Merijntje Gijzen's jeugd: Onnozele kinderen (deel 3)

A.M. de Jong

bron

MerijntjeGijzen'sjeugd:Onnozelekinderen(deel3). Em. Querido's Uitgeverij, Amsterdam 1927

Zie voor verantwoording: http://www.dbnl.org/tekst/jong003meri06_01/colofon.htm

(c) 2009 dbnl / erven A.M. de Jong

Eerste hoofdstuk.

I.

HET werd weer lente.

De winter was voorbij gedruild als een ruw en eindeloos najaar. Geen stuivende sneeuw had de wereld tot de ademloze stilte van een betoverd oord toegedekt.

Noch had strenge vorst de zwart-koude wateren bevloerd met een blinkende ijskorst, waarop in ijlende vaart de schaatsenrijders voortzwierden en de jagende priksleedjes.

Het had veel gestormd en kille regenvlagen, soms van natte sneeuwvlokken doorwemeld, hadden de wegen en de velden week en papperig gehouden, maanden aaneen, en het dorp afgesloten van de omringende plaatsjes, in gemelike stemming.

Het was kil geweest, huiverig, maar niet fris en gezond koud. Het was een open, natte winter geweest, met veel niezende, kuchende en klagende zieken, en heel wat oude mensen waren gestorven. En het had geschenen, alsof aan dit trieste getij nooit meer een einde zou komen....

Maar nu werd het toch eindelik lente.

Het winterkoren schoof zijn welig groen dek dichter en malser over de donkere akkers. De zwarte knoppen kleurden paarsig aan in bomen en struiken, de madeliefjes piepten nieuwsgierig uit het spichtig opschietende gras. De vruchtbomen drongen hun dikke, geelwitte bloesemknoppen uit het ruwe zwarte hout naar de zon. De sappen zwollen. Het leven rekte zich tot nieuwe bloei.

Hard blauw was de diepe lucht en de ijlende wolkjes, hoog en ver, leken verdwaalde sneeuwkladden, zo helder wit. De vogels schreeuwden rumoerig tegen elkaar en rukten zenuwachtig aan sprietjes en strootjes: zij voelden, dat ze tot een heilige plicht geroepen werden en wisten nog niet welke. De bolle lentewind rukte aan de kale boomtakken, zwiepte ze speels tegen een en klepperde lustig met losse luiken en raampjes. De drooggewaaide keien in de dorpsstraat lagen dof-grijswit en klonken hard onder de stappende voeten. Alle geluiden leken veel sterker dan anders, en Merijntje, achter het raam, hoorde duidelik de zwengel piepen van de dorpspomp tegenover de smid, iedere keer als de klinkend galmende slagen op het helluide aambeeld even stil vielen. Hij keek aandachtig naar de hond van de voerman, de grote loebas, die met hangende staart ijverig de goot doorsnuffelde, zoekend naar iets eetbaars voor zijn onverzadelike vraatzucht. En toen kwam, vaag eerst, maar al duideliker en naderbij het gekrijs en gelach van een troepje kinderen. Kleine kinderen, want het was onder schooltijd en Merijntje was enkel thuis, omdat hij zo schor en blaffend hoestte en omdat zijn borst pijn deed. Nieuwsgierig rekte hij zich, om achter de hor uit dieper de straat in te kijken naar de oorzaak van de baldadige pret dier kleine schreeuwers. Maar daar waren ze al, vlak voor het raam, vijf, zes peuterige kereltjes, springend op hun klepperende klompjes in grillige dans rond een kerel als een boom, schetterend met schelle stemmetjes.

Een glimlach vertrok Merijntjes mond.

Ze plaagden de simpele Fons, de geweldige reus, sterk als een leeuw, maar bang als een wezel. De goedaardige idioot, die zijn kracht niet vermoedde en die op elke bedreiging, van wie ze ook kwam, als een haas vluchtte, of, huilend als een radeloos kind, smeekte om genade, wanneer hij geen kans zag, weg te komen.... Fons was met z'n ouwe moeder en z'n broer op het dorp komen wonen, in het begin van de winter. Zij kwamen van hetzelfde gehucht als Merijntjes vader en zo waren ze met de Gijzens spoedig nader bevriend geworden. De simpele Fons was een merkwaardig en onbegrijpelik wezen. Geestelik was hij na zijn vierde of vijfde jaar niet meer gegroeid. Lichamelik was hij een athleet, zwaar gebouwd, breed van schouders en met een borst als een trekos. Okker- en hazelnoten kraakte hij tussen vinger en duim even gemakkelik als een ander ze verpletterde tussen de haken van een nijptang. Vrachten, die geen arbeider kon tillen, zwaaide hij op zijn schouders en droeg ze weg als wogen ze volstrekt niets. Tot plotseling met een schok van schrik de gedachte hem besprong, dat hij het onmogelik langer houden kon en hij ze pardoes liet vallen met een ontsteld gelaat, diep verbaasd om zijn al te driest, onzinnig ondernemen. Hij was vriendelik van aard en dankbaar voor elk zacht woord, maar iedereen had er plezier in hem te plagen. Niet uit boosaardigheid. Misschien enkel om dieper de grappigheid te proeven van de tegenstelling tussen de reuzenkracht van dit kolossale lichaam en de weerloze angst van die onvolgroeide geest, die kinderlik gebleven ziel. Het was een apart vermaak geworden van de kleine, en de grotere kinderen, Fons te dreigen als ze hem tegen kwamen, alleen om zich slap te lachen om de barre ontzetting, die dan zijn grote ogen nog groter maakte en de jagende haast, waarmee hij op de vlucht sloeg. Ze konden er niet genoeg van krijgen. Niemand deed hem ooit werkelik kwaad. Maar niemand ook bedacht ooit, in hoe redeloze angst hij Fons' hele wezen stortte door een ruw woord en een dreigend gebaar.

Nu stond hij daar weer met zijn enorme handen afwerend uitgestrekt in het kringetje van pret gillende kleuters, en wie niet beter wist, zou hebben kunnen denken, dat hij zich alleen zo komiek bang aanstelde om de kleine mannetjes te laten lachen. Doch hij keek in onmiskenbaar echte ontzetting radeloos om zich heen, zoekend naar een gaatje om weg te komen, maar zonder tussen de rondspringende kereltjes te durven doorsnappen.

- Haha! schreeuwde een vent van nog geen drie voet hoog. Haha! Me zulle Foonzen es boaze! Me zullen 'em vor z'n gat sloan! Me zulle z'n koontjen es kermis loaten 'ouwe!

- Me zullen 'em oan z'n oore trekke! schetterde een ander.

- Me zullen 'em es flienk vor z'n blienkerd komme!

En Fons, hulpeloos, wendde zich naar ieder, die hem een nieuwe ramp voorspelde, keek hen beurtelings smekend aan en stamelde:

- Neee.... neee.... toe nou.... asteblieft.... doe me nou niks.... loat me nou goan....

toe nou.... asteblieft.... 'k zal 'et nooit meer doen!....

- IJ 'ee stout gewiest, 'ee jongers? gilde een der broekmannekes. 'IJ 'eed 'uit de sukerpot gelekt!.... k 'Em 'et zellef gezien! 'IJ mot op z'n zielement 'emme, gadverdikke, de lillekerd!

- Neee.... neee.... wezelik nie.... 'k 'em niks gedoan.... Toe.... asteblieft.... Merijntje wou lachen om het malle toneel van die machtig sterke geweldenaar, in doodsangst voor wat voddige peuters, die hij met een hand over de heg had kunnen slingeren als hij gewild had. En toen keek eensklaps de simpele Fons hem recht in het gezicht. Merijntje zag dikke tranen in zijn grote, blauwe ogen en de lach bestierf hem in de keel. Zo hulpbehoevend keek die grote man hem aan, precies als een onnozel kind, dat pijn heeft en niet weet waar of waarom en smeekt om hulp naar de kracht en de wijsheid van een volwassene, radeloos en onweerstaanbaar.

Voor het eerst voelde Merijntje met pijndoende helderheid, hoe ontzettend de angst spookte in de ziel van die arme, die weerloze reus. Een vreemde, onverklaarbare angst, onredelik, lachwekkend, maar schrikkelik voor wie hem ondergaan moest.

Een angst, die ook Merijntje kende, die hem in heet-en-koude rillingen deed huiveren, als hij in donker naar de schuur moest en de ratten ritselden in het stro of een geheimzinnig gekraak liep door de spanten van het dak. Die beklemmende angst voor iets waarvan je wist dat het er niet was, maar de stuipachtige vrees greep je hart en kneep het samen en je werd duizelig en misselik en trilde op je weigerende benen.... 't Was pure zotternij, maar je kon er niet tegen op en gruwelike visioenen spookten wemelend voor je verbeelding en de hand, die je grijpen zou, voelde je vlak achter je nek en je wou wel schreeuwen van ontzetting, maar je tong lag verlamd in je droge mond. En die angst riep naar hem om hulp uit de grote ogen vol tranen van die breedgeschouderde kerel.... Merijntje zag niet meer de grove schonken, de zware ledematen, de gewelfde borst. Hij zag enkel de angst in de betraande ogen en de hulpeloosheid, die dwingend smeekte naar zijn kracht om verlost te worden uit de kwellingen der ontzetting, die zij onderging. En Merijntje, vergeten, dat hij ziek was en de kamer niet uit mocht, vloog blootshoofds en op zijn kousen naar buiten, duwde ongeduldig de kleine kwelgeesten van Fons weg en snauwde met zijn schorre, verkouden stem:

- Wilde wel es moake da'ge vort komt, gadverse snotpieke!.... Loat Foonze grust, orren, of ik vrieng j'w een vor een de nek om!

Het geweldige dreigement maakte indruk. Sip weken de plagende kereltjes achteruit. Een paar begonnen erbarmelik te huilen en liepen hard weg, de klompjes klepperend over de keien, blerrend om hun moeder.

- Der! ziedet nou! zei Merijntje op de beschermende toon van een volwassene, die een kind troost. Ge mot ze flienk afgraauwe, Foons, dan loope ze van eiges weg, die kleine broekschijters!

Fons' lippen trilden en op huilerige toon antwoordde hij:

- Da' durf ik nie, Merijntje.... dan zouwe ze me zeker wa' doen!

- Alla, gij! riep de jongen ontevreden, ge kun z'ommes makkelik mee eene pienk boas! Zij toch wijzer, Foons!

- Joa, bibberde de simpele, schuw naar de wegdrentelende kleuters kijkend. Gij'e makkelik proate.... Gij zij staark genogt.... moar ikke!.... ze zouwe me.... ze zouwe me dood sloage....

Merijntje keek naar hem op. En de nog immer in angst verwijde ogen van Fons zeiden hem maar al te klaar, dat die geen komedie stond te spelen. Een geweldige verbazing steeg in hem op.... Tot nog toe had hij het als alle anderen gedachteloos aanvaard, dat Fons, de grote, sterke, volwassen Fons, bang was voor alles en iedereen.... hij was immers een onnozelaar, een simpele.... En nu plotseling zag hij hem zo als hij was: een machtige, ontzaglik sterke kerel.... een ware reus. Hoe kon het mogelik zijn, dat die zo bang was voor dingen, die hij immers gemakkelik de baas kon blijven?.... Merijntje begreep er niets van en de onweerstaanbare gewaarwording, dat die lange, breedschonkige kerel hem toch voor de gek stond te houden en hem inwendig uitlachte, stemde hem kregel. Hij wendde zich om. - 'k Goan noar binne, zei hij kortaf.

Maar Fons greep hem bij zijn mouw en stamelde onthutst:

- Een ikke dan?

- Goade gij moar wijer, antwoordde de jongen stug.

- Zooo? riep de idioot half huilend. Een a'ze dan.... a'ze dan es vrom komme? - Oach toe, gij! weerde Merijntje wrevelig af, rukte zich los en stapte naar de deur. Doch Fons liep hem als een hondje achterna, schichtig over zijn schouder glurend naar de kleine jongens, die op een afstand stonden te schelden en net deden of ze stenen van de grond op namen.

- Ze wille me mee steene gooie, Merijntje! gilde hij schel, en vlug glipte hij voor de jongen naar binnen, bleef dan in het voorhuis bevend tegen de muur staan en keek bangelik toe, hoe Merijntje de deur sloot. Hij zuchtte diep van verlichting, toen de streep zonlicht, die over de plavuizen vloer lag, werd weggestreken en wreef dan met de vuisten de tranen uit zijn ogen in hetzelfde gebaar als kleine kinderen doen. Verwonderd keek Merijntje naar hem op.... Nog altijd aarzelde in hem het gevoel, dat hij bedot werd.... Kon dat dan? Kon een volwassen man, zo groot en sterk als die Fons, werkelik bezeten zijn van angst voor de dreigementen van zulke kleine kleutermannekes?.... Kon hij huilen als een kind, bang voor slaag?.... Dat was toch ondenkbaar!....

Maar Fons begon blij te lachen en zei opgelucht:

- Hehee!.... Nou kunne ze lekker nie meer bij me komme.... Gij kon ze wel boas, 'ee, Merijntje?.... Gadverdikke, wa' warre ze bang vor jou.... Ik gloof a'gij veul staark zijt....

- Oach, jonge, verroest toch! schold Merijntje, half ongelovig nog, half lachend alweer om de vermakelike zottepraat van die simpele Fons.

Op dat ogenblik ging de kamerdeur open en Merijntjes Moeder keek boos het voorhuis in.

- Wa' sjouwde nou weer? vroeg ze knorrig.... Ge wit toch a'g' in 'uis mot blijve, sakkersen deugeniet.

- De kwoajong judaste Foonze weer, verklaarde Merijntje, een toen 'em ik ze weggejoge.

- Vrouw Gijze, ma'k asteblieft een bietje binne komme? vroeg haastig de idioot.

A'k noar buite goan zulle ze me vieselik sloage.

Vrouw Gijzen lachte al.

- Komt er moar in dan, zei ze ruw-goedig. Maar ouw j'w eige stil, or da' ge de kleine jong nie wakker moakt.

- Neee, vrouw Gijze, antwoordde Fons gedwee, fluisterend.

Hij schoof zijn klompen uit en liep op zijn tenen achter Merijntje aan de kamer binnen. En daar ging hij tegenover zijn kleine redder op een stoel bij het raam zitten, de voeten op een sport, de handen op de knieen en keek tevreden en met een listige glimlach over de hor de straat in: deze keer was hij zijn vreselike belagers slim ontsnapt! Hij zat lekker veilig bij Merijntje, die sterk was en om de gaddomme niet bang.... Hier konden ze hem niks maken en hij zat ze profijtelik uit te lachen, de kwaje rekels, die hem altijd wilden slaan en bang maakten.... En als ze toch hier kwamen - je kon nooit weten! - nou, dan zou Merijntje ze wel in hun kladden nemen.... die was niet mals!....

En zijn grote, blauwe kinderogen zochten vol dankbaarheid en vriendschap het gelaat van de kleine jongen, die hem zat aan te kijken, verbaasd en ongelovig, en die zich zonderling bewogen voelde, toen hij werd aangeraakt door de roerende, onderworpen en tedere blik van deze ogen, die immers helemaal niet in het gezicht van een volwassen man pasten....

II.

Een tijd lang was het stil in de kamer. Alleen het dorre stemmetje van de trage oude kasklok sprak. Merijntje bleef vol verbazing om de eerst nu en zo plots ontdekte tegenstelling tussen het uiterlik en het innerlik van de man, die tegenover hem zat. Langzaam ging dan zijn verbazing over in schrik en ontsteltenis. Iets van de verwrongenheid in de geest van Fons werd hem vagelik geopenbaard en hij dacht er over en vond het een boosaardig wonder. Een simpele.... Iedereen zei dat zo luchtig en gemakkelik. Fons was een simpele en dus deed hij mal. Daar was niets vreemds in. Dat sprak van zelf, was gewoon, even gewoon als dat een ander, die niet simpel was, niet mal deed....

Maar nu werd Merijntje gekweld door de goedaardige kinderogen tegenover hem, die hem aanzagenuiteen ruw grote-mensengezichtmet een stoppelbaard.Hetwas geen lelik gezicht, het had niets terugstotends zoals dat van andere simpelen in de omliggende dorpen, die hij wel eens gezien had. Fons' gezicht had een goedige, vriendelike uitdrukking. Het was misschien wat breed onder de ogen, maar overigens heel goed gevormd. Hij had geen slappe hanglip. Hij kwijlde niet, hij stotterde niet en sprak geen onbegrijpelike wartaal. Hij was alleen bezeten van een durende angst voor allerlei denkbeeldig gevaar, als een kind, een heel klein kind, dat wordt losgelaten op een overdruk, groot marktplein vol jachtende en schreeuwende grote mensen en maar zien moet, hoe het zich uit al de onbegrepen verwikkelingen daar redt.... Hoe kon zoiets bestaan?.... Wat was dat?....

Die ogen!.... Die grote, blauwe, onnozele ogen!.... Ze keken precies zo als die van Merijntjes kleine broertje, ze dwaalden net zo zoekend rond, ze leefden op in juist dezelfde onverklaarbare vreugd, ze verwijdden zich in dezelfde nodeloze angst, in dezelfde nodeloze schrik voor niemendal....

Fons had zijn voet op de grond gezet en lei met een brede zwaai zijn ene been over het andere. Hij bewoog de voet in de lucht, liet zijn been springen en lachte.

- Kijk, Merijntje! zei hij. Da's de vosse merrie van boas Timmers.... Kekt 'em toch es!.... 'IJ is perig....'ij wil noar den 'engst!.... Allee, gij, zot, zulde 't es loate. En hij sloeg kletsend opzij tegen zijn been, zodat het van het andere afgleed, maar aanstonds kwam het weer terug omhoog, sprong heftiger op en neer en Fons verwonderde zich:

- 't Is toch freet, 'ee, Merijntje!.... zo'n zot beest toch.... toe, allee, gadverse lillekerd, 'ou je fesoen.... rap! d'r af!

En opnieuw sloeg hij kletsend de over-hittige merrie van het andere paard weg en lachte onmatig, toen het beest weer terug wou komen, maar teleurgesteld de hand gereed vond om haar weg te duwen.

Paarden waren de grote passie van Fons. Voor paarden was hij ook niet bang. Paarden deden geen kwaad. Die hoefde je maar aan te kijken om dadelik gerust te zijn. Hun grote, weemoedig glanzende, altijd vochtige ogen schenen hem een gevoel van veiligheid te geven. Er moest iets in hem zijn, dat hem naar de paarden trok, alsof de droevig smekende blik uit die ronde ogen sprak van een hulpbehoevendheid, die hij nog troosten kon. Schichtige paarden, die als dollen heen en weer sprongen, werden dadelik kalm, als Fons ze toesprak en ze over de neus streelde of ze op de hals klopte. Een paar maal had de simpele al een hollend paard tot staan gebracht, tot verbazing van iedereen. Hij sprong er voor, liep het tegemoet, riep het liefkozende woorden toe en greep het onbevreesd in de neusgaten. En onder de dwang van zijn reuzenkracht of van de toon zijner zachte, strelende woordjes, dat wist niemand, maar de paarden stonden stil, trillend nog van opwinding, wreven hun kop tegen de schouder van de idioot, volgden hem en lieten zich, gedwee als hondjes, terug brengen naar hun meester.

Hij kon geen paard zien, Fons, of hij ging er op af, praatte er mee als met een gelijke en als de dieren schudden met de kop, wist hij, dat ze hem geantwoord hadden. Het was heel vreemd. Buiten, als hij langs een wei liep en voor het hek bleef staan, kwamen de paarden hinnikend op hem toe en verdrongen elkaars koppen om het dichtst bij zijn handen te komen. En soms stonden Fons en een paard elkaar minuten lang recht in de ogen te staren, tot de idioot met een zucht ontwaakte uit de betovering en met een wijs gezicht zei:

- Joa, jonge!....

En geen mens wist ooit wat hij daarmee zeggen wou, wat trouwens geen wonder was en ook niemand interesseerde, want Fons was een simpele en die zeien steevast dingen, waar een wijs mens geen touwen aan vast kon knopen.

Fons wist alles van de paarden af. Hij liep uren met de geleider van een dekhengst mee, stond bij de grote gebeurtenis verbaasd toe te zien, onthield de ruwe woorden, die de boerenknechts elkaar lachend toeschreeuwden, maar begreep geen letter van hun eigenlike betekenis. Evenmin als hij de zin doorgrondde van de vreemde gedragingen, de wispelturigheid der minzieke merries, hoewel hij al haar kuren kende en dadelik wist te vertellen als de een of andere merrie 'perig' was.

En wanneer Fons zich erg op zijn gemak bevond en er niets was, dat hem verontrustte of zijn spoedig gewekte nieuwsgierigheid gaande maakte, speelde hij iets uit het leven van zijn vrienden, de paarden, bootste hun bewegingen na, hinnikte, brieste en stampvoette, krabde driftig met de hoef of schudde de kop en sloeg achteruit in drift of schrik. Vaak ging hij zijn broer achterna, die stratenmaker was en meestal ver van het dorp werkte, in de stad of aan een steenweg ergens in de omtrek. Fons wist hen altijd te vinden en bij die tochten liep hij met een lange stok tussen z'n benen, bij wijze van het stokpaard der kleine kinderen en heel de lange weg over speelde hij allerlei comedies uit het paardenleven, was een ruiter met een wild, steigerend, eigenzinnig dier, dat vreemde, zijwaartse sprongen maakte, plotseling in galop schoot, trachtte hem af te werpen, op de achterste poten ging staan, de malste kapriolen uitvoerde.... maar Fons bleef het steeds de baas, verloor nooit zijn goed humeur, al verloor hij vaak genoeg de adem, zodat hij af moest stijgen en rusten aan de berm van de weg. En gedurende de rit sloeg Fons het paard met de vlakke hand on

ophoudelik onder kalmerend of waarschuwend geroep op zijn bil. Tot wanhoop van zijn moeder, want geen broek hield die ononderbroken kastijding ooit langer dan een week uit, waarna aan de linkerkant, halverwege de dij, een stuk moest worden opgelapt, dat spoedig weer in flarden en rafels erbij neerhing. En hoe bedrukt en ontroostbaar Fons ook de standjes van zijn moeder onderging, hij kon zijn neiging onmogelik onderdrukken en sloeg steeds opnieuw de linkerzijkant van zijn broek kapot. Maar de paarden, die hij bereed, vertoonden dan ook alle kuren en kunsten van de lastigste dieren uren uit de omtrek. Geen moederlike vermaning kon hem van deze ondeugendheid genezen. En de gierende lach der dorpelingen, die hem voorbij zagen rijden, deerde hem volstrekt niet. Integendeel, die moedigde hem aan; hij zag graag vrolike, lachende gezichten, want die voorspelden hem geen slaag of boze woorden. En wanneer een barmhartige ziel hem meewarig aankeek, weet hij dat meelij aan de overweging, dat hij wel wat zwaar was voor zo'n arm paard en hij riep ijverig:

- O, g'oef nie mee 'm te doen 't 'emmen, orre!.... 'IJ is staark genog, gadvergeme nou!.... Maar 'ij 'ee kuren net as een jonge meid.... Een driejoarigen 'engst.... De goeiendag, or!.... doar goatie d'r weer vandeur!.... Alla dan, sakkerjen!.... aar op, ze 'k! en met hoge sprongen galoppeerde hij heen, sloeg zich kletsend tegen het been en trok aan de voortroetsjende stok als haalde hij de teugels van een eigenzinnig paard zo strak mogelik aan....

Merijntje wist dat alles. Hij had er al dikwels genoeg om geschaterd van het lachen, zo goed als iedereen op het dorp en de idioot luidruchtig aangemoedigd om hem nog fanatieker te laten vechten met zijn ontembaar ros.

Maar nu zat hij in een durende verbazing en heimelike ontzetting te kijken naar die kolossale gestalte op de stoel tegenover hem, z'n kinderachtige spelletje spelend van de minzieke merrie, die in onbedwingbare bronst andere merrie's besprong en zich door de meester maar niet tot rede wou laten brengen. Fons amuseerde zich kostelik en keek af en toe even naar Merijntje om te zien of die wel meegenoot van het grappige schouwspel. En hij verwonderde zich, omdat de kleine jongen hem met zo'n strak gezicht zat aan te kijken. Daarom hield hij plotseling op en zei ontevreden:

- Ge begrept er niks van, Merijntje!.... Maor da's ommes ammoal moar flaauwe kul van die merries oonder mekoare!.... Die motte noar den 'engst om gedekt te woore.... dan leere ze die zotte kure wel af.

- Joa joa, zei Merijntje toegefelik, van eiges, Foons.

Fons maakte zich gereed om nadere toelichtingen te geven, toen vrouw Gijzen binnen kwam met de koffiepot in haar handen. Zij zette hem op de buis van de kachel. Een fijne geur van pas gezette koffie verspreidde zich door de kamer. Fons, die een echte lekkerbek was, snoof genietend, smakte met de lippen en vroeg begerig:

- Krij'k ok een kommeke koffie, asteblieft, vrouw Gijze?

- Da zoude gij wel willen, 'ee, verdikkese smulbuik! plaagde Merijntjes moeder. Neee, manneke, da's gin spek vor jouw bek.... doar woorde lillik van a'ge dood zijt.

- Da' gif nie, verzekerde Fons ijverig, hoewel er bij het noemen van de dood even een schrikachtig trekken om zijn mond beefde, want nergens was hij zo stuipachtig bang voor als voor de dood. A'k moar koffie krijg, lekkere koffie, mee een bietje suker een mellek.

- Toe moar! spotte de vrouw. Gij doeget nie minder!.... Nou, witte wa'?.... Ge meug' et verdiene.... Ier 'edde vijf cente. Goa doar nou es gaauwkes mee noar 't wienkeltje van Van Triel 'ier over, een 'oalt doar een zakske sukerspekke.

Fons likte zijn lippen bij het vooruitzicht van zo uitgezochte feestelikheid.

Hij nam de vijf centen en holde de deur uit. Maar buiten keek hij eerst voorzichtig rond of er geen vijand was, die hem wou afranselen. En toen de dorpsstraat verlaten bleek, liep hij hard naar de overkant en Merijntje zag hem in het winkeltje van Van Triel binnengaan. Hij hoorde gedempt het belletje rinkelen en de zware stem van Fons, die, nog op straat, trots riep:

- Vollek!

Daarop viel de deur dicht en het werd weer stil. Vrouw Gijzen haalde kommen uit de kast en zette die op tafel. Toen keek ze even naar Merijntje en zei:

- Wa' kekte gij sip!.... Zijde nie goed weer?.... 'Ad dan ok nie op stroat gegoan.

- Neee, ontkende Merijntje, wat stug. 'k Zijn best.... Moar....

- Nou, wa' dan?

- 't Is zo oarig mee Foonze! barstte de kleine jongen los. 'Oe kan zo'n grote, struise vent nou bang zijn vor die kleine jong?.... Een.... een 'ij kek je net oan as oonze kleine Jan, zo onnoozel....

Vrouw Gijzen haalde de schouders op.

- Zitte doar nou over te prakkezeere? vroeg ze verwonderd. En ze loste het vraagstuk volkomen afdoende op door er bij te voegen: Foons is ommes een simpele, da' witte nou toch al lang genog! Merijntje knikte, maar het beangstigende wonder bleef hem kwellen. Hij keek naar buiten en zei:

- Daar komt ie al oan.... 't Zaksken 'eet ie in z'n 'aand.... Wa' veul vor een stuiver!

De deur klepte. Fons schopte klossend zijn klompen uit en kwam binnen.

- Doar zijn 'k weer, zei hij vriendelik, en ging dadelik op de stoel bij Merijntje zitten, snuivend en smakkend van verlangen naar de koffie.

Maar in zijn hand had hij een zakje tabak en een stenen pijp.

- Woar zijn de sukerspekke nou? vroeg vrouw Gijzen verbaasd.

Fons trok een onschuldig gezicht. Hij maakte het zakje open en begon bedaard de pijp te stoppen. Toen zei hij:

- Neee.... 'k 'em er moar tebak vor gekocht. 'k 'Ar in zo lange nie gerookt.... De pijp 'em ik er vor niks bij gekregen.... een mooien, 'ee? Een goei wijf, die Sjo van Triel....

Vrouw Gijzen stond hem met de handen op haar heupen star aan te kijken. Merijntje zag angstig naar haar op, verwachtend dat zij woedend uit zou varen, bij voorbaat al van streek om de angst, die hij dan plotseling over dat goede, tevreden gezicht van Fons zou zien komen. Maar tot zijn grote opluchting begon zijn moeder eensklaps schaterend te lachen en sloeg zich kletsend op de dijen van danige pret. Nu dorst hij zelf ook even te lachen om de brutale daad van de simpele Fons, die hen verwonderd aankeek, zijn gestopte pijp in de hand.

- Neee! gierde vrouw Gijzen, gij zij gadverdikken een goeien om bodschappe te doen!

En zij begon opnieuw te schateren. Doch Fons, overmoedig in deze goedgezinde atmosfeer, vond het nou mooi genoeg en riep ongeduldig:

- Moar scheink nou toch es een kommeke koffie in, een ge'mme-n-es een luceferke!.... Ik kan m'n pijp toch nie oan de zon oansteke!

Maar nu moest vrouw Gijzen op een stoel goan zitten, want zij bezwijmde bijna van het lachen en ook Merijntje schaterde mee. En toen lachte Fons ook maar hard, doch het was duidelik, dat hij volstrekt niet wist, waarom.

III.

Ze zaten gedrieen nog smakelik te lachen, toen de deur na een korte tik openzwaaide en een brede, zwarte gestalte het licht van de opening verduisterde. Met een schrik zwegen ze stil, als op kattekwaad betrapte kinderen, en Fons moffelde onhandig tabak en pijp in zijn zakken, zenuwachtig snuivend en met z'n neus trekkend: het was niemand minder dan meneer pastoor, Merijntjes nieuwe meester.

- Goeie morrege, groette de geestelike joviaal. Emme zo'n leut?.... Ik kom es noar m'n misdiender kijke. 'Oe goaget, Merijntje, zijde nog nie beter oonder'aand?

Vrouw Gijzen was wat beduusd. Ze veegde de biezen zitting van een stoel met haar blauwe voorschoot af en noodde:

- Wilde nie gaon zitte, meneer pestoor?.... Joa, ziede, me lachten om Foonze.... 'IJ moes sukerspekke vor me-n-oalen een toen 'eet ie tebak vor z'n eige gekocht....

Meneer pastoor keek goedig glimlachend naar Fons en knikte hem toe. Fons keek hem strak aan, knikte drie of vier keer snel achtereen met een schichtig gebaar en liet zich van zijn stoel glijden.

- Dan goan'k moar es, 'ee, zei hij verschuchterd.

- Een je koffie dan? vroeg Merijntje.

- Neeen, ik 'em nou gin tijd meer, weerde Fons angstig af. 'k Em de smid beloofd a'k.... a'k ijzer vor 'em binne zou droagen, een 'ij wacht op me.

- Dan motte moar gaauw goan, Foons, ried meneer pastoor, maar toen de simpele haastig langs hem heen wou vluchten, voegde hij er bij: Moar de pijp een de tebak, die mott' ier loaten, ee.... ge wit toch wel, da'ge buite nie rooke meugt.

Hij had wat streng gesproken. Fons lei gehoorzaam de tabak en de pijp op tafel, mompelde een beschaamde groet en ging met gebogen hoofd naar de deur. Merijntje zag tranen in zijn blauwe ogen en hij riep hem troostend achterna:

- Komd' ier van middag moar een pepke rooken, or Foons!

Fons verdween zonder antwoorden en de pastoor zei op droge en terechtwijzende toon:

- Verzoeke de kinders 'ier de meinse op feziete?

Merijntje kreeg een kleur als bloed, en zijn moeder bloosde al evenzeer. Ze voelde, dat ze de bondgenote van het gezag moest zijn en knorde:

- Oach, da' jong toch soms, meneer pestoor.... 'ij doe sloagen as een groote meins, een 'ij 'goa z'n gang moar. Merijntje voelde zich door z'n moeder jammerlik verloochend. Maar ze had nochtans gelijk en meneer pastoor had ook gelijk: natuurlik mocht hij niemand op visite vragen, maar hij had zo heel erg te doen gehad met de arme Fons, die simpele sukkelaar, toen hij verslagen wegsloop en z'n tabak moest achterlaten. Want dat moest ie. Er werd verteld, dat Fons in het andere dorp eens een boerenschuur in brand gestoken had en nu mocht hij nooit meer met lucifers, tabak of een pijp buiten lopen.

Meneer pastoor vond het blijkbaar voldoende, want vergoelikend zei hij:

- Nou, kom, zo slim is 't nou ok weer nie. Moar kinders motte goed d'r plek weten in 'uis een overal, 'ee, zo voeg 'et nou eenmoal in de wereld.... Nou, Merijntje, wanneer komde weer noar de mis?

- Morge misschien al, meneer pestoor, antwoordde Merijntje zacht.

- Da' zou ik moar nie doen, ried de priester. Ge zie nog wa' smallekes, jonge. 'k Zou maar wachte tot een Zoondag.

Merijntje keek dankbaar naar hem op. Hij kon wel niet van hem houen zoals van zijn lieve, ouwe pastoortje, dat gestorven was, maar hij voelde zich nu toch warm aangedaan door de bezorgdheid voor z'n ziek-zijn en beleefd zei hij: - Asteblieft, meneer pestoor.

De geestelike glimlachte en trok een sigarenkoker te voorschijn. Moeder Gijzen treuzelde wat rond de kachel. Ze durfde meneer pastoor niet goed een kop van haar koffie presenteren. De stilte in de kamer drukte haar en om die te verdrijven, vroeg ze:

- Zijde nogal content over Merijntjes, meneer pastoor?

- O jirre joa, antwoordde die gul. 'IJ mis nooit mee de responsies, een in de leering is ie ok van de beste.... 'IJ kan einkel somtijen een bietjen oarig proaten een vroage.... vuls te wijs vor zo'n broekmanneke.

- Da's 'ier thuis ok zo, betuigde vrouw Gijzen ijverig.... Me schelle d'r genog op, meneer pestoor, moar 'ellepe doeget nie veul.

De pastoor keek ernstig naar Merijntje, die schuw en schuldbewust de ogen neersloeg. Een zware treurigheid zonk in hem neer. Hij had er zich weer es ingewerkt. En o, wat was het moeilik het grote mensen naar hun zin te maken! Hij bedoelde toch niks kwaads, nu met zijn uitroep tegen Fons niet en ook niet als hij vroeg of zei, dingen, waar de grote mensen zich om onnaspeurbare redenen aan ergerden. Ze waren wel kwaaddenkend, de grote mensen, en leien alles uit op een manier, die de eenvoudigste, onschuldigste dingen moeilik maakte, ingewikkeld en verward, zondig en boosaardig. Hij begreep het waarom niet, voelde alleen de onwelwillende stemming van meneer pastoor en zijn moeder als een donkere droefenis op hem drukken.... Het was zo jammer! Ze hadden met z'n drieen juist zo'n pret gehad; het was zo goed in huis en Fons was zo gerust en zo baldadig blij geweest. En nu was alles in eens verstoord door de komst van meneer pastoor. Er leefde een heimelik verwijt in Merijntjes spijtige hartje, maar hij drong het vreesachtig terug: natuurlik moest hij ongelijk hebben; het was weer iets,

dat hij nog niet begrijpen kon, iets 'dat je maar over moest geven,' gelijk er zoveel was, dat kinderen maar over moesten geven, omdat ze nog te klein en te dom waren om er bij te kunnen met hun gebrekkig verstand. Zijn kleine, warme vreugde om de goede woorden van meneer pastoor was ook in eens weer weg.... En waarom zeien ze nou zo lange tijd niets? Lieten ze hem moedwillig zo domp neerzitten in zijn trieste vernedering?

Maar er waren toch slechts enkele seconden verlopen sinds moeders laatste woorden, toen ze zich vermande en vroeg:

- Zoud' asteblieft een taske koffie mee wille drinke, meneer pestoor?

Meneer pastoor had zijn sigaar opgestoken en blies behagelik de eerste geurige rookwolkjes de kamer in.

- Bel joat, meinske, zei hij gemoedelik, je koffie ruuk lekker genog. Scheink moar in, or.

Verrukt ging vrouw Gijzen naar de kast en haalde een van haar kostbare kopjes met soldaatjes er op geschilderd. Merijntje hief aarzelend het hoofd op. De pastoor keek toch helemaal niet boos eigenlik. En moeder stond met haar kopje tegen de tuit van de berookte kan te tikken, waar traag een prop koffiedik uitpuilde tot plots een straal blinkend bruin vocht het kopje in gulpte.... Het was toch wel gezellig in huis!.... Wat geurde die koffie nou sterk.... Moeder goot de inhoud van haar kopje terug in de kan en begon nu de kommen vol te schenken, dat van meneer pastoor eerst, zoals het behoorde. Meneer pastoor keek vergenoegd. Moeders gezicht was rood, maar het straalde van tevredenheid. Ze was blij en trots, dat meneer pastoor zo goedkeurend naar haar koffie keek en genietend de geur er van opsnoof. Merijntje leefde op. Het was allemaal zeker zo erg niet bedoeld geweest. Misschien hadden ze maar een grapje gemaakt. Die grote mensen! Alles wat van hen kwam, was even moeilik en duister.

Maar hij was ook een zot, om alles zo zwaar op te nemen en zich maar dadelik terneer te laten slaan. De Kruik had het hem immers wel honderd maal gezegd: hij zou nooit wijzer worden.

En Merijntje lachte stilletjes over zijn koffie heen. Hij hield de oorloze kom tussen beide handen en blies over de dampende oppervlakte, dat de rimpeltjes haastig achter mekaar tegen de overliggende rand liepen en elkaar wegdrukten. Dan keek hij tersluiks naar meneer pastoor, die zo smakelik z'n koffie slurpte uit dat mooie kopje, waaraan voor Merijntje zulke vreselike herinneringen vast zaten.... maar daar wou hij nu niet aan denken. En hij wendde zijn blik naar moeders gezicht, die geen oog van meneer pastoor afhield en aandachtig, hoopvol de indruk waarnam door haar koffie op het voorname bezoek gemaakt. Meneer pastoor hield het hoofd wat achterover en liet het laatste restje koffie voorzichtig tussen zijn lippen lopen, bedachtzaam, om geen drab in zijn mond te krijgen. Hij hield met zijn blanke, mollige vrouwenvingers het oortje zo deftig vast, de pink even geheven, een gebaar, dat Merijntje zeer bewonderde en zich voornam trouw na te volgen, als hij het nog es ooit zo ver brengen mocht, dat hij ook uit een kopje met een oor zou drinken. Voorlopig slurpte hij behagelik de koffie uit zijn aarden kom, lekker zoet, met veel melk, alles ter ere van het feestelike ogenblik....

Met een zacht gerinkel zette meneer pastoor zijn kopje weer op tafel, deed een trekje aan zijn sigaar en prees:

- Wel, vrouw Gijze, zo'n smoakelik kommeke koffie trefte nie alle doage.

Verlegen, doch gevleid haalde de vrouw de schouders op en wist niet wat te antwoorden. En van pure beduusdheid schonk ze meneer pastoor ongevraagd een twede kopje in.

- Ge bedaarf me, vrouw Gijze, ge bedaarf me, lachte de geestelike, maar Merijntjes moeder, vrijmoediger door zijn vrolike toon, zei eveneens lachend:

- Op een been kunde nie loope, meneer pestoor, allee!

Merijntje schoof stiekem zijn lege kom ook een eindje in de richting van de koffiepot, maar niemand scheen daar erg in te hebben. Toen zei de pastoor opeens:

- Ik geloof ad'oons Merijntje geren omgaat mee groote meinsen, is 't nie?

Merijntje glimlachte wat onwezenlik. Hoe kwam meneer pastoor daar nou bij? Hij was immers juist een beetje schuw van de grote mensen! Vaag schudde hij het hoofd, maar de geestelike knikte nadrukkelik en zei:

- Joa, joa, 't is wel woare. 'k Em zo es roondg'oord, een iederdeen 'eeget er over: eest was 't de Kruik, die strooper, een toen Flierefluiter, dien oarige kuster.... een nou von ik je weer mee Foonze.... Ge zij toch nie van zins, Merijntjen om doar van nieuws af oan mee te beginne?

Merijntje zat hem verbijsterd aan te staren. Hij had volstrekt geen plan om vriendschap te sluiten met Fons en hij had er nooit aan gedacht, dat de Kruik en Fierefluiter eigenlik toch ook grote mensen waren.... En Fons? De simpele Fons?.... Die kon je toch zeker geen groot mens noemen, al was hij lang genoeg en had er de jaren voor. Langzaam schudde hij het hoofd en antwoordde verward:

- Neee, meneer pestoor.

- Joa, meneer pestoor, motte zege, oordeelde de priester. - Ge zij toch kammeroad gewiest mee de Kruik een mee Flierefluiters, die spulman?

- Joa.... da' nou wel, bekende Merijntje benauwd, - moar.... moar....

Hij zweeg. Hij kon toch waarlik niet zeggen, dat de Kruik en Flierefluiter geen grote mensen geweest waren?

- Nou, moar? Wa dan moar? drong de pastoor aan. Doch het benarde Merijntje schudde het hoofd en zei onnozel:

- Neee, niks, meneer pestoor....

Hij werd weer onrustig en raakte in de war. Het blijde, gemoedelike, vriendelike ogenblik was stuk. Er dreigde iets. Weer iets, waar hij niet bij zou kunnen, iets van de grote mensen en hun wonderlike gedachten en oordelen. Daar had je moeders stem al met die bekende klank van wrevel en verwijt:

- Oach, meneer pestoor.... 'oe dikkels a'men al nie geprebeerd 'emmen om 'em van die kerels af t' ouwe!.... Moar 't was-t-er ammoal neve.... Ge kun nie gloove wa 'n koppig jong a' dad' is.

- Zo.... wel wel, verbaasde de geestelike zich. - Da' zou ik nou toch nie achter em gezocht 'emme.... Wa' zo'n klein manneke daar nou oan 'eet om mee groote meinsen op een neer te goan.

Hij schudde verwonderd het hoofd. Merijntje bloosde diep van schaamte en zenuwachtigheid. Wat wilden ze nu van hem? Meneer pastoor ging op nuchtere toon voort:

- Ze vertelde zowa', da' gij de Kruik oangebrocht 'ed bij de masjesees, Merijntje.... 'Oe is dad' eigelik in z'n waark gegoan? 't Was iets mee een mes, is 't nie?

Merijntje week achteruit tegen de leuning van z'n stoel. Alle kleur zakte langzaam weg uit zijn gezicht en hij werd onnatuurlik bleek. De kamer draaide seconden lang voor zijn ogen, die troebel werden van heftig wellende, brandende tranen en hij kon geen woord uit zijn dichtzwellende keel krijgen. En toch moest hij antwoord geven. Je kon een pastoor zo maar niet laten zitten of je 'm niet verstaan had.... Hij slikte en slikte en bracht er eindelik met moeite uit, hees en met een stemmetje, dat beefde van ziekelike opwinding:

- Joa.... joa.... meneer pestoor.... 't was mee da' mes....

Toen nam gelukkig zijn moeder het woord over en deed het droevig verhaal van Merijntjes schuldeloos verraad. De pastoor keek af en toe naar de kleine jongen en dan knikte die zenuwachtig om de feiten te bevestigen, terwijl dikke tranen van zijn wimpers drupten en traag over zijn bolle wangen naar beneden kropen. Heel die afschuwelike morgen doorleefde hij opnieuw en hij had wel willen schreeuwen van wild verdriet, maar hij dorst niet en kneep in de randen van de stoelzitting en hoorde zijn moeder vertellen en de trots in haar stem: dat haar zoontje de opheldering gebracht had van zo'n geheimzinnige en gruwelike, dubbele moord.

En meneer pastoor mompelde peinzend:

- Woonderlik.... 't is woonderlik.... woonderlik....

Daarna stond hij op, dronk zijn kopje koffie leeg en vergat helemaal, dat hij Merijntje nog een paar wijze lessen had willen geven over de bedenkelikheid van de omgang tussen zo'n kleine jongen en volwassen mensen. Hij groette verstrooid en ging heen. Net alsof hij alleen gekomen was om dit vreemde verhaal te horen vertellen....

IV.

Toen de pastoor weg was, ruimde vrouw Gijzen neuriend de koffieboel op. Zij was zeer tevreden. Niet alleen voelde zij zich vereerd door het ongewoon lange bezoek van de parochieheer, maar zij was ook tevreden en trots om zijn belangstelling voor haar verhaal, dat er trouwens zijn mocht, want zij had niet de minste, de kleinste bijzonderheid overgeslagen. En zij was dan ook uiterst verbaasd, toen zij de kopjes in de kast geborgen had, bij het venster een geluid te horen, dat veel weg had van onderdrukt snikken. En zij verbeeldde het zich niet want Merijntje wreef met de rug van zijn

handen driftig zijn ooghoeken uit en snufte verwoed.

- Wel alle meinse, verbaasde zijn moeder zich. Woar zitte nou weer om te blete, kleine maauwer?

Merijntje antwoordde niet, maar snoof nijdiger.

- Schreeuwde nou nog om dien broeskoeker van een Kruik? snauwde moeder. Ge moes j'w eige schoame, der.... zo'n lillike moordeneer!.... Is 't al nie aarg genog a'ge doar zo lang mee roondgedalkt 'ed?

De kleine jongen dwong zich tot kalmte en met bijna vaste stem antwoordde hij:

- Ik schreeuw nie om de Kruik.

- Woar schreeuwde dan wel om?

- Ik schreeuw, zei Merijntje nors, ik schreeuw omda 't ouw pestorke dood is.

Vrouw Gijzen keek hem verwonderd aan. Toen begreep ze eensklaps wat die wonderlike woorden betekenden en zij voer kwaad uit:

- Wel jouw lilliken oondankboare kleinen oap!.... Wouwde gij zege, dat de nieuwe pestoor zo goed nie is as den aandere?.... 't Is mooi, da' mo'k zege! Doar komt diee goeie meins 'ier vriendelik vroagen 'oe a't mee diee goalipoap goat.... 'ij drienkt 'ier net as een gewoon meins een kommeke koffie mee, een dan zal zo'n gadvers snotjong 'em achter z'n rug nog uitschelle. Dad 'edde zeker van je mooie kammeroads geleerd, 'ee?

Merijntje keek haar woedend aan.

- Kek vor j'w, oonstraante lillekerd! raasde zijn moeder. Kek je kernuiten oan of a'ge z'op wilt frete, moar mijn nie. Wat verbeelde gij j'w eige wel, slecht jong.... Een meins zouwt er somwijlen een ongeluk oan begoan.

De jongen keek het venster uit, toch geschrokken nu van haar boze uitval. Maar antwoorden deed hij niet meer en vrouw Gijzen ging mopperend naar het achterhuis, waar zij bezig was het linnengoed in te vochten, dat gestreken moest worden.

Merijntje bleef alleen en was somber gestemd. Hij had wel degelik gehuild om de Kruik, maar dat had ie niet willen zeggen, en toen had ie er maar het eerste uitgeflapt wat hem voor de mond kwam. En 't was waar ook: hij kon onmogelik van de nieuwe pastoor zoveel houden als van de gestorven oude meester, die overal een vriendelik en begrijpend lachje voor had en met een kleine jongen kon meeleven alsof ie zelf nog klein was. Merijntje deed zich vaak genoeg heftige verwijten, als hij merkte, dat hij inwendig bezig was aanmerkingen te maken op de nieuwe pastoor. Hij wist maar al te goed, dat dit niet te pas kwam, dat hij hem moest eren en het recht niet had op hem te vitten, maar hij kon er niets aan doen: telkens weer moest hij denken, dat het goede oude pastoortje dit of dat heel anders gedaan of gezegd zou hebben, veel vriendeliker en zachter dan deze nieuwe. Het kostte hem heel wat verdrietige strijd, want hij begreep immers wel, dat zijn telkens opwellende kritiek hem onmogelik anders dan door de duivel kon worden ingefluisterd en hij verweet zich honderd maal, dat hij deze verderfelike inblazingen gehoor gaf, maar telkens deed meneer pastoor weer iets, dat Merijntje prikkelde tot verzet en vergelijking.....

Waarom was hij dat nu komen uitvragen, van die rampzalige geschiedenis met de arme, ongelukkige Goort Perdams? Zeker niet om Merijntje te troosten in zijn nog steeds niet overwonnen ontzetting om zijn argeloos verraad. Ook niet om goeie dingen te zeggen van de Kruik, die toch zijn misdaad boette in de donkere kerker. Er was in zijn stem noch in zijn gelaat ook maar iets geweest, dat van zacht en vriendelik begrijpen, van vergevensgezindheid getuigde. Hij had er nieuwsgierig en streng en koud over meegesproken en was weggegaan zonder een enkel goed woord voor Merijntje of zijn ongelukkige vriend. En de jongen wist op dit verdrietig ogenblik heel zeker, dat hij niet van de nieuwe pastoor hield en dat de oude nooit, o nooit zo bij hem gekomen zou zijn om te praten over die droeve historie.... En wat had hij eraan? Hij wist toch zeker al alles, dat kon je wel merken aan de manier, waarop hij er naar gevraagd had!.... Ach, waarom was die lieve ouwe pastoor gestorven, en waarom had Merijntje niemand om zijn niet geringe moeilikheden eens hartelik en diep mee uit te praten? Ze waren allemaal van hem weggegaan en hij stond nu helemaal alleen, met meer lastige kwesties dan ooit te voren en hij moest maar zien ze in zijn eentje uit te vechten.... Noch met de nieuwe pastoor, noch met de nieuwe koster zou hij wel ooit echt goeie vrienden worden.... Zoveel eerbied hij hun dan ook verschuldigd mocht zijn....

De nieuwe pastoor was een grofschonkige, breedgeschouderde boerenzoon uit een der dorpen in de omtrek. Hij was nog jong, maar vertoonde al neiging om zwaarlijvig te worden, een dier pastoors, waar het lachgrage Brabantse volk zo gaarne zijn goedmoedige, wat gepeperde humor op loslaat. Pastoor van Gils had zeker geen kwaad hart en was er volstrekt niet op uit om iemand boosaardig te bejegenen. Hij voelde diep en oprecht de roeping tot zijn heilig ambt, maar de opvoeding, die deze drang bij hem had aangekweekt, was helaas niet in staat geweest hem daarbij ook nog een fijne aard en een sterk verstand mee te geven. Hij was van nature tamelik bekrompen, deze jonge pastoor, een dier mensen, die in de wereld en het beroep, dat zij kiezen, geregeld hoger klimmen, niet door hun glanzende gaven, maar door de koppige, harde wil, waarmee hun stugge aard in rechte lijn voorwaarts dringt. Hun enkelvoudig wezen kent geen afdwaling door verwarrende bij-overwegingen. Zij worden niet verontrust door de lichte nuancering in de aard der dingen, die voor fijner bewerktuigde naturen zo kwellend belangrijk kan zijn. Hun zeer beperkt ver

stand is ruim tevreden met wat het opnam in de studiejaren (de student alleen weet met hoeveel taaie inspanning!) en houdt enkel rekening met eigen, niet zeer rijke inhoud: al wat er op de wereld nog meer te weten is en geweten wordt, verontrust het even weinig als het mogelik bestaan van onbekende wezens op andere planeten. Heel het leven met al wat er om en onder mag woelen, moet en zal gericht worden naar de maatstaven, die de kleine geest zich heeft leren kiezen, en rechttoe, rechtaan gaat het streven van die geest naar het doel, dat hij zich gesteld heeft. Zijn wil is het enige in hem van meer dan gewone afmeting, maar die wil wordt gedreven door de stuwkracht van een bekrompen geest en een beperkt, gebrekkig bewerktuigd verstand, en voert logies tot een fanatisme, dat nooit grote dingen bereiken kan, maar veel teers en fijns als onder een stoomwals pleegt te verbrijzelen. Maar Janus van Gils zou, als hij tijd van leven had, zeker niet sterven als een vergeten pastoor op een achteraf gelegen dorpje ergens in de klei van West-Brabant.... zoals zijn voorganger overkomen was, die nochtans in overweldigende mate zijn meerdere was in bijna alle opzichten.

Merijntje was niet geboren om mannen als de nieuwe pastoor al in zijn jeugd te kunnen verdragen. Maar zijn nederige en angstig aarzelende critiek was zonder enige twijfel onrechtvaardig. Alleen al omdat die hem vergeleek met de gestorven vriend, met wiens geheel ander wezen deze nieuwe geestelike voorganger volstrekt niets gemeen had. Er was in Merijntjes ontsteld gemoed een zekere aanvoeling, alsof pastoor Van Gils boosaardige neigingen en bedoelingen had. En niets was minder waar. Hij wilde zeker alleen het goede, maar hij wilde dat op zijn wijze en naar zijn inzichten, die nu eenmaal niet de wijze en de inzichten van Merijntje waren of ooit konden zijn. Pastoor van Gils had een gelukkiger natuur dan de kleine dwaalgeest, die lang zou moeten zoeken om de zekerheid te vinden, waarin de pastoor als in een sterk verschanste vesting toefde, geborgen voor het leven. Misschien zou men kunnen toegeven, dat de pastoor weinig wist. Maar dat weinige wist hij dan ook met benijdenswaardige zekerheid; het lag onwrikbaar verankerd in zijn stug verstand, het stond onwankelbaar overeind in zijn rustige, sterke ziel; zijn geest dwaalde er niet tastend en wantrouwig om heen, maar had er zich midden in neergezet, veilig, onbereikbaar voor twijfel, vast en hecht en voor goed. Hij kende de leer, de evangelien, de dogma's en wat die zeiden over God. Misschien had hij niet alles naar het diepere wezen begrepen, of aangevoeld, wat er onder en achter die leer en die evangelien voor mogelikheden scholen: en wat er tussen de regels te lezen stond zou hem nooit een deel van een seconde bekommeren. Zijn Godsidee was beperkt genoeg, liet zich volkomen omschrijven door de vaste antwoorden van de catechismus; en het geheim van de drievuldigheid noch van Maria's onbevlekte ontvangenis vermochten hem ooit tot zo iets als gedachten te verleiden. Pastoor van Gils had over 't algemeen weinig behoefte aan denken. Hij had geleerd te aanvaarden en zijn geest had dat zonder strijd gedaan, deed het en zou het doen tot aan het einde zijner dagen. Wellicht was hij wat men een voorbeeldig katholiek priester pleegt te noemen. Zeker zou hij aarzelloos doen, wat hij voor zijn plicht hield, zonder aanzien des persoons, zonder zich te laten weerhouden door persoonlik leed van anderen of van hemzelf.

Hij was priester geworden en voelde zich priester in al zijn handelingen. Hij was gesteld als herder over de parochie en hij zou haar hoeden. Hij had veel gevonden op het dorp, dat zijn steile rechtzinnigheid ergerde en ontelbare malen reeds had hij het voorhoofd gefronst, als men hem bij op- of aanmerkingen tegenwierp, dat het bij de oude pastoor toch ook zus of zo ging, dat het toen geoorloofd was dit of dat te doen of na te laten. En de mensen voelden al lang, dat hij weinig respect voor de overleden voorganger had en zij waren ten onrechte geneigd hem dat kwalik te nemen. Omdat ieder mens beoordeeld moet worden naar de maatstaven, die zijn eigen aanleg en talenten veroorloven, en niemand dieper van deze waarheid getuigd had dan juist de man, waarop zij zich meenden te mogen beroepen. Misschien zou de oude pastoor niet van zijn opvolger hebben kunnen houden, maar zeker zou hij hem niet veroordeeld hebben, doch het hoofd gebogen voor zijn kracht, die naar de mate van zijn aanleg en talenten de waarheid dienen wou. Zijn eigen waarheid, zeker: maar wie kent een andere? Zijn waarheid, zoals hij die zag, goed: maar wie kan kijken met de ogen van een ander en zijn handelen richten naar dat inzicht?

