... Maar ze zweeg. Ze kende Geert, kende z'n zwakheid, kende ook z'n kracht, z'n niet te breken koppigheid als hij bang was, te zullen worden uitgelachen.... dan was ie tot de grootste dwaasheden in staat.... Hij zou niet naar het dorp teruggaan om nagewezen te worden en bespot als de praatsmaker, die het dorp verachtelik de rug had toegekeerd voor de grote stad, en die van de grote stad de kous op de kop gekregen had.... Hij zou zich verzetten tot het laatste....

De volgende dagen versomberde het weer. Grote grauwe wolkgevaarten schoven over de hemel, verduisterden de dag tot schemering, maakten de stad triest en gemelik. Er vielen buien natte sneeuw, dadelik door het drukke verkeer tot een kille modderpap vermalen, waarin het slecht lopen was voor mensen, wier schoenzolen niet helemaal dicht waren. En dat waren die van Gijzen niet meer. Rillend, verkild tot op het gebeente kwam hij thuis van een lange zwerftocht achter de geruchten van werk aan, maar hij vond niets, bleef telkens langer uit, omdat het iedere dag moeiliker werd, de blik van zijn vrouw te ontmoeten, als hij thuis kwam met de eeuwige, onveranderde boodschap: - Niks....

De kachel werd pas aangelegd, als vader thuis kwam, koud en nat. De kinderen speelden zich wel warm of waren bij buurkinderen. En moeder zelf had geen behoefte aan de kachel: zij zweette heel de dag van pure angst voor de naaste toekomst. Ze zei het zelf, met trieste scherts. Gijzen zat bij de kachel, rillend, stopte stilletjes de uitgekauwde en in een hoekje heimelijk gedroogde pruimpjes in zijn pijp en rookte, verlegen voor zich uitstarend, de blauw-rode, magere handen slap-afhangend tussen de knieen. Langzamerhand verdween zijn aanvankelik optimisme.... Het begon te lijken op een benauwde droom: je greep naar iets, dat in overvloed vlak bij je was, maar het week terug, je liep er achteraan, harder en harder, maar je kon het niet grijpen.... Dan werd je wakker met een stuipachtige schrik, hartkloppingen en een kurkdroge mond.... heerlik wakker.... Maar deze droom duurde te lang, duurde dag in dag uit voort, en als je wakker werd 's morgens, begon hij juist angstaanjagender dan te voren.... Elke nieuwe dag was er een voortzetting van en elke nieuwe dag werd de benauwenis prangender. Maar hij wachtte zich er wel voor, daar iets van naar buiten te tonen. Tegen kennissen en buren hield hij zijn gezicht in een weliswaar ernstige, maar blijmoedige plooi....

O, hij vond wel wat en ze konden het best nog wat uitzingen, hoor.... geen nood....

Arjaan was de eerste dagen met z'n vader meegegaan, daarna was hij er alleen op uit getrokken, had alle winkels in geloerd of ze geen loopjongens vroegen, maar er was niets, nergens, en hij had het opgegeven, slenterde in de buurt rond, voetbalde met andere jongens, die ook niets beters te doen hadden op een bouwterrein aan het eind van de straat, waar met de vorst het werk was stil gevallen. Hij begon al aardig Hollands te praten, Arjaan, vloekte robuust, droeg z'n pet scheef en spuwde onverschillig. Hij werd in zijn eigen ogen een hele Rotterdammer, maar Merijntje kon deze gedaanteverwisseling niet waarderen....

Die Maandag kreeg Merijntje, in plaats van z'n twee dubbeltjes schoolgeld een briefje voor de meester mee, waarin stond, dat vader zonder werk was en dat ze geen geld hadden om voor de school te betalen: zodra hij weer werkte, zou het achterstallige prompt worden aangezuiverd. De meester las het briefje, keek Merijntje, die kleurend voor hem stond, twijfelachtig aan, en vroeg:

- Is je vader ontslagen, Gijzen?

- 't Febriek is feliet gegoan, meester.

- Zozo.... nou.... we zullen zien....

Toen de bovenmeester het schoolgeld kwam ophalen, kreeg hij het briefje. Hij bromde, keek over zijn lorgnet de klas in, plukte aan zijn grijzende baard en riep: - Gijzen!

- Joa, meester, antwoordde Merijntje benauwd.

- Hoe lang is je vader al zonder werk?

- Di's de twede week, meester.

- De twede week?.... Zozo.... hm!....

Hij zei wat halfluid tegen de onderwijzer, die ijverig knikte en misprijzend in de richting van Merijntje keek. Daarop ging hij heen zonder verdere op- of aanmerkingen. Maar Merijntje voelde de verwonderde en argwanende blikken van de klas: d'r was zeker iets niet in de haak met die Gijzen z'n schoolgeld!.... Hij haatte plotseling de meester en de bovenmeester, verhardde zich tegen z'n gevoel van schaamte en keek met brutale,uitdagende ogen rond: wie d'r wat had, moest 'et maar es zeggen. Maar niemand had iets. De les ging verder en er werd op Merijntje niet gelet.... Hij had 'et zich natuurlik maar weer verbeeld!....

's Middags was hij het pijnlike ogenblik geheel vergeten en speelde even vrolik en luidruchtig mee als altijd. Maar thuis werd het al somberder. Moeder lachte nooit meer es. Aldoor liep ze rond met rooie ogen, net of ze pas gehuild had en een vertrokken mond, of ze dadelik weer zou gaan huilen. Merijntje, in een dringende behoefte om haar te troosten, had een paar keer gevraagd:

- Wad' is 't, moeder?.... Edde geschreeuwd?

Maar moeder had hem hard afgesnauwd:

- Bemoei j'w eige mee j'w eige bemoeisels, kleinen oap!....

Verschrikt en beledigd had Merijntje gemopperd:

- Nou, ik vroag 'et toch moar.... 'Eel j'w ooge zien rood ...

Toen had ie zich uit de voeten moeten maken, want ze was woedend op hem toegestoven om die brutaliteit uit hem te ranselen....

Nee, het was er thuis niet plezieriger op geworden sinds vader zonder werk was.

En waarom moesten de kinderen het bezuren? Die konden het toch niet helpen?....

't Was toch zeker Merijntjes schuld niet, dat die verrotte fabriek failliet gegaan was?.... 't Werd een saaie boel. Geen wandeling meer naar de Zaterdagavondmarkt. Geen komedie. Geen gezellige avondjes met Van Tol en z'n vrouw, onder een kopje koffie en met druk en vrolik gepraat. Moeder altijd met dat huilerige gezicht, vader zwijgend of driftig

snauwend, dat ze stil moesten ziin, want dat z'n kop niet naar al dat lawaai stond. Gisteravond had ie Arjaan, die Merijntje stiekem zat te treiteren, een klap tegen z'n kop gegeven, dat ie met stoel en al achterover gezeild was. En anders sloeg ie zowat nooit.... Arjaan had best wat verdiend, maar toch had Merijntje geijsd van zo'n opduvel en later in bed Arjaan trachten te troosten, maar die had zich omgedraaid, snauwend:

- Oach, jonge, valt dood.... Wacht moar, a'k wa' grooter zijn, sloan 'k em op z'n verdommenis 'at ie kwekt!....

En toen had Merijntje nieuwe reden om te ijzen.... Hij begreep trouwens niet, waarom ze zich zo van streek maakten. Vader was dikwels genoeg zonder werk geweest.... 't Was nou een beetje beroerder, dat merkte hij wel aan de boterhammen, maar dat was toch nog geen reden om zo raar te gaan doen?.... Maar Merijntje wist niet, dat moeder voor de volgende week geen huishuur meer had en ook geen drie gulden voor het afbetalingsmagazijn.... Ze zat bij de tafel geluidloos te huilen, toen de kinderen in bed lagen, en Gijzen staarde langs haar heen naar de wand tegenover hem, zwijgend, de tanden op elkaar gebeten. Hij wist niet wat hij haar zeggen moest, want er viel niets te zeggen. Nog een paar gulden waren er in huis, dan was alles op.... En dan?.... ze moesten zo leven? Waar moest er geld vandaan komen?....

Hij vond geen werk. Wat kan ie er aan doen? Hij had zich nou al voor alles

gepresenteerd, voor sjouwerswerk, voor pakhuisknecht, voor krantenloper.... niks....

Hij kon toch niet gaan stelen!.... Maar ze konden toch ook niet van de wind leven!....

D'r moest geld komen!.... En waar vandaan?....

- Warre me moar drek noar 't durp trug gegoan, jammerde z'n vrouw. - Beginde weer mee je gezoanik? stoof hij op, zenuwachtig. Da's verbij.... Ik kon toch ok nie wete, da'k gin waark zou kunne vinne....

Een nou kunne me nie meer vrom. Doar zijn ok cente vor nodig.... - A'k nou es schreef noar moeders, een noar oonze Jan, een oonze Fraans....

Die zouwe wel 'ellepe, da' me vrom konne.

- Zeever nie.... 'k Zou 'et 'eel de wereld oan z'n neus 'ange, da' me-n-in de labberente zitte!.... Ik verdom 't: ik goan nie vrom.... Ik loat m'n eige nie op m'n kop schijte van die boerelamzakke doar.... 'k Zal wel wa' vinne....

- Moar amme nou es....

- Joa.... 'ouw je smoel nou moar.... al da' gelul 'ellep gin kriezel!.... Hij had woedend met de vuist op tafel geslagen, wit van drift om haar aanhouden.

Hij wou zich niet vernederen, hij wou het triomfantelike gevraag en geglimlach niet van die stomme dorpsmensen, die helpen zouen, o zeker, maar het 'em z'n leven lang zouen laten opvreten, dat ie met z'n dwarse kop wijzer had willen zijn dan zij allemaal, fortuin had willen zoeken in Holland, de honger gevonden had, door hen uit de miserie was getrokken en met hangende pootjes teruggekomen van zijn groot avontuur, mislukt, blij dat ie weer veilig in het goeie ouwe Brabant zat.... Hij dacht aan de stoefende brieven, die hij had geschreven en waarin hij verteld had van het vrije, ruime leven hier, dat heel wat anders was dan het mollenbestaan van die wroeters in het veld, die niet eens wisten wat er zoal in de wereld te koop was, wat een mens kon genieten, als ie maar genoeg durf in z'n donder had om uit de ouwe sleur los te breken....

Machteloze woede kropte in zijn keel. In zinneloze drift sloeg hij nogmaals op de tafel en schreeuwde schor:

- Ik verdom 'et!.... Een nou wit 'et.... Leg nie oan m'n kop te zoage mee je gemaauw....

Bedroefd antwoordde ze:

- Ik zeg ommes al niks meer.... Wad' oefde nou zo uit te valle?.... Motte me nou nog ruzie goan moaken ok?.... Is 't nog nie aarg genog amme d'r zo voorzitte?.... Een amme nou kommede week nie betoale kunnen een z'oale de boel weg?.... lk bestaarf 'et van schoamte....

- Nou nou, zei Gijzen kalmer, geschrokken, zo'n voart zalt da' toch nie loope....

Me-n-emme toch altij proont betoald....

- Moar ge wit wat 'ie gezeed 'eed.... Ze kunne doen wa' ze wille.... - Edde'm verteld oe 'at er 'ier bij stoat?....

- Neee.... da' dorf ik nie.... lk docht a'ge.... a'ge meschien nog wel wa' vinne zou.... - Bel nou.... da' kan toch ok goed.... Me-n-emme nog vier doage.... Wie wit wat er nog gebeurt!

Vrouw Gijzen zuchtte en stond op. Zij hoopte nergens meer op.... Wat kon er nou gebeuren?.... D'r liepen tienduizenden mensen zonder werk. Ze had het nog pas in het groentewinkeltje gehoord, 't had in de krant gestaan.... Waarom zou haar man juist werk vinden en al die anderen niet?.... Tienduizenden werklozen.... denk je daar es in.... Dezelfde ellende, dezelfde angst in zoveel gezinnen.... - Loat oons moar bidden een noar bed goan, da' spoar nog wad' olie. Het hoofd vol elkaar verdringende gedachten, het hart vol jagende angst baden ze hun rozenhoedje, plichtmatig, zoals ze het van jongsafaan gewend waren. Dan kropen ze rillend onder de dekens, want de kachel was al meer dan een uur uit en buiten bulderde de winterstorm langs de ramen.

IV.

Die morgen werd er hard op hun deur gebonkt. Met een schrik schoten ze wakker en keken elkaar verdwaasd aan. Hadden ze gedroomd?.... Nu was het stil.... Dan begon het weer, iemand roffelde met harde vuisten op de gangdeur.... En het was nog volslagen donker.... Gijzen schoot ontdaan het bed uit, opende de deur op een kier.

- Wa' doet er op?

Van Tol stond op het portaal. Vrolik riep hij:

- Klee je gauw an!.... 't Heb gesneeuwd! Man, 't ligt minstens een voet hoog!

Schiet op!

- Woarvoor? vroeg Gijzen verwonderd, slaperig.

- Maar kerel!.... Sneeuwruime!.... D'r is een daalder te verdiene! Maar gauw, want 't wordt vechten om een schop, daar ken je donder op zegge!....

Gijzen was al weg. Haastig sprong hij in de kleren, vertelde z'n vrouw wat er aan de hand was, holde een paar minuten later al met Van Tol langs de kade, z'n jas nog dichtknopend onder 't baggeren door de dikke sneeuwlaag. 't Was venijnig koud. In de heldere, verblekende lucht pinkten fel nog de sterren. Na de sneeuwstorm was de wind naar het Oosten gedraaid.

- Goddome! wat een emmese boel! juichte de bootwerker. Net wat we hebbe motte.... dik sneeuw en een heldere lucht.... Vooruit, lope.... anders grijpe we d'r naast!.... Zie je niet, dat er al een hoop op stap zijn....

Toen Merijntje 's middags uit school kwam, zag hij z'n vader, die met Van Tol en nog twee anderen een handkar vol sneeuw naar de wallekant sjouwde om hem daar in 't water te legen. Hoera! Z'n vader had een schop te pakken gekregen! Buurvrouw Van Tol had er aan getwijfeld of het de mannen lukken zou, maar 't was gelukt.... Ja, die vader van hem was een kerel!....

Haastig liep hij op het wagentje toe.

- Dag voader!.... Dag buurman!

- Zo, kiendop! lachte Van Tol. Ga je uit de weg of we kiepere jou ook 'et water in. - Heeee! joelde Merijntje, meestappend. Da' moest 'es durreve!

Hij keek z'n vader glunder aan, schrok dan van diens gezicht, blauwbleek, met waterige, holle ogen, die wezenloos naar de rand van het karretje keken, waar z'n bevende hand op lag, een vuile, arme, gekwelde hand, waar Merijntje in eens wel om had kunnen huilen. Gijzen was doodop van het ongewone, zware werk, flauw van honger, want hij was zelfs zonder een stuk brood te pakken weggehold en had sinds van morgen aldoor gesjouwd.

- Nog even volhouwe, jo, moedigde Van Tol hem aan. Dit is 't laatste vrachtje. Zometeen halen we brood en koffie. Anderhalf uur schaften!.... Ga naar huis, Merijntje, en zeg tegen de vrouwen, dat 'et in orde is!....

En Merijntje rende weg door de breiige sneeuwboel langs de kade, keek met sympathie en een gevoel van vertrouwelikheid naar de andere sneeuwscheppers, die hij bezig zag: hij hoorde er ook een beetje bij, zijn vader ruimde ook sneeuw!.... Het was prachtig, zo'n vader te hebben!.... Ja, zijn vader.... nou, die kon je gerust laten lopen!.... Vechten moesten ze om een schop!.... Jawel, maar hij liet zich de kaas niet van z'n brood eten!

Als een stormwind kwam hij de kamer in:

- Moeder!.... voader is mee den buurman oan 't sneeuw scheppen, or, 'k 'em ze gezien!

- Is 't wezelik?.... Goddaank!.... Goaget moar gaauw oan de buuvrouw vertelle.

Ze was net zo blij als Merijntje en buurvrouw lachte ook al, toen hij het haar vertelde.

Op straat ontmoette hij David en Esther.

- M'n voader is oan 't sneeuwscheppe!.... Buurman Van Tol ok.

- Zo! zei David enthousiast. Fijn voor ze.... Verdiene ze lekker wat vandaag.

- Z'emme compleet om een schop motte vechte,

man! blufte Merijntje. D'r warre zo veul lief'ebbers.... Moar de starkste winnen 'et, 'ee.... da's overal zo.

- 'k Heb een nieuwe tekening van school meegebracht, vertelde David, een rolletje papier omhoog stekend. Mot je 's even mee binnen gaan kijke....

Levison en z'n vrouw waren in het winkeltje. De laatste klant ging juist de deur uit. De kinderen groetten, en Merijntje vertelde weer dadelik z'n nieuws:

- M'n voader is oan 't sneeuwscheppe!

- Da 's prachtig, zei Levison en keek z'n vrouw even aan.

Toen Merijntje het getekende schip stond te bewonderen, kwam juffrouw Levison de kamer in. Esther was de tafel aan 't dekken. Dat vond Merijntje altijd een wonder van deftigheid. Daar deden ze bij hem thuis niet aan, zo erg verstadst waren ze nog niet....

- Blijf je mee eten, Merijntje? vroeg de juffrouw, en David viel dadelik gretig bij:

- He ja, toe, Merijntje, doe 'et.

Maar Merijntje schudde kleurend het hoofd.

- Toe gekkerd, waarom niet? moedigde Esther hem aan. We eten gedroogde appeltjes, jo, fijn.

- Neee, wees Merijntje schuchter af. Moeder wacht op me.... 'k Mag nie blijve....

David en Esther drongen aan, maar hun moeder zei:

- Nou, een andere keer dan.... as Merijntje het eerst gevraagd heeft....

Maar Merijntje dacht, dat dat wel nooit zou gebeuren. Vooral z'n moeder had soms toch al zo veel te zeggen op z'n omgang met die Joodse mensen.

En toen hij thuis voor zijn aardappelen met een schraal azijnsausje zat en wat droge rijst als toespijs, dacht hij aan de lekkere gedroogde appeltjes, waar hij dol op was, en vertelde:

- Buuvrouw Levison vroeg of a'k mee bleef ete....

- Een woarom 'edde 't nie gedoan? vroeg moeder spijtig.

Verbaasd keek Merijntje haar aan.

- Ik doch a'k da' nie moog, zei hij met een hoge stem.

- Grust or, zuchtte moeder, al was 't alle middoage....

Dat ging Merijntjes begrip te boven, maar hij knoopte het in zijn oor, want moeder kookte de laatste tijd maar vergemes schraal....

- Woar is Arjoan? vroeg hij dan, nu eerst z'n broer missend.

- Die is de stad ingegoan mee een kammeroad.... Ze konne meschien wa' verdiene mee sneeuw op te ruime vor de deure van rijke meinsen 'ad die gezeed. 't Zal mijn benieuwe.

- 't Za' wa' zijn 'eet wa gewiest, schamperde Merijntje jaloers.

Hij werkte zijn aardappelen fijn door de azijnsaus, dan smaakte het veel beter.

- Zeg! berispte z'n moeder hem, muier zo nie! 't Kan wel op al smoak 'et lekker.... Al de saus is nie voor jouw alleenig.

