EERSTE HOOFDSTUK

I

Hoog boven de wereld staat de doorschijnende blauwporseleinen zomerkoepel gewelfd, zijdezacht glanzend van licht. Heel ver dwalen wat kleine witte wolkjes luchtig achter elkaar aan, als pluizige vlokjes schapewol, door een speelse kindermond voortgeblazen. Een koppel flitsend snelle gierzwaluwen jaagt in grillige vlucht op onzichtbare prooi. De wereld is een ontzaglijke kuil geworden, nu Merijntje zo hoog van de toren neerkijkt. De naar alle zijden tegen de horizon wegglooiende aarde draagt de groene, paarse, gele en dof-gouden vlakken van de rijpende akkers. Veel verder, achter de laatste bebouwde velden, daar waar het zand begint, staan donker en ruig de bossen. Uit de diepte van de pastorietuin hoort hij de woudduiven koeren, en een paar driftige kerkkauwen vliegen elkaar om de torenspits na, schreeuwen krassend een vervaarlijke ruzie uit.

Hoe vertrouwelijk en veilig het dorpje rond de oude kerk gegroept ligt. Hij ziet de huisjes met hun schuren van zwart geteerde planken bijeenhurken, tegen elkaar leunen, en het vrolijke groen van de vruchtbomen in de tuinen schuimt tussen het rood en zwartblauw der pannendaken omhoog. De dorpsstraat met zijn grijze keien is nu maar een blank pad tussen de huizen. Het is een lief dorp. Het is toch wel een zeldzaam lief dorp. En Merijntje, die met de kin in de kom zijner handen en een stil gezicht in de vensternis van de klokkekamer leunt, voelt met een heimelijke vreugde, dat hij er veel van houdt. Het maakt je altijd blij, als je merkt, dat je van iets of iemand veel houdt. Waarom eigenlijk ? Als iets of iemand nou nog veel van jou hield!... Het is zo'n lief dorpje. Zo vredig. De tijd staat stil... 't Is net als in een droom...

Toen voelde Merijntje een felle steek in de rug, die stijf en pijnlijk geworden was door het lange stilstaan in dezelfde houding. Zuchtend richtte hij zich hoger op, rekte de armen uit en keerde zich om. Daar bij het andere venster stond Flierefluiter en staarde naar buiten, beide handen diep geborgen in zijn zakken, er was iets krampachtigs in zijn houding. Zachtjes liep Merijntje naar hem over en keek langs hem heen. Aan deze zijde zagje de Vliet als een metalig blinkend lint door de velden slingeren, met wijde, sierlijke bogen en verder weg de blikkerende stroom met aan de einder de schimmige, blauw-doorzichtige bomenrij van de overkant, in eendere buiging naar het oosten neigend. Er stonden wat witte vlindervleugels op het water, en dat waren zeilen van schepen; een belachelijk klein torretje zwom er en trok een lange, groezelige veer achter zijn voelsprietje mee... onbegrijpelijk dat dit nu een stoomboot was met misschien wel vijftig mensen aan boord en een hele kudde vee... Naar het westen kon je niet zien waar het zonnige water ophoudt en de zonnige lucht begint; daar was geen horizon...

'Mooi, 'ee?' vraagt Merijntje zacht, maar hij krijgt geen antwoord.

Verwonderd kijkt hij schuin naar Flierefluiters gezicht. Hij ziet de lichte ogen glanzen in een raadselachtige gloed. Er varen vreemde trekkingen langs de wang en aan de kaken bollen de spieren onder de gespannen huid, alsof de man de tanden vast opeenbijt, krampachtig. Je weet niet of dit gezicht wil gaan lachen of huilen... Wat heeft hij nou ? De jongen stompt hem in de zij en roept schertsend, toch met bevangen stem: 'Ei! kuster!... stoade te sloape?...'

Langzaam, als onwillig, wendde Flierefluiter zijn trillend gezicht naar hem heen. Iets als een vage schrik vlooger over, en daar moest Merijntje om lachen. Toen glimlachte zijn vriend en streek met de hand over het voorhoofd.

'Kuster,' zei hij peinzend, en zijn ogen werden zacht in herinnering. 'Da's lang geleje, jonge! Toen warde gij nog moar een manneke van een kluit 'oog één een turf dik...'

'Ge keek net of a'ge wouw goan schreeuwe.'

Flierefluiters ogen dwaalden traag van hem weg. Hij zweeg. Dan schokschouderde hij wrevelig, als wierp hij iets van zich af, schraapte zijn keel en zei bars: "t Is 'ier ok zo verdommes stoffig, 'aj'w oge d'r ammoal zeer van doen.'

'Doar 'em ik niks gin last van,' verklaarde Merijntje ongelovig en keek hem achterdochtig aan. 'Ge stoa te zwaanze, man!'

Nu sprongen de schelmse lichtjes in Flierefluiters ogen terug. Hij schoot in een lach en gaf de jongen een harde klap op de schouder.

'Ge kun jouw ok niks wijs moake, sakkerse filezoof!... Ik docht oan iets, da' nie zo plezaant is, da's alles.'

'Woar dochte dan oan?'

Er was iets in de toon van zijn vriend geweest, dat Merijntje verontrustte. De scherts klonk gedwongen, de luchtigheid overtuigde hem niet. Flierefluiter schudde het hoofd. Klagend zuchtte hij: 'Ge zij net een biechtvoader, gij! Ge gund' een meins gin einkel schuil'oeksken in z'n aarme ziel... Bel... a'ge ' t wete wilt... de wèreld is vuls te schoon... doar zit 'em de kneep...'

In starre verbazing trekken Merijntjes ogen rond en z'n zwarte wenkbrauwen staan er hoog in grappige halve cirkeltjes boven. Zo kinderlijk is dat gezicht ineens, dat Flierefluiter moeite heeft zijn ontroering te bedwingen, en hem hardhandig door elkaar schudt.

'Scheer toch uit, zot... ge doe me zeer!' foetert de jongen ontstemd.

'Kekt dan zo nie!' verwijt Flierefluiter verontwaardigd.

Maar Merijntje laat zich niet afleiden.

"Oe kant de wèreld nou te schoon zijn?' roept hij nijdig. "Oe schoonder 'oe beter toch zeker!'

'Vor jou wel, joa,' antwoordt de ander mistroostig. 'Gij begin pas. Moar ik mot er vandoag of morgen af, man... één ik 'em net zo'n gevoel of a'k er giestere pas op gekomme zijn... da's toch freet zeker!'

Even voelde Merijntje zijn hart stil staan, dan roffelde het heftig in zijn borst. Verstorven van schrik keek hij zijn vriend in het gerimpelde gezicht, dat plots oud en zeer vermoeid leek. Met onzekere stem vroeg hij : 'Vandoag of morrege d'r af?... 'Oezo?... Ge zij toch nie ziek soms?'

'Belneent, jonge! Ik bedoel einkel, da'k mee mijn joaren al lang over den 'elft 'ene zijn... Is dad' al nie aarg genog?...'

Opgelucht haalde Merijntje adem. Hij was er weer eens ingevlogen, had zich voor niks zorgen gemaakt. Toch beter zo!... Gadsamme, wat was ie geschrokken!... Lachend en geringschattend zei hij: 'Ooh! is dad' alles?... Ge kun wel 'oonderd joar woore, zo'n staarken beer as gij!'

Flierefluiter knikte bedachtzaam en antwoordde met een precieus gespitst mondje: 'Da' zouw goed kunne. Eén dan kom ik in de kraant. Eén dan zijde gij ok al een ouw peke... grootvader Merijntje... da' zal goed bij je voege!... Eén dan komde gij me filecetere...'

Hij mimeerde een stokoud, gebogen mannetje en sprak met een gebroken, pieperig stemmetje: Treficiat, orre... Flierefluiter, mee... mee j'w 'oonderdste verjoar... ehüch... dag... Zijde gij ok zo oambüstig één krom van de rimmetiek?...'

En hij antwoordde zelf met een nasaal, krakend geluid: 'Da' goa nogal, Merijntje, da' goa nogal... Moar de meskes ziede jonge, die wille niks meer van me weten één da' doe me zeer... Ik kwiel te veul a'k ze kus, zége ze... ' t is toch freet, 'ee, Merijntje... zukke kwoajong toch !...'

Merijntje lag scheef gezakt van het lachen in het hoekbankje bij het venster. Toen hij weer adem had, schold hij: 'Kwidam!... A'g 'oonderd joar zijt, zulde wel oan aandere dienge deinken as oan de meskes!' 'Zou 'et?' vroeg Flierefluiter ontdaan. 'Woar dan oan, Merijntje?'

'Oan je doodkiest!' gilde de jongen met van pret overslaande stem om het onthutste gezicht van zijn verder acterende vriend. Deze schudde heftig de schouders, als liepen er koude rillingen over zijn rug. 'Brrrr!' huiverde hij. "Oe oakelijk!... Neeë, dan wil ik toch moar liever gin 'oonderd joar wooren, or!... Gadsamme nog toe!... 't Is goed a'ge me veruit gewoarschouwd 'ed!... 'k Mot zien a'k wa' vroeger in m'n 'oute paletoke kruip!

Merijntje lachte niet meer. Eensklaps is een beklemming over hem gevallen. Dit luchtige spelen met de gedachte aan de dood staat hem niet aan. 'Scheer nou moar uit,' zegt hij ontevreden. 'Gij mee je gespot altij !' 'Moar ik spot nie... ik meen et!' verdedigt Flierefluiter zich ijverig, doch de trilling in zijn mondhoeken en de trekkende kraaienpootjes naast zijn ogen verraden hoe hij zich heimelijk vermaakt met Merijntjes plotse bedremmeldheid, waarvan hij de oorzaak maar al te goed begrijpt. De jongen haalt de schouders op en wendt het hoofd naar het venster. Het van rijpe zonnegloed overspoelde landschap leidt aanstonds zijn gedachten van het sombere onderwerp weg. Wie zou aan de dood kunnen denken, als zo de bloeiende wereld als het leven zelf onder je ogen lag opengespreid?...

Nu moest hij denken aan zo'n man als die dichter, waar meneer pastoor verzen van voorgelezen had. Die zou zeker prachtig kunnen uitspreken, hoe mooi het was, wat je hier zag, hoe heerlijk!... Zo, dat je het precies voor je verbeelding terug kon roepen, als je zijn woorden overlas, mooier misschien nog, want er was iets geheimzinnigs bij, waardoor alles nog iets anders ook betekende. Het moest toch wel een groot geluk zijn, zoiets te kunnen... Het beklemde je, als je iets zo ongelooflijk mooi vond, dat je hart er luid en wild van begon te kloppen, en je kon het toch niet met woorden uitdrukken...

Flierefluiter had een pijp aangestoken. De blauwe rook met de prikkelende geur van meneer pastoors portorico dreef langs Merijntjes hoofd naar buiten door het openstaande venstertje. Hij keek dromerig toe, hoe de ijle slierten door de speelse zomerwind uiteengeblazen werden en zich spoorloos in de lucht oplosten. Hoe kwam het toch, dat dit hem beroerde met iets als een onbestemde droefenis?... Er was toch niets treurigs aan?... Kinderachtige lummel! schold hij zichzelf.

'Zouwde nog nie es goan zoeke, Merijntje? Meschien 'emme de toremannekes weer wel een dubbeltje vor je weggestoke tusse de balleke!'

Glimlachend keek de jongen naar hem op. Hij herinnerde zich het spelletje. Wat was ie toen klein en goedgelovig!... Tien jaar geleden... Dat was voorbij... Zó kinderachtig was hij toch niet meer... De torenkabouters lagen opgeborgen bij de andere sprookjesfantasieën en de kinderlijke voorstellingen van onbestaanbare wezens en machten...

'Geev 'et zó moar!' antwoordde hij lachend, en hield de hand op.

Flierefluiter spuwde er naar, zodat hij haastig zijn hand terugtrok en uitvoer: 'Vülderik!'

'Ge zij vuls te wijs gewoore, man,' zei Flierefluiter misprijzend. 'Da' zal je nog es zuur opbreke, let op mijn woorde!'

Boven hen begon eensklaps de vleugel van het slagwerk hevig zoemend rond te draaien en langzaam vielen dan de vijf slagen van de klok uit de toren. Vreemd klonk dat hier, veel gedempter dan beneden. Merijntje sprong op en greep het klokketouw. Flierefluiter wou mee aanpakken, maar hij duwde hem met een stoot van zijn elleboog weg.

'Alleen!' bromde hij driftig.

Uit alle macht begon hij aan het dikke touw met de zware knopen te trekken. Het was glad geworden van de handen, die het zovele jaren al in beweging hadden gebracht. Zwaar was die onzichtbare klok daarboven. Merijntje spande de spieren van armen, borst en schouders, plantte de voeten steviger op de vloer en voelde hoe nu het touw langzaam begon mee te geven en dan even traag, maar onweerstaanbaar terug omhoog trok... met elke ruk werden de bewegingen iets langer... de bronzen klok begon te zwaaien, heel zacht en langzaam... daar kwam al de eerste aarzelende, bevende klank, toen de klepel even langs de metalen wand rolde... dan iets luider... en daar was de eerste duidelijke slag... Nu ging het vlotter, al vlotter en vlugger, al gemakkelijker en lichter. Hoger sprong het touw door zijn handen, dieper daalde het onder zijn krachtige ruk, en de heldere galm vleugelde zingend de toren uit, ver over dorp en velden de hemel in...

Flierefluiter keek naar zijn rood, zwetend, stralend gezicht en schudde bijna onmerkbaar het hoofd. Wat een kind was die lummel nog! Wat een hel en kinderlijk geluk sprankelde uit die donkere ogen... Hij luidde de zware klok alsof het een feest was!...

Het was een feest voor Merijntje. Zijn hart vloog met de klokkegalm de ruimte in. Iets in zijn borst juichte schaterend met de vliegende klanken mee. Het voelde zo blij, zo licht, zo baldadig, als buitelde hij zelf door de blauwe ruimten met de vleugelende zingzang van de zwaaiende klok. Hij trok en liet het touw weer opzwieren, licht ruisend door zijn handpalmen, waarin een hete pijn begon te schroeien... maar dat kon zijn vreugde niet temperen. Het was zo wonderlijk, zo vreemd heerlijk, zo geheimzinnig: net of hij nu met woorden uitsprak wat hem zoëven nog benauwd had door de spanning van het onuitsprekelijke. Een raadselachtig gevoel van bevrijding joelde door zijn hart en het al vlugger gaande lied van de klok zong het uit naar de verten... Zó mooi is de wereld... zó blij ben ik... luister dan toch... luister!... Bimm !... Bamm !... Bimm !... Bamm!... Hij kon er niet genoeg van krijgen...

Flierefluiter wenkte met de hand.

'Ik zou moar es op'ouwe, meneer de klokkenist!' riep hij lachend. 'G'oef nie luie tot de mis van morregenoched!'

Ontnuchterd plots keek Merijntje naar hem op, liet het klokketouw los en deed een stap achteruit. Het touw vloog op en neer, de klok luidde door. Maar spoedig vertraagde de beweging, werd korter, de slagen vielen langzamer en al zachter en stierven weg in de laatste, trillende zindering, waarmee de klepel de klokkewand streelde. Nog schoof het touw op en neer, er was iets in die beweging van iemand, die nahijgt op een grote inspanning; de klepel bungelde machteloos en kon de wand niet meer bereiken. Diep zuchtend herstelde Merijntje zich van de ongewone inspanning. Met schitterende ogen keek hij Flierefluiter aan.

"t Gieng goed, 'ee?' vroeg hij verrukt.

'Prachtig!' prees de ander.

Spijtig wendde de jongen de ogen naar het nog zachtjes nabewegende touw.

'Jammer a't zo gaauw gedoan is,' zei hij... 'Wad' een oarig gevoel, 'ee, Flierefluiter, a'ge zo zellef die klok loat luie... 't Is bekaant net of a'ge... of a'ge zellefdie klok woord... of a'ge zellef ok mee deur de locht vliegt... net as da' gebimbam van de klok...'

Flierefluiter knikte zwijgend. Hij kende dat gevoel maar al te goed en was blij het door Merijntje te horen uitspreken.

'Ge moes op de fluit lere speule,' zei hij met een plotse gedachtensprong, die de jongen niet volgen kon.

Verwonderd keek hij hem aan, zei dan haastig: 'Da' wil ik wel... moar da's zeker wel veul moeielijk?'

'Alle goeie één mooie dienge zijn moeielijk,' glimlachte Flierefluiter. 'Moar zoveul te meer plezier 'edde 'r van, a'ge 't eenmoal kunt. Ik zal 't je wel lere.'

'Da's goed!' riep Merijntje blij. 'Wanneer?'

'Mee Sint Juttemis... Eén nou goan we-n-es noar oondere. Meneer pestoor zal nie wete woar a'me blijve!'

'Oach aarm! doar trekte gij j'w eige nog al veul van oan! snoof de jongen spottend.

Maar Flierefluiter was het luik al in gedoken en stommelde de donkere trap af. Plots was het beangstigend stil en eenzaam in de klokkekamer en haastig stapte ook Merijntje de duisternis van het trapgat in. Een huivering voer langs zijn rug... nog voelde hij zich in het donker nooit helemaal op zijn gemak...

II

Toen Merijntje in de tuin kwam, vond hij Nele bij de volière staan, die gereed was en nog alleen de laatste verfsierselen wachtte. Bewonderend keek zij naar de zorgvuldig afgewerkte kooi, die lichtblauw geschilderd was met witte bladmotieven en waar nu rode biezen langs de spijlen kwamen. Boven het deurtje in het driehoekige fronton had Merijntje een vogel geschilderd, die een goudfazant voorstelde. Geen enkele kleur van de regenboog ontbrak er in. Hij had hem gekopieerd naar een plaatje en er heel wat moeite mee gehad, maar nu stond hij er prachtig in de vurige tooi zijner fantastische kleuren. Een streng kunstkritikus zou er zeker gegronde aanmerkingen op hebben kunnen maken, maar hier was iedereen er verrukt over. De peuters van de kleine lering, die door meneer pastoor in de tuin op aardbeien en frambozen getrakteerd waren, hadden er met open mond naar staan kijken en kwamen er niet over uitgeroepen, zo mooi vonden ze die sprookjes vogel.

En nu sloeg Nele weer de handen ineen, toen ze er voor stond en keek vol verbazing naar Merijntje en zei uit de grond van haar hart: 'Ge zij toch een nijig manneke, Merijntje! 'Oe kredde 't gedoan?... 't Is kompleet een schilderij !'

De jongen lachte wat verlegen, kreeg een kleur, en de hand die een rode bies trok, beefde licht.

'Da' goa van eiges, Nele,' zei hij bescheiden, maar hij keek even schuin naar zijn goudfazant omhoog en zijn ogen schitterden: hij was er zeer tevreden over.

In de stilte, die viel, klonk buiten in de dorpsstraat de roffel van snel voorbij klepperende klompen en een schelle jongensstem riep: " t Mallemeuleschip!... 't Mallemeuleschip komt!'

'Ha!' zei Merijntje en liet zijn penseel zinken. "Oorde da', Nele?... 't Mallemeuleschip komt!... Een zoondag kerremes!'

Nele glimlachte.

'Zijde doar blij om?... Gezuld' inde grote stad wel aandere spektoakels gezien 'emmen as zo'n oakelijke boerekerremes.'

'Da' wel,' knikte de jongen; hij voelde zich gevleid, dat er gezinspeeld werd op zijn ervaringen als bewoner van een grote stad; o, hij had al heel wat van de wereld gezien, waar de mensen hier op het dorp eenvoudig niet van droomden. Maar die kleine ijdelheid gleed aanstonds weer uit hem weg en met een blij lachje zei hij : 'Moar da's toch wad' aanders, Nele... zoveul leut as 'ier mee de kerremes 'edd' in de grote stad nooit.'

Nele lachte en haalde ongelovig de schouders op.

'In ieder geval kredd' een zoondag kerrerneskost,or,' beloofde ze. 'Rijstepap mee krènte.'

'Moar die lus ik nie!' riep Merijntje en mimeerde overdreven schrik.

'Luste gij die nie?' verbaasde Nele zich. 'Moar da's toch een koningsmoal, jonge!'

'Joa, moar ik kan 't nie wegkrijge, Nele, wezelijk woar nie!' klaagde de jongen. 'Da' was vroeger altij al zo'n ramp ! Grootmoeder zee a'k dan zeker van den duvel bezete was, a'k gin rijstepap mee krènte lustte, want in den 'emel wiert dad' alle doage g'ete deur d'engeltjes één de zoalige ziele... Eén toen was den 'emel vor me bedorreve, Nele, want a'k doar alle doage rijstepap mee krènte moes ete, was ik er net zo lief nie... Eén dan verschrok ik weer a'k zoiets dürreve deinken 'ad!... Loater 'emme ze me verteld a'ge doar nectar kregt mee ambrozijn. Ik weet gelukkig nie, wat da' precies is, moar ik 'oop a't lekker smoakt. Wa' deinkte gij, Nele?'

Nele gaf hem geen antwoord. Ze lachte en vroeg: 'Eén wa' zouwde gij dan in den 'emel willen ete, lekkerbek?'

Schelms keek hij haar aan en zei zonder aarzelen: 'Karrebonoaie van 't varreke mee blommig' èrepeltjes één jonge sloai. Eén dan zo'n puddingske toe a' gij overlest gemoakt 'ed... één een goei glas bier d'r bij, één dan een kommeke koffie mee een lekkere sigoar!'

'Toe moar!' lachte Nele. 'Gij woord' een dure kostganger vor Oonze Lieven 'eer, Merijntje. A'z'ammoal zoveul noten op d'r zang 'emme!'

'Wa' gift da' nou vor Oonze Lieven 'eer!' riep Merijntje overmoedig. 'Die 'eeget toch moar vor 't scheppe!... At'ie zégt: dad' één da mot er zijn, dan is 't er ommes!'

Nele schudde het hoofd. De lach trok weg van haar gezicht cn een beetje ontdaan zei ze: 'Ge meug nie spotte, Merijntje, da' witte wel!'

Toen keerde zij zich om en liep de keukendeur in. De jongen keek haar na, glimlachend. Ze was tóch niet kwaad. Nele was nooit kwaad. Ze was een lieve Nele. Je zou best 'moeder' tegen haar kunnen zeggen. Moeder Nele... Maar ze was geen moeder. Jammer. Jammer? ... Waarom nou jammer ?... Omdat Flierefluiter het laatst gezegd had?... Die zei zoveel, dat heel aannemelijk klonk op 't ogenblik, dat je 'm hoorde, maar dat heel anders aandeed, als je er later over nadacht: dan kon je d'r soms geen touw meer aan vast knopen. Je mag niet spotten, had ze gezegd. Had ie gespot?... Waarom eigenlijk?... Als Onze Lieve Heer hemel en aarde, het licht en het uitspansel uit niets kon scheppen, alleen maar door zijn wil, dan was het toch helemaal niks bizonders, als je veronderstelde, dat hij een goed maal eten óók scheppen kon en zou?... Waarom was dat spotten?... Misschien omdat het zo klein en zo aards was...

Nadenkend trok hij zijn lang, smal penseel met de gloeiend rode verf langs de spijlen. Zijn gedachten dwaalden rond het wonderlijke scheppingsverhaal, het ontzaglijke mysterie van het worden uit niets. Alles had God uit het niets geschapen... Alles, ja... maar de mens niet!... Weer viel het penseel stil... De mens had God gemaakt uit het stof der aarde en hem door de neusgaten het leven ingeblazen... Zo stond het in het scheppingsverhaal. Waarom had God de mens óók niet uit niets te voorschijn geroepen? Dat moest hij toch eens aan meneer pastoor vragen !...

Dan werd zijn aandacht weer afgeleid door het geloop en geschreeuw van kinderen op straat. Ze riepen naar elkaar over het mallemolenschip. In vliegende haast renden ze naar de kaai om het zo gauw mogelijk te zien, om met de eersten het aan te gapen en met kloppend hart misschien het gruwelijk grijnzende smoel van een houten leeuw onder een dekzeil te zien loeren. Waar ze vannacht benauwd van zouden dromen... Hij wist het nog zo goed van vroeger. Lang leek het geleden en dan ineens scheen het alsof het gisteren was geweest. Hij voelde toch de opwinding in zich stijgen, dezelfde opwinding, die de gillende en juichende kinderen naar de kaai dreef... Als het niet zo kinderachtig geweest was, zou hij meteen het werk erbij neergegooid hebben om óók naar het mallemolenschip te gaan kijken.

Dieper in de tuin hoorde hij meneer pastoor luidop lachen. Flierefluiter had zeker weer een of andere dwaasheid losgelaten. Ze waren de rand van de vijver aan 't dekken, het laatste werk. Een aardige vijver was het geworden. Er zwommen al twintig vette goudvissen in, en langs de kanten stond hier en daar een bos riet, biezen en gele lissen. Prachtig zou het worden, als over een paar jaar alles zich stevig en gezond gezet had. Nu al werd de stille tuin verlevendigd door het speelse gewemel van de weerkaatste zonnestralen en het rimpelend water.

Harder gingen de stemmen van de pastoor en Flierefluiter tegen elkaar in. Ze hadden bepaald weer ruzie. Onophoudelijk hadden ze ruzie, die twee, maar ze werden nooit echt kwaad op elkaar. Ze plaagden en scholden, net een paar baldadige kwajongens soms. Maar goed, dat de parochianen ze niet bezig hoorden! Dat zou de eerbied voor meneer pastoor zeker niet ten goede komen ! Hij glimlachte bij de gedachte aan de grimmige krachttermen, die meneer pastoor wist te verzinnen en aan het angstig vertrokken gezicht van Flierefluiter, die het hoofd schudde om zulke onwaardige taal... Waar zouden ze 't nou weerover aan de stok hebben?... Hij kon eigenlijk best eens gaan luisteren, die paar biezen kon hij straks nog wel trekken... 't was trouwens langzamerhand tijd om op te houden met werken.

Op zijn gemak drentelde hij de richting van de krakelende stemmen uit. Achter een bos uitgebloeide rododendrons bleef hij staan en keek naar de twee mannen bij de vijver.

Hij hoorde meneer pastoor luid en overtuigd zeggen: 'Ge zijd' een groten deugeniet, gij... een bandiet!'

Flierefluiter, die met zijn rug naar de vijver stond, een graszode in de hand, keek diep verontwaardigd en antwoordde spijtig: "t Is vergemesjammer a'ge pestoor zijt, man!'