Pastoor van Gils voelde diep de grote macht van de kerk en de zwaarte van het deel daarvan, dat hem opgelegd was, drukte hem geenszins onaangenaam. Integendeel. Hij vond het heerlik, te weten, dat hij het zieleheil van al deze mensen te verzorgen had, dat zij hun eeuwig voortbestaan door zijn bemiddeling met God hadden te regelen. Dat hem de macht gegeven was hen desnoods door de schrikkelike middelen der heilige kerk te dwingen het smalle pad te kiezen, doornig en dor, maar voerend naar de eeuwige zaligheid.

De God, die pastoor van Gils zo ijverig en toegewijd diende, was misschien een streng en veeleisend God, die nauwgezet, tot in kleinigheden de geboden wilde gehouden zien; misschien hadden frivole geesten de opmerking kunnen maken, dat Hij de mens wel wat al te onvolmaakt geschapen had om zo meedogenloos en onder bedreiging van zo ontzettend gruwelike straffen, van hem te eisen, dat hij in gerechtigheid wandelen zou en niet afwijken van het rechte pad der deugd. Misschien was de God van pastoor Van Gils een hard vader met een hand, die wel heel snel uitschoot om toe te slaan en waarvan men niet al te best begrijpen kon, waarom en hoe hij de wereld zo mooi had kunnen maken en het warme leven zo wemelend doorkruist van vervoerend heerlike dwaasheden, die alle zonden waren. Maar zeker was die God een rechtvaardig God, en waar wij die rechtvaardigheid niet konden zien, daar schoten onze zwakke krachten te kort, maar op een of andere geheimzinnige, voor mensen nooit te doorgronden wijze, was de rechtvaardigheid er toch. Men moest geloven, niet redeneren. Met God redeneert men niet, aan God gelooft men. Twijfel is inblazing des duivels en wie zich daaraan overgeeft is voor tijd en eeuwigheid verloren.

Pastoor Van Gils werd nooit door twijfel bekoord. O, hij was een gelukkig man, pastoor Van Gils, even streng, rechtvaardig, rechtlijnig als de God, die hij diende met al zijn gaven. Dat die gaven ontoereikend waren om een priester van hem te maken, kon niet in zijn gedachten opkomen. Dat er bizondere, onbegrijpelike genade bewezen kon worden aan grote zondaren, die naar menselik inzicht dat niet verdienden, aanvaardde pastoor Van Gils. Maar die bizondere genade was een zaak van God zelf, lag buiten zijn bevoegdheid en bevatting. Als hij in staat geweest was enige bedenking te opperen tegen Gods bestier, zou het er een geweest zijn in de richting van het onaannemelik-verklaren dezer bizondere genade, waarop verstokte zondaars wellicht vertrouwden, zeer ten nadele van het voorbeeld voor anderen en het gezag van de pastoor. Maar hij was niet in staat tot enige bedenking en duldde die ook niet in anderen. Zoiets zou een breuk betekend hebben in de muren van zijn vesting en die vesting was zonder een enkele fout, sterk als massief graniet, onneembaar. Want alles welbeschouwd had bekrompenheid haar opgetrokken en in deze soort bouwwerken maakt de bekrompenheid geen fouten. De bouwkunst der rechte lijnen, niet alleen onafgebroken maar ook onbreekbaar, kan men haar veilig toevertrouwen....

Merijntje kon dit alles niet doorschouwen. Hij was nog maar een kleine jongen en zijn verstand was voor deze begrippen nog niet groot genoeg. Maar het was van een andere natuur dan dat van pastoor van Gils. Het was in voortdurende wisselwerking met zijn gevoel en werd licht uit de rechte baan gedrongen, die gevolgd moest worden om de nieuwe meneer pastoor tevreden te stellen. Dat was het conflict tussen Merijntje en meneer pastoor, wanneer zo'n deftig woord althans gebruikt mag worden in verband met het leven van zo'n onbeduidend ding als een tienjarig dorpsjongetje. En Merijntje leefde onder een voortdurende, vage onrust, een nooit aflatende, heimelike vrees voor wat hem van pastoor van Gils te wachten kon staan. Zijn ijverig speurend en toch dromerig wezen voelde als met een eigen zintuig, dat het wezen van meneer pastoor hem vijandig was, maar hij kon onmogelik doorgronden waarom, noch voorzien hoe zich die vijandschap zou openbaren. En daarom helde hij er innerlik toe over een zekere opzettelike boosaardigheid in meneer pastoor te veronderstellen. Wat zeker onrechtvaardig van Merijntje was....

V.

Het zou een dag vol grauwe droefenis voor Merijntje geworden zijn, als kort na het eten de simpele Fons niet gekomen was om de pijp te roken, waarnaar hij sinds die morgen hartstochtelik had lopen hunkeren.

Hij kwam behoedzaam aansluipen en bleef aan de overkant onder de geschoren linden voor het winkeltje van Van Triel vol aandacht staan kijken naar het spel van wat luidruchtige mussen, die schel sjilpend achter elkaar aanhipten, driftig met de vleugeltjes klappend en zich plat in het zand drukkend. Maar onderwijl loerde hij stilletjes naar het raam, waar Merijntje moest zitten, of die hem niet binnen zou roepen. Want uit eigen beweging daar zo maar in huis komen vallen, daar was Fons lang niet dapper genoeg voor!

Merijntje had hem al dadelik gezien en lette nauwkeurig op wat hij deed. En Fons speelde zijn comedie zo goed, dat Merijntje er door bedrogen werd en meende, dat de simpele voor niets oog had dan voor de vechtende en schreeuwende mussen. Tot hij eindelik de smekende blik uit de onderworpen ogen ontmoette en aanstonds aan zijn moeder vroeg:

- Mag Foons binne komme, moeder? 'IJ stoad' oan gunne kant van de stroat te wachte.

- 't Za' wel motten, 'ee, zei z'n moeder stekelig. Gij 'ed em tege van de middeg verzocht.

Merijntje kreeg een kleur. Hij voelde, dat hij wat goed te maken had.

- Eeh, moeder, zij nou nie kwoad meer, vleide hij. 'k 'Ar 'et ommes zo nie gemeend, een ik zal 't nooit meer doen. Magt ie?

- Nou, vor mijn part.... allee dan moar, antwoordde vrouw Gijzen, tevreden met het pedagogies resultaat van haar opmerking.

Toen tikte Merijntje aan de ruit en met een schok van vreugde kwam Fons een stap naar voren. Maar eerst wees hij nog even met z'n vinger op z'n borst, de wenkbrauwen hoog opgetrokken en zo vragend of het werkelik Fons was, die geroepen werd. Merijntje knikte en wenkte en toen begon Fons' hart snel en luid te kloppen, hij kreeg een kleur van vreugde en kwam met grote stappen over de straat gebeend.

- 'IJ is net zo groot as Flierefluiter, overwoog Merijntje, moar nog veul struiser.... Een toch zo'n bangschijter.... 't is freet, der!....

En weer beklemde hem het raadselachtige van de tegenstelling tussen het lichaam en de geest van deze mens.

Fons stak zijn blij gezicht om de hoek van de deur.

- Ma'k binne kommen asteblieft, vrouw Gijze? vroeg hij nederig.

- Joa, komt er moar in, Foons, antwoordde ze goedmoedig. Iedereen sprak tot hem op die goedige, neerbuigende toon. Zijn onderworpen onschuld ontwapende het boosaardigste humeur.

- Goeie middeg, soame, groette de simpele, en Merijntje moest wel weer lachen om het malle van die late groet, nadat ie eerst al had staan praten.

Fons kwam bij hem zitten, kreeg zijn gestopte pijp van die morgen en dampte even later met vermakelike geestdrift grote rookwolken de kamer in. De kleine Jan zat naast de stoof onder de tafel en staarde met ronde, verbaasde oogjes naar de blauwe rook, die in brede slierten uitdeinde en strepig hangen bleef. Aarzelend kroop de kleuter de kamer in, op de stoelen bij het raam toe. Toen Fons hem in 't oog kreeg, nam hij zijn pijp uit de mond en keek angstig naar Merijntje, gereed om op te springen en weg te lopen.

- 'IJ....'IJ zal me toch niks doen? vroeg hij wantrouwig.

Merijntje, ondanks zijn wellende ergernis, schoot in een lach.

- Zijde nou beslikt? informeerde hij, maar Fons was er niet gerust op, en daarom voegde Merijntje er bij: - Da's oonze kleine Jan.... 'ij wild' einkel moar een bietje mee je speule.

- O, dan is 't goed, zei Fons blij. - Speule magt ie grust mee me.... Dag, kleine Jan! Komde perdje rijen op m'n knie, manneke?.... Allee, dan rije me noar Baarge. Jantje lachte vriendelik, hees zich aan de stoelsporten op en stond waggelend voor Fons' knieen. Hij was niet al te sterk, had een beetje Engelse ziekte en gaf nog altijd de voorkeur aan kruipen.

- Pedje jijje, kraaide hij verheugd, - Jante pedje jijje....

Dadelik kwam Fons in aktie. Hij lei z'n pijp weg, hief het kind op zijn knie en zei:

- Kek, kleine Jan, da's den Blaauwe mee de bles.... 'Ouw j' weige goed vast, 'or, want 'ij zit gadvers vol kure.... Doar goat ie al! Allee, ju! sakkerse luierik.... tiko.... neee, snotverpinnekes, ge goad' aar op, loomperik.... 'ier.... zo joa!.... Mooi zo.... broaf beesjen, or, broaf beesje....

- 'Aater!.... 'Aater! juichte Jantje, op en neer springend.

- Joa joa moar.... 'ij is een bietje dempig, den Blaauwe, temperde Fons. - 'IJ mag zo 'aard nie loope van meneer de veeas.

- 'Aater! 'Aater! dwong Jantje, en Merijntje zei:

- De veeas 'ee gezeed 'at den Blaauwe beter is, Foons. 'IJ mag nou weer gewoon loope.

- Wezelik? vroeg Fons verbaasd. - Doar wies ik niks van. Da's leutig.... Nou, veruit dan, Blaauwe sallemaander.... loope ze 'k, allee, nondeverdikkoppe!

Het paard werd wild, sprong en galoppeerde en Fons riep verrukt:

- Ziede wel, 'oe 'n kwoajen 'at is, Merijntje?.... 'IJ zouwt er wel tussen uit wille, de lillekerd, moar da' zalt ie mijn nie flikken, 'e moar gin bang.... Eieih! koest een bietje, ee, Blaauwke.... stillekes oan, jongeske, Jantje zou d'r bekaant afdoondere.... Kek nou.... kekt 'em nou es mooikes droave!.... Proont, 'or, perdje.... proontjes gedoan.... broaf.... Toen zong hij met een ruwe, zware basstem:

- Rije, rije perdje

Mee z'n vlasse stertje,

Mee z'n kopere bel oan 't gat

Rije me noar de peremart.

Schet 'oaver! schet 'oaver! schet 'oaver!

En bij ieder 'schet 'oaver!' sprong het paard woest omhoog en Jantje vloog de lucht in en krijste schel van uitbundig plezier. Merijntje en z'n moeder lachten mee, maar de laatste hield zich voorzichtig in de buurt: het spelletje ging haar te wild. Tot het plotseling een eind nam.

Fons keek recht in de blinkende bruine oogjes van het kind en zijn opgewonden gezicht verstilde. Het dravende paard bleef onbewegelik. Jantje keek recht in Fons' ogen terug en zo bleven ze elkaar aanzien, recht en stil en aandachtig, de gezichten ontspannen, de ogen groot en verbaasd. Merijntje en z'n moeder zagen toe, nog met een glimlach om de lippen, in groeiende verwondering. Toen zuchtte Fons heel diep en zei zachtjes:

- Joa, jonge!....

Zoals hij het wel zei tegen zijn vrienden, de paarden. Hij zette Jantje op de grond en die kroop dadelik weg naar de tafel en zocht z'n garenklosjes op in de stoof.

- Wad' is 't, Foons? vroeg Merijntje, wat onthutst.

De simpele keek hem aan, nog even met de vreemde, stille droom op z'n gezicht. Toen brak zonder overgang de lach in z'n ogen door en hij antwoordde monter:

- Wel niks! Ik goan nog es een pepke rooke.

- Woarom keekte zo noar Jantjes! drong de jongen aan.

Maar Fons duwde met zijn vinger de as dieper de pijpekop in en zei brutaal:

- Oach jonge, schet!

Waarop Merijntje en z'n moeder schreeuwden van het lachen en de laatste eindelik amechtig zei:

- Zo 'ne zot toch!.... Ge mot er mee dood!

- Is meneer pestoor al weg? vroeg Fons plotseling, schuw rondkijkend.

- Neee, gierde vrouw Gijze, die zit in de toafelschuif op je te loere.... zij moar verzichtig a'ge nie te veul vloekt, want dan zalt ie je krijge, manneke!

Fons werd bang, maar Merijntje stelde hem gerust, liet hem zien, dat in de tafella enkel messen en vorken lagen. Toen ging vrouw Gijzen, nog schuddend van ingehouden pret, naar het achterhuis om te strijken en Fons zuchtte van verlichting. Hij stak z'n pijp weer aan en zei:

- Die groote meinse moake j'w altij bang vor niks, die lillikers.

- Zijde bang vor meneer pestoore? vroeg Merijntje ernstig.

- Nou! betuigde Fons nadrukkelik. Gij nie?

- Een bietje, gaf de jongen aarzelend toe.

- Ikke veul, zei Fons eerlik. Moar van de veldwachter van Notendoal zijn 'k nog veul banger, ge wit wel, den diee mee z'n grooten board.... Een 't bangste van ammoal zijn 'k van zotte Chiel van de Welbaarg.... Want die is zot, Merijntje, die is glad zot, een da's aarg.... Gadsamme, jonge, die 'ee z' alle vijf nie bij mekoare, zege ze, een zo'ne zot, die kan je wel alles doen.... ge kun nie glooven 'oe gevoarelik ad' een zot is.... A'k em oan zien komme schijt ik bekoant in m'n broek van bangi'ged.... Ik zijn altij moar vriendelik tegen 'em, a'k nie uit de voete kan komme.... O, Merijntjen, ik zijn toch zo bang van diee zotte Chiel.... Ik wou 'at ie moar gaauw dood gieng! Gij nie?....

Hij was bleek geworden van opwinding. Zijn lippen trilden en hij sprak gejaagd, bij de enkele voorstelling van die vreselike zotte Chiel al geheel van streek. Merijntje dacht aan dat zielige kleine kereltje van de Welberg met zijn lange, zonderling slingerende apenarmen, zijn wiebelend, groot hoofd met

de piekende gele haren, z'n griezelig dunne sprietenknevel, waar eeuwig een vieze snottebel over hing, z'n domme grijns, z'n stakkerig hobbelgangetje. Kinderen lachten hem uit, liepen achter hem aan zonder dat hij het scheen te merken. Tot ie in eens stil bleef staan, zich omkeerde, van zich af spuwde, z'n pet op de grond gooide, er in radeloze woede op trappend, dat de kinderen gilden van pret, in prikkelende angst voor zijn afzichtelik grijnzend masker, dat trok en beefde als van een woedende aap. Een zieke stumper, die rondzwierf door de velden en langs de wegen, overal uitgelachen werd en te zwak was om zich te verweren anders dan met zijn afstotende lelikheid. En daar was Fons dan zo ontzettend bang voor?.... Merijntje keek naar het reuzige lichaam, de zware polsen, de brede borst, de zwellende stierennek en de zoekende, dol-angstige ogen-van-een-kind. Hij werd zelf een beetje bang om het gruwelike wonder van deze ontstelde geest, waar hij niet in kon dringen, waar hij niets van begrijpen kon, die hem grappig bedrog leek en die hem toch uit die grote, blauwe ogen als een angstaanjagende,onbegrijpelike werkelikheid overtuigend aanstaarde.

Om hem af te leiden, vroeg hij:

- 'Edde goed geworke vor de smid van oched?

Fons' gezicht veranderde. Het angstvisioen van de vreselike Chiel verdween met verwonderlike snelheid uit zijn ogen en hij lachte listig.

- 'k Em in 't g'eel nie vor' em geworke, jonge, zijde zot, grinnikte hij zacht, met samenzweerderssluwheid. Da' zee ik zo moar om gaauw uit de voete te kunne komme.

- O, lachte Merijntje, dus g'e meneer pestoor verpierd?

Een seconde joeg er weer een schuwheid door Fons' ogen, maar Merijntjes lach leek toch te betrouwbaar en handenwrijvend glunderde hij:

- Joa.... een bietje wel, ziede.... Moar niks zegen, or, niks zege!.... At-ie 't wies.... nou! 'IJ sloog me de kop af!

Er ging een schaduw voorbij het raam en toen Merijntje opkeek, zag hij zijn vaders rug nog even langs het venster wegglijden. Wat nu? 't Was nog geen vier uur, en anders kwamen ze pas om acht uur 's avonds thuis, vader en Arjaan, die nu ook op het fabriekje werkte en trots was op z'n lange pilow broek en z'n met stof en zaagsel overpoeierd boezeroen; en hij probeerde ook al te pruimen!

Merijntje sprong van zijn stoel op en riep:

- Moeder.... doar kom voader aan!....

Een stikkende angst neep hem plots de keel dicht: als vader es een ongeluk gehad had? Met z'n hand tegen die huilende cirkelzaag gekomen was of tegen de snorrende boor of die brommende schaafmachine, die zo gemeen knerpen kon over het saamgeplette hout.... Zijn moeder kwam verschrikt uit het achterhuis gelopen, juist toen z'n vader en Arjaan achter elkaar binnenstapten. Merijntje zuchtte van verlichting. Hij had ze met een snelle blik opgenomen: ze waren beiden ongedeerd.

- Wa' zumme nou 'emme? vroeg moeder verbaasd en verontrust.

- 't Is weer es doondere, antwoordde Gijzen dof. Ze vechte mekoaren 'et kot nog es uit, den ouwen een Fernaand.

- Nou, een motte jullie doarom noar 'uis komme?

- Den ouwen 'een Fernaand mee een end 'out gesloge tot ie gin pap meer zege kon. Een toen wast-ie zo overstuur, dat ie't mesien stop gezet 'eed.... Me moese moar noar 'uis goan, zeet ie. 't Verlet zouwt ie betoale.

- Fernaand was zo zat as een pinneke, grinnikte Arjaan. Toen voegde hij er kwaadaardig aan toe: Den ouwen 'ad 'em dood motte sloage, die lammelieng.... Alles stuurt ie in de war!

Arjaan had een zonderlinge liefde voor de kleine fabriek en het werk daar. Merijntje begreep dat niet. Hij was bang in het gemene geraas van de fabriek; zo vals en dreigend klonk daar alles. Onwillekeurig keek hij om naar Fons. Maar die was weggeslopen. De tabak en de pijp had hij meegenomen....

VI.

Toen Merijntje 's avonds in bed lag, hoorde hij vader en moeder samen praten. Ze hadden het over de ouwe baas Flooren, de eigenaar van de kleine fabriek, waar Gijzen en Arjaan met de baas en diens zoon werkten. Ze maakten er bezem- en borstelblokken en zaagden ook planken en balken voor de timmerlui op maat. Merijntje wist wel, dat er dikwels ruzie was tussen de ouwe Flooren en zijn zoon Fernand, die een zuiper en zwierbol was en gestijfd werd in z'n slecht gedrag door z'n moeder, die alles deed wat ze kon om de ouwe Flooren het leven te verbitteren. Flooren, die goeiige ouwe man met z'n witte krulhaar, die toch haar eigen man was.... Er waren blijkbaar massaas dingen op de wereld, waar kleine jongens met hun verstand niet bij konden!.... Merijntje meende, dat mensen, die met elkaar getrouwd waren, ook en onveranderlik veel van elkaar hielden en bleven houden.... Maar iedereen vertelde, dat dat kleine ouwe vrouwtje Flooren met haar bleek gezicht, haar grijze ogen en haar saamgeknepen mond alles deed wat ze kon om haar man het leven ondragelik te maken. En in hun zoon had ze dan een zeer boosaardig en giftig wapen gevonden, De oude man had alle hoop op deze zoon gebouwd en nu was hij opgegroeid tot een minderwaardige zwakkeling, die alleen kracht scheen te hebben in het kwade.

Merijntjes vader sprak op bezorgde toon. De verhoudingen in den huize Flooren werden langzamerhand onverdragelik. Er was voortdurend hooggaande ruzie. Fernand was nu drie dagen onder water geweest en het scheen, dat hij eerst een flinke greep in z'n vaders geldkistje gedaan had. Van middag was hij stomdronken het fabriekje ingewaggeld, had de liederlikste taal uitgeslagen en z'n vader een houtblok naar het hoofd gegooid. Toen had hij zijn mes getrokken en de drijfriem van de boormachine doorgesneden. Daarop had z'n vader een eind hout gepakt en hem afgeranseld, dat ie kreunend in de zaagselhoop bij de cirkelzaag gevallen en was blijven liggen.

- Die lillike zatlap! schold vrouw Gijzen. 't Is zoonde, zo'n goeie meins as den ouwe Floore zo te temteere.

- 't is ammoal da' serpent van een wijf, zei Gijzen bitter. Die stokt 'em op tege z'n voader een al z'n smerlapperij vin ze goed.... D'r gebeure doar oongelukke, da's zo zeker as iets.... Een dan leet' febriek op z'n koont.... een wij d'r bij.

Even was het stil. Toen zei moeders stem grimmig:

- Is 't nou nie freet, dad 'eel je bestoan af'angt van de streken van zo'n sloerie van een wijf een d'r deugeniet van een zeun! 't Is schaande vor God, da' zeg ik!

Gijzen zuchtte.

- Wa' zuld' er oan doen? G'e moar af te wachte wanneer de klap valt.

Weer zoemde de stilte. Merijntje hoorde z'n moeders breinaalden zachtjes tikken en het water in de ketel op de buiskachel zinderde dromerig door zijn gedachtetjes. Dat zou jammer zijn, als die fabriek opgedoekt werd! Die glorieuze fabriek met een echte stoommachine en een schoorsteen, die een eind boven de huizen uitstak, bijna zo hoog als de molen. Geen ene jongen op het dorp kon bogen op een vader, die in een fabriek werkte, alleen

Merijntje. Hij bracht er soms eten heen als ze 's middags door moesten werken en voelde zich mee omglansd van de glorie, die de fabriek uitstraalde en allen, die er mee te maken hadden, tot iets meer maakte dan de zwoegende landarbeiders. O, hij hield niet van de fabriek zelf. Hij was er een beetje angstig voor en werd zenuwachtig in die gejaagde herrie van snel ronddraaiende wieltjes, slobberig slingerende riemen en blinkende assen, van de griezelige zagen met hun gemene kromme tanden en hun harde staalglans. Maar een vader te hebben, die daar werkte en nog een broer er bij.... dat betekende haast, dat die fabriek ook een beetje mee aan de familie Gijzen hoorde en Merijntje had er een onbestreden gezag mee gewonnen onder de jongens: hij sprak al schaamteloos onbevangen van 'oons febriek'.... En nu was er kans, dat het misliep? Zou hij weer een vader krijgen, die ook op het veld werkte net als alle anderen? Het leek hem te hard om waar te kunnen zijn. Maar och ja, dacht hij pessimisties, d'r was hem al zo veel tegen gelopen in zijn korte leventje.... Best kans, dat dit ook weer voor hem verloren zou gaan.... Het liedje van de ketel suisde zwaar in mineur....

- Witte wa'? zei vrouw Gijzen opeens levendig. Ge moest er es over goan proate mee meneer pestoor. Want da's toch een schandoal vor z'n perochie, een zeun, die mee z'n voader vecht een 'n wijf da' zo'n bandiet d'r in stijft.

- Meneer pestoor? vroeg Gijzen spottend. Joa, die zal z'n eige mee de ruzie van de Floores moeie.... kunde begrijpe!

- Een woarom nie? riep zijn vrouw strijdlustig. 't Is toch nie mooi of broaf, zo'n 'uis'ouwe vol ruzie een dol! Da's net wa' vor een pestoor om d'r een end oan te moake.

Gijzen lachte geringschattend.

- Moar meinske toch.... wa' begrep nou een pestoor van zo'n leven as van Flooren een z'n wijf? Doar kan een geestelike net zo min wad' oan veraanderen as een aander.

- Of-t-ie 't begrept of nie begrept, da' nuk niks, hield de vrouw koppig vol.... 'IJ kant er een end oan moake.

- Da' kant ie nie, weersprak Gijzen. Da' zit doar vuls te diep. Sint a'zij 'et mee de mulder geweten 'eet 'eet den ouwe Floore gin leve meer.

- Da's bekaant vijf en twintig joar geleje.

- Moar zij 'eeget 'em nog nie vergeve.

Vrouw Gijzen zweeg even, verbaasd.

- Zij.... vergeve? vroeg ze toen. Ge zij zot glo'k. 'IJ mot 'eur vergeve, moar zij 'um nie!

Gijzen lachte.

- Flierefluiter 'ee me dad' es uitgeleed, vertelde hij. D'r zijn van die wijve, zeet ie, die vergeven 'et een man nooit a'ze 'm vernukt 'emme, zeet ie. Nou, een oan die ouwe toover'eks ziede moar 'at ie gelijk 'ad.

- Flierefluiter een gij zijn allebei eve zot, snauwde moeder. Moar a'gij nie noar meneer pestoor goat om d'r over te proate, zal ik 'et doen.

- Ik moei m'n eige nie mee 't 'uis'ouwe van een aander.

- Moar ik moei m'n eige mee 't brood van oons 'uis'ouwe, zei de vrouw, driftig wordend tegenover het flegma van haar man. Een ik goan ok! Nou witte 't.

- Ge mot moar doen wa'ge nie loate kunt, grinnikte Gijzen. A'ge moar zo wijs zijt om nie te zegen 'ad'ik je gestuurd 'em, want ik wil d'r niks mee te stellen 'emme.

Toen werd er aan de deur gerammeld en Merijntje hoorde z'n vader opstaan.

- Wie zumme doar nog emme?

Daarop kwam de stem van Fons, nerveus opgewonden:

- De goeien oaved soame.... Kek es wa'k gekregen 'em.... een monikoa!

Vader en moeder lachten zachtjes. In Fons' stem klonk een immense geestdrift.

- Ik kom een bietje speule vor Merijntjes. 'k 'Ou veul van Merijntjes.

- Joa moar, lachte moeder. Merijntje leed' al op bed. Ge mot morge moar es vromkomme.

- Neent! weerde Fons driftig af. Loat 'em d'r moar uit kommen, een loat d'aandere jong d'r ook moar uitkomme. 'k Zal vor jullie allemoal es mooi speule.... kekt 'em toch es schoon zijn!

- Moar al de kleppe zijn d'r bekaamt af, jonge, lachte Gijzen.

- Wa' sallemaandert da' nou? vroeg Fons minachtend. 'Oor moar es, 'oe mooi 'at ie spult.

En met een forse beweging trok hij het instrument helemaal uit en duwde het weer in. Een erbarmelike mengeling van valse tonen jammerde het huis vol rumoer, doorhijgd van het hevig geblaas en gesis der door talrijke gaten en scheuren ontwijkende lucht. Merijntje beet in de dekens om het niet uit te schreeuwen en Arjaan, die al sliep, draaide zich zuchtend op z'n andere zij.

- Wilde wel es op 'ouwe, soavikloas! riep moeder. Zo medeen moakt al de jong wakker. Waffere zot 'ee je da' vuil ding nou weer gegeven?

- Pinneke Testers, antwoordde Fons beledigd. Moar 't is om de gaddomme gin vuil dieng!.... Is ie nie mooi?.... 'Oor nou toch es!

Opnieuw wou hij de harmonika uittrekken, maar Gijzen hield lachend zijn handen vast en het kwam niet verder dan tot een benauwd gekrijs. Toen kreeg Merijntjes moeder een schitterende inval:

- Witte wa', Foons? zei ze. Ge moes mee j'w monikoa moar es noar Kee van Til goan. Die d're vent is nie thuis. 'IJ waarkt in de polder in 'Ollaand. Een Kee, die 'oor toch zo gere meziek, jonge! Een

al d'r kinders ok.... 'k Weet zeker a'ge ze d'r een groot plezier mee doen zult.

- Wezelik woar? vroeg Fons verheugd.

- Joa zeker, moar dan motte nie te lang meer wachten, aanders is z'al noar bed.

- Dan goan'k moar drek, riep Fons en hij verdween zo haastig, dat hij vergat te groeten. Daarom kwam hij van de straat nog even terug, stak zijn hoofd om de hoek van de deur en riep vriendelik:

- Wel te ruste soamen, or, een ge zij bedankt.

- Schet! riep Merijntjes moeder schaterend, maar hij was al weer weggehold en samen lachten ze, dat ze schudden en Merijntje in zijn bed schudde mee: dat was een grap! Daar zou je wat van beleven!

Kee van Til had veertien kinderen tussen de zestien jaar en de zeven maanden. Twee paar tweelingen waren er bij en natuurlik sliep het hele konijnenhok, en Kee was niet gemakkelik, als de zaken niet gingen zoals het moest.

- 't Zal d'r speere! gierde Gijzen hoestend.... Gaddomme, wa' zal ze duvels zijn. 'Oe kreegde 't in je kop om 'em noar Keee te sture. Ge zij toch ok een vieze, gij?

En hij sloeg zich op de knieen, lachte daverend, tevreden over de mop en benieuwd naar de afloop. Over de kwestie van Flooren en de wankele positie op de fabriek spraken ze niet meer. Vader nam de krant en ging het feuilleton voorlezen, dat buitengewoon spannend was. Het heette 'De graaf de Monte Christo' en liep al meer dan een jaar, doch ze gingen nooit naar bed zonder hun dagelikse lepel romantiek genoten te hebben. Maar hij was nog niet aan het eind, toen er iemand hard over straat kwam aanlopen, met hevig gedaver van klompen over de keien, en dadelik daarop kwam Fons als een bom binnen vallen.

Z'n ogen stonden wijd van schrik en zweetdruppels parelden op zijn voorhoofd. Hij stond te trillen op

zijn blauwe kousenvoeten en keek Gijzen en z'n vrouw dan aan.

- Wel Foons, zijde doar weer al? vroeg Gijzen kwasi verbaasd.... Is 't meziek al afgeloope? Wa' zee Kee van Til wel? Was ze nie zot van blijschap?

- G-g-glad n-n-nie! stotterde Fons. Ze.... ze.... ze wier duvels!

- Duvels? verwonderde moeder zich. 'Oe kant da' nou?

- 'k Weet nie.... moar ze zee al doalik a'k op moes sallemaandere.... Een toen begon ik toch te speulen, omda' jullie toch gezeet 'arre, da.... da ze 't zo geren ad, 'ee?..... Nou, een toen wiere de jong wakker en die krope d'r nest uit, een die kwekten ammoal.... Nou, een toen sloog Kee mee de slijpplaank op m'n monikoa.... een ze sloog 'em bekaanst 'eemoal midde deur.... Een toen pakte z'm af een ze vloekte, meinselieve, wa' vloekte da' wijf!.... Fons maakte van louter ontsteltenis om zoveel barre vloeken een kruis en brabbelde:

- Foasoonseieestoame.

Gijzen schoot in een lach. Fons keek hem verbijsterd aan. Moeder vroeg, hijgend van de inspanning, waarmee ze haar lachen bedwong:

- Een woar is je monikoa nou?

- Z' is-t-er op goan zitte, vertelde Fons vol ontzetting.... Een toen wiert ze zo plat as een botje.

- Een edde'm nie vrom gekregen?

- Z'ee me de deur uit gedouwe.... een z'ee gezeed dat ze.... da ze me dood sloog a'k nog es vrom dorf komme, zee ze.... Gadsamme! wa'n kwoaj wijf toch. Nou, da's ok mooi!....

Hij stond daar met hangende armen, de schouders een beetje vooruit, de ogen nog wijd van de ontsteltenis, waardoor hij was aangegrepen bij de onverwachte ontvangst, die hem te beurt gevallen was. Gijzen zei wijsgerig:

- Joa jonge.... ge mot de meinse maar goed doen

da' ziede. Stroont vor daank. Afijn, ge zijt er nog goed afgekomme.... Z'ad net zo goed op jouw kunne goan zitten een dan warde gij zo plat gewiest as een botje.

- Verdomme nou! schrok Fons.

- Moar nou motte noar 'uis goan, Foons, want wij goan noar bed. Wel te rusten, or, een zeg je moeder g'ndag.

- Wel te ruste, wenste Fons gehoorzaam en ging heen, diep verslagen om de rampspoedige afloop van zijn muzikaal avontuur. Eer hij thuis was had het verdriet de overhand gekregen over zijn schrik, en hij liep te schreien van wanhoop om het verlies van zijn kostbare harmonika. Maar Gijzen en z'n vrouw lagen scheef op hun stoel gezakt tegen de tafel en snikten van het lachen. Toen ze wat bedaard waren, knielden ze plichtmatig voor hun stoelen en baden samen het rozenhoedje. Maar onder het haastig afraffelen der weesgegroetjes schoten ze telkens weer even in een zenuwlach.

Merijntje lag in donker te kijken en zag de grote, verbijsterde ogen van Fons, zo blauw en zo wijd en vol onverklaarbare schrik. Hij lachte niet en hij vond zijn vader en moeder helemaal niet aardig. En dat ze lachten onder het rozenhoedje, waaraan hij zacht prevelend meebad, rekende hij hun toe als een zware zonde....

Twede hoofdstuk.

I.

MERIJNTJE had zich wat aangehaald! Hij kon niet meer van Fons afkomen. In zijn onnadenkendheid had hij de idioot nog een paar maal van kleine plaaggeesten bevrijd en zelfs een keer gevochten met jongens van zijn eigen leeftijd, die het de arme dwaas met hun grappen lastig maakten. En nu was Fons hem gaan beschouwen als zijn natuurlike beschermer en eenvoudig niet meer bij hem weg te slaan. Hij wachtte hem op als de school uitging. Hij zat elke morgen in de kerk, keek onafgebroken en vol eerbiedige bewondering naar zijn weldoener bij het altaar en knikte vele malen achtereen als hij maar dacht, dat Merijntjes gezicht in zijn richting gewend werd.

Het was heel verdrietig voor Merijntje. Ze lachten hem uit om zijn onafscheidelik gezelschap, ze vroegen hoe zijn zot het maakte en of ie nog hoop had, hem wijs te krijgen. Er spookte ook nog zo iets door zijn hoofd van dat meneer pastoor gesproken had over weer een nieuwe vriendschap met een volwassene, waarmee hij de weldenkende mensen niet ergeren mocht. Hij begreep nog altijd wel niet, wat daar voor ergerliks in school, maar onbegrepen woorden kunnen een ongehoord belang krijgen voor jongetjes als Merijntje. Tweemaal al had hij geprobeerd Fons van zich weg te snauwen en dat was waarlik zo moeilik niet geweest. Maar de dodelike ontsteltenis in de grote, blauwe kinderogen, de gruwe ontzetting, de wanhoop om de dreigende verlatenheid had hij dan toch weer niet kunnen verdragen en hij had zijn ruwe uitval weer goed gemaakt door te zeggen, dat hij het zo niet meende en maar een grapje maakte. Dan had Fons diep gezucht en heel zijn ruw gezicht was stralend geworden door de glans van zijn verheerlikte ogen, waaruit alle angst met wonderlike plotsheid verdween en die lichtend werden als blauwe zonnen. En hij lachte diep, Fons, luid en gelukkig, omdat hij zijn bescherming niet verloor en zich in zijn grote vriend niet vergist had. En zo moest Merijntje er wel in berusten, dat de kolos van een dwaas als een hondje overal achter hem aan liep en hem eindeloze, gewichtige verhalen deed over al de paarden uit de omtrek, wat die dachten en deden en tegen Fons zeiden.

Thuis moest Merijntje er ook heel wat over horen, maar verbieden deden ze de omgang met de simpele niet: ze waren immers goede vrienden met Fons' moeder en broer. Ze plaagden hem maar wat, lachten hem uit, smaalden op z'n zonderlinge liefhebberij. Eerst had hij terug geschreeuwd, nijdig, en gezworen, dat hij Fons van zich af zou trappen. Later had hij het maar schouderophalend over zich heen laten gaan: het was immers allemaal tevergeefs; hij kon Fons doodgewoon niet meer kwijtraken; hij durfde hem, bang voor zijn kinderlike ontsteltenis, niet meer af blaffen en onderwierp zich gelaten aan zijn noodlot.

Dat overigens wel te dragen was. Want de ouwe vrouw Verdonk, Fons' moeder, was Merijntje heel dankbaar, omdat hij haar grote loebas van een zoon onder zijn bescherming genomen had. Ze had Fons in geen jaren zo rustig gekend: hij vertrouwde bij alles wat hij deed en wat hem overkwam op Merijntjes onfeilbaarheid en voelde zich veilig, als hij alleen maar aan hem dacht. Niets ter wereld, noch z'n broer, noch z'n moeder, had ooit zoveel invloed gehad op zijn gejaagde, duister-beangste ziel. Merijntje was als een weldaad in zijn dolend leven. En vrouw Verdonk verwende Merijntje met zelfgebakken sukerspekken van zuiver boter en suiker, honinggeel met kleine luchtbelletjes er in, smeltend op je tong als hemelspijs. Ze gaf hem boterhammen met suiker of een verse anijsbeschuit met een zoet kommetje koffie en vaak stopte ze hem ook een cent toe voor een kaneelstok, maar die dorst Merijntje niet te kopen en de cent ging trouw in het groene spaarvarken. En deze vriendelikheden vergoedden veel van de narigheid, die zijn omgang met Fons meebracht.

En dan waren er de gesprekken met de simpele. Een enkele keer maakte Merijntje zich wel es driftig om de hardnekkige wanbegrippen, die hij niet uit kon roeien, maar dikwels ook praatten ze samen heel gewoon over heel gewichtige dingen en dan dacht Merijntje soms, dat die Fons toch nog zo gek niet was. Over Onze Lieve Heer waren zij het in alle opzichten volkomen eens, en over de heiligen ook. Fons haalde ze wel door elkaar, maar als Merijntje hem dan terecht wees, herstelde hij zonder eigenwijsheid zijn fouten en keek bewonderend naar zijn kleine vriend, die niet alleen heel sterk, maar daarbij ook nog zo verbazend knap was, dat hij alles wist. Merijntje liep nu ook niet meer alleen naar de Meulen om eten te brengen naar z'n vader en Arjaan, als ze moesten doorwerken. Trouw ging Fons mee en droeg het pannetje met de hutspot, de aardappelen met zuurkool en spek of de dikke erwtensoep met kluiven. Want als ze samen waren, droeg Merijntje nooit iets en vaak genoeg moest Fons hem ook hele einden op z'n rug laten rijden, wat hij graag deed en waarbij hij volkomen in een paard veranderde, dat menigmaal hardhandig tot rede gebracht moest worden door vinnige spoorslagen in z'n zij en stevige rukken aan z'n oren en z'n haar.

Moeder Gijzen was bij nader inzien toch maar niet naar meneer pastoor gegaan. Ze durfde niet goed. Het was ook overbodig, want pastoor van Gils had uit eigen beweging de rumoerige familie bezocht, meer dan eens, er ernstig gesproken, ten slotte formeel gebulderd - maar het had geen zier geholpen. Gijzen maakte zich zuchtend vertrouwd met het denkbeeld, dat zijn vaste werk wel de langste tijd geduurd zou hebben.

En nu liep Merijntje met Fons door de dorpsweg op de hoge dijk toe, die naar de Meulen voerde, het gehucht waar het fabriekje stond, een half uur van het dorp. De simpele droeg als naar gewoonte het pannetje, in een grote, rode zakdoek geknoopt, en Merijntje liep naast hem met de handen in de zakken en vertelde, hoe Columbus Amerika had ontdekt. Fons luisterde en knikte. Hij deed zijn uiterste best om uit elkaar te houden wat z'n kleine vriend hem vertelde, maar het liep in z'n hoofd allemaal dadelik hopeloos door elkaar en het vermoeide hem, zo hard te moeten werken met zijn zwakke hersens. Zodat hij na een poos alleen nog maar werktuigelik knikte en volstrekt niet meer luisterde. Hij keek naar een struise boerenmeid, die beneden aan de dijk een paar koeien naar huis dreef, de rokken opgeschort tot halverwege de knieen, de dikke rode armen tot over de elleboog bloot. En hij bleef staan, draaide zich om en keek haar na, toen ze hen voorbij was.

- Allee, voruit! kommandeerde Merijntje.... Waarom blefde nou stoan?

- Da's Netje, de meid van Meesters, zei Fons belust, met wonderlik flikkerende ogen.... Wa'n lekker vet dieng, 'ee, Merijntje!

Maar daarmee was hij aan 't verkeerde kantoor. Merijntje keek hem minachtend aan, gaf hem een stomp in z'n zij en riep:

- Zeg! loomp kieke! zijde nou beslikt? Wa'k kan jou die meid verschille! Voruit, deurloopen, aanders komme me-n-over tijd een dan zulde voaders es 'oore!

Hij was beledigd, omdat zijn toehoorder meer aandacht gehad had voor de eerste de beste onverschillige meid, die voorbij kwam dan voor zijn belangwekkend verhaal. Fons keek nog even gauw

naar de forse, stevig stappende benen onder de opgeschorte rokken, toen liet hij zich zuchtend voortduwen op de weg naar de Meulen.

- Zeg nou es, examineerde Merijntje, zeg nou es wa'k verteld 'em?

Fons kuchte, rimpelde zijn voorhoofd, dacht diep na en stotterde dan:

- Joa.... Merijntje.... 't was van.... van Kullemumbes.... een die voer mee 't burtschip van Duumpjen in de koai, een toen....

Maar Merijntje viel hem woedend in de rede:

- Scheer toch uit, lillike loomperik.... g'ed 'eemoal nie gelusterd. 'k Vertel jouw niks meer. Gij kek toch moar noar de meide.

Fons grinnikte.Toen sprak hij het ontstellende woord:

- De meide zijn lekker.

Merijntjes bloed sloeg vlammend naar zijn wangen, van schaamte en boosheid. Hij had dat soort woorden wel meer gehoord en was er voor gewaarschuwd: dat was verdoemelike slechtigheid, de afschuwelikste zonde, die bestond. Vol weerzin en verachting keek hij Fons aan en zei hard:

- A'ge nog es eens zukke dienge durft te zege, joag ik je vrom een dan meude nooit meer mee me mee. Vulderik a'ge doar zijt! 'k Wies nu a'ge zo bestong!

Fons schrok er van en krabbelde haastig terug.

- Neee, neee, Merijntje.... ge mot nie kwoad woore.... Gij woord' altij kwoad.... Zo meenden ik et nie'.... 'k Zal 't nooit meer doen, wezelik woar nie.

- Da's je moar geroajen ok, dreigde Merijntje. Hn.... zo'ne groote lummel een dan zukke kinderachtige proat uitsloan.... Ge moes j'w eige schoame....

De nederige blikken van Fons en zijn bedrukt zwijgen verkondigden maar al te zeer, hoe diep hij zich schaamde, maar toch draaide hij tersluiks zijn hoofd om en keek nog eens naar Netje, die al een heel eind weg was.

- Kek voor je! schreeuwde Merijntje schel, en Fons draaide zijn hoofd zo snel terug en keek zo schuldbewust en ongelukkig, dat Merijntje heimelik lachen moest. Maar dat liet hij niet merken. Met een donker, boos gezicht liep hij naast Fons, die geheel verschuchterd was en bang de ogen neergeslagen hield naar de weg voor zijn voeten.

Zwijgend stapten ze een poosje voort. Merijntje hoofdschuddend en verbaasd over de zonderlinge uitval van Fons. Dat had hij allerminst kunnen verwachten. Want hij was hem helemaal gaan zien en behandelen als een kleine jongen, met wie hij wijs praatte als meerdere over alle dingen, die de ander nog leren moest. En nou in eens hoorde hij hem daar iets zeggen, dat alleen grotere jongens dorsten en wilden uitspreken en volwassenen. Een dwaas was toch een vreemd, raadselachtig wezen.... Je wist nooit in welke richting zijn gedachten plotseling wegschoten. En Fons zelf liep bedeesd naast zijn kleine beschermer, hield het hoofd krampachtig recht vooruit, met alle macht wringend aan de eigenzinnige spieren, die dat hoofd aldoor wilden omwenden naar Netje achter de koeien, met de ronde kuiten onder haar rokzoom uit. En Merijntje zou meer dan enkel maar verwonderd geweest zijn als hij had kunnen gewaar worden, wat er achter dat brede, nu rood aangelopen voorhoofd omging....

Fons zou het niet in woorden hebben weten uit te drukken, want het verschil tussen man en vrouw was hem volstrekt niet duidelik. Alle glossen en ruwe grappen, die de boerenknechts en meiden uitschreeuwden in hete lol bij de paringsdaad van hengsten en stieren hadden hem de zaak niet opgehelderd, evenmin als de daad der dieren zelf, die hij honderdmaal onnozel grinnikend had bijgewoond. Maar al was hij zich niet bewust, wat hem in de vrouwen aantrok, toch wekten sommigen een donkere, brutale drang in zijn bloed, een duistere, jagende opwinding, die hem dwong naar haar te

kijken, die alles troebel maakte voor zijn ogen en zijn handen heet deed worden en klam. Hij wou ze wel beetpakken, ze kussen en betasten, zoals hij vaak genoeg anderen had zien doen in schemeravond aan de dijk of in de bosjes langs de weg naar de stad. Hij had ook wel eens in een plots opvlammen van onbegrijpelike moed de handen naar een meisje uitgestoken en, stotterend van hete opwinding, driftig gestameld:

- Wacht.... 'k zal jouw es kusse!.... 'k zal jouw es kusse!

Maar dan had het meisje schaterend gelachen en gedreigd:

- A'ge nie gaauw moakt a'ge weg komt za'k je 's 'allef dood sloan, vulderik!

Dan was Fons' opwinding in zijn angst verzonken en verblekend week hij terug, vreesachtig mompelend:

- Neee.... neee.... gij woor kwoad.... gij woor kwoad....

En het avontuur eindigde met een haastige, smadelike vlucht van de kolos, achterna geschaterd door de vrolike meid, die zijn lust had opgewekt. Maar zelfs in zijn angst voor die sterke meisjes lag een zekere prikkel voor Fons en telkens weer zong het geheimzinnige in zijn bloed tegenover de lokkende lichamen van vrouwen, die hij plots met andere ogen zag en waarvan hij iets wilde zonder te weten wat het was. Het was iets waarnaar hij soms hevig verlangde en waar hij tegelijk een stuipachtige angst voor had. 's Nachts kwelden hem soms verwarde dromen, waarin vrouwen en meisjes voorkwamen en waaruit hij zwetend en kreunend ontwaakte zonder er zich ooit het ware van te kunnen herinneren, maar met een gevoel of hij geradbraakt was, of al de jongens van het dorp tegelijk hem met dikke stokken hadden afgeranseld....Er was toch iets vreemds gaande met de wezens, die rokken droegen en lang haar hadden en geen snor of baard.... Hij moest er naar kijken en soms werd hij dwingend schuin over de straat getrokken naar een, die aan de andere kant liep en lachend uit de verte tegen hem knikte.... hij wou wel rechtuit blijven gaan, maar zijn benen gehoorzaamden eenvoudig niet en brachten hem in de richting van zijn blik, al verzette hij zich nog zo krampachtig. En dan liep ze hem giechelend voorbij en hij stond beduusd, met trillende lippen en groot open ogen en keek haar verschrikt en verwonderd na en de grote mensen wezen spottend naar hem en zeien:

- 'IJ 'eet er weer last van, de zotte Foons....

Maar Fons zag hen onnozel aan en ging verder en was het spoedig weer vergeten, springend met een bonestaak langs de weg, galoperend als een dolle ruiter.

Merijntje wist van dit alles niets en zo hij het al geweten had, zou het hem weinig gezegd hebben, want zijn gevoel voor het sexuele sluimerde nog rustig in zijn onberoerd wezen en in deze dingen was hij even onnozel als zijn reusachtige metgezel. Maar hij kende theoreties en bij name de zonde, die in de aanraking met het andere geslacht school en hij schuwde die zonde diep, ook omdat zij hem nog een lichamelike afkeer inboezemde. Al wat op de zonde van onkuisheid betrekking had, vervulde hem met weerzin en walging en hij kon niet begrijpen, hoe iemand tot die stuitende afschuwelikheden kwam. Al wist hij maar al te wel, dat de meeste jongens en meisjes uit zijn omgeving daar heel anders over dachten en die viezigheden onbegrijpelik aantrekkelik vonden....

Een eindje verder bleef Fons plotseling staan. Merijntje, wrevelig, keek al of er soms weer een meid in de buurt was, maar Fons wees naar een stukje weiland naast de boerderij van Koenraads en zei op vertederde toon:

- Oach, Merijntje.... kek toch es, wa 'n lief futje!

II.

Er liep op het weilandje een grote, bruine merrie te grazen en dicht tegen haar aan gedrukt schoof een veulentje mee, schuw en aanhalig.

- Da's Kerlien mee d'r jong, vertelde Fons verrukt. Goades mee noar d'r toe? 'k Wil da' futjes es van dichtenbij bekijke.

Hij holde met grote sprongen de dijk af en Merijntje volgde hem maar al te graag. Ze liepen het hek op de dam door, staken schuin het erf over, langs de stroklampen en stonden voor het lage hekje, dat het grasland van het erf scheidde.

Fons riep zachtjes naar het paard, dat aanstonds de kop naar hem wendde, snel de nerveuze oren bewoog en toen op hem toekwam, rustig, om het veulentje niet te verschrikken, dat schichtig volgde, telkens ter zijde springend, de grote ogen vol schrik gevestigd op de twee vreemden bij het hek.

De merrie stak de kop naar Fons, wreef het voorhoofd tegen zijn schouder en de simpele klopte haar op de lange hals, streelde haar over de ogen en het voorhoofd en de zachte neus en drukte de zware kop liefkozend tegen zijn borst.

En aldoor praatte hij zachtjes:

- Zooo, Kerlieneke.... broaf perdje.... Een 'edde gij zo'n schoon futje?.... Wel, wel.... wa'n lief beesje toch.... een zo mooi bruin.... 't trek precies op jou.... Kerlieneke.... zoete jonge.... broaf beest.... Zijde nie blij? Zijde nie veul blij?.... 'k Zien 't oan je, oan j'w ooge.... Joa joa joa.... zeker, orren, ik zijn ok blij.... Sakkerjen nog toe toch, wa'n schoon futje!....

Merijntje krabde met een aarzelend handje de merrie tussen de ogen en onrustig trok het dier de kop weg, maar Fons overreedde haar:

- Toe-toe-toe, Kerlien.... ge mot van Merijntjes nie bang zijn.... Merijntjen is een goei manneke.... blange

zo rouw nie as d'aander, or.... Kom es 'ier mee j'w snuut.... Toe moar, Merijntje, aait em moar grust....

Merijntje stond nu vlak voor de neergebogen kop en terwijl hij zijn hand liefkozend over de als fluweel zo zachte, warme neus streek, keek hij het paard vlak in de diepe, bruine ogen, de vochtige, troebel-zoekende paardenogen en hun onbestemde weemoed ontroerde hem tot een week gevoel.

- Wa' kek ze toch lief, 'ee, Foons? zei hij vertederd.

- Ze zijn altij' lief, pere, vertelde Fons geestdriftig. Nou mo'k toch es preberen of a'k da' futjen 'ier kan krijge.... Stil es!

En hij begon zachte geluidjes te maken met z'n tong en z'n lippen en stak nodend z'n hand uit naar het veulen, dat achter de moeder verschrikt stond toe te zien en nu en dan schichtig heen en weer sprong en grappig achteruit sloeg met zijn mal-lange benen. Het zwiepte met zijn korte staart, boog de kop, luisterde naar de lokkende geluidjes van Fons, klauwde eigenwijs met een stijf voorvoetje in het gras en bewoog de oren met nerveuze snelheid. Toen kwam het een stapje dichterbij en Merijntje had willen juichen van plezier, maar eensklaps werd het diertje door een paniese angst bevangen en sprong met de staart in de lucht weg, het weilandje in. Dadelik wendde de moeder zich om en draafde luid hinnikend achter het angstige kind aan.

- Da's jammer, zei Fons teleurgesteld. 'k Doch zeker a-t-ie komme zou.

Toen hoorden ze een dof gegrol bij de stroschelf en keken tegelijk om.

- Gadverdomme, den 'oond is los! vloekte Fons, bleek van schrik.

- Is-t-een kwoaje? vroeg Merijntje angstig.

- De kwoaiste van 'eel de buurt, stotterde de simpele, bevend tegen het hekje gedrukt.

De hond was een basterd-bulldog, breed van schouders, met kleine, vals verknepen, bloeddoorlopen ogen en een afschuwelik masker met de stompe, gespleten neus en de brede bek, die tussen de opgetrokken lippen dreigend de geel witte tanden liet blikkeren. Hij stond op zijn kromme poten naar de twee vreemde indringers te loeren en kwam met stijve bewegingen stapje voor stapje naderbij, langzaam, als in een wreed spelletje, als had hij er een gemeen plezier in, zijn slachtoffers doodsbang te maken eer hij zijn scherpe scheurtanden in hun vlees sloeg. Klappertandend stonden de twee betrapten tegen het hekje gedrukt, rillend over al hun leden, star kijkend naar het grote monster, dat voetje voor voetje naderbij kwam, de kop gebogen, de nekharen opgericht, diep in de schorre keel donker grollend, de tanden bloot.... Merijntje kon het niet langer verdragen en gilde schel:

- Moedeeer!

Even stond de hond stil, geschrokken door de scheurende kreet. Daarop gromde hij dieper en kwam plotseling springend aanschieten,de rode bek met de zwierende tong open.

- Foons toch! schreeuwde Merijntje, dol van angst en drong zich sidderend tegen het been van de idioot.

En wat gebeurde er toen in eens? Hoe kwam het, dat Fons ophield met beven en klappertanden en voor Merijntje sprong even snel als de razende hond op de kleine jongen toeschoot? Had de gillende kreet naar zijn kracht voor een ogenblik de duisternis uit zijn geest gevaagd? Was er iets in zijn verering voor de kleine beschermer, dat sterker was dan zijn wilde angst en hem deed uitvallen om Merijntje te verdedigen?....

Met verwonderlike snelheid had Fons zich gebukt en toegegrepen. Merijntje sprong op zij en zag hoe zijn metgezel het woedende en benauwd grommende beest met beide handen bij de keel had. Met een zwaai hief hij het zware, krampig spartelende dier van de grond, boven zijn hoofd en slingerde het als een bal van zich af. Het sloeg met een doffe klap tegen de ruwe stam van een knotwilg en viel toen zwaar op de rulle grond er onder, waar het gorgelend en met de poten trekken bleef liggen. De ogen draaiden akelig het wit naar voren in de valse tronie en de rode bek met de gruwelike tanden ging een paar maal langzaam open en dicht.... Daarop zakte de kop terzijde en het grote, zware lijf strekte zich lang uit en werd onbewegelik. Sprakeloos van schrik keek Merijntje naar Fons op. Die was bleek en had de kaken vast opeen gebeten. Zijn blauwe ogen stonden verwonderlik streng en hard en voor het het eerst zag Merijntje hem als een werkelik volwassen man en zijn hart stroomde vol van bewondering en dankbaarheid. Toen zei Fons met een schorre lach:

- Die is-t-er gewiest, glo'k!

Maar juist toen zag hij achter op het erf een kleine koewachter met een knuppel in zijn hand om de hoek van de graanschuur komen; in eens viel hij terug in zijn gewone angst en hij pakte Merijntje bij de schouder en trok hem mee achter de stroschelf.

- Gaauw! fluisterde hij. Pak je panneke.... Me motte zien a'me weg komme!.... A' die koeiwachter oons ziet, sloagt ie oons de poote kepot.... 'k 'Em 'et er niks op....

Merijntje keek hem verdrietig aan. Ach.... het was weer dezelfde Fons van altijd.... De blauwe ogen stonden weer wijd van schrik in het ontstelde gezicht en zijn handen beefden. Merijntje probeerde hem moed in te spreken.

- Zij toch nie bang van da' kullemanneke, zei hij opbeurend. Die kan ik nog wel boas a'k wil.