Zuchtend keerde Merijntje tot zuiniger methoden terug.... Je mocht niks doen ook tegenwoordig! Maar hij zei voorzichtiglik niets, want hij kende z'n moeders prikkelbaarheid: voor 't minste of geringste stoof ze op en gaf je een klap om je bakkes dat je zat te duizelen....

Onderweg naar school keek hij goed uit of ie z'n vader niet weer zag. Maar dat was mis, en het speet hem erg, want hij had zo graag weer even met het karretje meegelopen, dat iedereen kon zien, hoe die ene sneeuwschepper zijn vader was.... Maar niet iets om trots op te zijn ook!.... Bij school vertelde hij dadelik aan een paar jongens uit zijn klas:

- M'n voader is oan 't sneeuwscheppe.

De ene jongen trok een vies gezicht en zei:

- Ajazzes!.... ook een lekker baantje!

- 'Oezo? vroeg Merijntje verbaasd. Ze motte vechten om een schop, manneke! Da' val nie mee, a'ge da' moar wit!

- 't Zijn allemaal armoedzaaiers, schimpte de jongen door. Bedelaars en ballekluivers en zuk tuig.

Merijntje werd wit van woede.

- Bedelers? schreeuwde hij met overslaande stem. Zeg da' nog es a'ge durft, lillike steenezel!

Maar de jongen had geen zin om met dat driftige en potige boertje te vechten. Hij week achteruit en zei verzoenend:

- Nou.... ik zeg toch niet dat jouw vader een bedelaar is.... D'r kunne best nette mannen ook bij zijn.

- O, snoof Merijntje, kalmer al, da' wou ik ok zege.... Hn! Buurman Van Tol is-t-er ok bij, een das nogal een bootwaarker!

Met deze vermelding meende hij voldoende te hebben aangetoond, dat de sneeuwscheppers tot de bloem van Rotterdam gerekend moesten worden en minachtend keerde hij de stommerik de rug toe....

In de schemering zat hij weer bij David en Esther achter. Ze waren hem komen roepen om te spelen. Esther deed nog vriendeliker dan anders. Ze zat Merijntje gewoon te vertroetelen of die een lievelingspop was en dat ergerde hem een beetje. Hij wees resoluut een boterbrok af en zei kregelig:

- Doe toch zo flaauw nie!...

- Gekkerd! schold Esther lachend, en Merijntje lachte al weer mee, want als ze dat woord zei moest hij altijd lachen; het klonk zo eigenwijs en zo vriendelik tegelijk. Waarom is dat nou flauw?.... Hier, vooruit, eet op.

- Blijf je nou mee boterhammen eten? vroeg David dringend. Dat mag toch wel van je moeder?....

Merijntje aarzelde. Z'n moeder had duidelik genoeg laten merken, dat het gerust mocht, maar toch bleef er een zekere schroom. 't Stond zo raar, zo astrant.... zo armoedig eigenlik....

- Vriendjes ete toch dikkels genog bij mekaar, vond David uit.

- Nou, bedacht Merijntje, a' gij dan bij oons ok es komt....

- O best! riep David ijverig, dat doe ik best es, hoor!

Esther viel in:

- Maar dan toch zeker as Merijntje z'n vader eerst weer werk heb.

- Naturelik, stemde David dadelik toe.

Het gaf Merijntje een vreemd, onaangenaam gevoel. En toch kon hij er niet veel tegen in brengen.... 't Was schraal en moeilik bij hem thuis, dat voelde hij ook wel, maar daarom hoefden zullie er toch nog zo niet over te praten!.... Flauwtjes protesteerde hij:

- O, zo aarg is 't nie, or....

- Nou, blijf je?

- Ik wil wel.... moar ik mot 'et toch eest evetjes oan moeders zege....

- Nou, doe et dan meteen effe....

Merijntje ging, aarzelend. Er was toch iets, dat hem hinderde. 't Was zo raar, dat ze over die werkloosheid van z'n vader zo praatten... Afijn, ze meenden 'et misschien zo kwaad niet.... ze waren immers altijd wel echt vriendelik.... Moeder had helemaal geen bezwaren. Ze stemde dadelik toe, zei alleen, dat ie voor achten thuis moest zijn....

David en Esther waren in de wolken. Fijn, dat Merijntje bleef!.... Konden ze de hele avond spelen!.... Ze zouen 'klok en hamer' doen en vragen of vader kunstjes met de kaarten wou vertonen. Dat kon ie zo fijn.... een heleboel.... gewoon toveren, je snapte d'r niks van!.... En het werd een echte fijne avond. Aan tafel zaten Merijntje en Esther tegenover mekaar en ze keken mekaar telkens glim

lachend aan met blikken van verstandhouding: ze hadden afgesproken, dat ze zouden houden of zij de vader en moeder, en de andere drie bij hen op visite waren.... En Merijntje bracht de kieskauwende David tot wanhoop door op z'n gemak tweemaal zoveel boterhammen met kaas en koek te eten dan hij....

Later speelden ze dan onder veel heerlik opwindend geruzie 'klok en hamer' en buurman Levison goochelde met de kaarten en Merijntje was in een durende, starre verbazing, tot voldoening van Esther en David, die geweldig trots waren op hun vader. En toen hij wegging, gaf buurvrouw hem een grote rooie kool mee en zei:

- Je mot maar es an je moeder vragen of ze die hebbe wil.... Zeg maar, dat ie over was en dat ik 'em anders toch weg mot gooie, en dat zou toch zonde zijn, niet?

- Da' zou 'et zeker, antwoordde Merijntje overtuigd. Een ze zalt 'em best willen 'emme, want me-n-emmen 'eel de week al niks bij d'erepels g'ete.

- Nou, dat treft dan prachtig.... Dag Merijntje, welteruste!

- Sloap wel, buuvrouw.... een bedaankt, 'ee!....

Moeder was wat blij met haar rooie kool. Ze vroeg niet veel, alleen of ie de buurvrouw bedankt had. Nou, en dat sprak van zelf.... Vader zat achter de kachel. Hij zag er grappig uit met z'n rood neusje en z'n blauwige wangen boven de stoppelige baard. Z'n ogen traanden en hij zat voortdurend te niezen en te hoesten en z'n neus te snuiten. Z'n handen hield hij boven de kachel en telkens keek hij naar de rauwe plekken in de palmen, doorgeschaafd van het ongewone werk. En al zat ie vlak op de kachel, die moeder met een haastig gehaalde vijfkop kolen gloeiend had gestookt, hij rilde even goed van kou.... hij zat gewoon te bibberen en te klappertanden of ie zo uit 'et water gehaald was.

- G'e zeker kou gepakt, voader? vroeg Merijntje.

- Da' zou wel es kunne, joa, antwoordde vader schor.

Arjaan leunde tegen de schoorsteen. Hij rookte een stuk sigaar, net as een grote vent.... zeker weer op straat opgeraapt....

- 'Edde gij nog wa' verdiend? vroeg Merijntje scepties.

- Neee motte deinke! grinnikte Arjaan. Bekaant een doalder, net zo veul as voader, een nog een poar lekkere segoarkes een een schoal middegete, die me blange nie opkonne.

- Joa, da' za' wel, schamperde Merijntje ongelovig.

Arjaan werd niet eens kwaad.

- At er weer sneeuw valt, motte gij moar mee me mee goan, zei hij autoritair. Dan brenge me soamen alles thuis. Nou 'ee m'n kammeroad de grootst' elft genomen, omda' de schop een den bezem van 'um warre.... M'n emme bekaant drie gulden 'alf verdiend.

- Ge leuge zeker? vroeg Merijntje gebluft.

- Neee, kakkebroek, ik leugen nie.... 't Is zo.... a'ge je poote moar uitstikt, dan is-t-er goed wa' te verdiene....

Z'n vader keek hem van achter de kachel met z'n waterige ogen hulpeloos aan als wou hij zich verweren tegen een onverdiend verwijt. Maar hij zei niets. En kort daarop gingen ze allemaal naar bed. Vader kwam er drie dagen lang niet uit, hoestte blaffend als een nijdige hond, rilde van koorts en al z'n leden deden hem pijn. Maar de paar verdiende guldens sleten, ondanks alle pijnlike zuinigheid, dubbeltje voor dubbeltje weg, en hij stond kreunend op, rekte zich, liep wat door de kamer om z'n stijve leden soepeler te krijgen, trok z'n jas aan en ging de deur uit om werk te zoeken....

V

Toen Merijntje voor de twede maal met een briefje en zonder schoolgeld bij de meester kwam, moest hij regelrecht doorgaan naar het kamertje van de bovenmeester, en hem de boodschap brengen. De bovenmeester las het briefje, keek hem over zijn bril ernstig aan, en zei:

- Zelfde boodschap als verleden week, he?

- Joa, meester.... voader 'ee nog gin waark.

- Maar twee dubbeltjes is toch zo veel niet!

Merijntje zweeg, kreeg een kleur, stamelde:

- Moeder 'ee ze nie, zee ze.... 'k 'Em er genog om gezoanikt, meester, moar z'ee ze nie, wezelik nie.

- Jaja, bromde de bovenmeester, natuurlik.... het onderwijs komt er het minste op aan.... Dat moet er maar 'et eerst onder lijen.... Hoor es, Gijzen.... hier heb je je pokkenbriefje. Je kunt naar huis gaan. Zeg maar tegen je ouders, dat dat niet gaat....

Twee straten verder is ook een Roomse school, je weet wel, misschien is daar kosteloos plaats.

Hij duwde Merijntje het briefje in z'n hand. Werktuigelik nam de jongen het aan.

En in eens schoot het als een gloeiende schaamte in hem op:

- Weggejoge!....

Hij stond als verstijfd van schrik en verbazing. Een geweldige ontzetting verlamde z'n denken.

- Weggejoge!....

Dat was het enige wat in zijn bewustzijn leefde. Z'n wangen brandden. Z'n ogen

staarden voor zich tegen de gouden horlogeketting op de buik van de bovenmeester. - Weggejoge.... 'Ier ma'k nie blijve.... 'ler mot betoald worre.... Meschien ma'k noar 't armeschool, een end verderop....

- Nou? zei de vriendelik-knorrige stem van de bovenmeester. Waar wacht je nog op?

Toen joeg plotseling een wilde kwaadheid in Me

rijntje op. 't Was gemeen!.... 't Was vuil om hem zo weg te jagen!.... Wat konden zullie d'r aan doen, dat ze geen geld meer hadden voor school?.... Nog al erg die twee dubbeltjes in de week!.... Die zou vader later wel bijbetalen.... Maar ze vertrouwden hun niet, die gierige schrokken!.... Hij keerde zich zonder groeten om en liep de gang in, greep z'n pet en z'n das van de kapstok en drong tussen de nog binnenlopende kinderen naar de uitgang. Daar hield de bovenmeester hem weer tegen.

- Ben je de meester wezen bedanken en gedag zeggen?

Strak keek Merijntje hem aan. Bedanken? Gedag zeggen? Waarvoor? Waarom?

Zeker omdat ze 'm altijd 'Gijzen' genoemd hadden en 'm wegjoegen, nou ie geen dubbeltjes meer meebracht!....

- Kijk me niet zo brutaal an! riep de bovenmeester verontwaardigd. En geef antwoord!

Met een ruk trok Merijntje z'n arm los, schoot langs de man heen en rende de plaats over, de poort uit. Z'n hart sloeg wild van woede, schaamte en verdriet....

Bedanken en gedag zeggen! Nadat ze 'm net weggejaagd hadden!.... Ze konden de pip krijgen, de bibberkoors, ze konden stikken, barsten, doodvallen allemaal!....

Jawel, bedanken en gedag zeggen!.... Zukke beulen!....

De klok van de naburige kerk sloeg negen uur.... In de school luidde de bel.... En hij liep hier op straat.... Nou gingen ze het Onze vader bidden..... Vergeef ons onze schulden, gelijk ook wij vergeven onze schuldenaren....

Weggejaagd! Hij liep hier in z'n eentje op straat, terwijl ze overal begonnen te leren. Hij mocht niet meer meedoen.... Hij had geen twee dubbeltjes.... Bitter als gal was het in Merijntje.... Voor het eerst, met een schok, die een heftig verzet in hem wakker sloeg, voelde hij de betekenis van de armoede.... Want nou waren ze wel echt arm.... As je niet eens meer twee onnozele dubbeltjes had voor de school, dan was je zo arm as de straat, zo nakend as een kerkrat..... En dan mochten ze met je doen wat ze wouen.... Dan mochten ze je wegjagen van je school en nog streng aan je vragen, of je wel bedankt had en gedag gezegd!.... En Onze Lieve Heer? En Christus?.... Christus was zelf ook arm geweest en die had altijd geleerd, dat de armen 'et meeste waard waren!.... In de gevel van de school stond een Christusbeeld met uitgebreide armen en daaronder kon je lezen: 'Laat de kinderkens tot mij komen'.... Maar d'r stond niet bij, dat de kinderkens twee dubbeltjes bij zich moesten hebben.... En als ze die niet hadden, konden ze weer naar huis gaan, werden ze weggejaagd.... 't Was vals, 't was vuil!.... Naar de armenschool.... Dat deed ie niet!.... Dat verdijde-d-ie....

't Was vreemd op straat, zo onder schooltijd. Nergens kinderen te zien. Het leven van de grote mensen ging luidruchtig door, maar alle kinderen zaten op school....

Hij alleen liep hier op straat, op weg naar huis, met z'n pokkenbriefje in zijn zak....

Weggejaagd.... Soms keek een politieagent naar 'em.... Nou, ze mochten gerust vragen, of ie niet naar school moest!.... Hij kon z'n pokkenbriefje laten zien.... Maar hij besloot toch, als een agent het hem vroeg, te zeggen, dat ze gingen verhuizen, dat ie naar een andere school ging.... Iederen hoefde toch niet te weten, dat ie weggejaagd was, omdat z'n vader geen werk en dus ook geen schoolgeld had!....

Met een hart vol woedend oproer kwam hij thuis binnenvallen.

Z'n moeder zat aardappelen te schillen, kriel, uitschot, dat erg goedkoop was, maar tijdrovend bij het schoonmaken. Z'n vader prutste aan het houten paardje van Jan, dat z'n kop verloren had. Verwonderd keken ze naar het verhitte gezicht van de binnenvliegende jongen, die z'n pet en z'n das afrukte en op een stoel neer smeet.

- Woar komde gij vandoan? vroeg moeder scherp. 'Edde schooltje geschuild? - 'k Zijn weggejoge! zei Merijntje dof. 'Ier is m'n pokkebriefke.... Omda'k gin schoolgeld bij m'n ar....

- Weggejoge? vroeg Gijzen verbluft. Vor die poar weke?....

De spanning in Merijntje brak. Hij viel op een stoel bij de tafel neer en begon onbedaarlik te huilen. Hij voelde zich ontzettend vernederd en misdaan. Moeder zei sussend:

- Nou, nou, stil moar.... Doar kunde gij toch niks oan doen!....

- 't Is nog al lekker ok! riep Merijntje met schelle stem, z'n tranen verbijtend. Een de bovemeester zee, ik moes moar noar 't arremeschool goan.... doar kon 'et meschien vor niks.... Moar da' verdij 'ik, 'or, da' doen 'k nie! Doar goan 'k nie noar toe!....

- Weggejoge? herhaalde Gijzen nog eens, beledigd. Een bleek rood steeg naar zijn vermagerde wangen. Weggejoge?.... Verdomme!.... Zijn ze bedoonderd?.... Van Tol kwam binnen om hem te halen: ze zouden samen naar de haven gaan,

zien of er geen bootje te lossen viel.

- Hallo, kiendop! riep hij verwonderd. Waarom ben jij niet op school?.... - 'k Zijn weggejoge, zei Merijntje strak, de laatste tranen uit zijn ogen vegend.

Omda'k gin schoolgeld bij me-n-ar.

Vragend keek de bootwerker z'n buren aan, die stil knikten.

Van Tol vloekte daverend. Toen lachte hij, met honende klank.

- 't Roomse school! riep hij. Godsamme krake, ik lach me ziek!.... Wat een bende vuile huichelaars!.... Hahahaha!.... Ik ken die school. D'r staat een Jezus boven de deur, met open armen, en die zegt: 'Laat de kinderkes tot mij komen!'.... Van nacht ga ik d'r onder schilderen: 'maar laat ze d'r schoolgeld niet vergeten, anders sodemieter ik ze de deur uit!'

Merijntje schrok. Had hij niet hetzelfde gedacht?

Buurman bulderde door:

- Hejje 't nou gezien?.... Ben je nou wat wijzer geworden?..... Godsdienst, braafheid, naastenliefde, Christendom.... alles om de centjes!.... Jouw jongen moest naar 't Roomse school, anders werd ie slecht op de openbare.... Maar nou die geen schoolgeld meer heeft, mag ie gerust op die openbare school slecht worde, wat?....

God zamme-n-een schaap geve!.... Zou je ze niet met d'r koppe tege de muur slaan, de vuile doodvreters!.... Zajje je nou nog langer late belazere door die zwarte geldwolven?

- Ze wille me noar't arreme school sture, kermde Merijntje, ok een Roomse, een da' kos niks....

- Onderscheid van stand mot er zijn en blijve, hoonde van Tol. Geen cente, dan in een apart hokkie, schooiers bij schooiers, geld bij geld, hersens of niet.... Vijandig vroeg hij dan aan Gijzen:

- En stuur je de jongen naar die luizeschool?

- Neee, zei Gijzen hard. 'IJ mot nou moar thuis blijve tot a'k weer waark 'em. - En dan zeker weer naar de dure school terug?

- Neee, die kunne verrekke.... Me zulle wel zien....

- As je zo wijs maar ben, gromde van Tol en hij vloekte er nog eens donderend overheen. Ben je klaar?.... Kunne we ons geluk nog es beproeve.... De mannen gingen de deur uit. Merijntje bleef alleen met z'n moeder en kleine Jan. De meisjes waren naar school, bij de nonnen.... dat was gelukkig van 't begin af kosteloos geweest.... Het werd een vreemde dag voor Merijntje. Hij kon zich niet ontworstelen aan zijn gevoel van schaamte en er kwam ook een voortdurend benauwender verontwaardiging bij. Buurman Van Tol had het ruw genoeg gezegd, maar 't was waar.... As je naar school moest voor het heil van je ziel, dan waren die twee dubbeltjes van geen betekenis.... En as ze je met ziel en al in de steek lieten, zodra je geen dubbeltjes had, dan was dat een grote schande, zo gemeen dat je koud werd als je d'r aan dacht.... En dat ging van de kerk uit.... Want die school was van de kerk en meneer pastoor was er meer baas dan de bovenmeester.... Het was gemeen van de kerk!.... Ze zeien toch altijd, dat de ziel voor alles ging? Waarom lieten ze voor hem dan de dubbeltjes voor de ziel gaan?.... Want ze konden toch niet wetenof je wel naar die Roomse armenschool gaan zou?.... Ze lieten je los, zodra je geen twee dubbeltjes per week meer missen kon, ziel of geen ziel, de schijnheilige....