'Woarom?' vroeg de pastoor strijdlustig.

'Wel,' verklaarde Flierefluiter, 'aanders zou ik je grotemoond mee een graszooi dicht gooie.'

'Is 't woar?' vroeg de pastoor honend en raapte ook een graszode van de grond. 'Moar nou zülde gooie, manneken één gaauw ok, want aanders gooi ik eest!'

Het ging zo bliksemsnel, dat Merijntje de bewegingen niet eens volgen kon. Flierefluiters graszode vloog rakelings langs meneer pastoors schouder en kwam in het rododendronbosje terecht, maar meneer pastoor had beter gemikt: Flierefluiter kreeg het zware stuk gras en aarde precies tegen z'n borst en het was met zo veel kracht gegooid, dat hij achteruit struikelde en in z'n volle lengte ruggelings de vijver in sloeg. Merijntjes kreet van schrik ging verloren in het daverend gelach van meneer pastoor en het geplas van het hoog opspattende water, dat zich klokkend boven de drenkeling sloot. Merijntje stoof erop af. Flierefluiter dook uit het water op, de haren geklist om zijn druipend hoofd, heftig met de ogen knipperend tegen het afstromende water. Hij hoestte en proestte en spuwde lange stralen modderig vocht voor zich uit. Tot over zijn middel stond hij in het water, gebaarde woedend met zijn lange armen, stiet gorgelende geluiden uit, die zeker zeer onchristelijke betekenis hadden, waadde dan met grote passen naar de kant. Meneer pastoor was in het gras gaan zitten en drukte de handen tegen zijn schokkende buik. Merijntje stond tegen een boom geleund, die hij met één arm omklemde, en snikte van het lachen. Nele kwam uit het huis aangehold, verschrikt door het geschreeuw en geplas. Toen ze het woedende gezicht van de druipend op de kant kruipende Flierefluiter zag, schoot ze plotseling ook in een zenuwachtige lach en kon niet tot bedaren komen.

'Kek ze doar nou stoan t' inneke!' raasde Flierefluiter verontwaardigd. 'Da' zijn nou christene!... Die lachen a't er evennoaste bekaant verzüpt!'

'Zijd' in 't woater gevalle?' vroeg Nele, benauwd van het lachen, met een vuurrood hoofd.

'Neeë!' snauwde Flierefluiter. 'Die mooie pestoor van jou, die 'ee me d'r in gegóóid... Da's een 'erder!... Da's een geestelijke!... Den beul!...'

Zijn woedende aanklacht had een averechtse uitwerking. De drie toeschouwers begonnen nog harder te lachen. Ze boenden zich de tranen van de wangen. Woedend verwenste de onfortuinlijke Flierefluiter: 'Och! verroeste gullie ammoal gelijk!...'

Toen beende hij met grote stappen weg, een breed spoor van water achter zijn soppende schoenen latend. Nele veegde met de punt van haar schort haar tranende ogen droog en stamelde hijgend: "t Is toch zoonde, den bloed... 'Edde'm wezelijk in de vijver gegooid, meneer pestoor?' De pastoor knikte, zei moeilijk: 'Mee een graszooi... 't was een voltreffer!' En hij begon weer geluidloos te lachen.

Merijntje wreef zijn achterhoofd, waar een krampende pijn stak. 'Oe mije,' zuchtte hij. 'Ge zouwj'w eigen een oongeluk lache... Da' gezicht toen-t-ie bove woater kwam vergeet ik van z'n leve nie!...'

De pastoor stond van de grond op en sloeg gras en aarde van zijn korte broek. Hij grinnikte in danige napret en zei: 'Da' zalt 'em lere, de smiekerd, om een bietje meer respekt t'emme voor de geestelijke staand!'

Merijntje twijfelde er hard aan of meneer pastoor wel de juiste manier gevonden had om zijn vriend eerbied voor het heilige ambt in te boezemen, maar hij zei niets, lachte nog maar eens, plots toch weer even verlegen met het geval: deze pastoor sprak zo vlot en vreemd over de geestelijke stand, het klonk bijna als spot, maar dat mocht je toch niet aannemen... Toen ze bij het huis kwamen, bleek Neles keuken op slot. Flierefluiters stem dreunde geweldig, toen zij aan de deur rammelde: 'Bleft er uit, schandoalig vrümmes!... Ik stoan in al m'n schoon'eid, net a' God me geschoapen 'eed... Loat Merijntje schoon goed vor me brenge, moar gaauw, aanders goan ik zo de stroat over om een braandewijntje...'

De drie in de gang lachten. Toen brulde hij : 'Bandiete... Rovers!... Ik vermoor jullie!...'

Maar zijn woeste kreten maakten weinig indruk, en Merijntje kon de trap naar de zolder bijna niet opkomen, zo moest hij lachen om de woede van zijn vriend, die niet gewoon was de nederlaag te lijden en het nu zo lamentabel tegen meneer pastoor had afgelegd.

Aan tafel toonde Flierefluiter een somber gezicht. Duister keek hij onder zijn gefronste wenkbrauwen uit af en toe naar meneer pastoor, die onverschillig met zijn mes speelde en telkens in een korte lach schoot als hij de dreigende blikken van zijn slachtoffer ontmoette. Nele bracht een gedekte schaal binnen en zette die glimlachend op tafel. 'Wad' extroas vor de schrik,' zei ze met een knikje tegen Flierefluiter. Die lichtte gauw het deksel op. Een kruidige geur sloeg van de bruin gebraden worst in hun neusgaten.

'Mmmm !' zei Merijntje, en pastoor Ramakers wreef de handen: zijn lievelingskostje.

Flierefluiter keek hen even verbaasd aan, haalde dan de schouders op en sleurde met zijn mes heel de worst op zijn bord.

'Wie is-t-er 'ier verschrokke?' vroeg hij uitdagend. 'Gullie soms?... De wüst is vor den drenkelieng, uit!'

Haastig sneed hij de worst in stukken en begon ervan te eten, de armen beschermend om zijn bord gelegd, mes en vork dreigend met de punten omhoog.

De pastoor keek onthutst en Merijntje voelde spijtig het water om zijn tanden lopen. 'Begulzerik!' schold hij wanhopig.

'Schel moar roak!' antwoordde Flierefluiter met een volle mond en propte er nog een dikke schijf worst bij. 'Moar ge bleft er blaauw van.' 'Stikt er moar nie in!' waarschuwde de pastoor.

Flierefluiter glimlachte flauwtjes, haalde de schouders op en sloeg de ogen naar de zoldering om aan te duiden, dat de worst hemels was. Toen pikte Merijntje gauw een stuk van zijn bord en stak het in zijn mond. Flierefluiter vergat te kauwen van verbazing en schrik en keek met grote ogen naar de jongen, die overdreven heerlijkheid demonstreerde. Waarop ook meneer pastoor gebruik maakte van de gelegenheid en een stuk van de worst gapte. Flierefluiter sloeg de handen over zijn geplunderd bord en begon met gierende uithalen te huilen. Nele lachte schaterend. 'Een mooi stel kwoajonges zijde gullie!' riep ze en liep lachend de kamer uit. Toen moesten ze zich alle drie aan de rand van de tafel vasthouden van het lachen. Flierefluiter bedaarde het eerst en zei overmoedig: 'Wad' is 't leve toch schoon, 'ee manne!'

Waarop hij de restanten van de worst broederlijk over de drie borden verdeelde.

III

Die avond is er drukker en lacheriger gepraat dan anders onder de mannen aan de dijk. Geen is er of hij is even langs de kaai gelopen en heeft naar het mallemolenschip gescheeloogd, kwasi zonder belangstelling, een beetje beschermend spotachtig voor de opwinding van de kinderen, die schreeuwend samengroepen aan de waterkant of achter elkaar aanrennen, in zenuwachtige behoefte om hun aandringende kermisvreugde uit te vieren. Maar ook in de stemmen van die grote, onverschillige kerels aan de dijk klinkt iets van dezelfde opwinding, dezelfde trappelende vreugde, die de kinderen ongedurig maakt, vechtlustig en schreeuwerig. Er wordt gespot met die kinderlijke opgewondenheid. Maar allengs komen de verhalen over de pret van vroegere kermissen, over geweldige gebeurtenissen, dolle drinkpartijen, gevechten, waarin men alleen als overwinnaar tussen neergebeukte tegenstanders staan bleef, fantastisch geluk bij een loterijkraam. Merijntje ligt achterover tegen de dijkhelling, kauwt op een grashalm en luistert naar hun gepraat, hun verhalen, hun gezellige snoeverij. Lollig is dat: ze weten zelf, dat ze stoefen en de anderen weten het ook, want ze zijn er immers meestal allemaal bij geweest, maar niemand gooit roet in 't eten door een smalende opmerking. Vanavond niet. Vanavond zijn ze goedgeluimd. Ze kennen de verhalen van de anderen en ze weten precies wat ze waard zijn, maar ze luisteren glimlachend, spuwen aandachtig en bereiden hun eigen verhaal voor tegen dat er een ogenblik stilte valt: 'Joa, da' was net as toen op den 'Ooidijk meet dieë Schele van Bedaf..., En dan komt er weer zo'n gepeperde geschiedenis met ontelbare 'één toen zèg ik's en 'één toen zeed 'ij's, en 'toen gav' ik 'em een opneuker mee m'n tebaksdoos at ie ammoal kwekte'... en de anderen luisteren en knikken en lachen en werken aan hun avontuur, dat ze aanstonds vertellen zullen.

"t Zijn net grote kwoajong,' denkt Merijntje, en hij lacht stilletjes voor zich heen: dat had Nele daar straks ook gezegd en daar was notabene meneer pastoor ook mee bedoeld!...

Kwam dat nou door het dorp, dat de grote mensen op kinderen leken? In Rotterdam was dat heel anders... Hij dacht aan Flierefluiter in zijn 'Luchtkasteel,' aan de dagen, die hij daar verbracht had... nee, toen was eraan Flierefluiter ook weinig kwajongensachtigs geweest... Och, hier was het ook niet altijd zo. Maar nou zat de kermis in de lucht, en ze leefden allemaal al in de verwachting van die uitbundige zondag... En hij zelf dan ?... Hij soms niet ?... Hij net zo goed, hij hoefde zich niet groot te houden!... En daar deed hij ook helemaal zijn best niet voor! Hij wou het gerust weten: hij verheugde zich onmatig op de kermis, en al dagen lang leefde hij mee in de komieke opwinding van de dolle geruchten: dat er een circus zou komen, twee luchtschommels, een echte schouwburgtent, waar ze komedie speelden, net als in de stad... Iedereen wist, dat het maar praatjes voor de vaak waren, verzinsels van de een of andere kwidam, maar ze bespraken ze toch, levendig, lachend, maar niettemin met de heimelijke gedachte op de achtergrond: en als het nou toch es waar was?... De schooljongens vlogen elkaar woedend aan, als de een het waagde de illusie van de ander met vuige spotwoorden aan te randen... Maar wat er wel of niet kwam, zondag zou het kermis zijn en dadelijk na de hoogmis gingen de kramen en de mallemolen open en na het lof begon de muziek en de dans... tot tien uur mochten de herbergen open blijven en de veldwachter keek die avond niet op een kwartiertje...

Merijntje had met de Dikkop en de Neus Bosters, oude schoolkameraads van hem, afgesproken dat ze gedrieën kermis zouden houden. Die twee hadden een meisje, waar ze al vroeger feest mee gevierd hadden. Hij moest er ook maar een opzoeken, hadden ze gezegd, want als hij er zónder meisje bij bleef lopen, was er geen aardigheid aan. Stilletjes lachte hij bij de gedachte. Wie zou het zijn?... Blozekriekske?... Janske de Booi?... Dat blondemeisje van de boerderij ?... Hij wist haar naam niet eens en hij had haar nooit terug gezien, maar hij zou haar zeker herkennen... 'Ge zijd' een lieve jonge,' had ze tegen hem gezegd ... Kermis houden met een meisje... Daar bewees je toch wel overtuigend mee, dat je groot was geworden, volwassen, een man... Jammer, dat je soms nog last van zulke kinderachtige angsten en gedachten had... Zo voor het uiterlijk was je een hele vent, maar het was nog geen drie weken geleden, dat hij stilletjes om zijn moeder gekreund had, die avond in bed, toen de pastoor verzen had voorgelezen en samen met Flierefluiter zo angstwekkend geheimzinnig gesproken over de dood... de goede dood... Hij zou een lief ding geven als hij de moed kon vinden om aan die andere grote jongens te vragen, of zij óók wel eens zo'n last met zichzelf hadden... Maar natuurlijk zouen ze daar tóch niet over praten... net zo min als hij het tegenover een ander zou doen...

Rond hem heen rumoerde een ruwe lach vol leedvermaak. Waar hadden ze 't over gehad ?... Hij had niet meer geluisterd... Ach, Pinneke Testers was aan 't opsnijden!... Die veranderde ook nooit... dat was zéker een eeuwige kwajongen!... Ze praatten over pastoor Van Gils... O ja, hij kende vaag het verhaal ... grootmoeder en tante Jans hadden er ellenlange brieven over geschreven ... De pastoor was tegen de kermis en hij had de burgemeester overgehaald het politie-uur op 's avonds acht uur te stellen. Daarna geen muziek meer, geen dans, geen drank, geen feest... De mensen waren aardig benauwd voor pastoor Van Gils, maar tóén waren ze obstinaat geworden. Wat?... Zó zou hun kermisvreugde verstoord worden ?... Na vastenavond het enige feest tot de slachttijd begon?... Dat duldden ze niet... Eerst waren ze beleefd gaan vragen of dat nog niet veranderd kon worden, maar meneer pastoor had ze bars van de deur gesnauwd. Toen waren ze woedend geworden en hadden er een borrel op gezet. Mokkend hadden ze bij mekaar gezeten en elkaar opgehitst en geweldige dreigementen hadden ze losgelaten over het hoofd van pastoor Van Gils: op de burgemeester waren ze zo kwaad niet, dat was maar een stroman... meneer pastoor, die had het doorgedreven!... En op die avond, drie dagen vóór de kermis, hadden ze met hun dronken, kwaadaardige koppen pardoes een aanval op de pastorie gedaan. Met klinkers hadden ze de ramen aan de voorkant ingesmeten, de deur half uit z'n hengsels gestampt en één had er zijn mes diep in geplant en het laten zitten... misschien had hij het er niet meer uit kunnen trekken, maar het leek allemachtig veel op een vervaarlijke boodschap!...

Meneer pastoor had zich niet laten zien. De veldwachter trouwens ook niet. Maar de vrouwen waren gillend en schreiend te hoop gelopen en hadden hun dol geworden mannen mee naar huis gesleurd... En die hadden zich dan mee laten sleuren, vloekend en dreigend natuurlijk en onder een verzet, dat hun figuur redde, maar in hun hart waarschijnlijk blij, dat ze het toneel van hun wandaden haastig konden verlaten... Maar het oproer had succes gehad: de volgende morgen had de omroeper bekend gemaakt, dat alles zou gaan zoals het altijd was geweest. Er werd geen onderzoek gedaan naar de bedrijvers van de schandelijke baldadigheden. Meneer pastoor had zondags gepreekt over de plicht zijn schuldenaren te vergeven en de wraak aan God te laten. Ze hadden er een beetje om gemeesmuild, de gerustgestelde oproermakers. Ze hadden de angst gevoeld achter de zalvende woorden en de brutaalsten verklaarden er spijt van te hebben, dat ze meneer pastoor ook nog niet een pak ransel gegeven hadden die avond: ze waren toen toch bezig en hadden heel wat oude grieven meteen kunnen verrekenen! Schandelijke taal van roekeloze rabauwen, waaraan meneer pastoors lankmoedigheid volkomen verspild was... Maar de kermis was nog nooit zo uitgelaten gevierd, en Pinneke Testers had er een liedje op gemaakt, dat nog heel lang gezongen werd en een der oorzaken was, dat pastoor Van Gils' barse gezag zich nooit meer geheel hersteld had.

Het was eigenlijk een schandelijke geschiedenis geweest, vond Merijntje, maar de mannen spraken erover met geestdrift en vrolijke woorden als over iets feestelijks. Ze sloegen zich kletsend met de vlakke hand op de dijen en vloekten opgewonden bij de herinnering. Schaamteloos bekenden zij hun aandeel in de gewelddaad, en iedereen wou wel al de ruiten eigenhandig ingegooid hebben. Ze vonden het blijkbaar heel verdienstelijk van zichzelf... Wéren het dan geen grote, baldadige kwajongens?... En hij zelf?... In zijn hart genoot hij ook mee van die wilde uitbarsting van verzet... Maar dat kwam misschien, omdat hij nog altijd met tegenzin, met haat bijna, aan pastoor Van Gils dacht... Een mensenplager vond hij hem en zijn nederlaag gunde hij hem graag...

Dan verveelde hem plotseling dat snoevende gepraat en hij stond op.

'Goad' er al van deur, Merijntje?'

'Joa,' antwoordde hij traag.

'Kinderebedtijd,' zei een stem uit het donker en er werd plichtmatig gelachen om het flauwe grapje.

'Noaved soame !' groette de jongen én stapte tussen de zittende mannen door naar de kop van de dijk. Even voelde hij een kinderachtige, onberedeneerde woede tegen die zotte kerels, als hadden ze hem met hun zouteloze opmerking en hun gelach zwaar beledigd. Maar dat zakte meteen weer weg en glimlachend liep hij aan de andere kant de dijk af. Hoe kwam hij opeens zo prikkelbaar?...

Langzaam sloop de avond aan. Naar het oosten verdofte de hemel en een glinsterende ster sprong  spetterend open boven de donkere bomen aan de overzijde van de kaai. In het westen hing nog de groenig gouden glans van de zonsondergang en daar stond alles pikzwart en scherp omlijnd tegen uitgesneden, de huisjes, het hakhout langs de akkers, de hoge populieren aan het verre Sas. Alles leek dichtbij, of je 't met je hand zou kunnen aanraken. Doelloos liep hij een eind van het dorp weg, ging daar op een hekje zitten, dat dwars over de dijk stond. Stil was het hier en toch vol van allerlei geluiden. Hij hoorde zelfs het gepraat van de mannen als een onbestemd gemurmel tot zich overkomen. In de dorpsstraat dreef nog een jongen een ijzeren hoepel over de keien, een fijn zingend, ringend geluidje was dat. Er sjirpten krekels in het gras, eentonig en driftig, als werd een roestig grendeltje aldoor heen en weer geschoven. In de verte, op de stroom riep dof en donker de zwaarmoedige stem van een stoomboot. Honden blaften, dan hier, dan daar, een verontruste haan kraaide uitdagend en een andere antwoordde van heel ver weg. Een wulp vloog hoog boven hem naar de schorren en riep zijn teder kreetje. Snorrend suisde een nachtkever voorbij. Geluiden genoeg. En toch zat hij daar midden in een koepel van stilte. Heerlijke stilte, die zacht was om je hoofd, als fluweel. Een vreemde, onzinnige gedachte: hoe kon stilte nou zacht zijn als fluweel?

Snel doofde de laatste gloed aan de westerkim. Meer sterren vonkten op in de verduisterende hemel. Er was geen maan. Het donker sloot zich om hem als een kleed. Schemerig zag hij zijn eigen hand, een vale bleekte waar zijn knie was. Eindeloos ver leek hij nu van alles weg, verloren in deze eenzaamheid van nacht en suizende stilte. Dat was niet waar. In tien minuten kon hij midden in het dorp zijn... Toch leek het zo. En deze donkere eenzaamheid sloop vol onbestemde droefenis. Diep in hem zong een klagende toon en hij begreep het niet. Waarom ?... Hij wilde aan de kermis denken. Hij dacht aan de kermis. En hij verachtte de kermis. Wat joelende lol, wat dronken gehos en geschreeuw, wat armoedige aanstellerij van luidruchtigheid... Waarom was hij zo alleen?... Het hielp niet te denken aan Flierefluiter, aan meneer pastoor, aan thuis... Er waren zoveel dingen, waar je met niemand over praten kon, al hield je nog zo veel van hen... Als je soms even voorzichtig iets losliet, dan keken ze je bevreemd aan, als ze je tenminste niet uitlachten... 'Ge zijd' een lieve jonge... witte da' wel?' had dat meisje op de boerderij tegen hem gezegd, en haar warme handen hadden aan zijn wangen gelegen. Haar ogen hadden niet gelachen. Ze waren ernstig geweest, vreemd aandachtig, en goed... Tegen dat meisje zou hij misschien alles kunnen zeggen en zij tegen hem en ze zouden alles begrijpen... Maar hij kende haar immers niet eens, wist haar naam niet, niet eens op welke boerderij het geweest was...

En als hij dat alles nu eens wel wist, en als ze hier bij hem zat... wat zou hij haar dan vertellen?... Niks natuurlijk!... Wat was er nou te vertellen?... O, toch wel... Maar eerst zou hij willen vragen... Of ze dat ook kende, dat plots aansuizende, stille verdriet, dat je geen naam kon geven, omdat je er geen oorzaak voor kon aanwijzen? Zoals nu. Midden in de kriebelende vreugde om de komende kermiszondag had het hem overvallen. Het was onzinnig, dat wist hij heel goed, en ook, dat het morgenochtend weg zou zijn en hij er verwonderd om kon glimlachen... Waarom kon je het dan niet weerstaan, niet van je wegduwen?... Van heel ver kwam een herinnering aan: een mooie vrouw, de mooiste droom van z'n kinderjaren: Oons Lievrouwke... Ze was weggegaan en nooit weer teruggekomen... 'Omdat er niemand op heel de wijde wereld veel van me houdt,' had ze gezegd. En dat was niet eens waar. Want Merijntje hield toen onmenselijk veel van haar. En meneer Walter ook. Maar ze zei: dat was niet voldoende. Ze wou het anders. Hoe dan ?... Dat bleef een raadsel, maar ze was droevig gestemd en had een ontevreden gezicht gekregen en ze was weggegaan... Misschien begreep hij er nu toch wel iets van. Hij had ook mensen genoeg, die van hem hielden, maar dat was ook niet voldoende... En hij kon ook niet zeggen, waarom dan niet... Hij wist enkel: het liet je tóch alleen... En of je al tegen jezelf zei, dat je mal was, dat hielp niet... Ineens viel het weer over je, dat knagende verdriet van het alleen zijn, en daar kon je met niemand over praten, het niemand uitleggen... Je moest maar wachten tot het weer overging... en er dan om lachen, want het was natuurlijk pure dwaasheid...

Met een diepe zucht stapte hij van het hekje op de grond. Hij hoorde zelf die zucht en lachte zachtjes in bittere zelfspot: leek hij niet een oud wijf met z'n idiotige gemier en z'n gezucht ?... Hij had toch, gadvergeme, niet te klagen ?...

Hij was een gelukkige doerak! Zijn bedje was gespreid en wachtte. Hij had een leven als god in Frankrijk daar op de pastorie en tien keer op een dag lachte hij zich krom om de dwaasheden, die hij met Flierefluiter uithaalde... Maar het droeve wijsje in hem wilde niet zwijgen, al stampte hij nog zo driftig met zijn stappende voeten op de dofklinkende aarde...

Aan de dijk zat niemand meer. Een zachte schemer van de opkomende maan lag over het dorp. Aan het raam van Birres z'n herberg hing wat goudige schijn van lamplicht. Daar zaten zeker nog een paar plakkers bij de kaarten. Alle andere huizen waren donker. De mensen gingen vroeg slapen. Ze stonden 's morgens al om vijf uur op het veld.

Hij liep langs de pastorie door het donkere gangetje. Nele liet de achterdeur open, dan konden ze er altijd in, als zij vroeg naar bed gegaan was. Achteloos duwde hij het tuinpoortje open, en bleef stokstijf staan. In de flauwe maneschemer, die als een blauwige nevel over de tuin hing, zag hij bij de noteboom een hoge, brede mannengestalte, met de rug naar hem toegekeerd. Dicht naast hem, met het hoofd geleund tegen zijn schouder, stond een vrouw, die niemand anders zijn kon dan Nele. De man had zijn arm in een beschermend gebaar om haar schouder gelegd. Bewegingloos stonden zij. De man hield het hoofd opgeheven naar de sterren. Nele hield het gebogen naar de grond...

Haastig, maar behoedzaam trok de jongen het tuinpoortje weer dicht, trad achteruit in het donkere gangetje en leunde teg en de muur van het huis. Zijn hart sloeg luid en zweet prikte onder zijn haren. Geluidloos sloop hij het gangetje terug door naar de dorpsstraat. Snel stapte hij dan op de herberg van Birres af en luisterde aan het raam. Hij hoorde stemmen, een luide lach... Flierefluiter was daar.

Toen hij binnenkwam keken de drie mannen aan de ronde tafel onder de lamp op: de kastelein, Flierefluiter en de veldwachter. De laatste zwaaide zachtjes heen en weer op zijn stoel, toen hij zich omwendde naar de deur.

'Hui!' zei hij met een dikke tong. 'D'r uit, gij... 't is noar bezette tijd!'

Merijntje dwong zich met de anderen mee te lachen. Onverschillig zei hij : 'Verrek moar!... Zolang a' gij 'ier vor een borrel zit, 'edde niks in te brenge. Gif mijn moar een stopken ouwen bruine, Birres.'

Lachend haalde de kastelein het kruikje bier en schonk een glas voor Merijntje in. De veldwachter zag het aan met een gegriefd gezicht en schudde het hoofd.

'G'è nie veul goeds geleerd doar in de grote stad, gij!' klaagde hij.

De jongen nam een grote slok uit zijn glas en keek met flikkerende ogen naar het rode gezicht van de veldwachter.

'Meer as gij 'ier toch,' kaatste hij brutaal terug. 'In Rotterdam zitte d'agente noar pelisie-uur nie meer in de kroeg...'

'Pang!' juichte Flierefluiter. 'Flak in de roos!'

Maar de veldwachter voelde zich niet verslagen. Hij haalde de schouders op, dronk zijn borrel leeg en veegde zijn witte walrussensnor af met de rug van zijn hand. Daarop zei hij met grenzeloze minachting: 'Pelisie-agenten in de stad... wa' zijn da' nou, gadnondeju, vor manne? Da' zijn dienstkloppers... die wete gin oonderscheid te moake... da' zijn om zo te zége gin meinse meer.'