- Proat toch zo nie! smeekte Fons.... 'IJ is zo staark as een.... as een 'engst!

En Merijntje kon hem niet overtuigen. Want hoe zeer hij ook op de bescherming van z'n kleine gezel vertrouwde, hij geloofde nooit, dat die opgewassen kon tegen zo'n geweldig verschijnsel van kracht en wreedaardigheid als een koewachter met een knuppel. Hij loerde om het hoekje van de stroschelf en toen de koewachter in de stal verdween zonder ook maar in hun richting gekeken te hebben, sloop hij op z'n kousen, met in iedere hand een klomp, snel langs de kant van het erf en het hek door, de dijk op en er aan de andere zijde weer af. Merijntje liep hem hard achterna en vond hem tegen de andere helling zitten, bezig z'n kousen af te vegen en z'n klompen weer aan te trekken.

- G' ed dien 'oond goed getrakteerd, Foons, prees hij. O, jonge wa' was ik toch bang.... lk wies gin road meer.... 'IJ 'ad oons verscheurd, die lilikerd! Fons rilde.

- 'k War ok veul bang, jonge, huiverde hij.

- Moar g'ed 'em toch nijig oangepakt, bewonderde Merijntje.

Fons keek hem suffig aan en schudde het hoofd, alsof hij ergens diep over nadacht. Toen stond hij op en zei zenuwachtig:

- 'k Goan noar 'uis.... Salu, orre....

En meteen stapte hij de helling af om onderlangs naar het dorp terug te lopen. Maar Merijntje, onthutst, riep:

- 'Ei! 'Ei!.... Foons!.... Me motte toch eest nog noar de Meule! Toe, allee! Kom vrom!

Fons zwaaide met de hand en schudde van nee. Hij had er stevig de pas in gezet en begon hoe langer hoe harder te lopen. Blijkbaar zat de schrik voor die vreselike koewachter er diep bij hem in. Merijntje stampvoette van kwaadheid en ergernis. Hij keek nog even de vluchtende reuzengestalte na en begreep er minder van dan ooit. Haastig beende hij nu in tegenovergestelde richting de dijk langs naar de Meulen, die nog een tien minuten verder lag.

Hoe kon je nou iets van zo'n Fons begrijpen? Tegen zo'n groot paard was ie zo rustig en zo eigen en je zou nooit geloofd hebben, dat die geweldige vent voor wat dan ook bang zou kunnen zijn. Toen had ie staan bibberen as een nat hondje voor die gemene losgebroken dog en in eens was ie er mee aan 't vechten gegaan en had dat vreselike beest eenvoudig tegen een boom doodgegooid.... En dadelik daarop was ie van een pietluttig koewachtertje zo benauwd geworden, dat ie terug naar het dorp liep, niet eens meer mee naar de Meulen dorst.... Gek zijn was toch wel iets onbegrijpeliks! Merijntje voelde een koude rilling over zijn rug kruipen.... En wat had ie raar gekeken, toen hij over de hond begonnen was.... Zou ie nou al niet meer weten, dat ie 'et beest dood gegooid had?.... Gadsamme, wat kwakte hij dat loeder tegen de boom.... En die boom stond minstens vijftien meter van hen af.... En 't was een kanjer van een hond!.... Wat die Fons toch gruwelike kracht moest hebben.... en toch zo bang.... Je moest er mee lachen, maar as je d'r over dacht, werd je d'r griezelig van.... En die hond lag daar nou dood.... Gelukkig had geen mens het gezien, want dan waren ze d'r wel op afgekomen.... Nou, hij zou het niet rondvertellen! Had je nog kans, dat je 't kotje in ging.... Dan sprongen zijn gedachten naar de hond terug.... Dood.... Dat was toch ook een raar ding.... Daareven had 'et beest nog geleefd, was op hen toegeslopen, had gegromd, was kwaad geweest.... Alles aan 'em leefde mee, z'n valse ogen, z'n lippen, die ie optrok, z'n stappende poten, z'n gerimpelde neus, de stijve haren op z'n dikke nek.... Toen had Fons 'em bij z'n strot gegrepen en 'm tegen een boom gegooid.... En nou was ie dood.... nou was alles aan 'em dood.... kon niet meer bewegen.... en nou ging ie straks rotten.... en zo lang je leefde, rotte je niet....

Goh!.... dat was toch ook een wonder!.... Wat waren d'r een massa wonderlike dingen.... En voor hij het wist, had Merijntje een kruis geslagen en begon een Onzevader te bidden.... En toen die uit was, maakte hij weer een kruisje en verbaasde zich op hetzelfde moment. Want waarom in vredesnaam had hij nou een Onzevader lopen bidden?.... Toch zeker niet voor die dooie hond! Dat was overbodig, want honden hadden geen ziel, geen onsterfelike ziel.... dood was dood voor een hond, weg voor goed.... Flierefluiter had wel gezegd van niet, maar meneer pastoor had gezegd van wel en die wist het natuurlik beter dan zelfs Flierefluiter.... Dat Onzevader.... Hij was zeker ook een beetje zot!..... Zou je dat over kunnen krijgen?.... Een onbehagelik gevoel besloop Merijntje en hij begon wat harder aan te stappen, want de eenzaamheid op die hoge dijk midden in die wijde velden stond hem in eens niets meer aan.... Gelukkig.... daar waren de eerste huizen van het gehucht al.... En daar, naast de witte molen, die zijn kruis tegen de grijze lucht zwaaide, was de hoge schoorsteen van het fabriekje....

Geweldig! wat smookte die schouw! Dikke, zwarte wolken rolden haastig achter mekaar uit de nauwe opening en wentelden draaiend schuin weg de lucht in, de kant van het Sas op.... Een lange veeg hing tegen de lucht gesmeerd, zwart bij de schoorsteen, wielend en driftig bewegend daar, verderop rustiger en grauw, tot heel ver weg de pluim vervaagde en verdween. Het was mooi om te zien, vond Merijntje, maar ook wat angstig.... D'r zou toch geen brand zijn?.... Maar nee, dat was onzin: dan kwam de rook toch niet uit de schoorsteen.... Toch sloop een vage onrust in zijn hart, dat heftiger begon te kloppen en hij liep hard om bij de fabriek te komen.... Onder het naderen hoorde hij het gebrom der machines.... Dat klonk ook anders dan gewoonlik.... haastiger.... gejaagder.... hoger van toon.... Wat was er dan toch?....

Steeds harder liep Merijntje en kwam met een vaart, de molenberg om, het kleine erf opstuiven, waar stapels hout lagen en de wagen stond, waarmee de planken vervoerd werden. Nu hoorde hij duidelik, dat de machines daarbinnen hevig huilden, met een razend, dol geluid, dat je de adem benam, omdat je 't niet bij kon houen.... En toen gaf eensklaps Merijntje een schreeuw, liet zijn pannetje met eten vallen en stond stokstijf van schrik....

Hij zag eerst z'n broer Arjaan, die suffig tegen de muur leunde en bloedde uit een gat in z'n voorhoofd, zodat z'n halve gezicht rood was. En toen ontdekte hij twee mannen, die worstelend over de grond om elkaar wentelden, grommend en vloekend en een van die mannen was z'n vader en de ander was Fernand, de zoon van baas Flooren. Plotseling sprong z'n vader overeind en wou weglopen naar de deur van de loods, waar de stoommachine stond, maar Fernand greep hem liggende bij zijn broekspijp en als een dolle vloekend sloeg Gijzen weer tegen de grond en de ander sprong over hem en opnieuw grepen ze mekaar vast en rolden om en om en sloegen op mekaar in en kreunden van inspanning, hijgend en zwetend, met rooie koppen en verscheurde kleren. In eens was Merijntjes vader weer boven en met een snelle beweging greep hij Fernand bij zijn keel, lichtte zijn hoofd van de grond en sloeg het uit alle macht op een stuk hout, dat onder hem lag. Fernand draaide met z'n ogen, net als de hond gedaan had, graaide wild met klauwende vingers in de lucht, en zakte slap terug, toen Gijzen hem losliet, opsprong en wegvloog, de deur van de machineloods in.

III.

Verwezen stond Merijntje als was hij vastgespijkerd aan de grond, de handen in mekaar geklemd en staarde doodsbleek naar Fernand, die onbewegelik was blijven liggen.... Had z'n vader?....

Maar hij kon niet eens ten einde denken, want uit de machineloods klonken een paar doffe slagen, dadelik gevolgd door een razend gesis en geblaas en een krankzinnig gegier van de stoomfluit. Witte wolken stoom kolkten door de deur naar buiten en te midden daarvan vloog zijn vader, met de handen voor het gelaat op hem toe. Hij struikelde over Fernand, viel, maar sprong dadelik weer op en keek achter zich naar de deur, waar steeds de wielende witte stoom uit puilde. Het geblaas werd regelmatiger, zachter en hield langzaam op. En ook het gegil van de stoomfluit gierde zachter en zachter en stierf langzaam uit. Gijzen zuchtte diep, bevredigd en blij. Hij schopte wreed in de zij van de nog steeds onbewegelike Fernand en ging daarop naar Arjaan, die met z'n zakdoek z'n voorhoofd stond te betten.

Toen schreeuwde Merijntje:

- Voader!

en vloog naar hem toe. Verwonderd keerde Gijzen zich om en ving de schreiende

kleine jongen in z'n armen op. Met ongewone tederheid drukte hij hem tegen zich aan en zei zachtjes:

- Wad' is-t-nou, manneke?.... Allee toe, ge mot nie schreeuwe.... d'r is niks aargs gebeurd, or.... 't is ammoal weer kloar.... stil moar.

- 'Edde Fernaande dan nie dood gesloge? riep Merijntje angstig. Maar Gijzen zette hem neer, lachte bemoedigend en verklaarde luchtig:

- Bel neent jonge.... die krabbel zo meteen weer wel overend.... Trek j'w eige doar moar niks van oan van diee slampaamper.... Me motten eest es naar Arjoane kijke. Die bloei lillik....

Maar Arjaan was alweer een heleboel opgefrist. De onmiskenbare nederlaag van Fernand had hem goedgedaan. Hij lachte door zijn pijn en woedetranen heen, maar zijn vader haalde een teiltje water van de regenbak, scheurde zijn blauwe werkkiel in stukken en wies de wond en het gezicht van zijn zoontje. Zijn gezicht stond grimmig en zijn goedige lichte ogen waren hard en blonken van een boosaardig en wraakzuchtig licht. Arjaan dronk een half schepje water leeg, zuchtte diep van voldoening en zei:

- 't Was geloof ik op 't nippertjen is't nie, voader?

- Dat deink ik ok, gaf Gijzen toe met een harde grijns. 't Ad nie lang meer motte duren of 'eel de boel 'ad noar de kloote gewiest.

- Wa' dan? vroeg Merijntje, die er nog steeds in starre verbazing en rillende ontsteltenis bij stond. Maar hij kreeg geen antwoord, want achter hen klonken zware voetstappen. Gijzen sprong dadelik overeind, klaar om Fernand opnieuw aan te vliegen. Maar Fernand lag nog steeds met z'n ogen dicht te kreunen en die aan kwam stuiven, was de ouwe Flooren, zonder hoed, met aan zijn voorhoofd geplakte haren en een gezicht, dat krijtwit zag, hoewel het zweet tappelings langs zijn wangen droop. Hij hijgde van inspanning, drukte beide handen tegen zijn piepende borst en stamelde ademloos en schor:

- Wad' is 'ier te doen?

Gijzen haalde de schouders op.

- Meer a'k je zo in eens vertelle kan, boas Floore, antwoordde hij. Me motte die sloeber doar eest moar es binne brenge, deink'.

De ouwe man vroeg niets meer. Hij keek zo bedroefd en ongelukkig naar Fernand, dat Merijntjes hart van meelij smolt en hij zachtjes begon te huilen. Samen met Flooren droeg Gijzen het slappe lichaam van Fernand rond de machineloods naar het woonhuis er naast. Daar leien ze hem op de vloer neer. Arjaan en Merijntje stonden schuchter in het schemerige portaaltje. Ze durfden niet binnengaan, maar konden alles zien en horen wat er voorviel.

De ouwe vrouw Flooren, zwart en mager, zat bij het raam en breide. Onder de zwarte wollen muts leek haar gezicht oud ivoor, waar met inkt rimpeltjes in getrokken waren. Haar bleekrose mond lag als een pas geheeld litteken tussen haar slappe wangen en de borende puntjes van haar zwarte ogen keken fel uit de diepe kassen onder de dunne, nog donkere wenkbrauwen uit. Zij was niet opgestaan, toen de mannen met hun lugubere last binnenkwamen. Zij was niet opgehouden met breien. Zij had geen teken gegeven, dat iets van dit alles haar verwonderde of ontstelde. Stil zat zij bij het venster met het helle daglicht op haar bleek-geel gezicht en haar kleine, benige handen met de blauwe aderen. Als een symbool van de haat zat zij, somber en waakzaam, koud en onaandoenlik, versteend in haar gruwelike wraakzucht tegen de oude man, die haar zoveel te verwijten had. Gijzen voelde vrees, toen hij naar haar keek en de ijzige kou, die van haar uitging beroerde hem als een kille hand. Een ogenblik boog hij de schouders onder de druk van het zware leven, dat hier geleid werd en waar hij niets van begrijpen kon. Een tijdlang stond Flooren duister neer te zien op de slappe gestalte aan zijn voeten, waar langzaam aan wat meer beweging in kwam. Toen wendde hij de ogen naar de vrouw bij het raam, die strak langs hem heen naar de muur staarde, als was er niemand in de kamer, als ging heel dit vreemde gebeuren haar niet aan. Dan dwaalden Floorens ogen terug naar Gijzen en met doffe stem vroeg hij:

- 'Oe kwam die schouw zo straf te rooken en woarom 'edde zo geflote?

Gijzen wees met de voet naar Fernand.

- 'IJ 'eeget vuur opgestokt net of-t-ie zot was. De mesiene begonnen 'oe langer 'oe 'aarter te loope. 't Was gin doen meer. Toen ben ik naar de mesieneloos geloopen om 'em te woarschouwe, dat ie vuls t' aard stokte.... Wel, toen zag ik 'at ie 'eel den 'eerd vol stook mee kolen een mee 'out, een dat ie zwoare stukken ijzer oan de veilig'eidskleppe gebonnen 'ad. De moanometer stong al een end over de rooie streep.... Toen 'k noar die ijzers pakten 'eet ie mee' een 'oamer noar me gegooid een die roakten oonzen Arjoan tege z'n kop.... Toen zijn me-n-oan 't pluk'oare gegoan, een ik moes 'em wel zoveul geven 'at ie nie meer op kon stoan, want 'ij wou me nie bij de ketel loate.... 'k Em nog net op tijd de veilig'eidskleppen los kunne krijgen een de fluit ope gezet....

Zacht zei Flooren;

- 'IJ wou de boel in de locht loate sprienge.... 'IJ is stoapelzot....

- Niks zotter as gij, kwam de naaldscherpe stem van Floorens vrouw er onverwacht tussen. Gij mee je vrekkig'ed, gij 'oalt die jongen 'et bloed uit z'n teene.

Maar het scheen, dat Flooren haar niet hoorde.

- 'IJ was om tien ure vanoched al zat, zei hij dof en met moedeloze weerzin.... 'IJ wou weg, een ik wou 'em gin cente geve.... Toen 'eed ie de boel in de locht wille loate springe, de sloeber....

Plotseling wendde hij zich tot zijn vrouw en brulde woedend:

- 'Oorde dad' ammoal een zienkte nog nie deur de groond van schoamte, slecht wijf!.... Da's jouw waark!.... Bekaanst 'ad ie jullie ammoal een z'n eige d'r bij omgebrocht.... Nog gin uur ben ik op 't veld gewiest.... Een gij zit doar moar of ge d'r niks mee te stellen 'ed!.... O, zijde dan van steen, of zijde van d'n duvel bezete.... Woar mot dad' op uitloope?....

Vermoeid zweeg hij en vol ontzette afschuw keek

hij naar de zwarte gestalte op haar stoel bij het raam. Zij antwoordde niet, keek hem niet aan, breide onbewogen voort met haar tikkende naalden. Flooren hief de beide handen tot vuisten gebald boven zijn hoofd als wou hij op haar toevliegen en haar verpletteren, maar moedeloos liet hij de armen weer slap langs zijn zijden vallen en boog het zware hoofd voorover.

Fernand kwam zittend overeind, hees zich dan aan de tafel recht, hoestte en spuwde een bloedvlek op de heldere planken vloer. Hij stond zwaaiend op zijn wankele beenen en keek met valse dronkemansblik rond als zocht hij in zijn herinnering naar wat er was voorgevallen. Toen schudde hij dreigend de vuist tegen Gijzen en lalde:

- Gij goat er ok oan, manneke, wacht moar.... Ammoal goan jullie d'r oan.... gin een bleft er in 't leve.... 'k steek jullie een vor een 't 'art af....

Hij vloekte beestig en deed met wild klauwende handen een wankele stap naar voren in de richting van zijn vader. Deze kon zijn afschuw niet langer bedwingen en stiet hem met de vuist voor de borst, dat hij terug sloeg en weer op de vloer neerviel, waar hij bleef liggen, lallend onverstaanbare dreigementen, met de nagels in de planken krabde en het hoofd dof bonzend enige malen op den vloer sloeg, razend en wild van machteloze woede.

- Kom mee noar buiten, beval Flooren kort.

Daar vonden ze de twee jongens, bleek en bevend.

- Wacht evetjes, zei de baas. Hij ging terug naar binnen, kwam met een kom water en schoon linnen en verbond de wond in Arjaans voorhoofd. Toen bracht hij een boezeroen en een broek voor Gijzen, wiens kleren in flarden hingen.

- Doet da' moar oan een 'ouw 'et, zei hij. Ge mot 'et mijn nie kwoalik neme, da 't gebeurd is.... Die jonge.... ik gloof.... Ge mot 'em moar een bietjen in 't oog ouwe.... 'IJ is roazig....

Even zweeg hij en streek met zijn grote hand over zijn moe hoofd.

- Goa moar noar 'uis, vervolgde hij toen zacht. Me kunne vandoag toch niks meer doen.... Fernaand kan nie stoken.... een ik voel me-n-eige d'r ok nie vor in stoat.... Ik mot er es goed over deinke, wak doen moet.

- Ge zul 'et febriek toch nie sluite? vroeg Gijzen angstig.

Flooren keek hem vreemd, strak aan. Het duurde lang eer hij zuchtend antwoordde:

- 'k Mot er nog es over deinke.... 'k Mot over al die dienge nog es goed deinke.... 'k Zijn zo moei, jonge, da' kunde nie beseffe.... Da' kan toch zo nie duren, ee? Da' kan zo nie dure....

- Trap dieen deugeniet de deur uit, riep Gijzen woedend.

- 'k Mot er es over deinke, zei Flooren als werktuigelik, keerde zich om en ging met gebogen hoofd naar binnen, vergetend te groeten.

Hoofdschuddend keek Gijzen hem na. Daarop wendde hij zich tot z'n jongens en zei:

- Kom, loat oons moar noar 'uis goan.... Een deinkt er om: ge meug niks vertellen op 't durp, or. Me meugen 'et oongeluk van dien arme meins nie op stroat brenge.

Arjaan en hij gingen het fabriekje in om hun jas en drinkenskruik te halen. Merijntje liep hen vlak op de hielen. Hij beefde van angst voor die woesteling van een Fernand. Als ie hen maar niet achterop kwam met een groot mes om hen allemaal het hart af te steken, zoals hij gedreigd had....

Toen ze op de dijk waren, hield hij zijn vaders hand stijf vast, en keek telkens even om. Maar de weg naar de Meulen bleef leeg.

- Zijde gij nie bang, voader? vroeg hij bevend.

- Woarvoor? weervroeg die luchtig.

- Nou, vor Fernaande.... 'ij zee toch, da' gij d'r ok oan moes! Een wij ammoal! - Gij ok al? spotte zijn vader. Ge mot nie bang zijn vor een groote moond, Merijntje.... Fernaand 'ee vor een poar doage genog, doar kunde grust op zijn.

- G'ed em goed op z'n flikker gezete, voader, prees Arjaan, en wraakzuchtig voegde hij er bij: Ak groot zijn za'k em rammele, dat d'oonde d'r gin brood van vrete.... Een.... een 'at ie me weer es wa' doet, steek ik 'em rats oan't mes, da' vuil beest.

- Gebrukte gij j'w mes moar om boge te snije, da's beter, lachte Gijzen.

Toen werd zijn gezicht donker. Hij keek over de velden, waar de ploegers hun paarden voortdreven met heldere kreten en dacht er aan, dat hij misschien ook spoedig weer in de klei zou staan trappen, veldwerk zou moeten doen, waar hij een afkeer van had, dat hij als ambachtsman minderwaardig vond, vernederend voor wie een vak verstond.... Hij voelde, dat het snel misliep op de Meulen. Het kon zo niet doorgaan. De ouwe Flooren raakte op. Hij was doodvermoeid. De vrouw kreeg haar zin, vast. Hij wist niet meer van welk hout pijlen te snijden, de ouwe man. Met z'n geld moest het ook op een eind lopen. Er waren geruchten over aardige bedragen, die Fernand op valse wissels had opgenomen en verbrast. En z'n vader had de wissels betaald om z'n zoon uit de gevangenis te houden en z'n eigen naam onbevlekt. Het was zonde van de man en schande van dat serpent en d'r niksnut van een zoon.... Wat een beesten om die ouwe man op zo'n gemene manier kapot te maken.... Gijzen moest zich iedere keer als hij er aan dacht weer verbazen.... Want, christene zielen, je kon een gloeiende hekel aan iemand hebben en hem kwaad doen, dat was menselik.... Maar iemand zo haten en hem dag in dag uit judassen, hem het leven ondragelik maken, aldoor, al maar door, jaren en jaren lang zonder ooit op te houen.... dat was niet menselik meer, dat was des duivels!.... Als je die grote, zwaargebouwde ouwe man in z'n treurig gezicht met de zachte, moeie ogen keek, hoe kon je dan in godsnaam al maar door gaan met hem te sarren?.... Welke menselike voldoening kon je daarin hebben?.... Fernand.... nou ja, dat was een jonge zwierbol, die alleen aan drank en wijven dacht, een verliederlikt zwijn, half gek van 't zuipen.... Maar die vrouw?.... Een half mensenleven had ze met haar man verbracht en in koelen bloede richtte ze hem te gronde. Gijzen kon er niet bij. Zijn natuur was te ondiep om grote haat te begrijpen. Zoals hij ook niet tot grote liefde in staat was. En tegenover het demoniese verschijnsel van de haat in het verwoeste gezin Flooren bleef hij begriploos en verbaasd.... Het enige wat hij begreep was, dat hij mee het slachtoffer dreigde te worden van het onbegrijpelike conflict in dat huis van rampspoed. En daarom alleen dacht hij er dieper over na, misschien in het vage gevoel, dat hij er wellicht iets aan zou kunnen doen, als hij het eens tot in de kern zou vermogen te doorgronden.... Maar hoe hij ook nadacht, hij kon de diepte van deze raadselachtigheid niet peilen....

IV.

Ze waren langs een achterweggetje om het dorp heengelopen om zo weinig mogelik gezien te worden: Arjaans verbonden hoofd zou verklaringen nodig gemaakt hebben, die Gijzen liever vermeed. Moeder had het moeten weten, maar ze had moeten beloven, dat ze voorlopig eveneens zwijgen zou. Er moest maar verteld worden, dat Arjaan een wegspringend stuk hout van de cirkelzaag tegen z'n hoofd gekregen had.

Moeder was heel bleek geworden en had heftig tekeer gegaan tegen Fernand, z'n moeder en de fabriek. Ze trilde op haar benen en moest gaan zitten, want de mogelikheden van de ramp, die de dolle dronkenlap had willen aanrichten, waren als een verbijstering over haar bewustzijn gevallen. Het duurde een hele tijd, eer ze weer geregeld denken kon en toen viel ze plotseling uit:

- Moar dad 'oefde toch ammoal nie te verdure?.... Wat die bandiet gedoan 'eet, da's toch zo moar gin gewoone dwarskopperij? Da's zo goed as een moord, da's compleet een misdoad!.... Da' mot oangegeve woore.... Vandoag of morge luk 'et em wel, een 'ij breng jullie ammoal om zeep!

- Een wie mot da' dan aangeve? vroeg Gijzen prakties. Ikke soms? - Joa, van eiges! Wie aanders?

Gijzen grinnikte spottend.

- Da's nou weer van die echte wijveproat, zei hij schamper. Moar meins, gebruk

toch je verstaand!.... Deinkte dad ik bij Floore zou kunne blijve waarken a'k z'n zeun in 't kot 'ielp?....

- Dus ge mot j'w eigen een je kinders d'r moar oan woagen uit bangig'ed vor den boas? smaalde moeder woedend.

Gijzen werd boos.

- Den boas kant 't ok nie gebetere, snauwde hij. Een gij proat noar a'ge verstaand 'ed. Me zullen oons ooge goed open ouwen een dien 'alleve goare wel klein krijge.... Waark zoas op 't febriek is-t-er ier nieveraans, een noar 't veld goan doen 'k nie of 't mot motte. Nou witte 't.

Merijntje had het gesprek verbouwereerd staan aanhoren. En plotseling zei hij:

- Een toch 'ee moeder d'r gelijk in.

Verbaasd keek z'n vader hem aan. Toen gaf hij hem een klinkende draai om z'n oren en riep woedend:

- Ouwde gij j'w sloaismoel d'r buiten, 'ee, oonstraante snotpiek!

En hij joeg hem met een gevoelige schop onder zijn broek de kamer uit. Huilend en verschrikt stoof Merijntje weg en zocht troost bij de konijntjes in de schuur. Zij drongen hun koude snuffelneusjes door de tralies en keken begerig naar zijn handen, die koolblaren in de ruifjes stopten. Hij krabde met een liefkozend vingertje over hun fluweelzachte kopjes en trok de lange, warme oren strelend buiten de tralies. Maar spoedig vielen zijn handen stil en ging hij op de omgekeerde wastobbe zitten, verdrietig en boos. Hij mokte tegen z'n vader en tegen de hele wereld, want alles was onrechtvaardig en gemeen en onbegrijpelik. Natuurlik had vader 'et aan moeten geven. Je mag toch zo maar geen fabrieken in de lucht laten springen met de mensen er bij?.... En Fernand was een bandiet en zijn moeder was een toverheks van buitengewone kwaadaardigheid.... En z'n vader had 'em een pats om z'n kop gegeven en een schop toe, en dat was alleen, omdat moeder gelijk had en hij ook.... As je moeder was, werd je afgesnauwd en als je een kleine jongen was, werd je geslagen en geschopt.... Allemaal omdat je gelijk had!.... Net of je geen gelijk mocht hebben!.... Maar dat zou z'n vader dan wel es anders ondervinden, als hij te biechten kwam bij meneer pastoor.... Die zou 'et hem wel es anders aan zijn verstand brengen.... Dat zou vader wel aan zijn penitentie merken!....

Kwaad liep Merijntje naar buiten en nauweliks op straat ontmoette hij de koster, de nieuwe, die schoenmaker was. Hij had een paar zware baggerlaarzen over de arm, waar hij dikke zolen en hakken onder gelapt had. Zonder aarzelen riep hij de kleine jongen bij zich en zei vriendelik:

- Wel, Merijntje, wilde gij dees leerzen es vor me noar Van Loon brengen, ge wit wel, een endje den dijk noar de Klad op? 'k Em 'et schrikkelik druk een da' zoude nou es proontjes vor me kunne

doen. Da' wilde wel, 'ee?.... A'ge vrom komt, kredde wa' van me.

Merijntje had graag geweigerd, maar dat kon tegenover de koster nou eenmaal niet, als je misdienaar was. En dus liet hij met een martelaarsgezicht toe, dat de schoenmaker de laarzen, die met een touwtje door de leren lussen bovenaan bijeengebonden waren, over zijn schouder hing. Ze waren geweldig zwaar en hingen tot over z'n knieen neer.

- Ge mot een vijftiger oontvange, Merijntje, zei de koster nog. Past op, dage 'em nie verliert, or!

- Neee, kuster, antwoordde Merijntje gedwee, en hij stapte weg, met z'n ene hand de voorste laars wat op zij houdend, want die hinderde hem lelik bij het lopen.... En inwendig foeterde hij ongemakkelik. Hij vloekte zelfs een paar keer half luid, hoewel die soort woorden heel moelik over zijn lippen wilden, want hij wist, dat het erge zonde was en als hij ze toch uit een overkropt gemoed uitstiet, registreerde hij ze aanstonds met aantal en graad van verwerpelikheid voor de eerstvolgende biecht, en schold zichzelf een stommeling, dat hij zich weer zo kwaad gemaakt had en zich zo erbarmelik vergeten. Want hij gunde de duivel geen enkele triomf. Maar nu ging hij zelfs tot 'gadvernonde' en 'sodeju', wat wees op een hevige woede....

Hij was ook erg zenuwachtig eigenlik door de reeks van heftige ontroeringen, die hij vandaag te verwerken had gekregen en juist nu hij wat kameraadjes wou opzoeken om in een wilde stoei- en speelpartij vergetelheid te vinden, kwam die schijnheilige schoenpik met z'n vals vriendelik gezicht en knapte hem op met z'n beroerde boodschap....

Een eindje de dijk naar de Klad op.... Jawel.... het was minstens een kwartier lopen, en wat waren die ellendige laarzen zwaar!....

Achter hem klapte een zweep met harde knallen

en een wagen liep met denderend geratel van de grintweg de keien op. Merijntje keek om. Het was Huibers, de voerman naar de stad, met een huifkar vol kistjes, pakken en tonnetjes.

- Ma'k meerijen asteblieft, boas 'Uibers? schreeuwde de kleine jongen.

Huibers boog z'n blozend gezicht met de blonde ringbaard uit z'n wagen en hield z'n grote ros in.

- Eilah! riep hij lachend. Leerze woar goade mee Merijntjes noar toe?

- Noar Van Loon, antwoordde Merijntje voor de laarzen en de voerman lachte harder en riep:

- Stapt dan moar in, manneke. Kunde bij de tree?

Nee, dat kon Merijntje niet, maar Huibers greep hem bij de kraag van zijn jasje, tilde hem met laarzen en al als een pluimpje naast zich op de bok. En daar zat Merijntje en mocht de zweep vasthouden en keek naar de brede, dansende, glanzende rug van het goudbruine paard en was alle zwarigheid met een slag vergeten. Verrukt probeerde hij ook met de zweep te knallen, maar hij bracht het slechts tot een zwiepend geluid en het paard wipte enkel met de oren, maar ging er geen stap harder om.

- Doede gij 'et nog es, 'Uibers, vroeg hij en de voerman nam de zweep over en knalde er wel tien keer achter mekaar mee, dat het leek of er met een pistool geschoten werd. En hij lachte zich slap, omdat Merijntje, ondanks de zonderlingste armbewegingen maar geen geluid uit het instrument kon krijgen. Toen vroeg hij:

- Vor wie mot' eigelik die leerze naar Van Loon brenge?

- Vor de kuster.

Huibers trok een lelik gezicht.

- Vor die grenspens, zei hij oneerbiedig, en Merijntje glimlachte verlegen, want hij mocht de koster wel niet lijden, maar hij was koster en die noemde je zo maar geen grenspens, dat was wel een beetje bar!....

- Ik 'ad Flierefluiter moar liever g'ouwe, ging Huibers voort. Da' was een man! Doar is den deze nou glad niks bij mee z'n uitgestreke bakkes, wa' gij?

- Ik 'ieuw ok veul van Flierefluiter, antwoordde Merijntje voorzichtig. 'k Moog altij' mee 'em mee op de toren om te luie....

- Een mee den deze zeker nie, ee?.... Neee.... die is nog te gierig om iemes een plezier te doen, dat 'em gin cent kost.... Bah, wa'n broerde pezewever!

Merijntje zweeg verlegen en Huibers spuwde een machtige straal pruimesap met een fraaie bocht buiten de huifkar over de weg. Hij deed het zo knap en bewonderenswaardig, dat Merijntje aanstonds probeerde het na te doen, maar het speeksel wou niet wegvliegen en droop in een schuimend kloddertje over zijn kin. Huibers lachte hem uit en zei:

- Da' motte kunne, manneke, da' goa zo moar nie! Kijk zo!

En hij spuwde weer, sierlik, onberispelik, en geen spetje bleef er aan zijn lippen of kwam op zijn kin terecht. Toen vroeg hij zonder nadere inleiding:

- 'Emme jullie in de sakkerstij die kopere wijwoateremmer nog mee die engelekopkes oan d'oore?

- Joa zeker, antwoordde Merijntje verrast. 'Oe witte gij da'?

- Mee die mooie peren'oare kwast d'r bij om 't wijwoater over de meinsen in de kerk te speere?

- Joa, die ok....

- Een, eh....

De voerman wou wat vragen, maar hij kon niet van het lachen. Merijntje keek verwonderd naar zijn breed, rood gezicht, dat tot in elk plooitje vol jolig plezier stak. Hij moest wel meelachen, maar begreep er niets van. Waarom had die Huibers zo'n pret om het wijwatervat en de kwast?...

- Woar lachte nou zo om? vroeg hij eindelik.

De voerman knalde met de zweep en bulderde opnieuw los.

Toen hij weer adem had, wreef hij de tranen uit zijn ogen en vertelde:

- Wel, manneken, ik 'em ommes ok misdiender gewiest vroeger bij de ouwe pestoor, al wel dertig joar geleje.... Een toen op Zoondag-en-oched, 'k zal 't nooit vergeten, al woor ik duzend joar oud.... toen 'k al oangekleed was vor de mis, toen moes ik ineens zo sakkers piese, jonge, da'k me gin 'emelse road wies. Ik kon nie meer uit de sakkerstij, een ik stong te trappelvoete van benaauwdig'ed. Een toen zee Pinneke Testers, die was den oudste misdiender: allee, Fraans, zeet ie, sas moar in de wijwoateremmer, zeet ie, aanders kredde nog een oongeluk. Eest dorf ik nie goed, moar ik wies ok nie, woar 'k er aanders mee blijve moes, een toen 'em ik 'et gedoan.... Sodeknikker, Merijntje, 't schumde bekaant de raand over.... Nou, een vijf menute noader'aand liep ik neve meneer pestoor deur 't middepad van de kerk, mee de koperen emmer vor m'n buik, een meneer pestoor sopte de kwast d'r in een zwaaide die over de meinsen een bedruppelde ze, een ze moakten ammoal braaf kruskes, een ik wies nie 'oe a'k m'n eige goed moes 'ouwen.... A'k toen nie geboste ben, begrijp ik nou nog nie!

En hij brulde opnieuw van uitbundige pret, lachte, dat de bok van de huifkar er van schudde. Merijntje voelde ook wel, hoe komiek het geval was, maar hij kon er toch niet om lachen. Hij rilde van schrik om zo ongehoorde brutaliteit, zo ondenkbare bevuiling van heilige zaken.

- Moar, zei hij ontdaan, da' was.... da' was toch 'eiligschennis!

- Da' kan goed, lachte de voerman, moar me-n-emmen oons eige slap gelache.

- Een toen ge 't biechtte? informeerde Merijntje angstig. Toen 'edde toch zeker je lache wel kunnen 'ouwe?

Huibers keek hem spottend aan.

- Ge deink toch zeker nie a'k onnoozel zijn? vroeg hij olik. Zoiets goade toch nie oan meneer pestoore verklappe!

- Maor 't was een groote zoonde! riep Merijntje diep ontsteld. 'Eiligschennis is een doodzonde, witte da' wel?....

- Oach, jonge! schamperde Huibers. 't Was ommes moar een grapke!.... Oonze Lieven 'eer zalt er net zo goed om gelachen 'emme.

- Joa, da' kunde begrijpe! schreeuwde de kleine jongen, verbaasd over zoveel brutaal onverstand. Da' zalt ie je wel aanders inpepere loater.

- Nou, in godsnoam dan, lachte de onverschillige voerman. In ieder geval 'em ik er m'n leut van g'ad.... Oooh! peerd.... Ooh! Vos!.... 'Ier zijder, Merijntje, stap moar uit.

Merijntje klom naar beneden, sleurde de lange laarzen achter zich aan en riep:

- Ge zij bedaankt, 'or voerman!

- Vor nou een nog es, lachte die.... Een past op, or, Merijntje, da' ge nie in 't wijwoater piest ad' ik in de kerk zijn! Ju! Vos!.... alla! Ju!....

Lachend reed hij weg en Merijntje keek de huifkar sprakeloos na. Hoe kon iemand lachen en vrolik zijn met zo'n gruwelike zonde op z'n geweten! Hij dacht er maar luchtig over, die lichtzinnige voerman, maar 't zou 'em bij het laatste oordeel niet meevallen.... Hu, wat griezelig, om zo voort te leven! Heiligschennis en dan niet biechten en toch te communie gaan.... dat was nieuwe en nog veel afschuweliker heiligschennis.... Dat stonk compleet naar de hel, en dat lachte maar over alles heen, alsof er geen beledigde God klaar stond om 'em in zijn nekvel te nemen en 'em voor altijd in de loeiende vlammenpoel van de eeuwige verdoemenis te slingeren!.... Gruwelik was 'et! Wat die grote mensen een brutale houding durfden aannemen tegen Onze Lieve

Heer! Maar 't zou ze d'r naar vergaan! Die voerman zou d'r van opknappen als z'n ziel voor de rechterstoel stond en de wraakengel met z'n boek voor den dag kwam!.... Koud van ontzetting werd Merijntje, terwijl hij erover stond te denken....

Maar de slingerende laarzen herinnerden hem er aan, dat hij z'n boodschap nog moest doen en snel liep hij op het huisje van Van Loon af, klopte aan de achterdeur en gaf de laarzen aan de lange polderjongen, die zelf open deed.

- Asteblieft, zei hij, van de kuster, een 't kost een vijftiger.

- Da's twee kwartjes te veul, bromde Van Loon. Deinkte da'k m'n eigen af loat zette van een kuster. Loat 'em gaauw verrekke!

- 'k Kan ik er niks oan doen, zei Merijntje schuchter. 'IJ zee a'k een vijftiger moes oontvange.

- 'IJ kan noar de kloote loope, grauwde de polderjongen. Zeg moar a'k zelf wel es oankom om af te rekene.

En hij klapte de deur dicht en liet de beduusde kleine jongen staan.

Schichtig omkijkend ging Merijntje terug de dijk op. Dat was weer mooi!.... Natuurlik zou de koster hem uitschelden als hij zonder centen terug kwam en hem ook nog moest vertellen, dat de klant hem een afzetter had genoemd. Zuchtend haastte Merijntje zich terug naar het dorp en verdeelde onderweg zijn ontzetting tussen het lot van de heiligschennende voerman, die anders toch zo'n aardige, vrolike en goeie vent was, en zijn eigen lot, dat hem met zulke onplezierige boodschappen rondzond.

De schoenmaker zat op z'n driepikkel en klopte op een straatkei een stuk zoolleer uit, toen Merijntje binnenkwam. Hij keek met z'n stekelige, bijziende oogjes naar de jongen en vroeg dadelik:

- 'Edde de riksdoalder gekrege?

- Neee, antwoordde de jongen angstig.... 'IJ zee, zeet ie, dat ie zellef wel af zou komme rekene.

Merijntje had besloten het maar bij deze mededeling te laten en de critiek voorzichtigheidshalve te verzwijgen. Maar zelfs deze uitkomst werd hem niet gegund, want de koster bromde ontevreden:

- 'Ad ie 'et geld soms nie?.... 'Eet ie niks gezegd?.... Vond ie 't soms te veul? Gif toch oasem, kleine goalipoap!

Nu moest Merijntje wel met nadere mededelingen komen. En in een plotselinge woede, omdat hem nou letterlik niets bespaard werd vandaag, flapte hij er uit:

- 'IJ zee, da' gij een afzetter war, dat' twee kwartjes te veul war, een da'ge noar de kloote kon loope!

De schoenmaker verstijfde op z'n driepikkel. Hij liet z'n hamer vallen en z'n kleine oogjes puilden van woede naar voren.

- Wel jou bliksemsen oap! barstte hij los.... Een da' durfde gij me zo moar vlak in m'n bakkes te zege! Lillik oontig jong a'ge doar stoat!

- Ik kan 't nie gebetere, stamelde Merijntje verschrikt. Van Loon 'eeget gezegd.... 'IJ kom zellef ier.

- Moakt a'ge de deur uitkomt, kleine steenezel! schreeuwde de koster.

Zijn stem sloeg over van woede en misschien was hij het woedendst, omdat hij inwendig bang was voor het bezoek van de ruwe en hardhandige polderjongen, die hij inderdaad wel wat veel berekend had. En Merijntje was met twee sprongen buiten en liep hard naar huis. Hij huilde niet, daarvoor voelde hij zich te geweldig verongelijkt. Hij kookte van woede en voor de twede maal op die ongeluksdag bezondigde hij zijn arme ziel door krakende vloeken en door een medemens, die bovendien ook nog koster was, alle ongelukken toe te wensen, die hem maar wilden invallen. Hij kon zijn boterhammen bijna niet door zijn keel krijgen en hij knapte pas een beetje op, toen hij de kippen hun avondmaal bracht en het krielkippetje zag, dat aan de rui was. Het was meer dan half kaal, leek precies op een geplukte duif en onder een paar bosjes overgeschoten veren boven de ogen keek het Merijntje loens en nijdig aan. Hij vond, dat het sprekend op de woedende koster leek en hij gilde in eens van het lachen en kon lange tijd niet tot bedaren komen...

V.

Die avond sloot Gijzen de deur met grendel en sleutel en bewees daarmee, dat hij zijn wilde vijand toch niet al te zeer vertrouwde, want sluiten deed hij anders nooit. En hij had nauweliks zijn vest uitgetrokken om naar bed te gaan, of er werd aan de deur gerammeld. Verwonderd en verschrikt keken man en vrouw mekaar aan. Hij knoopte zijn vest weer dicht en zij schoot gauw in haar jak.

- Wie kan da' zijn? vroeg Gijzen onrustig.

- A't Fernaand moar nie is!

- Oach, toe, gij....

Er werd weer, sterker, aan de deur gerammeld, en Gijzen ging naar voren. Met

kloppend hart luisterde zijn vrouw. Op norse toon vroeg hij achter de voordeur: - Wie is doar?

- Ik ben 'et, Floore, antwoordde de stem van de oude man buiten.... Doe maar

ope. Ik mot es mee je proate.

Verwonderd en onthutst schoof Gijzen de knarsende grendel terug, draaide het krakende slot los en opende de deur. Maar achter zijn baas sloot hij hem weer.

Flooren kwam met zijn langzame, vermoeide stap de kamer binnen, nam zijn pet af en groette de verbaasde vrouw, die hem verontrust en vragend aankeek. Gijzen schoof een stoel bij de tafel er noodde:

- Goat er bij zitte, boas.

De oude man zette zich bij de tafel, lei de pet op z'n knieen en keek zwijgend, plots in gedachten verzonken, voor zich uit. Zijn kruivend wit haar warde woest rond zijn verweerd gezicht met de verwonderde, verslagen uitdrukking. Vrouw Gijzen schudde meewarig het hoofd en zei:

- 'k Zal gaauw een kommeke koffie zette, boas Floore.... da' za' je dugd doen.

En bedrijvig pookte zij het vuur in de kachel op, zette de ketel in het gat en ging koffie zitten malen. Gijzen had zijn pijp nog maar eens opnieuw gestopt en zat bij de kachel, rokend, de armen gevouwen op het hekje langs de buis, zweeg en wachtte. Het duurde lang. Het water zong al driftig boven het vuur, eer Flooren het hoofd ophief en hem zuchtend aankeek.

Toen vroeg Gijzen:

- Wa' doet er op, boas?

De oude man maakte een vaag handgebaar, zei dan moeilik:

- Me motten es evetjes proate, jonge.

- Wel, da's goed, antwoordde Gijzen tegemoetkomend, goedig, als tot een ontsteld kind. Zeg moar wat er oan 'oapert.

- Ge mot morge moar nie komme waarke.

Gijzen schrok en kwam recht overeind op z'n stoel.

- Morge nie waarke? Woarom nie?....

- Neee.... ik kan nie meer. Me motten 'et eest moar es oankijke.... Blef van de week moar thuis.

Vrouw Gijzen schonk van schrik het water over de koffiekan.

- 'Eel de week verlette? vroeg haar man verslagen. 't Is nog moar Woensdag vandoag.

- Ge zult er gin schoai bij 'emme, beloofde Flooren, da' wil ik nie.... Van de middeg 'edde me-n-ok een groote dienst gedoan.... Zoonder jou was 't febriek d'r oan gewiest. - Loat oons doar nie over proate, weerde Gijzen bescheiden af. Doar 'em ik gin eens bij gedocht. 't Was gevoarlik vor mijn een Arjoanen ok.

- G'ar ok weg kunne loope.

De ander lachte.

- Da' doede nie, 'ee....

- In ieder geval, 'ier, da's vor je moeite, zei Flooren en lei twee pakjes bankbiljetten op tafel. A'dan 't febriek nie gaauw weer kan goan draaie, kunde te minsten evetjes vort.

Gijzen en z'n vrouw keken met starre ogen naar de blauwe biljetjes.

- Twee 'oonderd gulde, zei Flooren dof. 't Is nie veul, moar, ge kun j'w eige den eeste tijd redde.... Ge mot er moar mee gin meins over proate.

De twee mensen bekwamen niet van hun verbazing. Ze hadden hun geld nog nooit bij bankbiljetten geteld. Dat waren dingen uit een andere wereld. Twee honderd gulden! Dat was een krankzinnige massa geld. Hebzucht en vrees warden in hun gedachten dooreen. Ten slotte stiet Gijzen schor uit:

- Twee 'oonderd gulde.... Moar.... da' kom me nie toe, boas!

Flooren glimlachte droef.

- 't Kom je royaal toe, een ge mot 'et neme.... Steek 'et moar weg in de kas.... 't Is van jullie.

Met bevende handen greep vrouw Gijzen de zacht ritselende briefjes van de tafel, stond er verwezen naar te kijken, met jagend hart, angstig en verrukt. Dan liep ze plotseling naar de kast en stopte het geld haastig tussen het linnengoed weg. Onhandig zei Gijzen:

- Allee.... ge zij bedaankt, boas.... moar 't was glad nie noodig geweest.... 'k Zijn d'r verlege mee.

Weer wuifde Flooren met de hand, een afwezig, vaag gebaar. Het leek als hoorde en zag hij de twee mensen niet, die bij hem in de kamer waren. Zijn gedachten waren ver weg. Vrouw Gijzen werd er

zenuwachtig en bang van. Het leek of Flooren gek was of ziek, koorts had en zich maar half bewust was van wat hij deed. Ze schonk koffie in en was blij, dat de oude man gretig naar zijn kop greep en die achter elkaar leeg dronk. Maar hij zei niets en toen hij zijn twede kom hete koffie had geslurpt, stond hij plotseling op en stak de hand uit naar zijn arbeider:

- Dag, Geert, zei hij dof, 'k zijn gloof ik, altij' goed vor je gewiest, 'ee.... Een a't nie zo is, 'k weet nie, dan motte 't me moar vergeve, jonge.... me-n-emmen ammoal oons foute.

Gijzen drukte hem de hand en zei verbaasd:

- Moar ik 'em nerges over te kloagen, allee.... wad' oalde nou in je kop?

- Da's goed.... da's goed, knikte Flooren.

Hij gaf ook vrouw Gijzen de hand en zei bijna plechtig:

- Ik 'oop a't jullie goed zal goan.... Allee, de goeien oaved een sloap wel.

Gijzen liet hem uit, keek nog even hoe hij in het donker verdween, een zware, gebogen gestalte, luisterde naar de stappen, die zich loom verwijderden en ging toen naar binnen, waar hij zijn vrouw, schreiend van deernis, bij de tafel vond. Zijn gemoed schoot vol, en schor zei hij:

- Joa.... 't is zoonde een schaande da' ze zo'ne goeie meins zo gloeiend temteere.... Ge zou ze dood schoppe, der!

Z'n vrouw droogde haar tranen, snufte heftig en klaagde:

- Zo'n broave meins.... zo goed een zo meegoanden as een lammeke.... 'k Zijn oongerust Geert.... d'r gebeure doar oongelukke.

- Da' kan nie uitblijve, gaf Gijzen toe. A't febriek d'r nou moar nie te veul oonder te lijen 'eet....

Hij ging naar de kast, haalde de pakjes bankbiljetten, lei ze naast elkaar, uitgespreid op tafel, twintig

blauwe briefjes.... En dat was allemaal van hen!.... Nog nooit hadden ze zoveel geld bij elkaar gezien.... Het leek een wilde, fantastiese droom, deze onmetelike rijkdom van twee maal honderd gulden!.... De oprechte deernis met de verslagen oude man werd allengs verdrongen door de geweldig stuwende verrukking om het bezit van zo'n vermogen en lang lagen ze wakker en maakten plannen om het geld degelik te besteden en er veel profijt van te trekken.... Wie weet, was dit niet de eerste stap naar de durende welgesteldheid....

Ze hadden nog maar een korte tijd geslapen, toen ze met bonzend hart wakker schoten, doordat iemand luid op de vensterluiken trommelde. Wild scheurde buiten de alarmkreet door de nacht:

- Braand!.... Braand!.... Braand!....

Gijzen schreeuwde terug:

- Joa! 'k 'Em 'et g'oord! Ik kom!

Toen klepperden de klompen verder en de wekker met zijn angstaanjagende kreet van - Braand!.... Braand!

bonkte al op de deur naastaan.

Gijzen sprong het bed uit en rukte de voordeur open. Achter de huizen, naar het Noordwesten laaide de hemel in fel-rosse gloed.

- Da's op de Meule!

En meteen wist hij met beklemmende zekerheid, dat de fabriek in brand stond.

Hij holde terug naar binnen, waar zijn vrouw zich al kleedde. Zacht, om de kinderen, die gelukkig nog niet wakker geworden waren, zei hij:

- 't Febriek braandt.

Z'n vrouw drukte beide handen op haar jagend hart. Hijgend stamelde ze:

- Moar da' kunde toch nie zien van 'ier af.

- 't Febriek braandt, zeg ik je.... Die verdommelieng van een Fernaand 'eeget aangestoke. Ge zul 'et zien!

Snel was hij in de kleren geschoten, griste de leren brandweerarmband uit de kast en gespte die om. Dan drukte hij de pet diep in z'n ogen, zei, dat ze kinderen in huis moest houen als ze wakker werden, en stoof de deur uit.

Buiten klonk al van alle kanten klompengeklos in de donkere dorpstraat, die een roetzwarte kloof geleek door de felle gloed achter de huizen. Angstwekkend laaide de hemel, als was een gat in de nacht geslagen en joegen de vlammen van de hel naar de slapende wereld op. Vensters werden verlicht. Lantarens schommelden over de straat. Er werd geroepen, geschreeuwd, kinderen schreiden, wakker geschrikt. Dof brulde het vee in de stallen, waar de gloed door de half ronde vensters naar binnen scheen. Paarden hinnikten en briesten verschrikt, stampvoetten en sloegen daverend tegen de houten schotten. Een golf van nerveuze angst sloeg door het dorp. Half gekleed drongen de mensen op straat, liepen door de gangetjes tussen de huizen door naar de vrije tuinen, waar een open uitzicht was op de plaats van de brand. Het was wel degelik op de Meulen!.... Zwart als inkt stond de molen op zijn berg tegen de laaiende lucht, strak het kruis van de wieken als een geweldige waarschuwing.

- 't Is d'oef van Zwoagemoakers!

- Da' gloof ik nie.... 't is veul meer de kaant van Meesters uit....

- 't Febriek!.... 't Febriek van Floore!

- Joa! joa! da' mot 'et zijn!.... 't Febriek van Floore!

- 't Febriek van Floore stoad' in braand!....

- Oeioeioei! zieget toch es braande.... al dad' out! D'r is gin blussen oan!....

- Strak goad' eel de Meule d'r mee oan.

- Gelukkig 'at er gin wind is....

- Dad' ee Fernaand gedoan!

In de straat laaide de spookachtige gloed van fakkels, die het werk belichtten van de mannen, die de brandspuit uit het huisje haalden. Het ding was stoffig en in lang niet gebruikt. De burgemeester leidde nerveus het werk, keek na of er niks vergeten was, stampte driftig met zijn staf op de stenen. De ouwe smid, die onderbrandmeester was, kwam kuchend aandraven. De witte haren slierden onder zijn zijden petje uit.... Een gierend gelach ging op toen hij door de omstanders drong: in de haast en de zenuwachtigheid had hij zijn klepbroek achterstevoren aangetrokken, de klep hing open en zijn hemd fladderde als de witte wiek van een angstige vogel potsierlik achter hem aan.

- Ei, smid! woarom vlagde zo in 't olleke van de nacht?

Maar de burgemeester bulderde:

- Gin grappen asteblieft, 'ee.... Alleman 'ellepen een moel 'ouwe!

Een behulpzame vriend knoopte des smids klep van achteren dicht, bij onderdrukt gegrinnik en gemompelde spotternij.

Dadelik daarop ratelde de kleine brandspuit over de keien, getrokken door de vrijwillige spuitgasten, omstuwd door in de weg loopende nieuwsgierigen. In draf ging het de dorpsstraat uit, de weg op, de gloeiende hemel tegemoet. Van het dorp uit zagen ze in de bocht van de dijk de spuit en de mannen even recht voor de gloed, eenscherpgesnedenschimmengroepmetsnelbewegendebeentjesenzwaaiende armen.... dan slokte de zwarte nacht hen weer op.... Bevend keken de achtergeblevenen met grote ogen, waar de verre gloed rossig in spiegelde, naar de brand, die de nacht akelig hel maakte.... Het was dwaasheid met het machteloze spuitje er op uit te trekken.... tegen die razende vuurpoel zouden ze niets kunnen uitrichten.... Maar op de Meulen was helemaal geen spuit en de zucht om hulp te brengen dreef de brandweer tot de onmogelikste ondernemingen.... Een lang gerekt 'heeeeee!' ging

uit de kijkers op, toen plots geweldige vlammen in de gloed zich naar de hemel hieven en een brede fontein van hel-witte vonken opspoot en in miriaden flikkerende sterretjes uiteenzeeg.... traag en aarzelend neerdwarrelde als een vinnige sneeuwval.

- 't Dak is ingevalle!....

- Wa' schoon toch!....

- Compleet vuurwaark!....

Voor het zoldervenster van hun huis stonden Arjaan en Merijntje en keken bang en verbaasd naar de verre brand. Ze waren wakker geworden, maar mochten niet de straat op. Nu volgden ze van hier het beklemmend-schone schouwspel. Geen van beiden spraken ze. Toen de felle vlammentongen opschoten en de vonkenspattende fontein de rode lucht in sproeide, zuchtten ze diep van angstige bewondering en keken gejaagder toe. Nu minderde de gloed plotseling, werd bruiner van tint, somberder en dieper.... Maar na een korte wijle laaide hij in oranje vlagen weer op en flakkeringen van woedend zwaaiende vlammen wakkelden er onheilspellend doorheen....

Toen zei Arjaan met bijna toonloze stem:

- 't Is 't febriek.... de stoapels 'out goan braande....

En plotseling liep hij weg, liet zich halverwege de zolder voorover vallen, trappelde als een dolle met de voeten en huilde en snikte met gierende uithalen, wanhopig en onbedaarlik. Verbaasd keek Merijntje naar de donkere gestalte van zijn broer, vaag zichtbaar in de schemer, die de verre gloed door het venster weefde.... Hield hij zo veel van de fabriek, Arjaan?.... Zachtjes ging Merijntje op hem toe, knielde bij hem neer, trok hem aan de schouders en zei met haperende stem:

- Allee.... toe nou, Arjoan.... schreeuw nou zo nie.... Meschien is 't toch 'et febriek nie.... Meschien bouw Floore wel een aander, een grooter febriek.... Toe nou, jonge.... scheer nou uit mee schreeuwe.... Ziede nie, a'ge mijn ok oan de gang moakt?....