Dan schrok ie weer van z'n eigen gedachten. Zoiets mocht je natuurlik van de kerk niet denken! Dat was me nogal geen zondige opstandigheid.... D'r kon best hier of daar een grondige reden zijn, die hij in z'n domheid niet vermocht te ontdekken.... Honderd maal was'et em al voorgehouden, dat ie niet in verzet mocht komen als ie iets niet dadelik begreep.... Zelfs grote, knappe, geleerde mensen konden niet alles begrijpen en moesten zich dikwels maar in nederig geloof overgeven....

Maar hier was niks te begrijpen! mokte hij dan weer. Ze joegen hem weg, omdat ie niet betalen kon, precies als in een doodgewone winkel.... En daar haperde iets....

Want de dingen van het geloof en van de ziel hadden niks met geld te maken... De armen, daar hield God nog meer van dan van de rijken en dat moesten dan de pastoors en de meesters ook doen.... Want die waren door God uitgekozen om de mensen uit zijn naam te regeren en ze naar hem toe te brengen. D'r haperde iets, en al kon Merijntje misschien niet precies vinden, waar het zat, het deed zeer genoeg....

Hij speelde verstrooid met Jantje, hielp z'n moeder gedwee in het huishouden, waste kopjes voor haar, boende het zwart gelakte theeblad op tot het glom als een spiegel en keek telkens tersluiks naar haar, als ze haar ogen afveegde met

de punt van haar schort.... Zou ze huilen, omdat hij weggejaagd was van school? Dan zag hij in de namiddag plotseling een lichtpunt: de meester kon hem nou niks meer vragen over David en Esther.... hij kon hem niet meer verbieden met hen om te gaan.... Die strenge, onvriendelike vent had nou lekker niks meer over hem te vertellen!.... Dat was in ieder geval een voordeeltje bij het pijnlike geval!.... En nou zou hij verder tegen iedereen, die er naar vroeg, maar zeggen, dat ie niet meer naar school hoefde, omdat ie z'n moeder moest helpen.... Want het was helemaal niet nodig, dat de hele wereld wist: Merijntje Gijzen is van school weggejaagd, omdat z'n ouders geen schoolgeld meer kunnen betalen....

Toen kwam er een ogenblik, dat hij zijn moeder zag wankelen en zich aan de tafel vast grijpen met gesloten ogen. Er klonken voetstappen op de trap.... - Wad' ist, moeder? Zijde nie goed? riep Merijntje angstig.

Zij deed de ogen niet open, wenkte slap met de hand, dat hij zwijgen zou. De voetstappen gingen voorbij naar de bovenburen. Herademend sloeg ze de ogen op, keek Merijntje aan, glimlachte flauwtjes. Ze drukte haar hand tegen haar hart,

dat heftig bonsde.

- Wa' was 't nou, moeder? vroeg Merijntje.

- Niks, jonge, stamelde zij. 'k Was evetjes wa' deuzig.... 't Is awweer over. Ze ging naar het gootsteentje en dronk een kopje water. Haar tanden rinkelden tegen de rand. Ze kon tegen die kleine jongen niet zeggen, dat ze bang was voor de komst van de huisbaas. Ze had de huur niet, en wist geen raad. De huisbaas was een rijkgeworden aannemer, een ruwe klant, soms wel goedig, maar driftig en onredelik op andere tijden. Allerlei verhalen vertelden ze over hem. Hij was een vrouwen jager en verrekende dikwijls achterstallige huur op zeer eenvoudige, hoewel weinig deugdzame wijze.... Tegen haar was ie altijd gewoon geweest, gemoedelik, sprak haar aan met 'moeder'.... Maar nu was ze bang geworden.... Och god, niet dat ze er verleidelik uitzag met haar zwaar lichaam en haar mager, zorgelik gezicht.... niks voor een man, die van mooie vrouwen hield, dat wist ze best.... Maar toch had ze angst voor hem.... Zou ie ze niet juist buiten stampen, omdat zij te onaanzienlik was om zijn aandacht zelfs te trekken?....

En toen stond hij in eens in de kamer, zonder dat ze hem op de trap gehoord had.

Ze werd krijtwit en hield zich met moeite aan een stoel overeind. De huisbaas groette: - Zo, moeder.... daar was ie weer!.... Jezus, mens, wat scheelt je?.... Ga d'r bij zitte.... Toe jo, breng es gauw een kommetje water!....

Vrouw Gijzen wenkte met de hand, dat het niet nodig was.... Ze kwam alweer bij.... Een beetje duizelig.... dat had ze wel meer in die tijen.... Merijntje stond er ongelukkig, verwezen bij.... Z'n moeder bleef daar maar op haar stoel zitten, de rode, gesprongen vingers van haar ruwe werkhanden ineen gestrengeld in haar blauwe schort, ze samenknijpend, dat het vlees op de knokkels wit werd. - Nou.... koman! zei de aannemer, gedwongen lachend, komme me weer een beetje bij onze positieve?.... Gaat 'et wat beter?

- Joa joa, fluisterde vrouw Gijzen, met een trage beweging een lok losgevallen haar van het voorhoofd strijkend. 't Goad al over.... 't is moar evekes.... De huisbaas wachtte. Op de tafel lag zijn kwitantieboekje en z'n linnen zak met geld.... Een dikke buidel rinkelend geld.... Zoveel geld op tafel.... Daarbij leek het onmogeliker dan ooit, dat je geen rijksdaalder had om hem de huur te voldoen.... Een enkele rijksdaalder....

- Nou? zei de man, wat ongeduldig. Kom es op de proppen met de zilvere vloot!....

Ik kom geen koffievisitie maken.

Daar had je 't!.... Nou moest ze 't bekennen.... Plotseling viel ze met het hoofd op de armen op de tafelrand en snikte hartverscheurend, niet in staat zich langer te bedwingen....Verbaasd keek de aannemer op haar neer. Hij begon vaag te begrijpen, wat er aan de hand was. Natuurlik had ze de huur niet.... Nou, d'r waren d'r wel, die daar minder van onder de indruk kwamen.

- Kom, zeg nou es op.... wat scheelt er an? Geen spie voor de huur?.... Langzaam kwam het hoofd overeind en de donkere ogen gingen schuw naar zijn gezicht. Hij moest er om lachen. Ze keek goddorie precies as een schoolmeisje, dat bang is voor een opdonder!.... Iets in hem werd geroerd door die kinderlik-hulploze blik.... Opmerkzamer keek hij haar aan.... Een knap wijf, as ze in betere doen was, mooie ogen, aardig donker haar.... van die lollige fijne krulletjes in d'r malse nek....

- Neee, meneer.... m'n man is al drie weke zonder waark.... een m'n jongen ok....

Een nou mee die kouw.... 'k 'Em d' uis'uur nie....

Weer sprongen tranen uit haar ogen en ze beet zenuwachtig op haar vingerknokkels.

- Zo.... zozo.... is dat de zaak.... Tja, beroerde boel.... Maar mot je je daar nou zo voor van streek make?.... God, mens, dat kan ommers de beste overkomme.... En ik ben toch geen beul, wel?.... Zie ik er uit as een beul?....

Hij lachte breed en liet zijn sterke, gele tanden zien, wolventanden in een gulzige mond.

- Neee, meneer.... maar ik was zo bang.... 'k 'em nie meer as een gulde vor je.... - Zo? Nou, maar die gulden mot je maar houwe, hoor!.... Ben je bedonderd met je gulden?.... As ik er op een gulden na door ben, kan die me ook nie helpen.... 'k Zal 't wel opschrijve.... Jullie zijn vertrouwd volkie.... Maak je nou maar nie overstuur, je heb gerust een beetje krediet bij me.

- Oh! zuchtte vrouw Gijzen, en ze had de grote grijphand wel willen kussen, die hij bemoedigend op haar schouder lei. God zal 'et je loone, meneer.... - lk heb liever, dat jij 'et me loont, lachte hij en toen hij haar verschrikte blik zag, voegde hij erbij: Ja, naturelik!.... Van 'et soort loon dat God geeft, kan de mole niet draaie.... Nou, moeder, 't beste d'r mee, hoor.... en dat je man maar gauw werk mag vinde.... vare we allemaal wel bij. Ajuussies.... en maak je nou voorlopig maar niet druk.... ik zajje niet opvrete.... Doch ie nou, da'k een vrouw in pesitie op straat zou

flikkere voor een paar luizige rijksdaalders?.... 'k Heb ook een hart in me donder al ben ik huisbaas.

En lachend stapte hij de deur uit. Vrouw Gijzen zat bij de tafel, bevend nog van opwinding, maar gerustgesteld.... Die schande zouen ze dus niet hoeven te beleven, dat ze op straat gezet werden.... God god god, wat was ze van streek geweest....

Ze voelde het nou pas.... ze was doodop.... En die gulden, die ze nog apart gehouen had om hem te vermurwen, had ie niet eens willen hebben.... Merijntje had er met grote ogen en angstig kloppend hart bij gestaan.... Daarom was moeder dus zo van de kook geweest.... Maar nou was het gevaar toch voorbij.

- Wa' ne goeie meins, 'ee, moeder? zei hij vertederd.

- Da's-t-ie zeker, antwoordde vrouw Gijzen. Ge meug teminste grust een oonzevoadertje vor 'm bidde vanoaved.... da's al 't minste wa' me vor 'em doen kunne....

En opgeruimd stond ze op om weer aan haar werk te gaan. Ze had een gevoel of nieuwe krachten haar toevloeiden en of er nou wel meer licht zou doorbreken....

Vijfde hoofdstuk

I

VROUWGijzens voorgevoel van betere tijden was niet uitgekomen,en het wonderlike geluksgevoel, dat haar doortinteld had na de goede woorden en de lankmoedige houding van de huisbaas was snel weggeebd in de fatale loop der donkere dagen, die volgden. Er was geen uitkomst. Gijzen zwierf door de stad, dag in dag uit, maar vond niets. Hij werd steeds somberder en zwijgzamer. Zijn luchthartig gepraat, waarmee hij zich over alle zwarigheden in het gezin had heengeheven, ging hem niet meer af. Hij werd moedeloos, liet het hoofd hangen en zat soms dagen lang bij de pakken neer. Zijn baard groeide vol en donker rond zijn mager gezicht, z'n haar was te lang, z'n broek rafelde en vertoonde gleeen in het zitvlak en aan de knieen.... Hij begon bedenkelik te lijken op de schooierige typen, die hij overal op zijn zwerftochten tegenkwam en die hem begonnen te groeten met een weemoedig-vertrouwelik gebaar van herkenning en saamhorigheid. De winter vorderde, een natte kille winter met af en toe fel-koude vriesdagen, dadelik gevolgd door dooiweer, mistig, met natte sneeuwbuien en ijzige slagregens. De stad was een grote, smerige modderpoel, waar mensen en dieren plensend door baggerden. De stad werd een verschrikking, een onheilspellend gedrocht, dat arme mensen opslokte.... Nooit was die al zo bekend gewaande stad zo vreemd geweest voor de Gijzens, die gedacht hadden met haar bevriend te zijn en die haar nu ervoeren als een koude, vijandige, spottende macht, een griezelig groot en vreemd ding, waaraan ze geen deel konden krijgen, dat hen in de klauwen hield en met hen speelde voor het hen reddeloos kraakte.... Wat moest er van hen worden?.... Zo kon het toch niet verder gaan?.... Ze werden bedelaars.... De vriendelike heer uit het kredietmagazijn had de zaak een week of drie aangezien. Toen had hij beslist, dat het niet langer ging en was met een meubelwagen gekomen om het gekochte boeltje weg te halen. Vrouw Gijzen had gehuild en gesmeekt, maar het had niet geholpen. Uit medelijden en omdat alles zo keurig onderhouden was, had hij het allernodigste achtergelaten.Nu hadden ze wat stoelen om op te zitten, een withouten keukentafel om aan te eten, rolgordijnen voor de ramen. Maar het kleedje was van de vloer, de matjes voor de deuren weg, de mooie, vlammend-mahonie geschilderde linnenkast verdwenen.... Gijzen was niet thuis geweest, toen de boel werd weggehaald. Hij vloekte geweldig, toen hij thuis kwam en de onttakelde kamer zag. Het meest ging hij tekeer, omdat ook zijn rieten leunstoel verdwenen was, waarin hij zo behagelik kon uitrusten als hij afgesjouwd van zijn zwerftochten uit de stad terugkeerde. Eindeloos had hij gesakkerd op de smerige bloedzuiger, die een afgebeuld mens zelfs zijn rustig zitje niet gunde. Ze hadden nagecijferd, wat ze al betaald hadden en vonden het zoodje, dat hun goedgunstig gelaten was, overdreven duur. Gijzen dreigde, dat hij naar de politie zou gaan; die afzetter moest meer teruggeven, maar Van Tol had de schouders opgehaald:

- Man, maak je niet te sappel.... As je met die flessetrekkers begint, leg je altijd 'et loodje. Je mot ook rekenen, dat wat ie terugnam, niet nieuw meer was.

- 'IJ zal 'et best vor nieuw verkoope! M'n wijf 'eeget zoonder een smetjen oonder'ouwe.

- Best.... maar hij rekent idem zoveel voor waardevermindering.... Allemaal kwartjesvinders en schorum.

Gijzen keek hem verbijsterd aan.

- Moar g' e me toch zellef oangeroaien om zo de boel te koope.... - Da's wat anders, zei Van Tol luchtig. As je vast werk heb, kom je op die manier makkelik in je boeltje. Maar as 'et mis loopt met de verdienste, ben je 't kind van de rekening.... Later begin je weer van vorenaf an!

- Joa, da' kunde begrijpe! had Gijzen hartgrondig teruggewezen. Nooit van z'n leve meer!.... Zuk' uitzui'gers.... M'n luie stoel ok mee te neme, da' vuil volk!....

De bootwerker haalde de schouders op. Wacht maar: as er weer betere tijden kwamen.... dan wou je immers weer knap in de spullen zitten, waagde je 't weer maar bij een ander, die net zo gemeen was....

Een enkele maal hadden hij en Gijzen wat verdiend aan de haven. Waren d'r toevallig tegen aangelopen als er een paar losse sjouwers nodig waren. Hadden een flink daggeld verdiend. Het was Gijzen wel bevallen. Hard anpakken, maar royaal betaald. Hij zou wel helemaal bootwerker willen worden, als ie erin kon komen.

Maar Van Tol had hem medelijdend aangezien en hem uitgelachen.

- Geloof me nou, Gijzen, daar ben jij de vent niet voor!.... Veel te zwak en te teer gebouwd.... Hier (hij stroopte zijn mouw op en liet een herkulies gebouwde arm zien) kijk es, hoe ik er voor sta, en laat ik je nou vertelle, dat ik soms geradbraakt thuis kom en de volgende ploeg nie weet hoe ik me poten uit bed mot krijge.... We hebben een paar keer wat licht werk gehad, maar as je zo'n ertsboot mot lossen of graan in zakke van honderd kilootjes.... Ik zie jou al bezig!.... Je was in een week dood, man!

Gijzen had geprotesteerd, beledigd. Hij was wel niet zo zwaar gebouwd als Van Tol, maar hij was taai genoeg en kon 'et lang volhouden. Doch de ander had het hoofd geschud:

- Je weet niet, wat 'et is, kerel; daar mot je een korpus van ijzer voor hebbe.

De twee gezinnen leefden al weken min of meer in gemeenschap van goederen. De nood had hen dichter bij elkaar gebracht. Naar buiten hielden zij zorgvuldig geheim, hoe diep ze in de armoe geraakt waren, maar voor elkaar verborgen zij niets meer. De kleine inkomsten, die toevallig door een of ander opgescharreld karweitje door een der beide mannen werden afgedragen, gebruikten ze trouw tesamen op. Maar het was volstrekt onvoldoende, en hoger steeg de nood. Alleen bij de Gijzens brandde nog af en toe de kachel, en ook de Van Tols kwamen zich daar warmen. Vrouw Gijzen verzonk steeds dieper in een toestand van voortdurende schrik, een vreemdsoortige ontzetting voor de stad en het leven, dat reddeloos naar de ondergang leek te neigen. Zij geloofde niet meer aan uitkomst. Zij voelde zich hopeloos in een verwoede draaikolk geslingerd, waarin zij blind en radeloos van angst steeds dieper en dieper werd weggezogen, naar duisternis en verderf. Zij vermagerde met de dag en haar gezwollen lichaam bolde monsterlik onder het eeuwige blauwe werkschort, dat ze uit loutere moedeloosheid nooit meer aflegde. Uren zat zij met de handen in de schoot voor zich uit te staren met brandende, droge ogen, luisterde zonder horen naar het gepraat van Marie van Tol, die zenuwachtig haar best deed, de buurvrouw op te monteren. Maar zij zelf raakte de moed langzamerhand kwijt. De hongerperiode duurde zo lang deze keer.... De weinige gouden en zilveren sieraden van de beide vrouwen had Marie naar de lommerd gebracht. Vrouw Gijzen had er voor geen geld heen durven gaan, en de beleenbriefjes had ze achter in de kast weggestopt, vol schaamte, beangst, dat onbescheiden ogen ze zouden zien.... Marie probeerde haar over te halen eens mee de straat op te gaan.

Ze moest wat lucht happen, zich vertreden, zich verzetten. Dat was nodig, was heilzaam in haar toestand. Maar ze wou niet. Haar weinige goeie kleren waren de weg opgegaan van de oorbellen, de broche, het horloge en de duffelse jas van Geert.... En zo in haar werkkleren, nee, zo kwam ze niet op straat.... Het was al erg genoeg, dat de buurt begon te merken, hoe diep die boerenmensen in de put geraakt waren.... Met haar armoe te koop lopen, nee, die schande zou ze zich zelf niet aandoen.

- Maar, mens, dat is toch geen schande!.... En hier in de buurt weet zo wat iedereen d'r van mee te prate!.... Dach je, dat onze manne alleen maar es zonder werk liepe?....

Zowat iedereen kon d'r van meepraten?.... Zowat iedereen kende uit eigen ervaring deze barre, barre armoe?..... Zo was dus eigenlik het leven in de stad?.... Hoe was dat mogelik? Dan leefden ze dus allemaal altijd door maar aan de rand van het gevaar, vlak aan de rand van de draaikolk.... een kleine onvoorzichtigheid, een klein ongelukje.... en ze werden meegesleurd.... Moesten maar zien, hoe ze er weer uit kwamen.... En wat een weelde en rijkdom, wat een schaterend plezier was er in die zelfde stad, vlak naast de nood van de hongerlijers.... Hoe kon God het toelaten?.... Waaraan hadden zij nou verdiend om zo in het ongeluk te raken?.... Misschien was het hoogmoed geweest om van het dorp weg te gaan, om het hogerop te gaan zoeken in de stad.... Misschien was het hoogmoed en lichtzinnigheid geweest om je zo mooi in de spullen te zetten.... Maar was de straf dan niet onevenredig zwaar, en moesten de kinderen daar dan onder lijden?.... O, de ogen van de kinderen, die grote, vragende, niet begrijpende, hongerige ogen, als ze vroeg naar bed gestuurd werden, zonder avondboterham, omdat er anders 's morgens niets zou zijn om te ontbijten.... Ze vroegen al niks meer, ze huilden al niet meer, kwaad en vol verzet zoals in het begin van die bittere hongertijd, maar de lijdende, verwonderde blik van die treurige kinderogen bleef haar in de ziel branden als een durende pijn; en de machteloosheid om ze te helpen met een simpel stuk brood, dat was een kwelling, die je een vaag voorgevoel gaf van wat je lijden kunt in de hel.... Als Van Tol er bij was, holde hij vloekend naar beneden, haalde het laatste brood en tierde net zo lang tot ze het de kinderen gaf. En dan zat ie later treurig te kijken en wond zich op tot een vlammende woede en begon tegen Gijzen te schreeuwen.