Merijntje haalde op zijn beurt de schouders op, dronk zijn glas leeg en schonk het weer vol. Flierefluiter keek naar hem : de jongen had weer iets. Nou, vragen zou hij maar niet. Als hij erg in de verknijping zat, zou hij vanzelf wel bij hem komen. Glimlachend bedacht hij uit hoeveel zielenood hij deze wonderlijke knaap al naar de oevers van het begrip had moeten sleuren. Te veel geweten. Veel te veel geweten en scrupules. Nog altijd. Een prachtjong! Een stakker... Een prooi voor elk fanatisme, als het hem maar goed voorgepreveld werd... Hoe kreeg hij dat er uit ? Waarschijnlijk op geen enkele manier, 't Zat in zijn natuur, in z'n aard, in de kern van zijn wezen. Een soort vloek. Gelukkig wie leven kon zonder dat...

De veldwachter zeurde wat over een brutale en zeer gevaarlijke stroper. Hij vergeleek hem met de Kruik, zoals die vroeger was. De koddebeiers zaten voorzichtig achter hem aan.

'A'k jou was, pakten ik 'em,' zei Flierefluiter. 'Da' zouw een schoon besluit van je leven as veldwachter zijn.'

De vertegenwoordiger van het gezag schoot van schrik rechtop achter de tafel.

'Ikke?' riep hij met grote ogen. 'Man, ge zij beslikt!... Ik staarf liever in m'n bed, or!... Wa' kunne mijn die 'oazen één die kernijnen één die fezaante verstikke?... Vor mijn part schiet ie z'ammoal weg.'

'Da's nou ok wa'!' riep Flierefluiter met veel vertoon van verontwaardiging. 'Doar zijde toch nie mee veraantwoord!... Zijde gij veldwachter of zijde 't nie?... Man, 'oe kunde je ziel bezoondige mee zukke proat?...'

De veldwachter werd kwaad. Hij trok zijn tuniek recht en zei met een prachtige poging tot waardigheid: 'Wij van d' over'eid, wij moake zellef uit, wad' oonze plicht is. Oomt'ouw da', man.'

'Eén ik zèg, da 't je plicht is om die stropers achter d'r vere te zitte,' hield Flierefluiter koppig vol. "Oe kunne wij, fesoendelijke meinsen, oons nou veilig voelen, a'gullie oons nie beschut tege da' kwoaj volk?'

'Eén a'zo'n schoelie me nou omvaar schiet?'

'Welnou... dad'oort toch zeker bij je vak!... 't Is nog al aarg 'at er af één toe es een veldwachter doodgeschote woort!... D'r blijve d'r altij' nog genog over !*

'Wel gadvernondedjie!' vloekte de veldwachter, stotterend van woede. 'Dus gij zou willen 'emme da,'... da'k m'n eige gemoedereerd kepot liet schiete?'

'Gemoedereerd nou ok weer nie,' vergoelijkte zijn plaaggeest. 'Wa' mijn oangoat meud' er zoveul bij kwèken a'ge wilt. Moar doodgeschote motte woore, da's j'w ambacht... Eén a'ge j'w eige doar oan oonttrekt, zijd' een vént van niks.'

'Ikke?... Een vént van niks?'

'Een labbekak zijde.'

'Da' loat ik m'n eige nie zégen, a'ge da' moar wit!'

'Da' motte gij wete... moar een bangschijter zijde toch.'

Het gezicht van de veldwachter was paars en zijn troebele ogen puilden ver naar voren. Hij stamelde onverstaanbare vloeken en dreigementen.

'Nou kregt ie op slag een beroerte!' dacht Merijntje.

De kastelein lachte daverend en sloeg de woedende veldwachter hardhandig op de rug.

'Loat j'weige toch nie opstange, man,' riep hij. 'Doar meent ie ommes niks van.

De veldwachter wankelde op zijn benen en keek hem sekondenlang dom aan, moeizaam nadenkend over wat Birres hem gezegd had. Dan keerde hij zich naar Flierefluiter en vroeg aarzelend: 'Meende gij 't nie?'

'Wiesj en bliksems meenden ik 'et!' antwoordde deze met een ernstig gezicht.

Toen stampte de veldwachter wanhopig met de voet op de grond en riep half schreiend: 'Ziede nou wel! 'IJ zèg zellef 'at ie 't meent!'

Maar nu werd het ook Flierefluiter te machtig. Hij schoot in een lach en riep: 'Allee toch, ouwe zatlap! 'Oe kan ik da' nou mene?... Me zijn toch vriende zeker?... Nim nog moar een borrel vor me.'

De beledigde veldwachter herademde. Zijn waardigheid was gered. Hij stak zijn borst vooruit, streek zijn knevels opzij en sprak met nog ietwat beverige stem: 'O... neeë... dan is 't goed... Moar ge zou aanders es wa' gezien 'emme...'

'Da' wete me-n-ommes allang,' zei Flierefluiter. 'Ge zijd' een vént as een kenonskogel, gij... 'k zou 'et nie gère mee j'w oan de stok krijge!...'

Wantrouwig keek de ander hem van terzijde aan.

"Ier... drienk moar es vor de schrik,' zei de kastelein en zette een nieuw glaasje jenever voor hem neer.

'Nou, nog eentje dan,' stemde de veldwachter; overwonnen, toe. 'Moar 't leste, manne, want 't is allang pelisie-uur. Jullie zijn om zo te zégen in overtreding, moar vor goeie vriende nijp ik wel es een oogske dicht.'

Birres en Flierefluiter lachten en dronken hem dankbaar toe.

'Kwoajonges,' dacht Merijntje. 'Ok al kwoajong!' maar hij moest toch ook meelachen, of hij wou of niet.

Dan liepen ze de straat op. De veldwachter ging zwaaiend op zijn huis aan, sloeg met de punt van zijn stok het vuur uit de keien.

Flierefluiter keek naar de lucht.

'Schonen oaved,' zei hij langzaam. 'Zoonden om noar bed te goan.'

Merijntje antwoordde niet. Hij was bang om naar huis te gaan. Toen ze in het donkere gangetje naast de pastorie liepen, waar hun voetstappen in het droge zand onhoorbaar waren, zei hij plotseling met luide stem:' Wa' was die veldwachter zat, 'ee Flierefluiter?'

'Dad' oefde zo nie uit te briese,' kalmeerde deze hem. "Eel 'et dürp 'oef 'et niet t'oren, is 't wel?'

Merijntje was hem voor, rammelde met de klink van het poortje, sloeg het dan met een harde klap van zijn vlakke hand open.

"Ouw toch je fesoen!' verweet Flierefluiter verwonderd. 'Motte de meinse wakker moake?... Da' komt ervan a' zukke snotjong ok al ouwen bruine wille drienke!...'

Merijntje keek de tuin in. De maan stond hoger en helderder hing de blauwige schemer over de perken en tussen de bomen. Er was niemand te zien. Verlicht haalde hij adem en liep door naar de achterdeur. Hij hoorde Nele in de keuken met vaatwerk bezig. In de kamer zat meneer pastoor met een boek bij de tafel. Hij had zijn kamerjas uitgetrokken, zat in zijn hemdsmouwen en rookte een grote meerschuimen pijp. Zijn gezicht stond rustig en glimlachend keek hij de binnen tredenden aan. 'Was de veldwachter zo zat, Merijntje?' vroeg hij.

Hij vroeg het zo onbevangen. Zijn ogen glansden zo vriendelijk en vol genegenheid onder de borstelige wenkbrauwen. Nee, hij moest zich vergist hebben. Het kon niet waar zijn. Hij mocht het niet eens denken, niet gedacht hebben.

'As een wiel, meneer pestoor,' antwoordde hij, en lachte naar het grote gezicht, waar hij in zijn schuldgevoel meer van hield dan ooit.

'Wie was die grote vent, die doar strak de pasterij in gieng ?' vroeg Flierefluiter.

'Da' was Nele d'r broer,' antwoordde de pastoor.

Toen gaf Merijntje Flierefluiter een stomp voor z'n maag, dat hij dubbel sloeg, sprong hem toen pardoes op zijn nek en trok hem op de grond, waar hij verwezen zat te kijken.

'Da's vor je nieuwsgierig'ed, oonstraanten doerak!' riep Merijntje schaterend. "Eet ie 't nie verdiend, meneer pestoor?'

Flierefluiter mekkerde als een geit in doodsnood en ten overvloede gooide de pastoor hem toen nog zijn boek naar het hoofd. Handig ving hij het op en keek naar de titel.

'De navolging van Christus,' zei hij ontdaan en stond op. "t Is mooi, or! Fijne manne zijn jullie... volmoakte christene... Moar ik zijn blij a'k moar een 'eiden ben!... Wel te ruste!'

Haastig liep hij haar boven. Lachend stoof Merijntje achter hem aan. Een dolle blijdschap joelde over zijn pijnlijk schuldbesef heen. Het was heerlijk, dat hij zich bezondigd had met deze krankzinnige vergissing. Heel en al bevrijd voelde hij zich. Zijn stem sloeg over van opwinding en toen Flierefluiter hem verbaasd aanstaarde, blies hij tegen hem als een boze kater. Zijn vriend week achteruit, de armen naar voren gestrekt, angstig roepend: 'Ge doe me niks, or!... Ik roep om 'ullep!'

In gebogen houding, de handen als klauwen vooruit, sloop de jongen op hem aan. Zijn ogen glinsterden hel, zijn tanden blonken wit tussen zijn rode lippen. Dan sprong hij. Maar hij werd opgevangen door Flierefluiters lange armen, die zich als stalen klemmen om hem sloten. De man hield hem tegen zich aan en keek van vlakbij in de schitterende, lachende ogen.

'Wad' ist er mee jou vanoaved?' vroeg hij verbaasd. "Edde weer meskes gekust soms?'

'Neeë, toevallig nie.'

'Woarom doede dan zo fiebelekwintachtig, zot jong?'

'Omdad' eel de wèreld vol kwoajonges loopt,' lachte Merijntje. Toen liet Flierefluiter hem los, duwde hem van zich af en zei zuchtend: "IJ 'ee nog gelijk ok!

Toen Flierefluiter al lang sliep, lag Merijntje nog in de maandoorschemerde kamer voor zich uit te staren en voelde aldoor de glimlach om zijn mond. Zelden was hij zo blij geweest, zelden had hij zich zo licht en bevrijd gevoeld. Zwart en zwaar was iets over hem gevallen en ineens was het weggenomen en in licht verkeerd... En over drie dagen was het nog kermis op de koop toe... Flierefluiter had gelijk: het leven was mooi. Maar je moest het weten te genieten !... En je niet zulke zotte gedachten in je kop halen...

TWEEDE HOOFDSTUK

I

Nu ging de kermisdrukte in vol geweld over het dorp losbreken. Zaterdagavond had de mallemolen wel even proefgedraaid, een uurtje, en de kramen waren ook een poosje open geweest, maar dat was zo maar een aardigheidje voor de kinderen. De grote mensen hadden het glimlachend lopen aankijken en er blijmoedig een paar centen voor geofferd. Later hadden ze nog wat voor de deur gezeten in de warme, klare zomeravond onder lui en vredig gepraat, ingehouden en van een zeldzame voldoening vervuld, licht van stemming, stil gespannen op de grote dag die komen ging. Enkele ongeduldigen hadden in de kroeg gezeten en een voorproefje genomen van de pret, die de feestelijke zondag zou moeten brengen. Niet te veel en niet te lang, want de kermiscenten moesten niet voortijdig op. Alleen Duumpje, de schipper, en Nilles van de smid, die altijd te veel geld in hun zak hadden, waren boven hun bier geraakt en werden met een zoet lijntje de herberg uit geloodst, die aan kant moest en waar het biljart nog uit zou worden weggeruimd om plaats te maken voor de dans.

De hoogmis was uit, de kerk liep leeg. Op hun Paasbest waren ze allemaal uitgedost. De vrouwen met hun mooiste, smetteloos blanke plooimuts op, het bloemenkransje zwierig er overheen, de ouderen nog met de bonte doorgewerkte doek, de jongeren met donkerkleurige mantels, stads getailleerd en met zijdeband opgewerkt. De mannen met hun korte, stijve zwarte jasjes en hun wonderlijk gebouwde broeken, nauw sluitend om dij en knie, maar naar onderen steeds wijder tuitend tot ze over de schoenen stulpten, waarvan ze maar net het blinkend gepoetste puntje lieten zien: dat was de hoogste chic.

De vrouwen liepen pratend, langzaam, in groepjes naar huis om voor de koffie en voor het vette kermismaal te gaan zorgen. De mannen bleven nog wat bijeen klitten voor de kerk en praatten druk, staken zwarte sigaren aan uit papieren zakjes, die ze in hun borstzak droegen en verheugden zich op de straffe borrel, die ze aanstonds zouden gaan nemen om het feest in te wijden. Joelend holden de kinderen tussen de mannen door, als ze tenminste niet aan de arm van hun vader of een oom hingen en bedelden om een extra-cent: zo meteen ging immers het kraam met de kaneelstekken en de zuurbollen open en dat, waar oliekoeken verkocht werden!... En een helle zomerzon lachte over die ingehouden uitbundigheid, stralend aan een diepblauwe, onbewolkte hemel. Dat zou een dagje worden!...

Merijntje drentelde tussen de groepjes door, zoekend naar de twee kameraads met wie hij afgesproken had kermis te vieren. En bij het uitwijken voor een paar net wegstappende boeren liep hij pardoes tegen zijn grootmoeder op. Binnen de omkapping van de zondagse muts leek haar gezicht nog kleiner, bruiner en gerimpelder dan anders en haar haakneus stond strijdlustig naar voren tussen de zwart blinkende oogjes. Vinnig zei ze: 'Zo, battroaf, zien 'k j'w ok weer es?... Ge kon j'w eige wel es wa' meer loate zien, dung me.' Verwonderd keek de jongen neer in haar boos gezicht. 'Ik wies nie a'ge doar zo op gebraand war, grootmoeder,' antwoordde hij met lichte spot.

'Een meins 'ee z'n femilie nie vor niks,' schamperde het oude vrouwtje. 'Kom zommedeen moar een kommeke koffie bij me drienke.'

Verbouwereerd had hij al ja gezegd eer hij het wist en met een kort knikje dribbelde het oudje weg, haar kerkboek stijf gedrukt tegen haar platte borst. Even keek Merijntje haar nog na. Dan lachte hij stilletjes in zichzelf en keerde zich om naar de Dikkop, die hem hardhandig op de schouder sloeg. De Neus Bosters voegde zich even later bij hen. En nu werd het definitief afgesproken: 's middags om half vier zouden ze bij mekaar komen in de herberg van Vrouw Nuiten en samen de kermisdag verzwieren. 'Edd'al een mesken op 't oog?' vroeg de Dikkop. 'Neeë,' antwoordde Merijntje onverschillig, 'nog nie.'

'G'ad er allang een motte vrage, sufferd,' schold de Neus.

'Ooh! loslopende meskes genog, or,' zei Merijntje luchtig, "k Zal d'r in d'een of aander arrebarg wel een oan den 'oak sloan, zij grust.'

'Allee,' riep de Dikkop grote-man-achtig, 'doar goan me d'r een op pakke! Ik geef 'et eeste roondje vandoag'... 't zit er oan! Kom mee, manne!'

'Ik mot eest nog evetjes noar grootmoeders,' verontschuldigde Merijntje zich.

'Wa' motte bij die ouwe tover'eks goan sjouwe?' foeterde de Dikkop verontwaardigd. 'Goa nou gaauw mee oons mee!...'

'Neeë, 'k 'em beloofd a'k koffie kwam drienke... Goan jullie moar avvast... Ik kom zommedeen ok.'

'Bij Uitdewillige dan,'zei de Dikkop ontevreden. 'Eén bief niet te lang weg.' Grootmoeder schonk juist de koffie op toen hij binnenkwam. De kruidige geur vervulde het propere kamertje met de witte zandkrinkels op de rood-plavuizen vloer en de heldere gordijntjes voor de kleine ramen. Ze had haar muts en doek afgelegd en droeg een zwarte lusteren schort over haar zondagse rok. Met saamgenepen lippen knikte zij op zijn wat luidruchtige groet. Ontevreden voelde hij: hier was hij altijd weer de kleine jongen, die z'n eigen moest laten betuttelen door die heerszuchtige kleine oude vrouw met haar sterke wil en onverzettelijk karakter, 't Was eigenlijk komiek; over iedereen speelde zij de baas en tot Onze Lieve Heer toe haalde zij er bij om de weerstand te breken. Moeder zei altijd, dat ze zo kwaad niet was als ze zich voordeed, maar dat kwam natuurlijk, omdat het haar eigen moeder was... daar kon je moeilijk kwaad van horen... en toch was grootje voor haar eigen dochter ook dikwijls genoeg hard geweest, als ze haar zin niet kon doordrijven!... Wat wou ze nou eigenlijk van 'em?

'Goat er bij zitte, woelwoater,' snibde zij. 'Of wacht er soms buiten al een of aander schandoal van een meid op je?'

Merijntje lachte gedwongen, half geërgerd, half vermaakt. Met een zwaai zette hij een stoel bij de tafel en ging zitten.

'Toe moar,' zei hij opzettelijk ruw, 'ge proat net of a'k nie aanders doen as achter de meskes oanzitte.'

Grootmoeders scherpe, donkere oogjes boorden zich in de zijne en haar stem snerpte: 'G'oefj'w eige zo onnozel niet t'ouwe... Ik weet genog a'ge'n meskeszot gewoore zijt... 'Eel 't dürp sprikt er schaande van... Ge zijd' ier nie in Rotterdam...'

De jongen kreeg een kleur van ergernis en schaamte, wond zich op.

"Eel 'et dürp!' hoonde hij kwaad. 'De lulmeiers, bedoelde, een klutske kwezels één farrezeeërs, die van een scheet een doonderslag moake...'

'Weljoa, schel je grootmoeder moar vor een kwezel uit... Oonstraant zijde genog... Da' zijd' altij' gewiest...'

'Loat ze dan d'r kwèek 'ouwe, die verdommese kwoadsprekers!' foeterde Merijntje, die niet wou ingaan op de onzinnige beschuldiging, dat hij zijn grootmoeder voor een kwezel uitmaakte. Hij had spijt, dat hij hier gekomen was. Hij wist toch, hoe ze bestond, dit onverdraaglijke oude wijfje, met haar stekende ogen, haar giftige tong en haar farizese strengheid van opvattingen!... Altijd liet ie zich z'n plezier bederven door te grote meegaandheid. Waarom had ie niet kortaf gezegd, dat ie niet kwam?... Natuurlijk had ie zich die opmerking over het verwaarlozen van zijn familie weer es als een grove tekortkoming aangetrokken, en nou zat ie hier en moest de boetpredikatie in ontvangst nemen.

'Is 't dan gin woar soms ? blafte grootmoeder verder. 'Z'emme je minstens mee drie verschillende meskes zien kuiere.'

'Nou? Eén wa' zouwt da?' vroeg Merijntje strijdlustig. 'Ik zijn gin kind meer, or...'

Zij lachte een kort, spottend lachje en hij voelde een onweerstaanbare behoefte om haar bloedig te ergeren. Op rustige toon ging hij voort: 'Eén meneer pestoor die 'ee gezeed, da'...'

Maar grootmoeder liet hem niet uitspreken. Ze maakte een afwerende beweging met haar dorre knokenhand en snauwde: 'Zwijg moar stil... 't Kan me niks schille wat die mooie pestoor van jou zégt of nie zégt... Wat da' d'r vor enen is!... Eén ge mot 'et zellef moar wete. Wie nie'ore wilt, mot voele. A'ge nie lüstert noar de goeie road van ouwere meinse, motte moar oondervinne wat ervan komt. Ge zul nog wel es oan je grootmoeder deinken... a't te loat is! Den duvel 'ee j'w al 'allef in z'n klaauwe, manneke... moar afijn, da's jouw zoak, zumme dan moar deinke... Mee wie 'ouwde kerremes?'

De vraag kwam zo onverwacht na de sombere voorspellingen, dat Merijntje er even beduusd van was. Toen antwoordde hij: 'Meet den Dikkop één de Neus Bosters.'

'Neeë,' zei grootmoeder, 'da' bedoel ik nie... Mee welleke meid edd' afgesproke, meen ik.'

De jongen lachte onbevangen.

'Nou zijde wezelijk abuis, grootmoeder! Ik 'em er mee gin een afgesproke.'

Grootmoeder bromde wat, maar dat kon even goed ongeloof als tevredenheid uitdrukken. Ze schonk koffie in, goot er een royale scheut melk bij en schoof de suikerpot met boterbrokken naar hem toe.

"Ier... of zijd' al te groot vor een sukerspek?'

Lachend schudde Merijntje het hoofd en zocht een lekkere dikke uit, die hij nog eens genietend bekeek vóór hij hem in z'n mond stak.

'Die kunde gij toch lekker bakke, grootmoeder,' prees hij. 'Gij één Jaans van de pastoor moakte z' altij 'et lekkerste van ammoal.'

'Gelukkig a'k teminste nog iets goed kan doen,' sneerde de oude vrouw, maar hij zag best, dat ze gestreeld was. 'Ik docht al a't er niks oan me deugde.'

Hij ging er niet op in, slurpte zijn koffie en dacht aan het meisje, waarmee hij dansen zou en kermis houden, en dat hij nog niet kende. Het was stil in het kamertje. Hel stond de zon in het venster en buiten kwieterden vogeltjes in de vlierstruik. Dan kwam grootmoeders stem, bedachtzaam, een beetje aarzelend:

'A'ge toch nog gin mesken op 't oog 'ed, moeste Betje Dogge moar es vroagen of a'ze gin kerremes mee je wilt 'ouwe.'

Verstomd van verbazing keek de jongen haar aan. Betje Doggen?... Die was minstens zes jaar ouder dan hij. Ze had sproeten en een wijnvlek in haar gezicht en handen vol grote, grauwe wratten... Hoe kwam grootmoeder daar in godsnaam bij?

'Nou, g'oef me zo nie oan te kijke,' ging ze, agressiever weer al, voort. 'Mooi is ze nie persies, da' weet ik ok wel, moar wa' koopte vor mooi ?... Da' kekte 'r in een ogenblik af... Betjen is een godvruchtig meske... één d'r zit ok...' Zij wreef duim en vinger over elkaar, haar zwarte oogjes flikkerden.

'Z'ee veul getrokken uit d'arfenis van d'r oom, de rentenier, ge wit wel...'

Scherp onderzoekend speurde zij naar de indruk, die haar woorden gemaakt hadden. Die Betje had 'et op de jongen begrepen, dat had ze duidelijk gemerkt, aan tientallen maniertjes en woorden, ze was nog niet blind of gek al was ze oud!... 't Fortuin lag klaar voor die aap, als ie verstandig was.

Merijntje voelde zich onbehaaglijk. Gekrenkt en bedreigd. Een beetje moe ook ineens. Hij had lust om te lachen en ook om te vloeken en met z'n vuist op tafel te slaan. Maar de gewaarwording, dat hij stilletjes moest retireren om de val te ontwijken, bleef het sterkst. Hij sloeg de ogen neer naar zijn koffie en zei vaag: 'Oach... ik ken da' mesken amper...'

'Ge ken ze zolang a'ge leeft... één een proatjen is gaauw gemoakt...'

"k Zal wel es zien, grootmoeder,' zei hij mat en zette zijn lege kom op tafel. Toen stond hij op, haastig ineens.

'Ik mot weg. M'n kammeroads wachten op me.'

Grootmoeder drong niet verder aan: zulke dingen moest je niet forceren. Ze zei alleen nog: 'D'r voader 'eet da' groot 'uis van Loanen in de stad gekocht.'

'O,' kwam Merijntje suffig.

Grootmoeder haalde haar portemonnee te voorschijn.

"Ier,' zei ze en reikte hem een gulden en twee kwartjes, 'een kerremescèntje... Leut kos geld... Joa neem 'et moar, ik kan 't wel missen, or, sjeneer j'w eige moar nie.'

Verbaasd nam hij het geld aan. Wat een raar mensje was dat toch!... Zat 'em ongenadig op z'n tabernakel, had overal wat op te vitten en stopte hem van haar armoedje een daalder toe om vrolijk kermis te vieren, zich onbezorgd midden in de zonde te kunnen storten... Even stak wantrouwen: was 'et alleen om hem beter in staat te stellen goed voor den dag te komen tegenover Betje Doggen?... Maar dat verwierp hij dadelijk weer... Nee, hij wou liever geloven, dat ze in de grond zo boosaardig niet was als ze zich voordeed... Warm zei hij: 'Ge zij bedaankt, or grootmoeder!... Gadsamme, ik woor rijk vandoag! Van meneer pestoore krij'k ok nog kerremesgeld...'

Grootje spitste minachtend haar ingevallen mond, en smaalde: "t Zal wa' zijn 'eet wa' gewiest... Die schet ok nie vóór elleven één dan is 't nog dun!'

Merijntje schoot in een luide lach om het onredelijke verwijt. Ze keek hem boos aan, maar eer ze hem opnieuw kon gaan uitveteren had hij al vrolijk gegroet en was buiten. In zichzelf lachend liep hij de zonnige dorpsstraat door, keek even bij de draaimolen, waar de kinderen zich verdrongen voor de volgende rit. Het orgel speelde een woeste wals, de bel luidde, de kinderen schreeuwden, een paar groteren joelden overmoedig mee, de vettig-zoete geur van het oliebollenkraam dreef in de lucht... Ah... sakkerju! de kermis was begonnen, het feest was al aan de gang... overal lachende gezichten, blinkende ogen, de spanning van de voorpret om wat de grote dag nog ging brengen... Haastig liep hij naar de herberg, waar zijn vrienden wachtten. Luidruchtig werd hij verwelkomd. De Dikkop en de Neus zaten pralend achter hun brandewijntje met suiker en voelden zich zeer volwassen.

'Aah! doar 'edde 'm!' schreeuwde de Dikkop. 'Is de preek nogal meegevalIe?'

Lachend liet Merijntje het gekregen kapitaal dansen op de palm van zijn hand: "IJ 'eed een doalder opgebracht!' zei hij. 'Allee, drienk uit, ik geev' er ok eentje!'

De jongens zetten grote ogen op, floten tussen de tanden. 'Da's nie mis!' riep de Neus. 'Doar mag ze mijn vor vertellen a'k al de zoonde van 'eel de wèreld op m'n zwarte ziel 'em!'