En de superieure, grote, wilde Arjaan kwam half overeind, snikte zachter en liet zich gewillig troosten door het broertje, de kleine kakkebroek Merijntje. En met de armen om elkaars schouders, stom, af en toe doorschokt van een plots opwellende zenuwsnik, zaten ze dicht tegeneen gedrukt en keken star naar het ros-gloeiende vierkant van het zoldervenster, dat langzaam verdofte en dan snel geheel en al uitdoofde tot het diepe nachtzwart, waarin een enkele ster koud en eenzaam flikkerde....

Gijzen had zich niet vergist: het was Floorens fabriekje dat in brand stond. Bij het naderen van het gehucht was hij de spuit vooruit gehold en hijgend, bezweet, buiten adem midden tussen de redekavelende toeschouwers gesprongen.

De fabriek en de machineloods stonden in lichte laaien en ook het woonhuis was al aan 't branden. Fernand liep als een krankzinnige heen en weer, schreeuwde en gilde, braakte een stroom van afgrijselike vloeken en verwensingen uit en trok zich in radeloosheid de haren uit het hoofd. Stelde hij zich aan? Speelde hij komedie, de huichelachtige schoelje?.... De oude vrouw Flooren zat op haar leunstoel midden tussen de schreeuwende en pratende omstanders. Gijzen rilde. Ze zat met de handen in haar schoot, bleek en koud als altijd, de smalle mond met dunne lippen dichtgenepen, onaandoenlik starend in de loeiende ondergang van de fabriek, als een koele, toevallige getuige van een gebeurtenis, die haar niet aangaat en nauweliks interesseert. De rosse gloed van de sissende vlammen joeg een spookachtig schaduwenspel over haar gerimpeld heksengezicht en in haar onmenselike onbewogenheid was zij angstwekkend om aan te zien. Een plotse woede stormde in Gijzen omhoog. Hij stoof op Fernand af en greep hem met beide handen bij de schouders. Schreeuwend ver uit boven het verwarde stemmenrumoer krijste hij zijn beschuldigende vraag: - Woar is je voader, braandstichter?!....

Het werd vreemd stil. Onheilspellend joeg het ronkende geloei der vlammen. Fernand keek zijn beschuldiger met wild-verbaasde ogen in het rode gezicht. - 'k Em voaders nie gezien, brabbelde hij met van angst en opwinding klapperende lippen. Gin meins 'ee voaders de lest' ure gezien.... Z'emmen oons wakker gemoakt, toen alles al in lichte laaie vlam stong.

Diep verwonderd liet Gijzen hem los. Zijn wantrouwen was weg. Zo kon niemand huichelen: Fernand wist niets van de brandstichting af. Maar wie.... Een dolle gedachte schoot hem plotseling door het hoofd: de ouwe Flooren zelf?.... Wat had

hij allemaal gezegd bij zijn vreemdsoortig bezoek op de late avond?.... - Pas op! De schouw! gilde iemand op verschrikte toon.

Alles rende op zij, verder van de brand weg. De fabrieksschoorsten was plotseling gaan hellen. Heel langzaam zeeg het gevaarte opzij, brak toen eensklaps in drieen, sloeg met donderend geraas het brandende dak in en nam een grote hoek van het woonhuis in zijn val mee. Ontzaglike vlammenbundels joegen gierend de hemel in, breede golven vonken schoten omhoog, dwarrelden sterrelend in de gloed.... De kleine boomgaard achter het huis lag eensklaps hel verlicht, doordat een deel van het dak en de zijgevel verdwenen waren. En juist toen de brandspuit ratelend op het terrein van de ramp aankwam, zagen verschillende mensen het tegelijk en schreeuwden verschrikt dooreen:

- Den ouwe Floore!.... 'IJ angd 'oan den appelboom!.... 'IJ 'ee z'n eigen opg'ange! In een verward kluwen drongen ze rond het huis op de boomgaard toe, maar de veldwachter en de burgemeester hielden de nieuwsgierigen tegen. Gijzen en Fernand waren tegelijk bij de boom. Het zware lichaam van Flooren hing een paar voet boven de grond en draaide traag heen en weer aan de dikke tak, waar het touw van de strik rondgebonden was. Gijzen, koud van afschuw, was in de boom geklommen en knipte zijn mes open.

- Vangt 'em dan snij ik 'em los! riep hij naar Fernand.

Maar die stond er bij met knikkende knieen, de uitpuilende ogen wild van afgrijzen, de armen slap langs het lijf.

- Toe, verdomme! schreeuwde Gijzen. Pakt oan dan, lammen broerling a'ge doar stoat!

Nog altijd bleef Fernand roerloos, verstijfd van ontsteltenis, overweldigd door de plotse, catastrofale wending, die het leven genomen had.

Met een wilde vloek ritste Gijzen zijn mes door het touw.

Het zware lichaam van de zelfmoordenaar plofte naar beneden, zakte door de slappe benen en viel schuin tegen Fernand aan, die gillend opzijsprong, nog even naar het roerloos neerliggende lijf keek met de blauwgezwollen gelaatstrekken, de kollende, dode ogen, de dikke tong tussen de benauwd geopende lippen, en dan weg sprong, de handen om het hoofd geslagen, schreeuwend, dol van angst, razend van schrik. Ontzet gingen de verder staanden opzij, hij rende tussen hen door en verdween in het diepe, ros doorlichte nachtzwart, en nog lang hoorde men zijn waanzinnige kreten, verder en verder, wegstervend in de eenzaamheid der velden....

Het lichaam van Flooren werd weggedragen, vlak langs de stoel van de oude vrouw, die haar ogen geen seconde afwendde van de lekkende vlammen. Morrend drong het volk samen: haar onbegrijpelike onaandoenlikheid wekte een woedende weerzin en het was duidelik, dat die weldra tot daden zou uitbarsten.

- Gooit er in 't vuur, die vuile toover'eks! schreeuwde iemand.

De burgemeester maande luid tot kalmte en drong naar voren.

Maar reeds stond vrouw Flooren langzaam op, sloeg zorgvuldig, met bedachtzame hand de kreukels uit haar rok en stapte zwijgend, zonder iemand aan te zien, uit de kring. Onwillekeurig gingen de dreigend saamgedromde mensen op zij. En in de nacht, die rood was van de verwoesting haars levens, schreed de oude vrouw Flooren de dijk langs, eenzaam en stil, een kleine, zwarte gestalte, schrikwekkend en onbegrijpelik, in de richting van de verre stad.... Was zij radeloos van ontzetting?

Was zij voldaan over de resultaten van haar jarenlange, ononderbroken, grimmige spel van haat en wraakgieigheid? Niemand zal het ooit weten: de volgende morgen werd haar lijk gevonden in de drenk van een boerenhoeve dicht onder de stad, toen de knecht de paarden buiten bracht om te drinken.... Een geheimzinnig drama van ondoorgrondelike zielenood had zijn allervreselikste ontknoping gevonden.... Er werd wat gespoten met kleine, sissende en klapperende straaltjes water uit het rammelende, lekke dorpsbrandspuitje, waarvan zwetende mannen met rode koppen hijgend en zwoegend de zwengels op en neer zwaaiden. Maar de fabriek en de machineloods, de houtstapels en het woonhuis verbrandden tot de laatste splinter. En toen de morgen kwam, overlichtte hij een jammerlike ruine van ineengezakte muren, verkoolde balken, krom getrokken assen en korrelig versmolten machineonderdelen; de zwart berookte stoomketel stak als de rug van een fantasties monster uit steenbrokken en gebarsten pannen omhoog.... Een walgelik stinkende smeulende en smokende puinhoop....

En in het huis van de molenaar ging de dokter binnen en schouwde het lijk van de zelfmoordenaar, die, een vreselike vraag in de wijdopen ogen op de stenen vloer lag en naar de oude balken in de zoldering de starre ontzetting en de radeloosheid van zijn gebroken blikken opzond....

Derde hoofdstuk.

I.

DE witte juin moest uit de grond.

De witte juin van Geluk, achter in de polder, die de Blikke genoemd werd. Twaalf gemet had hij daar liggen en er was werk voor een honderdvijftig vrouwen en meisjes, mannen en jongens. Een kleine krooi wieders had de kostbare zilveruitjes zuiver van onkruid gehouden de laatste weken. Nu waren ze rijp voor de trek en het liep storm op de hoeve van Geluk. Alles wou meedoen aan de oogst van deze juin: het was de stille tijd, het wieden was afgelopen, het koren moest nog twee, drie weken rijpen eer het gepikt kon worden. De witte juin van baas Geluk was een uitkomst voor de boffers, die er bij werden toegelaten, want het gaf een goed daggeld.

De familie Gijzen, vader, moeder, Arjaan en Merijntje, was in z'n geheel aangenomen en zij waren er heel blij mee. Het was de eerste maal, dat Merijntje voor de landarbeid van school thuis mocht blijven en hij was geweldig trots.... Alleen Arjaan keek nors en ontevreden: hij had z'n vaders minachting voor veldarbeid geerfd en betreurde nog dageliks de ramp, die een eind gemaakt had aan zijn belangwekkend bestaan als leerjongen in de fabriek. De familie Gijzen had een moeilike tijd achter de rug. De dood van Flooren en zijn vrouw, het spoorloos verdwijnen van Fernand, de grondige verwoesting van het kleine bedrijf had hun bestaan totaal ontworteld. Gijzen was ziek geworden en ook Arjaan had een tijdlang onder doktersbehandeling gestaan. De tweehonderd gulden waren hopeloos weggeslonken en toen de gezondheid was teruggekomen, bleek er maar luttel arbeid te zijn en ernstiger dan ooit had moeder Gijzen in de zorg gezeten en moeten rekenen en passen en meten om de eindjes bij elkaar te houden. Dan was er nog bij gekomen, dat Gijzen, die met zijn lege tijd geen raad wist, bevriend geraakt was met Duumpje, de schipper, en Toon van de wagenmaker, en veel in de herberg zat, kaart speelde en dikwels boven z'n bier thuis kwam.

Merijntje had zijn moeder vaak stilletjes zien schreien haar verwonderd gevraagd of ze pijn had, maar dan had ze het hoofd geschud en geglimlacht en hem uit spelen gestuurd en Merijntje had gespeeld en er niet veel over nagedacht: er was in het leven van de grote mensen nou eenmaal ieder ogenblik iets, dat boven het begrip van kleine jongens ging. Hij had bovendien allerlei zorgen met Fons, de simpele doolgeest, die nog steeds overal achter hem aanscharrelde en die hij probeerde op te voeden tot een verstandig en godvrezend man, die niet telkens op zo'n vreemde manier over 'de meiden' sprak en met strakke, bolle, glinsterende ogen naar haar keek.

Maar nu zaten ze gevieren op de witte juin van Geluk. Ze hadden werk, ze verdienden geld, Gijzen had geen tijd om naar de herberg te gaan, het leek alles weer lichter. Blijmoedig deed vrouw Gijzen mee aan de zware arbeid, hoe moeilik het haar ook viel, want ze was weer zwanger sinds enige maanden. Het was hard, moeilik en lang werken in de witte juin. Het land lag een uur gaans van het dorp en 's morgens om vier uur moesten ze van huis, want om vijf begon het trekken. En het ging met een paar uur rust om te schaften, voort tot 's avonds acht, half negen soms, als het slechte weer hen herhaaldelik met plasbuien van de akkers gejaagd had. Als ze thuiskwamen, slikten ze nog wat brood en gebakken aardappelen of een schotel karnemelkse pap en vielen doodop in hun bed. Maar om drie uur, half vier stompten ze elkaar er weer uit, ontbeten met een hap brood en een slok slappe koffie, en togen, slaperig en mopperend, ontevreden en kregel, op weg naar de Blikke, waar de witte juin wachtte en de boer met zijn opzichters. Ze droegen zakken brood en grote kruiken drinken, water of kouwe koffie. Grootmoeder paste de dag door op de kleinere kinderen. De Gijzens behoorden nog tot de bevoorrechten: iedere middag om twaalf uur kwam Fons op z'n bonestaak aangalopperen en bracht gekookt eten, dat boven een vuurtje gewarmd werd en opgesmuld, tot jaloerse afgunst van minder gelukkigen, die het de hele dag met in de zon uitdrogend brood moesten stellen.

Bij het begin van het werk hadden allen zich een baantje afgepast, dat ze leeg zouden halen. Ze begonnen aan de lange zijde en werkten over de breedte van de akkers naar de overkant. Ieder probeerde zo ver mogelik van de kop van het veld te blijven, want daar hadden de paarden bij het ploegen en eggen de zware klei vast ingetrapt tot een keiharde massa. Je kon er met je schrabber bijna niet inkomen en de juintjes waren er klein als erwten. De kop bleef zonder liefhebbers. Maar tegen het eind van de oogst zou de boer ze er met z'n allen heen jagen en dan kon ieder zien hoe hij zijn deel er uit krabde.... Dat was echter van later zorg. Voorlopig zocht ieder zich een baantje, waar hij de beste verwachtingen van had.

De juin stond onregelmatig. Tussen het forse groen waren kale plekken, waar ijle sprietjes uit de harde, grijze grond piepten. Dat waren kwade stukken, want daar kon je de juin niet trekken, maar je moest er met de schrabber op inhakken en de kleine uitjes uit de kluiten peuteren. Dat was moeilik en ondankbaar werk: de uitjes waren schaars en klein, het duurde lang eer je een goede hoeveelheid bijeen had. Ieder probeerde dus een baantje te vinden, waar het groen van de ene tot de andere zijde van de akker gelijkmatig doorliep, maar weinigen waren fortuinlik genoeg om zo'n plekje te kunnen pakken. Sommigen, die vlug konden werken, keken zolang niet uit. Ze begonnen maar, waar ze stonden, waren de anderen in hun baantje vlug vooruit en als ze voor een kale plek kwamen, werkten ze daar eenvoudig omheen, kropen slingerdeslang over de akker, altijd voor de anderen uit en trokken de uien op van de groene plaatsen, die eigenlik tot andermans baantjes behoorden. Dat gaf veel geruzie, gevloek en geschreeuw, maar de onkameraadschappelike geroutineerden maalden er niet om: de boer kwam wel tierend tussenbeiden, als de benadeelden al te erg te keer gingen, maar hij nam de overweldigers van de voordelige plaatsen in bescherming: de juin moest zo gauw mogelik uit de grond en weg.

De uitgetrokken of opgekrabde uitjes werden van de stelen gewrongen en in een mand gegooid, die ze voortdurend meesleepten achter zich aan. De volle manden werden uitgestort op het afgewerkte baantje, de hopen bleven 's avonds liggen, gemerkt met een stokje of een stuk gereedschap. De juin moest een paar dagen indrogen. Dan werd ze met de vlakke hand over de harde grond geroefeld, tot alle velletjes er af waren en de bolletjes blank en glinsterend als zilver werden. Zodra de wagen met zakken kwam, holde alles er heen. Er werd soms, als er te weinig waren, letterlik om de zakken gevochten, de vrouwen en kinderen ruw weggedrongen en de sterksten gingen er mee strijken. De blanke uitjes werden gebaald en dan naar de boer gebracht, die ze op zijn bascule woog en voor elke vijftig kilo de arbeider een gestempeld blikje gaf, waar hij later geld voor kon inwisselen. Bij regenweer werd het moeilik, de uitjes uit de schil te krijgen. Er bleef dan aarde aan zitten en vellen, en de boer vloekte en schold, dat hij ze niet betaalde om hem modder af te leveren. De baal werd over het houten

zeefbord leeggestort en de boer en zijn opzichters roefelden de aarde en de schilletjes er zorgvuldig af. De schoon gemaakte uitjes werden opnieuw gewogen, en wie meer dan vier kilo aarde had meegebracht in zijn baal van vijftig, kreeg voor straf helemaal geen blikje en was zijn loon kwijt. Ook dat gaf telkens aanleiding tot uitbarstingen van woede, maar de boer vloekte steeds het hardst, dreigde en joeg de verontwaardigde mensen terug het land op: hij kreeg ook niet uitbetaald voor het leveren van kluiten klei! Wat waar was, maar niettegenstaande dat een schrale troost vormde voor de benadeelden.

Het liep tegen de middag. Hoog stond de uit-stralende zomerzon aan de pure, strakke hemel, diepblauw en glanzend als fel gespannen satijn. Op het juin land kropen de werkers, gebogen over de harde, korstig droge kleigrond. In de verbrande gezichten onder de breedgerande zomerhoeden schitterden de ogen met een zieke glans. De stoffige, grijs besmeurde handen grepen begerig om het weke, teer bedauwde groen der uienstengels, rukten de bolletjes met hun bevende wortelhaartjes uit de bodem en draaiden ze met een snelle, wrede beweging en een kort, scheurend geluid van het loof. Hoe lang schoven ze al voort, met pijn doende knieen, schrijnende handen, brandende ogen, de rug, waarvan elke spier een pijnstreep was, geboden aan de onbarmhartige laaiing van de witte zomerzonnebrand? Ze wisten het niet meer. Automaties pakten de handen toe, verrichten de achtereenvolgende grepen, sloegen het blinkende driehoekige schrabberijzer met een fijn geklank van zingend metaal in de hard-verdroogde aarde, krabden en wreven met ruw-gescheurde nagels en gloeiende vingertoppen de grof-brokkelende kluiten stuk, om de kleine, blanke uitjes bloot te leggen.... Zo langzaam schoof het voort over de onafzienbare akkers, waaraan de gebogen werkers, laag bij de aarde, geen eind vonden....

Merijntje kroop naast zijn broer Arjaan over de akker, een eindje achter hun vader en moeder aan, die ter weerszijden van de jongens hun baantje gekozen hadden. Zo konden ze de zwakke handen van de kinderen wat helpen, zorgen, dat ze niet te ver achter bleven, dat een brutale buur niet met een scherpe bocht vlak voor hun neus een bizonder welig stuk van hun baantje uithaalde. Half slapend, met een gevoel of alle botjes in zijn lijf gebroken waren, werkte Merijntje en schrok telkens uit zijn lome half-bewustheid op door een stomp of een grauw van Arjaan, die hem wees, hoe hij bosjes uiengroen over het hoofd zag en blootgewoelde juintjes vergat in de mand te gooien.

- 'Ouw j'w asses d'r toch bij, soavikloas! raasde de oudste broer. A' zo medeen de boer komt, schopt ie je 't veld af!

- Schet! verweerde Merijntje zich zwakjes.

- Schette gij! schold Arjaan terug. Doe je waark goed, verdikke, of blefd' aanders bij die kleine kakkebroeken in 't school!

- Zwijg toch stil! snauwde vader. Waark deur!

- 'IJ prutst er mee! verweet Arjaan.

- Moel 'ouwe! kommandeerde Gijzen ruw en afdoende.

Merijntje zuchtte diep, wreef met zijn stoffige hand het zweet van zijn voorhoofd en slikte manmoedig de opkomende tranen weg: hij werkte mee in 't veld en dan hoorde je niet meer te huilen als een klein kind. Maar het was wel zwaar en moeilik tussen al die grote mensen, die van een jongetje maar eisten, dat hij het werk bij zou houden en nergens anders aan denken. Soms kwam er een vlinder vlak voor hem op het groen zitten en wakkelde met zijn bonte vleugeltjes, waar rood en blauw en gouden vuur af schoot.

Maar als hij even verwonderd en verrukt, met stil gevallen handen en ogen vol aandacht naar het behaagzieke spel van zo'n kleine pronker bleef kijken sloeg Arjaan al naar het diertje, dat schuin opfladderde en spottend wegzweefde, uitdagend, de hoge blauwe lucht in, dronken van de zonneschijn en de rijpe geur der aarde.... Gisteren had hij een nest jonge veldmuizen opgekrabd, kleine, aandoenlik hulpeloze, blank-naakte diertjes met onzeker draaiende kopjes en knieuwelende krabbelpootjes. Haastig had hij zijn schrabber neergegooid en was plat op de grond gaan liggen om de jonge muisjes op zijn zakdoek te leggen en er mee te spelen. Maar zijn broer had hem opzij gegooid en met zijn scherpe schrabber de arme diertjes met een paar vinnige kappen tot een vies, bloedpapperig breitje gehakt.... En dan mocht je nog niet huilen, want het werk moest immers ononderbroken doorgaan! Maar hij was Arjaan aangevlogen, had woest met de schrabber op hem ingeslagen. Zonder hem te raken gelukkig, want Arjaan greep z'n arm, en z'n vader had hem een paar harde klappen om z'n oren gegeven, dat z'n zonnehoed meters ver weg stoof.... Nee.... zo prettig als Merijntje het zich voorgesteld had, was de arbeid op het veld niet.... En 's morgens diende hij ook de mis niet meer, want als het in de toren voor de dienst klepte, was hij al zo ver van huis, dat de drift van het zingende klokje zijn oren niet eens meer bereikte....

Langs de landweg onder aan de dijk draafde Fons. Zijn paard was tamelik mak vandaag en rustig roetsjte de stok over de weg, een lange, dunne wolk poeierig stof op schurend. Hij stuurde het fiere beest met ene hand, want de andere droeg, in een blauwe handdoek geknoopt, de pan met het middageten voor de Gijzens. Van de tegenovergestelde kant kwam een grote boerenwagen met sierlik gebogen oplopende zijwanden aangebolderd,

zwaar schokkend op z'n veerloos onderstel. Er stonden twee machtige, bruine paarden voor, die dromerig voortdansten op hun gemakkelik sukkeldrafje. Het was de wagen, die de baalzakken bracht voor de uitjes.

- Allee ju! schreeuwde Fons opgewonden tot zijn traag-dravend ros. Es kijken of a'me da' nie winne kunne van die doar gunter.... Toe, verdommen, een bietje rapper, 'ee! Me motten 'et eeste bij den 'ekkendam zijn!....

Even steigerde het vurige paard, onwillig en verschrikt. Toen bemerkte Fons, dat hij het zonder klappen niet tot de moeilike wedstrijd zou kunnen opzwepen en hij aarzelde geen sekonde: wat het zwaarst was moest het zwaarst wegen: kletterend ging de pan met eten tegen de grond, rolde om en de dikke brei met stroop vloeide traag door de gaten van de handdoek over de stoffige weg. Klets! klets! klets! sloeg de kastijdende hand van Fons het paard op de bil en dadelik schoot het sneller vooruit. Maar de boerenknecht op de wagen had de simpele gezien, en hoe hij in eens met een vaart kwam aan stuiven. Lachend lei hij de zweep over de paarden, die verschrikt en verwonderd zich in het tuig wierpen en uit hun gemoedelik gangetje in scherpe draf schoten.

- Veruit! gadvergeme! schreeuwde Fons, die de manoevre van de knecht zag. Ziede nie, da'z' oanzette, doar!.... Toe! juu!.... juu dan!

Heviger ranselde hij zijn paard op de bil en sprong in wilde galop over de weg. Z'n pet vloog af, maar daar lette hij niet op.... Hij kon het nog winnen, was dichter bij het hek dan de knecht met zijn paarden. En hij wou winnen. Met kreten en slaag moedigde hij zijn rijdier aan en het schoot voort als de wind. Het zweet liep tappelings langs zijn gezicht. De ogen puilden hem uit het hoofd van inspanning. Zijn slapen klopten wild en in zijn

oren zong het bloed met dof geruis, maar hij lachte triomfantelik, want hij won op de tegenstander en hoe die ook de paarden aanzette, Fons was en bleef voor.... En met een schreeuw van zegepraal bereikte hij het hek een paar seconden voor de knecht, zwaar aan de teugels hangend, er zijn briesende paarden tot staan bracht.

- G'eget verlore, Thijs! riep Fons lachend. G'eget eerlik verloren!

- Da's nog al glad, lachte de knecht terug. Tege zo'n volbloed as de jouwe kunne mijn trekpere nie op.

- 't ls ginne volbloed, ontkende Fons, vol minachting voor het gebrek aan kennis van paarden bij die boerenknecht, die toch waarachtig beter moest weten. 't Is de zwarte klepper van Timmers, 'adde da' nog nie gezien?

- Joa, nou ge't zegt, zien 'k et ok, riep Thijs schaterend. Moar gadverdomme, wa' nukten ie em, Foons!

Op het veld werd geschreeuwd:

- De boale!.... De boale!....

En ieder gooide z'n gereedschap neer, liet alles liggen wat lag en holde naar de dam om zoveel mogelik zakken te bemachtigen.

- Wacht, zei Fons, 'k zal gaauw een paar boale vor Merijntjes mee neme.

Hij hielp Thijs het krat aan de achterkant omhoogschuiven en griste snel een stuk of vijf zakken van de hoop, voor de eerste graaiende handen van de toegesnelde arbeiders weg. Het werd een wilde stormloop op de wagen. De knecht klom vlug terug naar de bok en keek lachend op de warrelende, stompende, schreeuwende en scheldende troep neer. Ieder werkte met schouders en ellebogen om bij de zakken te komen. Het leek een oproer, een hongeroproer van woest geworden miserabelen, die een kar met levensmiddelen bestormden. Wild gloeiden de ogen in de bruin verbrande gezichten. Hoeden vlogen af. Zij duwden elkaar terzij, klommen op de wielen, lieten zich over elkaar heen op de stapels zakken vallen, scheurden ze mekaar vloekend uit de handen. Vrouwen schreeuwden, vochten mee tussen de ruwe mannenvuisten, vloekten heftig, stompten en schopten van zich af. Kinderen wrongen zich tussen de worstelenden door, half angstig, half lachend, kwamen in de verdrukking, gilden en krijsten, vloekten erbarmelik, zoals ze het de volwassenen hoorden doen.

En de knecht zat op zijn bok, knalde met de zweep boven de hoofden der vechtenden en schreeuwde naar z'n paarden, die schichtig de oren weg en weer draaiden en onrustig met de hoeven in het zware stof van de weg scharden. Er waren weer te weinig zakken en de geoefende ogen hadden dat aanstonds gezien; wilder greep en griste ieder in de voorraad om zijn deel.

- 'Ier die boal!.... Ik 'ad 'em al in m'n klaauwe!

- Ge lieg et wel ok! 'k Ar 'em al vast, toen gij d'r noar pakte!

- Allee! sallemaanders wijf, los ze'k!....

Pats!

Met de volle hand had de vrouw de zakkenrover in het verhitte gezicht geslagen. Een ogenblik verbijsterd, liet hij de zak los en haastig maakte de vrouw zich uit de voeten. De woedende mishandelde kon haar niet meer bereiken, anderen drongen er zich tussen, andere handen graaiden in de zakken. Een vader hief zijn zoontje hoog boven z'n hoofd, gooide hem met een forse zwaai over het voor hem dringende mensenkluwenendejongenmaaidemetarmenenbenen,schopteeenoudevrouw een bloedneus en tuimelde gierend op de wagen, vanwaar uit hij snel een stuk of wat zakken over de worstelenden heen naar zijn vader wierp, eer hij opzij gestoten werd en weer van de kar gegooid.

De boer en z'n twee opzichters stonden achter het hek bij de bascule en hielden hun zijden vast van onbedaarlike pret.

- 'Ouwdoe toch bedoard! schreeuwde Geluk, toen hij weer wat op adem kwam. D'r komd' ommes strak nog een woage, mee boale genog vor iederendeen!....

De worsteling luwde al. De zakken waren toverachtig snel verdwenen en hollend gingen de gelukkigen terug naar hun baantjes, lachend en spottend, alle stompen en duwen en slagen en beledigingen meteen vergeten. Maar die geen geluk gehad had, slenterde morrend en scheldend het veld op en loerde of er soms iemand de handen uitstak naar zijn uienhoopjes. Dan konden ze razend uitvallen en met de zenuwachtige vuisten op hem inbeuken om hun overkropt gemoed lucht te geven. Maar er viel niks te ruzieen en nauweliks waren ze op hun baantje teruggekeerd, of de boer galmde met wijdklinkende stem over de akker:

- 't Is schoftijd!.... Rusten een ete!....

Loom rekten de ruggen zich recht en met heimelike vreugde liepen ze naar de greppels, waarin ze brood en drinken onder het gras hadden weggestopt om het zo veel doenlik voor de zon te beschutten.

II.

In groepen kropen ze bijeen langs de randen van het veld, dat plotseling verlaten en leeg lag, gehavend en blootgewoeld, eindeloos triestig onder de zon, met de lange strepen dorrend, bleek-groen loof, de hoopjes bruin en witte juin, de opengekapte gaten met stukgeslagen kluiten, de omgestulpte manden hier en daar, de doelloos neerliggende schrabbers, die op hun blanke ijzer felle zonneschingen wegketsten. Het leek alsof een hevige brand dit

gedeelte van de akkers had kaal geschroeid en het verdere, groen deel als door een wonder gespaard was. Nu ze zaten en in hun brood beten, voelden de mensen plots, hoe moe ze waren. Hun veerkracht was gebroken. Verslapt zaten ze neer, de rug gebogen, het hoofd in de schaduw van de zonnehoed voorover, de ellebogen gesteund op de opgetrokken knieen, de handen met het brood loom hangend. Ze spraken zo goed als niet, voelden de kwelling van de martelende zomerzon, luisterden suffig naar het gezoem der levenslustige insecten om hun hoofd. En de meesten, zodra ze hun brood naar binnen geslikt hadden en hun stoffige kelen schoon gespoeld met lange teugen uit de kannen koffie of water, walgelik lauw geworden in de hitte van de zonnebrand, zakten machteloos achterover of opzij en sliepen aanstonds in voor een kort half uurtje.

De familie Gijzen was tevreden uit de worsteling van de wagen teruggekomen. Ze hadden drie zakken bemachtigd en met de vijf, die Fons had weggegraaid hadden ze meer dan genoeg om hun oogst te balen. Arjaan mopperde zelfs niet om de rode buil, die zijn voorhoofd versierde en die een plompe vent hem met zijn elleboog gestoten had; hij had trouwens in het gedrang die lomperd een paar vinnige schoppen tegen z'n enkels teruggeven, zodat hij geschreeuwd had van pijn. Maar hij wist lekker niet, wie hem dat geleverd had, want Arjaan was als een aal tussen de dringende mensen doorgeglipt en had zelfs nog een baal te pakken gekregen ook. Fons was fier meegelopen, niet weinig gelukkig om de lof, die Merijntje en zijn moeder hem toezwaaiden, omdat hij zo kranig voor zakken gezorgd had. Toen het sein van schaften kwam, stonden zij op en Gijzen rekte behagelik de armen boven het hoofd. Glimlachend vroeg hij:

- Woar' edd' oons panneke gezet, Foons?

Fons keek hem verschrikt en verbaasd aan.

- Jullie panneke? vroeg hij onnozel. Waffer panneke?

- Wel.... grootmoeder 'ee je toch zeker ete meegegeve? vroeg Arjaan driftig. Fons' ogen werden groot van angst. Hij begon te beven en wou liegen: - Bel neent, jongen, ik 'em gin panneke gezien....

Maar het was al te duidelik, dat hij loog en Merijntje riep:

- Da' leugende wel ok!....

Ze vermoedden een ramp en Arjaan, die rammelde van de honger, wou wild tegen

de simpele uitvaren. Maar zijn moeder, wetend, dat Fons huilend zou weglopen als er dreigementen gingen komen, zei haastig:

- 'Ouw je moond d'r buite, snotpiek....

En tot de van angst bibberende Fons ging ze verder:

- 't Is niks, or Foons.... zeg moar grust, woar a'ge 't panneke neergezet 'ed.

Fons rimpelde zijn voorhoofd in diep nadenken. Er was zo veel gebeurd, de laatste tien minuten: hoe zou hij in die ronddwarrelende, zich verdringende herinneringsbeelden het moment terugvinden, waarin de pan eten verloren was gegaan?.... Maar de goedig-aanmoedigende toon van vrouw Gijzen had hem geheel gerustgesteld en bovendien stond Merijntje hem vriendelik aan te kijken....

- 'k Em 'em toch wel g'ad, zei hij langzaam en uit de nevel van het verleden doemde een herinnering op aan een kalme rit te paard, met een pan in zijn vrije hand....

- Woar is ie dan gebleve? vroeg Gijzen, zijn drift verbijtend.

- Joa.... wacht es, zocht Fons verder. Wacht es evetjes.... Meschien.... 'k 'em 'aarddroaverij g'ouwe mee de woage van boas Geluk z'n knecht.... A'toen de pan moar nie van m'n peerd genukt is, gaddekke!....

- Da' was dan toch zeker vast bij den dam? vroeg Arjaan.

- Van eiges, 'ee, gaf Fons toe. Da' was vast bij den 'ekkendam!

Arjaan was al weg, rende over kluiten en klonters, sprong over manden en hoopjes uien, recht op het hek aan en de weg op in de richting van het dorp.

- Wa's-t-er oan d'aand? vroeg een van de opzichters, die langs de baantjes slenterde en de oogst monsterde.

Gijzen vertelde het hem. De man lachte bulderend. Fons stond er beteuterd bij.

Merijntje zei streng:

- Da's nie mooi van je, Foons, om oons eten in de steek te loate. Schoam j'w eige!

Fons schaamde zich inderdaad diep en de angst kroop in hem op, dat Merijntje kwaad op hem zou zijn en hem zijn bescherming onttrekken.

- Joa, Merijntje, zei hij gedwee. 'k 'Em.... 'k 'em.... 'k kan'et nie gebetere, wezelik nie.... 't 'ee bepoald een oongeluk gewiest.

Zo hulpeloos en smekend keek hij zijn kleine vriendje aan, met die overweldigende angst in zijn wijd open, blauwe ogen, waar Merijntje niet tegen bestand was. Ontevreden, maar alweer overwonnen, lachte de jongen en zei:

- Nou, 'e moar gin bang, Foons.... 't zal zo aarg nie doen.... Ik gloof wel, dage 't nie gebetere kunt.

- 'k Zal es roondvroage vor jullie, zei de opzichter. D'r zal wel nie veul van terechte komme mee die pan. Wa' zat er in?

- Gurtenbrei mee stroop, vertelde moeder.

- Oeioei, riep de man bedenkelik. Da's-t-er naturelik ammoal uitgeloopen a' Foons de pan loate vallen 'eet!

En hij stapte grinnikend weg, de vier mensen beduusd achterlatend.

Arjaan kwam al weer terug bij de dam. In zijn hand droeg hij de etenspan, in een blauwe handdoek geknoopt.

- Aah! gelukkig! zuchtte Gijzen opgelucht. 'IJ 'eet em gevonne!....

Maar toen Arjaan dichterbij kwam, zagen ze wel aan zijn gezicht, dat er weinig reden tot vrolikheid was. En toen hij bij hen kwam, hief hij de pan met de doek omhoog, half huilend van verdriet en woede.

- 'Ier! schreeuwde hij kwaadaardig en zette zijn vrachtje met een smak voor hen op de grond. Kek da d'r es uitzien!.... Alles is-t-er uitgeloope.... Die steenezel 'eet 'em gewoon op de weg loate vallen een toen is ie omgekapt....

Het zag er vies en troosteloos uit. De doek was besmeurd met grijze brei en bruine stroopvegen. En er kleefde stof aan en strootjes en kluitjes verharde modder uit het wagenspoor. Verslagen stonden ze rondom hun verongelukte maaltijd en de knagende honger voelden zij pijnliker dan te voren. Het vooruitzicht, zonder eten tot de avond te moeten doorwerken, stemde hen tot woede, en Fons keek naar de nijdige gezichten en kromp ineen van angst voor de uitbarsting, die zeker volgen moest en die hem zou verpletteren.

Bibberend en met de handen aan z'n jas frommelend, stamelde hij ontzet:

- Ik.... ik kon.... ik kon 'et toch wezelik nie gebetere!....

Maar nog voor iemand tegen hem uit kon varen, werd er rondom schaterend gelachen. Een groepje jong volk, meisjes en opgeschoten jongens, was aan komen lopen en lachte zich slap om het drama van de verongelukte maaltijd, de beteuterde en woedende familie Gijzen en de doodsangst van Fons.

- Me zullen 'em vor z'n bloote koont komme! gilde een van de meisjes.

Fons week angstig terug naar Merijntje.

- Neee.... neee.... stotterde hij bang. Ik kon 'et

ommes nie gebetere.... 't Is van 't peerd gevalle!....

Nieuw gelach barstte los. Maar ze waren niet met lege handen gekomen. Van de opzichter hadden ze het komieke verhaal gehoord en hoe razend ijverzuchtig ze in het werk ook op elkaar mochten zijn, in hun hart waren ze gulle kameraden en ieder had een of twee sneden brood geofferd om de hongerige familie Gijzen te spijzigen. En spoedig lag er op een uitgespreide baal een voorraad boterhammen, die meer dan voldoende was om de verdwenen brei te vervangen. En zelfs de wraakgierige en onverbiddelike Arjaan werd door dit gezicht milder gestemd. Merijntje lachte al uit heel zijn hart; niet alleen omdat zijn honger gestild zou worden, maar ook omdat Fons gered was en nu zeker niet zou worden afgesnauwd en in reddeloze ontzetting zou moeten vluchten.

- 't Is moar goed, 'at er nog broave meinsen in de wereld zijn, Foons, lachte Gijzen. Want aanders zou 't billekeskermis gewiest 'emme, jonge.

- Nou! zei Fons met benauwde stem, maar hij durfde alweer heel vaag te glimlachen en loensde met de lippen smakkend naar de verzameling boterhammen.

- Nou wilt ie nog meefreten ok, de lillekerd! lachte vrouw Gijzen.

Fons keek haar smekend aan.

- Ge zul me toch gin 'onger loate lije? vroeg hij droevig.

Zijn nederige toon wekte nieuw gelach, en gerustgesteld door de algemene vrolikheid, ging hij aanstonds zitten, greep een paar sneden brood en beet er smakelik in.

- Zo'n kwiebes toch!

- Kekt den diee nou!

- 'IJ zit gaddomme nog 't eesten oan den bak ok!

Van alle kanten klonk geschater, maar Merijntje zei streng:

- Goade gij ete zoonder te bidde, Foons?.... Ge zij toch gin 'oond, is-t-wel?

Berouwvol lei de simpele dadelik zijn boterhammen neer, sloeg een kruis, keek ernstig voor zich en prevelde een Onzevader. De omstanders, volstrekt niet onder de indruk van het vrome moment, lachten in een adem door, zonder zich te storen aan de bestraffende blikken van Merijntje. Maar Fons stoorde zich evenmin aan hun onbetamelike lachbuien en bad rustig zijn Onzevader af, waarna hij weer een kruis sloeg en hoopvol naar zijn beschermer keek, die hem vriendelik toeknikte.

De Gijzens bedankten hun weldoeners, maar die weerden vrolik af:

- Allee.... ge kund' een kammeroad toch gin 'onger loate lije!

Een paar van de meisjes bleven, toen de anderen teruggingen, bij de familie Gijzen zitten, en lachten nog wat na om de grap.

- Diee Foons toch!

Maar Fons hapte gulzig in de boterhammen. Hij had moed gevat, nu niemand hem meer bedreigde en terwijl hij het meisje schalks aankeek, praatte hij haar met een volle mond spottend na:

- Diee Foons toch!.....

Zij giechelde en knipoogde tegen hem.

Toen werd Fons nog vrijmoediger en bauwde:

- Die Annemie toch!....

Ze lachten allen en ook Merijntje schaterde om de ongewone durf en vrolikheid van Fons. Hij moedigde hem geestdriftig aan:

- Toe moar, Foons! 'Ou ze moar goed vor de zot, 'or!

- Dad 'oef nie! schaterde de meid. Ik zit er ommes al vor eene!

Ze boog haar hoofd achterover, dat het melkblanke vlees van haar hals boven de zoom van haar donker jakje uitkwam en deed de ogen dicht tegen de felle glans van de hemel boven haar. Fons keek naar haar gestrekte keel, waar de lach in klokte en hij vergat een nieuwe hap te nemen. Hij strekte zijn hand uit en voelde met zijn vinger op haar strot, als wou hij onderzoeken, wat daar zo grappig bewoog. Annemie slaakte een gilletje en sloeg zijn hand weg, terwijl de anderen in koor lachten.

- Zeeg, goalipoap!.... 'Ouw j'w 'aande thuis, 'ee! riep ze, maar ze lonkte grappig naar hem en lachte, zonder boosheid.

Een zotte dapperheid sprong in Fons omhoog. Hij greep haar bij de arm en trok haar als een strootje naar zich toe.

- Wacht, zei hij met een vurig aangezwollen kop, 'k za' jou es kusse!

- Wilde me losloate, deugeniet?

Maar ze lachte nog aldoor, al wrong ze haar arm om die vrij te krijgen.

- Neee!.... 'k Mot j'w eest kusse!

En dichter trok hij haar naar zich toe, met gloeiende ogen en met zijn tong lekkend over zijn droge lippen. Maar nu werd het Annemie te bont. Ze wou niet gekust worden door die zotte Fons en dan nog wel waar iedereen bij was! Haar gezicht verduisterde. Met haar vrije hand stiet ze hem tegen z'n borst en haar boze stem blafte hem aan:

- Wilde me losloaten of mot ik j'w eest roond j'w oore kletse?

Fon's opwinding zakte dadelik weg. Hij liet haar arm los en kroop langzaam achteruit, verschrikt stamelend:

- Neee.... gij woor kwoad!.... Ge mot nie kwoad woore.... 't is ommes moar leut....

Annemie lachte, stond op, sloeg het stof van haar rok en holde met haar vriendin weg. Bij de greppel was een hele groep jong volk aan 't stoeien, hun vermoeienis vergeten, in hete opwinding.

Fons kauwde triestig zijn brood.

Zijn hele moed was weggeschrompeld, zijn helle, brutale vreugde gedoofd.

Gijzen grinnikte om zijn verslagen houding, en plaagde:

- Ge zijd' een 'eld, gij, Foons.... Om zo bang te zijn van een jonge meid.... Daar zijn 'k van z'n leve nog nie bang van gewiest.

- Joa, moar a'ze duvels woore, zei Fons bedenkelik. Op jouw wiere ze meschien nie' kwoad?

- Neee! doar sloade de spieker op z'n kop! schaterde Gijzen en sloeg z'n vrouw op haar knie.

Maar die kon om zijn grappen niet lachen en zei stug:

- Alla, toe, ouw je zotte moond toch.

Arjaan keek verstoord en Merijntje zei schel:

- Foons is net zot mee z'n meidegezoanik.

Fons deed bedeesd, schoof wat op zij en keek naar de groep stoeiend jong volk, meiden en jongens dooreen, die worstelden en elkaar in wulps spel omgooiden, dat de rokken omhoog stoven en de kuitebenen in de lucht spartelden. Ze lachten, dat je 't over heel het veld horen kon, een verdacht opgewonden geschater en de meisjes gilden hoog als ze ruw aangegrepen werden en deelden klinkende oorvegen uit, maar de jongens werden er niet door afgeschrikt en grepen brutaal telkens opnieuw toe. En Fons kon er zijn ogen niet afhouden, grinnikte verlegen, had een vuurrode kop en vergat te eten....

III.

Dadelik na schafttijd begonnen ze de uitjes, die droog genoeg waren, van aarde en schilletjes te ontdoen en op te balen. De norsheid van het eerste werkuur sleet snel weg: ze hoefden niet bang te zijn, dat hun baaltjes over de hor zouden moeten. Er bleef geen korreltje aarde, geen plakkend velletje zitten. Blank als zilver lagen de juintjes in de zon te schitteren en het was een lust ze bij handen vol op te nemen en zacht door je vingers in de balen te laten lopen. Warm voelden ze aan, hard en satijnig. Het was toch wel een mooie vrucht.... Die gingen nou naar de steden en daar werden ze in wijde flessen in azijn ingemaakt met onbekende kruiden erbij en kwamen dan bij de rijke mensen op tafel, om bij het eten als toespijs te dienen.... Het was eigenlik nog al dwaas.... En daar stonden honderden mensen van 's morgens vroeg tot in de avond voor op de velden, in stromende regen, onder de stekende schroeizon.... voor zo iets overbodigs als deze mooie, prinselik sierlike, blink-blanke juintjes, die door rijke mensen zonder honger zouden worden gegeten.... Wat de wereld een raar ding was!.... Maar toch ook een goed ding: want als de rijke mensen niet de wonderlike lust hadden om uitjes bij hun eten te willen zien, zouden zij in deze slappe weken geen droge boterham verdienen!... Het was een wedstrijd om het eerst klaar te zijn. Want er was maar een bascule voor al de aangedragen zakken en ze moesten in de rij staan om aan de beurt te komen voor het wegen, en het wachten kostte hun centen: zolang ze daar stonden trokken ze geen nieuwe voorraad op en als ze een welig baantje hadden, moesten ze nog maar afwachten, of een ander er niet gauw wat in kwam grasduinen en met hun juintjes ging strijken....

Voor wie als de Gijzens in combinatie werkten, was het gemakkelik. Die lieten Merijntje bij de zakken wachten en werkten zelf door. Vandaag ging het nog beter dan anders, want de sterke Fons bleef op het veld en droeg de balen naar de bascule, waar Merijntje stond en toezag. Gejaagd kwamen de meisjes, met tweeen een zak sjorrend, aanstrompelen, angstig om terug te gaan, want je wist nooit of de een of andere schoelje je onbewaakte zak niet tersluiks bij zijn eigene zette: en hoe wou je bewijzen, dat het jouw zak was?.... En ze wilden ook graag terug om bij de andere voorraad te komen en die hierheen te slepen, want die was al evenmin veilig.... Het was een mirakel, zoo veel dieven als er onder de juinplukkers rondliepen en zo brutaal als ze hun slag sloegen!

De boer en zijn opzichters wogen snel achter elkaar. Vandaag hoefden ze maar even naar de kop van de zak te kijken en er met hun hand in te roefelen: het was prima in orde; allemaal beendroge, zijdeachtig aanvoelende, harde, vlezige juintjes, een prachtige vrucht, die goud zou opbrengen!.... Vlug gingen de balen over de bascule. De boer was in een goed humeur. Hij keek niet op een half kilootje. Zijn prettige bui werkte aanstekelik. De kwinkslagen vlogen heen en weer, overal was de lach, die de vermoeide gezichten voller en levendiger deed lijken. De rammelende blikken klinkend in de zak gingen degenen, die gereed waren op een draf naar hun werk terug.

De Gijzens hadden een baal over. Goedig ging de vrouw naar een meisje, dat niet al te handig was en balen te kort had, gaf haar de overgeschoten zak en Merijntje, die al stralend met z'n zeven plakken was komen aanhollen, hielp haar vlug de baal vol gooien. Zijn moeder liep terug naar haar baantje, de handen stijf in de zijden gedrukt, moeilik en pijnlik weer op de knieen zakkend om door te werken. Merijntje keek bezorgd naar haar.

- Moeder is niks goed, glo'k, zei hij nadenkend.

- Da' glo'k ok nie, gniffelde de meid en de kleine jongen keek haar ontstemd aan: waarom lachte dat zotte dierazie nou?.... meiden lachten altijd, om niks.... ze waren vervelend.... hij kon ze niet uitstaan.

- Lach j'w eigen uit, zei hij nijdig.

Maar het meisje keek hem vrolik aan en lachte zo

helder, dat hij toch mee moest lachen, tot hij in eens stil was en haar verbaasd aanstaarde: ze had haast net zulke ogen als Oonslievrouwke!....

- Wad' ist, Merijntje? vroeg het meisje, verwonderd om zijn plotse ernst.

- Niks, antwoordde de kleine jongen, kreeg een kleur, boog zich voorover en werkte hard om de uitjes in de baal te krijgen.

Toen kwam ook Fons helpen en met zijn grote handen schepte hij de baal in een ommezien vol.

- 'Oe krij'k nou die boal bij den beskuul? vroeg het meisje, verlegen omziend naar iemand, die haar helpen wou. Maar ze zag geen van haar vriendinnen in de buurt.

- Wilde gij 'em nie vor me droage, Foons?

- Ikke? vroeg Fons. 'IJ is zo zwoar.

- Toe, allee g'e ze vor Merijntjes ok wel gedroge.

- Joa, moar Merijntje, riep Fons uit de grond van zijn hart, vor Merijntjes doen'k alles!

Het meisje lachte en wreef met de rug van haar hand een lok haar uit de ogen.

- Doeget vor mijn ok moar, zei ze en haar tanden blonken zo wit en nat tussen haar rode lippen. A'ge 't doet, meude me-n-een kus geve....

Fons kreeg een schok. Dadelik, tot grote verontwaardiging van Merijntje, nam hij de zak op, licht als een veer, en beende er met grote stappen mee weg.... O, hij was toch wel echt een halve zot, die Fons, om z'n eigen zo te laten beduvelen en te gaan werken om een meid een kus te mogen geven!.... En straks mocht ie nog niet ook.... Die meid had het zo maar gezegd, dat had hij duidelik genoeg gezien. Woedend was Merijntje. En wraakzuchtig. Al een heel eind was Fons weg, de lachende meid vlak op zijn hielen....

- 'Eieiei!.... Foons!

Schel snerpte Merijntjes stem over het veld.

Fons stond stil en keek om.

- 'Oe kunde dien boal nou 'ouwe? schreeuwde de kleine jongen. 'IJ is ommes vuls te zwoar!....

Klets! daar lag de zak al voor de voeten van de ontstelde Fons, die hevig was geschrokken van de onthulling zijner overdreven eerzucht. De uitjes sprongen in een brede, zilveren golf uit de open zak over de grond, rolden naar alle zijden weg.

- Gadverse zot! schimpte het meisje woedend. Allee.... roap z'op.... of ik za' jou es op je mieter komme!....

Maar dat was wel het domste wat ze doen kon: Fons sprong achteruit, keek verschrikt naar haar woedend gezicht en holde terug naar Merijntje, die dubbel sloeg van de pret. Die had ie daar es even een lesje gegeven!.... Met tranen in de ogen van spijt en gramschap schudde het meisje de vuist tegen hem, maar Merijntje stak z'n tong uit en danste op een been rond en schaterde. Dan had ze ook maar niet zo gemeen moeten zijn! Alle meiden waren gemeen en ze waren nog zot ook!....

Fons kwam buiten adem bij zijn vriendje terug, schichtig achterom kijkend of zijn woedende vijandin hem niet op de hielen zat. Maar die lag al op de knieen en zamelde scheldend de uitjes bijeen, uitgelachen door wie in de buurt waren en de grap hadden gezien.

- Gadvergeme, wa'n lillik dieng! riep Fons verschrikt. Ze wou me-n-op m'n mieter komme, Merijntje.

- Da's j'w eige schuld, knorde de jonge. 'Ouw j'w eige bij de meide vandoan. Hn! om z'een kus te meuge geve.... 't is nog al wa' lekkers ok.... bah! vulderik!

En vol walging en ergernis spuwde Merijntje voor zich op de grond. Fons keek hem verlegen aan, maar antwoordde niet. Dat ergerde de kleine jongen nog veel meer en hij bromde - Joa, nou witte van eiges weer niks te zege. Gij mee j'w zotte kure.... Woarom wilde gij zo'n meid kusse?

- Ze doen 't ammoal, Merijntje, zei Fons. Een hel licht flikkerde plots in zijn kinderogen op en grinnikend voegde hij er bij: 't Is toch zo lekker, jong!....

Maar nu werd Merijntje echt kwaad.

- Lilleken broeskoeker! schimpte hij. Wilde je moond wel es 'ouwe! Ge meug zowa' nie zege.... Verroest moar ok! 'k Wil niks meer mee je te stellen 'emme.

En woedend liep hij weg, liet zich met een plof op z'n knieen bij de juin vallen en begon als een razende te plukken. Maar de pijn aan z'n schraal geschrijnde vingers bekoelde zowel zijn overdreven ijver als zijn boosheid en toen hij Fons naast zich zag, die mee juintjes begon te trekken en hem aldoor, bedelend om vergiffenis, bleef aankijken, gaf hij hem een kameraadschappelike stomp tegen z'n schouder en zei verzoenend:

- Nou.... allee.... ik zijn ommes al nie kwoad meer....

Het gezicht van de simpele klaarde op in hemelse verrukking.

- 'k Zal es gauw veul juintjes vor je plukke, Merijntje, riep hij dankbaar en met zijn grote handen viel hij op het werk aan en schoof een half uur later vader Gijzen al voorbij, die verheugd naar de rijen afgedraaide uitjes keek, waar Merijntje een kaarsrechte weg van aanlegde in het werkspoor van de vlijtige dwaas. Het zweet droop overvloedig van Fons' onbedekt hoofd, maar hij scheen daar niet de minste hinder van te hebben en werkte aan een stuk door tot op de weg naar de dam het gebolder van de boerenwagen hoorbaar werd, die de volle zakken had weggebracht en met nieuwe voorraad lege terug kwam. Toen was hij plotseling niet meer te houden: de paarden riepen hem en hij sprong zonder iets te zeggen dwars door de traag voortschuifelende werkers naar het hek om zijn dierbare vrienden te verwelkomen....

De worsteling om de zakken begon opnieuw, maar de paarden bleven deze keer rustig staan, want Fons hield hun koppen aan weerskanten tegen zijn gezicht gedrukt, streelde hun harde kaakvlakken, krabde hun voorhoofd, aaide zacht over de gevoelige, fluwelige neuzen en sprak hen met stille, heimelike woordjes toe. En ze waren alle drie gelukkig en hoorden niets van het krijsend geruzie der ruwe, liefdeloze mensen rond de wagen. Fons sloeg z'n armen rond de paardennekken en trok de willige koppen dichter naar zich toe. En de dieren knabbelden met hun bewegelike lippen aan zijn kleren, wendden hun droefgeestige ogen naar de onbekende vriend, in zonderling vertrouwen en wreven hun koppen langs zijn schouder met verliefd gebaar. De knecht op de bok vergat zijn pret om het gevecht rond de zakken en keek hoofdschuddend naar het tedere spel van Fons en de paarden. Die grote bruine was toch een lastige duivel, schichtig en een kwaadaardige bijter, ongenaakbaar voor vreemden.... En daar stond ie nou compleet te vrijen met die zotte Fons, stond lief te doen als een 'perige' merrie tegen een jonge hengst, stil en tevreden, verliefd zich gevend aan de strelende handen en de zacht murmelende stem....

- Wa' prevelde toch ammoal, Foons? riep hij, onwillekeurig jaloers, naar de simpele.

Fons keek wat onthutst tussen de paardenkoppen uit naar de knecht.

- 'Eee? zei hij verward.

- Wa'ge die pere vertelt, vroeg ik?

Eons' ogen dwaalden weg. Zijn handen streelden langzaam langs de gerekte voorhoofden tot over de neus. Vaag antwoordde hij:

- Bel.... niks ommes!

- Niks? bromde de knecht ontevreden. Zo'ne zot!....

Toen, toegevend aan zijn dwaze jaloezie klapte hij met de zweep en riep: - Allee, goad 'es op zij, Foons, da'k de woage keer!....

En hij kletste nodeloos de zweep over de ruggen der wild met het hoofd slaande paarden en schreeuwde baldadige vloeken naar hun verondersteld verzet....

Merijntje, op het veld, was plotseling onwel geworden. Hij kon de sterke uienlucht niet meer verdragen. Een weee walging maakte zijn keel dik en de vermoeienis woog zwaar in al zijn leden. Zuchtend ging hij op het afgewrongen loof zitten en steunde zijn pijnlik hoofd met de handen. Z'n ogen staken en heel z'n lijf deed zeer.

- Wa' doet er op? vroeg zijn moeder verontrust.

- 'k Weet nie, antwoordde hij mat. 'k Ben zo broerd....

- Da' goa weer wel over, allee toe! zei z'n vader luchtig, en Arjaan spotte: - Zo'n piezemanneke!.... 'IJ kan gin eens tegen een bietje waarke, die kleine maauwer.

Maar Merijntje snauwde niet terug en z'n moeder lei haar stoffige, ruwe hand op zijn voorhoofd.

- 'IJ moes moar noar 'uis goan, opperde ze twijfelend. 'IJ is nie goed, deink....

Gijzen bromde, ontevreden, maar de vrouw hield vol:

- 't Is ok eigelik vuls te zwoar waark vor zukke kinders.... Kom, Merijntje, dan goan m-n-oan den boer vroagen of a'ge weg meugt.