- Zie je nou, godverdomme! wat een zwijnezooi 'et is! Die kindere zonder vrete late! Zukke onnozele schepsels honger en kou late lije!.... Hier en hiernaast en in duizende huizen in de stad.... En in andere wordt genoeg aan de honde gegeven en in de vullisbak gegooid om ons allemaal zat te late ete, alleen omdat ze 't niet meer in d'r volle pens bij kunne perse.... Dat noeme ze beschaafde maatschappij, god zamme eeuwig!.... Dat noeme ze een christelike samenleving.... en ze late d'r broeders en zusters kalm verrekke van de honger in d'r krotte.... ze late kindere zonder ete naar bed gaan, zonder behoorlike kleren in de kou lope, bij een uite kachel zitte.... de bloedhonde, de uitzuigers!.... De huichelaars.... Wat doen de broeders van jouw kerk voor je?.... Flikkere je jongen de school uit, omdat ie z'n beroerde twee dubbeltjes niet kan mee brenge, dat doen ze!....

- Ze wete d'r ommes niks van, protesteerde Gijzen zwak. Ikgoan nie vroagen om bedeeling, da' verdom ik....

- Ze weten 'et! riep de bootwerker. Ze hebbe Merijntje toch de school uit getrapt? Waarom zijn ze toen niet bij je gekommen om te vrage hoe 'et zat

en of je soms wat nodig had?.... Jawel! goeie morge! Bedele bij de arme sodemieters om cente voor een kerk of een vaandel of een gouwe hebbeding voor 't altaar.... hale, hale, hale!.... maar brenge, ho maar!.... Bij de rijke van de gemeente, daar lope ze vriendelik op visite, de zwartjasse, pastoors en dominees, allemaal 'et zelfde doodvreterstuig!.... Een lekker glaassie likke, een fijn sigaartje roke, mee eten op de feeste.... Maar bij jou komme ze nie!.... Zoue ze wat motte achterlate.... Ze barste nog liever!.... En jullie late je iedere keer nog maar weer bezwendele....

- Ik zal nie zege, dat de geesteliken altij d'r plicht van barm'artig'ed noarkomme, antwoordde Gijzen, toen Van Tol buiten adem even zweeg. 't Zijn ok meinse, die d'r fouten emme.... Maar 't geloof blef 't geloof.... een me wete nou eenmoal da' me beruste motte.

- Zo? hoonde Van Tol. Motte me zo erg beruste?.... Nou, maar zullie beruste dan toch niet! Ze bewege hemel en aarde om de baas te blijve en cente bij mekaar te trommele.... Lekker idee, die berusting - voor hun! Zij met d'r vrindjes, de grote hanze, boven op jullie, vet gevrete, genietend van al wat plezierig en mooi is, en jullie maar honger en kou lije en verdriet hebben omdat je kindere geen ete vinde 's avonds, en je rot zwoege voor een krabbel as je werke mag, en dan maar beruste, jonges, maar braaf en gedwee beruste, hoor!.... Daar bove beruste de geldploerten ook in de toestand, boven op jullie nekke en zuige je 't bloed uit je verdommenis en 'et merg uit je knoke!.... En jij maar beruste, hoor, buurman!.... Laat je maar trappe en slaan en uitbuite.... Zullie zalle wel lekker leve en mooi prate over berusting.... De koors, al dat vuile gespuis!l....

Gijzen zuchtte. Die oproerige uitvallen van z'n buurman verschrikten en hinderden hem. Hij was er bang voor. Zulke woorden moesten ongeluk in huis brengen.... O, het klonk allemaal heel logies en hij ondervond op 't ogenblik maar al te bitter, dat er in dit heftige gezwets heel wat was, dat een arme verschoppeling bevrediging kon geven. Maar wat hielp het allemaal? Je was immers toch machteloos! Van Tol had het tot z'n schade ondervonden!.... As je geboren werd als werkezel, dan moest er al een wonder gebeuren, wanneer je niet op stro stierf.... D'r was nou eenmaal niks aan te doen.... Traag zei hij:

- A'wij, aarme sloebers oons geloof verliere, wad' ouwe me dan over om overend te blijve?.... Dan wier de wereld ommes een wilde-beestespul!....

Van Tols ogen gloeiden.

- Dat geloof? smaalde hij. Bijgeloof! Bedrog om de arme sloebers d'r onder te houen!.... Een wildebeestespul?.... En wat is de wereld dan nou anders?.... En wie worden d'r anders opgevreten dan wij? Aldoor alleen wij!.... De wilde beeste drage hoge hoeie en deftige jasse en handschoene omdat je d'r grijpklauwe nie zien zal.... Maar ze verscheure d'r prooi d'r niet minder vrolik om!.... Verdomme! 't wordt tijd dat we ze-n-es gaan temme en ze lere om as mense te leve.... Ik geloof an wat anders dan jij en an wat beters.... En ik wil d'r net zo goed voor bloeie as die koppige martelaars van jullie, as 't mot.... De wereld zal wel es verandere, buurman, en gauw ook!.... De revolutie is op til, man, en dan slaan we de hele vermolmde santekraam tot puinpoeier en dan bouwe we-n-een mooiere, nieuwe wereld voor de mensen en dan wordt 'et een feest om te leven en je eige uit de naad te werken voor een mooie gemeenschap.... Daar wil ik m'n eige voor dood vechte, morgen an de dag!....

Gijzen keek hem vreesachtig aan. Z'n vrouw voelde zich duizelig in deze wirwar van onstuimige, nooit gehoorde, vervaarlike woorden. Ze wist even goed als haar man, dat deze opstandige praat slecht en verwerpelik was, en toch werd ze er door aangetrokken met een angstig-makende kracht. Er kwam zo'n vreemde hoop in je hart als je dat hoorde, zo'n warme, vage verwachting van iets beters dan dit zware, smartelike leven. Als je dat hoorde, leek het of je niet langer hoefde te geloven, dat een mens geboren werd om te lijden, leek het, of er wegen open gingen, waarlangs je naar een blijer bestaan kon streven, leek het of het mogelik was, dat deze armoe uit de wereld verdween...., dat je kinderen misschien een beter leven tegemoet gingen.... Het was niet om te geloven, maar het verwarmde toch voor een ogenblik je hart.... Maar Gijzen wou er niet van horen:

- Ammoal klooterij, zei hij nors. Groote woorde.... wind.... wa' wouwe wij, aarme luize, nou tege de groot' aanze van de wereld beginne?.... Me wooren ommes zo plat gesloge!....

- Zo hoor ik je liever! lachte de bootwerker. Want as je geen andere bezware hebt,ben je gauw genog an onze kant,vader!....We kenne ieder apart een verdomd schijntje, maar as we een lijn trekke, dan doen wij, proletariers, met de wereld wat we wille!.... De grote, wijze, knappe, geleerde, beschaafde en deugdzame mensen hebben d'r een smeerboel van gemaakt, en nou zulle de zwarte, domme, onbeschaafde, onwetende vroeters d'r es een fijn wereldje van make, buurman, waar 'et een lust is om in te leve!.... Dat is nou 'et wonder van de nieuwe tijd, en daar hebbe we geen eens heilige voor noodig.... Wacht maar!.... Dan zalle de kinderen alvast niet meer zonder boterham naar d'r nest gaan!.....

Hij keek naar de alkoof en viel weer uit:

- Verdomme!.... as ik kindere had, liep 'et zo niet af!.... Ik ging vast stelen om ze te vrete te geven!.... Ze wille bij jullie Roomse kerk toch, dat je veel kindere fokt, niet? Liefst ieder jaar een.... En waarom zorge ze dan nie, dat je d'r geregeld tenminste ete voor hebt en warme kleren in de winter?.... Makkelik genog om te zegge: maak maar kindere, hoe meer zieltjes hoe meer vreugd!.... Maar wie kijkt er naar om, as ze d'r eenmaal zijn?.... Prachtig is dat!.... Konijnehokke met kindere, da' betekent: veel armoedzaaiers voor de fabrieke, gedweee vaders en moeders, geduldige werkezels bij de vleet!.... O, ze zijn slim genog, die smakkers, die smerige bondgenoten van de kapitalistebende!....

- Moar buurman toch! riep vrouw Gijzen, geschrokken.

- Gij, zei Gijzen kregelig, gij een je kernuite, jullie deinken alleen moar oan de wereld een oan je moag. Moar bij oons goaget om de ziel, ziede.... die is wa' meer weerd, da' goad' om d'eeuwige zoalig 'ed.

Van Tol keek hem aan. Hij voelde zich moe in eens. De opwinding van het gesprek had zijn hongerend lichaam te veel aangegrepen.

- We prate d'r nog wel es over, zei hij mat. La' we nou maar een potje smousjasse!

Gijzen haalde een vettig spel kaarten uit de kast en zij begonnen aandachtig te spelen. Maar de bootwerker werd al spoedig ongeduldig. Hij schoof op z'n stoel heen en weer, en plotseling sloeg hij met de vuist op tafel en riep:

- Verdomme! dat is niet uit te houwe! Is dat een leve? Ik mot een borrel hebbe!

Verschrikt keek z'n vrouw hem aan.

- Haal nou geen gekke streken uit, Jan, smeekte ze. Je weet, dat we geen cent meer in huis hebbe....

- Kan me niet verrekke! gromde Jan. Een borrel en een beetje lol, daar heeft een mens recht op.... Ik gaan een fles jenever hale! We motten een verzetje hebben, ben je bedonderd, wat jij, buurman?

Gijzen keek hem stomverbaasd aan, maar hij sprong al op en holde de deur uit.

Bleek en ontsteld zat Marie voor zich te kijken, luisterde naar het gestommel van haar man beneden. Wat ging die dolleman doen?.... Als ie 't nou maar niet werkelik in z'n hoofd haalde om te gaan drinken.... Wanneer de lust hem besprong, was ie tot alles in staat.... kon ie z'n buis en z'n vest en z'n broek verkwanselen voor een fles klare.... Dan hoorden ze hem weer de trap opkomen. Marie herademde: hij was er tenminste niet vandoor.... Lachend kwam hij de kamer weer binnen. In de ene hand hield hij een gevulde jeneverkaraf, in de andere een zwart gelakte koekjestrommel.

- Hier ben ik met de jajem! riep hij. Vooruit, buurman, de glaasjes op tafel! We gaan godsammekrake d'r es een feestavond van make!.... Een mens ken nie altijd zitte knieze, wat jij, buurvrouw? Kom, lach ook es tege dat vuurwater.... 't Zajje goed doen an je magere botte, mens!.... En hier is de koektrommel.... Extra fijn Kerstbanket voor de dames.... Laat 'et je smaken!....

Er was water in de karaf en wat hard verdroogde broodkorstjes in het trommeltje, maar Van Tol hield geen ogenblik zijn mond, praatte en lachte als een marktventer, die z'n waar aanprijst en slaagde er in, de anderen op gang te krijgen. Ze konden alle vier wel wat vrolikheid gebruiken en de aanvankelike stijfheid was spoedig overwonnen. Ze dronken mekaars gezondheid, nipten aan de glaasjes en keken elkaar glunderend aan: potverdikke, dat was kost! dat smaakte als klokspijs!.... En de vrouwen zaten met een droog korstje brood en knabbelden er aan of 't fijn, knappend gebak was.

- Godverdorie! juichte de bootwerker, kijk die wijven es zitte snoepe van dat banket.... En wat ruikt 'et fijn, niet?.... Wat zeg je van de jandoedel, Gijzen? Zou een dooie daar levend van worden, ja of nee?....

- 't Is of 'at er een engeltjen op je tong piest, waardeerde Gijzen. Gaddomme, d'r goa toch moar niks boven een goeien borrel!.... Jammer 'a 'nou de sigoarewienkels dicht zijn, aanders gieng ik es een fijn kiesjen 'oale!....

- Barst, wat is dat goedje straf, riep Van Tol, hoestend en een lelik gezicht trekkend. Ik heb 'm nou al half om!.... Afijn, me benne bij huis en Merie rolt me m'n nest wel in, as ik niet meer op me pote ken staan.... Proost, buurvrouw! God, mens, je bekomt er helemaal van! Je krijgt waarachtig een kleur! Je mot es wat meer graantjes pikke, dat zajje goed doen! Vrouw Gijzen glimlachte. En alle vier gingen ze van minuut tot minuut meer in hun kinderlik spelletje op. Al hun behoefte aan levensvreugd, zo lang en pijnlik verdrongen door de drukkende nood, brak zich vrij en een half uur later lachten ze schaterend, zongen een dwaas referein mee bij een komieke voordracht van Van Tol en toen zong Gijzen met zijn schorrige tenor het glundere lied van 'd'aartsvaderlike tijden' en het werd een zorgeloos feest en ze gingen laat en lachend uit elkaar: de karaf was schoon leeg, de koektrommel evenzo en op het portaal wankelde Van Tol, greep Marie met beide armen om haar lijf en zei met dubbelslaande tong:

- Hou me vast, Merie, da'k nie van de trap mieter, want ik ben zo bezopen as een ouwerling van de natte gemeente, jandome.... 'k Ben in lang nie' zo lekker zalig in de lorem geweest, hik!.... 'k Krijg verdomme de hik al ook!....

Moe van het lachen gingen ze naar bed. Maar al voor ze insliepen kwamen de zorgelike gedachten hen weer besluipen. De dronkenschap van de krampachtig opgeschroefde vreugde zakte spoedig en liet hen leeg en hopeloos; ontzenuwd lagen ze met open ogen in 't donker te staren, en begrepen in eens niet meer, hoe ze zich bij al hun ellende zo kinderachtig hadden kunnen aanstellen....

II

Moeder Gijzen had dan ten einde raad alle schaamte verloochend en tegen haar biechtvader heel hun nood uitgeschreid. De kapelaan had geknikt, met een zorgelik, en deelnemend gezicht, en geantwoord, dat hij die verhalen kende, o ja!.... ze kon niet geloven, hoevelen er waren als zij en kwamen aankloppen om hulp.... Het was een harde tijd en er werd veel armoe geleden....Maar God beproeft de zijnen, en geeft kracht naar kruis.... Ze moest maar altijd denken, dat die zwarigheden haar opgelegd werden voor haar zaligheid en het kruis geduldig dragen, zoals ook onze goddelike zaligmaker gedaan had.... Ze zou gauw weer een kindje hebben, nietwaar?.... Ja, Gods goedheid was groot genoeg om haar in al de armoe-droefenis deze grote vreugde te gunnen.... De kapelaan zou haar adres opschrijven en haar opgeven aan een vereniging van weldadige dames en dan zou ze er wel gauw van horen....

Ietwat verbijsterd was ze naar huis gestrompeld. De zalvende woorden hadden niet veel indruk op haar gemaakt en bijna was ze boos uitgevallen, toen hij sprak over de genade van weer een kind door Gods goedheid.... Diep kropte verbittering in haar borst. Ze zat vol harde, afwerende woorden tegen wat de jonge, welgedane kapelaan met zijn weke, mooi verzorgde vrouwenhanden, met kuiltjes op de gewrichten, haar als troost had voorgehouden. Ze was wat bang voor haar eigen wrange gedachten, vroeg zich af of de stad haar al zo beinvloed had en weerspannig gemaakt, maar dan verwierp ze weer de idee, dat ze ongeoorloofd opstandig was: zo'n kapelaantje had gemakkelik praten!.... Wat wist hij van de ellende, waarin zij leefden, van de angst voor de onzekere toekomst, van de naderende ontzetting in de pijnen van het baren?.... Wat wist hij helemaal van het leven, en in 't bizonder van

het leven der arme sloebers, de werklozen, de zieken en ongelukkigen?.... Daar had buurman gelijk in: ze keken naar de smalle gemeente immers nauweliks om! Als die hun plichten maar deden, de kollekte bedachten, de Sint Pieterspenning betaalden en uit hun slof schoten bij de duizend en een bedelpartijen voor alles en nog wat, dan waren ze al lang content, de geesteliken.... Geen woord van echte troost, geen spoor van hartelike, menselike deelneming, die haar zo goed zou hebben gedaan.... Weke, zalvende, prekerige taal!.... Een vage belofte van mogelike steun door een liefdadige vereniging van rijke dames....

Och, ze eiste misschien ook te veel.... Natuurlik werden de geesteliken de godsganse dag lastig gevallen met klachten.... 't Was een harde tijd.... Nog een wonder, dat ze er niet tureluurs van werden.... Maar zij had toch zeker niet te vroeg of te luid geklaagd.... Hoe lang zaten ze nu al zo?.... Bijna twee maanden.... Nieuwjaar was al voorbij.... De nieuwe eeuw was ingegaan.... Een hele nieuwe eeuw.... honderd nieuwe jaren.... Het begin was niet bemoedigend voor het gezin Gijzen.... Een geluk, dat je die hele eeuw niet hoefde uit te leven....

Twee dagen naderhand kwam er 's middags een dame binnenruisen. Moeder zat bij het raam van ouwe luiers nieuwe te maken. Merijntje speelde in een hoek met Jantje: ze hadden een trein gemaakt van lege lucifersdoosjes en reisden heel Nederland door, fluitend, puffend en blazend. Het was een deftige dame met een bonte kraag om, een bonte muts met een hulsttakje op, heel blanke, mooie handen en een voornaam, streng gezicht. Merijntje was aanstonds voor haar in aanbidding! Wat kwam zo'n schatrijke madam bij hen uitvoeren?.... 't Leek wel een toverfee!....

Het was het gewone gesprek, met het neerbuigende: 'vrouwtje' en 'moedertje', uitgesproken met een vriendelik glimlachje en op de toon uit de andere wereld. Vrouw Gijzen was volstrekt niet begaafd met een overdreven gevoel van eigenwaarde, maar ze had tot nu toe nooit behoeven te vragen om steun, had altijd zichzelf kunnen helpen en zij moest de tanden op elkaar bijten om niet uit te barsten in tranen van vernedering, om onderdanig 'mevrouw' te blijven spelen en te antwoorden op alle vragen. die haar gesteld werden. Iets van de onwaardigheid der vertoning drong vaag tot haar bewustzijn door. Het vreemde en ongeoorloofde gevoel, dat zij, de arme, vele malen moeder, geslagen door de onverdiende nood der werkloosheid, de ondermijnde door honger en kou, zij in haar versleten en gelapte rok, zij met haar ruwe, gesprongen werkhanden, haar broodmager gezicht en haar hoog-zwanger lijf....dat zij met haar armoede en verval en nood in eerbiedwaardigheid de meerdere was van die keurige, beschaafde,vriendelik naar haar neerbuigende dame, dat gevoel kon ze niet uit zich wegdringen, hoewel zij wist, dat het onredelik, onbeschaamd en dwaas was.... Onder het gesprek gingen de ogen der dame ijverig rond, constateerden, dat het hier wel kaal en arm, maar zindelik onderhouden was, dat het kruisbeeld aan de wand niet ontbrak, noch het wijwaterbakje met de palmtak, en zij knikte goedkeurend.... Er hing ook wel een armzalig luchtje in huis, maar bepaald vies rook het niet.... Ze vroeg niet naar de aanstaande bevalling en hoe het met de luiermand stond: daar was haar vereniging niet voor.