'Gadver, gadver toch !' vloekte de Dikkop hoofdschuddend. 'Dad 'ar ik nooit achter da' vilijnig wefke gezocht.'

'Z'is zo kwoad nie a'ze d'r uitziet,' zei Merijntje vertederd. 'Me drienke op d'r gezoond'eid!'

Ze hieven de blinkende glaasjes naar elkaar op, stieten aan en de Neus sprak plechtig de woorden, die hij zo vaak bewonderd had om hun loszinnige geestigheid :' A'me-m nog moar lang meugen 'emme, manne: lusse zal wel goan...'

Een uur later kwam Merijntje op de pastorie om te eten. Hij had een rood gezicht en moest telkens in zichzelf lachen om de rare neiging in z'n benen, die aldoor danspassen wilden maken. En in z'n hoofd zoemde het allerwonderlijkst, want hij had drie brandewijntjes gedronken en na het tweede ontzettend gelachen om de Neus, die naast zijn stoel was gaan zitten en volhield, dat de oude boer, die achter hem zat, de stoel had weggetrokken; hij wou vechten en had z'n jasje uitgedaan, maar ze hadden hem weten te kalmeren en toen had de Neus net gedaan of hij de vechtpartij al gewonnen had en het met de boer willen afdrinken. Maar die had zich omgedraaid en niet meer op hem gelet, uit angst, dat hij de verzoeningsdronk zou moeten betalen... De Neus was al een beetje zat... Het zou een geweldige dag worden!... De lucht zat vol joligheid, en heel Merijntjes lijf kriebelde van gespannen verwachting... er moesten nog vele, lange uren komen eer het nacht was en het feest voorbij, en al die uren waren boordevol plezier, muziek en spartelende vreugde...

II

Het kermismaal was precies geweest, wat Merijntje gewenst had. Nele had met een glimlachje van verstandhouding het ene gerecht na het andere opgediend en hij had dankbaar teruggelachen en overduidelijk zó kostelijk gesmuld, dat meneer pastoor met gemaakte strengheid gezegd had: 'Zó geniete van vleselijke luste, da's kompleet zoonde, Merijntje!'

Maar Merijntje antwoordde hoofdschuddend: 'Da' bestoa nie, meneer pestoor, want 'et is einkel moar daankboar geniete van Oonze Lieven 'eer z'n goeie goave...'

"IJ zal op de lange duur wezelijk nog lere leve,' had Flierefluiter vertederd uitgeroepen en ze hadden alle vier gelachen en gevoeld, dat het werkelijk feest was...

Later hadden ze in het prieel een kop sterke koffie gedronken en één van meneer pastoors beste sigaren gerookt. De roezigheid was uit Merijntjes hoofd weggetrokken, maar de eigenaardige vreugdespanning van de komende kermisdag was gebleven. Het gebel van de draaimolens en de schommel, de muziek van de orgels, het gebons van de hamer op het hoofd-van-jut met de scherpe knal van het ontploffend slaghoedje brachten de joelende kermisstemming in de vredige tuin, waar de zilveren bal op zijn standaard verblindend straalde en de vogels onverstoorbaar doorzongen.

'Ik ben benieuwd wie 'at er wie vandoag boont één blaauw zal sloan,' zei de pastoor na een stilte.

'Woarom, meneer pestoor?' vroeg Merijntje verwonderd.

Flierefluiter grinnikte.

'Edde gij al es een kerremes 'ier in de buurt meegemoakt doar a' nie gevochten is?' vroeg de pastoor.

'Loat ze,' zei Flierefluiter gelaten, 'z'emme zo weinig oan d'r leve. Gun ze d'r plezier.'

De pastoor trok een lip.

'De lummels,' zei hij hard. 'In d'r grootste plezier motte ze mekoare nog aframmele... 't zijn net wilde...'

'Z'emme kracht één bloed te veul, meneer pestoor,' lei Flierefluiter uit. 'Eén d'oogdoage gebruike ze om d'r eigen één mekoare doarvan te verlosse... Ze zouwe gewoon barsten a'z'af één toe es gin gelegen'eid kregen om uit te tobbe.'

De pastoor glimlachte.

'Gij 'ed overal een verkloaring vor bij d'aand,' zei hij. 'Eén nog zukke slechte nie ok. Moar 'edd'er nooit oan gedocht, dat die overtollige kracht wel es vor iets beters gebrükt zou kunne woore?'

'Woarvoor dan?'

'Om d'r leve wa' ruimer één mooier te moake bijvoorbeeld.'

Flierefluiter lachte spottend.

'Doar 'ore dienge toe, woar een pestoor z'n eige nie mee moeie kan,' antwoordde hij.

'Da' zit nog,' vond de pastoor ontevreden.

'Eén gij zeker nie,' spotte Flierefluiter voort. 'Want gij zouw 'et ze mee staampen en sloage bijbrengen a'ze 't nie gaauw genog begrijpe wouwe.' Pastoor Ramakers glimlachte nadenkend.

'Ge kunt de meinse niet dwiengen om goed of om gelukkig te zijn,' zei hij. 'Doar 'edde gelijk in... Da' motte ze leren, één lere goa langzoam...'

'Eén dan motte 't ze nog meüge leren ok,' insinueerde Flierefluiter en blies voldaan een rookwolk in de richting van meneer pastoor.

Deze keek hem donker aan en zijn breed voorhoofd betrok. Strak zei hij: 'Ad' ik da' nodig vin, zal gin meins me doarvan trug 'ouwe.'

'Meschien nie,' gaf Flierefluiter toe. 'Moar vor j'w eige rust doede beter mee moar nie te wille... Rammel ze liever moar een bietje deur mekoare, da' begrijpe ze, doar zijn z'oan gewend, één doar verwachte z'eil van... Vor de rest is di' volk nog nie rijp... doar zijn ze te loomp vor... g'ouwe...'

Hij had het slotwoord na een aarzeling laten volgen, keek nu naar het gezicht van de pastoor, hoe die erop zou reageren. Die staarde langs hem heen, trok grote rookwolken uit zijn sigaar en knikte onmerkbaar bijna met het hoofd. Daarop wendde hij zijn ogen naar Flierefluiters brutaal gezicht en zei langzaam: 'Veul liefden of respekt 'edde gij nie vor de meinse, Flierefluiter.'

Het gezicht van de zwerver werd peinzend. De sprankelende lichtjes in zijn helle ogen verdiepten zich tot een donkerder gloed en hij zuchtte even. De pastoor keek hem met gespannen opmerkzaamheid aan, wachtend op zijn antwoord. Dan schokschouderde Flierefluiter en antwoordde onverschillig: 'Ik mot er te veul om lache, meneer pestoor... Ze verbele d'r eige zo veul, één ze zijn nog gin knip vor d'r neus wèerd.'

'Woarom dan nie?'

'Wa' moake ze van d'r leve?'

'Eén gij dan?'

Flierefluiter sperde zijn ogen wijd open.

'Ikke?' riep hij verontwaardigd. 'Een feest 'em ik ervan gemoakt, man, een groot één een lang feest.'

Pastoor Ramakers lachte spottend, zei op ironische toon: 'In 't Luchtkesteel...'

'Oe mije!... die zit!' riep Merijntje.

'Smele, da' kunne jullie,' klaagde Flierefluiter ontdaan. 'Maar ik ben een meins, ziede, één ik 'em et recht om ok es een keer abuis t'emme... één zeker a'k er zellef voor betoal...' De pastoor lachte hem uit. 'Smoesjes,' zei hij, 'flaauwe proat...'

'Ge proat noar a'ge verstaand 'ed, man,' foeterde de zwerver. 'A't er een vrouw bij te pas komt, woord' alles mogelijk... Moar da' goa jouw begrip te bove.'

'Wel wel! is 't woar?' spotte de pastoor. 'Goat da' mijn begrip te bove?... Ge vergit zeker a'k zoveul joar in den biechtstoel gezeten 'em?' Flierefluiter schudde energiek het hoofd.

'Da' tel nie,' zei hij overtuigd. 'Da' kunde nie lere van 'ore zége... aanders gebeurden 'et ommes nie iedere keer weer... Die koors in je bloed motte gevoeld 'emme. ..Diebraand, die je verteert, die je verstaand opfrit. Doar woord' een kind één een zot van, één ge zouwt 'er d'el vor riskeren a't moes... A'ge 't treft, da' zoiets je pakt mee een goeie vrouw... dan vliegde regelrecht den 'emel in... één aanders komd' in 't luchtkesteel terecht... één dan meud' eigelijk nog van geluk spreke, want 't kan nog 'eel aanders lope... Doar kant de Kruik van meeproate...'

Merijntje rilde in de warme dag. Meneer pastoor haalde de schouders op.

'Proat van zwakke karakters,' zei hij. 'Wie wezelijk staark is, bleft de boas over z'n eige. A'ge j'weige mee loat slepe zijd' altij verlore, ok a't er gin vrouw oan te pas komt.'

'Ge zul wel gelijk 'emme, meneer pestoor,' zuchtte Flierefluiter. 'Moar mijn ervoaring is zo: d'r is gin kracht zo groot of 'ij kom vandoag of morregen een grotere tege... Eén da' gevoel vor een vrouw, dad' ik bedoel, da's de verschrikkelijkste kracht, die ge j'w eige voor kunt stelle... Sukkelèers kunne d'r 'elde deur woore, moar wijze kunne d'r deur veraanderen in sukkelèers, in ezels, één lammekes in tijgers... Ge kun me gloven of nie, da' motte zellef wete...'

De pastoor zweeg en staarde voor zich uit. Merijntje zag ineens dat gemeen mooie gezicht van Bets voor zich, haar flonkerende ogen, die je bang maakten en opwonden, haar aanhalige maniertjes als van een spelende poes, waarmee ze je inpalmde, en dan ineens die afschuwelijke scene... Maar dan was 'et toch ook uit?... Dan zag je ineens, waarop ze 't aangelegd had, en je liep er vol walging van weg... Smeerlapperij... Daar werd je immers vies van ?... En dan stak er een angeltje van weerstrevende herinnering: had ie niet toch bijna willen toegeven?... was er niet een drang geweest, die hem naar dat gloeiende, zwoel geurende lichaam had willen drijven?... een drift in zijn bloed, die hem ondanks zijn afschuw bijna te sterk geworden was?... Nou... goed... dat wou ie niet ontkennen... Maar hij had toch niet toegegeven... En als ie 'et wel gedaan had... dan was daarna zéker alles uit geweest!... Als je dat met een vrouw gedaan had, als ze je daartoe had overgehaald... dan moest je ze toch zeker wel tot brakens toe verachten... Dat zo'n Flierefluiter dat nou niet begreep... het zo heel anders aanvoelde... overigens zo'n pientere kerel, die je niks wijs kon maken, die voor elk gat een spijker had, die dwars door de mensen heen leek te kijken en iedereen te slim afwas... En zo'n loeder van een Bets had hem jaren achter elkaar als een hondje aan een touw gehad... Onbegrijpelijk bleef dat... duister en onbegrijpelijk... toverij zou je zeggen als je bijgelovig was... Maar toverij of niet, meneer pastoor had schoon gelijk, als hij zei, dat kerels, die zo de slaaf van een vrouw werden, zwakkelingen waren.

'Eén Simson dan?' riep Flierefluiter, als had hij Merijntjes gedachten op de voet gevolgd, zodat de jongen even schrok en toen lachen moest over de toevalligheid.

'Simson was een reus, moar tegenover de vrouw was 't een zwakkelieng,' zei de pastoor ongeduldig. 'Da's toch zo kloar as een kloontje!...'

Flierefluiter schudde het hoofd.

'Ge zijd' oonrechtvèerdig omda' ge d'r gin sikkepit van begrept,' antwoordde hij. 'Ge kun net zo goed iemes, die koors 'eet, verwijte dat ie een zwakkelieng is, om'at ie 'et beve nie loate kan... Trouwes, ik 'eb er m'n buik van vol, van al da'geklassineer... 't geloof kan'k jullie nie geve... één vor d'oondervinding 'oop ik da' g'allebei gespoard meugt blijve... Zo, nou witt' a'k 'et goed mee jullie meen... Eén vor de rest is 't kerremes één ik kan m'n tijd beter gebruike... Ik trek er uit... Voarwel... één nuchter ziede me nie vrom... 'ouwt doar rekenieng mee...'

Met grote stappen beende hij weg. De pastoor keek hem glimlachend na. Merijntje zei ontevreden: "IJ kan 't nie verkroppen a't ie gin gelijk 'eet!... 'IJ mot 't altij' winne!'

'Meschien 'ad ie toch wel een bietje gelijk, Merijntje,' antwoordde de pastoor peinzend. "IJ 'ee meer beleefd as wij soame, den dieë...'

'Pff!' zei Merijntje minachtend. 'Moar at ie 't over vrouwen 'eet woort ie zot, da' weet ik allang...'

'Moar in sommige zottig'ed is veul wijs'eid, zége ze, Merijntje.'

De jongen keek hem aan. Meende meneer pastoor dat nou of zat ie 'em weer onbarmhartig voor de gek te houden?... Je werd soms uit geen van tweeën wijs, uit Flierefluiter niet en uit de pastoor niet. Ze zaten mekaar in 't haar en als je ze alleen had, praatten ze net of de ander overal gelijk in had... Waarom maakten ze dan ruzie?... Oók al kwajongens!...

Hij hoorde Flierefluiter bij de keuken roepen: 'Allee, Nele... 'eddeje schoonste kleed al oangetrokke? Me goan toch soame kerremes 'ouwe zeker?'

Nele lachte haar heldere, vrolijke lach.

'Ge zij' te loat, man!' riep ze terug, "k 'Em al mee een aander afgesproke.'

Flierefluiter stond met zijn vuisten te zwaaien en speelde een vervaarlijke woede.

'Loat ik 'em nie zien!' dreigde hij geweldig. 'Ik sloan 'em al z'n ribbe kepot!... Da's een gemene streek!...'

Daarop duwde hij zijn verfomfaaide hoed verder in zijn nek en stapte het huis langs, het tuinpoortje uit.

'Motte nie mee 'em mee?' vroeg de pastoor.

"k Goan zo medeen mee een poar kammeroade de kerremes op,' vertelde Merijntje. 'Die kwidam zal z'n eigen alleen wel vermoake.'

'D'r is zeker een kammeroad mee rokke bij?'

Hij lachte luid, toen Merijntje rood werd tot onder zijn haren en ernstig ontkende: 'Neeë, wezelijk nie, meneer pestoor... 't zijn...'

'Joajoa, 't is goed, jonge... Goa nou moar... Eén joel moar es goed uit, or!... Ge zij moar eens jong, deinkt er om!'

Merijntje stond op. Hij lachte verlegen.

'Joa... dan goan 'k moar es,' zei hij onhandig. 'Dag, meneer pestoor.'

'Dag, jonge... veul plezier...'

Toen hij in de gang zijn nieuwe pet opzette, kwam Nele uit de kamer.

"Ier,' zei ze, "edde nog wa' sigoarkes. 't Is moar eens in 'tjoar kerremes...'

'Merci Nele,' lachte hij. 'Ge zij net een moeder vor me.'

'Joa, 't is goed... voruit nou moar, battroaf... Eén denkt er om: nie vechten, or!'

Lachend liep hij de deur uit en het tuinpoortje door. Een rijksdaalder had ie van meneer pastoor gekregen, een gulden van Nele, een daalder van z'n grootmoeder, en nou nog een handvol sigaren... schatrijk was ie... Wat een lieve mensen allemaal... die gunden iemand zijn plezier!... Hij trok zijn pet op drie haren en toen hij de zonnige dorpsstraat in stapte en het kermisgejoel over hem heen stulpte, had hij het gevoel van een veldheer, die een slag gaat winnen...

III

En dan was het hem eigenlijk toch weer tegengevallen. Het was toch maar een ruw en weinig bevredigend vermaak, dat kermishouden hier. Het gedrentel bij die paar kramen met speelgoed, snoeperij en oliebollen van stijf opgedofte ouders met jengelende kinderen, die op zuurstokken sabbelden en sterk geurende moppen uit papieren zakjes aten gaf hem de gewaarwording, dat hij dit altijd gehaat had. Het gedrang bij de draaimolen, de schreeuwende jonge kerels en meiden, die de kinderen brutaal van de fel-begeerde paarden en leeuwen naar de nietszeggende schuitjes drongen en dan met veel vertoon van lawaaiige pret toeterend en zingend de steigerende dieren met hun starre, wilde ogen beklommen, maakte hem duizelig. De bravoure van de jongens, die met hun meisjes de schommels besprongen en zo hoog gingen, dat de knechts in vuile en doorzwete matrozenkielen de rem opwipten om ongelukken te voorkomen, leek hem dwaas, opschepperig en kinderachtig. De opwinding van de kerels, die met zweetbedropen gezichten op het hoofd-van-jut ramden en hun uiterste krachten inspanden om het slaghoedje toch maar boven aan de lat tot ontploffing te brengen en een blinkende blikken medalje aan een keurig lintje op hun borst gespeld te krijgen, kwam hem onzegbaar belachelijk voor. En de grove vent, die met een schorre schreeuwstem de stomme boerenknechts tot steeds groter inspanning aanvuurde, had een smoel als een echte moordenaar...

De orgels van de draaimolen en de schommel, die dicht bijeen stonden, speelden vals en woest tegen elkaar in. Uit de herbergen kwam muziek van harmonika's, trompetten en violen, en overal was gejoel van hossende en zingende slierten kermisvierders, die van de ene herberg naar de andere zwierden, schril gedreun van mirlitons, schor en schraperig gedrein van papieren toeters en hoog uitloeiend gegil van sirenefluitjes, waar de liefhebbers met roodgezwollen koppen zich de longen haast in uitbliezen. En onder alles door dreunde dof het ritmische gestamp van de zwaar geschoeide voeten der dansers in de kroegen; uit de openstaande deuren dreef tabakswalm en schaterend rumoer naar buiten. En op die rauwe, herrie-achtige lol had hij zich zo kunnen verheugen?...

Er knikte iemand tegen hem en een heldere stem riep: 'Dag, Merijntje!'

Hij keek op, en schrok. Dat was waarachtig Betje Doggen, die zijn grootmoeder hem als kermismeisje had willen opdraaien!... De wijnvlek in haar gezicht gloeide bloedrood en zij lachte met haar scheve mond, dat je al haar gele paardetanden tegelijk zag... of ze je zo zou gaan opvreten!... Hij zwaaide sloom met zijn arm en riep geforceerd joviaal terug: 'Aah, die Bet!'

'Maar hij liep een beetje haastiger door, voelde geërgerd, dat ze hem nog nakeek ook. Tiest van de kleermaker, die juist passeerde, lachte luidruchtig, sloeg hem op de schouder en riep: 'G'è beet, Merijntje!'

'Oach, verrek, man!' snauwde de jongen en wrong zich driftig tussen een lange rij dansende en schreeuwende kerels en meiden door. Zijn stemming zakte meer en meer. Zijn verwondering groeide: hadden al die mensen nou wérkelijk zoveel plezier als hun lachende, opgewonden gezichten, schitterende ogen en malle sprongen uitdrukten, of deden ze maar zo, omdat ze dol plezier wilden hebben, móésten hebben? Ze zongen blerrend van 'de kerremes kom moar eens in 't joar!' en verklaarden daarmee, waarom ze zich zo uitputten in het hebben van de ergst denkbare lol...

En dan schold hij zichzelf voor een zwartkijker. Ach wat!... natuurlijk hadden ze schik! Ze hadden er zich al zolang te voren op verheugd en nou was de dag gekomen en ze waren uitgelaten van ontembare leut, ze zouen niet ophouden voor ze geen stem, geen adem, geen kracht en geen cent meer hadden!... En hij was een idioot!... 't Kwam natuurlijk, omdat hij hier alleen, doodnuchter en akelig kalm dat vrolijke gedoe liep aan te kijken... 't Werd tijd om naar de kameraden te gaan, een glas te drinken, mee te dansen en te voelen, hoe je erbij hoorde... Vlugger liep hij tussen de mensen door, werd dan eensklaps gestuit door een oploopje voor de herberg van Birres. Opgewonden geschreeuw. Vloeken en krijsende stemmen. Merijntje werd door toelopend volk geduwd en naar voren gestoten en stond eensklaps vooraan in de kring rond twee vechtende kerels, die grommend als kwaadaardige honden worstelend over de keien rolden. Daar had je 't alweer!... Meneer pastoor had gelijk gehad: zonder vechtpartij geen kermis!... De gekken!... Vrouwenstemmen gilden: "Oal ze toch van mekoare!' Mannen lachten ruw en riepen: 'Afblijve!... Uit loate vechte!... Toe, Fijne, sloat er op!... Allee, kul! ge kunt die Fijne toch wel boas?!...'

De Fijne. Een mager kereltje, een goedmoedig timmermannetje, maar als ie gedronken had een ontembare vechtersbaas. Hij was niks waard in het gevecht, maar hij móést ruzie maken en vechten en hij gaf het niet op eer hij buiten westen geslagen was. Het scheen of de drank hem ongevoelig maakte voor pijn. Ontelbare keren was hij onbarmhartig afgerost, maar bij elke gelegenheid begon hij opnieuw... Daar lag hij al onder. De ander, een breedgeschouderde boerenknecht, zat schrijlings over hem heen en hield zijn hoofd bij de oren tegen de keien gedrukt. Maar de Fijne had met allebei zijn handen de gebloemde rode zakdoek, die de ander als das droeg, vastgegrepen en draaide eraan om zijn vijand de keel dicht te snoeren. 'Loat los, verdomme!' vloekte de boerenknecht met benauwde stem. 'Nooit!' hijgde de Fijne.

'De veldwachter!... De veldwachter!' riep een vrouwenstem en er werd ruimte gemaakt om de dienaar der gerechtigheid door te laten. Ze duwden de oude veldwachter, die volstrekt geen haast had, naar de vechtenden heen. De boerenknecht had het hoofd van de Fijne van de grond gelicht en sloeg het hard tegen de keien.

'Dèr dan, verdommelieng!' grolde hij, half verstikt; zijn gezicht was paars, de aderen aan zijn slapen en in zijn stierennek stonden als koorden gezwollen.

Een kreet ging onder de bevende vrouwen op. De mannen werden stil. Bloed vlekte blinkend op de grijze keien. 'Zulde me losloate?' rochelde de boerenknecht. Maar de Fijne gaf het niet op.

'Nooit!' herhaalde hij met zijn bezeten, schelle stem, en zijn magere handen klauwden zich krampachtiger in de zakdoek, wrongen de strop al vaster toe.

'Jirrekristes, 'ij smoort 'em!' huiverde een meisje, dat met grote angstogen geboeid de vechtpartij volgde.

'Allee!' kommandeerde de veldwachter met een stem, die van zenuwachtigheid oversloeg. 'Loat mekoare los... scheer uit mee vechte, rabaauwe!...'

Maar de boerenknecht sloeg opnieuw het hoofd van zijn vijand tegen de keien, het bloed vloeide rijkelijker, de Fijne schreeuwde, maar wrong halsstarrig verder aan de das. De knecht zweette, rochelde benauwder, rukte zijn hoofd achteruit, maar kon zich niet bevrijden uit de wurgende handen. Een hoge vrouwenstem jammerde: 'Loat ze toch op'ouwe!...'

Toen werden de dicht opeengedrongen toeschouwers met ruwe hand opzij gestoten. Een grote, zwarte gestalte schoot naar voren, en een beduusd gemompel ging om: 'Meneer pestoor!...'

Pastoor Ramakers bukte zich over de vechtenden, de veldwachter struikelde verschrikt achteruit, een ademloze stilte viel, men hoorde alleen, wonderlijk duidelijk, het gekreun van de Fijne en de fluitende ademhaling van de boerenknecht. Met een snelle beweging grepen de grote handen van de pastoor toe, hij richtte zich op met een ruk van zijn brede rug en sleurde de worstelenden van elkaar en overeind. De boerenknecht scheurde haastig de das van zijn hals en hijgde diep en bevrijd. De Fijne bracht suffig de handen naar zijn achterhoofd, keek dan zielig naar het bloed aan zijn handen. Maar meneer pastoor had geen medelijden. Zijn groot gezicht was rood van kwaadheid en zijn ogen fonkelden toornig onder de borstelige wenkbrauwen.

'Sakkerse stommelienge!' raasde hij, zijn harde greep nog altijd in hun kraag. 'Noeme jullie da' feestviere?... 'Ier... a'ge dan mee alle geweld pijn wilt 'emme!'

En met een krachtige ruk sloeg hij de twee koppen tegen mekaar. Verschrikt rukten zij om los te komen, maar ze zaten in meneer pastoors vuisten als in ijzeren klemmen. Het bloed liep de Fijne uit zijn neus en de boerenknecht zoog ijverig op een gespleten lip. Gelach ging op, verstomde dadelijk onder de dreigende blikken van de pastoor.

'Eén nou uit, 'ee?' zei z'n zware, donkere stem. Teder een kaant uit... één a'ge weer vechte wilt, komde moar bij mijn... dan kunde je portie krijge... Allee, mars...'

Hij liet de twee kemphanen los. Zij stonden duizelend op hun benen, bestoven, verplukt, bebloed, vuil en bezweet, met hun figuur verlegen, en keken onnozel rond...

De Fijne stotterde: 'Da' ... da's nou, ga... gadvergemen, ok wa'!...' Maar met een laatste schuine, vreesachtige blik naar de grote hand, die hem zo gruwelijk onontkoombaar in z'n greep gehouden had, keerde hij zich om en maakte zich uit de voeten, over zijn eigen benen struikelend van plotselinge haast. En de boerenknecht wrong zich driftig tussen de goedmoedig uiteenwijkende omstanders door, woedend, beschaamd, maar beseffend, dat hij beter deed met te verdwijnen.

Gelach ging op. Spottend en opgelucht tegelijk. De pastoor keek met boze ogen de kring rond.

'Lach nie, loomp vollek!' zei hij hard. 'Zijde gullie christenmeinse?... Da' bleft er gemoedereerd bij stoan kijken a't er twee mekoaren oan 't vermoore zijn... Schoamde j'w eige nie?...'

Het gelach verstomde aanstonds weer. Met een bruuske beweging draaide pastoor Ramakers zich om en ging weg. Een beetje verlegen en onzeker gingen de omstanders uiteen, zachtjes pratend, nog even met een prettige huivering loerend naar de bloedvlekken op de keien... Dan schudden ze de beklemming van zich af, hernamen hun kostbare kermisplezier, begonnen weer te zingen en te springen, drongen naar de ingang van de herberg om te gaan dansen.