Merijntje stond moeilik op. In eens voelde hij, hoe graag hij weg wou, hoe hij dat werk verafschuwde. De gedachte alleen al, dat hij van het veld mocht, maakte, dat hij zich beter voelde, krachtiger, als leefde hij verend op. Maar hij liet het voorzichtigheidshalve niet blijken en zuchtte meelijwekkend:

- O, ik ben toch zo lammenoadig....

Z'n vader zei niets meer. Arjaan, eigenlik ijverzuchtig op die verlossende ongesteldheid van Merijntje, hoonde nog:

- Kleine slapperik....

Maar z'n moeder liep al met Merijntje naar de boer bij het hek en vertelde hem, dat de jongen niet wel was en of hij naar huis mocht gaan. Geluk keek ontevreden en minachtend naar het slappe kereltje met z'n zwetend gezicht en z'n moee ogen.

- A'jullie z'n boantje dan moar bij 'ouwe, antwoordde hij stug. Een morge vrom, aanders zet ik er een aandere tusse.

- Da's goed, boas, zei vrouw Gijzen gedwee.

Merijntje voelde zich om een of andere reden sterk verongelijkt en kon nauweliks een groet aan de boer over zijn lippen krijgen.

Moeder riep Fons, die weer bij de paarden stond.

- Foons, Merijntjen is een bietje ziek gewoore.... Wilde gij 'em mee vorm noar 't durp neme? Moar pas goed op 'em, or.

Merijntje glimlachte: Fons op hem passen!.... Maar Fons was trots en overgelukkig met zijn opdracht. Hij nam Merijntje bij de hand en zei vol zelfvertrouwen:

- Zij' grust, vrouw Gijze.... 'k Zal goed op 'em passen, or.... 'E moar gin bang!....

Hij dacht zelfs niet meer aan de paarden en stapte dadelik de weg op, zijn vriendje aan de hand. Glimlachend keek vrouw Gijzen ze achterna: de reus en Klein Duimpje. Dan keerde zij zich om en stapte zuchtend met haar zware lichaam terug naar het werk over de droge, gloeiende akker, waar onbarmhartig het witte middaglicht over blakerde.... ze was graag ook mee terug naar huis gegaan, maar de avond was nog ver.... en het daggeld niet verdiend....

IV.

Fons gebruikte zijn bonestaak als gaanstok en hield Merijntje stevig aan de hand. Nog was hij geheel vervuld van zijn belangrijke opdracht. Een eind de weg op lag, in het stof geslagen, zijn pet.

- Kek nou es, zei hij verbaasd. Doar lee m'n klak! Ge zouw toch zegen: 'oe komt die 'ier nou?

Hij sloeg het stof er af en zette hem tevreden op z'n hoofd, peinsde er alleen nog over hoe die zotte pet hier zo op de weg kwam te liggen.

- Ma'k op je schoere zitte, Foons? vroeg Merijntje.

- Bel joat, Merijntje.

- Moar gin kuren, orre.... 't Peerd mot zoetjes loope.... Deinkt er om a'k een bietje ziek zijn.

Fons knikte. Het paard zou zachtjes gaan, net of 't een zieke wegbracht naar 't gasthuis in de stad.... Hoog en heerlik zat Merijntje op de machtige schouders van de idioot, de handen rustig gevouwen op de bestofte pet. Fons had de bonestaak tussen z'n benen geschoven en liep zoetjes te praten:

- Stillekes oan, perdje.... stillekes oan.... Deinkt er om 'a'Merijntjen een bietje ziekskes is....

Af en toe maakten de benen een paar kurige sprongen, maar dan haalde Fons de teugels dadelik strak aan en bedwong de ongedurigheid van het onbetrouwbare beest.

- Allee! sakkerju.... zoetjes, ee!.... Ziede wel, Merijntjen, 'oe a'ge z'in toom 'ouwe mot.... Loopt ie zachjes genog, Merijntje?....

- Manjefiek, prees Merijntje. 'k Kan zien a'gij een goeie voerman zijt, 'or.... Gij wit je peren in d' aand t' 'ouwe!

- Da' zou ik ok zege, riep Fons, stralend van trots en haastig bedwong hij weer een schichtige zijsprong van het vurige ros.

Het moest toch wel fijn wezen om zo groot te zijn, dacht Merijntje.... De wereld zag er heel anders uit, veel ruimer en als je zo hoog met je hoofd in de lucht stak, leek alles veel prettiger en frisser. Net ook of het minder gloeiend heet was, of je lekkerder adem kon halen. Merijntje knapte met elke minuut, die hij op zijn hoge ros verder reed, al meer en meer op. Zijn hoofdpijn minderde tot een stil gevoel van dofheid in zijn hersens, dat helemaal niet onaangenaam was. De sterke, brandende reuk van de uien woei uit zijn neusgaten weg en zijn keel werd al ruimer.... Alleen de zware vermoeienis bleef als een loomheid over zijn leden hangen, maar nu hij zo hoog boven de grond werd voortgedragen, was dat eigenlik volstrekt niet hinderlik. Hij zou wel hebben kunnen slapen als hij gewild had, maar hij wou het ogenblik genieten en hield zijn zware oogleden krampachtig open, luisterde naar het gepraat van Fons, die geheel en al verdiept ging in zijn droom van het sterke, vurige paard, dat hij dwingen moest tot zoetjes voortstappen, omdat Merijntje een beetje ziek was en voorzichtig naar het dorp vervoerd moest worden. Beurtelings teder en streng sprak hij met het wispelturige beest en hield het secuur in bedwang.

Zo gingen ze een half uur achtereen door, tot ze aan de hoge dijk met z'n zware boombeplanting kwamen, die met een bocht naar het dorp liep. Daar zei Merijntje:

- Loat je peerd moar es 'ooh 'ouwe, Foons. Ik wou es lekker in de lommer goan lege.

- Goed, antwoordde Fons. Da' zumme-n-emme.... 'Ooh!.... perdje!.... Ooh dan!....

Hij had enige moeite om het onwillige beest tot staan te brengen. Het steigerde een beetje en sprong heen en weer, maar toen Fons met barse stem een paar grove vloeken liet daveren, werd het bang, stopte dadelik en liet Merijntje voorzichtig afstappen....

Het was zalig in de schaduw van de hoge bomen te liggen en het gras om je hoofd te voelen kriebelen. Naar het gepiep van de slaperige vogeltjes te luisteren en te kijken naar de blinkende zwaarden van zonlicht, die overal door de schaduw van de boomkruinen naar de grond stonden en statig bewogen als de zachte zomerwind de blaren speels terzijde duwden. En dan maar je ogen half dicht doen en voelen hoe lekker je moeie rug en je benen en je uitgestrekte armen op de aarde lagen als op een koel bed.... Wat die lucht glansde en wat zongen die zoemende vliegertjes om je oren.... Je werd er slaperig van....

Merijntje kwam half op zijn elleboog overeind.

Fons zat met een grashalm tussen z'n tanden voor zich heen te staren. Merijntje volgde zijn blik. Daar was vrouw Koppenolle bij haar huis doende, een eindje van de dijk af, aan een zijweggetje. Ze rammelde met pannen en potten bij het schuurtje.... Vrouw Koppenolle stond niet in al te beste reuk. Ze was een slecht vrouwmens, zeien ze op het dorp. Waarin haar slechtheid bestond, wist Merijntje niet, want daar werden aan nieuwsgierige kleine jongens geen inlichtingen over verschaft. Hij begreep er niet veel van en mocht haar wel lijden, want ze had een aardig, vriendelik gezicht en ze lachte altijd met haar ogen en was vrolik. Maar ze was slecht, vonden de grote mensen, en die zouen 't wel weten.

- A'k moar nie zo'n dust 'ar, klaagde hij.

Fons antwoordde niet, keek strak naar de forse vrouw Koppenolle, die telkens uit de achterdeur kwam en naar het schuurtje stapte.

- Zoude gij oan vrouw Koppenolle durve vroagen om een schepke woater? vroeg Merijntje.

- Bel joat, zei Fons dapper. Da' zal ze toch wel geve!

- Voruit dan, dreef Merijntje hem aan, en ze stonden op en liepen het landweggetje in. Om het lage huisje heen kwamen ze aan de achterdeur. Vrouw Koppenolle was nergens te zien, maar ze hoorden haar binnen lopen.

- Vollek! riep Fons met luide stem de deur binnen.

Vrouw Koppenolle stak het hoofd om de hoek.

- Aah! riep ze lachend, Foons!.... Wa' doet er op, jonge?

- Merijntjen 'ee dust, vertelde Fons. 'IJ is een bietje ziekskes, ziede, een nou mot ik 'em vrom brenge noar 'uis.

Merijntje kreeg een kleur: die uitleggingen waren nogal overbodig, vond hij. Vrouw Koppenolle zou wel lachen, omdat hij door de simpele naar huis gebracht moest worden. En vrouw Koppenolle lachte ook, maar ze knipoogde tegen Merijntje om te tonen, dat ze de opschepperige praatjes van Fons nam voor wat ze waren.

- Komt er moar in, manne, noodde ze. Een bietje drienke kund 'ier wel 'emme.

De 'mannen' trokken hun klompen uit en kwamen in het propere kamertje met de witte zandkrinkels op de roodplavuizen vloer. Het koperen beslag van het ouwe, bruine kastje in de verste hoek blonk met vele schitterende lichtoogjes.

- Wa' zal 't zijn? vroeg de vrouw jolig. Bier of een borrel kloare jenever?

- Gi' mijn asteblieft moar een schepke woater, verzocht Merijntje blozend.

- Een ikken een borrel, riep Fons begerig.

- Dan zulde noar d' arrebaarg motte goan, Foons, lachte vrouw Koppenolle en Fons' gezicht betrok. Teleurgesteld zei hij:

- Nou, gimme dan moar niks.

De vrouw keek hem lachend aan, monsterde zijn statige gestalte van boven tot onder en haar ogen begonnen heller te glanzen. Zij greep hem bij de bovenarm, kneep in de ijzerharde spieren en zei:

- Staarken beer, gij!

Fons keek verlegen op haar neer, kreeg een kleur en grinnikte.

- Pfff! wa's 't waarm, zuchtte vrouw Koppenolle en trok de bovenste knoopjes van haar jak los, waar het blanke vlees te zien kwam met het kuiltje van haar hals. Fons' ogen vielen er gretig op aan en zijn arm trilde.

- Kom, zei vrouw Koppenolle, goad' evetjes zitte.

Zij lichtte de klep van de regenbak op, die hier binnenshuis was, liet met in de diepte luid weergalmend kettinggerammelde groengeverfde puts in het water plonzen en bracht toen een blikken schepje vol fris water aan Merijntje, die er gulzig van dronk, en zich geheel vol nieuwe kracht voelde lopen.... he.... wat was koud water toch lekker!.... En die Fons keek maar aldoor met starre ogen naar vrouw Koppenolle.... dat was niet zoals het hoorde: je mocht iemand niet zo lang achter mekaar strak aankijken.... Maar ja, Fons was nou eenmaal een simpele.... je kon het hem niet goed kwalik nemen.... Als de vriendelike vrouw Koppenolle er maar niet kwaad om werd....

Maar de vriendelike vrouw Koppenolle werd helemaal niet kwaad. Ze bleef even vrolik lachen en zelfs zei ze:

- Wilde gij wel een sigoar rooke, Foons?

Foons smakte met de lippen.

- Nou, asteblieft! riep hij blij.

- Joa, moar dan mott' in de schuur eest es een poar zwaore dienge vor me verzette. Merijntje zal wel zolang op je wachte.... 'Ier, Merijntje, en ze nam een kerkboek van de schouw en schoof het over de tafel naar hem toe, kekte gij moar zolang noar de doodsbeelekes.... een' ier zijn de sukerspekke.... ge meugt er gerust van 'ete.

Verbaasd keek Merijntje haar aan, maar ze had Fons al bij de arm genomen en trok hem stoeiend mee de deur uit, naar buiten....

En daar zat Merijntje alleen in het heldere kamertje met het kerkboek en de glazen suikerpot met lichtbruine boterbrokken.... Hij had er eigenlik geen bezwaren tegen, maar hij vond het wel erg vreemd en onverwacht gebeurd. Doch hij zoog genietend op zijn sukerspek en keek naar de andere, die hij de ongelofelike bevoegdheid had, gerust te mogen opeten! Hij glimlachte vaag voor zich heen.... En dat noemden ze nou een slecht vrouwmens!.... En ze gaf royaalweg haar sukerspekken prijs aan de willekeur van kleine jongens d'r snoeplust, en ze liet hem in een kerkboek de bidprentjes kijken.... Wat konden de mensen toch gemeen kwaad spreken van mekaar....

Lekker zuigend op z'n boterbrok bladerde hij in het kerkboek, dat openpuilde van de prentjes met engelen, kruisen en bloemkransen in zilver en zwart, soms met wat licht zandgeel er nog tussendoor. Je had er ook kruisen bij met een vlammend hart in 't midden en twee lansen met een doornenkroon, en ook wel de zweetdoek van de heilige Veronika met het wonderbaarlike portret van de Man der Smarten er in.... Of een kruisdragende Jezus, heel alleen, eenzaam, met mooie, parelende tranen in z'n ooghoeken.... Achterop stond bovenaan het sombere zwarte kruisje en een rouwrandje liep er helemaal rond omheen.... 'Bidt voor de ziel van zaliger'.... En dan van die mooie spreuken en zinnen er bij, van 'wandelen in rechtschapenheid' en 'het aardse dal van tranen'.... Wat waren dat allemaal een goeie, brave mensen geweest, wier doodsprentjes hier in het kerkboek lagen.... Ja, eigenlik.... nee, hij had nog nooit op zo'n prentje gelezen, dat er iemand niet gedeugd had.... Zolang de mensen leefden, hoorde je er allerlei kwaad van vertellen en je zag ze ook dingen doen, die je wist dat niet mochten.... Maar als ze dood waren.... dan stond achter op hun doodsbeeleke een heleboel moois te lezen.... En ondertussen moest je dan toch maar bidden voor de ziel van zaliger.... Als de ziel zalig was, hoefde je er toch niet meer voor te bidden?.... Of.... zaliger.... zou dat wat anders betekenen.... 'Bidt voor de ziel van zaliger Merijntje Gijzen'....

Akelig!.... maar op een dag zou het toch ook op een bidprentje staan.... 'Misdienaar'.... of nee.... dat was hij dan natuurlik al lang niet meer!.... 'Hij was een goed man en leefde in Gods wegen'.... Maar ze moesten es weten, hoe dikwels hij Gods wegen verlaten had om de inblazingen van Satan te volgen....

Wat bleef die Fons lang in de schuur met vrouw Koppenolle!.... Ze liet hem zeker nog al wat versjouwen!.... Hij nam nog maar een sukerspek.... Kijk, wat een mooi beeldje van ons Lievrouwke stond daar op de kast!.... Onder een stolp, met een echte zijen mantel en een hoop blinkende dingetjes er op.... En ze droeg een gouden kroontje. En wat was dat kindje Jezus klein!.... Een heel vreemd beeldje, maar Vrouw Koppenolle was ook een Belze vrouw.... Ze had ten minste lang in 't Belzeland gewoond met 'er gestorven man, waarvan sommigen zeien, dat ie niet gestorven was, maar in 't kotje zat.... Misschien hadden de Belzen allemaal zulke Lievrouwkes, met wijduitstaande zijen rokjes aan en een kanten kraagje en zo'n dof-glanzend, bruin gekleurd gezicht....

Liep Fons daar langs het raam?.... Nee, dat zou wel niet, want er kwam niemand binnen.... Hij had het zich zeker maar verbeeld, dat er een schaduw langs het venster vluchtte.... De wekker sloeg met driftige, harde hamerklapjes de tijd stuk.... Een blauwe bromvlieg gonsde bij het raam, stiet telkens heftig zijn kop tegen het glas, de stommerd.... Dat was vast een maaienschijter, die onverbiddelik doodgemaakt moesten worden, omdat ze spek, ham en vlees bedierven, stinkend maakten, vol vieze, wriemelende witte wormpjes....

De klink van de achterdeur klikte en Merijntje keek op. Daar kwamen ze eindelik.... Maar het was vrouw Koppenolle alleen. Ze streek een lok krullend haar van haar voorhoofd. Haar gezicht was

rood en haar ogen blonken heftig, net of er vuur uit spatte. Er kleefden hooipijltjes aan haar rok en jak.... Ze had zeker met Fons het hooi op de schuurzolder omgewerkt.

- Woar is Foons? vroeg Merijntje.

Vrouw Koppenolle haalde diep adem. Ze hijgde nog een beetje van het zware werk. In haar hals had ze een bloedrode plek.... zeker ergens tegen gestoten....

- Foons wacht buiten op je, antwoordde Vrouw Koppenolle. 'IJ gieng medeen moar deur.... 't Was 'em 'ier te waarm, zeet ie.

Merijntje glimlachte. Dat was weer net iets voor die malle Fons.

- Dan goan 'k 'em moar achterop, zei hij en liet zich van zijn stoel glijden. 'Eet ie goed gewaarkt, Foons?

De vrouw lachte schel, helemaal niet aardig om te horen, vond Merijntje.

- 'k Em nie te kloage, Merijntje, zei ze, stikkend van 't lachen om een reden, die Merijntje niet begreep. Maar misschien, bedacht hij, was z'n vraag wel weer erg eigenwijs geweest....

- Stik nog moar een poar sukerspekken in je zak vor onderweg.

Merijntje nam bescheiden twee van de boterbrokken, maar vrouw Koppenolle pakte zijn handen, hield ze bij elkaar tot een kom en keerde de hele voorraad er in om.

- Ge lus ze toch wel, 'ee, Merijntje?

- Asteblieft, vrouw Koppenolle, riep de jongen geestdriftig, met een kleur van blijdschap. Hij liet de sukerspekken behoedzaam in de zak van z'n jasjes glijden, waar ze zich aanstonds onscheidbaar verenigden met stof, pluisjes goed, stukjes touw, uienschilletjes en wat er meer in verdwaald was.

- Ge zij vriendelik bedaankt, or!

- Da's goed.... Dag, Merijntje!

- Dag, vrouw Koppenolle!

Verheugd om zijn buitenkansje schoot hij in zijn klompen en sprong weg.

Fons was al een heel eind de dijk op. Merijntje liep wat hij lopen kon om hem in te halen. Hij riep schel naar de haastig voortstappende reus. Die keek even om, en toen hij Merijntje zag, zette hij het op een lopen, als had hij ontdekt, dat zijn grootste vijand hem achtervolgde. Stom van verbazing bleef de jongen staan en keek hem achterna.Hij zettede handenaan de mond,schreeuwdeFons'naam,beloofdehem sukerspekken, riep, dat hij hem niks doen zou.... maar het was alles vergeefse moeite. Fons holde weg, keek zelfs niet meer om en verdween achter de bomen bij de draai van de dijk....

- Ok goed, zei Merijntje kwaad, dan freet ik de sukerspekken alleenig op.... Zo'n soavikloas toch!.... Woar zoudt ie nou weer vor in de rats zitten?....

En gelaten ondernam hij zijn eenzame wandeling naar het dorp, getroost door de aanwezigheid van de fantastiese kluit boterbrokken in de zak van zijn jasje....

V.

Merijntje was toch zieker dan hij gedacht had. Toen hij tot verbazing van grootmoeder kwam binnen stappen, was hij bleek onder zijn verbrande huid. Zijn keel deed zeer, waaraan misschien de sukerspekken met wat er aan kleefde, niet helemaal onschuldig waren.

- Wa' doet er op? vroeg grootmoeder vinnig. 'Edde deugenieterij uitg'oald?.... Zijde weggejoge?

Want grootmoeder was steeds geneigd de mensen vol slechtheid en zonden te veronderstellen. Mat antwoordde Merijntje:

- Neee, 'k zijn broerd gewoore, grootmoeder, een toen moog ik noar 'uis van den boer.

Achterdochtig nam het oude vrouwtje hem op.

- A't moar woar is.... 'k 'Em Foonzen op 't durp gezien, moar 'ij 'ee de pan van 't ete nie vrom gebrocht.

Merijntje glimlachte vermoeid. Hij vertelde kort wat er gebeurd was en grootmoeder jammerde en raasde om het kostelike eten, dat die vermaledijde zot zo maar over de weg gesmeten had.

- Oons Lieven 'eerke zal 'em d'r vor straffe, voorspelde ze deskundig.

Merijntje keek haar verwonderd aan.

- Moar Oons Lieven 'eerken 'eet 'em toch zot gemoakt? zei hij dan aarzelend.

Grootmoeders zwarte oogjes flikkerden boosaardig.

- Wie zegt da' nou weer, wijsneus? vroeg ze honend, en fanatiek voegde ze er achter: Wie wit of ad' Oonze Lieven 'eer 'em nie zot gemoakt 'eet uit straf vor z'n slechtig'ed. Want 't is een vergemese meidegek, een doar is ie gaauw mee gepreze....

Merijntje bedacht, dat Fons altijd idioot geweest was, maar hij sprak zijn grootmoeder niet graag tegen en bovendien was hij dodelik moe. Hij ging bij het raam zitten en keek naar de kleine Jan, die nu overal rond dribbelde op zijn kromme beentjes en om de vijf tellen riep:

- Gootemoede.... gootemoede!....

Grootmoeder had een zwak voor kleine Jan en stelde hem nu al ieder ogenblik aan Merijntje en de anderen ten voorbeeld. Ze noemde hem 'lieve jongen' en dat woord had geen der andere kleinkinderen nog ooit uit haar mond gehoord.

Toen Merijntje een tijd lang zo zwijgend bij het raam gehangen had en zich steeds lomer en vermoeider voelde, keek ze naar hem, onderzoekend en gereed om hem vinnig te vragen of hij niet eens een beetje met zijn broertje zou spelen. Maar zijn vaal gezicht en zijn doffe ogen verontrustten haar toch een weinig en knorrig zei ze: - A'ge j'w eige dan zo broerd voelt, waarom krupte dan nie in je bed? Zieke meinse motten oonder de dekes.

Merijntje zuchtte diep.

- Da' za'k dan moar doen, zei hij slap, maar het kostte hem inspanning om zo veel wilskracht bijeen te rapen, dat hij kon opstaan, zich uitkleden en in bed kruipen. Toen hij eenmaal lag, voelde hij zijn vermoeienis niet langer als een last, maar sloot bevredigd de ogen en liet zich zoetjes wegdrijven op zijn luie gedachten, een zalige, diepe slaap in. En hij werd eerst wakker, toen zijn vader en moeder en Arjaan de volgende morgen al weer naar het veld gegaan waren en zeker al twee, drie uren onder de klimmende zon in de grond stonden te wroeten.

Zijn grootmoeder bracht hem koffie en boterhammen en keek hem onderzoekend aan. Ze leek helemaal niet boos of wantrouwig en dat gaf haar een heel ander gezicht. Merijntje moest er eventjes om lachen, maar aanstonds was er weer een glimp van het gewone gezicht en haar scherpe stem zei:

- Motte gij ouwe meinsen uitlache, verdijde kwoajonge?

- Ik lach je nie uit, grootmoeder, verdedigde Merijntje zich, moar ge keek zo aanders as aanders.

- Ge meug vandoag thuisblijve, knorde de oude vrouw. Je moeder is vuls te flaauw mee jou.... Zo'n struisen broeskoeker, een dan op z'n bed legen ad' iederendeen waarkt a' z'n noaie kroake.

Ze ging weg. Merijntje schaamde zich wel een beetje, maar hij was toch ook blij, dat hij mocht blijven liggen, want hij voelde zich gebroken van vermoeienis en erg licht in z'n hoofd. Hij dronk z'n koud geworden koffie en at z'n besuikerde boterham, maar de andere raakte hij niet aan. Hij had geen lust in eten.

Toen grootmoeder kwam kijken en zag, dat hij maar een boterham gegeten had, viel ze uit:

- Zo'n lekkerbek toch!.... 'IJ it einkel botrammekes mee suker!.... Mot ik op d'aander soms ok suker strooie, deftige mesjeu?

- Neee, grootmoeder, antwoordde Merijnje mat, 'k 'em wezelik gin 'onger.

Ze keek hem aan, vroeg toen met veranderde stem;

- Nou.... wilde 'r dan wa' suker op 'emme?.... A' ge ziek zijt meude wel wa' meer 'emmen as rechtuit.

En weer was haar gezicht zonder de gewone boosheid en Merijntje vond het prettig om er naar te kijken. Maar hij weigerde toch te eten en de oude vrouw ging hoofdschuddend naar de kleinen terug.

Merijntje lag lui en zalig in bed en zocht in zijn geheugen naar iets, dat hij niet vinden kon. Hij had gedroomd, prettig gedroomd, maar hij kon zich met geen mogelikheid te binnen brengen wat het geweest was, noch waar het verband mee hield. Het was heel mooi geweest, heel prettig, heel blij, maar wat?.... Wat was het toch geweest?.... Hoe gek, dat hij daar nou maar absoluut niet op kon komen!.... Net als bij zijn gedachtenspelletje soms 's avonds in bed, als hij terug ging de keten der zich aaneenschakelende gedachten en plots op een donker gat stuitte, waarin een der gedachten was weggegleden, en je kon hem met al je inspanning toch niet meer te voorschijn halen.... hoe woedend je ook werd.... En zo was ook die droom nou weggegleden als in een zwart gat, in ondoorgrondelike duisternis.... Wat vreemd en onplezierig.... 't Was wel warm in bed. Vanuit de bedstee zag hij een klein hoekje van het raam met het verblindend helle zonlicht buiten.... Weer zo'n schroeihete zomerdag.... Wat zouen ze zweten op de akkers met de witte juin!.... Er knaagde toch wel een beetje zelfverwijt in Merijntjes hart, dat hij het hier zo lekker had, terwijl de anderen zwoegden en sloofden op het verre veld.... Maar eigenlik.... hij kon er toch ook niks aan doen, dat hij beroerd geworden was!....

Die droom!.... die vergeten droom!.... Wat het toch geweest kon zijn?....

En toen vielen zijn gedachten in eens, als van haast struikelende hardlopers, over de vraag, wat dromen zelf dan was?.... Het geheimzinnige van het droomleven had hem nooit tot verwondering bewogen, maar nu zag hij plotseling al het raadselachtige, het onmogelike er van.... Wat was dromen?.... Wat gebeurde er als je droomde?.... Je zei altijd maar: ik droomde, dat.... Goh!.... het was toch eigenlik heel mal ook, dat dromen.... In je droom kon je zo de lucht in stappen, over huizen springen, met grote zwevingen overal heen vliegen.... Je ontmoette mensen, die niet eens meer op het dorp woonden.... Soms praatte hij gewoon met de Kruik en die zat nog wel in de gevangenis, achter ijzeren deuren, met dikke sleutels en grendels opgesloten.... En je kon zelfs mensen ontmoeten, die al dood waren. En dan leefden ze, keken je aan, spraken en bewogen zich, heel gewoon.... Ze waren net als vroeger.... En jij was verwonderd, omdat je toch meende, dat ze al gestorven waren, maar zelf schenen ze daar niks van te weten.... Goh.... wat was dromen toch vreemd.... Hij wist toch zeker, dat soms, als het erg akelig, angstig en onheilspellend was, als er vreselike ongelukken bot op een gebeurden, dat hij dan in zijn droom zelf dacht: laat ik toch niet zo bang zijn.... ik droom het immers toch maar!.... Het was wel een twijfelende gedachte meestal, maar hij dacht het toch, dat wist hij zeker en dan werd hij dadelik daarop wakker, huilend soms, met z'n wangen nat van de tranen en een hart, dat joeg of het wild geworden was.... Zou er nou niemand zijn, die wist wat dromen eigenlik was?.... De meester op school misschien?.... Maar dat was een ouwe, knorrige man, die niet van vragen hield....

En zoetjesaan dommelde Merijntje weer in en gleed terug naar de vergeten droom en nam zich in die droom verheugd voor, nu alles goed te onthouden.... Maar toen hij wakker schoot, wist hij meteen teleurgesteld, dat hij hem weer vergeten had. Hij was wakker geworden door een geluid, en luisterde om te weten te komen, wat het zijn kon. Het moest iets bij de deur van het voorhuis geweest zijn....

Toen viel eensklaps een geweldige vreugde over hem. Een diepe, vrolike stem had geroepen:

- De goeien dag, grootmoeder!.... Is Merijntje soms thuis?....

En dat was de stem van Flierefluiter!....

Grootmoeder zei verbaasd en snibbig:

- Wel wel!.... A'me-n-alles g'ad 'emme, krijge me dad' ok nog.... Wa' komt diee zot 'ier weer uitsteke?

O, het was wel de prachtige, klare en spottende lach van Flierefluiter, die na deze hartelike verwelkoming heel de kamer met zonnig geluid vulde.

- Is-t-ie in 't school, dan wacht ik 'em buiten op.

- Neeen, 'ij is ziek. 'IJ sloapt.... 'Ouw je sloaismoel moar een bietje dicht!

Toen klonk uit de bedstee plots de helle, juichende kreet:

- Flierefluiter!

- Ahwel! wa' zwaansde? riep Flierefluiter op z'n Vlaams tegen de grootmoeder. 'Kiek peisde nie da 'ne zieke zo kresse kos!

En met grote stappen liep hij op de bedstee toe, waar Merijntje, van vreugde schreeuwend, half uit hing en de handen naar hem uitstrekte.

- Nou weet ik, wa'k gedroomd 'em! riep hij dwaas. 't Was van meneer pestoor een van jou, Flierefluiter!

De zwerver had zijn twee handjes gepakt, trok hem overeind in 't licht en keek hem onderzoekend aan. Daarop zei hij vrolik:

- Da' mot een schoonen droom gewiest 'emme....

Moar ge dee beter mee wa' minder te droomen een wa' gezoonder te zijn.... Wa' mekeerde?

- Bel niks, jonge.... 'k Was wa' moei een wa' broerd van 't waarken in de Blikke op de witte juin, - Wa' moeste gij op de witte juin doen, muizekeutel?.... Gij mot op school zijn.

- 'k Moog mee waarke, vertelde Merijntje. 'k Was blij, jong, moar 't is me nie meegevalle. Voader een moeder een oonzen Arjoan zitte d'r ok op.

Flierefluiter keek ontevreden en schudde het hoofd.

- Trek je broek oan, zei hij, een goa mee in den 'of zitte. 't Is ier om te stikke.

Grootmoeder maakte bezwaar, maar Flierefluiter hield vol, dat het in de tuin onder de appelboom beter voor een zieke was dan in de bedompte kamer en mopperend berustte zij in de dwarsdrijverij van die koppige landloper.

Merijntje liep te dansen naast z'n dierbare vriend. In geen tijden was hij zo blij geweest en alle gevoel van ziekte was met een slag verdwenen. Op de bleek onder de appelboom duikelde hij driemaal over zijn kop en bleef toen lachend in het gras liggen, keek met zijn schelms flikkerende, donkere ogen door zijn verward neergevallen haarbos naar de zo plots gekomen bezoeker. Hij voelde nu eerst, hoe hij hem gemist had en de vreugde om zijn terugkeer maakte hem bijna dol. In eens zag hij, dat Flierefluiter een pakje in zijn hand had. Met een ruk kwam hij overeind.

- 'Edde doar soms m'n vapurke? vroeg hij ademloos.

- Van de foor in Aantwaarpe! bevestigde Flierefluiter; hij rukte het papier weg en toonde een blinkende locomotief met een platte sleutel in z'n buik.

- Ma'k es zien?.... Ma'k es zien? juichte Merijntje opgewonden. 'Oe goat da' nou? - Zo, antwoordde Flierefluiter, kek moar goed.

Rikketikkend wond hij de veer op, tot de pal stuitte. Daarop zette hij de locomotief op het harde tuinpaadje, liet hem los en daar stoof ie heen, ruisend en rammelend, met een bocht het paadje langs, zigzaggend naar de oneffendheden, die hij ontmoette, tot ie met een zwaai het gras in schoot en omviel.... De naar boven gekeerde wieltjes draaiden als razend, tot de veer was afgelopen en alle beweging ophield.

- Nou is ie dood! zei Merijntje zacht.

- Schijndood, lachte Flierefluiter. 't Leve zit in z'n buik, ziede, een da' kund' iedere keer weer opwinne. Brengt 'em moar es 'ier.

Merijntje was vol eerbiedige bewondering, vol juichende verbazing. Het was dus geen bedriegerij geweest.... Je had werkelik van die wonderdingen.... en hij had er nou een gekregen en zou er altijd mee mogen spelen. Flierefluiter leerde hem, hoe hij het moest behandelen en Merijntje liet het locomotiefje over de paadjes lopen, telkens en telkens weer en vergat helemaal, dat hij niet alleen was. De zwerver zat op het bankje onder de appelboom, rookte zijn pijp en keek met tedere ogen naar het spel van de kleine jongen, luisterde naar zijn verrukte uitroepen, ving af en toe een stralende blik en overwoog, dat het leven toch werkelik een goed ding was....

- 'Eih! Merijntje! komd 'es een bietje bij me zitte, riep hij eindelik. Ge kun nog lang genog mee je vapurke speule.

Merijntje kwam dadelik. Hij zette het blinkende speelgoedmachientje met de grappige kleine schoorsteen dicht bij in het gras en kwam naast Flierefluiter op het bankje.

- Ge zij lang weggebleve, Flierefluiter, zei hij verwijtend. Ge zou van 't voorjaar al gekomme zijn.

- O, moar toen kon 'k nie, verontschuldigde de ander zich. Toen was ik in Spanjen om een schip appelesiene.

Merijntje keek hem twijfelend aan.

- Ge leuge zeker?

Flierefluiter lachte luid en gelukkig: juist dat had hij verwacht en willen horen.

- Een bietje wel, Merijntje, bekende hij gul. Moar ik kon toch nie komme, ziede, want ik was bij een blommekweker in z'n kassen een doar was 't zo lekker warm a'k er tot in April gebleve zijn.

- Ge zij nog den eigeste zot, concludeerde Merijntje categories.

- Goddaank joa, riep Flierefluiter. Zijde doar nie blij om?

- Ikke wel, lachte Merijntje, want aanders 'adde da vapurke meschien nie vor me meegebrocht.

- Zijde nog wel es bij Blozekriekskes gewiest? vroeg de zwerver, toen zijn lachbui voorbij was.

- Neee, antwoordde de kleine jongen bedrukt. Da' dorf ik nie.... Toen gij weg gieng, 'em ik 'eel d'r 'uis in mekoare gerammeld.... nou.... een toen kon ik toch nie meer vrom goan.... Z'is gloeiig op me.

- Moar 'oe kwam da' dan? vroeg Flierefluiter geinteresseerd en bij het verhaal van de ramp beet hij op zijn lippen om het niet uit te schreeuwen, wat hij niet waagde, omdat Merijntje zo dodelik ernstig was. Aan het slot zuchtte hij diep en hield Merijntje voor:

- 'k 'Em 'et je wel gezeed, jongeske: ge mot uit de buurt van de meskes blijve.... die deuge nie vor jou.

- Die deuge vor gin meins, zei Merijntje wraakzuchtig. Moar ze zulle mijn nie meer 'emme, da' weet ik wel.

Flierefluiter streelde hem even over z'n verwarde haardos en glimlachte:

- Da' zege me-n-ammoal.... duzend keere, Merijntje.... Moar de motte vliegen altij weer in de vlam....

De kleine jongen zweeg. Wat moest je nou op zo

iets geks antwoorden? Wat hadden motten en een vlam nou met meisjes en jongens te maken? Blozekriekske.... ze was anders toch somwijlen wel bar lief geweest ook. Dan, zonder overgang, vroeg hij:

- Flierefluiter, wad' is droome?

- Droome? weervroeg die, even gedesorienteerd. Toen: Droome?.... Wel.... droome, da's 'et schoonste wad' een meins doen kan.... Moar d'r kunnen 'et er moar zo weinig.

- Da's kul, stelde Merijntje aanstonds vast. lederendeen droomt.... Moar wad' is droome nou eigelik?

- Droome, herhaalde Flierefluiter peinzend, joa.... wad' is nou eigelik droome?.... Da' wit gin meins sjuust Merijntje.... Ik deink, da't je verbeelding is, die in z'n eentjen uit kuiere goat.

- Nou zijn 'k nog nie veul wijzer, vond Merijntje teleurgesteld.

- Joa, zuchtte Flierefluiter, moar veul wijzer kan ik jou ok nie moake. Meer weet ik er ok nie van.... Vertel me liever es: kunde nogal goed overweg mee de nieuwe kuster een mee meneer pestoor?

Maar toen hij het verdrietige gezichtje zag, waarmee Merijntje eensklaps naar hem opkeek, zei hij gauw:

- Zeg moar niks meer. Ik zien 't al.... joa, jonge, me wete wel wa' me verliere, moar nooit wa' me vrom krijge.... Za'k nou moar es wad' op de fluit vor je speule?....

- Da's goed joa! riep Merijntje en zijn gezicht klaarde op. Dad 'em ik in zo lange nie g'oord!

En Flierefluiter speelde op zijn zoete fluit met die donker zingende en hel huppelende stemmen, al de wijsjes, die Merijntje kende en nog vele daarbij, die hij nooit gehoord had. Het ging als een weekheid door zijn hart, zo onzegbaar heerlik, blij en droef, zo helemaal iets waar geen woorden voor waren en dat alleen de fluit maar zeggen kon. Een zwarte merel met een brutale oranje snavel, zat in de morellenboom en vergat naar de rupsen te pikken, met schuin gedraaid kopje en blinkende oogjes luisterend naar die veeltonige mededinger in zijn edele kunst. En toen Flierefluiter ophield, wierp de merel gauw een parelend en orgelend melodietje er achteraan en vloog ruisend het dak van de schuur over.

- 'k Ar zeker m'n slotakkoord vergete! lachte Flierefluiter en Merijntje lachte hartelik mee.... Die dwaze merel!....

- Een nou stap ik op, Merijntje. 'k Mot nog wijer vandoag.

Het gezicht van de kleine jongen verduisterde, en tranen sprongen in zijn ogen.

- Goade nou al weg?

- Joa, moar nou kom ik gaauw vrom 'or. Zeker over een poar weken al.

- Wezelik woar?

- Joa, wezelik woar.... Spulde gij nou moar leutig mee je vapurken een wacht moar af. Over veertien doagen of drie weken op z'n hoogste ben ik weer 'ier, een dan blijf ik meschien wel een poar doagen 'ange.

Mistroostig gaf Merijntje hem de hand.

Flierefluiter nam z'n stok en z'n bundeltje, zwaaide ze over z'n schouder, riep nog es een groet en stapte met z'n lange benen de tuin alweer uit, om het huis heen, en was verdwenen.... Merijntje had veel lust te gaan huilen, maar zijn oog viel op het lokomotiefje in het gras, het wondere speelgoed, het mooiste wat enige jongen van heel het dorp nog ooit bezeten had en zijn gezichtje verhelderde: hij mocht toch waarachtig niet ondankbaar zijn!.... Haastig nam hij het op en ging er mee naar binnen. Toen hij de kamer in kwam stuiven, juichte alles alweer in hem om de blijde verwachting van de verbazing, die hij wekken zou. En hij had geen klagen over de indruk, die hij met zijn alleen rijdende wonderwagen had. De kinderen keken met open

hangende mond sprakeloos naar het heensnorrende ding. Jantje huilde van ontzetting om het blinkende beest, en grootmoeder stond er bij met de handen in de zijden en mopperde hoofdschuddend:

- Woar mot dad' in Gods' eere noame mee de wereld noar toe....

Vierde hoofdstuk.

I.

MERIJNTJE was niet meer terug gegaan naar de witte juin. Hij was er werkelik niet tegen bestand. Dagen lang nog was hij slap en lusteloos gebleven, oververmoeid van het veel te zware werk. Z'n moeder had zich ongerust gemaakt en zich heftig verzet, toen z'n vader meende, dat hij genoeg opgeknapt was om weer mee te kunnen. En ze had haar zin doorgedreven, hoewel ze werkelik de verdiensten van Merijntje, al waren ze dan nog zo gering, moeilik konden derven.

Misschien kwam het, doordat vrouw Gijzen de vermoeienissen van de uitputtende veldarbeid zelf het zwaarst voelde; zij kon haar zwangere lijf bijna niet voortkrijgen, leed ondragelike pijnen in rug en benen, maar beet de tanden op elkaar en wou niet klagen. Ze zou maar uitgelachen worden. Ze was de veldarbeid nooit gewend geweest, had als jong meisje in de stad bij de rijke lui gediend en verafschuwde het dodelik vermoeiende zwoegen op de velden, onder blakerende zon of neerkletsende regen. In haar hart vond ze het onmenselik een zwangere vrouw, die niet al te sterk was, aan dit werk te zetten. Ze had wel kunnen schreien in zelfmeelij als ze 's morgens heel in de vroegte met een pijnlik lichaam, niet half uitgerust uit een loden slaap wakker gescheurd, door het huis strompelde om het ontbijt klaar te maken. Maar ze klemde dapper de lippen opeen en sprak met geen woord over haar bitterheid en haar pijnen. Ze hoorde al de honende spot, de schampere schimpscheuten van de andere vrouwen. Was zij beter dan deze? Gingen zij ook niet naar het veld in weer en wind, moe en ziek, zwanger als zij, tot de laatste dag? Kwam het niet dikwels genoeg voor, dat een kind

geboren werd op het veld, achter een graanopper, bij een aardappelhoop, de moeder krimpend en bloedend, krijsend in wilde weeen op wat zakken of een dekzeil?.... En was de vrouw dan niet vaak na drie of vier dagen weer bij het werk present, met holle wangen, koortsige ogen, een smartegelaat, bevende handen en knieen?.... Ze hadden geen tijd om in het kraambed te liggen. Dat was goed voor de gezeten burgers, die hun vrouwen negen of soms zelfs veertien dagen lieten luieren en bijkomen, ze vertroetelend met eieren en melk en mals vlees van de slager uit de stad, krachtige soep en zoete lekkernij.... Zo iets was voor haar niet weggelegd. Het werk moest gedaan worden. In de zomer moest de spaarpot worden verdiend, waar 's winters het gezin op kon teren. De big moest betaald worden en het mestvoer, de pacht van het stukje grond en de winterrekening bij de koopman in ellegoed, die ook niet van de wind kon leven.... Dus kropen de vrouwen met hun vermagerde, leeggebloede lijf na een paar dagen het bed uit, verhardden zich tegen pijn en onwelzijn, dwongen de duizelende hersens tot vastheid, de bevende benen tot gaan, de machteloze handen tot werken. Ze wisten niet beter. Ze hadden nooit anders gezien. Ze kenden alle de verhalen van moeder, die 's morgens beviel en in de middag weer aan de wastobbe stond. Ze wilden niet onder doen voor elkaar, niet zwakker zijn dan hun moeders geweest waren. En met verbeten monden en een harde rimpel tussen de ogen kwamen zij opdagen en hernamen hun plaats in de rij wiedsters, bonden schoven, raapten de aardappelen in de manden achter de delvende kerels, sloegen met het blinkende mes de groene koppen van de opgeworpen suikerpeeen, staken hooi op, plukten vlas, trokken erwten en bonen als iedere andere vrouw.

Maar Merijntjes moeder stond voor het eerst van haar leven mee in 't veld. Haar vader was een kleermaker geweest, haar man een krooibaas en borstelmaker, een handwerksman, een ambacht, een 'burger'.... Maar het ambacht ging te niet, de reddende fabriek was ondergegaan, de armoe had aan de deur geklopt. Zij moest mee in het gareel, en al dacht zij elke dag weer, dat zij bezwijken zou onder het zware werk, zij hield het uit, met inspanning van al haar wilskracht, en klaagde niet. Maar nu ook Merijntje, die haar aard, haar gestel had en op haar leek, door die vervloekte juin te laten uitputten, dat wou ze niet. Dan zou ze wel een boterham minder eten, nog wat harder sjouwen. Het jong zag al zo vaal, met kringen onder z'n ogen en hij werd met de dag magerder. Hij moest thuis blijven en maar weer naar school gaan. Z'n vader had gemopperd, z'n grootmoeder het hoofd geschud over zoveel weke kinderbederverij, maar ze had voet bij stuk gehouden: Merijntje zou niet naar het land terug gaan, uit!.... En ten slotte hadden ze haar dan maar haar zin gegeven: je moest een vrouw, die zwaar ging, een beetje ontzien in sommige dingen.... dan hadden ze allemaal zotte kuren, de een deze, de ander weer wat anders, maar malle streken vertoonden ze zonder uitzondering.... En Merijntje profiteerde ervan!....

Hij had heerlike dagen beleefd. Met z'n wonderbaarlik vapurke van de 'foor in Aantwarpen' en het vooruitzicht, dat Flierefluiter gauw weer terug zou keren. Heel de buurt was gekomen om dat wondere speelgoed te zien. De kinderen razend jaloers, de mannen en vrouwen glimlachend verbaasd: hoe was het mogelik! De kunst ging toch ver tegenwoordig!.... En Merijntje was zonder concurrentie de fortuinlikste jongen, de rijkste, meest bevoorrechte geluksbroek van heel het dorp en alle dorpen in de omtrek! Wie had nog ooit zoiets gezien?.... Welke jongen was ooit heer geweest over een locomotief, die van zelf liep?.... Zelfs Arjaan had een heimelik respect voor dat kleine Zondagskind, al schimpte hij in radeloze ijverzucht nog zo machtig op het kinderachtige speelding....

Fons was vreemd veranderd sinds de dag, dat hij de pan met brei over de weg had laten vallen. 't Leek wel of ie zich aldoor nog hopeloos schaamde, al had Merijntje hem ook nog zo nadrukkelik gezegd, dat het heus zo erg niet was. Hij dwaalde zonder stokpaard rond, grijnsde, in suffe gedachten verdiept en had soms een loense, schichtige, lelike blik, waar Merijntje bang voor was. En meer dan vroeger moest de kleine zedenmeester tegen hem uitvaren, omdat hij met beluste woorden over de meiden sprak en met geboeide ogen naar hen keek, een schril licht in zijn zwijmelende pupillen.... Nog altijd bracht hij het middageten naar het veld, maar vaak keerde hij daar dadelik om en liep haastig terug naar het dorp, waar hij toch eerst tegen de avond aankwam, zonder dat iemand wist, waar hij gezeten had. En op alle ondervragingen bleef Fons zwijgen, met een angstig trekkend gezicht, sluw en ondoorgrondelik. Hij was geheel van streek. Zijn handen beefden en vreemde rillingen voeren over zijn gezicht, zijn ogen knipten, schuw en bang en een geweldig schuldbesef scheen hem te drukken. Z'n moeder maakte zich ongerust en vroeg Merijntje goed op Fons te letten, en hem uit te horen. Merijntje deed zijn best, maar de botte listigheid van de dwaas maakte al zijn pogingen vruchteloos.

- Woar 'edde giestere middag gezete, Foons?

- Op 't veld, 'ee, bij de juin, ommes.

- Neee, manneke, ge stoa te liegen a'ge zwart ziet!.... Ge zij drek vrom gegoan. - Wezelik, Merijntje?

Hij was oprecht verbaasd, Fons, en keek z'n kleine ondervrager goedig hoofdschuddend aan.

- Nou? Woar zijde toen noar toe gegoan?

- Noar 'uis, van eiges, 'ee?

- Een 't was al bekaanst oaved, eer a'g 'ier kwam.

- Joa.... moar 't is wijd, van de juin noar 'uis.

- Edd 'oonderweg erreges oan gewiest?

- Bel neent, Merijntje.... 'k 'Em mee de pere geproat bij 'Usmaans.... Witte da'dieen blaauwe de spat gekregen 'eet?.... Da's lillik, jong.... de veeas is-t-er bij.

Merijntje dacht na. Waar kon Fons onderweg binnengaan? Want hij zag duidelik, dat de idioot weer stond te liegen: hij praatte veel te opgewonden, wou Merijntje afleiden, ergens anders over praten. Een vaag idee waasde door Merijntjes hoofd.

- 'Edde soms weer wa' gedoan vor vrouw Koppenolle?

Fons werd opeens rood tot achter zijn oren. Hij beefde en week een stap terug. Maar hij herstelde zich spoedig, en brutaal, maar met een benauwde stem, antwoordde hij:

- Goa nou gaauw deur!.... Wa' mot ik mee vrouw Koppenolle....

- Doar 'oefde zo nie van te verschrikke, zei Merijntje verwonderd. Ze zege wel a'dad, een slecht vrummes is, moar ze zege zo veul.... Ik vin ze zo kwoad nie....

- Ze vin jouw een lief manneke, vertelde Fons onverwacht.

- 'Oe witte gij da'? vroeg de kleine jongen verbaasd. Edde 'r dan toch gewiest?

Weer raakte Fons in verwarring.

- Neent! neent! ontkende hij heftig.

Merijntje wist niet wat hij er van denken moest. Hij was nog net zo wijs als tevoren. Fons hield zich hardnekkig van den domme, er was niets uit hem te krijgen.

- Ge zijd' een vies man, Foons, concludeerde hij teleurgesteld en Fons lachte goedig om die uitdrukking en zuchtte diep, blij dat het verhoor was afgelopen. Maar toen had iemand de dwaas toch 's middags bij vrouw Koppenolle zien uitkomen, en het werd zijn moeder verteld, die zich zeer ongerust maakte en Fons heftig uitschold. Bleek en bevend, oogknipperend en met nerveus trekkende mond had hij in een hoek gezeten en de heftige stroom van felle woorden over zich heen laten gaan. Doch ook tegen haar had hij niets uitgelaten, maar domme praat-voor-de-vaak uitgekraamd en zelfs star ontkend, dat hij bij vrouw Koppenolle geweest was. Nooit van z'n leven!.... Nooit van z'n leven!....

Deze keer was Fons' moeder niet bij Merijntje gekomen, maar naar meneer pastoor gegaan om hem te vragen of dat schandaal van een wijf nou maar rustig zo'n onnozele bloed als haar arme zoon slecht mocht maken?

- Ge mot nie doalik 't argste deinke, had de pastoor vermaand.

Maar de vrouw had nors de schouders opgehaald.

- Pff!.... Zo'n sloerie.... iederendeen wit toch wat er da' vor een is....

Toen was pastoor Van Gils zelf naar vrouw Koppenolle in de polder gestapt, had haar verteld wat voor praatjes er liepen en haar met gestrengheid onder het oog gebracht, dat hij zo iets in zijn parochie niet kon dulden. Maar vrouw Koppenolle had verbaasd gedaan en verontwaardigd. Ze was gaan schreien en had hevig te keer gegaan tegen de gemene lastertongen van het dorp.... Zeker, Fons was er geweest. Hij had de schuur wat voor haar uitgeruimd, hij had een kommetje koffie gekregen en wat vermakelike zottepraat uitgeslagen.... Ze woonde hier zo eenzaam, dat elk gezelschap haar welkom was als afleiding, en zo had ze Fons aangemoedigd om wat te blijven en nog es terug te komen. Ze gaf hem een sigaar en lachte om zijn malle uitvallen. Maar dat was op en al!.... Meneer pastoor moest toch maar niet grifweg alles geloven, wat de valse kwaadsprekers van het dorp zeien!.... 't Was goed, dat ze gewaarschuwd was: Fons kwam bij haar de deur niet meer in.... dat was uit! Iemand goed doen en dan nog onder verdenking komen van verleiding.... merci!....

De pastoor was tamelik uit het veld geslagen. Vrouw Koppenolle schreide zo oprecht, dat hij niet meer wist wat hij geloven moest.... Hij wees nog op het zonderlinge gedrag van Fons, die star ontkende, dat hij ooit bij haar geweest was en vreemder deed dan ooit te voren. Maar de vrouw haalde de schouders op en zei beledigd:

- Joa.... ad een zot vremd doet een da' woord' ok al uitgeleed as slechtig'ed van mijn.... dan za'k m'n moond moar 'ouwe, meneer pestoor....

Verlegen antwoordde de pastoor, met een zucht:

- Joa.... ge wit 't nou eenmoal, vrouw Koppenolle: wee de wolf, die in een kwoai gerucht stoat.

- Sjuust! riep de vrouw, voelend, dat ze terrein won. Een die de noam 'eet van vroeg opstoan mag lang sloape.... Ik 'em et 'ier altij' gefrete!

Pastoor van Gils keek in haar verongelijkt gezicht. Ze was een frisse, bloeiende vrouw; ze keek zo oprecht uit haar ogen-met-tintellichtjes.... Zou het mogelik zijn, dat de anderen uit jalouzie haar belasterden.... dat zij in waarheid niet zo slecht was als de roep, die van haar uitging?.... Meneer pastoors mensenkennis was vrij gering en zou nooit uitgebreid of diep dringend worden, omdat zijn starre, bevroren dogmatiek geen levende mensenkennis behoefde om te oordelen.... Hij wist niet goed wat hij er van denken moest. In ieder geval: hij had haar belofte.

- A'ge vor j'w eige gewete broaf zijt, 'oefde j'w eige van de meinse niks oan te trekke, vrouw Koppenolle, zei hij wijs. Een a'ge Foonze nie meer binne loat', ouw da' geproat van eiges op.

- 'IJ komt er niet meer in, betuigde de vrouw streng, en daarop ging pastoor Van Gils tevreden, hoewel een weinig verward, naar het dorp terug en vertelde Fons' moeder het resultaat van zijn bemoeiingen. Zij keek hem verwonderd aan, haalde de schouders op en vroeg:

- Maar ge gloof toch zeker nie, wa' da' wijf je doar voorgepreveld 'eet, meneer pestoor?

Meneer pastoor wist zelf niet meer wat hij geloven moest en werd daarom nog roder van gramschap dan hij anders al geworden zou zijn om haar ondankbare twijfel aan zijn inzicht. Boos zei hij:

- Ge meug nie altij' et argste deinke van je noaste, vrouw Verdoonk.... Een a'ge deinkt da'ge 't zelf beter kunt, motte vortoan zellef je bodschappe moar goan doen.

- O,' nim me-n-asteblieft nie kwoalik, meneer pastoor, bond Fons' moeder in. Moar ge wit toch wel wa' die 'eete Bet vor een schandoal is.... Die is van d'r eeste leuge nie geboste.... da' dieroazie.

Pastoor Van Gils zei niets meer en ging weg, ontstemd en onzeker. 't Was toch moeilik om je te bemoeien met de mensen en de dingen, die tussen hen gebeurden.... In de biechtstoel was alles zo veel eenvoudiger, maar daar buiten liepen de dingen hopeloos in de knoop....

Merijntje was ernstig boos op Fons, toen hij voor vaste waarheid hoorde vertellen, dat die toch bij vrouw Koppenolle geweest was. Het grinniklachje en de knipoogjes, die de grote mensen erbij wisselden, ontgingen hem in hun scabreuze betekenis, maar hij schold hem degelik de huid vol, tot Fons, in mekaar gekrompen op z'n stoel, hem bevend zat aan te staren met die wijde blik van ontzetting in z'n blauwe ogen en dikke tranen op z'n ruw bestoppelde kaken. Toen toomde Merijntje, van het oude mededogen doorstroomd, in en zei goedig:

- Nou, zij moar nie bang, 'k za'je niks doen.... loomperik.... Moar woarom leugende dan ok tege

me?.... Vor mijn part goad' alle doage noar vrouw Koppenolle.... wa' nuk mijn da'?....

- 'k Mag nie meer, zuchtte Fons bedrukt. Z'ee me weggejoge....

- Zo komd' Oons Lieven 'eerke, preekte Merijntje wijs. Dan 'adde moar nie motte leugene, jongeske!....

En Fons zuchtte nog dieper en keek wijd voor zich in de verte, met verschrikte blik....

II.