Dan wees ze met het hoofd op Merijntje.

- Is dat een zoontje van je?....

- Joa, mevrouw, da's oons Merijntje.

- En moet Merijntje niet naar school?

Vrouw Gijzen kleurde dieper.

- Oach, ziede, mevrouw, 'ij was op 't Roomse school van 't 'eilig 'art.... moar toen konne me 't schoolgeld nie meer betoalen een toen 'emme ze 'm noar 'uis gestuurd.

- Maar er is een hele goeie armenschool in de parochie!.... Daar kan ie kosteloos geplaatst worden.

- De luizeschool, dacht Merijntje verschrikt.

De dame schrok ook: van een gedachte, die haar overviel:

- Je houdt 'em toch niet thuis uit wrok, vrouwtje, omdat ie van de andere school naar huis gestuurd is?.... Je vindt die armenschool toch niet te min voor 'em?

O, als ze nu haar hart eens had kunnen uitspreken!.... Maar de dame kwam als een belofte van steun en zonder steun kon ze immers niet langer.... Traag, en met bevende stem, zei ze:

- Neee, mevrouw, ziede, dad' is 't nie.... Moar ik kan moar slecht meer uit de voeten, 'ee, een Merijntjen is een 'aandig jong.... Ik kan 'em nou nie misse....

- O, jaja.... dat verandert natuurlik.... Nou, kijk es.... hier heb je bonnetjes.... Daar kan je om de andere dag een brood op laten halen bij de bakker, wiens naam d'r op staat.... En op dit bonnetje krijg je Donderdags aan dat adres een hoeveelheid erwtensoep - je kunt een emmer meebrengen of een ijzeren pot, maar een emmer draagt natuurlik het gemakkelikst en ze komen ongeveer allemaal met een emmer - en dan krijg je daar tegelijk twee kwartjes en bonnetjes voor de volgende week, als onze inlichtingen goed blijven....

- Soep van de klacht! schoot het door Merijntjes hoofd.

Dat noemden ze: 'soep van de klacht' en het was een grote schande als je daar om moest gaan. Hij had ze wel gezien met die emmers voor drie kwart vol geel-groene erwtensoep.... Het was gewoon om misselik van te worden en hij zou het nooit eten, vast niet.... 't Leek net op varkensslobber uit de trog, thuis op het dorp.... Soep van de klacht?.....

Wat moesten zij met soep van de klacht?.... Zo erg was het toch niet met hen gesteld?.... Of wel soms?.... Het liep hem koud over de rug.... Waren ze zo arm, zo.... verschooierd?.... Of was dat mooie mens misschien van lotje getikt?.... Dat vond hij het aannemelikst.... In ieder geval was ze aanmerkelik minder aanbiddelik dan hij eerst gedacht had.... Met een donkerrood gezicht keerde hij haar de rug toe en veinsde te spelen met de trein, maar hij greep er naast op de grond, want zijn ogen waren vol tranen gelopen.

Zodra de dame weg was, liep hij op z'n moeder toe, die zich vermoeid op een stoel bij de tafel had laten neerzakken en wezenloos naar de bonnetjes in haar handen keek. Om de andere dag een brood.... wat erwtensoep en twee kwartjes elke week.... En daarvoor moest je dit alles uitstaan?.... Daarvoor moest je je het hemd van je gat laten vragen?.... Een giftige, rode haat sprong eensklaps in vrouw Gijzen wakker.... O, Van Tol had groot gelijk!.... Het leven was een smeerboel en de wereld was schandelik ingericht, een schande voor God en de mensen!.... Hoe hadden zulke in overvloed levende dames de onbeschaamde moed om bij de zwoegende arme sloebers binnen te komen en zo rond te kijken en alles te vragen en neerbuigend te doen en iemand een aalmoes in z'n hand te stoppen?.... Wat hadden ze gedaan, wat hadden ze geleden, wat hadden ze doorgemaakt in vergelijking met de trieste hongerlijers om zo'n houding te durven aannemen?.... Hun rijkdom kwam uit haar armoe, Van Tol had gelijk, en uit dankbaarheid behandelden ze die bestolen armoedzaaiers als hongerende honden, die je een afgekloven been toe gooit: 'daar, hond, vreet!'.... Waar haalden ze in godsnaam hun trots toch vandaan?.... Wat hadden ze voor verdiensten om trots op te zijn?.... Was het een verdienste rijk geboren te worden, rijk getrouwd te zijn, mooie kleren te dragen, in een rijtuig rond te rijden, meiden en knechts te houden en een paleis te bewonen?.... Waarom moest zij onderdanig 'mevrouw' spelen en zichzelf 'vrouwtje' laten noemen?.... Waren ze niet allebei naakt op de wereld gekomen? Zouden ze niet allebei door dezelfde wormen worden opgevreten?.... En daartussen lag het aardse leven, dat niet meer was dan een voorbereiding tot de eeuwigheid, een leerschool voor Gods kinderen.... zo werd het je toch geleerd?.... Waarom dan die schandelike ongelijkheid?.... Kon God dat willen?.... Ze zeien van ja.... Nou, zij geloofde het niet meer, kon het niet meer geloven.... Van Tol had daarin gelijk: als er een rechtvaardige God was, dan moest die deze wereldorde verfoeien en vervloeken en zijn priesters moesten alles doen om recht en rechtvaardigheid te doen heersen en Gods arme kinderen beschermen tegen de bittere wreedheid van de verwende rijken!.... Maar Gods priesters zaten aan met de rijken, preekten nederigheid, duldzaamheid, onderdanigheid van de armen en genoten zelf mee van het vette der aarde.... Gods priesters prezen het kruis, dat je op de schouders werd gelegd als een middel om zalig te worden.... En intussen werden de anderen spelend zalig, goed gekleed, gevoed, verwarmd, verwend.... Gods priesters stuurden je zo'n voorname kakmadam in huis om je te beledigen in ruil voor een bord soep en een homp brood: 'daar, hond, vreet!'.... Ze herhaalde het harde, wrede woord, telkens en telkens weer.... Het deed pijn, alsof je een mes door een open wond haalde, maar het was een wellustige pijn, waarin de haat bevrediging vond, de plotse, gloeiende, laaiende haat, die in haar was opgesprongen en die ze uitvierde in een kramp van woedend verzet, van eensklaps losgebroken opstand harer gekrenkte menselikheid.... Ze deed zich te goed aan die zinneloze, machteloos wringende haat. Al de zorg, al de kommer en ellende der verstreken maanden riepen om vergelding en zij voelde de wilde opstand, die in haar stormde als een lang nagesmachte bevrediging....

Merijntje stond te kijken naar haar vertrokken gezicht, haar brandende ogen, haar mompelende lippen. Wat scheelde z'n moeder? Wat dee ze raar!.... Ze scheen hem niet eens te zien staan.... Maar toen haar gezicht stiller werd en haar mond niet meer bewoog, deed hij toch z'n vraag, ongerust en driftig:

- Moeder..... motte me-n-om soepvan de klacht?....

Langzaam sloeg zij de ogen naar hem op. Een trieste glimlach verzachtte haar gezicht. Traag schudde ze het hoofd en haar stem klonk ongewoon sterk en toch mild, toen ze antwoordde:

- Neee, Merijntje.... da' doen me nie....

En haar afgewerkte vingers scheurden bedaard de bonnetjes in kleine snippers, die dan stil in haar schoot lagen als verdwaalde sneeuwvlokken.

- Ziede wel! juichte Merijntje. Ik wies 'et wel!.... Da' wijf was zeker zot!.... Ze barstte bekaant van grootsig'ed!....

- Ze meenden 'et zeker goed, vergoelikte moeder. Ze wies ok nie beter, deink....

- Hn! schamperde Merijntje. Ze wou mijn naar da' luizeschool 'emme.... da' serpent.... Laat ze d'r zellef noar toe goan, a't doar zo goed is....

Tevreden ging hij terug naar Jan, die ijverig met zijn spoortrein reisde en komiek-verbasterde namen van steden afriep.

Vrouw Gijzen keek naar de snippers in haar schoot... Even doorschokte haar een schrik.... Was het goed wat ze gedaan had?.... Drie broden.... soep.... twee kwartjes.... Terwijl de broodplank leeg was, geen kolen meer in huis.... geen geld.... Had ze dat eten van de kinderen mogen vernielen?.... Maar iets in haar zei: 'ja,' hard en heftig. Een

woord uit de kerk viel haar in: 'De mens zal bij brood alleen niet leven'.... Het gaf haar een wonderlike, onwezenlike troost. Welgemoed stond ze op en gooide de snippers in de lege kolenbak....

Merijntje speelde na vieren hij Esther en David. Hij bleef er boterhammen eten. Dat was zonder verdere afspraak een gewoonte geworden en als het maar even kon, hielden ze hem ook voor het middagmaal.... Merijntje had over 't algemeen niet over honger te klagen, alleen de dagen, dat moeder te slap was om op te blijven, merkte hij pijnlik, hoe onaangenaam het is, als je veel zou willen eten en er is weinig of niets. Maar hij klaagde niet: dit was een belabberde tijd en ze moesten hem allemaal door maken.... Hij was niet voor niks twaalf jaar geworden, toen vader pas zonder werk was....

Lachend vertelde hij tegen David en Esther:

- Da' was ok mooi vammiddeg, zeeg!.... D'r kwam een stienkend rijk wijf bij oons een die gaf m'n moeder bonnekes voor brood, een vor soep van de klacht!.... Net of amme stroatarreme schooiers zijn!.... Meinselieve, wa 'n broerd wijf war da'! Ze wou 'emmen 'ad ik noar 't luizeschool gieng ok al.... Woar moei ze d'r eige mee, zo'n kakmedam!.... Moar toen ze weg war, 'ee moeder de bonnekes in snikkers gescheurd.... Joa, me zijn nog al zot!.... Soep van de klacht.... loat ze die nou gaauw zellef opvrete!....

Hij was onder het vertellen weer heftig verontwaardigd geraakt en had een kleur gekregen van woede.

- Wad een peswijf! schold David.

Esther streelde hem over z'n haar.

- Trek je d'r maar niks van an, hoor, zei ze lief. As jij eenmaal dokter ben, en veel geld verdient, zal ze nog wel es raar op d'r neus kijke, dat mormel.

- Ja, zei David wraakzuchtig, en as ze dan ziek is, mot je d'r een stinkend lelik drankie geven, waar ze toch nie beter van wordt.

Dat vonden ze alle drie een prachtidee en er werd vastgesteld, dat het precies zo zou gebeuren.

Toen Merijntje thuis kwam, was z'n vader er en de Van Tols. Hij hoorde de bootwerker juist roepen.

- Leg nie te lulle, vent, of ik geef je wijf een zoen waar je bij staat!.... 't Is alleen jammer, dat ze 't nie gedaan heeft, waar dat kreng bij was!... Zo'n kakkie voor die paar rotcente!.... En Merie heeft twee werkhuizen in eens gevonden, en morgen om half vijf staan wij voor de poort van de Amerika-lijn, dat is afgesproken, niet?.... D'r is een schuit an, d'r is een nieuwe kras, die me lije mag.... 't mot al belazerd gaan as we daar morge niet een job vinden.... Maar we motten vooran staan.... En ga nou maar naar je nest, want as 'et lukt, zulle morge je botte krake, mannetje.... zwaar werk!.... Hij drukte moeder stevig en lang de hand en zei nog es:

- Je valt me veel mee.... Je ben een verdomd fijn wijf!.... Welbedankt!....

Toen ging hij lachend met z'n vrouw naar beneden. Merijntje begreep wel, waar het over ging en verheugde zich diep. En Arjaan zat aldoor met warme ogen naar z'n moeder te kijken. Alleen Gijzen zelf kon z'n bezorgdheid niet meester worden, al was er diep in hem ook een vage tevredenheid, dat ze op deze ruwe en energieke, maar verontrustende manier buiten de bedeling bleven....

In bed hoorde Merijntje, dat buurman Levison op bezoek kwam. Wat ze praatten kon hij niet verstaan, maar toen hij weg was en z'n ouders ook naar bed kwamen, hoorde hij zijn moeder met haperende stem zeggen:

- Een da' zijn nou jodemeinse, doar g'altij vor gewoarschouwd woord.... Een die aander, die van j'w eige geloof.... Is 't nie freet?....

- Joa, mompelde Gijzen, ik mot erelik zege.... 't zijn broave meinse. Een z'emmen et toch ok nie breed....

- O zo! dacht Merijntje en draaide zich behagelik om. Da' wou ik ok zege.... Ze woore toch eindelik wijs!

En met de gedachte, dat ze hem misschien dan toch zouen toestaan met Esther te trouwen, sliep hij gelukkig in.

III

Van Tol en Gijzen kregen hun job.... Ze werkten van 's morgens vijf tot 's avonds negen en brachten ieder tien gulden mee naar huis. Dat was een geweldige uitkomst. Maar Gijzen leunde op de arm van zijn vriend, met voorover hangend hoofd, kreunend, gebroken van vermoeienis. Hij hinkte, want hij had een zak op zijn voet gekregen en z'n grote teen was kapot, een blauwig, gespleten, bloederig ding en z'n schouders waren rauw geschuurd van de zware vrachten, z'n hemd plakte aan de open wonden en steunend van pijn en afmatting zakte hij op een stoel neer, ineengezonken als een vod en kon geen woord uitbrengen.

- Christus! schreeuwde vrouw Gijzen, wad is-t-er mee 'em?

- Niks! niks! stelde Van Tol haar gerust. Maar 't is geen werk voor 'em.... 'k heb et van tevoren gezegd.... Hij is-t-er nie sterk genog voor, en nou zeker niet.

- 'k Wou a'k morrege weer zo'n karwei kreeg, mompelde Gijzen koppig. 't Za' wel wenne....

- Jawel! lachte de ander. Goeie morge!.... Maar jij heb voor de eerste dagen genoeg, vader!....

Hij hielp Gijzen verbinden en wassen. Toen nam hij hem vierkant op, ondanks zijn protesten en droeg hem de alkoof in naar bed.

- En nou slapen, mormel! kommandeerde hij goedig

bars. Vreten kan je morgen wel doen, as je weer een beetje mens geworden bent.... Wel te rusten! Ik ga ook onder de wol, want ik ben 'et werken afgewend en 't is net of ik gekraakt ben, goddome! Een mens wordt zo slap as een vaatdoek van dat leeg lopen!....

Gijzen kon inderdaad de eerste dagen niet opstaan, maar Merijntje was niettemin trots op hem. Tegen David en Esther blufte hij:

- M'n voader woor nou ok bootwaarker, net as buurman Van Tol. Z'emme soame mee oan een boot gelost, zakke gedroge van 'oonderd kilo, da' motte nie uitvlakke!.... Nou is voader d'r een bietje broerd van, moar da' wen wel, zeet ie, een z'emme de man tien gulde verdiend.... tien gulden op een dag.... da's nog al niks ok!....

Toen Gijzen hoorde van Van Tol, dat er weer kans was op een dag los werk, wou hij niet thuis blijven. Hij verbeet z'n pijn -, bedwong z'n ondragelike vermoeienis en ging dapper mee. En weer hadden ze geluk en werden aangenomen. Maar vroeg in de namiddag al werd hij tot grote schrik van z'n vrouw met een rijtuig thuis gebracht: hij was op de kaai onder zijn zak graan in mekaar gestuikt en bewusteloos blijven liggen.... Een godswonder, dat 't geen halve minuut vroeger gebeurd was, want dan was ie in 't ruim gedonderd en had z'n nek gebroken.... D'r was niet zuinig om het gevalletje gevloekt en Gijzen hoefde zich daar nooit meer te komen aanbieden.... Van die papkerels, die na een uur of zeven, acht werken onder d'r zak flauw vielen, konden ze niet gebruiken....

Moeder sloeg een kruis en dankte God, dat het zo goed afgelopen was. Maar Gijzen voelde zich ellendig, moedeloos en diep verslagen.... Het ging zo mooi.... Dank zij van Tol en zijn kennis, die kras was, had ie een prachtkans om geregeld los werk te krijgen aan de boten en later misschien vast aangenomen te worden. Dan was z'n kost gekocht, want d'r werd stevig geld verdiend aan de haven. Ze zopen d'r geweldig veel van op, de meesten, sommigen bijna alles, maar dat hoefde hij niet te doen.... Weer mis.... Hij deugde d'r niet voor!.... Was te slap, een papkerel.... een vent van niks.... Verkeken die kans, vrijwel de enige!.... Moest zeker achter mekaar naar de nondeju....

Van Tol werkte twee dagen, had in de twintig gulden verdiend en kwam laveloos dronken thuis.... Hij had de verleiding niet kunnen weerstaan, had zo lang alles ontbeerd en was losgebroken in een wilde pretroes. Zwaaiend en zingend kwam hij de straat in, een hele sliert joelende kinderen achter hem aan. Gelukkig was zijn vrouw niet thuis. De Gijzens lachten met hem mee, angstig en bedroefd, bang voor het plots uitlaaien van mogelike vecht- en vernielwoede bij de dronken reus, maar hij liet zich rustig bemoederen, dronk een kop sterke koffie, gaf vrouw Gijzen z'n geld in bewaring, minder dan de helft van wat ie ontvangen had en liet zich lachend overhalen naar bed te gaan, waar ie nog wat lag te zingen, te lallen, te lachen, tot ie plots als een blok in slaap viel....

En de volgende morgen zat ie tegenover Gijzen bij het raam, keek somber voor zich, vervloekte zijn zwakheid, schold op de drank en op de maatschappij en op zichzelf, en begreep niet, hoe ie zo onverantwoordelik gekomen was om die zuur verdiende centen te verzuipen; wie weet, wanneer ie weer een job kreeg!.... Marie had niks gezegd. Ze was veel te blij, dat het zo goed afgelopen was: een geluk dat ze niet thuis was, want dat was nou haar ongeluk en haar zwakheid weer: ze kon nooit haar mond houden als Jan zo boven water kwam, en dan had je de poppen aan het dansen....

Gijzen vond het allemaal onbelangrijk. Laat die vent zich es bezuipen, laat ze ruzie maken, mekaar een blauw oog stompen.... Van Tol was sterk, kon alle werk verzetten.... en ze hadden geen kinderen.... die rolden er wel door. Maar hij? Wat moest hij gaan doen?.... Waar werk vinden?.... Aan de haven was het uit.... Hij durfde er niet meer heen te gaan.... Ze zouen 'em uitlachen: daar hejje die vent, die flauw valt onder 'et werk.... of 'et een verwend wijf is.... Nee, daar kon hij niet naar terug. Inwendig was hij ook doodsbenauwd geworden voor dat beestige gesjouw. Nog deed heel zijn lijf zeer, geen spiertje of het leek rauw, en zijn schouders waren nog steeds ontveld, genazen maar langzaam... Hij was er werkelik niet voor gebouwd, en de bootwerkers hadden hem dat niet verheeld. Ze hadden om hem gelachen, hem gehoond om zijn dunne armen, zijn smalle borst, zijn afhangende schouders.... En als Van Tol er niet geweest was om hem te beschermen, zouden ze zeker weinig plezierige grappen met hem hebben uitgehaald.... Hij was bang voor de haven geworden.... dat was geen plaats voor boerenkerels zoals hij, als ze niet beschikten over de lichaamskracht, die het nodige respect inboezemde, hen in staat stelde, het werk vol te houden....