Rondom Merijntje werd het leeg. Met een zucht hief hij het hoofd op, wendde de ogen weg van het rood aan de grijze dofheid der keien. Bloed. Mensenbloed. Vergoten, omdat het feest was. Een vreemde geschiedenis. Rare wezens waren de mensen... En pastoor Ramakers, die ze beter wilde hebben, sloeg ze met de koppen tegen mekaar, dat het bloed uit neuzen en lippen sprong. Ook een rare manier van vrede stichten... Maar voor deze kemphanen misschien de beste... Merijntje was nooit een vechtersbaas geweest. Hij dacht aan de weinige keren, dat het op slaan uitgelopen was. Hij kon ze gemakkelijk op zijn vingers natellen. Achterafhad hij altijd een beroerd gevoel gehad. Ook als de overwinning hem was geweest. Eén herinnering sloop ertussen : de keer, dat hij er op geramd had, toen dejongens in de straat smeerlapperij verteld hadden omtrent hem en de kleine Esther... dat had echte voldoening gegeven, een bevrediging, die hij nu nog kon navoelen... gadsamme, wat had ie die vuilakken afgedroogd!... Maar dit soort stomme, bezeten vechten als van de Fijne en die boerenknecht, om niks, om een verkeerd opgenomen grapje, om een gebaar, dat misverstaan werd... nee, dat was beestachtig... Trouwens, Merijntje kon allang niet meer vechten. Hij zou zijn gesloten vuist niet in een anders gezicht kunnen slaan... de voorstelling van de pijn, die hij ging veroorzaken en die hijzelf vreesde, verlamde zijn hand...

Een schaduw gleed langs zijn ogen. Hij keek op en zag een meisje, dat langs hem gegaan was. Even groot als hij bijna. Een rechte, smalle rug, een luchtig, gebloemd japonnetje met een lichtblauw lint om het middel. Blootshoofds was ze en ze had blond haar, een zware vlecht, op het achterhoofd in een wrong bijeengespeld, en om de slapen en in de nek dansten springende krulletjes, of het blinkend gouddraad was. Hij glimlachte. Zelden had hij zo iets liefs gezien. Ze leek wat op dat aardige winkeljuffrouwtje uit de Van der Takstraat, maar ze was groter, breder ook. Jammer, dat ie haar gezicht niet gezien had... Dan was ze weg, tussen een troep aanspringende kermishouders verdwenen...

Merijntje haalde de schouders op, lachte kort en rekte zich behaaglijk een beetje uit... En nou ging hij z'n kameraads eens opzoeken. Ze zouden langzamerhand gaan denken, dat hij niet kwam!... Vooruit!... 't Was kermis, en de dag moest genoten worden!... Een zak vol geld en sigaren, mooi weer, muziek, vrolijke mensen, waarom zou hij lopen kniezen?... Als er idioten waren, die mekaar de koppen kapot wilden slaan, ook goed!... Ieder diertje zijn pleziertje, maar hij ging dansen en pret maken, lachen en zingen... Vooruit!...

De pet achter op het hoofd, de handen in de zakken, een sigaar scheef en grote-mensen-achtig in de mondhoek, werkte hij zich door de hossende troep, schreeuwde een vrolijk antwoord naar iemand, die zijn naam riep en keek in een paar herbergen, waar gedanst werd, of hij er zijn vrienden zag. En bij Verdaasdonk vond hij ze. Ze hadden hun meisjes aan de arm en begroetten hem luidruchtig.

'Aah!... doar emme-n-em eindelijk!...'

Ze staken hun arm door de zijne en sleurden hem mee in een rondedans, zwaar stampend met hun grove schoenen; de zoom van de lange rokken der meisjes joeg wolken stof van de vloer. Dan vielen ze lachend en joelend op de bank tegen de muur, hijgend van de inspanning, met rode, van zweet glimmende gezichten, glinsterende ogen en wijde lachmonden.

'Ik geef een roondje!' schreeuwde de Neus. 'Allee, Driekes, gaauwkes... breng'es vijf pinte bier...'

Nauwelijks hadden ze de glazen tegeneengeketst en een eerste slok genomen, of de tetterende muziek zette een nieuwe dans in.

'Gadsamme! doar beginne ze weer!' riep de Dikkop. 'Rap, manne! Me-nemme nog een 'alleve... Allee!...'

En ze zetten ruw hun glazen neer, sleurden de meisjes mee de vloer op en zwierden weg tussen de andere dansers.

Glimlachend keek Merijntje ze na, het glas bier tussen de knieën... Christenezielen, wat een lawaai! Wat een stof en wat een hitte!... In het laaggezolderde lokaal hing een blauwige tabakswalm en in de balken zonlicht, die door de vensters naar binnen stonden, wemelden duizenden blinkende vonkjes tussen de kolkende nevelslierten. De dansers hielden de sigaar tussen de tanden geklemd, drukten de meisjes dicht tegen zich aan, draaiden in de snelle wals rond, botsten tegeneen, schreeuwden schertsende scheldwoorden, zongen de melodie mee, raakten uit de pas, stampten dwaas rond en heel de troep werd een knoedel ronddraaiende lijven zonder orde of maat. Boven alles uit snerpte de trompet en joedelde de harmonika, met dwingend ritme trachtend orde te scheppen in deze wilde chaos van draaiende en schokkende lijven. Tot met een schetterende uithaal het slot kwam en de dansers een langgerekte kreet uitstieten en naar hun plaatsen slenterden, hijgend, lachend, de arm rond de schouders van hun meisje, met een rode zakdoek het zweet drogend, dat tappelings over hun gezicht en in hun nek liep.

De Neus sloeg Merijntje op de schouder, schreeuwde luidruchtig: 'Edde nog niks opgedoan, sufkloot ?... Aweceerd' een bietje, man, aanders is den dag om één ge zit nog alleen!'

'Weljoa, vroag toch een meske!'

Lachend drongen ze aan. Lachend weerde hij af.

'Loat me moar, da' kom terechte... Ik zijn wa' kieskeurig, ziede, moar zomedeen zien 'k wel wa', zij grust!...'

'Gift dan awast moar een roondjen op de goeien afloop!' stelde de Dikkop voor en Merijntje riep de kastelein toe, de glazen te vullen.

Ze stieten aan, dronken het koele bier, keken knipogend over de rand van hun glas naar elkaars gezicht. De Dikkop schoot in een dwaze lach, verslikte zich, hoestte en gierde. Het bier liep schuimend zijn neus uit. Z'n meisje sloeg hem hardhandig op de rug. Alle vijf rolden ze tegen elkaar aan van het lachen. Toen viel de muziek weer in. Een schril geschreeuw steeg op: 'Ohéeeee!'

En meteen danste alles weg, Merijntje zat weer alleen op de bank tegen de muur, stilletjes nalachend en sloeg met zijn voet de maat van de polka. Hij kwam in de stemming. Het zou een lollige dag worden. De Neus en de Dikkop waren vrolijke kameraads en hun meisjes konden meedoen! Hij zocht ze met zijn ogen tussen de wiegende troep. Aardige meiden. Maar toch niks voor hem. Te grof van gezicht. De ene had vooruitstaande tanden en te veel tandvlees; daar had hij van kind af aan een afkeer van gehad, er een onverklaarbare angst voor gevoeld. De andere had een gulzige mond en van die fel-blinkende, donkere ogen... Die herinnerde hem aan Bets... En ze had net zulke manieren ook... Ze danste dicht tegen de Neus opgedrongen en drukte hem tegen zich aan of ze hem van de grond wou oplichten. Er was een wilde gloed in haar ogen en het puntje van haar tong kwam telkens langs haar rode lippen spelen. De Neus danste met zijn gezicht vlak bij het hare, er was een vreemde, haast verschrikte glimlach om zijn jongensachtige mond... en Merijntje wist niet of hij hem alleen maar beklaagde of soms ook een beetje benijdde...

Toen zag hij tussen de dansend wegdraaiende paren een gebloemd japonnetje schemeren. Dat moest het meisje zijn, dat daareven op straat langs hem gegaan was. Vóór hij naar haar gezicht had kunnen kijken was ze weer onzichtbaar geworden achter de woelige menigte dansers... Weer zag hij even die luchtige stof. Ze zat zeker aan de overkant, vlak bij de toonbank... Alleen, of met een vrijer?... Ongeduldig stond hij op. Hij moest zien of hij haar kende. Langzaam schuifelde hij tussen de dansenden door, kreeg hier een duw, daar een stoot, werd lachend beschimpt, maar merkte er niet veel van. Hij glimlachte maar stil voor zich heen en werkte zich stap voor stap verder door de stampende, zingende troep die het hem onmogelijk maakte, het meisje te zien. Toen greep een grote boerenknecht, tegen wie hij was opgebotst, hem lachend bij de schouder en gaf hem, zonder de dans te onderbreken, een zwaai, dat hij tussen de paren door stoof en, struikelend langs de toonbank, zijn evenwicht verloor. Hulpeloos sloeg hij de armen uit, zakte door de knieën en zat meteen op een stoel, in dwaze houding, met de benen onder de zitting geknakt en een gevoel of hij onontwarbaar in de knoop geslagen was. Halfversuft bleef hij zo even zitten, zachtjes lachend om de streek, die ze hem gespeeld hadden en waar rondom hem heen danig om gegrinnikt werd. Naast hem zei een heldere stem: 'Zo ward' er gaauw, Merijntje!'

Lachend trok hij zijn benen onder de stoel uit, ging rechtop zitten en keek opzij, recht in het gezicht van het meisje met de gebloemde jurk. Wat een lief gezicht! schoot het door hem heen. En hij kreeg een kleur, net alsof hij het haar zo maar pardoes recht in haar blauwe ogen gezegd had. Ze lachte even. Twee rijen hagelwitte tanden blonken tussen het frisse rood van haar lippen en Merijntje bloosde dieper: lachte ze hem uit?

"Oe kende mijn?' vroeg hij eindelijk, moeilijk zijn verlegenheid onderdrukkend.

"k 'Emj'w op de pasterij gezien...'

'Op de pasterij?'

'Ge war mee de volière bezig...'

'Wa' kwamde gij op de pasterij doen?'

'Eiers brenge van boas Meesters...'

'O...' Hij zweeg en keek naar haar. Had hij al eens ooit zo iets liefs gezien als dit gezicht ?... En in zijn oren bleef de klank van haar stem, als de zingzang van een kleine klokketoon. Zo blauw en helder waren die ogen onder het blanke voorhoofd, zo stil en diep als water, waarin de zomerhemel gespiegeld lag, zonlicht vonkte er in en je moest denken aan de blauwe sterren van de korenbloemen. Ze had een kleine, maar sterke, even gebogen neus, waarvan de vleugels even trilden in een ingehouden lach. Wie was dat?... Had hij haar ooit eerder gezien ?... Waar herinnerde zij hem aan ? Aan wie ?... Aan wat ?... Vragend zag hij haar aan en haar glimlach verwarde hem dieper en blijder dan hij ooit gekend had...

IV

Waar was de herberg, het lawaai van de muziek, het gestamp en gejoel van de dansende kermisvierders gebleven? Hoe kwam Merijntje aan de gewaarwording, dat hij dit blanke, mooie gezicht zag lachen tussen de goudige schemer van een zonnig korenveld? Met de blauwe hemel er boven en een diepe stilte wijd er rondom? Waarom moest hij vluchtig denken aan mevrouw Walter, die hij eens Oons Lievrouwke genoemd had, en aan zijn moeder, en aan Nele, de huishoudster van meneer pastoor, en wéér aan dat aardige winkeljuffrouwtje uit Rotterdam ? Ze leek op geen van allen, en hoe kwam het dan, dat hij er toch aan denken moest? En hoelang zat hij daar nu al en keek met een vage glimlach naar dat vreemde gezicht, dat hij voor het eerst zag, en dat hij altijd leek gekend te hebben? Ver van alle mensen, ver van alle rumoer zat hij alleen met haar, en keek naar haar gezicht en zweeg, en glimlachte vaag en voelde een trekken in zijn borst, of hij als een kleine jongen wou gaan huilen... Of zou het een dolle schaterlach worden?...

En nooit had hij gedacht, dat hij de moed zou kunnen verzamelen, die hem deed zeggen: 'Zijde moar alleen 'ier?'

Met een stem, waarvan hijzelf zeker alleen merkte, dat er een ongewone trilling in was. Maar toen viel ook plots de herberg met al zijn kermisspektakel weer over hem heen, en hij zag haar knikken als een gewoon mens, en er waren geen korenvelden, geen bloemen, geen blauwe hemel en geen zon meer, maar een kroeglokaal vol grijze walm, stof, stank van verschalend bier en slechte jenever, stampende boerenkerels en gier-lachende meiden... En hij was gekomen om ook kermis te vieren, te dansen, te roken, te drinken en mee te schreeuwen in de onbedaarlijke pret van deze enige, wilde kermisdag, die maar eenmaal in het jaar kwam en genoten moest worden tot de laatste minuut... En zij ?... Zij natuurlijk ook!... Ze was naar het dorp gekomen, feestelijk aangekleed, en ze wou kermis houden met een ondernemende kerel, die het haar vroeg en die haar lachend en zingend mee zou sleuren in de duizeling van de dans en de woeste vreugde van het dolle feest... En waarom zou hij die kerel niet zijn ?... Waarom moest hij nou aarzelend denken, dat het zonde zou zijn, dat het te mooi was voor deze wilde brasserij ?... Zo meteen kwam er een ander, een half aangeschoten boerenknecht, die ze kende, greep haar lachend om het middel en was ermee weg!... En dan zat hij hier met zijn malle gedachten en had het nakijken...

'Wille me-n-es daanse?'

'Allee!'

Zie je wel!... Ze stond al overeind en lei de hand op zijn schouder. Voorzichtig schoof hij de arm om haar middel, greep haar hand en daar dansten ze al tussen de anderen door. Een meesterlijk danser was Merijntje niet, maar hij merkte niet of hij zijn voeten juist plaatste, evenmin als hij iets voelde van de bonkige schouders, die hem aanstieten. Haar gezicht was vlak bij het zijne, en ze keek hem recht in de ogen en lachte zonder geluid en hij voelde haar zachte, warme heup onder het dunne zomerjurkje tegen zijn hand. En weer kwamen er de korenvelden, de bloemen, de stilte en de verlatenheid, waarin zij tweeën de enige levende wezens waren... Raakten hun voeten de grond of zweefden ze zo maar, net als in je droom, als het lichaam plotseling alle gewicht verloor, en luchtig opzweefde boven de daken, met wijde bogen, zoals sommige vogels vliegen ?... Star stonden zijn donkere ogen in de hare, er spiegelde een eindeloze verbazing in. Zij kneep in zijn hand. Snel neigde haar gezicht naar voren, een oogwenk streek haar wang langs zijn kin. Hij rilde en maakte een verkeerde pas. Even wankelde hij, greep zich steviger aan haar vast, voelde haar lichaam zich strekken langs het zijne. Dan dansten zij verder, zoekend naar de maat, en lachten tegen elkaar, vreemd bevangen. Hij zag kleine zweetdruppeltjes op haar bovenlip en zou ze graag weggewist hebben met een strelende vinger. De krulletjes aan haar slapen bewogen zacht op de cadans van hun bewegingen, en daar was zo iets kinderlijks in, dat hij haar wel op had willen nemen en wegdragen... Waarom toch ?... Wat had ie toch voor zonderlinge gedachten?... Wie dacht nou aan zoiets onder het dansen in een dorpsherberg op een driftige kermisdag ?... Maar god, wat was dit een lief meisje!... Zou hij haar straks kussen, en zou ze het toelaten?... Zou ze hem terug kussen?... Wie was ze toch ?... Waar kwam ze vandaan, en hoe was het mogelijk, dat ze alleen was, zonder vrijer... het mooiste, het liefste meisje van allemaal?...

Toen brak de muziek af, en joelend zochten de dansers een plaats op de banken langs de muur. Merijntje nam het meisje bij de arm. Zij wierp met een eigenzinnige beweging van het hoofd een naar voren gevallen krul zijwaarts weg, en hij had nog nooit iets gezien, dat hem zo bekoorde. Hij moest er om lachen, en zij vroeg: 'Woarom lachte, Merijntje?'

'Zo moar... omda' ge zo lief zij t, gij...' En weer kleurde hij diep, want het was nogal mal, om dat zo maar na vijf minuten te zeggen tegen een meisje, dat je nog nooit gezien had. Maar zij scheen het helemaal niet mal of onbehoorlijk te vinden. Zij keek hem van terzijde aan en knikte hem toe, en lachte: 'Zèegt da' nog es, Merijntje?'

Maar hij zei het niet, schudde verlegen het hoofd en trok haar mee naar de kant, waar zijn kameraden met hun meisjes de glazen leeg dronken, met grote teugen het stof uit hun kelen spoelend. Toen ze hem aan zagen komen met het blonde meisje bij zich, keken ze verwonderd op. Hij had gedacht, dat ze hem luidruchtig zouden verwelkomen, omdat hij nu eindelijk ook een kermismeisje had, maar zij deden vreemd, leken wrevelig, en schichtig verontrust. De meisjes wendden het hoofd af, kleurend. Onverwacht trok de Dikkop hem opzij, een paar passen bij de anderen vandaan. Merijntje, in een poging om argeloos te doen, zei: 'Nou?... wa' zéde van m'n meske?'

'Oach, jonge!' snauwde de Dikkop nijdig. 'Da's ommesgin meske... da's een getrouwd wijf... d'r vént is bij d'r weggelope... doar kunde gin kermes mee 'ouwe, zijde benukt?'

Merijntje had de gewaarwording, dat iemand hem met een zware knuppel een klap op zijn hoofd gaf. Dat meisje... een getrouwde vrouw?... Haar man van haar weggelopen?... Van een vrouw met dat gezicht?...

'Zwaanzer!' zei hij kwaad.

Maar de Dikkop bleef ernstig.

'Ik zwaans nie!' fluisterde hij driftig, "t Is zo... Ze woond 'oonder 'tSas in de polder... ze dug nie...'

Merijntje keek hem versuft aan... Ze dug nie?... Een groot verdriet wrong eensklaps aan zijn hart... De verachting, waarmee de Dikkop dat gezegd had... Ze dug nie... Hij had lust hem tegen z'n lompe kop te slaan... Geloven deed hij het toch niet. Schouderophalend keerde hij zich om, zocht met de ogen naar het meisje, wou zich ervan overtuigen, dat het niet waar was, wat die stomme vlegel van een Dikkop gezegd had... Als hij in haar ogen keek, zou hij weten of het waar was of niet...

Maar zij was er niet meer. Verbaasd keek hij rond. Waar was ze zo gauw gebleven?... Snel zochten zijn ogen door het lokaal, langs de wanden, waar de dansers en hun meisje zaten te drinken en te lachen. Ze was er niet meer.

'Woar is ze gebleve?' vroeg hij onthutst.

'Die is-t-em gepiept!' lachte de Neus. 'Die zag allang, a'me ze nie lustte... nogal een lekker dier, zég... a'g' aanders niks vinne kunt!'

Merijntje keek van de een naar de ander. Wat mankeerden die idioten? Hij had ze toch niks gevraagd ?... Wat gingen hem hun misselijke praatjes aan ?... Hij zocht terug in zijn herinnering naar haar vriendelijk, lief gezicht, kon het eensklaps niet meer vinden... Met een ruk draaide hij zich om.

'Verrekke jullie!'

Haastig stapte hij weg. De Dikkop riep hem achterna: 'Zij nie zot, Merijntje.'

Maar hij luisterde niet, liep de herberg uit, keek op straat of hij haar nog zag. Hij moest haar toch gauw genoeg zien met haar lichte, gebloemde japonnetje en haar blonde hoofd... Maar ze was nergens te bekennen... Woedend stapte hij het dorp in, wrong zich door de drukte bij de kramen, baande zich een weg door de vrolijke toeschouwers bij de mallemolen en de schommel. Nergens vond hij haar. En hij wilde haar vinden. Hij wou niets anders meer, dan haar vinden. Hij wou haar zien. Hij wou in die ogen kijken. Hij wou die mond zien lachen, die stem horen... hoe ze 'Merijntje' zei... Een getrouwde vrouw?...

Haar man weggelopen?... En wat dan nog?... Bovendien... dat kon niet... onzin... Een meisje was 'et! En hij moest haar weerzien... met haar praten... weten hoe ze heette... waar ze vandaan kwam... z'n arm om haar heen houden, dat weke, warme lijf aan zijn hand voelen, net als toen ze dansten... Kaffers om dadelijk praatjes te gaan maken en haar bij hem weg te jagen... Als hij haar niet vond, ging ie die Dikkop op z'n gezicht timmeren, die idioot met z'n gewauwel en z'n stomme gegrinnik... vast... dan moesten ze van hém ook maar zeggen, dat ie geen plezier kon maken zonder te vechten... Praatjesmakers !... Zeker omdat ze er anders, beter, aardiger, stadser uitzag dan die boeretrienen...

Herberg in, herberg uit liep hij nu. Overal speurde hij tussen de dooreenwoelende dansers naar een gebloemde zomerjurkje, een hoofd met veel blond haar... Eindelijk zag hij haar... Ze danste met Nillis van de smid. Die hield haar brutaal tegen zich aangedrukt. Zijn borstelige knevel beroerde bijna haar wangen, en met zijn loerende, kleine ogen, die flikkerden van begeerte, keek hij haar recht in het gezicht. Maar zij hield de ogen neergeslagen, hing willoos in zijn arm, liet zich ronddraaien in de polka, en haar gezicht stond gesloten, afwerend, verwijtend. Merijntje zag het duidelijk: ze had verdriet, ze voelde zich beledigd. En met die smeerlap van een Nillis danste ze maar, omdat ze het niemand wou laten merken, dat ze door die stomme boerenkinkels gekrenkt was. Nillis, dat was de afschuw van het dorp. Een getrouwde vent, die eeuwig achter andere wijven aanzat, dronk en dobbelde, vocht en vloekte als een beest, alles deed wat slecht en gemeen was... Uitgerekend met die hond van een Nillis was ze aan 't dansen... En wat die over haar dacht kon je zo wel van z'n verhitte tronie aflezen... de schoft... Ziedend van innerlijke woede stond Merijntje tegen de deurpost geleund, en keek met half dichtgeknepen ogen het dansende paar achterna. Als ze met die kerel verder ging... Ja, wat dan ?... Ze kon toch zeker doen, wat ze verkoos ?... Ja... maar was ze dan misschien niet, waarvoor de Dikkop haar uitgemaakt had?... 'Ze dug nie'... Een getrouwde vrouw ?... Dat meisje met haar jong gezichtje, haar ranke figuur ?...

De dans was uit. Puffend en blazend zochten de dansers een zitplaats. Nillis bleef met het meisje staan, waar de dans geëindigd was, midden op de vloer. Hij lachte, dat je zijn bruin aangeslagen tanden onder zijn snor zag, wiste zich met de harige rug van zijn hand het zweet uit de ogen en zei iets, dat Merijntje in het algemene rumoer niet verstaan kon. Even sloeg het meisje de ogen op en keek hem verontrust aan. Toen lachte Nillis harder, sloeg zijn arm om haar schouder en trok haar naar zich toe, het hoofd neigend om haar op de mond te kussen... Ademloos zag Merijntje toe. Hij voelde zich bleek worden van angst, als werd hijzelf bedreigd... Maar het meisje onttrok zich met een vlugge beweging aan de greep van Nillis en duwde hem krachtig voor de borst, zodat hij even wankelde. Ruw stak hij de hand uit om haar naar zich terug te trekken, maar zij was al een paar passen bij hem vandaan. Haar ogen stonden donker onder de samengetrokken wenkbrauwen. Bits duwde ze hem toe: 'Doar 'edde thuis gelegen'eid genog vor, 'ee?'

Nillis keek haar kwaad aan. Rondom werd gelachen. Toen koos hij de wijste partij en lachte mee.

'Een mooi kruidje-roer-me-nie!' riep hij haar achterna.

Zonder om te zien liep ze naar de deur. Merijntje deed een stap achteruit en stond buiten, wachtte. Daar was ze. Met beide handen streek ze haar haren recht, duwde de zware wrong in de nek omhoog, verstak een speld... Het gebaar ontroerde hem wonderlijk. Ze had hem nog niet gezien. Hij kwam voor haar staan. Langzaam liet ze de handen zakken, keek hem onderzoekend, wantrouwig aan. In haar ogen leefde nog de drift, waarmee ze Nillis van zich afgestoten had.

'Wa' doet er op?'

Het klonk wrevelig. Waarom? Hij had haar toch niets gedaan?

'Woarom zijde van me weggelope?' vroeg hij dof.

In haar mondhoeken herleefde de glimlach... Hij was haar achterna gekomen!... Ze drukte haar handen in elkaar, keek naar zijn bedrukt gezicht, wendde dan de ogen af.

'Wel... ik docht, a'ge niks meer mee me te doen wouw' 'emme.'

'Ikke?... Woarom nie?'

Zij wendde zich half af en liep de straat in. Hij ging naast haar mee. Zonder hem aan te zien zei ze: 'Om wa' ze je wel van me verteld zullen 'emme.'

Merijntje zweeg, keek van opzij naar haar, zag de opeengeklemde lippen, de plots strakke lijn van de kaak; de neus leek sterker gebogen; zij keek recht voor zich uit.

'Da' kan ik toch nie gebetere,' zei hij verwijtend. 'Ik gloov' er ommes gin woord van... die flaauwe kul!'

Zij keek even in zijn verontwaardigd gezicht.

'Wad' emme ze gezeed?'

'Da'ge... da'ge... getrouwd war... da'je man van je weggelope war...'

Hij had het zacht, aarzelend, onwillig gezegd, verwachtte dat ze lachen zou, de dwaasheid met een enkel luchtig woord afdoen. Maar ze lachte niet. Ze knikte langzaam, zei dan: 'Da's ammoal woar, Merijntje.'

De jongen bleef met een schok staan. Een heftige pijn beet in zijn hart. Hoe kon dat nou waar zijn?... Hij wou immers niet, dat het waar was!... Het mocht niet waar zijn!... Ook zij was blijven staan. Wat spottend stond ze naar hem te kijken. Door zijn half neergeslagen wimpers zag hij haar gezicht, de bittere trek om haar mond, de neusvleugels, die even trilden, de oogleden, die snel achter elkaar enige keren knipten... Ze hield zich groot, maar ze had verdriet... Ze was getrouwd... haar man was weggelopen... ze was alleen... ze was altijd alleen... ze had een slechte naam... niemand wou met haar te doen hebben... hij wist wel, wat dat hier betekende... Hij dacht aan zijn grootmoeder en haar waardige vriendinnen, en een driftig verzet stond in hem op... die kwaadspreeksters... die schijnheilige kwezels...