Merijntje ging nu op de grote lering. Hij leerde de grote catechismus, die veel meer en veel moeiliker vragen bevatte en veel langer antwoorden om van buiten te leren. Over anderhalf jaar zou hij zijn eerste communie doen en hij studeerde ijverig en nauwgezet en voldeed zonder mankeren aan de strengste eisen van meneer pastoor en vergat nooit een syllabe van de toelichtingen, die de geestelike gaf bij de vragen en antwoorden van de catechismus. Pastoor van Gils lichtte gaarne met voorbeelden, ontleend aan het werkelike leven, de wijze woorden toe. De twijfelachtige tendenzverhaaltjes uit het weekblaadje van 'De Heilige Familie' gebruikte hij daartoe eveneens zonder enige scrupule, want wat er in stond, kon volgens zijn geloof letterlik gebeurd zijn en hij vertelde ze na met een overtuiging en gemoedsrust als had hij de gebeurtenissen zelf bijgewoond. En Merijntje nam ze even letterlik aan, argeloos open voor alles wat uit het bovennatuurlike kwam, en huiverde om de ontstellende mogelikheden van het raadselachtige, dat achter alle gewone dingen zijn geheimzinnig aangezicht verborg. Alleen Maria, de heilige Moeder Gods, de maagd, die onbevlekt ontvangen had, wat een geweldig wonder moest zijn, die had niets raadselachtigs of schrikwekkends voor Merijntje. Aan haar was alles goedheid en liefde, zachte tederheid en behoefte om de zondaren te helpen en het oordeel over hun slechtheid te verzachten. Tussen al de strenge, harde en moeilik tevreden te stellen machten uit de hemel was zij als een zoete vertroosting voor de dwalende, zwakke mensenziel. Zij was de koningin des hemels en toch zo weinig veeleisend, zo dankbaar voor de kleine devotie van een hartelik Weesgegroetje. Merijntje was de Moeder Gods de laatste tijd heel na gekomen en had haar tot zijn uitverkoren heilige gemaakt. Er was eens een groot zondaar geweest, die God en gebod vergeten had en in zwarte boosheid geleefd. Maar wonderlik genoeg had hij nooit verzuimd, dageliks zijn drie weesgegroetjes te bidden. En toen hij nu, met zonden overladen tot het oordeel kwam, sloeg de schaal zijner boosheid zwaar door en zijn goede daden wogen bijna niets. Reeds opende de Opperste Rechter de mond om de boze zondaar naar de eeuwige hel te verdoemen, toen Maria naderbij kwam en de dagelikse drie weesgegroetjes op de schaal zijner deugden wierp. En zie, zij wogen zo zwaar voor het aangezicht des Heren, dat de schaal naar de goede kant doorsloeg en de gelukkige ziel recht de hemel mocht binnen gaan.... Dat had Merijntje in 'de Heilige Familie' gelezen en meneer pastoor had het later in de lering ook nog eens verteld. Het naieve verhaal had een geweldige indruk op hem gemaakt. Want wat moest de heilige Maria goed en lief zijn om voor zo weinig hulde zo ontzaglike tegendienst te bewijzen. En ook: wat moest Onze Lieve Heer veel van haar houen om haar zoveel macht te geven over het eeuwige leven in het hiernamaals.... Maar een ding had Merijntje niet begrepen, en hij had het schuchter aan meneer pastoor gevraagd: hoe het kwam, dat die weesgegroetjes al niet dadelik in de weegschaal gelegen hadden?.... De Opperste Rechter rekende toch met alles?.... Maar meneer pastoor had zonder aarzelen, strak verklaard: dat was voor het voorbeeld, en toen was de kwestie de wereld uit....

Het klonk wat vreemd, en Merijntje zou het ook nooit hardop hebben durven zeggen, maar voor God zelf en alle dingen, die regelrecht met zijn ontzagwekkend wezen verband hielden, was hij eigenlik een beetje bang. In al zijn eerbied en vertrouwen, in al zijn vroomheid en overgave mengde zich altijd een heimelike angst. Want God was zo groot, zo ontzaglik, onbegrijpelik groot. Hij was zo vlekkeloos verheven, zo ondoorgrondelik, zo onbedenkbaar ver boven en buiten wat er in het leven van de mensen omgaat. Hij begreep heel goed, dat je sprak van de vreze des Heren en het was hem steeds een bang raadsel, hoe hij het ooit klaar zou spelen vol en open, diep, warm en zonder bijgedachten te houen van Iets, waarvoor hij tegelijkertijd zo'n dolzinnige vrees kon voelen.

Met Maria was dat heel anders. Die was niet zo streng en eiste geen volmaaktheid. Die begreep je en wou je zonden maar al te graag vergeven zien. Met haar kon je in je gebeden verkeren net als met een mens en nog nooit had ze het vertrouwen van een zondaar verraden. Een klein korreltje devotie tot haar hoge heiligheid van Moeder Gods was voldoende om haar goedheid te vertederen, haar milde tussenkomst te bewerken bij haar strenge zoon, die veel en veel meer eiste. Het was de diepe, tedere menselikheid in de voorstelling van deze Godsmoeder, die Merijntje onbewust aantrok en waar zijn hartje zich steeds wijder en gretiger voor opende. Het lijden van Christus was vreselik, was afgrijselik, maar het was te groot en te bloedig om in volle omvang tot een dromerig kinderzieltje te kunnen indringen. Het lijden van Maria sprak vol en diep tot zijn kleine hart, want zij was een menselike vrouw, een aardse moeder, die haar kind zag martelen en sterven aan het gruwbare kruishout op de berg met de sombere naam, die klonk als het gebons van de doodsklok: Golgotha.... En Merijntje groeide al dichter en dichter naar Maria heen, bad het meest tot haar.... tot hij het merkte en haastig terug keerde tot God zelf, die hij toch niet dorst verwaarlozen....

En in deze wankele stemmingen viel toen de harde donderslag, die hem als verstijfd van schrik in radeloosheid stortte en hem het gevoel gaf als was hij een klein, zwak, onnozel diertje, gejaagd en achtervolgd door een gruwzaam monster, onverbiddelik wreed, en wiens wreedheid je moest aanvaarden als rechtvaardigheid....

De lering was voor de meeste jongens een kwelling. Zij reageerden werktuigelik op de vragen en antwoorden, leefden enkel in een kortstondige belangstelling op als meneer pastoor met een verhaaltje zijn uitleggingen illustreerde.

Maar Merijntje hield echt van de lering. De kerk was dan zo heel anders. Het kluitje jongens zat in de hoek, rechts van de ingang op de kleine bankjes, meneer pastoor breed en zwart er voor. En de rest was schemerige ruimte en van de kleurige vensters kwamen banen rood en blauw en groen licht naar binnen vallen als de zon scheen. Bij het goudig schijnende altaar was het rode vlammetje van de godslamp, stil en onbewegelik als een eeuwig glanzend, robijnen oog. En de heiligen stonden zo stil en plechtig op hun voetstuk, alsof zij luisterden, in aandacht versteend, naar hemelse geluiden, die voor mensenoren niet te vernemen waren. De spitsbooggewelven van de zijbanken toonden maar even hun ranke lijnen en achter de pilaren lagen de schaduwen, zwaar en massief, vervloden verderop in de donkerte van de schemerhoeken. Merijntje vond het goed, hier te zijn en keek met heimelike liefde naar de verre trappen van het altaar, die hem zo heerlik vertrouwd waren.... Het ging over de almacht en de rechtvaardigheid van God, de ondoorgrondelikheid van zijn raadsbesluiten, de verborgenheid zijner wegen. En meneer pastoor snoot trompetterend zijn neus in z'n rode zakdoek, kuchte en stak twee vingers van de rechterhand tussen zijn soutane, vlak bij de zilveren horlogeketting.

- 't Is ammoal makkelik genog, zei hij met zijn wat rauwe, zware stem, a'ge moar goed kekt, een a'ge de dienge moar goed begrept. D'r gebeur bekaant ieleken dag wel iets, doar Gods groot'eid z'n eigen in openboart....

De jongens gingen wat rechtop zitten, spitsen de oren: meneer pastoor ging een voorbeeld geven.... Merijntje stak zijn hoofd vooruit, glimlachend, gereed het geestelike voedsel, dat hem gereikt werd, gulzig op te nemen.

- Doar was es, begon de pastoor na een hernieuwde, diepe kuch, d'r was es een loompe, groffe vent, die nie oan God gloofde, die nie noar de mis kwam, die z'n Poase nie 'ieuw, die nooit te biechte gieng, die nooit z'n 'aande soame dee om te bidden, een deur een deur loompen een slechte meins....

De jongens rilden onder de sombere klank van meneer pastoors stem en Merijntje hield zijn adem in: die zou es evetjes voorbeeldig gestraft worden!

- Die meins was een verstokte zoondeer, een omdat ie gin God of gebod kende, deed ie ok veul dienge, die tege de meinselike wet warre, moar 'ij dee'et slim een stillekes, een de meinse warren ok een bietje bang vor 'em, want 'ij was stark een wild, een 'ij zou ze, rats, doodgestoken 'emmen as ze 'm wille pakken 'arre. Een zo leefde ie moar van d'eene zoonden in d'aanderen een 'ij wier oe langer 'oe slechter....

De jongens kropen dichter tegen elkaar, lekker griezelend. En Merijntjes ogen gingen wijder open, want hij voelde een verpletterende catastrofe naderen: God zou een vreselik gericht houden over deze slechtaard....

- Een deze groote zoondeer nou, kinders, begieng op een dag een verschrikkelike misdoad. 'IJ stook twee meinse dood, een 'ij ar 'et zo slim oangeleed, da' gin meins kon bewijzen 'ad 'ij 't gedoan 'ad.... 'IJ docht 'at ie veul slim gewiest 'ad, een dad 'ad ie ok.... Moar God was nog slimmer gewiest as die zoondeer mee z'n zwart gewete!.... Want God 'ad alles voorzien, een al lang van te voren 'ad ie z'n werktuig gekozen om die groote misdoad uit te brenge....

Merijntjes hart bonsde als razend in zijn borst. Hij voelde z'n ogen pijn doen, zo wijd stonden ze open.... 't Was net zo'n geschiedenis als van de Kruik!.... Wat moest er nou komen? Hoe zou God die misdaad hebben aan het licht gebracht?....

- Zie, vervolgde meneer pastoor na een korte pauze met stemverheffing, God 'ad 'em een klein jongesken as kammeroadje gegeve, een da' jongeske wies meer van diee zoondeer as iemes aanders.... Et mes doar-t-ie mee gestoken ar, dad 'ad nooit gin meins bij 'em gezien as da' jongesken alleen. Een da' mes wier gevonne, moar gin meins wies van wie 'at war.... Moar toen kwam doar da' klein manneken oan, een die wies gin eens wat er gebeurd war, moar 'ij zee doalik: da's m'n kammeroad z'n mes.... Een zo kwam 'et toch nog uit, wie de moordeneer was, een kreegt ie z'n gerechte straf....

De jongens keken naar Merijntje, die voorovergebogen zat, met brandende ogen starend naar het zelfvoldane, rode gezicht van de pastoor, die dat vreselike verhaal verteld had. Hij was krijtwit geworden, maar in de schemer van de lege kerk had niemand daar erg in.

- Joa, kinders, knikte de pastoor, jullie meuge wel noar Merijntje Gijze kijke, want ik bedoel' um, een ik bedoel de gruwelike moord van Goort Perdams. Deink nou es goed noar over de voorzienig'eid van Gods bestier. De meinse vonnen 'et ammoal vremd, da' zo'n wilde strooper mee zo'n klein jongeske begon om te goan. 'IJ, die mee gin meins omgieng!.... 'Oe zat dad' in mekoare? doche ze.... Moar Oons Lieven 'eerke wies wel' oe' a' dad' in mekoare zat, doar kunde grust op goan!.... Die 'ad al lang van te vore da' klein Merijntje Gijzen op de Kruik afgestuurd, einkel een alleen, omdat ie op tijd een tel de misdoad uit zou brenge.... 'IJ leeken de vriend van de Kruik, moar 'ij was Gods knechje, een beschikt om de moordeneer uit te leveren oan de rechters.... O, kinders, deinkt over di' voorbeeld es goed noar. G'eget ammoal roond je zien gebeure, moar g'e meschien nooit bedocht, 'oe 'ier een getuigenis was van de woar'eid, da' Gods wegen oondeurgroondelik zijn....

Stil en schuw keken de vriendjes naar Merijntje, Gods kleine knecht, die zo grote dingen had moeten doen. In dit plots plechtig geworden ogenblik zagen zij hem met angstige eerbied aan. Want het was geen kleinigheid zo duidelik geroepen te zijn om Gods geheimzinnige wil uit te voeren!.... Een werktuig in Gods hand.... Merijntje Gijzen was een werktuig in Gods hand geweest....

Meneer pastoor zag de uitwerking van zijn verhaal en de zin, die hij er aan gegeven had. En, voorzienig paedagoog als hij was, gaf hij het verhaal een opvoedkundig slot.

- Moar nou motte jullie in Merijntjes gin uitverkorene zien, een Merijntje mot nie' ooveerdig woore.... Want me-n-emme di' geval nou es 'oarfijn uitgeleed, moar a'ge goed roond j'w 'ene kekt, zuld' iederen dag zien, da'ge zelf of iemes vast bij je, vor 't een of 't aander as warktuig van Gods wil dient. Da's niks bezoonders, me zijn ammoal moar gereedschap in d' aande' van Oonze Lieven 'eer, een 'ij doe mee oons wat ie wilt, een 'ij gebrukt oons waar-t-ie oons vor noodig 'eet.... Sjoantje Schetters, bidde gij den Oonze voader moar es voor, want de klok eed' al gesloge.... De jongen met zijn schelle stem raffelde het Onze-vader voor en de anderen baden het gezamelik op half zingende dreuntoon af. Maar Merijntje deed niet mee....

Als versteend zat hij voor zich uit te kijken. Over heel zijn lijf rilde hij van een ijzige kou en zijn tong lag als verlamd in zijn mond. Werktuigelik maakte hij een kruisje na het zegenend handgebaar van meneer pastoor en liep toen in de geluidwolk van klepperende klompjes mee naar buiten. In het licht van de felle zomerdag stonden de kinderen even oogknipperend stil. Dan braken ze uit in driftig spel en gekakel, veel zwervende helle stemgeluidjes in de stille dorpsmiddagstraat. Maar Merijntje liep zonder iets te zeggen op een draf weg.

- 'IJ is-t-er toch grootsig van gewoore! riep Sjoantje Schetters nijdig, en hij schreeuwde de vluchteling achterna: 'Eiei! broekschijter!.... Verbeel j'w eige moar niks, or!.... Ge zij' niks meer as wij!....

Toen stoven ze joelend en lachend aan het spelen en vergaten helemaal uit te gaan zoeken in welk bizonder geval zij ieder voor zich werktuigen geweest waren in de hand van God, bij het uitvoeren van een zijner ingewikkelde en geheimzinnige raadsbesluiten.

III.

Geheel van streek kwam Merijntje thuis aanlopen. Gelukkig was alleen grootmoeder met Jantje thuis. De zusjes speelden in de tuin van de wagenmaker en de anderen waren naar het veld. Grootmoeder keek hem onderzoekend aan, vroeg snibbig:

- Wa' zied'er uit?.... 'Edde somtijen een pepke gerookt?....

- Neee, grootmoeder.... 'k wier wa' misselik in de leering.... 'k Goan moar wad' in den 'of....

En voor ze verdere vragen kon stellen liep hij het

achterhuis in, de deur uit, langs het schuurtje naar zijn gewone plekje onder de appelboom.

Hij had werkelik een gevoel of hij misselik was. Maar het was van afkeer en angst.... Wat meneer pastoor daar gezegd had, roesde aldoor in zijn hoofd, of er een grote hommel onophoudelik rondzoemde, brommend, een donker, dreigend geronk, een zwarte schrik, die niet tot bedaren wou komen.... God had dat gedaan!.... Onze Lieve Heer had hem uit alle jongetjes van het dorp uitgezocht om hem als zijn werktuig te gebruiken.... Hij had hem z'n voet laten verstuiken en de Kruik op zijn weg gevoerd.... Hij had de Kruik bewogen hem zacht en vriendelik te behandelen.... Hij had een kleine, onnozele jongen in de Kruik z'n huis gebracht, hem de vriend van de eenzelvige man laten worden.... enkel en alleen om hem later de afschuwelike rol van verrader te laten spelen.... Het was heel slim bedacht van God, maar waarom had hij juist Merijntje daarvoor uitgekozen en waarom had hij Merijntje en de Kruik zoveel van mekaar doen houen?.... Of was dat misschien, omdat Merijntje anders niet zo gauw op het mes aangestoven zou zijn om het voor de vriend terug te krijgen?.... O, het was verbijsterend slim van Onze Lieve Heer, maar ook.... hoe gemeen was het.... hoe ongelofelik vals en gemeen!....

En toen Merijntje zover was met zijn gedachten, dat hij Onze Lieve Heer van gemeenheid beschuldigde, stond ineens zijn hart bijna stil van schrik om zo dood-zondige stoutmoedigheid,zo barre heiligschennis, zo gruwelike godslastering.... en hij hapte naar adem.... Hoe durfde, hoe kon hij zoiets denken?.... De duivel moest hem wel allerhevigst bekoren, dat hij zulke vreselike dingen kon denken in verband met Onze Lieve Heer.... De duivel.... de duivel, die was er natuurlik bij als de kippen, nu Merijntje zo diep ontsteld was door de onthulling van een van Gods onbegrijpelikheden.... De kleine jongen voelde de haren prikken in zijn hoofdhuid.... Hij durfde niet alleen onder de appelboom te blijven zitten, waar de duivel hem zulke ontzettende gedachten inblies.... En daarom ging hij weer naar binnen, om wat met zijn broertje te spelen. Maar Jantje lag in zijn krib en sliep z'n middagdutje.

- Grootmoeder, vroeg Merijntje opeens met de dapperheid van de wanhoop, gloofde gij 'ad Oonze Lieven 'eer alles voruit wit een alles voruit bepoalt?

- Da's makkelik genog, antwoordde de oude vrouw, zonder van de kous, waar ze de hiel van stopte, op te kijken. 'IJ is ommes alwetend een almachtig....

- Dus dan wies Oonze Lieven 'eer, dad' ik de Kruik verroaje zou?

- Gij.... de Kruik verroaje?.... 'Oe komde doar nou in eens op?

- Meneer pestoor 'eeget er over g'ad in de leering. 'IJ zee.... 'ij zee, dad' Oonze Lieven 'eer mijn moedswillig op de Kruik afgestuurd 'ad, omda 'k dan loater uit zou kunne brenge, wie Joanekee een de grensjoager vermoord 'ar....

Grootmoeder keek hem met haar borende, zwarte oogjes strak aan.

- Nou? vroeg ze. Een wa' nog meer?

- Gloofde gij dad' ok, grootmoeder?

- Van eiges.... A' God toch alles wit een alles kan....

- Joa moar, grootmoeder, wiest ie dan ok, da' de Kruik die twee vermoore zou?

- Joa, wad' aanders? Naturelik wiest ie da'.... Een meneer pestoor 'ee groot gelijk.... Toen 'eet ie jouw uitgekozen om 'et oan 't licht te brenge.... De goed'eid een de wijs'eid van Oonze Lieven 'eer zijn toch woonderboarelik!....

Ze zat, zelf verbaasd over het nieuwe gezichtspunt, met ledige handen voor zich te kijken, liet dan de stopnaald los en sloeg, overweldigd, een kruis.

Maar Merijntje, angstig, drong aan:

- Moar, grootmoeder.... at ie da' nou wies, woarom 'eet ie dan nie gezurgd, da' de Kruik 'et nie dee?....

- Joa.... wete wij, arme sukkeleers, nou wad' Oonze Lieven 'eer mee alles voor 'eet wat ie doet een loat doen?.... Zij toch nie zo eigewijs, jonge!....

Merijntje keek haar met holle, zieke ogen aan, bang en teleurgesteld.... Nou wist ze in eens niks meer.... Zo ver als het wreed en verschrikkelik was, konden ze haarfijn uitleggen, wat God wou en hoe ie 'et aanlegde om z'n zin te krijgen.... Maar als ze de troost moesten vinden van een redelike grond voor zo vreselike wreedheid, dan wisten ze opeens niets meer te vertellen.... Ze konden je wel bang maken, maar je gerust stellen konden ze niet.... Merijntje wist niet, waarom hij eigenlik nog veel radelozer geworden was door zijn gesprek met grootmoeder, maar hij moest de kamer uit lopen, de straat op en naar de dijk gaan, onder de hoge, breedgekruinde olmen.... Hij moest maar lopen, lopen.... in de onbewuste angst-drang, weg te vluchten voor zijn gedachten, die al maar wilden aanvallen op God om hem rekenschap te vragen voor zijn ontstellende wreedheid; die al maar gereed lagen om God te beschuldigen, om hem verwijten te doen, om harde scheldwoorden voor hem te bedenken.... Hij was nog nooit zo diep rampzalig geweest. Hij voelde zich de speelbal van een verschrikkelike, onbegrijpelike macht, gruwzaam wreed en van een helse geslepenheid.... Hij voelde die macht als onbedenkbaar boosaardig, vals en gemeen.... Maar die macht was dan weer God zelf en daar mocht je zo niet over denken, want dat was Godslastering en voor Godslastering ging je onverbiddelik recht naar de hel....

Merijntje lag in 't gras langs de dijk en keek zonder iets te zien over de gouden weligheid der rijpende korenvelden. Hij kon niet schreien, maar zijn hart bleef bonzen in zijn borst, benauwend hevig, in durende schrik voor het vreselik geheim van Gods raadselachtig wezen. Reddeloos verloren lag hij in de storm van zijn wild-verschrikte gedachten, voort jagend als dol geworden paarden, die hij temmen moest als hij niet meegesleurd wou worden naar de afgronden der hel.... en die hij niet bedwingen kon.... O, waarom was God zo moeilik te doorgronden?.... Waarom maakte hij het kleine jongens, die zo graag helemaal braaf en goed wilden zijn, zo ondragelik zwaar?.... Waarom openbaarde hij, die de algoedheid was immers, zich in zo gruwzame, koude, harde wreedheid, en liet liefhebbende vrienden elkaar verraden?....

De oude meneer pastoor had hem zo dikwels gezegd: als je iets van God niet begrijpt, moet je altijd zoeken naar het liefderijke, want daarin ligt het aandeel Gods.... O, Merijntje zocht ijverig genoeg om in dit alles een spoor van liefderijkheid te ontdekken, maar hij dwaalde in diepe duisternis rond en zijn tastende handjes ontmoetten slechts doornen en harde, koude, blinde muren.... De nieuwe pastoor had God midden in het drama van de Kruik gezet, waar Merijntje in zijn onnozelheid juist altijd de donkere, valsaardige figuur van de duivel gezien had, de giftige ophitser, de sluwe trawant van de hel, die probeerde het leven van de mensen slecht en zondig te maken, de ziel te verderven.... En nu lag de hand van God plotseling op dit duistere gebeuren.... Het gebeuren werd er niet minder ontzettend en gruwelik door, maar Gods beeld werd dreigend-donker en onbegrijpelik, wreed en vals, en hoe Merijntje ook worstelde om zijn eerbied en zijn vrome liefde ongeschonden te behouden, het wou hem niet gelukken en steeds dieper zonk hij neer in de lichtloze spelonken van de wanhoop, waarin de kleine ziel radeloos omdoolde en geen uitweg zag.... Meneer pastoor en grootmoeder hadden dezelfde verklaring gegeven.... Die moest dus wel juist zijn.... Maar als die juist was, voelde Merijntje zich verloren, want al worstelde hij uit alle macht, hij kon zijn godslasterlike gedachten met geen mogelikheid de baas worden.... En hij stond zo triestig verlaten, zo onbeholpen en alleen voor dit ontstellende vraagstuk.... Was die goeie ouwe meneer pastoor er nog maar geweest!.... Die zou wel de reddende uitweg gevonden hebben, zijn kleine misdienaar hebben terug gebracht naar het licht en het blije geloof in Gods goedheid en liefde.... Maar.... deze pastoor was toch ook een pastoor.... En alle pastoors moesten toch hetzelfde weten en zeggen van God en zijn bestier.... Misschien had de ouwe, gestorven vriend alleen maar gezwegen om Merijntje te sparen, om hem niet te verschrikken met inzichten, waar hij niet op bedacht was!....

Flierefluiter!....

Had hij Flierefluiter maar hier!....

Flierefluiter wist ook veel en had steeds verklaringen gereed, waar niemand anders aan dacht en die toch aannemelik waren. Want al was hij dan maar een halve gelovige, die de duivel niet erkende, hij wist toch wel veel van God en hij hield ook van God en verklaarde hem net als de oude pastoor als enkel vriendelikheid, liefde en goedheid.....

Maar Flierefluiter was weer weg. De veertien dagen waren al om en hij was niet terug gekeerd.... Misschien kwam hij niet weer voor over een jaar, of helemaal nooit meer!.... Merijntje was geneigd, alles heel zwart in te zien en hij wanhoopte er aan of deze enige uitkomstbrenger nog wel ooit weer onder zijn ogen zou komen....

Het werden bijna ondragelik zware dagen voor Merijntje. Als hij eens een half uurtje zijn angst en misere vergat en met de kameraadjes mee ravotte en speelde, overviel hem plots weer met verpletterende zwaarte de vrees voor die geheimzinnige, tirannieke, langs kronkelwegen naar wrede oplossingen strevende God, die je niet ontlopen kon, die overal was, die alles wist en met alles zijn heimelik bedoelen had.... Wie weet aan welk verschrikkelik plan Merijntje, het kleine knechtje Gods, nu weer mee werkte zonder dat hij het wist of wilde.... En hij stond op eens met grote, verschrikte ogen te midden van het spel en de anderen keken hem verwonderd aan, zochten rond naar de oorzaak van die starre blik, zagen niets bizonders en lachten hem uit, liepen tegen hem aan, stieten hem omver en de pijn van de val wekte hem tot een gelukkige, afleidende driftbui. Merijntje kreeg in die dagen de naam een echte kemphaan te zijn. Hij vocht met veel grotere jongens, met iedereen, die hem maar iets in de weg lei. Alleen maar, omdat de opwinding en de woede van het plukharen de andere gedachten in hem verdoofden.... voor een korte wijle....

In de kerk, gedurende de mis, antwoordde hij werktuigelik op de gebeden van meneer pastoor, klingelde automaties zijn schellen, droeg gedachteloos het altaarkleedje van de evangelie- naar de epistel-, van de epistel- weer naar de evangeliezijde. En in telkens heftig-nijpende angst keek hij naar de gouden deurtjes in de altaaropbouw, waarachter het Allerheiligste bewaard werd, waar God zelf woonde.... Altijd hadden die deurtjes zijn ogen aangetrokken, maar hij had er naar gekeken met vrome vreugde, met blijde eerbied, want het verheven wonder van Gods eigen tegenwoordigheid in dat kleine, goudstralende huisje had hem nooit verschrikt. Nu verschrikte het hem: hij was banggeworden voor God, zo bang als hij nog nooit ergens voor geweest was, zelfs niet voor de duivel.... Want tegen de duivel kon je nog de hulp inroepen van je Engelbewaarder, van de heiligen, je kon hem verjagen door een simpel kruisje te maken, door een kort schietgebedje, door een enkele vrome gedachte.... Maar tegen God stond je hulpeloos. Boven hem was niets. Van hem kon niets je redden of verlossen.... Een paar keer had Merijntje er zich zelf op betrapt, dat hij stilletjes tot Maria weesgegroetjes opzond en vol schrik had hij zijn gebed afgebroken, want hij wist in eens, dat hij de heilige Maagd om bescherming smeekte.... tegen God zelf.... En hoe goed en mild en vol liefde zij ook zijn mocht, dat zou ze zeker nooit goedkeuren, want dat was heiligschennend en ook een soort godslastering.... Z'n vader en moeder waren weer thuis. De juin was van het land. Volgende week gingen ze koren pikken voor Koenraads, vader met zicht en pikhaak, moeder achter hem aan om schoven te binden. Het viel hun op, dat Merijntje veranderd was, stil geworden, met een gezicht of ie pijn had. Moeder dacht, dat hij nog niet helemaal beter was, vond hem er smalletjes uitzien, maar hij ontkende hardnekkig, dat hij zich onwel voelde. Ze stopte hem stilletjes lekkere beetjes toe, besuikerde zijn morgenboterham met royale hand, maar Merijntje scheen het niet te bemerken, kauwde triestig zijn brood, in gedachten verzonken, de ogen hol, het hart vol angst voor die raadselachtige God, die zo'n verraderlik spelletje met hem gespeeld had.... en die in staat was, ieder ogenblik met iets nieuws, wie weet: iets nog afschuwelikers te beginnen.... Zijn moeder maakte zich ernstig ongerust. Want als een jongen geen aandacht meer had voor extra dik besuikerde ochtendboterhammen, was er iets verkeerds met hem. En er moest iets mis zijn met Merijntje, want hij zat tijden lang te dubben, net als in de eerste weken na die beroerde geschiedenis met de Kruik.... En hij sprak nergens over.... Andere kinderen vertelden nog eens aan hun moeder wat er opdeed, maar Merijntje had een verstokt en gesloten karakter: hij hield z'n mond en vrat z'n onnozele verdrietelikheden in eenzelvigheid op!.... 't Was een vreemd jong, maar als moeder hield je immers van die vreemde, afwijkende naturen onder je kinderen het meest.... al was het dan ook onredelik en niet billik tegenover de andere spruiten!....

IV.

Maar Flierefluiter kwam deze maal wel terug.... Een week lang had Merijntje in radeloosheid omgedoold en nergens troost en heul gevonden. Het was weer lering geweest en in vrezen en beven had de kleine verslagene op nieuwe geheimzinnige en verpletterendeopenbaringengewacht,maar meneer pastoor was nog al verstrooid geweest, had zich bepaald tot een achteloos overhoren van de vragen, met slechts hier en daar een weinig zeggende uitleg van moeilike termen. En nog eer de klok sloeg, liet hij de kinderen gaan, die verheugd naar buiten klepperden, hun ongeduld nauweliks in toom konden houden tot ze hun vingers in het wijwatervat gedoopt hadden en een kruisje gemaakt. Merijntje was de laatste van allemaal. Langzaam en bedrukt deed hij de zuchtende, gecapitonneerde deur open en stapte door het schemerige portaal, z'n petje stevig op zijn haren drukkend. Toen liep hij de openstaande poort door en de zon viel over hem....

De zon viel ook in zijn hart, want Flierefluiters jolige stem, waar bijna altijd een verholen lach in trilde, zei vrolik:

- Aah! Merijntje!.... Ik docht al da'ge nog wad' oonzevoadertjes moes bidde vor straf van meneer pestoor!....

- Flierefluiter! zuchtte Merijntje en zijn doffe ogen straalden open in dankbaarheid, dat de grote vriend eindelik gekomen was.

De zwerver had zijn zware hand op het smalle schoudertje gelegd en keek de jongen onderzoekend aan.

- Ge zijt er nie op verkoevereerd, Merijntje, zei hij, ernstiger. 'Oe zit da'? Zijde nog ziek of is-t-er zwoarig'ed soms?

- 'k Zijn blij a'ge d'r zijt, antwoordde Merijntje ontwijkend. 'k 'Em al zo lang op je gewacht.

- Da's zeever, beweerde Flierefluiter. Deze keer ben 'k nie te laat. Wad' edde me te vertelle? Mee wie leed' over 'oop?.... Mee meneer pestoor?

Merijntje antwoordde niet. Grote tranen welden in zijn ogen en hij keerde verward en verlegen zijn hoofd af.

- Motte noar 'uis of noar school? vroeg Flierefluiter vastberaden.

- 't Is Woensdag. 't Is gin school van middeg.... Een noar 'uis 'oef ik nie: 'k mag speule.

- Dan kuiere me-n-een endje. Kom mee.

En hij liep de dreef in, die langs de kerk en over het erf van een grote boerderij naar de dijk voerde. Merijntje stapte naast hem voort, bedrukt, maar toch met een ruim gevoel van troost al in zijn hartje. Hij zou er nu althans over kunnen praten en vaag voelde hij, dat bij Flierefluiter zeker bevrijding was uit deze dodelike neerslachtigheid, al kon hij zich niet voorstellen, hoe dat mogelik zou zijn.... Want Flierefluiter kon natuurlik evenmin iets veranderen in het schrikaanjagende wezen van God, dan wie ook ter wereld....

Flierefluiter vroeg of zei niets, lange tijd. Hij begreep wel, dat Merijntje worstelde met een geweldige moeilikheid en hij twijfelde niet of die moest liggen op het terrein van het religieuze. Want Merijntje was een veel te veerkrachtige en gezonde natuur om zich door iets anders zo diep te laten neerslaan.... Een heel eind buiten het dorp zocht hij een plekje op, waar de schaduw koel en het gras mals was. - 'Ier goan me blijve, Merijntje, kondigde hij aan.

Gehoorzaam ging de kleine jongen zitten, vouwde de handen om de knieen en keek triestig voor zich uit. Flierefluiter stopte een pijp, stak hem aan, blies plagend een wolk rook naar een partij dansende muggen en zei toen:

- Nou, allee, Merijntje.... stik van wal! Waarom loopte zo te grenspenze?....

Merijntje aarzelde. Het was toch wel heel moeilik om er over te beginnen.

Eindelik zei hij dof:

- 't Is over de Kruik, ziede.

Flierefluiter schudde het hoofd.

- Tobde doar nou nog al over?.... Ik docht a'me doar vlee joar over uitgeproat 'arre.

- 't Is nou 'eel wad' aanders, zei Merijntje met een haperend stemmetje vol tranen.

- Moar wa' dan, gadverdekke?

En nu liet de jongen zich eensklaps voorover in het gras vallen en begon onbedaarlik te huilen, voor het eerst sinds het ogenblik, dat Gods afschuwelik beleid hem geopenbaard was. Flierefluiter klopte hem met lief kozende hand op de schokkende rug, zei troostend:

- Toe.... toe.... toe.... Merijntje!.... Kom, vertel 'et moar es oan Flierefluiters.... 'ij za' je wel uit de labberenten 'ellepe....

Daarop trok hij hem resoluut overeind, zette hem naast zich neer, hield de arm om het kleine, trillende lijf, verbaasd om de grote, onbegrijpelike smart van het kereltje en sprak troostwoorden als tegen een klein hondje, dat bang is en niet weet waarvoor.

En langzaam aan bedaarde de heftige huilbui. Stukje voor beetje, telkens door een korte, al driftiger vraag van Flierefluiter onderbroken, kwam dan het verhaal van de uitleg, die de pastoor aan de smartelike geschiedenis van Merijntjes vriendschap met de Kruik gegeven had. En toen hij alles verteld had, keek de kleine jongen op naar het gezicht van zijn vriend. Nog nooit had hij zo'n diepe rimpel tussen de donkere wenkbrauwen zien liggen, nog nooit die gekke, brede lachmond zo grimmig samengetrokken gezien, nog nooit een zo ijzerharde blik in die grijze ogen. Hij werd er een beetje bang van, maar allengs ontspande zich dat harde masker van toorn en strengheid. De zwarte rimpel werd uitgewist, in de ogen begonnen spottende lichtjes te tintelen en de saamgenepen lippen trokken breed tot een olike glimlach.... Flierefluiter had begrepen, dat hij zijn ernst en zijn woede beter voor een ander kon bewaren....

- Moar Merijntje toch! zei hij eindelik, voluit lachend, tot de verbouwereerde jongen. Een 'edde gij da' nou zo noar de letter opgenome?....

- Ik begrijp nie 'oe a'ge doar nog om lache kunt, riep Merijntje driftig, en hij begon uit te leggen, waarom hij zo vreselik ongelukkig geworden was om het nieuwe inzicht, dat hem door meneer pastoors verklaring was geopend. Kon je dat uithouen, aldoor te moeten denken, dat God iets gemeens, iets vals' kon doen? Dat bestond immers niet! Dat was verschrikkelike godslastering en daar ging je regelrecht voor naar de hel.... En toch kon hij niet anders.... Hij moest het vals vinden van God, dat die hem zo maar gebruikt had om zijn beste vriend, zijn trouwste kameraad te verraden.... Hij struikelde over zijn woorden. Hij stotterde, bleef in een zin steken, huilde, begon weer opnieuw, zocht verward naar de uitdrukkingen om het moeilike probleem dat hem tot stikkens toe beklemde, onder woorden te brengen.... En aldoor bleef Flierefluiter maar glimlachen en ja knikken en nee schudden, en goedig spottend kijken, al trok hij achter zijn rug ook het gras van bijna onbedwingbare innerlike woede bij bosjes uit de grond.... En toen Me rijntje snikkend hokte en nog dieper wanhopig werd, omdat Flierefluiter er maar niks van begrijpen wou, schudde de vriend hem lachend aan zijn schouders heen en weer en riep:

- Moar Merijntje! Merijntje toch!.... 'Oe kunde j'w eige nou toch zo miseroabel moaken om niks?

- Om niks? stoof Merijntje op. Om niks, lomperik?.... Noemde gij da's niks, a'ge.... a'ge begint te deinke....

Flierefluiter viel hem haastig in de rede:

- G'ad motte beginne te deinke oan wa'den ouwe meneer pestoor je geleerd 'eet.... Eet die j'w ooit voorg'ouwe dad' Oonze Lieven 'eer een valse verroajer was, een sliengse smiekerd, die de meinse d'r oongeluk wou?....

- Neee, zeker nie, antwoordde Merijntje. Moar deze meneer pestoor is toch ok een geestelike! Een deink nou es goed: 'ij 'ee gelijk!... Want God is alwetend een 'ij is almachtig.... dus dan....

- Moar de meins 'eed een vrije wil, 'ee, kwam Flierefluiter hem rustig onderbreken.

- Joa, zei Merijntje, verwonderd, nou.... een wa' zouw da' dan nog?

- De Kruik, redeneerde Flierefluiter met onverbiddelike logika, 'ad ok een vrije wil, of nie?

- Van eiges, moar....

- Neee.... nou evekes wachte.... De Kruik kon dus zellef uitmoaken of 'at ie die moord begoan zou joa of neee.... Dus kon Oonze Lieven 'eer nooit van te vore wete, da de Kruik die moord begoan zou.

- Moar 'ij is toch alwetend?....

- Da' kan goed zijn, moar van te vore weten is nog 'eel wad' aanders as gewoon alles wete wad' is!.... A'de meins een vrije wil 'eet, kan God nooit van te vore wete, wad' een meins doen zal.... da's toch zo kloar as een kloontje!.... Alwetend, da' betekend' alleen moar, dat ie alles wit wa' gebeurt een wa'

gebeurd is.... Moar wat er gebeure zal, wad' een meins doen zal.... da' wit ie nie, sjuust omdat ie ommes zellef de meins z'n vrije wil gegeven 'eet.

- Joa moar....

- Niks te joa moare, loomp jong!.... Oons goei pestorke zou woeiend kwoad gewiest 'emmen a'-t-ie g'oord ad, 'oe a'gij getwijfeld 'ed oan Oons Lieven 'eerke!.... De Lieven 'eer.... een lekkere lievig'ed, die gij j'w eige voorgesteld 'ed, da' mo'k zege'....

Een wilde hoop, een razend verlangen sloegen in Merijntje omhoog. Hij wou dol graag ongelijk hebben. Hij wou met heel z'n wezen wel weer geloven aan de oude Lieve Heer, die alles goed en zacht meende. Maar de wanhopige twijfel zat met scherpe weerhaken in zijn gemarteld zieltje geslagen en wou maar niet in eens vrij komen.

- Moar, Flierefluiter, riep hij bang, meneer pestoor 'eeget toch zellef gezeed!....

Fierefluiter had maar al te graag in wraakzuchtige woede losgedonderd tegen meneer pastoor en hem uitgescholden met de collectie fleurige krachtwoorden, die de zwerver meende, dat de geestelike verdiende. Maar hij begreep heel goed, dat hij Merijntje daarmee geen dienst zou bewijzen. De scherpe weerhaken zaten diep, moesten met beleid en voorzichtigheid worden losgemaakt. Glimlachend zei hij:

- Ge zij vuls t' onnoadeinkend, Merijntje.... Meneer pestoor, die stoat doar in de leering vor een klutske jong, doar nog al veul stommeliengen oonder zijn, is 't woar of nie?

Stommelingen was misschien wat sterk gezegd, vond Merijntje, maar 'loomperiken' waren er wel veel bij, want ze konden niet eens behoorlik hun vragenboekje leren.

- Nou, lichtte Flierefluiter rustig toe, nou mot meneer pestoor een voorbeeld geve van 't een of 't aander, 'ee?.... Dan pakt ie moar wa', dat er nog al 'elder uitziet, da' moakt ie nog wa simpeler, omda'

de loomperiken aanders toch nog in de war roake, een zo komt dan zo'n voorbeeld in mekoare.... Moar nou motte da' nie al te straf goan uitzoeke, want dan is 't vor meneer pestoor nie meer om vol t' ouwe.... Da' geval mee jouw een de Kruik lee' naturelik 'eel aanders, moar meneer pestoor kon 'et vor de loomperike nou net zo uitlege, dat die begrijpe konne wat 'ie meende mee de roadselachtig'ed van Gods wegen een mee z'n voorzienig'ed.... Een gij, kleine soavikloas, gij giengt da' nou noar de letter opneme!.... Ge zul toch ok nooit wijzer wooren ok, Merijntje!....

Merijntje haalde al ruimer adem.

- Zoude wezelik deinke da' meneer pestoor 'et einkel moar zo gemeend 'eet? vroeg hij, nog niet helemaal overtuigd.

- Moar van ei'ges, oongeloovige Thommes! riep Flierefluiter lachend. Kek nou es: ad' ik oan zo'n leering Gods goed'eid wou verkloare, zou ik ok een stukske van jouw vriendschap mee de Kruik neme. Ik zou zege: kek da' nou es oan, kinders! Doar 'edde nou een rouwen oongeloovige, een zoondeer eeste klas.... Een die gaf Oonze Lieven 'eer een broaf, oarig jongesken as vriendje. Die proatten aldeur moar over 't geloof een die wou 'em bekeere. Zo'n mooie kaans kreeg diee goalipoap van een strooper van Oons Lieven 'eerke. Doar kunde toch oan zien, 'oe goed 'at ie is, woar of nie?

- Moar doar was 't nie mee kloar, herinnerde Merijntje triestig.

- Vor de rest is den duvel oansproakelik, viel Flierefluiter bot uit. A'de Kruik meer noar den duvel wou lusteren as noar de stem van God, da' moes de Kruik zellef weten, 'ee? Doar 'ad ie z'n vrije wil vor.

- Een ge gloof nie oan den duvel! riep Merijntje levendig.

- Soms, zei Flierefluiter grijnzend, zou ik bekaant oan' em kunne gloove.... Een a'k pestoor was, een vor de leering stong, zou ik er ommes zeker oan gloove....

- Da's woar, peinsde Merijntje. Een zou meneer pestoor 'et wezelik zo gemeend 'emme, deinkte, Flierefluiter?

- Wad' aanders? vroeg Flierefluiter verontwaardigd. Ge deink toch zeker nu a'k moar wa' zit te zwaanze?.... Een ge deink toch ok nie, da' meneer pestoor glooft oan de schandoalige valse God, die gij in je gedachte g'ad 'ed?.... 'Oe 'edde nou toch ooit op die zottig'ed kunne komme.... da' zou ik wel es wille wete!.... Zo'n wijs manneken as gij. 't Is een woonder zo loomp a'ge somtije zijt....

- Joa.... Merijntje zuchtte zwaar en schuldbewust. Doar 'edde gelijk in. Ik zijn een oonmeinselike loomperik soms!....

Het kwam hem diep uit zijn opgelucht hart. Hij zuchtte nog eens en nog eens, ging staan en rekte de armen boven het hoofd. Het leek wel of er een steen van honderd pond van zijn hart gewenteld was. Toen sloeg hij zich met beide vuisten op zijn hoofd als wilde hij zijn gedachten kastijden, omdat ze hem nodeloos zo diep in de uiterste ellende neergeduwd hadden. Lichtend steeg de bevrijding van Flierefluiters verklaring hoger en hoger voor zijn verheugde ziel en hij danste met malle bokkensprongen rond de vergenoegde zwerver, die triomfantelik zijn bruingerookte pijp smookte.

- 'Oe kwam ik nou toch zo gadvergemes loomp, 'ee Flierefluiter?.... Een 't was eigelik lillik tege meneer pestoor ok om te deinken 'at ie zukke valse dienge van Oons Lieven'eerke vertelle wou.... 't Is een zwoar biechtpuntje, Flierefluiter!....

- Neee, lachte die luchtig, da's 't in 't g'eel nie.... Want een bietje meneer pestoor z'n schuld is 't ok wel, orre! 'IJ 'ad je wel meuge woarschouwen 'oe'at ie 't sjuust meende. Ge mot j'w eige nie altij' alle schuld geve.

- Moar 't was toch wezelik veul mijn schuld, erkende Merijntje royaal, blij dat hij bevrijd was en bereid de losprijs van een zware penitentie te betalen.

Flierefluiter schudde het hoofd. Hij dacht aan het verdere leven van Merijntje en had weinig vertrouwen in de voortdurende onderworpenheid van deze felle en waakzame geest, die zo lijden kon op zo kinderlike leeftijd onder de druk van een valse gedachte. Hij zou het nog wel vaak heel moeilik krijgen en niet altijd zou er een Flierefluiter gereed staan om hem met een slinkse draai uit zijn nood te verlossen en hem terug te brengen op het rechte pad, dat hij voorlopig nog maar volgen moest om niet te sterven van schrik voor de mateloze wijdheid der vlakten, waar de ziel, los van de blatende kudde, vrij en trots, maar eenzaam en verlaten naar eigen wegen zocht.... Maar eenmaal, als hij sterk genoeg was, zou hij zeker van de gebaande wegen afdwalen naar die eenzame wijdheden, want Merijntje had merkwaardig weinig aanleg voor kuddedier, vond Flierefluiter.

- Kom! riep Merijntje. Goade mee vrom noar 't durp?

- Neee, antwoordde Flierefluiter lui. 'k Vin 'et 'ier vuls te lekker. Goa moar alleenig.

- Motte weer wijer soms?

De vraag klonk teleurgesteld en achterdochtig.

- Nog nie.... 'k 'Em nog wad' op 't durp te doen. Van oaved zijn 'k er zoonder mekeere.

- Wezelik woar? Leugende nie?

- Ge kunt er van op oan, Merijntje.

Toch aarzelde de jongen nog even. Zou hij niet liever hier blijven, en wachten tot Flierefluiter mee terug ging?.... Maar hij kon niet stilstaan, niet dromerig en lui in het gras liggen nu. Hij wou lopen, springen, zich bewegen, zingen, praten, met de jongens spelen....

- Nou.... tot zomedeen dan, 'ee? zei hij, nog aarzelend.

- Tot zomedeen, groette Flierefluiter terug, liet zich behagelik achterover zakken en schoof z'n hoed over z'n gezicht.

- Luierik! schold Merijntje, maar hij kreeg geen antwoord en toen liep hij toch weg.

Hij schopte baldadig de steentjes voor zich uit, tot z'n klomp met een machtige zwier van z'n voet vloog en hij schaterend een heel eind moest hinken om hem weer te pakken te krijgen. Hij gooide met zijn pet naar de zoemende hommels en de vlinders, en bedreef alle vrolik kattekwaad, dat hij maar verzinnen kon in een eindeloze behoefte om zich uitbundig te bewegen. Want heel de wereld leek hem niet groot genoeg om de wilde vreugde van zijn verlossing te bevatten....

Op het dorp stiet hij op een kloentje jongens rond twee kemphanen, die elkaar onbarmhartig afrosten onder hevig geschreeuw en getier en de aanmoedigende kreten van de genietende vrienden. Merijntje sprong er midden tussen, trok zijn jasje uit, kletste dat tegen de grond en riep uitdagend:

- Wie wilt er es mee mijn vechte?....

En toen ze hem verbouwereerd aankeken, vloog hij de grootste van het gezelschap schaterend aan en gaf een klap voor z'n neus, dat de verbaasde jongen een hele sterrenhemel uiteen zag spatten. En het volgende ogenblik rolde hij met zijn onstuimige aanvaller over de keien en ze sloegen elkaar en trokken aan elkaars haren als waren ze een jarenlange veete aan 't uitvechten. Merijntje kreeg bij deze feestelike gelegenheid aanmerkelik meer dan hij gaf, maar zijn lip kon bloeden zoveel hij zin had en zijn neus zwellen als een stuiter.... Merijntje lachte en bleef lachen en de jongens trokken zich een beetje schuw terug: hij was zeker zot geworden.... hij had zeker wat overgekregen van Fons, die je altijd om en bij hem zag....

V.

Rond vijf uur belde Flierefluiter aan de pastorie en vroeg de meid, die open deed, de pastoor te spreken. Ze keek hem achterdochtig aan. Wat moest die kermisklant van meneer pastoor?

- Woar is 't vor? vroeg ze, in het volle besef van haar waardigheid als pastoorsmeid

- Ik wou 'em vroage, of ik mee jou mag trouwe, spotte Flierefluiter, mee je permissie, Koat.

- Schet! antwoordde Kaat onparlementair en haar magere, sterk verlepte wangen kleurden zich in een golf van bleek en dun kwezelsbloed.

- Bloos moar nie, verleister, lachte de zwerver. Zeg moar tege meneer pestoor a'k 'em spreke mot vor een serjeuze zoak.

- Gij een een serjeuze zoak? schamperde de meid. Da' voeg nog al goed bij mekaore.

- Nog beter as gij bij 'ne warme vent in 't bed, beet Flierefluiter brutaal terug, en Kaat stond een oogwenk verstomd over zoveel gemeenheid. Moar goa nou, of ik loop over j'w 'ene, lap van m'n 'art.... Zeegt a'de vroegere kuster belet vroagt....

Toen klonk knorrig de zware stem van meer pastoor in de gang:

- Wad' doet er toch op?.... Wie is doar, Koat?

- Flierefluiter, meneer pestoor.... 'IJ mot je spreke, zeet ie.

- Loat 'em binne.

- Ziede nou? triomfeerde Flierefluiter.... Ge wies nog nie a'k op de pasterij as kind in 'uis zijn, 'ee, Koatje?.... Omt'ouw da', meske, vor een eens vor goed.

En met een zot vertoon van fierheid stapte hij langs haar heen naar binnen, liet haar beteuterd staan, in twijfel of ze boos moest zijn of lachen of verachtelik zijn hele bestaan negeren.

De pastoor zat in dezelfde zwart trijpen leunstoel, waarin Flierefluiter zo vaak zijn oude vriend gezien

had, en een seconde waarde een stille weemoed over zijn denken. Maar aanstonds sprong zijn strijdlust weer boven en bijna was zijn groet al een uitdaging:

- De goeie middeg!... 'Edd' een lekker uiltje geknapt?

Hij lachte spottend tegen de nog lodderig slaapdronken ogen van de gezette geestelike, die hem een weinig verwonderd aankeek.

- Flierefluiter, zei hij dan, als herkende hij hem nu eerst. Wad' is-t-er van je verlange?

- Allereest een stoel, antwoordde die op dezelfde spottende toon, want me-n-emme nogal wa' te beproate zo.

- Goa dan moar zitte, noodde de pastoor stug, maar het was al overbodig geworden, want Flierefluiters grote hand had met een zwaai een stoel bij de tafel gezet tegenover de plaats, waar de pastoor zat. Een biecht nou moar es op: wad' edd' op je lever?

De schertsende toon ging hem niet al te best af. Hij was verwonderd en ontstemd, vond de houding van de zwerver brutaal en voelde vaag diens vijandige gezindheid.

- 'k Em niks te biechte, zei Flierefluiter, nog steeds met zijn spotachtig lachje. Ik ben nie' gekommen om de vrede te brenge, moar 'et zweerd.... lk kom ruzie moake mee jouw, meneer pestoor, een 't zal d'r speere, rekent er op.

Pastoor van Gils ging rechtop zitten in zijn stoel en keek de vrijpostige bezoeker boos aan. Zijn ogen stonden niet slaperig meer, maar knipten driftig.

- Ik zou je roaie, man, j'w eigen een bietje te moatige, zei hij streng. Ge mot in 't oog 'ouwe tege wie a'ge 't 'ed, een aanders is doar 't vierkaant gat....

Een zware, rode vinger wees met heftig gebaar naar de deur. Flierefluiter keek naar die vinger en werd om een of andere dwaze reden nog woedender. Maar uiterlik bleef hij even rustig spottend als van de aanvang af. Hij knikte met minachtend gespitste lippen, zoals een volwassene de boze uitval van een kind beantwoordt. Na een kort zwijgen, vroeg hij, met een stem, die een metalige klank had:

- Joanus van Gils.... witte gij nog a'k j'w uit de moddersloot achter je voaders boogerd g'oald 'em, toen ge bekaant in de modder gestikt war?

Bevreemd keek de pastoor op,

- Da's lang geleje, zei hij stug.

- Da's nie langer as twintig joar geleje, berekende Flierefluiter. Ge war wijd weg, Joanus van Gils, een 'k 'em er 'eel' wa' dol mee g'ad om je bij te brenge. Moar 'k 'em eer van wark g'ad, want ge leef nou nog, zien'k.

- Wa' wilde van me? vroeg de pastoor onzeker; de herinnering aan dit voorval scheen hem geenszins aangenaam te zijn.

Flierefluiter lachte schamper:

- Dad' em ik al gezeed: ruzie mee je moake.... Dus da' witte nog.... Dan witt' ok, da'k je gevrogen 'em, 'oe a'g' in die sloot kwam?.... Een 'oe a'ge toen wees op een lijsternest mee gebroken eiers, dad' op 't endekroos dreef: dad' ard' uit willen 'oalen, een toen ge trok, omda' ge 't nie goed uit d'oag los kon krijge, warde mee nest een al in de sloot gestukt.... Klopt da'?

- Wa' motte mee 't op'oale van al die kinderachtig'ede? vroeg de pastoor onrustig en met een rood hoofd.

- Ruzie moake, antwoordde Flierefluiter onverbiddelik. Dus ge wit ok nog, da'k je toen oangepakt 'em, een da'k je 'n een pak op je zielement gegeven 'em a'ge kwekte? Da' kon 'k doen omda'k grooter war as gij, een zo stoag'et nou altij nog, Joanus van Gils, nestevernielder een pestoor....

- Moar wa' wilde toch, man? viel de pastoor driftig uit. Ge zit deur te sloan as een' alleve zot....

- Ik 'em al z'n leven een 'alleve zot gewiest, grinnikte

Flierefluiter. Moar a'k geweten 'ar, Joanus van Gils, da'gij je leve lang nie zou afleeren om warme veugelnesjes uit t'oalen, een d'eiers mee jong leve te breke.... wel, ik gloof a'k je dan moar in de moddersloot vrom gegooid zou 'emme, mee je kop omleeg, toen....

Meneer pastoor werd van rood bleek en toen paars. Hij was opgestaan en stond in zijn volle breedte achter de tafel, de vuisten op het blad gesteund, trillend van woede. Zijn aankomende buik spande zwaar onder de soutane en zijn eerste kinverdubbeling beefde kwabbig op z'n brede borst.

- Kreg moar gin broerte, Joanus van Gils, ried Flierefluiter kalmerend. Ik zee je toch a'k gekomme war om ruzie mee je te moake!

- Zeg nou es kurt een rap, wa'ge van me wilt! brieste de pastoor. A'ge te minste nie wilt da'k je mee jouw zotte ouwewijveproat de deur uit gooi!

Zijn boerse natuur drong zich met in volle kracht brutaal naar boven. Het zware bloed liep hem naar het hoofd en zijn vuisten beefden van lust om de vrijpostige bezoeker op het hoofd te beuken en hem buiten te slingeren. Maar Flierefluiter bleef tergend kalm zitten, kneep veelbetekenend in zijn biceps en zei olik:

- Ruzie moaken is nog gin vechte, Joanus van Gils.... Moar da' zouwde zeker verliere, jonge, want ge zijget zo nie gewend as ikke.

- Ik verbiej jouw om Joanus van Gils tege me te zege! barstte de pastoor met overslaande stem uit. Vor jouw ben ik meneer pestoor een doarmee uit.

Flierefluiter keek triestig en zei met zachte stem:

- Ik gloof nie a'me da' lukke zal, Joanus van Gils.... 'k 'em 'ier in dezelfde koamer tegen een aander te dikkels meneer pestoor gezeed om da' nou zo moar tege jouw te kunne zege.... Ge stikt een bietjen al te schriel af tege dieen aandere....