Hij werd al mismoediger. De dagen verstreken. Er daagde geen uitkomst. Zijn vrouw begon zich ongerust te maken over de bevalling. De tijd naderde.... Hier was moeder niet om te helpen. Hier haalden ze 'de juffrouw'. Maar 'de juffrouw' moest betaald worden; vijf gulden kostte het. Waar moesten ze die vandaan halen?.... Vijf gulden? Ze leefden van de hand in de tand, hadden overal schuld, deelden beschaamd mee van wat de Van Tols verdienden, moesten zich de vriendelikheid van die ook arme Jodenmensen laten welgevallen, aardappelen en groenten aannemen op de afspraak, dat ze het later allemaal wel betalen zouden....

Toen besloot Gijzen tot de grote stap: hij belde aan de pastorie en vroeg meneer pastoor te spreken.

Ja, hij moest hem persoonlik spreken over een dringende zaak. Maar meneer pastoor had nu net belet.... Morgen om drie uur 's middags misschien, als er niets tussen kwam. Goed, morgen om drie uur 's middags zou hij zorgen er te zijn. Maar toen was meneer pastoor uitgegaan voor een noodzakelik bezoek. Of ie geen boodschap kon afgeven? Nee, dat kon hij niet. Hij kon het meneer pastoor alleen zelf zeggen. Dan moest ie 'et van avond om een uur of acht nog maar eens proberen.... En om half negen, na een half uur wachten in een kaal kamertje, waar een kil-wit stenen kruislievenheer zijn fraai gevormde armen smartelik uitstrekte boven de marmeren schoorsteenmantel, zat ie dan tegenover de indrukwekkende figuur van de zwaar gebouwde parochieheer, die hem afwachtend en niet zeer hoopgevend aankeek.

Gijzen slikte en slikte, voelde zich leeg en beschaamd. Zijn tong lag zwaar in zijn mond en wou de woorden niet vormen. Pijnlik ervoer hij, dat bedelen zwaarder arbeid nog was dan het slepen met zakken van honderd kilo.

- Kom, man, steek es van wal, bromde de pastoor. Wat is nou die belangrijke zaak, waar je me zo absoluut persoonlik voor moest spreken? Laat es horen?

Gijzen bevochtigde zijn dorre lippen met de punt van zijn tong. Dan begon hij in eens te praten. Al zijn angsten en zijn nood welden hem naar de keel en gejaagd kwam het verhaal van hun ellende tijdens de werkloosheid, die maar niet eindigen wou. Verbaasd over zijn eigen woordenrijkdom werd hij kalmer, vertelde geregelder, kwam tot het doel van zijn bezoek:

- Een nou mot de vrouw binnekurt een kleintje koope, ziede, meneer pestoor.... een nou zitte me d'r mee, 'oe ammen oan de vijf gulde vor de juffrouw motte komme.... 'k 'Em nog nooit wad oan iemes motte vroage, moar nou zien 'k wezelik gin gat om oan da' geld te geroake....

Meneer pastoor knikte.

- 't Is moeilik, dat begrijp ik.... Nou.... en?

Het zweet brak Gijzen uit. Had die man het dan nog niet begrepen? Moest ie 't dan volledig uitspreken? In godsnaam! Zachter vervolgde hij:

- Nou wou ik es vroagen of meneer pestoor me meschien die vijf gulde nie voor wou schiete.... Wij wete zo slecht de weg in de groote stad nog.... Zodroa a'k weer in 't waark zijn, kom ik z' eerlik vrom betoale, meneer pestoor, doar kunde vast van opoan!

De pastoor nam hem onderzoekend van het hoofd tot de voeten op. Misschien vond hij, dat die man zonder overjas, met zijn gelapte broek, gerafelde mouw en doorgesleten ellebogen, zijn mager, bleek gezicht met de slordige baard, er buitengewoon ongunstig uitzag. Misschien oordeelde hij de onrustige blik van de bleekblauwe ogen een bewijs van onbetrouwbaarheid. Misschien was meneer pastoor al vaak bedrogen. Wie zal het zeggen? Gijzen begreep van dit alles niets, zat maar angstig te wachten op het antwoord van meneer pastoor, voor wie vijf onnozele guldens toch wel zoveel niet zouden betekenen.... Het was moeilik geweest om de zware woorden over de tong te krijgen, maar nu waren ze eruit. Met de rug van zijn hand veegde hij het zweet van zijn voorhoofd. En wachtte. Hij was hier bij zijn parochieheer, een lid van de grote familie.... Hij zou niet weggestuurd worden. Nu hij maar de moed gehad had, zich te vernederen en te vragen, nu zou hij spoedig geholpen zijn. Vraagt en u zal gegeven worden.... Klopt en u zal worden opengedaan.... Dan zag hij met verbazing en schrik, dat meneer pastoor langzaam het hoofd schudde, en hij hoorde de koele, strenge stem, die zei:

- Nee, vrind, dat kan ik niet doen.... Je moet niet vergeten, dat de parochie groot is en dat er veel armen net zo voor staan als jij.... Je bent heus de enige niet.... Jij denkt natuurlik aan jouw geval alleen, maar hier krijgen we ze bij hopen.... Geld geven doen wij uit principe niet, tenminste zo weinig mogelik.... Dat moet je begrijpen: we worden eenvoudig overstroomd.....

- Joa moar, meneer pestoor, stamelde Gijzen onthutst, 'oe mot da' dan?.... De juffrouw....

Meneer pastoor wuifde met zijn grote, vlezige hand.

- Wacht even.... als de zaken er voor staan, zoals je zegt, zul je natuurlik geholpen worden.... Ik zal je een briefje geven voor de directrice van een inrichting, die door de kerk gesteund wordt.... Als het zover is, kan je vrouw daarheen gaan. Dan wordt ze gratis geholpen, en ze kan d'r veertien dagen blijven.... Dat is toch een mooi ding, niet?

Gijzen wist niet of het een mooi ding was. Hij zat als versuft op zijn stoel. Zoiets had hij niet verwacht. Iets in hem verzette zich. Een domme trots natuurlik, waarop hij als werkloze, om hulp bedelende armoedzaaier zeker geen recht had. Maar toch verzette het zich, pijnlik en beschaamd.... In een kosteloze inrichting, die door de kerk gesteund werd?.... Het huis uit?.... Alle kinderen waren toch in huis geboren?.... Het was zo'n ongewone gedachte voor zijn dorpse begrippen.... Doch meneer pastoor wachtte, bevreemd al om het lange zwijgen, zijn antwoord, en het bewustzijn van z'n weerloze armoede sloeg zijn kleine trots neer. Maar even beefde zijn stem, toen hij gedwee antwoordde:

- Asteblieft, meneer pestoor....

- Wacht dan een ogenblik.

De zware gestalte schreed de kamer uit, en haar machtige rust, haar strenge statigheid drukten alle gevoel van zelfstandigheid, dat Gijzen nog overgehouden mocht hebben, radikaal weg uit zijn wankele ziel. In doffe verslagenheid zat hij in de kille wachtkamer alleen. Daar was hij eigenlik niet voor gekomen toch.... Maar er was niets aan te veranderen.... Geld gaven ze niet.... uit principe, had meneer pastoor gezegd.... Nou ja, wat dat betekende, deed er niet toe, ze gaven geen geld.... Maar je vrouw mocht naar een inrichting, onder vreemden, een inrichting, die door de kerk gesteund werd.... dan had de kerk natuurlik het recht, je daarheen te sturen.... Voor wat hoort wat.... En daar zou z'n vrouw bevallen.... Jaja, een arm mens maakte al wat mee hier in de grote stad.... Als hij alles had kunnen voorzien.... Hij kreeg het benauwd, toen hij er plotseling aan dacht, hoe hij het haar zou moeten zeggen. Hij kende haar. Ze had zo d'r eigen koppigheid.... Best kans, dat ze niet zou willen ook nog.... Maar het moest immers! Ze hadden doodgewoon geen keus.... En och, hier vond iedereen het misschien heel gewoon. Beschouwde het als een buitenkansje. En je moest nou eenmaal door de zure appel heen bijten, door een hele stapel zure appels.... Op den duur leerde je wel, je gezicht in de plooi te houden....

Daar kwam meneer pastoor met een brief in zijn hand.

- Hier, vriend, is je brief. Ga nou morgenochtend maar daarmee naar het adres, dat erop staat, en bespreek met je vrouw en de directrice de rest. Goeien avond, en 't beste d'rmee.

- Goeien oavend, meneer pestoor.... een ge zij bedaankt.... goeien oavend.

Buiten las hij onder een lantaarn het adres.... Het was niet eens zo heel ver uit de buurt.... een minuut of twintig lopen.... Hij kon er best even heengaan.... es kijken, wat het voor een gebouw was. Naar huis ging ie toch niet graag met deze boodschap.... As z'n vrouw es weigerde? As ze nou es niet weg wou gaan uit haar huis?.... Maar hij zou haar wel overhalen! De toestand was immers onhoudbaar! En ze zou daar maar niet rustig en vrij van zorgen

liggen!.... Ten slotte was het voor haar het minst erg: hij bleef met de krooi kinderen alleen in huis achter.... Voor hem was het ook geen kleinigheid, als je 't goed bekeek.... Het leven was toch een beroerd ding, verdomme.... Wat had ie zich ook aangehaald met dat verhuizen naar Rotterdam!....

In een smalle, donkere straat vond hij dan het huis, waar zijn kind geboren zou worden. Er stond iets boven de grote, dubbele deur in de gevel, maar hij kon het niet lezen in het schemerige lantaarnlicht. Juist passeerde er een politieagent.

- Kunde me misschien ok zege wat did'ier vor een 'uis is, agent?

De agent grinnikte even.

- Geen huis voor buitenmense, baas, antwoordde hij. Blijf d'r maar uit de buurt.

- Wad is 't dan? vroeg Gijzen verschrikt.

- Dat is 'et tehuis voor gevalle vrouwe, man!

Als versuft keek Gijzen hem aan.

- Einkel moar vor gevalle vrouwe?.... Da' kan toch nie....

Weer grinnikte de agent.

- D'r is, geloof ik, ook een kraamkamer bij voor de Roomse armen, maar voor de rest: allemaal echte gevalle vrouwe, hoor!

De agent moest wel eventjes hardop lachen, zo haastig was die buitenman weggelopen. 't Leek waarachtig wel een vlucht! Nou, 't was ook wel een ding om bang voor te worden voor zo'n onnozel boertje! Daar wisten ze vast op zijn kleidorp niks vanaf, van tehuizen voor gevallen vrouwen, al kwamen d'r meisjes genoeg van buiten in terecht, as ze eenmaal hier naartoe gekomen waren....

Tehuis voor gevallen vrouwen?.... Moest zijn vrouw daar naar toe?.... Alsof er iemand met de zweep achter hem zat, zo rende hij door de straten om zo gauw mogelik ver van dat huis der schande weg te komen.... En dat had de pastoor hem met een glad gezicht geleverd?.... De kerk steunde dat huis.... prachtig.... En omdat de kerk dat huis voor gevallen vrouwen steunde, moest een fatsoenlike getrouwde vrouw, als ze geen centen had voor de verloskundige, daar maar in de kraamkamer gaan bevallen.... Geld gaf de kerk niet.... uit principe.... Wat zou dat in jezesnaam betekenen: uit principe.... In ieder geval een verdomd smerig ding, dat was vast!.... Het kookte en gistte in hem!.... Voor zijn dorpse begrippen was een tehuis voor gevallen vrouwen de schandelikste plaats, die men zich denken kon.... En daar wouen ze zijn vrouw in smijten om haar kind te krijgen.... Dat had je dus allemaal te wachten as je in de grote stad werkloos was!.... En dat deed de kerk je aan!.... Zoveel gaven ze daar om je!.... De kerk.... die hij altijd nog zo nijdig verdedigd had tegen de ruwe aanvallen van Van Tol!.... Een mooi ding!.... Maar nou was het ook afgelopen! Ze zagen hem niet meer in de kerk! Hij kon ze missen, die vuile, stinkende huichelaars! Naastenliefde noemden ze dat!.... Heb je naasten lief gelijk u zelven.... en donder z'n vrouw in een tehuis voor gevallen vrouwen als ze in de kraam moet en geen centen heeft voor de juffrouw.... Tuig! Smeerlappen zonder een hart in d'r donder.... As je arm was, betekende je niks meer dan een beest.... Het was meer dan bar.... Maar daar paste hij dan toch voor!.... Dat zou niet gebeuren!.... Hij dorst het niet eens tegen zijn vrouw te vertellen.... Ze zou er niks van weten.... Alleen al as ie 'et er zei, zou ze door de grond zinken van schaamte....

Woedend scheurde hij de brief van meneer pastoor in flenters en gooide ze de straat over.... Der!.... nou had ie net gedaan as z'n vrouw met die bonnetjes!.... Ze waren zeker geweldige stommeriken, dat ze alle goeie gaven zo maar wegsmeten!.... Natuurlik zou er schande van gesproken worden, as 'et uit kwam.... Maar 't kon 'em niks verdommen, dat

wou ie tegenover iedereen verantwoorden.... Mocht je soms ook geen schaamtegevoel meer hebben, as je arm was?....

Laat kwam hij thuis, vermoeid en ontzenuwd. Op de moedeloos vragende blik van zijn vrouw antwoordde hij dof:

- Neee.... ze geven gin geld.... 'da kunne ze nie doen, zee meneer pestoor.... uit principe nie zeet ie.... Joost mag wete, wa' dad is, moar 'ij kan vor mijn part verrekke....

Verbijsterd zat vrouw Gijzen voor zich heen te staren. Dan vroeg ze met monotone stem:

- Moar 'oe motte me doar nou mee oan?.... Moeder 'eed oons al een keer of drie wa' gestuurd.... Doar durf ik ok nie meer oan te kloppe.

- 'k 'Em 'et al bedocht, grinnikte Gijzen, monterder. Me motte de meniere van de groote stad moar overneme! Me goan de juffrouw 'oalen 'a 't zowijd is, een a't kloar is, zege me gewoon, da' me gin centen 'emmen een 'a me 't wel zulle betoalen a'k weer in 't waark zijn. Zijde bedoonderd! Wij kunne d'r toch ok niks oan doen! Een a't kind d'r is, kan ze 't toch ok nie meer vrom joage, wat gij?

Hij lachte zenuwachtig om zijn grap, maar zijn vrouw huilde en zuchtte: 't was toch wel erg, als je je kind met bedrog in de wereld moest helpen!

- Een ik kom nie meer in de kerk ok! viel Gijzen hard uit. Da's gin volk.... D'r smoel altij vol over barm'artig'ed een noasteliefde, een a't op doen oankomt, loate ze d'r noaste stillekes krepeere.... Ze kunne de moord stikke mee d'r kerk!

Verschrikt keek z'n vrouw hem aan. Zo had ze 'm nog nooit gezien! Zou hij wezenlik afvallig willen worden?.... Och, 't was maar een kwaje bui.... 't zou wel overgaan.... En ze had de moed niet, hem tegen te spreken en te zeggen, dat je de kerk niet mocht verlaten, omdat een pastoor onbarmhartig leek.... As je zelf onder die onbarmhartigheid

te lijden had, was het moeilik genoeg.... Dof broeide het zwijgen....

Vier dagen later werd het kind geboren. De juffrouw lachte helder op, toen Gijzen haar stotterend en met een hoofd als een biet bekende, dat ze geen geld hadden om haar te betalen, en dat ie 't geven zou, zodra hij werk had.

- Maak je daar maar niet druk om, vader, zei ze. Ik wist immers, dat je zonder werk was en ik rekende helemaal niet, dat je betale zou!

- Een ge zij toch gekomme! riep Gijzen verbaasd.

- Ja, wat dach je nou? vroeg ze boos. Da 'k je vrouw zo zou late ligge, omdat je die paar harde rijksdaalders niet eerst voor me op tafel lei? Waar zie je me eigenlik voor an, he?

Ze was ook een vrouw uit het volk, wist wat er zoal kwam kijken en kende haar plicht.

Ze ging lachend de deur uit, en Gijzen stond haar beteuterd na te kijken. Toen ging hij naar de alkoof, waar het kleine meisje met haar lelik rood gerimpeld gezichtje naast de afgetobde moeder op het kussen lag. Het maakte piepgeluidjes als een muis, en in eens moest hij lachen en ging opgelucht op de rand van het bed zitten. Z'n vrouw keek zuchtend naar het kleine wezentje en zei met zwakke stem:

- Weer een nieuw meinske.... God wit, wat da' bloeiken ammoal nog te wachte stoat!

Maar haar bezorgdheid was overbodig, want tien dagen naderhand droegen ze het al naar het kerkhof, en toen schreide vrouw Gijzen haar ogen bijna blind, en Marie noch juffrouw Levison konden haar troosten in het schroeiende leed van dit verlies.... Het kleine leventje was haar ontvallen, nadat ze het nauweliks gebaard had. Zoveel zorg had ze erom gedragen, zoveel angstige gedachten eraan gewijd, zoveel pijn erom doorstaan.... En nu was het alweer heen.... Hoe kwam het, dat alles zo doelloos geworden was?....

Merijntje was mee naar het kerkhof met z'n vader, Arjaan, Van Tol en Levison. Het was maar een onbeduidend en armzalig begrafenisje. En Merijntje had ontroostbaar gehuild, want het was allemaal zo triestig op dat koude kerkhof, vreemd en onheilspellend, waar niemand lag, die je bij zijn leven gekend had, en waar nu dat arme, kleine zusje alleen achter moest blijven.... zo eenzaam tussen al die onbekende stadsmensen.... Het gaf natuurlik niets, want ze was dood, en as je dood was, dan wist je nergens meer van, maar het was toch een droevige gedachte.... En heel de wereld was vol verdriet.... vol verdriet....

IV

Op de terugweg van het kerkhof, had buurman Levison plotseling gezegd: - Gijzen, ik geloof, dat ik iets weet, waar je geregeld wat mee verdiene kunt! Ongelovig keek Gijzen hem aan.

- Wat dan?

- Bosjes make!

- Bosjes moake?.... 'Oe bedoelde? Wa' vor bosjes?

- Bosjes hout, om de kachel an te make.... Je weet, dat die hier langs de deuren

en in de water-en-vuurzaakjes verkocht worde, een cent stuk.... 'k Heb gisteravond iemand gesproken, die dee 'et ook, en die zei, dat er een boterham inzat, as je netjes werkte en een beetje handig was met verkope.... Als je hout koopt en wat touw om de bosjes te binde, verdien je zowat tweemaal zoveel aan de bosjes as je aan hout en touw besteedt.... Je zou 'et in ieder geval wel es kunnen probere.... Ik wil in m'n winkeltje met plezier ook bosjes voor je verkope.... alle winst voor jou.... Het klonk niet kwaad.... Bosjes maken.... wel geen buitengewoon verheven beroep, maar as je d'r een boterham aan verdienen kon?