Dan zei haar stem: 'Nou, Merijntje... loopte nou nie deur?'

Hij greep haar bij de arm, keek haar recht in de ogen met een felle, boze blik, die niet haar gold, en vroeg: "Oe 'eette?... Ik weet gin eens 'oe a' g' eet!'

'Ik 'eet Marjan...'

'Marjan?... Da's een oarige noam... Marjan... Marjan één Merijntje... da' kom goed bij mekoare... Allee, kom... me goan daanse!'

Hij wou haar meetrekken, maar zij hield hem bij de arm tegen. 'Nou?' vroeg hij ontstemd. 'Wilde nie?'

Hij zag toch aan haar ogen, dat ze blij was!... Waarom verzette ze zich dan ? Glimlachend schudde zij het hoofd.

'Ik zou 'et moar nie doen, Merijntje... Zo'n slecht vrümmes... ge brengj'w eige moar in opsproak... beter van nie...'

'Zoanik nie, Marjan,' sprak Merijntje straf. 'Wa' deinkte wel?... Die dürpse kletskoek kan me niks verrekken, or... Me goan soamen uit... één die-t-er wat' van te zégen 'eet, mot moar es komme!'

Zijn gezicht stond strijdlustig, zij lachte zachtjes. Haar hand sloot zich om zijn bovenarm, en hij had een gevoel of hij weer de lucht in kon stijgen.

'Ge zij lief!' zei hij spontaan. 'Eén ik weet niks van je... één ik gloof niks van je... ik wil niks wete... ge zij lief... éen ge goa mee mijn mee... afgeproat!'

Even scheen ze nog te aarzelen. Een droefheid gleed over haar ogen. Toen leek het Merijntje alsof de zon op haar gezicht doorbrak; nu was ze weer precies als toen hij haar voor het eerst onder het dansen aankeek. Ze stak haar arm onder de zijne, drukte die tegen zich aan. 'Veruit dan moar!'

Er was een joligheid in haar stem, die hem onmiddellijk aanstak. Hij lachte luid, trok haar in een vaartje mee, terug naar de herberg en sprong meteen de dansvloer op. Er werd een wilde wals gespeeld in duizelingwekkend tempo. Zij zwierden rond, haar rokken sloegen hem om de benen, het ene paar na het het andere tuimelde de kring uit, lachend, angstig gillende meisjes... de dolle muzikanten voerden het tempo nog op, tot niemand het meer kon bijhouden en alles maar in het wilde rond sprong, de meisjes van de vloer geheven werden en rondgezwaaid, en heel de herberg één rumoer van gestamp, gejoel en gegil was. Ook Merijntje had Marjan van de grond geheven en zwaaide haar rond zich. Zij hing in zijn armen, haar wang rustte gloeiend tegen de zijne, haar armen lagen vast om zijn hals. Zo doorgaan, vloog het door zijn hoofd, nooit meer ophouden... haar altijd zo tegen zich aan hebben... haar adem langs zijn oor, het gekrieuwel van haar krulletjes aan zijn gezicht... zijn armen om haar heupen gekneld... Wat was ze licht en zacht en warm... Zo iets liefs... Dat zoiets bestaan kon!...

De muziek brak af. Met een schreeuw bleven de dansers staan, zetten de meisjes neer, lachten schor, buiten adem. Een ruwe stem hijgde: 'Da's nondeju nog es daanse!...'

Marjan stond met gesloten ogen tegen Merijntje geleund. Hij hield de arm nog rond haar, keek naar het warme gezichtje vlak bij zijn ogen... het stralende meisjesgezichtje met de rode, zalig glimlachende mond... Verbazing kwam weer in hem op. Een getrouwde vrouw... dit meisje?... Zijn meisje!... Heerszuchtig plots trok hij haar dichter tegen zich aan. 'Alle, kom, me drienke wa'... Ik stik van den düst, één gij?' Dicht tegeneen zochten zij een vrij plaatsje op de bank, grepen een glas bier van het schenkblad, stieten aan en dronken met diepe teugen, knipogend tegen elkaar over het glas... Hij streelde langs haar hals, duwde een goudglinsterende krul naar achter.

'Marjanneke!' zei hij zacht.

Ze lachte, pakte zijn hand in haar nek, drukte die even tegen haar warme huid.

'Lieve jonge!'

Hij zag aan haar lippen wat ze zei, maar ze maakte geen geluid. Een stormachtige vreugde joelde door hem heen. Het was feest! Nu was het echt feest!... Nog nooit in zijn leven had hij zich zo feestelijk gevoeld... God, wat was ze lief, Marjan... Zoals ze hem aankeek... Een getrouwde vrouw?... Wat een liederlijke onzin... hoe kon dat nou?... Het was een meisje, en ze mocht hem graag... en hij werd met elke minuut gekker op haar... hij zou haast in staat zijn haar hier, midden tussen het joelende kermisvolk, in zijn armen te nemen en haar te kussen, dat het klapte... Hij hief het glas naar haar op: 'Santé!'

Zij hield zijn hand tegen: 'Woar drienke me-n-op?'

'Op al wa' ge moar wilt!'

'A' gij 'et teminsten ok wilt!'

Hij lachte tegen haar schitterende ogen. Dol was ie op dat meisje! Zo gek was ie nog nooit op een meisje geweest. Hoe kon dat zo ineens over je komen ?... De wereld leek wel tweemaal zo groot als anders, en alles was licht en gemakkelijk, alles schuimde en sprankelde, je zou zo'n hele herberg wel op kunnen nemen en over de dijk smijten uit pure baldadigheid ! Hij kon niet meer blijven zitten. Ongedurig sprong hij op.

'Kom... me goan wijerop!'

Zij zwierven van herberg tot herberg. Zij dansten en keken elkaar onder het dansen diep in de ogen. Zij liepen de straat over met het gevoel, dat ze zweefden. Ze zeiden korte, dwaze zinnetjes, die allemaal hetzelfde betekenden. En in beiden was eenzelfde verwondering: hoe dit kon... hoe dit eigenlijk wel kon ?...

Hij kocht aan het galanterie-kraam voor haar een broche met flikkerende stenen, en zij kocht voor hem een scheermes met palmhouten heft, waar Adam en Eva op gesneden stonden... maar daar moest hij haar een cent voor terugbetalen, want anders stak het de vriendschap af... Zij lootten een zware kermiskoek en gaven die aan een oud vrouwtje, dat mummelend en jaloers had toegekeken en bedroefd haar nummer-zonder-prijs had laten vallen, en ze lachten zich tranen om haar kindse vreugde: ze nam de koek als een zuigeling in haar armen en maakte komieke danspassen, waarbij de wijde rokken dwaas om haar magere stokkebenen flapperden. Zij gaven centen aan de kinderen, die verlangend rond de draaimolen hingen, uit louter behoefte, anderen óók blij te maken. Zij schommelden tot ze de zeilen raakten en de knecht hun schuitje remde; Marjan griezelde van het snelle neersuizen en Merijntje had een dolle lust nóg hoger te gaan, aldoor nog maar hoger, tot je misschien recht de hemel in zou vliegen en god weet waar terecht komen... En weer dansten ze in herberg na herberg, tot ze doodvermoeid neervielen bij een tafeltje in een hoek en lui rond keken naar de zwetende en stampende razernij om zich heen...

Een paar keer had Merijntje vluchtig opgemerkt, dat er naar hen gekeken of gewezen werd. Hij moest erom lachen. De verdomde kaffers!... De karhengsten!... Laat ze maar kijken en het erg vinden!... Het liefste meisje was toch bij hém!... Ze waren jaloers, dat was de kwestie... Als er maar es een wat dorst te zeggen, zou ie 'em toch een opdonder geven, dat ie naar de tweede niet vroeg... Uitdagend zat hij met de hand op Marjans schouder. Af en toe neeg zij het hoofd opzij en streelde met haar wang langs zijn hand. Dan keek hij haar aan en glimlachte in haar ogen, en wist, dat hij nog nooit zo blij en gelukkig geweest was... Die diepe, heldere ogen, zo blauw als de hemel... duidelijk zeien ze aldoor hetzelfde: 'Ik 'ou veul van jou!'

Het was onbegrijpelijk. Het was niet om te geloven. Voor een paar uren had hij dit meisje nog nooit gezien. En nou wist ie zeker, dat hij van niemand op de wereld nog ooit zo veel gehouden had, z'n hele leven lang niet... Een spannend, een dwingend gevoel, een hevig en driftig weten: dit meisje is van mij, voor mij... voor mij alleen... niemand kan er z'n hand naar uitsteken... Hij is vol van haar, en dat is helemaal geen wonder, want heel de wereld is van haar vervuld, er is niets buiten haar dat de moeite van het aankijken waard is... Ze heeft het prachtigste blonde haar van de wereld, en niemand heeft zo'n stralend mooi gezicht, zo'n blanke, rechte hals... maar er is nog iets anders, iets heel anders... iets waar je geen woorden voor kunt vinden en dat toch het voornaamste is... Het vonkt uit haar ogen, het straalt van heel haar wezen uit, het is iets onbegrijpelijks en onbeschrijfelijks, het hult je in als een warme mantel, het streelt langs je wangen, het dringt in je door, het maakt de walmende herberg tot een paleiszaal, het brengt je op gedachten die je nooit uit zou durven spreken, omdat je dan de zotste stadhuiswoorden zou moeten gebruiken, en iedereen zou bulken van het lachen... Als je maar wist, wat het was ?... En als je je maar niet zo stumperig arm voelde daar tegenover!... Want wat kon je er eigenlijk voor terug geven?... Je had toch niks, dat daarbij vergeleken kon worden?... Verwonderd keek hij naar haar schitterende ogen. Ze keek of ze net zo blij en opgewonden was als hij zelf...

Dicht bij haar oor vroeg hij: 'Zijde contènt, Marjanneke?'

Zachtjes lachte zij, boog haar mond naar zijn wang en zei fluisterend: 'Ge zijd' een schat van goud!'

Daar moest hij om lachen, maar er kropte tegelijk iets in zijn keel. Dat zei veel vroeger zijn moeder tegen hem, als hij ziek was en in koorts om haar riep; hij had soms verlangd weer ziek te zijn, alleen om haar dat nog eens te horen zeggen, als ze, door de zorgen gekweld, zo bruusk was en onvriendelijk. 'Schat van goud'... Dat zei je tegen een kind... als het ziek was en wat meer tederheid nodig had dan gewoonlijk beschikbaar bleek... En nu zei dat meisje het aan zijn oor, en hij vond het niet eens bespottelijk...

Toen schoof iemand een stoel aan hun tafeltje en het lange lijf van Flierefluiter boog zich naar hen over.

'Aha, kleine battroaf!' zei hij met gedempte stem tegen Merijntje. 'Zijde gij d'r zo een?... Een ouwe kammeroad alleen roond loate dalleken één zellef 'et beste brok uit de pap vissen, 'ee? 't Is mooi, or, da' mo'k zége!'

'Drienkt een pintje vor me!' bood Merijntje gul aan, en lachte.

Flierefluiter trok een lip.

'Da's omkoperij !' smaalde hij. 'Doar trap ik nie in, man... A'ge nou nog zee: gift da' lief wefken een kus... da' zou teminste nog een blijk van noasteliefde zijn...'

Marjan lachte, boog zich over de tafel naar voren, pakte Flierefluiters hoofd en gaf hem een kus op beide wangen.

'Dèr!' zei ze. 'Omda' ge de kammeroad van Merijntjes zijt!'

Flierefluiter wankelde hevig op zijn stoel heen en weer, alsof hij duizelig was, zuchtte met gesloten ogen, zei dan verwijtend: 'Dad 'adde 'r nou nie bij motte zége... Ik wil gekust wooren om m'n eige verdienste... moar 't schijnt a't da' verbij is... Blozekriekske d'r moeder wou gineens mee me daanse, Merijntje... die is zo verzot op d'r polderjongen a'ze net keek as zeuve doage vuil weer... ik deink a'k oonder'aand moar es noar een geriefelijk klooster uit goan kijke...'

Hij trok zo'n komiek treurig gezicht, dat de twee anderen in lachen uitbarstten. Flierefluiter knikte bedroefd.

'Van eiges,' klaagde hij. 'Zo is de jonk'eid... gin spierke kompassie mee een ouwe man, die mee z'n ene been in 't graf stoat...'

'Zèg!' riep Merijntje verontwaardigd. 'Witte gin leutiger kerremesliedje? Lillijke spotter!'

Flierefluiter lachte.

'Nou 'em ik 'em zo wijd!' zei hij tegen Marjan, "t Duur nooit lang mee da' jong... 'ij vlieg me-n-ieder ogenblik oan.'

Dan boog hij zich dicht naar Merijntje over en fluisterde: 'Edde nog cènte genog vor de rest van den dag ?'

De jongen knikte: 'O jee joa... zat!'

'Mooi... profiteert ervan, man...'

Hij stond op en wendde zich tot de vrouw: 'Pas goed op 'em, Marjanneke... moakt er niks oan kepot... deinkt er om: Merijntje is m'n zürgekind...'

Zij lachten alle drie. Flierefluiter zwaaide zwierig zijn hoed af, keek ze om beurten nog eens hoofdschuddend aan, keerde zich dan om en stapte weg tussen de dansenden. Er was even een kleine onrust in Merijntje: speelde Flierefluiter komedie of hingen werkelijk zijn schouders zo mistroostig af?... Marjan zei: 'Kekt 'em doar nou wegstappe, die kwidam, of-t-ie z'n lesten ortje versnoept 'eet... Die kan fratsen op'ange!'

Merijntje lachte opgelucht mee, en toen haar hand strelend op de zijne kwam liggen, dacht hij aan de hele Flierefluiter niet meer...

V

En nu zaten zij in de langzaam vallende schemering aan de zeedijk, en keken over het gladde water van de stroom, dat rode en gouden en groene glansen droeg, spiegelend onder de rijke kleurwemeling van de zomerse zonsondergang.

Een paar maal waren er verholen opmerkingen gevallen in de herberg onder het dansen, en Merijntje was ongeduldig geworden en kwaad. Marjan had hem met een lachje gekalmeerd en wat later voorgesteld om het dorp en de kermis te verlaten en liever te wandelen door de velden. Blij had hij toegestemd, en door de lindendreef waren ze weggegaan en onder langs de dijk het veld in gedwaald. Achter hen was het lawaai van de kermis al zachter en zachter geworden, een verre begeleiding van hun gelijk stappende voeten, en ten slotte was het geheel en al weggestorven en stond de grote stilte van het verlaten land machtig rond hun dringende, zwijgende vreugde. Onder de wilgen, langs een blinkende watergang, had hij haar dan in zijn armen getrokken en zij hadden elkaar voor het eerst gekust. En toen wist Merijntje, dat hij nog nooit een meisje gekust had. Nooit had hij geweten, dat je zo diep kon wegzinken in weelderig vergeten doordat een vrouwenmond je je kus teruggaf. Heel haar ranke lijf voelde hij trillen in zijn bevende armen, die rond haar lagen en niet los wilden laten. Het was of rondom de wereld verzonk en er niets bleef dan zij beiden, een eindeloze zoetheid, een stralend geluk, een helle glans in de ruimte. Toen hun monden elkaar loslieten, hadden zij lang gestaan oog in oog, glimlachend, de armen om elkaar heen, en niets gezegd, enkel maar stil gekeken naar het wonder in elkaars ogen, minuten lang. Dan waren ze verder gegaan, zonder veel woorden, dicht tegeneen, aldoor verder de eenzaamheid van de stille zondagsvelden in, waar enkel wat geluidjes bewogen van sjirpende krekels en kleine, slaperige vogels.

Hoe lang hadden ze gelopen? Hoe vaak hadden ze stil gestaan om elkaar te kussen? Wat voor dwaze, kinderachtig liefkozende woordjes hadden ze tot elkaar gezegd ?

En nu zaten ze achter de zeedijk en keken over de stroom, waar de avond daalde in helle, aldoor wisselende kleuren. Marjan leunde haar hoofd tegen Merijntjes schouder en gedachteloos streelde hij het blonde haar, dat vreemd warm en zacht was aan zijn vingers, zo wonderlijk vertrouwd toch ook. Had hij waarlijk deze vrouw vandaag voor 't eerst gezien, of kende hij haar al levenslang? Hij keek neer langs haar gezicht, zag de wimpers van haar ogen bewegen, voelde een vertedering als hij wel kende tegenover zijn kleine zusje... er was zoiets kinderlijks en hulpeloos aan... Hij lei er zacht zijn hand over, voelde het krieuwelen van de wimpers en lachte. Zij trok zijn hand lager, kuste de palm ervan, hield hem dan onder haar kin tegen haar hals... er klopte een ader en hij luisterde aandachtig: die klopte precies gelijk met zijn eigen hart, en daar moest hij toen ook weer zachtjes om lachen.

'M'n lieve jonge!' zei stil haar stem naar hem op.

Hoe dikwijls had ze het al gezegd? Het klonk iedere keer inniger, iedere keer heerlijker. Hongerig luisterde hij ernaar. Hij was niet verwend met lieve woordjes. Hij had gedacht, dat hij er niet van hield. Dat hij ze wrevelig terug zou wijzen: hou op met die flauwigheden... Hij genoot ervan. Hij kon het niet genoeg horen. De stem, de woorden streelden. Zij aaiden over zijn hart, en hij rilde, zo heerlijk was het.

'Marjanneke!'

Zij sloeg haar ogen naar hem op. Hij zag haar mond, de witte tanden tussen het rood van haar lippen, haar roodgekuste lippen.

'Marjanneke!'

'Wad' is 't?'

'Niks...'

Zij lachte. Haar schouders schokte zachtjes tegen zijn borst. Hij lei zijn gezicht op haar haren... Hoe die geurden!... Waar roken ze toch naar ?... Rijp koren?... Hooi?... Bloemen?... Nee... anders... een geur, waar van dat alles wat in was... en nog iets daarbij... iets, dat van haar alleen was... Diep snoof hij de droge geur van dat haar in...

'Da' ruuk lekker,' zei hij. "Oe komt da'?'

'Da' komd' omda' ge veul van me-n-'ouwt... Witte da' nie?... Meinse, doar ge veul van 'ouwt, die d'r 'oare ruke lekker...'

Daar moest hij om lachen.

"t Is woar!' hield ze vol.

Dan trok ze zijn hoofd naar beneden, stak haar neus in zijn haren, haalde diep adem, zei: 'Ziede wel... die 'oare van jouw ruken ok küstelijk...'

Hij schoof onderuit, lei zijn hoofd in haar schoot. Haar hand lag aan zijn wang. Boven zich zag hij haar gezicht, blank en rose. Vreemd even, zo ondersteboven gezien tegen de blauwe, verduisterende lucht. In haar hals zag hij de ader kloppen. Ze had een litteken onder haar oor, een smalle witte streep. Hij stak de hand omhoog, streek er met de vinger langs.

'Wad' is da'?'

Marjan trok haar hoofd weg. Zij rilde even.

'Niks... da's zo moar een litteke...'

'Woarvan?'

Zij antwoordde niet, boog zich naar hem over, hief zijn hoofd van haar knieen, kuste hem langzaam op beide ogen. Hij dacht aan geen litteken meer, leunde het hoofd tegen haar aan, voelde de zachtheid van haar borst, zuchtte van welbehagen en sloot de ogen.

'Zo zouw ik wel eeuwig wille lége, Marjanneke!'

'Lieve jonge.'

Marjanneke... Lieve jongen... Aldoor hetzelfde. Aldoor nieuw. Aldoor anders. Aldoor heerlijker... En zo onnozel!... Hoe kon zoiets onnozels je zo gelukkig maken... Zo diep gelukkig, dat je ervan ineenkromp en je vuisten zich balden, tot je vingers er zeer van deden...

Ver weg op de stroom, dof en weemoedig, toette een stoomboot, een sombere toon, langgerekt en donker. Zeevogels klaagden boven de slikken, kleine, armelijke stemmetjes in de wijde ruimte. Op een vleugje wind dreven vage klanken van muziek aan... heel even, onwezenlijk als in een droom... de kermis op het dorp... Hier was het beter, dacht Merijntje... Hoe konden de mensen in stinkende kroegen bijeenklitten en zich als wilden aanstellen, als het hier zo ongelooflijk heerlijk was, zo stil, zo wijd, zo eenzaam en goed. De zilte geur van de stroom, de eindeloze hemel, waarin het avondrood verdofte, het koeler wordende blauw van het water, het warme gras, de vogelstemmetjes... en Marjanneke, die tegen hem aan leunde en haar hand zachtjes over zijn hoofd liet gaan, en wier hart hij voelde kloppen tegen zijn schouder... Armzalige kermis ... Toch: gezegende kermis!... Hij had goed gedaan zich erop te verheugen, want de kermis had hem Marjanneke gebracht...

Lang zat Merijntje stil tegen haar aangeleund, zwijgend, en keek met dromerige ogen voor zich uit. Hij zag niets, hij hoorde niets, hij dacht aan niets bepaalds. De lichte zomeravond gleed uit het oosten over de wereld. Sterretjes vonkten bevend aan, een enkele grote sprong hartstochtelijk open, witte nevels dampten op uit de kreken, sluierden traag over de schorren. De opkomende vloed ritselde langs de uitgevreten oevers der slikken. Op de stroom dreven de gele mastlichtjes der schepen, hier en daar loerde een groen, een rood oog, bakens of vuren van passerende stoomboten. En de lucht was zoel, het windje leek een warme hand, die strelend langs de wangen gleed... Was dit nog de wereld ?... Nee, dit kon je alleen dromen... de wereld was in de droom weggezonken, en wat ervoor in de plaats gekomen was, lag hier voor hen, zo mooi, zo onwezenlijk mooi. Er waren geen herkenbare vormen meer, alles was betoverd, alles was versluierd en omneveld, en de kleine geluiden kwamen van zo oneindig ver aangezweefd, dat ze de stilte niet konden verstoren... En weer werd Merijntje gekweld door het vage gevoel, dat hij het wonder van deze avond zou willen uitspreken en het niet kon, het nooit zou kunnen... Dan sloeg Marjan de armen om hem heen, trok hem naar zich omhoog en zoende hem lang en hartstochtelijk op de mond. Naast hem gleed ze in het gras en steeds weer kusten zij elkaar, tot ze geen adem meer hadden en elkaar zuchtend loslieten. Hun gezichten leken bleek in de avond. Marjan stond op en sloeg de grasprietjes van haar rok. 'Kom,' zei ze. 'Loat oons goan, Merijntje.'

Teleurgesteld keek de jongen naar haar op. 'Goan?... Woar noar toe?'

'Noar 'uis.'

'Noar 'uis?... Oe noar 'uis?...'

'Noar mijn 'uis...

'Edde gin 'onger?'

Honger?... Het woord viel ontnuchterend in zijn dromerige stemming. Maar toen het uitgesproken was, voelde hij, dat hij grote honger had. Hij lachte.

'Doar zou ik nie op gekomme zijn!' bekende hij. 'Moar nou ge 't zégt, voel ik a'k krimp van den 'onger!'

'Komt dan moar gaauw mee, voor a'g'eemoal weggekrompe zijt!'

Hij sprong overeind, klemde haar weer in zijn armen, zei vlak bij haar oor : 'Niks, or... dan at ik jouw toch eest op... Ik gloov' a'k da' vandoag of morrege toch nog es doen!'

Hij beet zachtjes in haar oor. Lachend weerde zij hem af: 'Wacht doar nou nog een bietje mee, Merijntje... me-n-emme d'r nog zo weinig van g'ad!'

Zij trok hem mee, de dijk over. Hand in hand liepen ze snel een landweggetje tussen korenvelden in, weer een dijk over en een weggetje langs, dat grillig slingerend tussen de velden zich wond. Dan waren ze bij het huisje, waar Marjan woonde. Het stond geheel alleen. Een heel eind verder donkerde de bomengroep rond de hoeve van Meesters, voor wie ze werkte. 'Doede gij de blinde toe, dan steek ik de laamp oan.'

Zij liep op de achterdeur toe. Merijntje bleef staan, hoorde haar de sleutel omdraaien, het geluid van de ijzeren klink, de deur piepte in zijn hengsels... vertrouwde geluiden... En toch was het een droom... een vreemde, zoete droom. Doede gij de blinde toe... Een man en zijn vrouw komen thuis, van ver weg in de avond, de grote, stille avond in de velden... de man sluit de luiken en de vrouw gaat naar binnen om de lamp aan te steken... De wind fluistert in de appelboom achter het huisje... de klink van de deur maakt een metalen geluidje, de scharnieren piepen, een plank in het portaaltje kraakt... allemaal vertrouwde geluiden... zij luisteren er nauwelijks naar, zo goed kennen zij ze...

En boven het huisje staat de helle zomernachthemel, wemelend van sterren, glinsterende sterren en daartussen door geveegd de zacht lichtende baan van de Melkweg... een ontzaglijke koepel, die alleen over de wereld gezet is om in zijn midden dat kleine huisje te bergen, waar een man naar binnen gaat, nadat hij de luiken gesloten heeft, terwijl zijn vrouw de lamp ontstak... door de hartjes in de blinden bloeit al de gele schijn...

Hij sluit de deur achter zich en komt in de kleine, propere kamer. Het gewone kamertje van het arbeidershuisje, een geverfde tafel, bruin-verniste stoelen met biezen matten, een geschilderd kastje, een oude latafel, een platte-buiskachel, prenten met heiligen aan de muur, een paar portretten in ovale lijstjes, de Heilige Familie in beschilderd gips op de schouw met een geknield engeltje aan weerskanten, biezen matten op de vloer, boven de bedstee een houten crucifix, ernaast een wijwatervaatje met een stoffig palmtakje. Alles zoals het overal is. Wat helderder misschien, beter onderhouden, properder opgepoetst. Maar helemaal eender als bij andere mensen... Hoe komt het dan, dat het hem zo vreemd ontroert, dat hij meent nog nooit iets gezien te hebben, dat zo aandoenlijk is als dit kleine kamertje in dit kleine huisje, verloren liggend midden in de velden, en waar geheel alleen dat blonde meisje woont... Hij zegt niets. Hij staat maar bij de deur, en kijkt en glimlacht en is zeldzaam bewogen onder het gevoel, dat hij eigenlijk dit hele kamertje wel aan zijn hart zou willen drukken.