Hij was volstrekt niet sentimenteel ontroerd, Fliere

fluiter. Hij was enkel innerlik dolwoedend en hij had van elk woord wel een zweepslag willen maken om de volbloedige man tegenover hem te tuchtigen. Want hij haatte hem diep en hartgrondig, omdat hij hem dom vond en onwaardig, bekrompen en verwaten, ruw en liefdeloos, en omdat hij Merijntje met zijn gedachteloze hardheid zo ontzettend veel droefenis had gebracht.

De pastoor zweeg en keek hem strak aan, toch even sterk getroffen door Flierefluiters woorden, maar uitsluitend getroffen in zijn ijdelheid.

- Goa zitte, meneer pestoor, noodde de gast sarcasties. Ge ziet da'k m'n best al doen....

En de pastoor, overbluft, ging zitten.

- Wel, zei Flierefluiter, en zijn gezicht verstrakte, nou za'k je roonduit zege, wa'k op m'n lever 'em.... Kek es 'ier: g'ed op de leering, een week gelejen of zo, een eksempel gegeven van Gods oondeurgroondelike wijs'eid een voorzienig'eid, ist nie?.... Een toen 'edde Merijntje Gijzen een de Kruik d'r bij g'oald, een g'e verteld, da' Merijntje deur Oonze Lieven 'eer in de vrienschap van de Kruik gevronge was, om'at ie loater uit zou kunne brenge, wie de moord gedoan 'ad.... Komt dad' uit?....

- Da' komd' uit, antwoordde pastoor van Gils, rustiger wordend. Ik vroag m'n eigen einkel maar af, woar a'gij j'w eige mee moeit?

- Ik moei m'n eige mee de ziel van Merijntje Gijze, zei Flierefluiter straf. Een da' doen'k, om 'a'gij nog altij' mee je groff' aande nesten uit 'oalt een d' eiers brikt, begrepte da' nie?....

Verstomd keek de pastoor zijn bezoeker in de harde, fonkelende ogen. Hij begreep er inderdaad niets van, zag alleen de drift en de verontwaardiging, die de ander niet langer intoomde.

- Oprecht gesproke, vervolgde Flierefluiter, gloofde gij wezelik, a' God da' gevalleke zo in mekoare gestoken 'eet?

Het duurde even, eer de pastoor zijn weerstrevende trots de baas geworden was. Toen antwoordde hij vast:

- 't Stoa nie oan jouw om mijn t'oondervroage, moar ik wil je toch aantwoord geve joa, da' gloof ik net.... 't Is een duidelik' openboaring van Gods wil, die ginne zoondeer mee rust loat een wroak vroagt vor vergote bloed.... Ik zag doar Gods vienger in van den eesten dag da' 'k ervan 'oorde.... Zoude jij soms deinke, da'k over zukke diengen in de kerk moar lichtveerdig stong te kawaauwe?....

Flierefluiter keek hem recht in z'n fanatiek gezicht. Hij was ontwijfelbaar oprecht, de pastoor; hij stond midden in zijn vesting, veilig, onaantastbaar, onkwetsbaar voor welk wapen dan ook. Maar de zwerver doorzag die onkwetsbaarheid nog niet en hij zette zijn aanval grimmig voort.

- 'k 'Em 'ier in 'uis altij' g'oord van een God van liefde, zei hij met bittere nadruk.

- God is ok een God van wroak, antwoordde de pastoor hard. Rechtveerdig'ed vroag wroak over bedreve kwoad, da' witte net zo goed as ikke.

- Jouwe God, zei Flierefluiter driftig, z'n geduld verliezend, jouwe God, die kleine kinders d'r vrienschap een groote meinse d'r vertrouwe misbrukt, net as een grensjoager, die nerges tegen opziet om een strooper oan de galg t'ellepe, dad' is gin God van rechtveerdig'eid, dad is een slienkse koonkeleer, een gladjoanes, die z'achter z'n mouwen 'eet, een God om j'w eige vor te schoame!

- Lastereer! brulde pastoor Van Gils opspringend. Ik wil zukke woorden in m'n 'uis nie 'oore!.... Ge zijd' een Soatan!.... D'r uit!....

- Stillekes oan, man, zei Flierefluiter en keek hem strak en dwingend aan met zijn harde, grijze ogen. Ik laster God nie. Ik lach einkel om da' scharmienkel van een afgod, da'gij oanbidt, een ik zeg jouw nog es midden in je gezicht, da'ge j'w eige schoame moes!....

De pastoor hapte naar adem.

- D'r is moar eene God, beleed hij dwepend en met schorre stem. Een dad' is de God, die ik verkoondig. De God, die jouw een mijn noar z'n evenbeeld geschoapen 'eet, verstoade da', verstokte lastereer!

- Jouw God, spotte Flierefluiter, die 'edde gij geschoape noar jouw evenbeeld.... Gin meins ken trouwes een aandere.... moar die God leg gin schoon getuigenis af van jouw binneste, meneer pestoor.... deinkt doar es over....

Sprakeloos keek de pastoor hem aan, en met groeiende drift vervolgde de zwerver:

- In ieder geval: Merijntje lustte jouwe God nie, da' kan 'k je wel vertelle. 'IJ is een broaf, een godvreezend manneke, deur den ouwe pestoor opgebrocht in 't geloof oan een God, die einkel liefden een goed'eid is, een God, die sjuust in de ziel van Merijntjes past. Een jouw grensjoagersgod.... doar is ie zo van verschrokke, dat ie oan Oons Lievrouw gesmeekt 'eet om 'em d'r tege te beschutte.... Dad' edde gij mee j'w mooi eksempel kloar gespuld.... Dad' arm wezeltjen 'edde dood oongelukkig gemoakt een totaal in de war gebrocht mee j'w ijskouwe, slimme, valse god van gluiperige middeltjes.... Een zieltje zo zuiver as kloar woater.... dad' edde gij zo troebel gemoakt as de moddersloot, doar 'k j'w uitg'oald 'em zoonder je goed te kenne.... wad' een zoonden was tege den 'eilige geest, a'ge 't goed bekekt....

Nog steeds zweeg de pastoor, keek geslagen van verbazing naar de brutale indringer, die daar maar rustig aan zijn tafel zat, hem vlak in zijn gezicht de les las en hem al deze schandelike beledigingen toesnauwde.

- Jouw toak, betoogde Flierefluiter, dad' is om ziele te redden een nie om ziele te verwoeste. Een as ik nie gekomene war om mee een omweggeske Merijntjes vrom te brengen op 't goeie spoor.... dad' is 'et spoor doar 'ij mee zijn natuur nog een bietjen op deur loope mot.... dan wast er veul kaans gewiest, da'gij da' teer zieltje vor goed verwoest 'ad.... meneer pestoor....

- Ge lieg 'et! riep de geestelike, plotseling z'n stem hervindend. De woar'eid kan gin ziele verwoeste.... Ge zijd' een dwoalgeest, een 'eiden.... Gij wil God begrijpe mee je klein meinselik verstaand.... Ge kun z'n woondere nie zien een z'n wegen, omda' ge gin geloof 'ed.... A' Merijntje Gijzen 'et zo opgenomen 'eed, dan 'edde gij 'et 'em ingebloazen of 'ij deinkt al net as gij deur z'n zotten omgang mee jouw.... D'r zijn 'ier in de perochie wel meer van die soavikloaze, die op d'r eigen 'aandje theologiseere.... Moar da' mot eruit, een ik zal 'et er wel uitkrijgen ok!.... Al mot ik 'et er uit geesele! Iederendeen mot leeren om z'n eige zoonder morren over te geven oan Gods bestier!

Op zijn beurt keek Flierefluiter de pastoor verbaasd aan. Hij zag zijn oprechtheid, zijn vaste overtuiging, zijn heilig vuur. Z'n drift schrompelde ineen en een gevoel van vaag verdriet, dat hij maar zo heel zelden in zichzelf speurde, bewoog hem. Even zakte een vermoeidheid in hem neer: het was alles tevergeefs.... ieder keek uit zijn eigen venster en hield het tuintje, dat hij zag, voor de wereld.... En hoe kon hij bewijzen, dat zijn venstertje wijder uitzichten opende dan dat van Joanus van Gils, die nu meneer pastoor geworden was?.... Toch welde weerzin op, en hij kon het niet zo maar aan zich laten voorbijgaan.

- D'r zijn moar weinig pestoors, die priester zijn, zei hij strak.

Niet begrijpend, hoe hij daar nu weer op kwam, zag de pastoor hem vragend aan.

- Oach, man! riep Flierefluiter ruw, opstaand. Gij zij boer geboren een ge zul boer blijve tot je dood toe, een priester woore zulde nooit. Want doar motte net eve goed vor gebore wooren as vor boer. A'de kerk da' nou moar es bedeinke wou!... Gij stap mee je groote voeten over d'akkers van de zielen een ge sliengert er je groffe leer over'ene.... Maar je zaaigoed dug nie, m'n goeie man.... 't is al onkruid da'ge zaait.... Bijgeloof, kwoaje proat, gin kriezeltje zuivere liefde d'r tusse.... Een gij kun 'et ok nie gebetere.... Boere kunne wel pestoor woore, moar priester.... gin gedachte van.... Moar 'k 'em je nou een rap zichje gegeven op zo'n fladderend kapelleken as die kleine ziel van Merijntje Gijze.... Prebeer toch moar om doar nou es rekenieng mee t'ouwe.... Dad' ofke lee kloar om rozen uit te kweken, moar a'gij liever broenekels teelt, motte moar afwachte wat er van komt.

En voor meneer pastoor de woorden gevonden had om zijn gekrenktheid en zijn heilige toorn lucht te geven, had Flierefluiter al zonder groet de kamer verlaten. Zwaar viel de buitendeur achter hem in 't slot en toen zijn schaduw voorbij het raam gleed, sloeg binnen meneer pastoor met de vuist op tafel, dat de hele pastorie daverde en liet een woord vallen, dat hij als geestelike zeker niet verantwoorden kon, al stamde het dan ook regelrecht uit de mond van z'n vaders paardenknechts....

Flierefluiter liep schuin de straat over en stapte de herberg van Birres binnen, waar hij een grote pint bier vroeg om een lelike smaak uit zijn mond te spoelen....

VI.

Merijntje lag zalig te luieren in het gras onder de appelboom. Het stond zo hoog en mals, dat hij er geheel in wegzonk. Een gehele dag van leven in de gezuiverde atmosfeer zijner tot rust gekomen gedachten had hem verwonderlik opgeknapt. Hij kon weer lachen en aan vrolike dingen denken en van zijn boterham met suiker genieten. Zelfs zijn met fraaie kleurcomplexen omsierd oog hinderde hem niet in zijn blijmoedige mijmerij.... Och! och! wat was hij weer stom geweest! Wat had hij zich weer van streek gemaakt om niks!.... Van morgen in de kerk had hij met het oude, eerbiedige vertrouwen kunnen opzien naar de gouden deurtjes en zo heerlik aandachtig kunnen bidden zonder te worden afgeleid door wild-jagende gedachten over de valsheid van Onze Lieve Heer, over zeer betwijfelbare rechtvaardigheid en misbruik van argeloos vertrouwen.... Heimelik, in de geest, had hij meneer pastoor om vergiffenis gevraagd voor de domme, godslasterlike uitleg van zijn goed bedoelde woorden. Meneer pastoor had er betrokken uit gezien en hem wat streng en kort behandeld, meende Merijntje, maar hij had hem dat niet kwalik genomen, het gelaten ondergaan als een toevallige straf, die hij meer dan verdiend had.... Het leven zag er weer helder en zonnig uit.... Wat hadden ze gisteravond een pret gehad! Flierefluiter was gekomen en had getrakteerd en de buren en vrienden er bij geroepen en ook Fons was komen aanzetten, gelokt door het vrolike gelach der gasten. Hij had wel drie sigaren mogen roken, Fons, en was uitbundig gelukkig geweest, zittend naast Merijntje, die hij onophoudelik aanstiet, tegen wie hij knipoogde en lachte om hem toch vooral te laten zien, hoe blij hij was. En samen hadden ze later moeilik zitten slikken en toen stilletjes gehuild, omdat Flierefluiter een voordrachtje deed van een man, wiens hondje gestorven was. Hij had het in een mandje onder zijn arm, bedekt met een blauwe handdoek, en hij zong met een treurige stem van dat aardige hondje, dat Sjolleke heette:

Een 't was toch slim, 'et 'ad meinseverstaand,

Een z'n kommissieke dee 'et in een bakske mee zaand....

Hij was uitgegaan en het lieve Sjolleke wou mee, maar de baas had een slechte bui en wou het hondje niet mee hebben:

Thuis blijve, ze 'k, want et regent a't giet.... Een in z'n oogskes doar zag ik 'et verdriet!.... En toen hij nu thuis was gekomen, lag het hondje dood achter de deur: Zo stil lag 'et doar, zo gezwolle z'n lijf

Een z'n stertje was as een 'oute p-p-pinneke zo stijf....

De zanger had gestotterd, zo was hij overstuur van verdriet en heel z'n gezicht was een scheef vertrokken masker van ondragelike smart. Met een huilschreeuw en erbarmelike uithalen, onderwijl hij zijn rode, natgehuilde zakdoek uitwrong, klaagde hij:

M'n lief 'oondje, m'n Sjolleken is dood.... 't Is dooooood! 't I-i-i-i-is doohoood!....

Onbegrijpelik! Iedereen had zich een stuip zitten lachen bij het aandoenlike lied. Alleen Merijntje en Fons hadden de tragiek van het geval gevoeld en met de zanger bittere tranen geschreid om de dood van het lieve, weekhartige Sjolleke, dat daar van verdriet gestorven lag, met z'n pootjes omhoog en z'n arm staartje, dat zo stijf was als een houten pinneke, recht uit.... En toen de rauwe lachebekken hun tranen hadden gezien, waren ze nog harder gaan bulderen van stompzinnige pret.... Maar Flierefluiter had het mandje neergekwakt, z'n zakdoek weg geborgen en aanstonds een nieuw lied ingezet, een uitbundige grap. 'De vlooien' heette het lied en het had een refrein, dat ze allemaal mee moesten zingen en dat Merijntje nog deed stikken van het lachen als hij er aan dacht. Het was van de pot, die onder het bed stond, en de vlooien:

Ze zatte' d'r allemoal rommetom roond Een ze zongen 'et lied van Jan-krab-je-koont!

Daarmee was alle verdrietigheid snel bedwongen en naderhand hadden ze dan ook nog gezongen van 'de moord van Raamsdonck'. Dat leek eerst wel wat griezelig, maar het werd hoe langer hoe doller. Ieder moest om de beurt een paar regels rijmen en er iets bij verzinnen en sommigen hadden invallen, waar je je bijna dood om lachte. Pinneke Testers zong:

De sikkeretoaris was geweldig bang, Een liet een scheet, vijf elle lang....

Nou, Merijntje had zich slap gelachen.... Voor z'n verbeelding had ie 'een blaauw vlammeke' gezien van vijf ellen lang en hij had zich niet weten te bergen van de leut.... Nu nog lag hij zachtjes te schudden van het lachen bij de herinnering aan die daverende onzin van de vrolike feestgenoten.... Die Flierefluiter wist ze toch altijd maar aan de gang te krijgen.... O, het was toch zo leutig om te leven.... Van morgen, na de mis, was hij nog een heel eind de dijk opgehoepeld en Fons had hem achterhaald, lustig rijdend op z'n boonestaak naar de Pelsendijk, waar z'n broer werkte aan de steenweg. En in de verrukking van zijn bevrijd hart, had Merijntje in eens tegen Fons gezegd:

- Wad' is Oonze Lieven'eer toch goed, 'ee Foons!.... Kek toch es, 'oe mooi 'at ie alles gemoakt 'eet!....

- Moar Flierefluiter dan! riep Fons geestdriftig. Die is zo es evetjes goed!.... Drie sigoaren 'em ik van 'em meuge rooke!.... Da's gin kattepies, Merijntje!.... Merijntje had geschaterd om de dwaze vergelijking. Daar moest je toch wel echt een simpele voor zijn, om Onze Lieve Heer en Flierefluiter in een adem te noemen. Fons had meegelachen en toen resoluut gezegd:

- Moar nou mo'k es wijer op, Merijntje, want ik kan die gadversen 'engst nie langer 'ouwe! Kekt 'em toch es oan!.... 'IJ goad 'eemoal op z'n achterste poote stoan!.... Allee! 'ouw je fesoen een bietjen, 'ee, of ik za'je leere!....

Klets! had de zware, harde hand op z'n bil gepatst en steigerend op zijn vurig ros was hij de dijk afgerend, en Merijntje had hem nagekeken, lachend en toch met de onbedwingbare, stille ontsteltenis, die de malle fratsen van de idioot altijd weer in hem opriepen....

De hele dag was hij vrolik en gelukkig geweest en zijn moeder had hem verbaasd aangekeken, het hoofd geschud en gepeinsd welk een lastig en wispelturig karakter Merijntje toch had.... Daar werd je nou compleet nooit wijs uit!.... Maar ze was toch stilletjes blij om zijn veranderd gedrag, zijn vrolike lach en zijn blij gekakel met de andere kinderen. Hij had zonder vragen een boterham meer gekregen dan anders bij het vier-uren-brood en nu lag hij met een dikgegeten buikje in het gras en dacht aan de vreugden van de voorbije dag en hoe plezierig het was, te mogen leven....

Daar praatte zijn zusje Sjo met Miebetje van de buren.... Sjoke was vijf jaar, een kittig, slim klein ding, waar Merijntje veel van hield. Miebetje was zeven, die ging al op school en op de kleine lering. Door de ouwe, schrale doornheg vol gaten stonden de kleine vrouwtjes met elkaar te keuvelen en Merijntje begon te luisteren, wat die twee hoge stemmetjes, net vogelgeluidjes, elkaar te vertellen hadden. Ze praatten over een mooie steen, die van de kleine Sjo moest zijn.

- 'k 'Em 'em vor de deur gevonne, zei ze. Mooi, 'ee?

- Nou, of-t-ie mooi is, antwoordde het stemmetje van Miebetje met een begerige klank. Gi' mijn 'em, Sjoke, toe.... dan kredde van mijn een gloaze murpel. Maar Sjoke wees het voorstel hooghartig af.

- Zeg.... 'k zijn nie zot!.... Zo'n mooie steen vinde nooit meer!.... Gloaze murpels genog: Merijntje 'eed een beus vol.

Ze schepte wel een beetje op, bedacht Merijntje glimlachend: een beurs vol glazen knikkers had ie nou precies niet, een stuk of tien op z'n hoogst.... Hij loerde voorzichtig tussen de hoge grashalmen uit en zag Sjoke met een glanzende, wit en groen gespikkelde kiezelsteen in haar open handje.... 't was net een kievitsei.... wezenlik een heel mooie en bizondere steen.... Ook Merijntje zou hem niet hebben laten liggen als hij hem op de weg gezien had.... Ze stonden er allebei met vertederde ogen naar te kijken. Toen zei Miebetje:

- 'IJ is eigelik wel een bietje klein, 'ee Sjoke?....

- Woarom? vroeg Sjoke, beledigd door deze geringschatting van haar kostbaar bezit.

- Wel, vond de buurdame, 't zou toch veel mooier zijn, 'at-ie-zo groot was as een 'oenderei? Een ge kunt 'em makkelik zo groot krijgen ok?

Verbaasd klonk Sjoke's stemmetje:

- 'Oe dan?

- 'k 'Em 'et oonderlest ok nog gedoan, zei Miebetje vaag.

Sjoke's begeerte was gewekt. Het zou natuurlik prachtig zijn, als de mooie steen ook nog drie maal zo groot zou willen worden.

- 'Oe motte dat dan doen? vroeg ze verlangend.

- O, antwoordde Miebetje zachter, dan mot 't ier oonder d' oag in de groond steke.... Een dan motte van oaved in bed vijf oonzevoaders bidden da' kunde toch zeker al wel?

- O jirre joa, riep Sjoke nuffig, en Merijntje moest lachen, want hij dacht er aan, hoe zonderling de woorden van het Onzevader verbasterde, ol dat ze er geen steek van begreep.... bij het wees gegroet zei ze duidelik in plaats van 'de vrucht uws lichaams, Jezus': de vruchtu slik oan me sjees.... tot groot, doch heimelik vermaak der verdere familie.

- Nou, ging Miebetje op geheimzinnige toon door, dan mott' oan Oons Lieven 'eerke vroagen of-t-ie je steen van nacht wilt loate groeie.... Een a'ge dan morgenoched vrom komt, dan is de steen zo groot as een 'oenderei.

Sjoke keek haar met grote, verbaasde ogen aan.

- Wezelik woar? vroeg ze met een hoog stemmetje, half ongelovig, half begerig.

- Van eiges, zei Miebetje, beledigd. Ik stoan toch nie te leugene.... Oons Lieven 'eerke kan ommes alles, dat witte toch ok al wel?

Ja, dat wist Sjoke al best.... Maar voor alle zekerheid vroeg ze nog eens:

- Edde gij 'et ok al es gedoan?

- Da' zee ik toch al!.... Een 't ging goed, orre.... Moar ge mot goed bidde, ziede, mee j'w ooge dicht, aanders goaget nie.

- Woar zou ik 'em steke?

Sjoke was overwonnen. Merijntje amuseerde zich. Die kleine prutsmeiden! Wat die een raar idee van Onze Lieve Heer hadden!.... Ja, Onze Lieve Heer zou een wonder doen voor zo kinderachtige verlangens! Onze Lieve Heer was ook niet gek!

Samen groeven de twee meisjes een kuiltje, leien de steen er in en dekten hem met een laagje aarde zorgvuldig weer toe. Daarop zei Miebetje:

- Nou motte me noar binne goan. Een dan meud' er nie meer noar komme kijke voor morgenoched, or.... Aanders luk 'et nie.

- Da's goed, stemde Sjoke toe, onder de bekoring van het geheimzinnige tovergedoe.

Zij wiste aan haar rokje de aarde van haar handjes, zei gedag en ging naar huis. Miebetje liep aan haar kant van de heg ook op huis aan.

Merijntje had veel plezier in het geval. Hij dacht met vertedering aan die leuke, lieve domheid van de twee kleine meisjes, die Onze Lieve Heer wilden mengen in hun onnozele spelletjes en hun kinderachtige verlangens. Onze Lieve Heer zelf zou er zeker ook plezier in hebben.... En misschien, enkel voor de grap, zo'n steen toch wel es groter kunnen laten worden, je kon eigenlik nooit weten.... Hij moest toch es aan Miebetje vragen, hoe dat zat: of ze werkelik al eens een steen had laten groeien door haar vijf onzevaders.... Stil, daar was ze al!.... Wat ging ze nou doen?.... Ze knielde bij het plaatsje, waar de steen begraven lag.... Zou ze om Sjoke te helpen, zelf al vast wat gaan bidden?.... Nee.... wel, wat nou?.... Ze groef waarachtig de steen op en nam hem in haar hand en ze lachte er tegen.... En ze lichtte haar rokje op en stak hem in haar zak.... Wel, vergeme nog toe toch!.... Wat een klein serpent!.... Nou begreep hij er in eens alles van!

Met een paar sprongen was Merijntje bij de haag, stak zijn hand door het gat en greep het verschrikt schreeuwende Miebetje bij haar arm.

- Jouw lillik dieng! riep de verontwaardigde jongen. Wilde wel es gaauwkes die steen vrom legen, 'ee!.... Motte gij mee Oonze Lieven 'eer spotten een Sjokes bestelen, oakelik jong!.... Rap 'ier geve die steen of aanders za'k es oan meneer pestoor vertellen 'oe a'gij bestoat, schijn'eilig varke!....

Miebetje haastte zich, de steen weer uit haar zak op te diepen grienend van schrik en woede, omdat haar mooi opgezet plannetje zo deerlik mislukt was. Zodra Merijntje de steen had, liet hij haar, na nog eens gevoelig in haar arm geknepen, los. Miebetje liep weg. Verderop bleef ze staan, wreef haar arm, keek naar hem om en stak haar tong uit. Ze huilde niet meer, maar ze was kwaad.

- Suffer! schold ze onlogies. Lilleke bandiet!

- Verroest moar, kleine smerdeke! beledigde Merijntje terug en schudde zijn vuist naar haar.

- Schet! riep ze met schelle stem en liep hard weg. Merijntje moest onwillekeurig even lachen om dat parmantige kleine nest, maar dan maakte hij zich toch ernstig boos over zoveel geslepen slechtheid en over de ongehoorde brutaliteit om Onze Lieve Heer te mengen in die listige bedriegerij. Hij dacht ook terug aan Blozekriekske en hoe die hem tot groot kwaad had aangezet en onthutst schudde hij het hoofd: die meisjes hadden toch rare streken!.... Ze dorsten nog al aardig wat aan als ze hun zin wilden hebben!.... Zo klein en zo lief als ze leken, waren het echte serpenten en Flierefluiter had groot gelijk: je dee maar beter met bij haar uit de buurt te blijven!....

En daar had je Flierefluiter waarachtig zelf! As je over de duivel spreekt, trap je op zijn staart, zei het griezelige spreekwoord....

- Ik kom je g'ndag zege, Merijntje, zei de zwerver.... want ik mot weer wijer op.

- Nou weer al? vroeg Merijntje ontevreden. Ik docht a'ge veul langer zou blijven een a'me-n-een Zoaterdag soame zoue goan kuiere.

- 't Kan wezelik nie, Merijntje, antwoordde Flierefluiter. 'k 'Em een brief gekregen een ik mot weg.... Moar mee de kerremis kom ik zeker weer vrom.

- 'At moar woar is, twijfelde de kleine jongen triestig.

- Zoonder mekeere, beloofde de ander, en om hem af te leiden, vroeg hij: wad 'edde doar voor een mooie steen?

Toen vertelde Merijntje hem de geschiedenis van Sjoke en Miebetje en hoe de laatsteeen ongeoorloofdevoorstellinggegeven had van Gods goedertierenheidom Sjoke haar mooie steen afhandig te maken.

Flierefluiter lachte uitbundig. Hij moest er bij gaan zitten en sloeg zich kletsend op de knieen. Merijntje vond de zaak veel minder vermakelik en stond ontevreden naar zijn schaterende vriend te kijken.

- 'Oe kunde doar nou zo om zitte te giechele! riep hij eindelik. 't Is toch een vuile gemeene streek van da' schijn'eilig klein dieng!

- Merijntje, zei Flierefluiter, da' Miebetje zal opgroeie tot een van de broafste vrouwe van 't durp.... Ze zal de kerkdeur van de stijl loope.... Ze zal zo fijn zijn as gemoale poppestroont, een 't zal d'r goed goan in de wereld.... Want zij voldoed' oan 't gebod van meneer pestoor: ze doe' niks zoonder Oonze Lieven 'eer....

- Gij zij zot, stelde Merijntje voor de zoveelste maal vast. Een de meide vin ik ammoal slecht een vals.... D'r dugt er gin een....

- De vrouw, Merijntje, schaterde Flierefluiter, is geschoape tot oongeluk van de wereld.... Moar wa' zoue' me 't lammenoadig 'emmen a'ze d'r es nie was!

De kleine jongen keek hem verbaasd, vragend aan. Toen greep Flierefluiter hem onder de armen, zwierde hem wel tien keer in dolle vaart rond, dat z'n klompen in de heg vlogen, zette hem toen weer duizelend op z'n benen, gaf hem een hand en liep lachend weg. En Merijntje ging weer in het gras liggen en dacht verwonderd na over al wat zijn vriend weer voor zottigheden gezegd had.... Maar spoedig kwam zijn diepe tevredenheid weerom en de heftige toorn, de stille schrik om Miebetjes stoutmoedige slechtheid, de verbazing om Flierefluiters woorden, alles gleed heerlik uit hem weg en enkel bleef over de gelukzaligheid van de herwonnen zielsrust, die als een zoete balsem over zijn snel bewogen hartje streek....

Vijfde hoofdstuk.

I.

DE zomer was voorbij. Het land lag weer verscheurd en de wegen opengereten onder het daverend geweld van de bietenoogst. Weken lang was het nat weer geweest en donkere wolkgevaarten hadden aldoor nieuwe plasregens uitgestort over de glimmende kleivelden, waar de zware schoenen en slikwaggen der arbeiders en arbeidsters in vastzogen, dat ze met een smakkend geluid eerst na veel inspanning loskwamen. Tot op de huid natgeregend zwoegden ze met de smalle, korte spaden de dikke wortels uit de zuigend weerstrevende grond en de vrouwen en meisjes hadden veel moeite met de van vette modder gladde bieten, die ze moesten ontdoen van bladerkop en kleiklonters.

Opnieuw waren de Gijzens uitgetrokken en hadden mee gestaan op het land, te midden van de hardnekkige strijd met de onafzienbare bietenvelden, wier hard-blinkend groen maar zo langzaam zich liet afscheren. Merijntje was thuis gebleven, want voor hem was dit werk nog veel te zwaar, en Arjaan ontkwam er ook aan, omdat hij leerjongen was geworden bij de wagenmaker en zich vol geestdriftige vreugde oefende in het hanteren van de dissel en het snijmes. Maar de moeder was mee uitgegaan, de zwaar zwangere buik hoog opbollend onder de blauwe schort, moeilik bukkend, doorzwikkend op haar pijnlike benen met de zware vetleren schoenen en de dikke linnen, eigengemaakte slobkousen. Zij had ook nu niet geklaagd, maar dapper volgehouden, tot ze voor drie dagen op het doorweekte veld tussen de sopperig vette kleikluiten was neergevallen, kreunend van pijn en haar met modder besmeurde voorschoot had stukgereten tussen haar vast opeengeklemde tanden. Ze hadden haar op wat zakken aan de kant van het veld gelegd en ze was bijna gestorven van schaamte: zou ook haar kind op het veld geboren worden, haastig gehaald door een der oudere vrouwen, in een kringetje belangstellende sexegenoten, terwijl verderop de manskerels grinnikend doorwerkten en luisterden naar haar smartegehuil?....

En ze was gaan schreien van dankbare blijdschap, toen de pijnen afzakten, de schamele vreugde van een arme, bange menselikheid. Maar ze had niet kunnen opstaan en haar man had haar op een kruiwagen naar huis gereden, ploeterend door de vette pap der landwegen, vol kladden rottend loof, verpletterde bieten en kleiklonters. Want de peeenwagens reden immers alle de andere kant op naar de laaddam bij het Sas, waar de schepen van de suikerfabriek ongeduldig wachtten om de ladingen bieten naar de gulzig vretende machines te varen....

Nu lag ze te bed en al van de nanacht af leed ze ondragelike pijnen, beet in de deken, kreunde en jammerde van tijd tot tijd. Grootmoeder was bij haar en af en toe kwam de buurvrouw even kijken, hoe het er mee stond. Dokters en verloskundigen werden in deze intieme aangelegenheden eerst in de hoogste nood geraadpleegd: grootmoeder bakerde zelf en 'haalde' kinderen als de beste vroedvrouw.

Ze klaagden er eensgezind over, dat het zo slecht trof, want vandaag moest het varken geslacht worden en het leek er veel op, alsof het jonge leven nog voor de middag zou moeten geboren worden. De kleintjes waren bij de buurvrouw. Gijzen was naar het veld gegaan, somber gestemd, omdat zijn vrouw juist nu er wat te verdienen viel, het in haar hoofd gekregen had, er bij te gaan liggen.

Merijntje had van school mogen thuis blijven om het varken te zien slachten en daarbij te helpen. Maar hij had het strenge bevel gekregen om achter het huis te blijven, want moeder moest slapen, ze was ziek en van slapen alleen kon ze beter worden. Hij had gul beloofd, heel rustig te zijn, veel te blij, dat hij niet naar school hoefde....

En toch was Merijntje niet zo blij als andere jaren, toen het varken geslacht werd, wat altijd een feest was voor de kinderen des huizes. Sinds meneer pastoor gestorven was had de dood hem bezwaard als een groot en onbegrijpelik iets, een ontzaglik geheim, dat het leven een gans andere betekenis gaf. Hij had gezien, hoe Fons de hond van Koenraads had doodgegooid en hoe het beest zo maar in een ogenblik tijd van een vol levend en bewegend dier een stijf en stil kadaver geworden was, een ding, geen dier meer, geen levend wezen.... En uit de kerk was hij aanstonds naar het schuurtje gelopen, waar het vette varken zich knorrend in het binnenhok bewoog, smakkend slobberde uit zijn etenstrog en voortdurend snuffend zijn gekke ronde plaatneus met de twee zwarte gaatjes in de vette vuiligheid van zijn stinkend hok wroette....

Merijntje hield niet van varkens en van het hunne allerminst. Het was een log en vies dier, dat het schuurtje van een ondragelike stank vervulde. Het wroette welbehagelik in de dikke pap van smeerlapperij, waarin de korte poten met de spitse hoefjes halverwege wegzakten. Het keek zo gluiperig uit z'n kleine, dom-sluwe oogjes met de stijve haarrandjes. Het lag op z'n zij gewenteld met de zware hangbuik slap uitgezakt tussen de poten, knorrend van genoegen in de misselik makende mestpoel, waar het heel de dag in rondbaggerde en het vrat de walgelikste vuiligheid met altijd hetzelfde weerzinwekkende, natte gesmak en gesmekker. En het had meedogenloos de vijf jonge, piepende poesjes levend opgevreten, die grootmoeder onverschillig in zijn trog gesmeten had. Merijntje had het te laat gemerkt en terwijl hij huilend een stok zocht om het liederlike beest weg te jagen was het al afgelopen geweest: de weke lijfjes waren al smekkend in de vraatzuchtige, onverzadelike bek met de gemene tanden vermalen, toen hij met het stuk panlat kwam aanspringen. Hij had als een razende losgeranseld op de harde, schilferige rug met de stijve borstels en het verschrikte varken het hok rondgejaagd, tot het gilde en schreeuwde als de vermoorde onschuld zelf.

Nee, Merijntje hield helemaal niet van varkens en zeker niet van het hunne, dat nu een hoop vuil omwroette en over zijn zwart besmoezelde neus hem wantrouwig aankeek met z'n vals loensende, kleine oogjes, telkens even reutelend knorrend en dan de bek weer borend in de glimmende, vette stankrommel. Het was een walgelik, vies en gemeen beest en het had nou letterlik niets, waar Merijntje van houen kon. Kleine biggetjes waren nog wel aardig, maar er echt van houen kon je ook niet, want van jongs af hadden ze die geniepige, valse knipperoogjes en die onbegrijpelike gewoonte om zich bij voorkeur en met welbehagen in de stinkendste vuiligheid te wentelen en er van te vreten. Maar hoezeer hij ook van afkeer voor het varken vervuld was, hij stond er nu toch met een vreemdsoortig gevoel van beklemdheid naar te kijken. Want over een uur.... over een uur zou dit dikke, vette beest, dat daar zo bedrijvig en zelfgenoegzaam in drek en mestmodder rondploeterde, dood zijn.... Het was maar een varken natuurlik en het was bestemd om geslacht en opgegeten te worden en Merijntje was te veel een jongetje van het land om een sentimenteel meelij te voelen met het rampzalige lot van dit ongelukkige zwijn, dat in de bloei zijns levens aan het wrede mes van een moordenaar ten offer zou vallen. Een varken werd vetgemest en dan geslacht. Dat was heel natuurlik en goed, want er moest spek in de schoorsteen zijn en vlees in de kuip en worsten en hammen aan de zolderbalken en voor dat alles had het varken te zorgen. Alles en iedereen had z'n taak op de wereld. De bakker bakte het brood, Merijntje diende de mis en leerde op school, de slager slachtte de beesten, en het varken werd geslacht....

Maar nu voor het eerst drong het bewust tot Merijntjes ziel door: hoe ook het varken een wezen was, dat leefde. En hij rilde heimelik voor de overgang van dit leven in de dood, die zo nabij was en volkomen onafwendbaar. Van het vroege voorjaar af had dit gore gedierte rondgeplensd in zijn stinkend kot binnen en de nog smeriger loop buiten het schuurtje. Het had geleefd, gevreten, geslobberd, gewroet met z'n zotte snuit.... en het leefde nog.... Daar vlak voor hem snufte het, kauwde smakkend op een of andere smeerlapperij, die het opgedolven had uit de klukkende blubber voor z'n poten, keek naar hem, knipperde met de ogen.... leefde.... En over een uur.... dan was het afgelopen. Dan was er iets gebeurd, waardoor dit sterke leven was uitgeblust.... Het varken zou niet meer wroeten, niet meer smekken, niet meer scheel naar de mensen kijken.... Het zou dood zijn.... En Merijntje rilde, niet van vrees, niet van meelij, maar van een diepe verwondering, die toch wel iets had van ontsteltenis, van verbijstering, tegenover het ondoorgrondelike geheim van het leven, dat wegvloeide in de dood.... en je kon niet zeggen wat ze beide waren.... Je wist alleen, dat je leefde.... Zou je ook weten, dat je dood was?.... Als je toch niet wist wat leven was, en je wist wel dat je leefde, kon je misschien evengoed weten dat je dood was, omdat je toch immers ook niet zeggen kon wat dood was.... Het leek hem griezelig.... Mensen.... ja, die moesten natuurlik weten, dat ze dood waren. Tenminste hun ziel zou weten, dat ze dood waren, want die bleef eeuwig leven.... Maar as je ziel nou leefde, zou die dan nog kunnen voelen, wat er met je lichaam gebeurde.... Dat zou gruwelik zijn!....

Merijntje werd er koud van en het prikte in zijn hoofdhuid, net of er scherpe puntjes aan de wortels van zijn haren zaten.... Maar nee.... het was natuurlik zottepraat, want als je dood was, voelde je immers juist niks meer?.... Dat zeien ze!.... Maar wie wist het? Geen mens was immers nog ooit dood geweest?.... Of ja, toch wel! De broer van Martha en Maria, Lazarus heette hij, die was dood geweest en door Christus weer levend gemaakt.... Zou die nou niet iets verteld hebben over wat hij gevoeld had?.... En hij was echt dood geweest, want toen ze het graf open maakten, stonk het.... Wat jammer, dat die Lazarus nog weer gestorven was.... Merijntje had hem zo'n boel dingen te vragen....

Het varken was naar voren gekomen en stak z'n naakte neus tussen de planken van het hok, snuffelend en knorrend.

Merijntje schraapte met de pollepel de laatste resten van de vieze meelpap met kleine, ongeschilde aardappelen dooreengekookt, uit het draftonnetje.

- 'Ier, zei hij, wonderlik aangedaan, fret je pens nog moar es vol, lilleke stienkerd.... 't Is vor de leste keer....

Toen hij het gezegd had, schrok hij zelf van de vreselike betekenis dier woorden en hij keek onthutst naar het varken, dat kreunend knorde en heftiger snoof van verlangen naar het beloofde eten. Maar verder keek het even dwaas en scheel en gluiperig als altijd en van zijn naderende dood had het volstrekt geen weet....

Merijntje plensde het voer in de dikke klodders de trog in en dadelik viel het zwijn er op aan en slobberde het gulzig naar binnen. Het was niet veel en al gauw was het laatste restje in de onverzadelike smakbek verdwenen. Met een vragend geknor keek het varken naar de kleine jongen op en Merijntje smeet nog een paar handen vol suikerbietenloof in de bak, die aanstonds ook werden aangegrepen door de nooit stilstaande kaken met de vuilwitte, groezelig gestreepte tanden.... Alles was hatelik, alles was vraatzucht en vuilheid aan dit vette, stinkende, ongure beest.... Maar het moest sterven. Het moest binnen heel korte tijd onherroepelik dood, en daarom keek Merijntje er toch met een ontstelde vertedering op neer, omdat rond deze onogelike, lelike en vieze vreetzak het zware geheim van de dood was....

Krakend draaide de deur van de schuur open. Merijntje keerde zich om: daar was de slachter.... daar was dan dus de dood....

- Zo, Merijntje? lachte de dikke man in het blauwe voorschoot, en zijn wijde schee met de vreselike messen bungelde kletterend aan een met koper beslagen gordel tegen de welving van zijn machtige buik. Zijde de keu nog een bietjen oan 't voeiere? Da's goed or.... Mee een vollen buik goade plezaanter d'eeuwig'ed in!

Hij lachte, dat zijn dikke wangkwabben schudden en Merijntje lachte witjes mee, maar zijn nerveuze opwinding steeg, en vaster hechtten zijn ogen zich aan het veroordeelde varken, dat argeloos op zijn peeloof kauwde, zielsrustig, knorrend van welbehagen en schuin naar hen opkeek, waarschijnlik hopend op nog meer voer voor zijn nooit gestilde honger.... En over een kwartier zou die honger ook voorbij zijn....

- Kom, allee! zei de slager. Nou mot ie es noar buite. Me kunnen nie eeuwig op die freetzak wachte.... Rap wa', keuke!.... je kot uit....

En hij duwde en sloeg het onwillige beest, dat korte, scherpe kreten uitstiet, maar spoedig de vlucht nam naar de loop buiten. De slager liet de schuif neer, zodat het niet meer binnen kon komen. Er viel een donkerder schemering.... Dit gedeelte van zijn wereld was voor het varken voor goed afgesloten.... Nu deed het ieder ogenblik iets voor het laatst.... Alles wat het deed was onherroepelik voor de laatste maal....

Achter de slager liep Merijntje naar buiten en het volle zonlicht van de heldere, koude Novemberdag deed pijn aan zijn ogen. Fons kwam met grote stappen de hoek van het huis om lopen.

- Dag, Merijntje! riep hij luidruchtig. 't Varke woor geslacht, 'ee?.... Ik kom kijken, a'k mag.

Hij was zenuwachtig en zijn lippen trilden. Alles wat met de dood te maken had, boezemde hem een afgrijselike vrees in, maar het trok hem tegelijkertijd zo onweerstaanbaar aan, dat hij overal naar het slachten ging kijken en bevend de moord bijwoonde, met uitpuilende ogen, de handen tot vuisten geknepen in de zakken, weggedrukt tegen de muur, geplaagd door de lust om schreeuwend hard weg te lopen, zonder zich evenwel te kunnen losrukken van het fascinerende schouwspel, het spattende rode bloed, het schreeuwende, stuiptrekkende lichaam, het langzaam wijkende leven....

- Aah, Foons! zei Merijntje. Wa' zien'k je tegenwoorig weinig. Woar zitte toch?

- 'k 'Em erepels gekroje vor Timmers, antwoordde Fons met een schichtige blik op de rammelende messenkoker van de slachter.

Merijntje lachte. Hij wist er van. Fons had een paar mud aardappelen met kruiwagen en al in de moddersloot gegooid, omdat de gevreesde veldwachter van Notendaal op het smalle landweggetje was komen aanstappen met de volle dreiging van zijn breed over de borst gespreide, geweldige baard.... Het had Fons z'n baantje gekost en de mensen hadden zich slap gelachen om die grap....

De knecht van de slager was in het smerige buitenhok gestapt. De slager zelf had het deurtje open

gedaan en stond met een genoegelike grijns op zijn dik gezicht uitnodigende gebaren te maken naar de knorrend heen en weer lopende keu, die niet begreep, waarom ze hem nou in eens het leven zo lastig maakten, terwijl ze hem tot nu toe onbeperkt heer en meester hadden gelaten in zijn papperig en stinkend rijk.... Hij kwekte nijdig als de schoenklomp van de knecht hem tegen z'n dikke zijden schopte, maar wist met verwonderlike vlugheid toch telkens aan de grijpende handen te ontsnappen. Tot eindelik met een fikse greep de hand het belachelike krulstaartje te pakken kreeg en er heftig aan begon te trekken. Onmiddellik brak het varken uit in een doordringend moordgeschrei, over heel het dorp de waarschuwing verbreidend, dat er weer een varken gekeeld ging worden....

II.

Nu lag het varken al op z'n zij in het gras bij de schuur. De knecht van de slager zat er boven op en de slachter zelf drukte de grote kop met de stijve flaporen tegen de grond. Miebetjes moeder, de buurvrouw, stond naast de rood aarden pot met de koekepan in de hand klaar om het bloed op te vangen, waar de geurig-gekruide worst van gemaakt zou worden.

Fons stond naast Merijntje tegen de appelboom gedrukt en keek naar de slager, die het lange, puntige mes met zingzangende halen langs zijn wetstaal streek. Het varken gilde in eenen door en zou blijven gillen en krijsen, tot het geen adem, tot het geen leven meer had.

'Lucht j'w 'art nog moar es, jonge,' spotlachte de slager. Zeeg moar gaauw alles wa' ge nog te zegen 'ed, want veul tijd 'edde nie meer'....

De knecht en de buurvrouw lachten onbevangen om de ruwe scherts. De twee bij de appelboom keken met strakke ogen toe, als hadden ze de woorden niet gehoord. Toen de slachter zijn wetstaal in de koker schoof, het lange steekmes in de hand gereed hield en de weerstrevend rukkende kop vaster op de grond drukte, werd zijn gezicht ernstig. Bedaard zette hij de punt van het mes op de lillende keel, verplaatste hem een paar keer in nauwkeurig mikken en stiet toen toe.... Plots verdween het lange, blinkende lemmer tot het gevest in de keel van het varken, dat woedend schokte en rukte en schriller krijste in pijn en stervensnood.... Snel bukte de buurvrouw en hield de koekepan gereed.... De slager trok het mes terug, rood en dampend en keek tevreden naar de straal helder bloed, die schuimend in de koekepan spoot.... Hij zei wat, waar de vrouw om lachte, maar Merijntje verstond het niet, omdat het varken zo oorverscheurend gilde met snerpend-reutelende uithalen....

Daar gebeurde het nu.... Daar stroomde het leven uit dit logge, zware lijf.... Telkens als de koekepan vol was, kneep de slachter het gat in de keel dicht en de buurvrouw goot haastig het bloed in de aarden pot over, waarin de knecht onophoudelik met een stok roerde. Dan hield zij hem opnieuw op, de slager nam zijn rood bemorste hand weg en weer spoot de glanzende straal te voorschijn uit de open gestoken keel.... Misschien was dat het leven: het bloed, dat daar weg stroelde?.... Nee, dat kon toch ook niet.... want het bloed werd ook een dood ding, zodra het weg was uit het levende lijf.... een rode, stollende vloeistof, waar ze worsten van maakten.... O, het was allemaal zo vreemd, zo wonderbaarlik en onbegrijpelik....

Het gekrijs van het gekeelde zwijn werd nu telkens onderbroken door een poosje van diepe, onwezenlike stilte, waarna het weer scheurend opgilde, om spoedig te verzwakken en in een langere pauze te

verdoven, tot het wederom opleefde, reutelend, een moment aanzwol tot snerpende kracht en weg stierf in een borrelend gekreun.... akelig verzinkend in een durende, wegende stilte.... Er liepen dunne straaltjes bloed uit de opensperrende neusgaten en schuim beefde om de benauwd open en dichtgaande bek.... De bloedstroom minderde met het gekrijs, de stuipende bewegingen verzwakten, vielen allengs stil, de adem hief niet langer de brede zijde op.... Nog eenmaal kwam een zacht, gorgelend gereutel, toen was het beest stil, de poten zakten slap neer, het laatste bloed liep in een donker streepte bij de hals neer in het gras....

Toen leek het of in het huis een zwakke echo van het doodsgeschrei opleefde, een doordringend, maar gedempt gekrijs, snel verzwakkend tot een zacht gejammer en voorbij.... Merijntje keek verschrikt naar de achterdeur. De drie volwassenen zagen elkaar betekenisvol aan met een wat gegeneerde glimlach.

Maar Fons' ogen bleven onbewegelik gericht op de aarden pot met het helder schuimende, zwak dampende bloed. En plotseling sprong hij er op toe en stak er beide handen in tot over de polsen, bewoog de vingers in krampige trekking, een bezeten uitdrukking op zijn geheel veranderd gezicht. Een enkele seconde stonden allen verstomd. Toen stak de slager zijn hand uit en gaf de idioot een klinkende slag om zijn oren, bulderend:

'Lillike loompe suffer!.... 'Ou je smerige klaauwe thuis! Zijde nou 'eemoal bedoonderd, 'oontige vulderik!'....

Fons sprong achteruit. Bloed droop van zijn rokende, fel-rode handen. Bloed plekte op zijn wang en voorhoofd.... Bloed streepte in fijne adertjes door het wit van zijn ogen. Even leek het alsof hij in woeste woede zich op de slachter storten zou, die verschrikt en verwonderd was opgesprongen, het bebloede mes in de hand. Maar dadelik zakte de

wilde, bezeten opwinding van de idioot, en de oude vrees voor het geweld der boosaardigen viel verlammend over hem.... Bang week hij terug, verontschuldigende angstwoordjes mompelend, scheelogend naar Merijntje om bescherming.

Stijf van ontzetting had de kleine jongen dat zonderlinge gebeuren aangestaard, de dierlike uitbarsting van Fons, het dreigen van een onbegrijpelike woede in zijn met bloed dooraderde ogen.... Maar nu stond hij daar weer onnozel en goedaardig bevreesd als altijd, smekend om hulp, oneindig belachelik met zijn bebloede handen, waar hij geen raad mee wist en zijn rood besmeerd gezicht. De anderen lachten alweer luidkeels en Fons keek aanstonds minder bang en grinnikte aarzelend mee.

Merijntje, blij, dat het zo afliep, toch kwaad, omdat Fons hem zo vreemde, stuipachtige schrik aangejaagd had met zijn zotte fratsen, knorde:

'Allee toch! sjoan olie!.... wa' stikte nou weer uit!.... Gaauw, goa j'w 'aanden een je bakkes wasse.... Ge lijken wel zo'n meinseneter.... mee je bebloeide vingers!'

Bibberend en beduusd keek Fons naar zijn handen, waarop het bloed in dieper purper begon te stollen. Dan liep hij op een sukkeldrafje naar de sloot achter de tuin om zich te wassen. Lachend en hoofdschuddend om de malle kuren van zo'n onberekenbare simpele, begonnen de slachter en zijn knecht de haren van het varken uit de huid te rukken, terwijl de buurvrouw met de pot bloed naar binnen ging. De mannen gebruikten ijzeren instrumentjes met een platte haak onderaan; daar sloegen ze een bosje haar omheen en trokken het met een ruk uit de even opbollende huid. Zo moest het gebeuren. Want van die haren werden borstels gemaakt en als ze droog uitgetrokken werden, bleven ze veerkrachtiger en harder, dan wanneer ze met kokend water werden begoten en met de schrabber er afgekrabd. Het haar ging in een mandje. Schilfers van de harde opperheid kwamen mee en het werd een vuil en onwelriekend hoopje in de mand.... een echte varkenslucht. Fons en Merijntje stonden er bij en keken aandachtig naar het snel vorderende werk.

Ze waren nu rustiger. Het grote, geheimzinnige was voorbij. Wat daar nu lag en bewegingloos aan zich liet plukken en rukken, zich op de andere zijde liet keren en wegsjorren, was maar een ding meer, een geslacht ding, een samenstel van verschillende stukken en soorten spek en vlees en vet, hammen, varkenspoten en varkensoren, een maag en darmen, vieze kleddervliezen, die schoongemaakt moesten worden en tot worsten opgevuld. Maar het geheimzinnige er rondom was vervlogen, geweken met het vervluchtigde leven, dat komt en gaat zonder er ons zijn wezenlikheid te openbaren.... Er was nu niets meer om voor te rillen, om verbaasd aan te denken, om heimelik ontzet om te zijn.... Het werd nu de gezellige, drukke dag van het varkens-slachten, en van avond zouen ze smullekes van de keuman eten, lekker gebakken met verse reuzel in de koekepan: de maag, in kleine snippers gesneden, knappend gebraden, een fijn brokje voor de lekkerbekken.... Fons praatte honderd uit, vertelde waar hij zoal het meest van hield en het water liep hem om de tanden. Zijn verwonderlike kuur om in eens op het warme bloed toe te springen en er zijn handen in te dompelen, scheen hij radikaal vergeten, en ook de anderen dachten er niet meer aan: zo'n simpele deed nou eenmaal altijd onverwachte en dwaze dingen....

Een paar keer nog had Merijntje binnenshuis dat krijsende gejammer menen te horen en schichtig het hoofd in de richting van de achterdeur gewend, maar hij wou er maar liever niet meer aan denken.... Het zou wel weer een nieuw broertje of zusje geven, meende hij: dat gebeurde gewoonlik, wanneer moeders zo akelig schreeuwden; hij wist het nog van kleine Jan en andere jongens hadden het ook gezegd. Om een of andere reden hadden ze er mallotig bij gegrinnikt, maar het feit was niet te ontkennen: als een moeder zo oorverscheurend krijste en de kinderen werden naar buren of familie gestuurd, dan kwam er steevast een broertje of zusje bij.... Hij zou er maar niet aan denken. Kwaad was het in ieder geval niet: behalve de smullerij van het geslachte varken zou er dan ook beschuit met muisjes zijn.... dubbel feest....

Het opwindendste was het afbranden van het varken. Ze reden het op een kruiwagen het dorp uit en leien het tegen de helling van de dijk op een paar bossen stro. Ander stro werd er overheen gelegd en toen aangestoken. De vlammen laaiden hevig op, flakkerend en sissend en Merijntje en Fons dansten en lachten van vreugde om het helle vuur. Maar die vreugde duurde kort, want het stro brandde snel op en daar lag het varken weer in de nog even nasmeulende as, die al begon weg te stuiven op de frisse wind, en het beest was geheel zwart geschroeid, of het een negervarken was! Maar toen namen de slachter en zijn knecht hun krauwijzers en begonnen het roet van de gladgebrande huid te schrappen.... En daar kwam het varken voor den dag, zo blank als zilver, zonder een smetje, zo schoon als het bij zijn leven nooit geweest was.... Merijntje voelde aan de staart: die was zacht geworden, gaar geroosterd in de korte hitte van het strovuur. En de slager, die hem zag tasten en de gebruiken kende, sneed de dunne helft er af en gaf hem aan Merijntje, die hem onderweg naar huis terug samen met Fons smakelik afkloof. 't Was wel wat flauw van smaak, maar 't was het eerste van 't varken en een glorierijke smulpartij....

Voor de middag werd het varken opengesneden en op de leer gehangen om op te stijven. Wijd opengespalkt hing het aan de ladder, die tegen de schuur stond, machtig en breed, met zijn zware speklagen en enorme reuzels, de trots van de familie Gijzen: het was bijna vierhonderd pond zwaar en een der vetste varkens, die de slachter nog onder handen gehad had. Merijntje at bij de buurvrouw en lette er niet eens op, dat zij bezorgd keek en verstrooid luisterde naar zijn geestdriftig gepraat over hun kanjer van een keu....

Na de middag werd het beest verder in stukken gedeeld, het spek er uitgesneden, de hammen en het vet, en het vlees naar de eis van ieder onderdeel in verschillende vorm. En toen gingen ze naar het achterhuis om het worstvlees klaar te maken en de darmen te reinigen en alles te doen wat verder nodig was voor een goede afwikkeling van de zaak. De slachter en zijn knecht werden al meer en meer goedlachs, want ze schonken zich telkens een ferme borrel in uit de vierkante jeneverfles, die even onmisbaar was bij de slachterij als de slachter zelf of het varken.

En toen hoorde Merijntje, die ijverig meehielp, in eens duidelik wat hij al een paar maal vaag had vermoed: de stem van z'n vader.... Was vader thuis?.... Zo vroeg al?.... Zou er wat gebeurd zijn?.... Angstig keek hij de slachter aan, maar die had juist iets grappigs tegen z'n knecht gezegd en lachte over heel zijn dik, van zweet en vet glimmende gezicht.... Maar hij lachte binnensmonds, merkte Merijntje in eens op, en heel de tijd spraken ze al gedempt en vermeden alle harde luidruchtigheid, waarvan op andere slachtdagen het hele huis daverde.... Wat was er toch?....

Daar ging de deur open, en z'n vader kwam binnen. Hij zag bleek en z'n ogen stonden wat strak. De slachter keek op.

- Nou? zei hij op vragende toon. 'Oe stoaget er mee?

- Den dokter is net weg.... Gin gevoar, zeet ie.... op 't kaantjen af opg'oald....

Merijntje leunde zwaar tegen de tafel.... De dokter?.... Op 't kantje af opgehaald?....