- Je jongens kunne fijn helpe, ging Levison voort. En same de bosjes uitventen as ze klaar zijn!

- Eeh, joa, toe, voader! Loat oons da' doen! riep Merijntje opgewonden. Ikken een Arjoan soame mee een woagetje bosjes leinst de deure.... da' zou leutig zijn!

Arjaans ogen glinsterden. Hij wou graag wat aanpakken, 't kon hem niet schelen wat.... Het leeglopen ergerde hem geweldig....

- Doen, buurman! zei Van Tol. D'r zit echt wat in! Waarom niet?

Gijzen dacht na.

- Alles goed een wel, mopperde hij, moar 'oe kom ik oan geld vor 'out een touw om mee te beginne?

- Je heb nie veel noodig, overwoog Levison. Met een paar rijksdaalders ken je beginne.... en die kan ik je wel voorschiete zolang.... As je 't tenminste wil aannemen?

Gijzens gemoed schoot een ogenblik vol.... Een paar rijksdaalders! Die had ie ook aan meneer pastoor gevraagd.... een paar rijksdaalders.... en die had 'em naar het tehuis voor gevallen vrouwen gestuurd.... En dit joodje.... die wist zeker niks van principes.... was ie te arm voor.... Z'n stem haperde, toen hij toesloeg.

Hoopvol, bijna vrolik kwamen ze van de begrafenis thuis.... 't Was heel gek, maar er was werk, verdienste in het vooruitzicht, en dan kon je ineens aan niks anders meer denken, dan viel alles weg.... Wie had ooit geweten, dat geld verdienen zo ontstellend belangrijk zijn kon?.... Zelfs moeders gezicht klaarde merkbaar op, toen de plannen thuis nog eens goed besproken werden, en er al meer en meer hoop kwam, dat het zaakje zou lukken.... Denk es aan: met thuis werken uit de nood komen.... geen honger meer, geen uitkijken of er hulp van buiten kwam, geen schaamte as je die hulp moest aannemen.... Was 'et niet of je uit de hel in de hemel kwam? Of je uit de gevangenis weer vrijgelaten werd?.... Als de lege wieg niet in een hoek gestaan had, zouden ze misschien gedanst hebben door de kamer.... Ze zouden weer adem kunnen halen, zich weer mens mogen voelen.... niet langer bedelaar zijn.... Moeder zou Merijntje niet meer achter zijn vader aan hoeven te sturen met de opdracht hem in 't oog te houden zonder dat hij het merkte.... een vreemde opdracht, die Merijntje verbaasd had en die hij vervelend had gevonden.... Hij had bij zijn moeder de vrees verondersteld, dat vader in de kroeg zou lopen, besefte niet, hoe haar vrees iets veel ergers betrof, hoe zijn aldoor toenemende moedeloosheid haar vol kille, jagende angst stortte voor zelfmoord.... En nou zag het er in eens uit, alsof ze weer met werken hun eigen brood zouden kunnen verdienen?.... Als dat eens waar mocht zijn!....

De volgende dag begon het. Er werden op de markt koppen van heipalen gekocht, die in een zagerij in de buurt op maat tot schijven werden gezaagd. Thuis kliefden ze die schijven tot dunne stokjes.... Een geluk, dat beneden Van Tol woonde en Levison daar weer onder, want het hele huis dreunde van het lawaai. Maar Van Tol was zelf ook met zijn bijltje gekomen en hielp ijverig mee kappen. Een stapel stokjes kwam er over de vloer te liggen, en het rook lekker naar vers hout. En onderwijl vader en Van Tol kapten en mooie, vierkante dunne stokjes uit de zware schijven kliefden, bonden moeder, Arjaan en Merijntje touwtjes om een handvol van die houtjes, en zo ontstonden de ronde bosjes, die de vrouwen gebruikten om de kachel aan te maken. Het was een bedrijvige dag, en ze werkten door tot laat in de avond, en toen was de hele voorraad hout op en lag er een geweldige stapel bosjes in de keuken, allemaal mooi rond, even groot, blank, een lust voor de ogen. Het hele gezin had de vingers vol splinters, maar dat betekende niets: de bosjes lagen klaar om verkocht te worden.... die bosjes gaven hun zelfvertrouwen en moed.... Het zou gaan.... het moest gaan!.... Er was koopwaar in huis.... ze konden geld verdienen....

De volgende morgen kort na negen uur laadden ze een gehuurd handkarretje vol met de mooie bosjes. Arjaan en Merijntje zouden ze samen verkopen, al ventende langs de deuren. Arjaan duwde het karretje, Merijntje liep naast hem, een hand op de rand, bijna dansend van vreugde. Het leek hem een heerlikheid, straatventer te zijn, geld te verdienen, gerekend te worden onder de nuttige leden der maatschappij, die zorgen, dat er brood in de kast is. Ook Arjaan straalde van voldaanheid. Hij duwde met alle macht achter de zware kar, en lachte vrolik.... Daar gingen ze, keken nog es om naar vader en Van Tol en Levison, die ze in deur nakeken, naar moeder, die uit het raam gedag zwaaide, met een angstig hart: zij had het wel een hele onderneming gevonden voor twee zulke kinderen, maar de kinderen hadden verontwaardigd geprotesteerd, en buurman Levison had uitgelegd, dat het beter was de jongens te laten venten; die konden dat altijd vlotter dan kerels als Gijzen, en bovendien moesten ze er aan wennen, want als het zaakje liep, moest vader natuurlik altijd bezig zijn met hout kopen en kappen en zo.

Merijntje gaf zijn broer een por in zijn ribben, zodra ze op de kade waren: nu waren ze eerst goed vrij en los van de groten.

- Leutig, 'ee, Arjoan!.... Zoue me goed verkoope, deinkte?

- Woarom nie? weervroeg Arjaan hoopvol. De bosjes zijn mooi, een de meinsen 'emme ze noodig.... Een ge mot 'et vriendelik vroagen een d'r een bietje bij lache, da' zien de wijve gere!

Merijntje lachte luidkeels.

- Zo? vroeg hij toen glunder.

- Ge zijt zot! lachte Arjaan terug. Maar zeeg.... doar deink ik erreges oan: me motten naturelik op z'n Rotterdams proaten, or! Gin Broabaans gekoeter.... Ze motten oons nie vor boerkes 'ouwe.... Deinkt erom a'ge't op z'n stads vroagt: Juffrouw, zijn d'r nog bosjes nodig?

- Benne d'r nog bosjes nodig! verbeterde Merijntje. Benne!

- Nou benne dan, ok al goed, a't moar goed stads klienkt.... 'oe grootsiger 'oe beter....

Een vrouw, die aan een bakkerskar brood kocht, wenkte.

- D'eeste klaant! riep Arjaan verheugd. Gaauw, Merijntje, een let op je woorden, or.... Beleefd zijn! Mee twee woorde spreke!....

Toch met een rooie kleur, stapte Merijntje op de vrouw toe.

- Riep u, juffrouw?

Het kwam maar stijfjes uit zijn ongewende mond, vond hij. Maar de vrouw had er geen erg in. Rustig vroeg ze:

- Verkope jullie bosjes?

- Ja, juffrouw, een cent stuk.

- Maar as ik er voor een dubbeltje neem, krijg ik er toch zeker twaalf?

- Twoalef? viel Merijntje uit zijn rol. Da's twee op den 'oop toe! Zeeg, me zijn niet zot, orre!

Bevreemd keek de vrouw hem aan. Wat praatte dat jochie nou in eens raar....

- Nou, maar bij onze water-en-vuur-baas krijg ik er ook twaalf voor een dubbeltje, hoor!

- Da' kan goed! zei Merijntje nijdig. Moar bij oons nie!

Toen herinnerde hij zich ineens dat hij stads moest praten, en zei nuffig: - De onze zijn veel beter dan die van zo'n doodgewone water-en-vuur-baas!

En hij liep terug naar Arjaan.

- Die wou oons kulle, zeeg: ze wouw d'r twoalef vor een dubbeltjen 'emme.... 'k Zag net zo lief as ze nooit stierf!

- Z'is zot! oordeelde Arjaan, de kar aanduwend.

- Bij de woater-een-vuur-vent kreeg ze z'ok, zee ze!

- Die bedaarft de mart, gromde Arjaan deskundig.

- 'k Was zo kwoad, a'k vergat om stads te proate, herinnerde Merijntje zich lachend.

- Nou goan me doar gunter die straat in, een dan motte gij 'uis oan 'uis oanbellen, op alle verdiepinge gelijk, een dan motte noar bove roepen of 'at er nog bosjes motte zijn.

- Benne! zei Merijntje onverbiddelik. Een da' weet ik nou allang. Zeever moar nie, g'egget al duzend keere gezeed, gloof ik.

En op zangerige toon riep hij zacht:

- Juffrouw, benne d'r nog bosjes nodig?

Even later riep hij het serieus in een donker trapgat omhoog. Hij vond zelf, dat z'n stem nogal bibberig klonk. 't Leek ook zo brutaal om maar rustig aan te bellen, de mensen aan de deur te lokken en dan ze met je vraag te overvallen.... En het resultaat was bedroevend: drie schelle stemmen riepen nijdig terug:

- Nee, nie nodig!

Een scheen d'r nog een scheldwoord achter te voegen, maar Merijntje verstond het niet goed. Met een kleur trok hij de deur dicht.

- D'r neffe! zei hij bedrukt tegen Arjaan. Geen van alle!

- Da' nuk nie! snauwde Arjaan verstoord. Vollegende deur.... vergit de benejen 'uize nie!

Dan begon het te lopen. Een vrouw riep: hij moest er es een paar laten zien. IJverig draafde hij de trappen op met een stuk of wat bosjes in de arm. De vrouw bekeek ze krities, draaide ze om en om, woog ze op de hand, knikte dan goedkeurend.

- Ze zien d'r niet kwaad uit.... Geef me d'r maar vijf!

Dat was het handgeld: vijf centen. Merijntje kwam er trots mee hij Arjaan terug:

- Asteblieft! Vijf cente.... kek es wa' mooie!

Arjaan lachte zonnig. Hij vond het helemaal niet gek, dat Merijntje van mooie centen sprak; hij voor zich was bereid te zweren, dat ie nog nooit zulke mooie centen gezien had.... Langzaam leuterden ze de straat af.... Ze verkochten niet slecht maar 't ging toch te langzaam naar Arjaan z'n zin.

- 'k Zal es goan roepe! zei hij. Meschien komme ze dan beter d'r op af!

- Durfde dad, Arjoan? vroeg Merijntje bewonderend.

- Woarom nie? snoefde Arjaan. D'r roepe d'r zoveul!

En met z'n schelle stem zong ie daar in eens de straat in:

- Bosjes!.... Mooooie bosjes!.... O, wat heb ik een mooooie boooosjeees!

Merijntje schoot in een lach.

- Gekke kwiebes! riep hij.

Maar er keek al een vrouw uit een raam, en wenkte.

- Kek! riep Arjaan verheugd. Ziede nou 'at 'ellept? Me-n-emmen al oan!

En terwijl zijn broertje naar de klant ging, schreeuwde hij geestdriftiger:

- Bosjeees! Mooooie booosjes!.... O, wat benne ze mooi, wat benne ze fijn!

Merijntje geneerde zich eerst een beetje voor dat harde geschreeuw, maar hij zag, dat het de aandacht trok, dat er gezichten achter gordijntjes uit de straat inloerden, dat er hier en daar een wenkte.... Hij draafde zich in 't zweet, droeg bosjes aan, ontving centen, schatte de afnemende voor

raad, lachte zonder het te weten en was in lang zo gelukkig niet geweest....

Tegen de middag kwamen ze thuis, trots als triumfators, met een lege wagen en een zak vol centen. Arjaan had weliswaar haast geen stem meer om te praten, en Merijntje kon de trap bijna niet opkomen van vermoeienis, maar dat waren kleinigheden: de koopwaar was uitverkocht, ze hadden geld verdiend en ze straalden van vreugde en trots....

- Vanmiddeg weer! riep Merijntje buiten adem. Gadvergeme, moeder, 't is zo leutig! Een Arjaan kan zo mooi roepe! 'IJ 'eed er al een 'een lieken op gezonge.... Ge lach j'w eige suf, a'ge 'm 'oort!.... Zo: Mooie bosjes rond en fijn! Nerreges mooier as bij mijn! Hier mot je zijn!

Dat 'hier' kreeg een extra uithaal, en ze lachten allemaal en de meisjes begonnen het na te zingen, en Arjaan vond het wat leutig, al trok hij een donker gezicht.... Hij was ernstig bij de zaak, monsterde de voorraad in het keukentje en haalde minachtend de schouders op.

- Da' zooike verkoope me van middeg voor den doonkere nog, 'ee, Merijntje?

- O jee! snoefde die mee. Da's niks vor oons.... Da's zo gebloaze!

En inderdaad verkochten zij 's middags de rest van de voorraad, en toen ze 's avonds de centen gingen tellen, kwam de voorspelling van buurman Levison aardig uit: ze hadden hun stamkapitaal precies verdubbeld....

- Doar kunne me rijk mee woore! jubileerde Arjaan. Kund' iederen dag twee keere zoveul 'emmen as den dag doarvoor!

Gijzen lachte.

- Moar zoveul bosjes kund' ommes nie verkoope! zei hij.

Arjaan dacht na.

- Loater goan me 't een bietjen in 't groot doen!

opperde hij ondernemend. Me kunnen ommes knechs nemen, een bij 'eele vrachte gelijk moaken, een ze deur 'eel de stad roond sturen.... Een bij de woater-een-vuur-venters zellef verkoope!

Hij zag het al voor zich. Merijntje viel hem vol heilig vuur hij. Maar vader zei wijs:

- Doar motte kappitoal vor 'emme, jongers.... een wij 'emme voorloopig nog niks as schuld....

- Da' kom wel! zei Arjaan peinzend. Wacht moar!....

Merijntje werd naar buurman Levison gestuurd om de vijf gulden terug te brengen: een zak vol koperen centen. Maar buurman lachte en wou het geld niet aannemen:

- Eerst nog eve doorwerke! zei hij. Je mot een centje achter de hand houen om es een voordelige koop te kunne doen. Zeg maar, dat ik 'et nog niet nodig heb.

Merijntje bleef wat buurten. David was jaloers en vroeg honderd uit naar de belevingen van de fantastiese dag. En Merijntje vertelde gretig. Hij voelde zich gewichtig, een man, die mee de kost verdiende.... net als David z'n vader, die met een groentenkar liep.

- Jij heb 'et maar lekker! pruilde David. De hele dag fijn op straat lope met je wage met bosjes, terwijl ik op die pesschool zit....

Esther vroeg met een lachje:

- En wor je nou geen dokter, Merijntje?

Merijntje keek haar aan en dacht na:

- Doar za'k nou gin tijd vor 'emme, zei hij bedenkelik. Ge mot deinke: oonzen Arjoan wild in 't groot beginne, ziede.... een dan komt er 'eel wa' kijke.... Meschien woore me wel fabrikaant, waagde hij bedremmeld.

- O, met een fabrikant wil ik ook best trouwe, beloofde Esther gul, en zo was ook dat bezwaar weer opgelost.

- Gekke! oordeelde David smalend, en de beide anderen lachten: hij wist immers toch niet wat hij zei!....

- lk goan noar 'uis, or! zuchtte Merijntje. 'k Zijn zo moei as een 'oond.... Een morregenoched goan me mee voaders noar de mart om 'out te koope.... Meschien kunne me dan morgen noa de middeg awweer goan leure!

Vlak bij huis zag hij een gebogen gedaante, die in het donker geschaduw vlak langs de huizen voortsloop, met iets zwaars over de schouder. Dichterbij herkende hij Arjaan, die een dik stuk heipaal meesleurde, waar hij bijna onder bezweek. Hij hijgde zwaar en hoestte telkens gedempt.

- Wi'k een bietjen 'ellepe? vroeg Merijntje hulpvaardig.

Arjaan viel tegen de muur van schrik, en het zware stuk hout bonkte op de straat.

- Verdomme! vloekte Arjaan. Zijde gij 'et. Ik verschrok me-n-eige bekaant een broerte.... Allee, pak mee op, een gaauw noar binne!

Zenuwachtig pakte hij de paal aan de ene kant op, foeterde op Merijntje, die zich niet haastte, en zei in eens:

- Avveseer toch wa'! 'k 'Em da' stuk 'out stillekes meegepakt van da' bouwtrein, ge wit wel, om 't 'oekske.

Merijntje liet van schrik zijn kant weer los en het stuk hout viel opnieuw op het trottoir. Arjaan knarste van woede op de tanden.

- Gestole? fluisterde Merijntje ontzet. Ge zij toch nie zot gewoore!

- Pakt op, goalipoap! fluisterde Arjaan, en hij vloekte dreigend: Gadvernondeju!

IJlende angst doorvloog hem bij dit gevaarlijke getalm, en Merijntje bedwong zijn beven, greep de paal mee op en liep met knikkende knieen de enkele meters tot hun huisdeur, met een gevoel of ze er nooit zouden komen, en of er bij iedere stap een hand hem in zijn nek zou grijpen. De deur stond aan. Haastig sleepten ze het stuk hout tegen de trap aan, stonden toen hijgend achter de gesloten deur, met bonzend hart.

- Lilleken dief! siste Merijntje. 'k Zal 'et tege moeders zegen, or.... zijde nou 'eemoal stoapel stilo?

Arjaan kwam al een beetje bij. Hij lachte zachtjes.

- Oach, jonge, 't gifd ommes niks, zei hij luchtig. Dad 'out leet doar toch moar te verintreste.... Een wij kunne d'r lekker bosjes van moake.... Da's weer zoveul gewonne!

Ze zeulden het zware ding de trap op, en nauweliks waren ze achter de portaaldeur, of Merijntje liep naar binnen en zei, bijna stikkend van verontwaardiging:

- Moeder.... Arjoan eed 'out gestolen om bosjes van te moake!

Moeder gaf een schreeuw van schrik.

- 'Emme ze 'm gepakt?

- Neeen, 'ij is 'ier op 't pertoal, de lillikerd!

Moeder zuchtte. Vader kwam uit het keukentje. Met z'n allen begonnen ze Arjaan uit te schelden. Die stond erbij met een nors gezicht, de gestolen paal aan zijn voeten. Hij ging op geen der verwijten in. Toen ze wat stil geworden waren, zei hij zakelik.

- Me motten 'em vanoaved nog moar klein moake.... As ze komme zoeken een ze vinne niks as bosjes, moake z' oons niks.

Sprakeloos keek moeder hem aan. Toen ze wat van haar verbazing bekomen was, viel ze ontzet uit:

- Maar, lilliken deugeniet.... begrepte dan nie wa' ge gedoan 'ed? Ge meug toch nie stele, slecht jong a' ge doar stoat!

- Ge meug zoveul nie, antwoordde Arjaan stug. Z' emme oons ok wel 'onger loate lije.... Da' stuksken 'out.... 't is nogal de moeite! 'k Wou a'k een kaar vol kon stele, dan dee ik 'et ok.

Tegen zoveel onverschillige, koppige slechtheid stonden ze machteloos. Moeder huilde van ontsteltenis en Merijntje oordeelde grimmig:

- Da 's een lillik biechtpuntjen, Arjoaneke!