Marjan knikt tegen hem en is bedrijvig. Zij zet de theeketel met water op een petroleumstel, doet koffie in de molen en begint te malen. Ook een vertrouwd geluid, dat knerzelend verbrijzelen van de koffiebonen in de molen... en het brengt een vertrouwde geur... Langzaam komt hij op de tafel toe, hangt zijn pet aan de knop van een stoel, gaat zitten. Hier is hij thuis... Thuis in een vreemde woning... Marjan neuriet en kijkt af en toe naar hem. Beiden verwonderen zich over de glimlach op het gezicht van de ander en weten niet, dat ze zelf ook glimlachen... Het water begint te zingen, aarzelend... Marjan komt bij hem staan, drukt zijn hoofd tegen haar heup, en hij kijkt naar haar op... zij is het mooiste van de droom, van alle dromen, van alles... Plots lacht ze helder op, bukt zich en kust hem op de neus.

'Allee!' zegt ze monter. 'Nou eest vor 't oavendete zürrege, manneke... Goat doar es weg... a'k bottramme snij !'

Gehoorzaam gaat Merijntje verzitten naar de andere kant van de tafel. Maar de diepe glimlach wijkt niet van zijn mond. Ga je gang maar, denkt hij, doe maar gewoon, Marjanneke, doe maar wat je wilt... een droom is het toch... zoiets verrukkelijks bestaat op de wereld niet...

Zij snijdt de lange, dunne sneden van het ronde brood, dat een goede geur heeft en legt ze op een bord. Zij zet de koffie en schenkt in. Dan eten zij samen het avondbrood en merken, dat zij eigenlijk geen honger meer hebben, en daar moeten zij om lachen, als zij het van elkaar merken. Marjan gaat de tafel afruimen, maar als zij langs Merijntje komt, grijpt hij haar om de heupen en trekt haar op zijn knie, begraaft zijn gezicht in haar hals... Hoe dat geurt... Zo blijven nu... zo stilletjes zitten en die warme hals aan zijn lippen voelen, het kruivende haar aan zijn wang, haar handen om zijn hoofd... en stil zijn, zwijgen... enkel maar zo zitten en luisteren naar het bonzen van zijn hart... of is het haar hart ?... en voelen, dat je zou kunnen schreien... omdat dit nog niet alles is, omdat er beloften zweven, waarvoor niemand woorden heeft, maar die groot zijn als de wereld... groter...

Hij fluistert in haar hals, telkens en telkens weer: 'Marjanneke... Marjanneke...'

En aan zijn oor antwoordt het: 'Lieve jonge van mijn... Lieve jonge toch...' Dan heft ze zijn hoofd naar zich op, kust hem lang en aandachtig, kijkt hem diep in de ogen en een gloed als hij nooit gekend heeft, vliegt verterend door zijn bloed... Zij staat naast hem en neemt hem bij de hand: 'Kom, Merijntje...'

En hij volgt haar, met wild kloppend hart, een waas voor de ogen en stokkende adem...

VI

Hoeveel later liep Merijntje langzaam door de nacht op het dorp toe?... Na uren?... Of was er een eeuwigheid verstreken?...

De maan stond bijna vol aan de zilverig verbleekte hemel en wandelde gestadig met hem mee. Hij liep met verende passen, het hoofd rechtop, en lachte tegen het witte maangezicht. Zijn pet had hij in de zak gestoken en met welbehagen voelde hij de koele nachtwind door zijn haren strijken. Er zong iets in zijn hoofd, aldoor dezelfde klank, aldoor dezelfde naam: Marjan... Marjanneke... Trots voelde hij zich... een man... Hij was niet meer de onbesuisde, verwarde jongen, die gisterenmiddag naar de kermis toog om te dansen en een meisje te zoeken, waarmee hij een beetje vrijen zou... Een man was hij... Een vrouw had zich aan hem gegeven. Hij wist nu, wat het betekende een man te zijn, de man van een vrouw... Trots?... Nee, niet trots... nederig voelde hij zich tegenover Marjan... dankbaar... overstromend van dankbaarheid... En verbaasd... Zo kon het dus zijn?... Hoe had hij ooit kunnen denken, dat het afschuwelijk was... laag en gemeen?... Het was zo mooi, zo zuiver, zo brandend heerlijk...

Zo was dus een vrouw... zo was het, als je van een vrouw hield, als een vrouw van je hield... Dan was er geen schaamte, het was niet vuil, het was niet weerzinwekkend ... het was zo mooi... zo mooi... Dat blanke lijf, zo anders dan het zijne, zo rond en welig, zo zacht en aandoenlijk... zo heilig, dat je het haast niet durfde aanraken... Overal, waar je het kuste, was het glad en week, als satijn, en zo glanzend... Marjan... Marjanneke... wat heb je met me gedaan... wat heb je me gegeven... wat heb je van me gemaakt ?... Ik ben zo rijk en zo groot... als een koning stap ik door de nacht en er is niets, dat ik niet zou kunnen... zeg maar, wat ik voor je doen moet...

Hij bleef staan, rekte de armen omhoog, lachte, een diepe lach van bevrediging en gevoel van ongebreidelde kracht. Wie was zo sterk als hij ? Dan slaakte hij een kreet, een wilde overwinningsroep, die ver uitklonk over de nachtelijke velden en een klagende echo wakker riep. Verschrikt zweeg hij ... Was ie gek geworden ?... Plotseling had hij de gewaarwording, dat hij voor iedereen zichtbaar daar boven op die dijk stond, scherp afgetekend tegen de lichte maanlucht... hij zag zichzelf daar staan... Allemaal onzin natuurlijk... er was geen levend wezen te bekennen in heel die nachtelijke wijdheid... Toch dwaalde hij de dijk af, liep onder aan de helling onder de lispelende wilgen, sloeg dan een smal weggetje in, dat door de akkers op het verre dorp aan slingerde. Het gevoel van vreugde en kracht, het overwinnaarsgevoel bleef in hem joelen. Hij neuriede een onbestemd wijsje, zocht naar woorden erbij, maar het werd een ononderbroken herhaling van een en hetzelfde woord: Marjannekes naam... Telkens moest hij erom lachen, maar hij vond niets anders, en het was goed zo... er was immers niets anders dan Marjanneke... Marjan en hij... Marjan en Merijntje... dat kwam prachtig bij elkaar...

Een tijdlang zat hij op een hek, met bungelende benen, en luisterde naar de nacht. Rondom hem ruiste zacht het koren in de wind, als de branding van een verre zee. Er kwaakten kikkers, een populier achter hem zwatelde driftig met zijn beweeglijke blaren. Ergens blafte een hond op een boerenerf... Dan viel zacht zingend de slag van een klokje... een enkele slag... Eén uur?... Of was het de slag van half... Half twee of drie misschien ?... Hij had geen begrip van de tijd...

Verschrikt sprong hij op de weg terug... Hij moest naar huis... naar de pastorie ... Allemachtig!... Hij kon toch niet in 't holste van de nacht op de pastorie aankomen?... Wat moest ie tegen meneer pastoor zeggen?... Alles was natuurlijk gesloten... hij kwam er niet eens meer in... hij kon moeilijk Nele uit haar bed kloppen... Haastig begon hij voort te lopen... Na een poosje hield hij weer in, stond lachend even stil... Wel, wat kon het hem eigenlijk schelen?... Desnoods ging hij ergens in het hooi liggen, of in het koren... Moesten ze maar denken, dat hij zat geweest was en het niet meer tot thuis had kunnen brengen... 't was nou eenmaal kermisnacht... Tenminste... als Flierefluiter zijn mond gehouden had... die had hem met Marjan gezien... Nou, en anders? Wat dan nog?... Hij was toch zeker vrij om te doen wat hij wou!... Als iemand er wat op aan te merken had, stapte hij op... niets eenvoudiger... hij was geen kleine jongen meer... Hij kon zijn eigen weg gaan, als 't moest... Nijdig bij het denken aan mogelijke tegenstand schopte hij steentjes voor zich uit... Er bleef een vage verontrusting, maar hij stapte vastberaden voort, heftig voornemens de geschillen niet uit de weg te gaan... voor Marjan zou hij opkomen en zichzelf zou hij niets meer laten gezeggen, niets... Niemand kon er enig begrip van hebben wat er met hem gebeurd was, en hij zou het ook niemand kunnen zeggen... Daar waren geen woorden voor... Alle woorden zouen het verkleinen, zouen het maken tot iets lelijks, iets waarover je onzuivere grappen maken kon, met knipoogjes en een slim gezicht... bah!... Je zou er woedend om kunnen worden en de mensen verwensen, omdat ze van zo iets geweldigs en moois iets maakten om achterbaks over te grinniken... Maar eigenlijk moest je ze liever beklagen... Stakkers waren het, stumperds, die niets begrepen van wat er met hen gebeurde... en die maar groot en brutaal en min deden om de schijn te wekken hele kerels te zijn... Het was immers iets, waar je niet over spreken kon, tenminste niet in de kring van onverschillige kennissen... Misschien met een vriend, waar je heel veel van hield en met wie je erg vertrouwelijk was, en dan nog vaag, met voorzichtige woorden... zo, dat enkel de diepe, stille, grote vreugde ervan werd aangeduid... het geheimzinnig bekorende, dat het best te vergelijken viel met het heilige, waarvan je ook alleen huiverend van eerbied en toch met een glanzende vreugde in je hart praten kon... Ach... hoe zonderling had zich alles verward!... Vreemd viel de gedachte in zijn bewustzijn, dat hij eigenlijk een grote zonde had bedreven!... Hij had bij een vrouw gelegen en was niet met haar getrouwd... Maar zij was getrouwd... Echtbreuk noemden ze dat, en het was zo ongeveer het ergste, wat op het gebied van de zonde bestond. Moord was misschien erger, maar zeker niet veel... Doodzonde... zwarte doodzonde... met zo'n zonde op je ziel was je voor eeuwig verloren... De lichte schrik, die deze gedachte in hem wekte, vergleed in een glimlach. Nee... dat kon niet... het was geen zonde... het kón geen zonde zijn!... Het was zo zuiver en zo lief... Dierlijke lust, zeiden ze... Hoe dom!... Hoe vals!... Hij wist zeker, dat hij nooit in zo'n betovering van de puurste heiligheid gestaan had als toen hij in de armen van Marjan lag... Er was niets aards meer geweest... een zweven in glansdoorschemerde ruimten... een opgaan in duizelingwekkende hoogte, weg van alle zwaarte, van alle aardsheid... geen donkere gedachte had toegang tot zijn ziel gehad... en in Marjans ogen had hij hetzelfde gezien... die klaarheid, dat licht, die duizel van het wonder... Het was immers een wonder... Hoe kon je het anders zien dan als een wonder?... Een dag geleden kende hij Marjan niet eens... Als een bliksem was het bij hen beiden ingeslagen, zo groot en onweerstaanbaar... er was geen ander woord voor: een wonder... Dat kon geen zonde zijn... niemand zou hem ooit kunnen overtuigen, dat dit zonde was, en al kwam de hele wereld voor hem staan om hem te beschuldigen, dan zou hij nóg glimlachend weten, dat hij niet gezondigd had, dat Marjan niet gezondigd had... dat zij samen enkel een wonder hadden beleefd, een heerlijk, lichtend wonder, iets verhevens in plaats van vernederends... iets, dat ontwijfelbaar te maken had met het heilige...

Plots hoorde hij zijn stappen luider klinken en keek op; hij stond aan het begin van de dorpsstraat en wist niet, hoe hij er gekomen was. Wat een aardig dorpje was het toch. De huizen links lagen duister geborgen in de schaduw, die scheef en geblokt over de grijze keienstraat geschoven stond. Naaldfijn spietste het kerktorentje de blanke hemel in. De schimmen van de draaimolen, de kramen, de grillige silhouet van de schommel met z'n stakige ledematen deden vreemd in de verlaten straat, waar niets bewoog, en de herinnering aan de lawaaiige kermisdag die er doorheen geraasd was verstard lag in de spokige omtrekken van kramen en mallemolen.

Over het zandige pad naast de keien liep Merijntje verder. Het harde geluid van zijn stappen op de stenen verontrustte hem... Nou zien, hoe hij de pastorie binnen kon komen... Het tuinpoortje was niet afgesloten. Op zijn tenen liep hij om het huis, bleef dan eensklaps staan: onder de linde zaten meneer pastoor en Flierefluiter bij een tafel, waarop de staande lamp een gele schijn vloeide... Merijntje stond volop in het maanlicht, en eer hij terug kon treden, kwam de stem van.Flierefluiter al: 'Aah! doar 'emme de kleine kermisgast... Welkom thuis, Merijntje... me dochten al a'ge verdoold gelope war...'

'Kom wa' dichterbij, jonge!' riep meneer pastoor. 'Ge zul wel düst'emme!... Ier is wa' te drienke...'

Merijntje kwam naderbij, langzaam, met stijve passen, als een hond, die zijn tegenstander niet vertrouwt en van plan is bij de eerste verdachte beweging toe te bijten. 'Goeien oavond soame!' groette hij bevangen.

'Da' noemt ie oavond!' lachte Flierefluiter. 'De jeugd 'ee gin begrip van de tijd, meneer pestoor.'

'Mee de kerremes zijn z'ammoal een bietjen in de war,' zei de pastoor vergoelijkend.

'Eén ze woon wijd weg!' vertelde de zwerver met een knipoogje. 'Ai!' zei de pastoor en lachte met zijn zware stem, die diep in de keel trilde. 'Aiaiai!... Was' 't een oarig meske, Merijntje?'

'Da' goa genog, meneer pestoor,' antwoordde Merijntje stugger dan hij zelf wist.

Flierefluiter schoot in een lach.

'Da' goa genog!' herhaalde hij met een intonatie van diepe wanhoop, "k 'Em ze gezien, meneer pestoor... een lelie des velds... een blom regelrecht uit 'et paredijs... een puur woonder... één dan zèg zo'n soavikloas: da goa genog!... In plek van alle psalme te zienge, die-t-er bestoan één nog een 'allef dozijn van eige moaksel... gadsamme toch, die jonge loomperike... ge zouwt ermee schreeuwe!'

De pastoor keek lachend naar Merijntje, die niet goed wist of hij kwaad moest worden of liever meelachen. Wat Flierefluiter over Marjan zei leek hem heel juist, maar het klonk hem toch niet betrouwbaar in de oren...

'Loat 'em zwaanze, jonge,' ried de pastoor, die aan zijn gezicht zag, dat hij zich ergerde. 'Tege sjeloerse meinse motte nie riddenere... dad' ellept toch nie!'

Flierefluiter hief de handen ten hemel, gebaarde hulpeloze opwinding en viel uit: 'Ge doe net of 'at een woonder is a'k sjeloers zijn!... Da' wil ik aanders best weten, or!... Toen 'k 'em doar vanmiddeg mee da' vergeetmenietje zag schuive, ben ik bekaant gebarste van sjeloersig'ed... Ik zijn ok moar een meins... Bedeink da' nou es goed: oonderwijl 'ad'ij da' vrouwke thuis brengt, erreges achter in de wije polder, mot ik 'ier mee een pestoor achter een fles wijn één een sigoarke zitte filesefere... Eén dan zouwde nog nie sjeloers meuge zijn ok... Alle meinse kunne gin 'eilige zijn, meneer pestoor, al puile ze nog zo uit van alle deugde... net as ikke... een zwak pleksken is 't er in de volmoakste ziel...'

Meneer pastoor lachte vrolijk en knikte met zijn groot hoofd. Merijntje moest wel meelachen, déze toon van zijn vriend kende hij al zo lang en altijd weer bleek die onweerstaanbaar.

'Ge zijd' een daankboare, gij,' verweet hij. "t Is mooi om meneer pestoor te verwijte, da' ge mee 'um bij wijn één sigoare mot zitte!'

"IJ is te bekloage, Merijntje!' zei de pastoor lachend. 'Ge mot 'et 'em moar nie kwoalijk neme!'

'Zeker zijn 'k te bekloage,'jammerde Flierefluiter. 'Moar da' begrijpe jullie toch nie; doar is den ene te jong vor en den aandere niet fijn genog besnoard.. zo zit da'... moar da' minder mijn leed nie!'

'Alle leed, da' gij 'ed, één al wa' ge nog te droage kunt krijge, dad' edde meer dan verdiend mee je pekelzoonde,' grinnikte de pastoor. 'Iederendeen kregd' op den duur, wat 'em toekomt... één da's moar goed ok... da' bewoar 'et evewicht.'

Flierefluiter knikte met een mistroostig gezicht, dronk toen uit zijn glas en zei: 'Je wijn is gelukkig beter asje troost, meneer pestoor... aanders zou m'n moond soametrekke van de zurig'ed!'

'Gelukkig 'at er 'ier teminste nog iets dugt!' sneerde Merijntje, en de pastoor prees: 'Broaf zo, Merijntje... ge mot me moar een bietjen 'ellepe, want den dieë zou nog in stoat zijn om me-n-oan m'n eige te loate twijfele. Komt er bij zitte, jongen één drienkt een glaske mee.'

'Motte me nie noar bed?' vroeg Merijntje, terwijl hij aarzelend ging zitten, en het glas witte wijn aannam, dat de pastoor hem toereikte.

'Doar 'edde 'um weer!' foeterde Flierefluiter. 'Die mot altijd iets bedeinken om iemes z'n plezier te bedaarve!... At ie in den 'emel komt, zalt ie Petrus nog vroagen of at'ie wel gelege komt één dat ie aanders over een poar 'oonderd joar wel es vrom zal kommen of zo... Drienk toch die küstelijke wijn, goalipoap, één deink nie oan je bed.'

Lachend hief Merijntje zijn glas naar hem op: 'Nou, santé dan... Gezoond'eid, meneer pestoor!'

Als een koele streling gleed de wijn door zijn keel; hij nam nog een teug en klakte met de tong.

'Gadverdikke... da's lekker spul!' riep hij.

Flierefluiter knikte vergenoegd.

'Dad' oor ik liever!' zei hij voldaan. 'Wa' zijn me toch een bevoorrechte doerakke, meinse!...'

'Da' zijn me net!' stemde Merijntje geestdriftig toe.

Flierefluiter keek hem met halfgesloten ogen aan en meesmuilde.

'Bedeinktda' nou es goed,' verklaarde hij. 'Doar 'emme-n-allerlei meinse d'r eige moei één lam gesjouwd, op barge geklommen, in de groond gevroet, mee vergiftige pap lope spuiten, een 'ele zomer gezweet één geploeterd, om mee z'n alle te zürregen 'a wij 'ier zo'n lieftallig fleske de nek zouwe kunne breke... Is da' nou nie oandoenelijk?... Doar kunde week van wooren 'a ge da' goed overweegt!'

'Vooral a'ge zellef gewoon zijt om niks uit te voere!' lachte de pastoor.

'Da's een steek op den 'Ollander!' riep Flierefluiter. 'Moar dad'oefd' een man, die pas een 'ele binnezee gegroaven 'eet, z'n eige nie oan te trekken één da' za'k nie doen ok nie!'

'Groot gelijk,' prees de pastoor. "Eemoal Flierefluiter: trek j'w eige nerges wa' van oan... 't moes soms es zeer doen!'

Ze kibbelden er nog op door. Merijntje hoorde het maar vaag en als van grote afstand. De zin der woorden drong niet meer tot hem door. Zijn gedachten dwaalden terug naar Marjan. Hij zag haar, hoe hij haar achter gelaten had. Dat blonde hoofd met de kruivende haren er rond op het kussen. De blote arm boven het laken. De dromerige ogen, zwaar van slaap, de mond, die nog eens zijn naam prevelde... hoe onzegbaar lief het allemaal was... Een wonderbare nacht... kwam er maar nooit een eind aan... Alles was mooi en heerlijk... Marjan... de wandeling terug door de korenvelden onder de sterren... het zitten hier buiten, onder de fluisterende boom, met die gele lichtkring over de tafel en de wijn, die groenig flonkerde in de hoge glazen... Dan hoorde hij Flierefluiter met een diepe zucht zeggen: 'Joajoa, meneer pestoor... een meins is nie veul aanders as een 'oopke stof...'

Merijntje hief het hoofd op, en eer hij het wist, had hij al gevraagd: 'Meneer pestoor, waarom 'eed Oonze Lieven 'eer alles uit niks geschoapen één de meins nie?'

Verwonderd zag de pastoor hem aan. Flierefluiter kwam wat meer overeind in zijn stoel en keek Merijntje vol verwachting aan: die zou wel weer met een kwestie voor den dag komen, die niet zo gemakkelijk uit te kammen viel!

"Oe komde doarop, jonge?' vroeg de pastoor.

'Wel, da' woord' oons toch geleerd,' zei Merijntje. 'God zee: doar zij licht, één toen was-t-er licht... Moar om de meins te moake namt ie stof der oarde... Woarom, meneer pestoor?'

Pastoor Ramakers zat verrast naar hem te kijken. Flierefluiter grinnikte zachtjes voor zich heen en schudde het hoofd. Toen de pastoor niet dadelijk antwoordde, zei de zwerver geamuseerd: 'Da's toch makkelijk genog te zien, Merijntje!... De pestoor zègd' op Assele-Woensdag tege z'n parochioanen, a't-ie z'n krüske gift: Van stof één as zijde gemoakt, één tot stof één as zulde weerkere... Nou, Oonze Lieven'eer wies van te voren, a'ze da' zége zouwen, 'ee, want 'ij wit alles... Eén om nou de pestoors nie vor leugenèer te zetten, 'eet ie de meins gemoakt uit 'et stof der oarde... doodeenvoudig...'

Merijntje schudde wrevelig het hoofd. Pastoor Ramakers glimlachte om zijn verstoord gezicht. Toen zei hij: "Edde wel és g'oord, Merijntje, dat d' oarden ok een star is ?... Dan zouwde dus ok kunne zége, dat de meins uit starrestofgemoakt is... starre geve licht één warmte...'

Merijntje keek de pastoor aan. Zijn ogen trokken groot en rond als bij een verwonderde kleine jongen; Flierefluiter moest zich bedwingen om hem niet als een kleine jongen naar zich toe te trekken, zoals hij tien jaar geleden gedaan zou hebben. Nu zei hij alleen met geforceerde spot: 'Meneer pestoor is ok een dichter, 'oorde wel?'

Merijntje keek omhoog, waar tussen de bladeren van de linde een paar sterren trillend vonkten. Hij zuchtte diep, stond dan op en zei vermoeid: 'Ik goan noar bed.'

'Da' zou ik moar doen!' knikte Flierefluiter. 'Want morrege goan me ver'uize: 'k 'em oons bij Meesters ver'uurd voor 't kore-pikke...' Merijntje stak zijn hoofd naar voren. 'Bij wie?'

'Bij Meesters... die 'em ik vandoag op de kerremes gesproke.' Even flikkerde er een vrolijk lichtje in Merijntjes ogen. Toen wenste hij rustig goedenacht, keerde zich om en ging het huis binnen. In de gang moest hij even stilstaan. Een geluidloze lach schokte zijn schouders. Morgen ging hij werken bij Meesters... de boer van Marjan... En Marjan was uit sterrestof gemaakt... zij gaf licht en warmte... En de wereld was tóch een paradijs, en het was een feest erop te mogen leven...

DERDE HOOFDSTUK

I

Witgloeiend staat de augustuszon aan een zilverig blauwe hemel. Boven het korenveld stijgt trillend de lucht, in golven van warmte. De wilgen aan het eind van de akker, waar de sloot is, bewegen mee in deze trilling, schijnen te sidderen en zachtjes te zwaaien in een wind, die van de grond op komt. Geen zuchtje vaart over de landen om verkoeling te brengen aan de gebogen zwoegers, die de tarwe van boer Meesters oogsten. De ogen, beschut onder een breedgerande zonnehoed, staan strak, met bezeten blik op de halmen voor de langzaam voortschuivende voeten. Automatisch gaan de armen, slaan de pikhaak achter het graan, zwaaien de vlijmscherpe zicht met een preciese boog om de benen en ruisend valt de garve, links van de arbeider, schuin achter hem weg. Door het dunne hemd, open op de borst, schroeit de zonnehitte, de wilde gloed die van de hemel valt met een geweld als stond boven hen de lucht in brand. De wereld is een oven geworden. Uit alle poriën dringt het zweet, prikkelt op de geschroeide huid, loopt bijtend in de ogen, druipt langs borst en benen, maakt hemd en broek klef van lauw indringend vocht. Over de rand van de klompen of leren pantoffels bijten de stoppels in de blote enkels, schrijnen vinnige schrammen. De gebogen rug steekt vol pijn, de lendenen worden durend doorvlijmd van felle scheuten, als staken gloeiende priemen door het gekwelde vlees. Schichtig gaan af en toe de ogen van de pikker naar de anderen, onderzoekend of hij niet achter blijft bij wie links en rechts van hem het graan neerslaan... Gelijk blijven... niet achter raken... even stoer en onvermoeibaar doormaaien... Ginds loopt de boer, een pijp in de mond en kijkt zwijgend naar de arbeiders... Zijn woordloos toezien is als een zweep, die onhoorbaar over hen zwaait, die zij aldoor aanwezig weten, die knallend kan toeslaan met een korte, nijdige snauw en alles ondraaglijk maken. Zij wagen het nauwelijks met de rug van de eventjes werkeloze hand het zweet uit hun ogen te strijken. Merijntje heeft de gewaarwording, dat hij bij levenden lijve in de hel geslingerd is. Het leek spelen eerst. Hij had zo gauw de slag te pakken, het eigenaardige ritme van de greep met de haak en de zwaai met de blinkende zicht. Hij vermaakt zich met een liedje te neuriën op de maat van het sissend doorsnijden der harde stengels en het opzij suizen van de garve. In de vroege morgen, de zon nog nauwelijks boven de kim, de nachtkoelte nog tussen de halmen, de grond onder de voeten vochtig van dauw, was het een genot, je spieren te spannen voor deze arbeid, te luisteren naar de luid zingende morgenvogels, naar het stille gesuis van de wind door het korenveld. Het was een spel, waarvoor je je nauwelijks hoefde in te spannen. Los zwierden de armen in hun gewrichten en de benen stapten zijwaarts mee, luchtig als in een langzame dans. Het was een genot de koele lucht in je longen te halen, te voelen hoe de dauwvochtige wind langs je wangen, hals en borst aaide... En achter hen, achter de geweldig maaiende mannen, grepen de vrouwen de neergezwaaide halmen, bonden ze bijeen tot garven, zetten ze later in schoven bij elkaar... En een van deze vrouwen was immers Marjan... Ze was wel niet vlak achter hem, werkte veel verder achter andere pikkers, maar ze was op dezelfde akker, ze ging mee in het ritme van dezelfde arbeid, ze hoorden tóch bij elkaar hier op het veld, onder die zuivere morgenhemel en hun lichamen bewogen onder dedrang van dezelfde drift, van hetzelfde spel... Straks, als er geschaft werd, zouden ze elkaar zien en spreken, en hun ogen zouden weten, wat niemand wist dan zij tweeën alleen... herinnering en beloften...