- Ismoederziek?vroeghijmeteenbevendstemmetje,endemannenschrokken, toen ze zagen, hoe lijkwit hij plotseling geworden was en hoe hij trillend op z'n benen zich vasthield aan de tafelrand.

- Moak zo'n spektoakel moar nie, zei Gijzen geruststellend. Moeder was eventjes veul ziek, moar nou is't verbij.... Ze woord' al weer beter.

- Een 't kinneke? vroeg Merijntje, nog ongerust.

Met grote ogen keek z'n vader hem aan.

- Wa? vroeg hij verbaasd.

- 't Kinneke! drong Merijntje aan. Is-t-er dan gin kinneke?

Tegelijk barstten de drie mannen uit in een ruwe schaterlach. Een lach, waaronder Merijntje zich al kleiner en onbeholpener voelde worden.... Waarom lachten ze nou zo, die onuitstaanbare grote kerels?.... Of zou hij werkelik zo iets geks gezegd hebben?.... Het duurde nog al lang, eer z'n vader adem genoeg had om haperend te vragen:

- Een kinneke?.... Moar, zot jong, wad' oalde nou in je kop?....

Merijntje, met een bloedrood hoofd, stotterde:

- Nou.... ik docht toch.... moeder 'ee toch zo geschreeuwd.... een ze zegen altij....

Hij hield op, de tranen sprongen hem uit de ogen.

- Wel?.... Wa' zege ze dan altij'? drong de slachter aan.

- Ze zege, snotterde Merijntje, dat er altij een kinneke komt a'de moeders zo'aard motte schreeuwe!...

En onder het hernieuwde geschater van de mannen begon hij heftig te schreien, van schaamte en vernedering. Hij voelde zich dom, bedrogen door de jongens met hun eigenwijs gepraat, belachelik omdat hij het zo klakkeloos geloofd had en de onvergefelike fout begaan om het in tegenwoordigheid van die onbarmhartige spotters te herhalen.

- Z'emme je verpierd, Merijntje, zei z'n vader, nog nagrinnekend. D'r is gin kinneke....

Toen werd zijn gezicht in eens weer strak. Hij bromde wat binnensmonds en schonk zich een borrel in, die hij met een handige beweging in z'n keelgat leegde, waarna hij er nog een nam, met de tong klakte en monterder zei:

- Hehe.... doar komd' een meins een beetje van bij.... Is dad' een dag!....

- Ma'k noar moeders goan? vroeg Merijntje ongerust.

- Zomedeen, antwoordde vader, maar tegelijk ging de deur naar de kamer open en grootmoeder kwam in het achterhuis. Ze droeg een emmer, waar wit goed in zat, dat helemaal met bloed bevlekt was, zeker van het varken, dacht Merijntje.

- Ma'k noar binne, grootmoeder?

- A'ge moar zachjes oan doet, stemde ze toe met een zo zachtzinnige intonatie in haar scherpe stem als de kleine jongen zich niet herinnerde ooit van haar gehoord te hebben.

Hij droogde snel zijn tranen en sloop op z'n tenen de woonkamer in.

Daar lag z'n moeder in de bedstee. Bang voor haar doorschijnende bleekheid kwam hij naderbij en verbaasde zich diep: ze lag op haar rug, het donkere haar in een vlecht over de schouder op het witte nachtjak met de rode moesjes en zo mager en ingevallen was haar gezicht.... bijna kuilen waren haar wangen en de jukbeenderen en wenkbrauwbogen staken hoekig naar voren. De ogen lagen diep en keken met brandende blik naar het kleine ventje, dat bedeesd op haar toekwam.... Onder de deken was haar lichaam te raden, maar hoe was het mogelik, dat iemand zo vermageren kon in zo korte tijd?.... Gisteren nog had ze ook zo gelegen en toen was ze minstens twee maal zo dik geweest....

- Dag, moeder, zei hij fluisterend, zijde veul broerd?

De vrouw glimlachte flauwtjes en lei haar magere, witte hand met de ontelbare zwarte werkkloofjes even liefkozend op zijn hoofd.

- 't Goa nog al, Merijntje, zei ze met hese, bijna onverstaanbare stem en ze streelde hem over zijn eeuwig verwarde haarbos.

En de liefkozing was hem zo ongewoon, dat zijn hart overliep en hij stilletjes begon te schreien, leunend tegen de plank van de bedstee. En z'n moeders ogen welden vol tranen, die traag dropen langs haar bleke, magere wangen, een blinkend spoor trokken op de strakke huid.... Zij huilde geluidloos, zonder snikken, zielsbedroefd, als drukte al het lijden der wereld op haar geteisterd lijf....

Het werd maar een triestige slachtavond, want vrouw Gijzen was aan 't ijlen gegaan en de dokter was teruggekomen en had alle luidruchtigheid in huis streng verboden.

Vroeg moest Merijntje naar bed en hij ging gehoorzaam, zonder tegenmopperen en bad vele weesgegroetjes tot de heilige Maria, vol van genade, opdat zijn moeder maar gauw weer beter mocht worden, en biddende viel hij in slaap. Maar hij zou zeker heel wat minder rustig geslapen hebben, als hij geweten had van het arme, mishandelde kleine lijfje, dat koud en gehavend, verstijfd en blauwbleek in een kartonnen doos lag, in de kast vlak naast zijn bed, en wachtte om in de aarde gelegd te worden....

III.

Merijntje was ernstig verstoord op Fons.

Die deed steeds zonderlinger. En hij werd zelfs tegenover zijn beschermer brutaal en ongezeggelik.

Later, als Merijntje hem flink de mantel uitgeveegd had, kwam hij dan wel weer zoete broodjes bakken en vleien om vergiffenis, als een hond, die slaag gehad heeft, maar Merijntje kon de oude vertedering niet meer voor hem voelen. Steeds zeldener zag hij de angstige kinderlikheid in de blauwe ogen van de idioot, die aandoenlike hulpeloosheid, waaraan Merijntje geen weerstand kon bieden. En al vaker was er een loense blik in die ogen, waarvan de argeloze klaarheid vertroebeld werd door een schuldig gevoel, dat de kleine jongen niet begrijpen kon of in zijn oorzaak vermoeden. En als had hij een verrassende ontdekking gedaan, zo was Fons een week ongeveer nadat het varken geslacht werd, plotseling bij Merijntje gekomen en had zonder enige inleiding gezegd:

- Ik 'ouw meer van de meiden as van de pere.

De kleine jongen, verbaasd, had hem sprakeloos aangezien, maar Fons had nadrukkelik verzekerd:

- Veul meer!.... Hoe jee!.... zo veul meer!....

Toen had Merijntje nijdig gezegd:

- Ge zij glad zot gewoore gij mee j'w meide! Wa' mekeerde toch? - Ik 'ouw veul van de meide, herhaalde Fons koppig. Een de pere zijn moar oakelike beeste....

Het deed Merijntje pijn hem zo over zijn lievelingen te horen spreken. Het leek hem verraad, zo je beste vrienden te verloochenen en al kon hij niet precies uitmaken, hoe het er in Fons' verwarde hersens uitzag, hij voelde dat het kwade in hem sprak en hij had streng gezegd:

- Ge moest er nou moar es uitscheere mee j'w gemeene smoesjes, proatjesmoaker.... Ge woord' een echte vulderik!

En tot zijn onuitsprekelike verbazing antwoordde Fons vlot:

- Ge kun verrekke, Merijntje!

De jongen hapte naar adem van woede en verbijstering.

- Wilde je moond wel'es ouwe, lilleken broeskoeker! schreeuwde hij. Maar Fons zei onverschillig:

- Schet!

stak z'n tong uit en wandelde weg, onafhankelik, als bestonden er volstrekt geen gevaren meer in het boosaardige leven. Merijntje had hem woedend achterna geroepen:

- G' oef nooit meer bij me vrom te kommen, or, a'ge da' moar wit! Fons had even zijn hoofd gedoken, alsof hij bang was voor een klap, maar zonder omkijken was hij doorgelopen, Merijntje verstomd en boos achter latend. Ze vertelden op het dorp, dat hij ook niet meer wegliep, als de kleine kinderen hem dreigden, maar er met zijn klomp naar gegooid had. En dat hij in zichzelf liep te praten en telkens achter een of ander meisje aanliep, als ze boodschappen deed, wachtte buiten de winkel en er weer achter aankuierde tot ze thuis was, zonder iets te zeggen, met een schuw-loerende blik, verlegen, maar hardnekkig. Het deerde hem niet, dat hij uitgelachen werd. Hij grinnikte bot terug en begon dadelik opnieuw, als hij weer een meisje of vrouw op straat zag.... Nou.... als hij een meidengek wou worden, moest hij het zelf weten, maar dan wou Merijntje niks meer met hem te maken hebben.... al was het wel wat verdrietig toch....

Moeder lag nog steeds bleek en zwak te bed. Weken gingen voorbij en nog eens weken en telkens kwam de dokter en zei met een ernstig gezicht, dat ze nog maar rustig moest blijven liggen: ze had een harde klap gehad.

Het was maar vervelend in huis. Grootmoeder speelde er de baas. Haar zachtzinnige stemming was al lang voorbij en heel de dag klonk haar kijvende stem door het huis. Niemand deed ooit iets goed en ze waste de kinderen 's morgens het vel bijna van het gezicht in een onweerstaanbare behoefte om haar naam van de properste vrouw uit heel Brabant hoog te houden. Zelfs had ze Merijntje onderhanden genomen, en met een lucifer in de handdoek zijn oren schoongepeuterd, tot hij geschreeuwd had van pijn en vernedering en haar in blinde drift tegen de schenen had geschopt. Toen was natuurlik zijn vader er aan te pas gekomen en had hem een pak voor zijn broek gegeven, dat er zijn mocht.

Hij zag best, dat zijn moeder zich in bed lag te verbijten, maar zij dorst niks te zeggen. Ze mocht nu eenmaal niet opstaan en als het huishouden toch liep, was het dank zij de taaie onvermoeibaarheid van het kleine, vinnige oude wijfje, dat kijvend en kibbelend heel de dag bedrijvig omdribbelde en 's avonds bij de lamp met een bril op de punt van haar scherpe neus kousen stopte en lappen zette in het kapotte goed. Ze was onmisbaar en dat wist ze en dus tiranniseerde ze de hele familie op onverdragelike wijze: ze moest wat hebben voor al haar moeite. Zijn vader bukte met verbeten woede onder het juk van zijn schoonmoeder. Maar de kinderen moesten het ontgelden; om de kleinste kleinigheid bulderde hij tegen hen los, luchtte zijn overkropt gemoed in een ware donderbui van scheldwoorden en ranselde er op los bij de minste tegenspraak. Waar hij dan later weer spijt van had, want eigenlik was hij een goedmoedig man, die nergens zo zeer van hield dan van zijn gemak en de tekortkomingen van de kinderen liever over het hoofd zag, dan ze bestrafte. En dan liep hij spijtig zijn huis vol gekijf uit en zocht troost bij zijn vrienden in de herberg, speelde kaart en dronk een borrel te veel en kwam balsturig en twistziek naar huis.

En zo had Merijntje veel gezondigd de laatste tijd, want niet alleen had hij grootmoeder geschopt, maar hij had lelike dingen gedacht over zijn vader en hem inwendig meer dan eens uitgescholden. Het kwam dus goed uit, dat meneer pastoor de lering van Merijntje opgeroepen had voor de biecht. Dat was in lange tijd niet gebeurd, al van midden in de zomer af niet en Merijntje had zich voorgenomen, zijn geweten nauwgezet te onderzoeken, al zijn zonden, tot de kleinste toe, ootmoedig te belijden en er een waar en diep berouw over te verwekken. Hij zou vurig bidden en biechten en al de verdiensten van die vrome oefeningen opdragen aan Onslievrouw, opdat ze moeder gauw beter zou maken en al het verdrietige in huis wegnemen....

Vol verlangen zag hij uit naar de derde Januarie, de dag, die bestemd was voor de grote zielereiniging, waarvan hij zo belangrijke resultaten verwachtte, en telkens onderzocht hij zijn geweten al vast om toch vooral geen enkele zonde over te slaan.... Merijntje had uitgevonden dat de derde Januarie juist de dag voor de feestdag van de heilige Onnozele Kinderen was. Op andere jaren was dat een dag van pret en gelach, want dan waren de kinderen baas in huis, mochten kommanderen, wat er gegeten moest worden en het uur van slapengaan bepalen. Alles ter ere van die arme, in Bethlehem vermoorde onnozele kinderen, de eerste martelaren van het christendom, want liet de boze Herodes hen niet door zijn soldaten slachten uit vrees voor Christus, die de Koning der Joden zou worden? Nu moeder ziek was zou er natuurlijk van feestelik plezier geen sprake zijn, maar Merijntje verheugde zich toch: op de dag van Onnozele Kinderen zouden zij allemaal echt weer onnozele kinderen zijn, gereinigd van zonden, in staat van genade, verzoend met Onze Lieve Heer....

En toen de dag van de biecht kwam, zat hij met een dankbaar hartje 's middags om vijf uur in de duistere kerk en prevelde zijn gebeden in plechtige ontroerdheid.

Wel honderd maal had hij alles overdacht, wat hij te biechten had. Het was heel veel en er zou wel een zware penitentie op volgen, maar Merijntje was bereid, die te aanvaarden en loyaal uit te voeren. Hij had besloten ook te spreken over zijn gedachten omtrent God, zoals die bij hem waren opgekomen naar aanleiding van meneer pastoors uitleg van zijn vriendschap met de Kruik. Flierefluiter had wel gezegd, dat het beter was dit niet te doen, maar hij dorst het eenvoudig niet te laten: het had hem al zo lang gedrukt... In het vooruitzicht van de biecht was zijn vroomheid nog onverbiddeliker geworden. Hij mocht zichzelf niets besparen en ook de dingen, die misschien niet zondig waren, wou hij zich voor alle zekerheid toch als zonde aanrekenen.

Het grote schip van de kerk lag in duister. Alleen bij de biechtstoel brandden een paar petroleumlampen, die juist genoeg licht spreidden om de kleine boetvaardige zondaren in staat te stellen hun gebeden voor en na de biecht te lezen. Bij het ene zijaltaartje, dat aan Maria gewijd was, flikkerden de tere vlammetjes van wat dunne kaarsen: van mensen, die een gunst gevraagd hadden. En voor het grote altaar glansde zacht de stille rode schijn van de godslamp. De kerk suisde van een geheimzinnige stilte en de weinige geluiden van de straat klonken als het vage rumoer van een verre, vreemde wereld. Verholen glansde hier en daar een vlekje goud op heiligenbeelden en altaren, en de grote kandelaars droegen op hun kanten en welvingen rijen glimlichtjes. Schaduwen wemelden heimelik door de verre donkerte, wakker geroepen door het wakkelende kaarslicht bij het Maria-altaar, vreemde, vormloze schimmen, die wel van alles konden zijn. De jongens zaten op een kluitje bijeen in de kleine bankjes bij de biechtstoel en wachtten biddend hun beurt om binnen te gaan. Ze waren ongewoon stil en aandachtig. De geheimzinnigheid van de atmosfeer in de donkere kerkruimte met zijn flauwe geur van oude wierook en waskaarsen had hen diep in zijn beklemming bevangen en zij waagden het niet onder elkaar te fluisteren of te stoeien, zoals zij op lichtere uren zonder veel gewetenswroeging deden.... Wie gebiecht had, ging een paar bankjes achteruit zitten en bad de opgegeven penitentie af. En wie ook daarmee gereed was, liep op zijn tenen het zijpad langs naar de uitgang, maakte zijn vingers nat in het grote wijwatervat, knielde in de richting van het altaar, bekruiste zich en sloop naar buiten met een oneindig gevoel van verlichting in velerlei opzicht.... Geduldig wachtte Merijntje zijn beurt af. Hij hoedde zich zorgvuldig voor elke gedachte, die lag buiten de volle, ootmoedige overgave aan de loop der dingen, zoals die immers door God was vastgesteld. Hij mocht niet verlangen naar zijn beurt, niet wensen, dat de anderen gauwer klaar waren. Geheel en zonder voorbehoud moest hij zich overgeven, enkel denkend aan de ernst van het ogenblik en de handeling, die komen ging. Dat was een beetje 'versterving', zoals de heiligen die hadden bedreven. Een heel erg, onbeduidend klein beetje natuurlik, maar toch versterving. Want daarbij mocht je nooit doen wat je zelf graag wou, enkel wat je dacht, dat God graag wou.... en merkwaardigerwijze wou God bijna nooit, wat de mens prettig vond.... De aardse mens dan natuurlik, de vleselike mens, want de ziel.... daar stond het heel anders mee.... Zijn buurjongen stiet hem aan: hij was aan de beurt....

Met kloppend hart stapte Merijntje de biechtstoel in.... Vroeger bij de ouwe meneer pastoor was het toch wel gemakkeliker, prettiger gegaan. De omgang met deze nieuwe bleef aldoor maar straf, koud en zonder toenadering van hart tot hart.... Hij was en bleef een beetje bang voor pastoor Van Gils....

Het kleine olielampje verlichtte flauwtjes het gelaat van de geestelike en het koorhemd met de stola daaronder. Er was nu geen sprake van een olik praatje vooraf. Alles ging streng in de vorm.

Aarzelend, bloedrood van schaamte en schuldbewustzijn begon Merijntje het kinderlik verhaal van zijn vergrijpen tegen de goede zeden. Eerst stotterde hij wat, maar allengs ging het vlotter en vlotter en spoedig vertelde hij met zijn gedempt, maar helder stemmetje alles wat zijn kleine ziel in angst en verontrusting bewogen had telkens als hij weer bezweken was voor de verlokkingen van de Boze, de duistere rivaal van God, altijd doende om de arme, zwakke mensenziel over te halen tot het kwaad, haar rijp te maken voor zijn eeuwig rijk van smarten, de laaiende hellepoel van vuur en zwavel, pek en rook....

Meneer pastoor luisterde en knikte en bleef hetzelfde gesloten, onbewogen gezicht vertonen. Het leefde enkel in meer belangstelling en een vage verwondering op, toen Merijntje vertelde van zijn moeilike strijd in de dagen na meneer pastoors voorbeeld in de lering, dat hij al te letterlik had opgenomen in zijn onverstand, waardoor hij dan tot conclusies gekomen was, die tegenover Onze Lieve Heer niet door de beugel konden. En toen Merijntje alles verteld had en op de automatiese vraag van zijn biechtvader of hij niets vergeten had, na diep peinzen nee had gezegd, dacht meneer pastoor nog even na, waarop hij hem de absolutie gaf en een penitentie van tien onzevaders en tien weesgegroetjes. En tot slot beval hij hem morgen middag, als er toch geen school was, om drie uur op de pastorie te komen, omdat hij hem moest spreken. Dankbaar en verheugd ging Merijntje de biechtstoel uit. De penitentie leek hem buitengewoon mild en morgen moest hij op de pastorie komen: misschien om wat in de tuin te doen of zo.... misschien kwamen de dagen van vroeger weer terug, begon meneer pastoor vriendelik over hem te denken.... Hij knielde achter het lage bankje op de smalle plank, leunde met de ellebogen op de zitting en lei het gelaat in de kom der handen. Zo bad hij achter elkaar zijn tien onzevaders en weesgegroetjes in ongebroken aandacht af, deed er toen nog vijf bij uit eigen aandrang, voor thuis en voor alle vrienden en vijanden, die verdrietelikheden hadden en stond dan, met een heerlik gevoel van bevrijding op. Van nu af moest alles beter gaan, ontwijfelbaar. Zijn gebed uit een volkomen rein en zondeloos geweten, zou grote kracht hebben en zeker verhoord worden.... Biechten was toch heerlik!.... Je werd er zo rustig en blij van en je voelde je zo van een zware druk ontheven nu je voor alles vergiffenis bekomen had, en je wist dat je nu ook sterker geworden was en de strijd met de zonde beter kon voeren. Nog even keek hij bij het knielen de kerk in, die grote, donkere gewelven met de vage wemeling der schaduwen en het slinkende hoopje kleine jongens bij de biechtstoel in de gele schijn der lampen.... En waar het hoogaltaar moest zijn, achter de rode godslamp schemerde een aarzelende, goudige glans.... dat waren de deurtjes waarachter Ons Heer woonde.... de grote, almachtige, goede en wijze Vader, met wie Merijntje daareven verzoend was, wiens teergeliefd kind hij zich weer voelde, en in oneindige dankbaarheid boog hij het hoofd en maakte knielend, eerbiedig zijn kruisje....

Zijn thuiskomst was een beetje ontnuchterend. Want vader hield zich juist onledig met Arjaan af te ranselen, schold ruziend tegen grootmoeder, die heftig terug keef en trapte een stoel naar een hoek van de kamer: hij was met een borrel te veel op uit de herberg naar huis gekomen en grootmoeder had niet de goede smaak en de wijsheid gehad te doen alsof ze het niet merkte.

Dat viel Merijntje niet weinig tegen. Maar hij troostte zich spoedig: dat alles was al aan de gang eer hij met een gezuiverd hart had kunnen bidden. Hij moest nou maar volhouden en afwachten.... Onze Lieve Heer deed niet graag direct zichtbare wonderen. Hij werkte langzaam maar zeker, en hij zou vast ook wel willen zien, of Merijntje, zijn kleine knecht, in het goede wist te volharden.... Nou, wat hem betrof.... hij wou niets liever, en hij sliep die avond gelukkig in, gewiegd door zijn vroom gevoel van bevrijding uit de kluisters der zonde en de wetenschap, dat, als hij vannacht stierf - je kon nooit weten - hij regelrecht door een tevreden Engelbewaarder de hemel ingedragen zou worden, om te spelen met de engeltjes en de heilige Onnozele Kinderen....

IV.

Toen Merijntje de volgende middag tegen drieen naar de pastorie ging, was hij nog steeds in de lichte, plechtige stemming van de vorige dag. Luchtig stapte hij langs de dorpsstraat en hij voelde zuiver en diep als een zoete heerlikheid zijn gemeenschap met de Onnozele Kinderen, wier feestdag het vandaag was. Opeens zag hij Fons, die met z'n handen in z'n zakken zo waarachtig weer achter een meisje aanliep. Het was een meisje van de Meulen, Mieke, de dochter van de mulder. Ze had een spoormandje aan haar arm en een paraplu in haar hand. Blootshoofds ging ze en onder de korte rok stapten haar ronde benen stevig over de straatkeien, vrolik, veerkrachtig en zelfbewust. Het was een struise, ronde, vlezige meid van een jaar of achttien en ze had zeker boodschappen gedaan hier.

Fons liep langs Merijntje zonder hem op te merken. Zijn ogen waren strak gericht op de stappende meisjesbenen een eind voor hem en hij was rood in zijn gezicht. Z'n blik had weer dat vreemde,

loense, dat Merijntje zo gruwelik irriteerde. Onder het voorbijgaan gaf hij hem een stomp tegen zijn heup en riep:

- Eih! Fons! Zouwde nie es noar je moeder goan? Meschien motte wel bodschappe doen!

Fons keek hem even aan, glimlachte bot, wees naar het meisje voor hem en stapte verder, zonder een woord te zeggen.

- Meidezot! schold Merijntje, maar ook dat had geen uitwerking; Fons liep voort, alsof hij met een onzichtbare draad aan de muldersdochter vastgebonden was.... Nou, hij moest het zelf maar weten.... hij was ten slotte ook niet wijzer. Fons.... och ja, die was groot en volwassen.... maar eigenlik hoorde hij toch ook tot de onnozele kinderen.... En Merijntje moest zachtjes lachen om deze gedachte, en in de geest vergaf hij hem gul zijn vreemdsoortige afdwalingen....

Meneer pastoor ontving hem niet onvriendelik en liet hem plaats nemen op een stoel tegenover zich bij de kachel. En dadelik stak hij van wal met het doel, waarvoor hij Merijntje bij zich had laten komen.

- Ik mot mee jouw es proaten over je biecht van giestere, Merijntje.

De jongen schrok.

- 'Em ik nie goed gebiecht, meneer pestoor? vroeg hij bang.

- Da' zeg ik ommes nie, antwoordde de geestelike geruststellend. Moar g'e me dienge verteld, die eigelik gin zoonde warre.

Verwonderd keek Merijntje op.

- Gin zoonde?....

- Neee, gin zoonde.... Moar ik kon je da' giestere nie uit goan lege.... doar was gin tijd vor. Een ik 'em je d'abselusie moar vor alles gegeven, omda' die diengen, al warre ze dan gin zoonde, toch zoonde gewoore warren, omda' gij da' j'w eige zo inbeeldde.

Want ingebeelde zoonde, doar kund' ok vor gestraft woore, dat witte wel, 'ee?

- Joa, zei Merijntje beteuterd.

Hij begreep er niets van, maar wou niet dommer lijken dan waar meneer pastoor hem voor hield.

- Nou, kek es 'ier, jonge: g'e me gebiecht a'ge m'n woorden in de leering verkeerd opgevat 'ed, een a'ge doarom lillike gedachte van God gekoesterd 'ed.... Zo was 't ommes?

- Joa, meneer pestoor.

Het kinderstemmetje klonk benauwd. Merijntje voelde gevaar, maar hij wist niet, waar het vandaan moest komen.

- Nou, vervolgde de pastoor nadrukkelik, da' was abuis van je, Merijntje: precies zo a'k 'et in de leering gezeed 'em, precies zo meenden ik 't.

Merijntje deed even zijn ogen dicht, in een gevoel van duizeligheid. Wat was dat nou?.... Dat kon toch niet?.... Die vreselike gedachten waren toch enkel voortgekomen uit zijn domme misvatting van meneer pastoors bedoelen?.... Flierefluiter had dat toch duidelik aangetoond?.... In zijn domheid had hij God beledigd met verkeerde uitleggingen.... En nu zei meneer pastoor....

- G'e slechte vriende, jonge!

Meneer pastoors stem klonk hard en gestreng. Merijntje ontkende met bevend stemmetje:

- Neee, meneer pestoor.... wezelik nie!....

- Die 'edde wel, viel de pastoor onverbiddelik in. Flierefluiter is een slechte vent, die vol zit mee gemeenig'ed een mee ketterij. Die 'ee jouw al die zotternijen in j'w oore gefezeld een gij zij nog te klein om degelik kwoad van goed 't oonderscheie. Daarom motte kleine jong nie omgoan mee groote meinse.... Ge zij lillik op een doolweg geroakt, jongen, een a'ge nie zo'n onnoozel klein manneke war, zou ik veul kwoad op je zijn. Maar ik loat je jeugd gellen een doarom neem ik et je zo kwoalik nie.

Moar ge begrep wel, da'ge mijn mot glooven een volgen een nie zo'n oongeloovige laanterefaanter, een spulman, een kermiskerel a'die Flierefluiter d'r een is. Een doarom beveel ik jouw om te gloove wad' ik zeeg. Om te gloove da' God jouw voorbestemd 'ad om de misdoad van Perdams uit te brengen een dat ie je doarvor op z'n weg gebrocht'ar.... Wilde da' zoonder tegeproaten oanneme?

Merijntje was heel wit geworden en zijn donkere ogen stonden hol en groot in zijn bleek gezichtje. Hij streed een zware strijd om al wat hij had liefgehad en nog lief had. Als hij toegaf, zou hij al het oude met een slag verliezen, omdat hij het voor zijn gevoel beledigde. De Kruik, het ouwe pastoortje, Flierefluiter, de God, die hij zo diep als een liefdemacht vereerde.... het moest al verloochend worden op bevel van deze nieuwe heer, deze harde meester, die een God predikte, waar Merijntje van gruwde?.... Hij moest bukken onder de ban van gedachten, die hij niet bevatten kon, begrippen, die hij niet in overeenstemming kon brengen met iets van wat hij tot nu toe geleerd had?.... Bleek en zwijgend, met saamgenepen lippen, een angstige en tegelijk koppige uitdrukking op zijn ontdaan gezicht, zat hij op zijn stoel en keek langs de pastoor heen naar de blanke kruisfiguur met de gespreide armen en het smartelik gebogen hoofd aan de wand.... Moeilik worstelden te zware gedachten in zijn kleine hoofd en vaag schemerde de onmogelikheid door zijn bewustzijn, dat deze Man der Smarten, die zoveel vreselik lijden om de wille der mensen vrijwillig op zich genomen had, een zo satanies spel zou drijven met de zielen van zijn schepselen als pastoor van Gils hem wou dwingen te geloven. En, ontdaan, bleef hij zwijgen.

Afkeurend schudde de pastoor het hoofd. Hij liep even heen en weer, bleef toen in zijn volle breedte voor Merijntje staan, de handen op de rug en zag streng op hem neer. Zijn zwarte gestalte dreigde als een schaduw van onheil over de onthutste kleine jongen op zijn stoel.

- Woarom gifde gin aantwoord? vroeg zijn harde stem. Ge wit dat de geloovige de plicht 'eet, de gestelde machte t' eerbiedigen een oan te nemen wa' de geestelik'eid leert. De dienge van God een godsdienst, van d'eilige kerk een d'r leer, doar meude gin eens over deinke. Groote meinse meuge da' nog nie, wa' woude gij j'w eige dan oanmatige, een klein jong da' z'n eeste kemunie nog nie gedoan 'eet.... Ik zijn eigelik zot da'k nog zoveul moeiten oan je bestee....

En wrevelig keerde hij zich af, werkelik verbaasd, waarom hij dat hardnekkige kind niet liever bij z'n oren nam en hem de straat op gooide met een zware straf om hem gehoorzaamheid, geloof en onderwerping te leren. Boos keek hij weer naar het steeds harder en geslotener wordend kindergezichtje en in zijn grove handen kriebelde de lust om hem rond z'n oren te slaan. Maar iets in die donkere ogen met hun schuwe, angstige blik, weerhield hem toch. Iets van de gekwelde tederheid in die kleine ziel raakte zijn koude dweepzucht als een beroep op de genade van zijn priesterschap en naar de mate van zijn kracht antwoordde hij op dat beroep met welwillendheid en ijver, want pastoor van Gils wiIde het goede, zoals hij het begrijpen kon en zocht de weg naar het verstokte hart van de zondaars, wier wegen hem vreemd en onbegrijpelik waren. Daarom begon hij nogmaals tot het immer zwijgende jongetje te spreken, hamerend op zijn hart om het open te breken tot het zuivere inzicht, waarvoor slechte omgang en verkeerde gedachten het versloten hadden.

- Wa' gij deinkt een beriddeneert, jonge, dad' is ammoal meinselik opzicht. Ge meugd Oonze Lieven 'eer nie' mete mee de moat van de meinselik' 'aandelienge. God goa z'n eige wegen een wij kunnen 'et altij' nie begrijpe, me motte moar 'oore, zien een zwijge stil.... Een geloove.... Moar 'ier is Gods wil zo duidelik, dad' een kind 'et mot deurzien. De misdoad moes aan 't licht kommen een de weg doarvoor 'ee God afgeteekend zo kloar een zo 'elder as zonlicht.... Ge moes blij zijn, gij, a'g doarvoor meuge dienen 'ed, begrepte da' nou nog nie?...

Nee, Merijntje begreep het nog niet en hij zou het nooit begrijpen, al leefde hij duizend jaar. De pastoor meende, dat Merijntjes uitleg van Gods intrige volgens klein-menselik inzicht was opgebouwd en hij vergat, hoe de mogelikheid niet ondenkbaar was, dat zijn eigen uitleg volstrekt niet hoger ging. Merijntje zelf kon dat niet in klare woorden zeggen, maar iets ervan voelde hij toch, en als het zwarte kleed hem niet tot zwijgen geimponeerd had, zou hij er wel een of ander kinderlik woord over gezegd hebben. Het inzicht en de uitleg der bedoelingen Gods van meneer pastoor waren vermoedelik even klein-menselik als die van Merijntje en Flierefluiter, maar ze waren bovendien vreemd aan de liefde en geboren uitsluitend uit de strenge idee van straf en wraak. O, als pastoor Van Gils bij zijn oprechte ijver, zijn steenharde overtuiging van Gods rechtvaardigheid, die streng en onverbiddelik straf eiste voor elk vergrijp, maar een korrel zachte liefde had gehad, een grein vaderlik goedheidsgevoel.... hoe gemakkelik zou hij het hartje van de kleine jongen hebben doen smelten in gelukkige overgave, in teder geloof. Als hij maar een simpel woord had kunnen spreken over Gods bedoelen voor de redding van de Kruik's verstokte, duistere ziel. Als hij maar de taal der liefde had kunnen spreken, een minuut en de strenge God der wraak vergeten. Als hij maar had kunnen aanvoelen hoe de vertwijfeling huilde in dat kleine hart, huilde van angst en verdriet, omdat het de liefde niet ver

loochenen kon voor de wraak. Maar van dat alles, helaas, kon pastoor van Gils niets beseffen. Want hij was immers, naar Flierefluiters mistroostig woord, boer geboren en zou als boer sterven en priester worden zou hij nooit.... Al meende hij met onverdenkbare en zeer fanatieke oprechtheid, dat hij het was en spreken en handelen moest zooals hij deed.... Zijn geweten was gerust. Hij had nu toch wel alles gedaan wat menselikerwijs van hem mocht worden gevergd?.... Er moest nu maar een eind aan komen. Hij had nu toch zeker het recht onvoorwaardelike overgave te eisen van dit vreemd verdwaalde kind.

- Nou? vroeg hij autoritair. Begrepte nou a'ge mot oanneme wa 'k gezeed 'em? Wilde nou gloove wa 'k je voor'ouw of nog nie soms?

En toen, in eens, stond alles in Merijntje tegen deze pastoor op. Hij dacht sterk aan de oude vriend en meester, die hier gezeten had met zijn witte haren en zijn goede ogen en aan deze tafel met hem een brief geschreven had aan de arme Kruik, toen hij voor de eerste maal in de gevangenis zat. En aan al wat die hem over God gezegd had. En aan wat Flierefluiter, die de vriend van meneer pastoor geweest was, gezegd had. Een donker, koppig verzet welde langzaam, onweerstaanbaar in hem aan en zonder de harde blik van de pastoor te ontwijken, antwoordde hij dof:

- Neee, meneer pestoor, da' gloof ik nie!

Pastoor Van Gils had niet verbaasder en dieper ontzet kunnen zijn als er plotseling een bom in de kamer ontploft was.

- Wa'? gromde hij, terwijl een golf zwaar bloed zijn gezicht donker rood kleurde. Gij, verstokte kleinen oap! Wilde da' nie gloove?

- Neee, hield Merijntje vol. Want Oonze Lieven 'eer is zo kwoadoarig nie. Meneer pestoor 'ee gezeed, dat ie een liefden een al is.... een dan kantie zukke lillike dienge niet doen,

- Meneer pestoor? brieste de geestelike, op z'n gevoeligste plek gekwetst. Ben ik dan meneer pestoor nie?... .

- Den aandere meneer pestoor, antwoordde de jongen koppig. Die vlee joar gestorven is.

Daar was het weer! De vervloekte invloed van ouwe, kindse grijsaard, zonder bloed in z'n lijf, te zwak en te bang geweest was om Gods zweep te zwaaien over dit volk vol zonden en ongerechtigheid!.... Maar nu was pastoor Van Gils' geduld ook volkomen uitgeput. Woedend pakte hij Merijntje bij zijn oor, schudde zijn hoofd ruw heen en weer en donderde:

- Nou is 't mooi genog, 'ee? Dochte gij, da 'k me-n-eige van zo'n kwoajong a' gij zijt de les loat leze? .... Jouw oongezeggelik, oondaankboar jong!.... De pasterij af, een ge kom nie meer oan den outer voor a'ge me-n-'ier op je knieen om vergiffenis gevrogen 'ed. Omt'ouwt da' goed. Lillik, oonstraant manneke, ge moes j'w eige schoame.... zo rebels te durve zijn tegen een pestoor!.... Ge durf nog al wad' oan, gij.... Rap! m'n 'uis uit, een kom me nie meer oonder m'n ooge voor a'ge berouw 'ed van je gruwelike doodzoonde!....

Merijntje wist niet, hoe hij zo gauw buiten gekomen was. Zijn linkeroor gloeide alsof het in brand stond. In zijn hoofd galmden de dreigende woorden van meneer pastoor als noodklokken en een volslagen verbijstering deed hem als een blinde in onzekere zigzaglijn langs de straat wankelen. Hij was verpletterd en lam geslagen van ontsteltenis, maar gebroken was hij nochtans niet: hij had zelfs in gedachten niet toegegeven.... hij bleef de God van zijn goei pestorke, van Flierefluiter en hem zelf trouw.... Geen honderd pastoors van Gils zouden hem ooit meer doen geloven aan die laffe, konkelende god, die verraders maakte van vrienden. Nooit, nooit meer!....

Maar nu? Wat zou er nu komen?.... Weggejaagd als misdienaar?.... Wat zouen vader en moeder en vooral grootmoeder zeggen? En iedereen op het dorp?.... Hij zou doodgaan van schaamte.... Hij wist geen raad!.... Kon hij maar ver weg gaan, ergens anders heen, waar ze hem niet kenden, van zijn schande niets wisten....

Radeloos kwam hij het huis binnenstormen en bleef midden in de kamer staan, de ogen groot van ontzetting, bleek als een dode, met het linkeroor als een vlamrood vlaggetje dwaas aan zijn hoofd. Zijn verschijning wekte algemene ontsteltenis en z'n vader, die werkloos thuis was, sprong van zijn stoel omhoog en riep verschrikt:

- Wa' doet er nou weer op?!...

V.

Het duurde een hele poos, eer Merijntje met schorre en haperende stem zijn belachelik antwoord uit zijn van zenuwoverspanning gezwollen keel kon wringen: - 'k 'Em ruzie g'ad mee meneer pestoor....

- Wa'? bulderde vader los, half lachend, half boos. Kleine snotpiek!.... Gij? ruzie mee meneer pestoor?.... Ge zij zot!....

- 'IJ 'ee me weggejogen as misdiender a'k 'em nie om vergiffenis vroog, vervolgde Merijntje op dezelfde schorre, onwezenlike toon.

Ontzetting viel zwaar over alle aanwezigen. Sprakeloos zagen ze naar het ventje met zijn wit gezicht en zijn bezeten ogen. En ze hervonden eerst hun stem, toen hij er hard bij voegde:

- Een da' doen 'k nie.... nooit nie!....

Z'n moeder in de bedstee sloeg jammerend de armen boven haar hoofd. Grootmoeder krijste van woede. Vader vloog op hem toe. Allen zagen ze tegelijkertijd als in bliksemlicht de schande, die over de hele familie vallen zou, wanneer dat werkelik gebeurde, wanneer Merijntje smadelik werd weggejaagd als misdienaar.

- Da' zulde gij wel! gadverdommesen oap! brulde zijn vader en greep hem woest bij de schouders. Een rap ok!.... Wilde gij oons ammoal te schaande moake?....

- Dad' oakelik jong groeid' op vor galg een rad, keef grootmoeder met overslaande driftstem.

En moeder van uit het bed, jammerde wanhopig.

- O Jizzes-Merioa, wa' zal oons nou weer overkomme?.... Motte wij dan ok alles 'emme?

- Ge goa drek, verstoade? gebood vader en schudde hem hardhandig heen weer.

- Neee, zei Merijntje koppig, ik doen 't nie. Ik wil nie!....

- Jouw wil stoad' achter de deur, donderde Gijzen.... Ik zal jouw leere, nondeverdemme, gij zul wille wad' ik wil een doarmee uit!

En in blinde drift begon hij hem te ranselen en te schoppen. Merijntje hield zich een poosje goed, maar de pijn was te erg en hij schreeuwde luid. Het huis daverde van het geweld. De kleinere kinderen gilden. Moeder had het laken over haar hoofd getrokken en jammerde ononderbroken. Grootmoeder krijste en moedigde haar schoonzoon aan:

- Sloat 'em dood, da' serpent, dad' iemes 't bloed oonder z'n noagels uit temteert.... God zal 'em straffe vor al 't verdriet dat ie oons oandoet!

En Gijzen, over z'n zenuwen heen van woeste drift, ranselde alsof hij op een volwassen tegenstander los sloeg, beukte het weke kinderlijf murw met zijn harde eeltknuisten, trapte hem van zich af en sprong als een tijger weer op hem toe. Hij sloeg en schopte, hijgend van woede en inspanning. Hij sloeg en trapte alle weerstand radikaal uit Merijntje weg. Zijn wil brak en jammerend, huilend met snerpende uit

halen, beloofde hij te doen wat er van hem verlangd werd. Toen slingerde Gijzen de gebroken kleine jongen met een machtige oorveeg van zich weg tegen de tafelpoot, waar hij versuft even bleef liggen, om dan snikkend op te staan, de handen aan zijn bezeerde wangen. Zijn neus bloedde rijkelik en zijn voortanden waren door zijn onderlip geslagen.

- Goa j'w eige wassen oan de regenbak, een dan je Zoondagspak oan een drek noar de pasterij! schreeuwde vader.

Hij hijgde zwaar. Zijn stem beefde en sloeg telkens hoog over in razende opwinding.

Huilend gehoorzaamde Merijntje. Uit het achterhuis klonk hartverscheurend zijn onbedaarlik gesnik. En moeder, wit van opwinding en schrik, verweet schreiend:

- Zo beestachtig 'ad 'em toch nie 'oeve te sloage. 't Is toch nog moar een klein kind....

- Wel, gadnondeju! vloekte Gijzen stampvoetend. Motte gij 'em nou nog voorspreken ok.... Ge lijke wel bedoonderd.... Die wijven emme nou verdommen altij' wa'!....

- Ik spreek em nie voor, beet z'n vrouw, nerveus, terug. Moar da's gin menier om een kind zo te mis'aandele.

- Verrek vor mijn part, schreeuwde Gijzen obstinaat. Ik goan een borrel pakken.... Een a'k vrom kom, een 'ij 'ee gin vergiffenis gevrogen oan meneer pestoor, dan staamp ik 'em gaddomme tot pullever!....

En na dit geweldig dreigement liep hij met klinkende stappen de straat op en grootmoeder keef tegen haar sentimentele dochter, die niet velen kon, dat een deugeniet van een jong, dat opgroeide tot galgenaas, kreeg wat hem toekwam.

Merijntje, bij de regenbak, wies zijn gekneusd gezicht met koud water, wanhopig nasnikkend, rade

loos om wat nu nog komen moest.... Wat was hij stom geweest!.... Hoe had hij kunnen denken, dat hij heel alleen, een kleine, hulpeloze jongen, op kon tornen tegen al die grote mensen?.... Hij had gekregen wat hij verdiende.... Het kwam er immers niet op aan of je gelijk had of niet?.... Duizend keer had hij gelijk gehad en toch toe moeten geven, omdat die anderen sterker waren en je eenvoudig in een hoek trapten tot je dan toch maar weer toegaf, dat je ongelijk had.... En zo hevig als deze keer had Merijntje nog nooit gevoeld, dat hij gelijk had.... En hij bleef gelijk houden.... Ze konden hem dood slaan, dan zou hij nog gelijk hebben.... God was niet slecht, niet wreed, niet sluw en verraderlik.... Dat zou hij nooit, nooit geloven.... Maar hij zou vergiffenis vragen en hij zou zeggen, dat hij meneer pastoor geloofde.... Hij moest wel.... Hij kon niet tegen pijn.... Hij voelde zich een beetje martelaar, en verwenste zijn lafheid, maar hij miste de moed der martelaars, die zich gemoedereerd dood lieten folteren en zingend stierven.... Dat zou hij nooit kunnen. Als ze hem ranselden gaf hij toe, omdat het toch zo gruwelik zeer deed.... Maar daarom viel hij in zijn hart toch de goeie Lieve Heer van het ouwe pastoortje niet af, nooit.... Ze dwongen hem om toe te geven en hij zou toegeven.... met zijn mond.... Maar geloven aan wat pastoor van Gils hem voorsprak, dat deed hij lekker niet, vast niet, en het was vals ook....

Hij werd allengs kalmer, verbeet zijn tranen en hoewel zijn hart sloeg als een waanzinnig geworden wekker, bedwong hij zijn opwinding, hield krampachtig zijn snikken in en droogde zijn gezicht af. Zijn neus had opgehouden met bloeden, maar werd al dikker. Zijn ene oog voelde zwaar aan en zijn onderlip zwol met de minuut.... Heel z'n lijf deed zeer en z'n rechterarm kon hij maar moeilik oplichten.... Maar hij wou dapper alle pijn dragen nu,

zonder nog een traan te laten en hij kwam weer binnen met harde ogen in een belachelik opzwellend gezicht, dat straks een vastenavondmombakkes worden zou....

Grootmoeder had zijn Zondagse kleren al op een stoel gereed gelegd en wees er naar met een nors gebaar. Moeder keek naar het jammerlik blauw geslagen gezichtje; haar hart bloedde, maar ze zei niets: 't was gebeurd en Merijntje was nou eenmaal een lastig jong, dat af en toe streng gekastijd moest worden. Als Geert maar wat meer maat wist te houden.... Met pijnlike, stijve bewegingen trok Merijntje het Zondagse pak aan. Grootmoeder strikte zijn witte stropdasje en zij deed het alsof zij op zich genomen had hem te wurgen. Maar hij gaf geen geluid meer, verzette zich niet, liet maar met zich sollen.

- Een nou voruit, lilliken dikkop! schetterde grootmoeder. Noar de pasterij een vergiffenis vroagen een vrom komme mee de bodschap da 'ge misdiender bleft.... 't Is m'n dood a'die schaanden over m'n kop mot komme....

Dat zou zeker op dit ogenblik geen reden geweest zijn om Merijntje tot gehoorzaamheid te brengen.... Maar de redenen waren al overstelpend genoeg en hij dacht aan geen verzet meer. Voorzichtig, als liep hij op eieren, stapte hij over de ronde keitjes op zij van de straat. Elke stap herinnerde hem smartelik aan de argumenten, waarmee zijn afwijkende mening weerlegd was. Hij dacht weer aan de heilige Onnozele Kinderen, wier feestdag het was en hij voelde zich martelaar als zij.... Maar een martelaar vol opstand en wrang verdriet.... En hij wist heel goed, dat dit geen gemoedsgesteldheid voor een echte martelaar was en werd er nog verdrietiger om....

De meid van de pastoor deed hem met een donker gezicht open. Zij wist wel is waar niet, wat er precies aan de hand was, maar dat meneer pastoor woedend was geweest op deze kleine doerak, dat had ze heel goed gehoord.

- Wa 'komd 'ier nou weer sjouwe? vroeg ze honds.

- Ik kom om meneer pestoor te spreke, antwoordde hij kleintjes.

Ze keek naar z'n Zondagse kleren, z'n vreemd gezwollen lip en neus, en vermoedde een drama.

- Wit meneer pestoor a'ge komt?

- Joa.... da' deink wel.

- Kunde nie mee twee woorde spreke?

- Joa, Koat.

Het klonk mat en vermoeid. Een vleugje meelij bewoog Kaats dorre hart. Wat was er met dat altijd zo levendige mannetje gebeurd?....

- Komt er moar in dan.

Meneer pastoor zat bij de kachel, rookte een sigaar en keek vol spanning naar de binnen komende boeteling. Merijntje zag bleek naast de blauwrode plekken, waar de slagen van z'n vader nagloeiden en het rode oor, dat zijn kleur aan geestelike vermaning dankte. Hij aarzelde geen ogenblik. Alsof ie door een veer bewogen werd, zo liep hij recht en werktuigelik naar de pastoor, ging voor hem op de knieen zitten, boog het hoofd en zei met zijn doffe, hese, vermoeide stem:

- Meneer pestoor, ik kom om vergiffenis vroagen een of a'k asteblieft misdiender blijven mag.

Donker keek de geestelike op hem neer. Het nederige gebaar verzachtte zijn toorn, maar hij eiste volledige overgave en dus vroeg hij:

- Een 'oe stoaget mee j'w gedachte?.... Zijde van plan om te gloove, vast te glooven al wa 'k gezeed 'em over God een z'n voorzienig'eid?

- Joa meneer pestoor.

Het klonk heel zacht en moe. Het kostte Merijntje ontzaglike inspanning om de woorden te spreken, die hij niet meende, maar hij was definitief onderworpen door zijn angst voor alles, wat de pastoor

en de andere grote mensen hem konden aandoen. Pastoors gezicht kreeg een wat milder uitdrukking.

- Meende da' wezelik, jonge?

- Joa, meneer pestoor.

- Dan is 't goed.... Stoa moar op. 't Is je vergeven een ge kun misdiender blijve.... Een loat je did' een les zijn vor nou een loater. Past op vor rebellie tege de machte, die over je gesteld zijn, een loat je geloof nie oanraande deur loompe dalkers, die de genoade nie 'emme, die afgezaante van den duvel zijn....

- Joa, meneer pestoor....

Slap en weerstandloos stond hij daar, met gebogen hoofd en hangende armen. Pastoor Van Gils keek naar zijn gekneusd gezicht. Hij begreep, dat het ventje thuis hevig rammel gehad had.... Tja.... dat kwam er van als kleine jongens de verzenen tegen de prikkels sloegen.... Maar nu was hij onderworpen en mocht dus ook een mild troostwoord horen.

- Ge mot moar deinke, Merijntje, da' did' een beproeving gewiest 'eet.... Me wooren ammoal op z'n tijd beproefd.... een doar Oonze Lieven 'eer 'et meeste van 'ouwt, die bezoekt ie 'et zwoarste soms...

Merijntjes waakzame gedachten sprongen dadelik op dit woord toe en verwierpen het smadelik, maar hij wachtte zich wel daar blijk van te geven. Gedwee antwoordde hij:

- Joa, meneer pestoor....

- Zo.... Nou kunde wel noar 'uis goan. Vergit de les nie, een loat oons moar blij zijn 'at achter de rug is een volbrocht. Dag, Merijntje.... ge mot moar deinken 'at vor je zoalig'ed gewiest 'eet.

- Joa, meneer pestoor.... Dag, meneer pestoor.

Nee, vergeten zou Merijntje deze uren nooit, daar hoefde pastoor Van Gils niet bang voor te zijn.... De geestelike keek de kleine gestalte welwillend na. Hij was blij, dat het zo goed was opgelost. Deze opstandige, zo vroeg eigengerechtigde ziel was gebogen naar de wil des Heren en de pastoor was

tevreden over zijn resultaat. De duivel moest desnoods met geweld uitgedreven worden.... Hij zou het dorp met harde hand gaan aanpakken van de winter, want er was nog veel te wieden op deze akker vol distels, die hem was toevertrouwd.... Zijn voorganger had het onkruid welig laten voortwoekeren.... O, hij matigde zich geen oordeel aan.... 't Zou wel geweest zijn uit ouderdom, zwakte en vermoeienis.... Maar hij, pastoor Van Gils, was noch oud, noch zwak, noch vermoeid en hij wou het onkruid uitroeien met wortel en tak, tot de akker des Heren zuiver stond en het kostelik graan van geloof en christelike deugden hoog opschoot tot glorie van God en diepste bevrediging van de landbouwer des Heren....

VI.

Toen de deur van de pastorie achter Merijntje dicht viel, bleef hij even duizelend op de blauwe stoep staan. Hij had zo'n leeg gevoel in zijn hoofd en rond zijn hart stak een wrede pijn. Hij begon al aardig te begrijpen, waarom het gebed sprak van 'dit dal van tranen'.... waarin wij, kinderen Eva's, ballingen waren....

Dan hief hij het hoofd op: een verwijderd tumult had zijn oor getroffen.... Ginder was iets te doen.... Hij zag twee paardenkoppen boven een kluit samengestroomde mensen, waar uit alle openvliegende deuren telkens nieuwe bij gelopen kwamen.... Dezwarteberenmutsenvanmarechausseesstakenhoogbovendewoelendetroep uit. Er klonken kreten en geschreeuw.

Weggerukt uit zijn benarde denken rende Merijntje naar het opstootje. En juist, toen hij er bij kwam, opende de verwarde groep zich en de marechaussees, de paarden aan de teugel leidend, kwamen naar voren. Tussen hen in, ieder aan een arm, hielden zij Fons, wiens handen, met dunne ijzeren kettingen aan de polsen geboeid, voor zijn lijf hingen. Aan die handen en aan zijn gezicht zat bloed. Z'n kleren waren bemodderd en hier en daar verscheurd.... De haren kleefden hem, nat van zweet om het hoofd en een zo mateloze ontzetting had Merijntje nog nooit in de wijd open kinderogen gezien. Fons staarde wezenloos voor zich uit, zag of hoorde blijkbaar niemand. Uit zijn open hangende mond kwam een onophoudelik zacht gejammer en hij strompelde tussen zijn grimmige geleiders voort als een beschonkene, met knikkende knieen.

Vlak voor Merijntje zwenkten ze zijwaarts af naar het gemeentehuis. Toen Fons de deur in geduwd werd, slaakte hij plotseling een vertwijfelde kreet, die de verschrikte mensen door merg en been drong. Een andere schreeuw antwoordde er op en Merijntje zag Fons' moeder voorbij zich stuiven, de handen om het hoofd, de grijze haren waaiend om het vertrokken gezicht, opbonzend tegen de gesloten deur van het gemeentehuis. Zij krijste en jammerde, wild en in razende wanhoop en beukte met haar magere vuisten op de deur, die spoedig open ging en haar opnam.

Verstijfd van schrik, aan alle leden trillend, stond Merijntje tussen de zwijgende mensen. Wat was dat nou in eens?.... Fons door de marechaussees gepakt? Waarom? Wat kon een simpele misdoen?.... Rondom hem brak eensklaps een wild en verward gepraat los, als water, dat plots door de sluizen breekt. Brokstukken van zinnen sloegen aan Merijntjes oren.

- Mieke van de mulder verkracht....

- Oan den dijk, 'alleverwege de Meule....

- De masjesees kwamme net oanrije....

- Ze leef nog, moar z'is-t-er broerd oan toe!....

- Wel wel nog toe toch.... Wie 'ad da' nou ooit van dien bangen bloed gedocht?!.... - Zouwt ie nou noar 't kot goan?

- Bel neent, meins.... noar 't gekken 'uis ommes....

- 't Is toch freet, 'ee.... D'r gebeur zo al wad' in de wereld....

Stil sloop Merijntje uit de zenuwachtig kwetterende groep mensen weg.... Hij was koud geworden als ijs.... Fons had Mieke van de mulder verkracht. Hij wist niet wat dat was, maar het moest iets vreseliks zijn, want ze was bijna dood.... Fons, die goeie Fons.... De meiden, waar ie nou meer van hield dan van de paarden.... Die simpele, bange Fons, de goedige dwaas, die nooit een vlieg kwaad gedaan had.... Een onnozel kind.... hij ook.... een groot, onnozel kind....

Merijntje bleef staan, leunend tegen een hardstenen paaltje langs de stoep van de pastorie.... God!.... God?!.... Daar was de onwaarschijnlike, fantastiese God, die hij zo gruwelik vreesde.... waaraan hij niet wou geloven.... De God, die z'n almacht gebruikte om schrikkelike onheilen onder de mensen aan te richten!.... Eerst had ie Fons zijn verstand verduisterd en hem daarna dat vreselike laten doen?.... En nou moest er voor geboet worden, door Fons, door z'n moeder, door Mieke van de mulder.... En als die God nou es werkelik bestond?.... Die God van pastoor van Gils?.... En als hij es sterker was dan de God van liefde, die het goeie, ouwe pastoortje hem had gepredikt?.... Verbijsterd, verpletterd stond Merijntje in de vallende schemer van deze feestdag der Onnozele Kinderen, stond te huiveren in de dorpsstraat, die vol rumoer was van te hoop lopende, razend opgewonden mensen.... En hij hield zich met beide handen vast aan het hardstenen paaltje, want het was hem of hij in een zwart, peilloos diep gat voor zijn voeten keek, waar hij in dreigde neer te storten, verloren voor altijd....

EINDE.

Table of Contents

Merijntje Gijzen's jeugd: Onnozele kinderen (deel 3)

A.M. de Jong

bron

(c) 2009 dbnl / erven A.M. de Jong

Eerste hoofdstuk.

Twede hoofdstuk.

Derde hoofdstuk.

Vierde hoofdstuk.

Vijfde hoofdstuk.