Arjaan glimlachte minachtend.

Toen werd er aan de deur geklopt.

Ze sprongen allemaal op van schrik. Van Tol stak zijn hoofd om de hoek en riep:

- Goeien aved! Wel, hoe zijn de zaken gegaan?

Hij zag de onthutste gezichten, bleek en zenuwachtig. Ongerust vroeg hij:

- Wat is hier aan de hand?

Half fluisterend vertelde Gijzen van de diefstal, scheldend op die ondoordachte deugniet. Maar Van Tol kon zijn lachen niet bedwingen.

- Is dat nou zo erg? riep hij. De jonge kon nie wachte tot er nieuw hout was. Geef 'em ongelijk!.... D'r zit pit in die oudste van je.... Vooruit, we gaan de buit kapot make.... Kijke jullie toch nie zo beschimmeld! 't Lijkt verdorie wel of-t-er ik weet nie wat voor ongeluk gebeurd is!

In zenuwachtige jacht werd de paal stuk gezaagd en in stokjes gekliefd. En ze gingen niet slapen, eer hij volledig tot bosjes verwerkt was. Arjaan keek met heimelike trots en een vrolik lachje naar de stapel in de keuken: bijna honderd bosjes hadden ze d'r uit gehaald! Een gulden schoon verdiend.... Dat nam hij met plezier op zijn geweten.... dat trouwens merkwaardig rustig bleef onder de gedachte, dat hij gestolen had.... 't Kon hem wat schelen! Geen mens had naar hen omgekeken, toen ze verrekten van de honger.... Niemand gaf je wat.... Dan was 'et niks erg om wat te nemen as 'et er toch maar zo lag.... Arjaan was aan een bedenkelike logika toe....

V

De grootste nood was voorbij. Het bleef goed gaan met de negotie van de bosjes. De jongens kregen hun vaste klantjes, waar ze geregeld hout brachten. De vrouwen mochten de twee vrolike kereltjes graag, en ze maakten gekheid, schonken ze een warme kop koffie, als het bizonder koud was, gaven een paar centen extra. Arjaan was voortdurend schor, maar dat vond hij geen bezwaar. Integendeel. Hij was van mening, dat het zijn negotieroep ten goede kwam. 't Klonk zwaarder, manneliker, en overtuigender. Branieachtig stond hij bij zijn wagentje, de pet scheef boven zijn uitdagend gezicht, de handen in de zakken, een sigaretje in zijn mondhoek. Merijntje kreeg met de dag meer respekt voor hem, en Arjaan was bewonderenswaardig: wat die de vrouwen soms voor antwoorden wist te geven! Ze lachten zich compleet tranen!

Thuis was het niet meer zo triestig. Er was weer brood, en al was de welvaart van die zomer nog lang niet teruggekeerd en de zorg nog volstrekt niet buiten de deur, ze hoefden toch ook niet te beven voor de dag van morgen en altijd in angst en vrees te leven voor schulden, die maar opliepen en nooit afbetaald konden worden. Ze waren niet meer geheel afhankelik van de goedheid van anderen. Ze konden weer kopen wat ze nodig hadden, desnoods met een paar dagen krediet, maar ook met de vrij grote zekerheid, dat ze betalen zouden....

Moeder liep nog wel dikwels rond met de tranen in de ogen, maar dat was om het kleine zusje, zo haastig verdwenen.... Het bleef haar zo onwerkelik, het was zo angstig snel gegaan.... Die hele pas voorbije miserieperiode leek een nare droom, waarvan je nog akelig was na het ontwaken.... Nu eerst begon ten volle het besef los te komen, wat ze doorstaan hadden.

Ze kon er soms met haar man over zitten praten met verschrikte stem en wezenloos gezicht, zoekend naar de woorden, waarin al de ontzetting gevangen kon worden, die over haar gewogen had. Merijntje hoorde haar verbaasd aan vanuit zijn hoekje. Was het zo erg geweest? Hadden ze zo schrikwekkend in nood gezeten? Was moeder zo bang geweest?.... Het leek hem wel wat overdreven.... Had zijn moeder zich werkelik zo verslagen en ongelukkig gevoeld?.... Och, vrouwen waren ook eigenlik wel een beetje bangelik uitgevallen.... Hij voor zich had het niet zo erg gevonden.... Een hoop interessante dingen had ie beleefd. Z'n vader was sneeuwschepper en haast bootwerkergeweest....De daverende,huiveringwekkende scheldpartijen van buurman van Tol.... En het was toch maar lekker uitgelopen op een goed leventje. Hij vond het gewichtig en gezellig met Arjaan langs de straten te sjouwen en bosjes te verkopen. 't Was wel vermoeiend, en z'n moeder zei, dat de jongens mager werden en holle ogen kregen, maar dat was vast zo erg niet. Een hoop verbeelding bij.... Nou ja, je was aanhoudend verkouden, want je liep je in 't zweet, trap op trap af, en dan stond je weer in de wind op een hoek van de straat, als er vrouwen kwamen, die een praatje maakten met de bosjes al in haar schort.... Maar wat gaf nou zo'n beetje verkoudheid?.... En ook het bosjesmaken zelf was een prettig, genoegelik werk, zo met z'n allen bezig.... Nee, hij vond, dat het leven er niet slechter op geworden was.... Misschien zouen ze over een poosje wel weer es Zaterdagsavonds naar de markt gaan of zelfs naar de komedie.... As alle schuld was afbetaald natuurlik.... He.... weer es zo'n mooi, opwindend stuk te zien, met ridders en edellieden, die zo prachtig rollend praatten, bijvoorbeeld:

- O, gij, schone Kunegonda, ik heb u lief met gans mijn vurig minnend harte! of: - O, gij lafhartige snoodaard! Eindelik heb ik u voor de punt van mijn wrekend zwaard.... nu zult gij sterven!

Daar zat je bij te rillen van huiveringwekkend genot.... Wanneer zou hij weer ademloos luisterend tussen de onbewegelik meelevende mensen gepakt zitten op de galerij van dat schouwburgje?.... Dat zou toch wel weer komen?.... Beneden bij de van Tols ging het ook veel beter. Die had weer bijna geregeld werk aan de haven. Ze zeien, dat ie wel gauw weer vast zou worden.... Maar hij was ook bijna de sterkste van allemaal! Een wonder, dat ze 'm graag wouen hebben!....

Toch was er een ding, dat Merijntje in deze tijd ernstig verontrustte: zijn vader ging Zondags niet meer naar de kerk. Eerst had ie gedacht, dat hij naar de vroegmis ging, maar nou had ie al een paar keer gehoord, hoe moeder hem verweet, dat ie z'n geloof helemaal verwaarloosde.... Het was als een rille schrik door Merijntje gevaren, en avonden lang had hij geluisterd, of ze het rozenhoedje ook baden voor ze slapen gingen, maar hij hoorde niets. Alleen z'n moeder knielde voor haar stoel en bad zacht en lang.... Want moeder was vromer geworden. Ze had veel over haar belevingen gepeinsd en haar opstandige gedachten diep betreurd. Misschien was er een heimelik vermoeden in haar, dat haar eigen slechtheid niet vreemd was aan het ongeluk met het kleine kindje. Misschien immers, had God haar willen straffen op deze vreselike manier om haar bijtijds tot inkeer te brengen. Wie weet? God was streng en rechtvaardig. Hij liet niet met zich spotten en eiste blinde onderwerping. Hoe had ze zo dom en slecht durven zijn!.... Ze deed wat ze kon om Gijzen ook tot betere gedachten te brengen, maar hij bleef koppig zwijgen, schudde het hoofd en wou er niets meer van weten. Dat kon haar tot radeloosheid opjagen, in voortdurende angst, dat er een nieuwe slag zou komen om de verstoktheid van haar man te breken. Een slag waaronder ze weer allen zouden moeten lijden, de onschuldigen met de schuldige. Vuriger wendde zij zich tot de Heilige Maagd en Sint Antonius, maar zij zag geen resultaat.... Haar man negeerde de kerk, bad niet meer, wou niet horen praten over de pastoor of de kapelaans, kon bij wijlen in even gemeen schimpen uitschieten als Van Tol, die ongelovige, ruwe barbaar.... Merijntje was soms bang voor zijn vader, vreesde zijn overhoeds uitvallende schimpwoede en durfde niet meer op te stuiven, zoals vroeger, toen hij heldhaftig ijverde voor zijn dierbare heiligen en alles, wat het geloof betrof. Misschien kwam het door vaders vastbesloten, norse afwijzing, maar misschien kwam het ook, doordat Merijntje zelf niet meer in zo innig contact met al het heilige leefde als vroeger.... Die gedachte overviel hem als een schrik. Was hij nog wel zo vurig gelovig als hij zijn moest? Was alles wat met de kerk verband hield hem nog wel zo heilig en onaantastbaar als vroeger? Was hij nog onwrikbaar overtuigd, dat alleen Roomse mensen goed konden zijn, en aangenaam in Gods ogen?.... Nee, hij moest het wel bekennen: hij was zelf ook afgedwaald. Bij vlagen kon hij zich ineens diep ongelukkig voelen en heftig smeken om weer te mogen worden als hij geweest was, en van alle onvolkomenheden verlost.... Dan kon hij in plots opvlammend fanatisme de Van Tols en de Joodse vrienden verfoeien, en zich voornemen ze nooit meer aan te kijken, en zuiver en alleen Gods kleine knecht te zijn.... Maar ach, ook dat duurde nooit lang.... Hij leefde zo ver van de kerk, en er was zo weinig gemeenschap met het heilige. Alles ging zo kil en vormelik, en van zo'n verre afstand.... Zelfs het biechten gaf hem niet meer die diepe voldoening, dat zaligende gevoel van rein gewassen te zijn en in staat van genade te verkeren.... En toch had God getoond, dat Hij goed voor hen wou zijn, want Hij had hen weer uit de ellende opgeheven.... Met hulp van de jood Levison! zei dan onverhoeds een stem in hem, een spottende, valse stem.... zeker de stem van een duivel.... maar was het niet waar?.... Natuurlik zat er hier of daar een verborgen zin, maar Merijntje kon die niet onderscheiden, en hij was bijna geneigd dat Onze Lieve Heer kwalik te nemen: waarom maakte Hij alles altijd zo moeilik? 't Was maar goed, dat hij zijn moeders duistere gedachten niet peilen kon, want zeker zou hij weer in ontsteld verzet zijn uitgebroken, als hij had moeten veronderstellen, dat het arme kleine zusje misschien haar leventje had moeten laten, omdat de moeder en de vader niet braaf genoeg geweest waren....

Het meest lag hij daar 's avonds in bed over te piekeren, want overdag vervaagde alles voor het vrolike werk langs de straat, en hij verweet het zich dan weer, als hij in bed lag, dat hij heel de dag nergens aan gedacht had, zijn brood op straat had opgegeten zonder zelfs een kruisje te maken, snaterend en ruzieend met Arjaan. Het was een verwarrende periode, vol tegenstrijdige gedachten en woelende onrusten. Maar de zielenood der verschillende leden van de familie verhinderde niet, dat het in huis toch behageliker leven was dan toen de honger voortdurend op de drempel zat, en de mensen in dolle angst opjoeg....

En dan zat er op een middag, toen de jongens vroeger dan anders met hun lege wagen terugkwamen, opeens een vriendelike meneer in de kamer, die door vader en moeder met ongewone eerbied behandeld werd. Hij keek belangstellend naar de binnenkomende jongens, die verlegen hun pet afnamen.

- Zo! zei hij. Zijn dat de twee oudste?.... Nou, de ene kent het werken in de fabriek al, en de andere is twaalf?..... Hm, ja.... mag eigenlik niet....

maar daar passe we wel een mouw aan.... Laten 'em boodschappe doen en zo, en onderwijl kan ie toch al wel wat lere en meewerke, opruimen en aanreiken, en al die dingen meer.... Zo nauw wordt er trouwens toch niet gekeke.... Een gulden in de week kan ie altijd verdienen om te beginnen.

Verwonderd hoorde Merijntje toe. Ging dat over hem? Op een fabriek? En de bosjes dan?

De heer stond op.

- Nou, zei hij, wat sigarenas van zijn vest knippend, ik reken dan maar op jullie.... As ik er nog drie kan vinde, beginne we Maandag over acht dage.... Goeie middag allemaal!

Weg was hij. De jongens keken hun vader vragend aan. Gijzens oogen straalden. Moeder snoot haar neus, en knikte met betraande ogen tegen Merijntje, die verwonderd naar haar opkeek. Vader rekte de armen boven het hoofd.

- Hehehe! zuchtte hij voldaan. Eindelik!.... Nou is alle leed geleje, jongers.... Die meneer goaget febriek overneme zoa't reilt een zeilt, joa, 't zelfde febriek.... 't Kan zo weer goan draaie.... Een dan kommen ikken een Arjoan d'r weer vrom vor 't zelfde geld, een Merijntje mag meekomme vor een gulden in de week.... Wa' zede doarvan!

- Moar de bosjes? vroeg Merijntje onzeker.

- Schijt oan de bosjes! lachte Gijzen. Wa' zijn nou bosjes?.... Me-n-emme d'r een goeien botram oan verdiend, ik kan nie aanders zege, moar 't febriek, da's aandere koek, ee! Da's vastig'ed.... een deze meneer 'ee veul geld.... die zal 'et aanders oanpakke, grooter een zo.... een die goa nie feliet.... o jirre neee!

Merijntje keek es naar Arjaan, of die niet op zou stuiven voor de bosjes. Waar bleven nou de plannen om in 't groot te beginnen? Maar Arjaan dacht al niet meer aan de bosjes. Hij dacht aan zijn dierbare machines, die ronkende en huilende monsters,

waar hij dol op was, en heel zijn gezicht lachte. Hij had de bosjes al verloochend, dat zag Merijntje duidelik....

- Wad een geluk! zuchtte moeder en vouwde in extase de handen voor de borst. Wie zou da' kunne deinken 'emme.... Oonze Lieven 'eer is toch goed vor oons....

Gijzen zei geen ja en geen nee op haar verzuchting. Hij lachte met een diep geluid, nam kleine Jan op en gooide hem boven zijn hoofd als een baldadige jongen.

Het was dus beslist, dacht Merijntje. Hij zou mee naar 't fabriek gaan.... Het overviel hem en hij kon er geen vreugde om voelen. Hij was altijd een beetje bang geweest voor de fabriek, vertrouwde die razende machinerieen niet met hun slingerende drijfriemen en hun blinkende raderen.... Naar de fabriek.... als werkjongen.... Hij werd dus toch al aardig groot.... Dat was nou weer geen onplezierige gedachte.... En natuurlik was het kinderachtig voor iemand, die al rijp geoordeeld werd voor werkjongen om angst te tonen voor machines.... Daar zouen ze hem niet om uitlachen, o jee nee, ze hoefden niet bang te zijn.... als ie angst voelde, zou ie et toch lekker niet laten merken!....

Bij Van Tol en Levison hoorden ze vreemd op van de plotselinge omkeer der dingen. Ze waren er blij om voor de Gijzens, hoewel Levison beweerde, dat ze met de bosjesmakerij zeker een zo goed bestaan konden krijgen als in welke fabriek ook. Maar vader Gijzen zag er niet zoveel in, was blij, dat ie van de prulleboel af was, weer rustig in een fabriek kon gaan staan, zorgeloos, werken de week door, Zaterdags je loon en verder geen nieuws.... Dat was 'et gemakkelikste leven.... Je trok je nergens wat van aan, bediende je machine, werkte je uren, en uit.... geen gezeur....

Merijntje leefde zich behagelik in de gedachte aan de nieuwe toekomst in. Het was verwonderlik, zoveel als er met hem gebeurde, vond hij.... Jee, wat ie niet al beleefd had in dat jaar hier in de stad!....

- Nou woor ik febrieksjongen! zei hij tegen David en Esther met hoge borst.

David keek hem vol ontzag aan: die moest nog twee jaar school gaan van z'n vader.

- Dan kijk je ons zeker niet meer an? vroeg hij bedremmeld.

En Esther zei met een onderzoekende blik:

- Een fabrieksjongen? Dan wil je zeker niet meer zo'n klein meisje hebben, wel?

Maar Merijntje keek hen liefdevol en beschermend aan.

- Wa' zijn jullie toch een oarige kinders, zei hij warm. Woarom zou ik nou in eens zo grootsig wooren a'k jullie in de steek liet? Zij moar nie bang, or.... Me blijven ammoal net zukke goeie vrienden amme-n-al-tij gewiest 'emme.

En hij lachte, stompte David tegen zijn schouder en streelde Esther zachtjes door haar kroeshaar. Maar er was toch iets van het beschermende gebaar van een grote man tegenover aardige kinderen in die bewegingen: de fabriek had hem al een klein beetje in haar greep.

In de loop der dagen begon het vooruitzicht, fabrieksjongen te zullen worden hem steeds aanlokkeliker te lijken. Arjaan kwam niet uitgepraat over de pracht en geheimzinnigheid van de machines, en van al de genoegens, die je daar tussen beleefde. Hij werd verteerd van ongeduld, en toen ging het ook Merijntje lijken, alsof de dagen trager draaiden. Gijzen zong heel de dag, en zijn vrouw begon mee te neurien, en eindelik galmden zij samen uit volle borst de ouwe liedjes uit hun jonge tijd.... Ze hadden een zware winter gehad, een winter als een nachtmerrie.... Ze hadden een kant van het leven gezien, waarvan ze niet vermoed hadden, dat die bestaan kon.... Ze hadden kou en honger geleden en zich gekromd van vertwijfeling, gemeend, dat ze eronder gingen, er nooit meer boven op zouden komen.... Maar nu was alles voorbij.... De lente brak door, de zon ging weer schijnen, alles werd weer licht.... Ze waren toch eigenlik nog jonge mensen, en ze veerden op tot nieuwe kracht, tot nieuwe vreugde.... Het leven herstelde zich.... En triomfantelik vroeg Gijzen:

- Nou, wijf? Wie 'eet er gelijk g'ad? Zoue me nou nie zo loomp as varkes gewiest 'emmen, a'me vrom gegoan warre noar die negerij.... Ik wies ommes wel, 'at beter moes woore!

Z'n vrouw keek hem aan, rilde even, lachte hem dan vrolik tegen en zei plagend:

- Oach gij, broeskoeker! Gij 'ed ommes altij gelijk!....

En op een zonnige lentemorgen, toen de spreeuwen op de rand van de dakgoten zaten te kwieteren, stapte Merijntje 's morgens om zes uur met een te klein geworden blauw kieltje van Arjaan om de smalle schouders achter zijn vader aan de heropende fabriek binnen. Hij straalde van vreugde en trots. Met een slag klapte de fabriekspoort achter hem dicht.... En Merijntje had er geen vermoeden van, dat nu de deur achter zijn jeugd in het slot gevallen was....

EINDE VAN HET VIERDE EN LAATSTE DEEL.

Table of Contents

Merijntje Gijzen's jeugd: In de draaikolk (deel 4)

A.M. de Jong

bron

(c) 2009 dbnl / erven A.M. de Jong

Eerste hoofdstuk.

Twede hoofdstuk.

Derde hoofdstuk.

Vierde hoofdstuk.

Vijfde hoofdstuk