Maar de zon was de hemel in gestegen, had de laatste resten van de koele morgennevels opgezogen, alle wind was stil gevallen, en het spel was gruwelijke ernst geworden. De boer had hem afgesnauwd, omdat hij achter was geraakt bij de anderen, en hij had woedender toegeslagen, sneller de haak achter de halmen gehakt, taaier en dieper gebukt. En gestadig was het erger geworden, langzaam was hij neergedrukt in de gloeiende hel van deze midzomerdag op de verdorstende aarde. De schroeihitte viel van de hemel over hem neer, steeg van de aarde naar hem op, was rond zijn schouders, wapperde uit het koren naar hem toe: Als leer lag zijn droge tong in zijn mond, in zijn neus krieuwelde het stof, de huid van zijn gezicht prikte en jeukte, het zweet liep langs hem neer, en alle spieren leken verrekt of gescheurd. Het was een verademing, als de zicht moest worden aangezet met de haarhamer... even zitten... even een andere beweging... even ademen en een slok koude koffie uit de drinkkan ... Maar de stekende ogen van de boer, al stond hij nog zo ver weg, bewaakten je en dreven je tot haast... De anderen werkten door... straks zou je jachten om weer bij te komen... En hoe groot die akker was... hoe eindeloos gestrekt onder de onbarmhartige zon... In de middagschaft was hij duizelig, met bevende ledematen, in het gras onder de wilgen neergevallen, had met dikke keel zijn brood doorgeschrokt, het weggespoeld met koffie, was dan plotseling in slaap gevallen, als een blok. Marjan had hij zelfs niet opgemerkt, en de geharde arbeiders hadden hem uitgelachen en hem onzacht gewekt, toen het tijd was weer aan het werk te gaan...

En nu was het eerst goed de hel. De namiddagzon brandde en stak. Het gekwelde lichaam was één pijn, de vermoeienis dreigde hem misselijk te maken. Als hij nu ophield en overeind ging staan, zou hij zeker omvallen en niet meer overeind kunnen... Kuchend tegen het stof, zwaar en moeilijk hijgend worstelde hij zich voort... hij moest zich een weg slaan door een oceaan van koren, waar nooit een eind aan zou komen... koren, dat veranderde in vlammen... vlammen, waar hij zijn vlammende zicht in sloeg, vlammen uit de lucht over hem heen, vlammen, die uit de grond stegen, zijn voetzolen verschroeiden, langs zijn benen opkropen... Vlammen overal rondom, een heelal van vlammen... een hel, waaruit geen verlossing meer mogelijk leek...

'Avveceerd' een bietje, jonge!... Ge roakt een voam achter... A'ge 't nie bij kunt bene, motte'r moar tussen uitgoan!'

De kwade, brutale stem van de boer, nors en heersend, achter hem. Woede sloeg in hem op, maar hij keerde zich niet om. Heftig sloeg hij de zicht door de halmen, die sissend vielen.

'Past op je pote!' waarschuwde de boer, geschrokken, toen de vlijmende snee vlak langs Merijntjes voeten scheerde. Dan liep hij verder, nog nagrommend: waarom had ie zich ook door die niksnut van een Flierefluiter laten overhalen zo'n nieuweling aan te nemen...

Zingend snerpte Merijntjes zicht langs een steen... Ach... nou moest die weer bijgeklopt worden... Hij strekte langzaam het bovenlijf... Aai! hoe die rug en die lendenen staken... Dat hield ie nooit tot vanavond vol!... Ophouden?... De boel erbij neersmijten?... Die verdomde boer de zicht naar z'n dikke kop gooien?... Nee... dat plezier zouen ze niet hebben! Ze hadden immers al onder mekaar gegrinnikt: dat stadsjong... Nooit gaf hij het op... Wat zou Marjan zeggen, als hij er tussenuit trok?... Dan moest hij ook bij de boer weg... weg uit haar nabijheid... Nee... Grimmig beet hij de tanden op mekaar... hij gaf het niet op... niet voor hij erbij neerdonderde... hij zou ze wel es laten zien, dat dit stadsjong nog bloed van het land in zich had en dat stomme rotwerk net zo goed kon doen als zij... de kaffers, die alles maar namen, zich krom en dood werkten, nog uitgefoeterd werden op de koop toe, en onderdanig naar de boer opkeken of ie 'et asjeblief niet kwalijk wou nemen, dat ze geen reuzen waren, die al het werk voor hem in een oogwenk alleen konden verzetten!...

Met een ruk hief hij zich van de grond, onderdrukte een kreet van pijn en bracht onwillekeurig de hand aan zijn lendenen, die staken of ze vol rauwe wonden zaten... Hij hoorde iemand schor lachen, maar keek niet op wie het was... Driftig viel hij op het koren aan... Dat was de vijand! Die moest verslagen worden... Die was de schuld van alles... Hij moest bijna zelf lachen om zijn kinderachtige woede tegen het onschuldige koren, maar het hielp hem... Hij koelde zijn woede op deze gloeiende vijand! Nu was het eigenlijk geen werk meer, maar een wraakoefening... Hier, jij, loeder, ik sla je neer... plagen, hè, treiteren tot een mens gek wordt... wacht maar... ik krijg je wel... Hier... daar... neer met jou... en al was je nog tienmaal groter dan je bent, ik krijgje d'r toch onder... Het werd een wellust, de scherpe zicht door de halmen te horen sissen, de pikhaak er scheurend in te slaan, zwade voor zwade om te zien vallen, machteloos tegenover zijn geweld... Opgeven... nooit...

Hij gaf het niet op. Hij wist nog nauwelijks, dat hij leefde. Hij was één stekende, gloeiende pijn... hij leek geroosterd in een vlammende oven, zijn handpalmen brandden van de doorgeschuurde blaren en het bloed zat aan de greep van zijn zicht... maar hij gaf het niet op...

Toen de avond begon te dalen, gaf de boer het sein om het werk te staken. Zuchtend rekten de arbeiders zich uit, wreven de pijnlijke handen, liepen even heen en weer, hoog de voeten optrekkend, om de stijve benen weer in de gewone gang te krijgen. Ze dronken de laatste slokken uit hun koffiekruiken, raapten hun gereedschap bijeen, stopten een pijp, zuchtten nog eens diep en stapten naar de dam om op de weg te komen.

Merijntje voelde zich als gebroken. Hij was bang, dat hij het niet tot de boerderij van Meesters brengen zou. Liefst zou hij zich in het koren hebben laten vallen om er meteen in te slapen. De gedachte aan eten gaf hem een gevoel van walging... Liggen... liggen... en slapen... niks meer horen, nergens meer aan denken... zo maar wegzakken in de slaap... niks meer weten van werk dat je vermoordt, dat je spieren kapot scheurt... een zon, die uur na uur zijn vlarftmengolven over je heen stort, je verschroeit en verbrandt...

Zijn benen beefden onder hem, er was even een waas voor zijn ogen, hij duizelde... Maar hij vermande zich, klemde de kaken opeen, strekte moeizaam en pijnlijk de rug en de knieën... even kreunde hij nog van de ondraaglijke scheuten die door zijn spieren vlijmden. Dan zette hij zich met een ruk in beweging, de zicht over de schouder, de haak onder de arm geklemd... Geen kamp geven... meelopen... net doen of er niets bijzonders was...

Waar zat Marjan ?... Hij keek rond... Ze liep ginds met andere vrouwen en meisjes al op de weg... Hij gromde zijn teleurstelling weg... Natuurlijk ging ze met die andere vrouwen mee... Ze kon toch moeilijk naar hem toekomen en ten aanschouwe van iedereen hem om de hals vallen!... Hij zou wel zien...

Bij de dam keerde hij zich om en keek de akker over... Ze hadden een heel stuk kaal geschoren!... Een vage glimlach kwam even om zijn droge lippen... Daar stonden de schoven, door de vrouwen opgezet... Hij had geholpen de halmen neer te slaan... bij duizenden... Hoeveel schoven zouen er op zijn rekening staan?... Hij rekte zich op de tenen, probeerde de akker te overzien: hoeveel er nog te doen overbleef... Doch akker strekte zich na akker... hij wist niet, hoe ver het graan van Meesters reikte... Maar zien... Ze zouen het wel rooien... opgeven deed hij niet... alles moest vallen... alles worden neergemaaid...

Met loodzware benen slofte hij de weg op. Voor hem uit liep een oude arbeider. De rug gekromd, de brede schouders hingen voorover. Hij had zijn jasje los over de rug gegooid. Zijn slepende voeten joegen stofwolkjes op... Wat leek die oer-oud, die man... en nóg stond hij van 's morgens vroeg tot aan de avond in het graan, en deed het onmenselijk zware werk. Zo'n leven... zo'n leven... Verzwoegd en versloofd... waarvoor? ... Wat zou zo'n man eigenlijk van z'n eigen leven vinden?...

'Val nie mee, 'ee, Merijntje?' zei een vrolijke stem naast hem.

Verstoord keek hij op, in het lachende gezicht van een jonge kerel, Peer van Til... Die was een paar jaar ouder dan hij, herinnerde hij zich. Een logge reus met lange armen en kinderachtig dons rond zijn zware kaken. Merijntje had niet de moed op te snijden.

'Neeë,' gaf hij toe, belange nie... Ik zijn doodop!'

'Da' wen wel!' zei Peer bemoedigend. 'Op 't lest witte nie beter of 't 'oor zo... Eest kroake je noaje, moar over een dag of wa' zijd' er oan gewoon.'

Merijntje knikte.

'Zijde vaste knecht bij Meesters?'

'Was 't moar woar!... Ik waark in 't veld, overal woar wa' te verdiene valt... Ik deink a'k van 't noajoar moar mee de polderjongers meegoan... A't wijf me teminste wilt loate goan.'

'Zijde dan getrouwd, gij?' vroeg Merijntje verbluft.

Peer lachte luid.

'Al ander'allef joar, man !' riep hij. 'Me-n-emmen al een jong ok... zo'n klein dreuteltje, jonge... ge mot ermee dood, a'ge 't ziet... net viengertjes as wij, moar nie groter as gernoalen, één voetjes, man... zoiets!'

Hij wees met duim en vinger, hoe groot de voetjes van het kind waren, en begon verder te vertellen dat het al lachen kon en dat het hem kende: als hij zich over de wieg boog, stak het de armpjes naar hem uit, en dan nam hij het op en liep ermee rond, en dan dribbelde zijn vrouw jammerend achter hem aan, al maar bang, dat hij het zou laten vallen!... Hij schaterde, en Merijntje keek verholen naar hem op... Zo'n jonge jongen en dan al getrouwd... en vader ook... Eén of tweeëntwintig kon ie misschien zijn! En hij schaamde zich er niks voor, was er trots op!... Heel zijn onbehouwen kop straalde van vreugde en geluk... Een gelukkige kerel...

'Mee wie zijde getrouwd?'

'Mee Kee Dekkers... Die kende toch nog wel? Z'ee vroeger vast neve jullie gewoond...'

'Joa zeker ken ik die,' zei Merijntje, en hij glimlachte.

Hoe gek!... die kleine, ronde Kee Dekkers met 'er vlaskop en d'r sproeten... die was nog jonger dan Peer... Idioot... vader en moeder... de kinderen, waarmee hij gespeeld had... Nou... hij was óók geen kind meer... Dat merkte je ineens, als je zoiets gewaar werd...

Peer gaf hem een elleboogstoot.

'Salu, Merijntje... ik sloan 'ier 't veld in... Ik woon doar gunter achter den dijk... Tot morrege!'

'Tot morrege...'

Peer stapte het landweggetje in. Merijntje keek hem even na. Toen riep hij : 'Zèg je vrouw g'ndag!'

Peer zwaaide met z'n pikhaak. Merijntje zag nog even zijn lachend gezicht... Die vent had het naar zijn zin...

Een reus... enkel kracht... en wat zou ervan over zijn, als ie zo oud was als die man daar voor hem?... Niet veel meer zeker... ook zo'n voorover gebogen lichaam, brede, hangende schouders, kromgetrokken vingers en een hoofd, dat naar de grond hing en met doffe ogen voor zich uitstaarde. Plotseling rees een onberedeneerd verzet in Merijntje... Dat was toch geen leven!... Hij dacht weer aan Marjan... aan zichzelf en Marjan... Zo moest Peer zich voelen tegenover zijn Kee... zo had die oude man zich gevoeld met zijn vrouw. Wat werd ervan door dit beestige werk?... Wat bleef er over van die levens, van die vreugde?... Een kapot lijf, onbruikbare spieren... angst voor de laatste jaren, de arme, kille jaren van de ouderdom, als je leven moest van wat ze je geven wilden, omdat je niet meer op het veld kon staan, je kapot gewerkt had... En de boer voer er wel bij... die liep niet zo krom... die kregen de jaren niet zo gemakkelijk naar de grond...

Hij had de oude arbeider ingehaald, keek terzijde naar hem.

'Aah... Kiske Baks!'

De man keek moe naar hem op, geen glimlach ontspande zijn hard, doorgroefd gezicht.

'Een zwoaren dag gewiest!'

Kiske haalde bijna onmerkbaar de schouders op.

'Een dag as alle doage!' zei hij gelaten.

'Moar zo gloeiend 'eet!'

'Dan kunde veruit,' bromde de man. 'Me waarken in 't oangenome... 'oe eerder a'de tarw van 't veld is, 'oe gaauwer a'me-n-oons geld verdiend 'emme.'

"Oe oud zijde gij nou, Kiske?'

Hij had het gevraagd eer hij het wist. De man dacht na. Zonder hem aan te zien, zei hij: 'Ik woor van 't noajoar veertig.'

Merijntje schrok. Veertig jaar?... Dan was je toch nog niet oud?... En deze man had dof haar met veel wit erin, hij liep voorover, zijn gezicht zat vol rimpels... Baks keek opzij, toen er geen weerwoord kwam. Blijkbaar zag hij de schrik en verbazing op het gezicht van de jongen.

'Joa, man,' zei hij met een bittere glimlach, 'a'ge 'n 'uis'ouwe mee nege jong 'ed, mot er oangepakt wooren één doar woorde nie mooier van... 'et zwoarste waark woor 'et beste betoald, zee m'n voader altijd, één doar 'em ik m'n leve lang achteroan gezete...'

'Joajoa,' zuchtte Merijntje dwaas, 'van eiges.'

Dan groette hij en liep de man voorbij. Hij voelde zich ineens veel minder moe, ontzettend jong en gezond en bevoorrecht... Wat een slavenleven!... Hoe kwamen de mensen erin verzeild?... De jonge kerels van het dorp hadden praats genoeg!... Ze leefden vrolijk en vrij ... Ze zouden dit en ze zouden dat... En dan ineens waren ze net als Peer getrouwd, als ze amper twintig waren, ze kregen kind op kind en uit was het leven van plezier, waar ze 't zo druk over gehad hadden, en dat ze zouden voortzetten, man... tot in alle eeuwigheid... Slaven van een groot gezin en veel te zwaar en te lang werk... om te leven bleef er tijd noch kracht over... En dan verwonderde Merijntje zich over zijn eigen gedachten... Dat was net Flierefluiter, die dat dacht... Om te leven?... Wat betekende dat dan ?... Was werken voor je gezin dan geen leven ?... Als hij nou eens trouwde met Marjanneke, en ze kregen kinderen... zou het dan geen vreugde zijn, ervoor te werken?... Voor haar en voor die kinderen?... Dan wist je tenminste, waarvoor je daar op het veld stond te verschroeien !... Maar iets in hem ontkende: nee... zo was het niet... Flierefluiter wist het beter... Deze mensen waren gevangenen... ze leefden niet in de vreugde van het werken voor vrouw en kind... Dit afbeulende werk was een kwelling voor iedereen, een vervloeking... een straf... Wat had ie vandaag gezien van het mooie in deze wijde korenvelden, waar het groen van de bieten tussen lag en het doffe goud van het vlas?... Had ie ene keer opgekeken om te zien hoe het landschap week van dijk naar dijk met de telkens verdere, telkens blauwiger wegschaduwende bomenrijen, zoals hij anders twintig keer op een dag deed, als hij buiten was?... Dit werk vrat je op. Je verdorde eronder, het holde je uit, het vermoordde je... En de mensen uit de streek kenden niets anders dan dit... Z'n vader had nog zo stom niet gedaan met naar de grote stad te trekken en fabrieksarbeider te worden... O, dat was ook niet alles... maar dit verdomde gezwoeg onder de moordende zon op het verdorde land... dat was erger... Hij herinnerde zich zijn eerste werk op de akkers met witte juintjes... hoe oud was ie toen?... Een jaar of negen... Mooie leeftijd voor dit soort geploeter... hij was duizelig en misselijk van het veld gestuurd... en bijna was het vandaag weer zover gekomen... Nee... voor boerenarbeider was hij vast niet geschikt...

II

Op de hoeve stond Flierefluiter al naar hem uit te kijken.

'Zo, Merijntje, leefde nog?'

'Da's moar zozo!' klonk het stug. 'Is'dad' een warmte!'

Flierefluiter schudde meewarig het hoofd.

'Goa j'w eige moar gaauw wa' wassen oonder de pomp... da' zal je dugd doen!'

Merijntje haalde de schouders op. Die had makkelijk praten. Had natuurlijk een lauw baantje voor zichzelf uitgezocht! Had heel de dag in de grote, koele schuur gezeten en de erwtenzeilen genaaid en gelapt... Hij bracht zijn gereedschap weg en ging naar de pomp. Flierefluiter stond er berouwvol op hem te wachten en zwaaide gedienstig de zwengel. En het dééd deugd!... Het koude water plensde weldadig over Merijntjes hoofd en hals en armen. Hij schudde zijn natte haren, proestte als een bruinvis en rilde, toen de kille straaltjes zijn nek binnenliepen en over borst en rug ijzige sporen trokken.

'Lekker, 'ee?' vroeg Flierefluiter.

'Fijn!' antwoordde de jongen; zijn goed humeur kwam terug; hij moest even lachen om het gezicht van Flierefluiter, die net keek, of ie iets goed te maken had!... Ze konden er toch geen van tweeën wat aan doen, dat de dag zo heet en het werk zo zwaar geweest was!...

'Kom moar gaauw mee ete... Den boas is al thuis, ze beginne seffes.'

Eten? ... Merijntje had gedacht, datrhij niets doorzijn keel zou kunnen krijgen, maar nu voelde hij, dat hij best zou meepeuzelen!... Ze aten met ander los werkvolk en de knechts en meiden in een ruim achterhuis. De boer met zijn gezin werd binnen bediend. Een nieuwe gewoonte, die het volk maar half aanstond ; alleen de jongeren vonden het best: werden ze tenminste onder het eten niet op de vingers gekeken en konden vrijer praten en de meiden plagen... Er werd vandaag niet veel gezegd. Allen zaten te schransen als uitgehongerde wolven. Schalen aardappels met uitgebakken spek en door elkaar gekookte groene en witte bonen verdwenen met spookachtige snelheid, onder heftig gesmak, gekauw en voldaan gezucht. Een bord karnemelkse pap beëindigde het maal. Dan schoven ze wat achteruit van de tafel, puften tevreden en stonden op om buiten nog een pijp te gaan roken eer ze naar hun slaapplaatsen gingen.

Flierefluiter trok Merijntje mee naar buiten.

'Zijde veul moei, Merijntje?'

De jongen keek hem nors aan.

'Geroaibroakt zijn'k!'

'Da' doch ik wel... Goade mee nog een bietje zwemme?'

'Nou nog?... Ge zijt zot glo'k!'

'Man, 't is nou zo lekker!... Gloof nou wa' Flierefluiter je zégt!... 'Em ik j'w ooit verkeerd geroaie?'

Merijntje lachte ironisch.

'Joa... toen ge me korepikker liet woore...'

Maar hij begon al mee te lopen met zijn vriend, die het hek uitstapte.

'Korepikker bij Meesters!' verbeterde Flierefluiter. 'Da's nog wad' aanders!'

'Eén wad'is dan 't verschil?' vroeg Merijntje strijdlustig.

Flierefluiter krabde achter zijn oor en keek schuin naar Merijntje, die plots voelde, dat hij een kleur kreeg. Gelukkig kon Flierefluiter dat niet zien; daarvoor was het al te donker.

'Toch begrijp ik nie,' viel zijn vriend uit, 'da' gij da' waark nie plezierig vindt... Ik deink a'ge t'oog in je woapes zijt, Merijntje... Ge mot es leze bij de dichters 'oe mooi 'at da zwoegen op de velden is! Doar kredde kompleet de troane bij in j'w ogen één ge zouw zo wel een zicht wille goan stelen om asteblieft moar mee te meuge doen...'

'De dichters!' zei Merijntje minachtend. 'Die 'emme lekker lulle!... Die zitte makkelijk achter d'r toafel één die schrijve moar roak!'

'Joa, da's nou ok wa'!' riep Flierefluiter verontwaardigd. 'Da's toch de gewoonte !... Die zo oandoenlijk over den orelog schrijve, die goan toch zeker ok nie in 't vuur stoan... dan zouwe ze 't mooie d'r van nie meer kunne zien, één da' zouw toch zoonde zijn, is 't nie woar ? Eerelijk is eerelijk. Gij 'è gin dichterlijk gevoel zeker!'

'Nou, de dichters meuge van mijn de bibberkoors krijge,' riep Merijntje nijdig, 'één gij d'rbij, één nou witte't!' Flierefluiter lachte.

'Zo wou ik je moar 'ore!' zei hij. 'Ik zien 'a ge toch nog nie dood zijt van da' gesjouw... één a'me gezwommen 'emme zijde weer eemoal levend... wette?'

'Verroest moar!' foeterde Merijntje. "k Wou a'me nog moar op de pasterij zatte... Da' was een aander leve!' Flierefluiter zuchtte diep.

'Tjoa, jonge... oan alle goeie dienge komd een ènd... Ik mis m'n glaske wijn ok genog, moar 'oorde mijn kloage? Eén ik zijn nog wel zoveul ouwer één zwakkelijker as gij!' Merijntje lachte en gaf hem een stomp in z'n zij. 'Grote zot!'

De hoeve lag dicht onder de zeedijk en spoedig waren ze aan het water. De kreken liepen snel vol in de wassende vloed. Een bleke schemer hing langs de schorren. In het oosten kwam de maan donkerrood boven de kim. Het rook er naar wier en zilt water. Merijntje kreeg plotseling haast, wierp zijn kleren af en stapte in de kreek. Hij gleed op de gladde kleibodem uit en liet zich vallen, de armen gespreid... Het koude water omving hem met een ijzige greep, maar dat was alleen de eerste ogenblikken onaangenaam... Dan drong een heerlijke koelte zijn vermoeid en verschroeid lichaam binnen... Hij dook onder, kwam proestend weer boven, blies het bittere water van zijn lippen en gooide de haren achteruit... Flierefluiter zwom op enige afstand naast hem... hij zag zijn gezicht flauw over het water schuiven in een kring van geheimzinnig, blauwig licht... En de wieling, die de slaande handen en voeten in het water maakten, werden kolken van net zo blauw-groene schijn, met zilver doorsprenkeld...

"t Woater licht vanoavond!' riep Flierefluiter hem snuivend toe. "Oarig, 'ee?'

Merijntje had er wel meer van gehoord, maar gezien had hij het nooit. Water, dat vuur leek... nat, koud vuur... Toch precies vlammen... En als je je arm buiten het water hief, vielen er druppels af, die groene vonken waren... Hij wierp zich op de rug, schopte met de voeten en wrikte met de handen langs zijn zijden. Overal rond hem sproeide vuur, aan zijn voeten was het een warrelend en spattend vuurwerk. 'Mooi!' riep hij.

Hij kon er niet genoeg van krijgen, ploeterde heftig in allerlei houdingen door het water om te zien, hoe het lichtend om hem heen wielde en in helle vonken hoog in de lucht sprong... Alle vermoeienis, alle ergernis van het zwoegende werk waren vergeten...

'Allee, nog een rondje één dan d'ruit!' kommandeerde Flierefluiter. 'Nie te lang d'rin blijve nou!'

'Ok al goed!' lachte Merijntje. 'G'èget moar voor 't zége!'

Ze zwommen terug naar de plaats waar hun kleren lagen, wreven zich vluchtig met hun hemd af en kleedden zich aan. Merijntje rekte zich uit, de armen boven het hoofd.

"k Zijn glad nie moei meer!' konstateerde hij verwonderd.

'Dad'em ik je toch wel gezeed!' triomfeerde Flierefluiter. 'Die aandere lége nou in d'r broeierig nest te stienken één die stoan morrege net zo moei op, a'ze d'rin gekrope zijn!...'

'A'k jouw toch es nie 'ad!' spotte de jongen dankbaar.

'Dan ward' oongelukkig!' gaf Flierefluiter toe. 'Want dan zatte nou in de stene broeikas van Rotterdam... één g'ad de kerremes 'ier nie meegemoakt... God wit wa'ge dan nog meer gemist zou 'emme!'

Ze daalden de zeedijk aan de landzijde af. Merijntje keek naar het huisje van Marjan. Er brandde licht. Haastig zei hij: 'Witte wa', Flierefluiter... goade gij moar noar d'oef vrom... ik kom straks wel... me sloape toch in 't 'ooi!'

En ondanks de verontwaardigde kreten van zijn vriend, liep hij op een draf verder de dijk af en het landweggetje in, dat naar Marjans huisje voerde. Flierefluiter keek de donkere gestalte na, die spoedig in de duisternis verdween. Hij lachte zacht voor zich heen... De kleine smiekerd!... Hij werd een dankbaar leerling!... Vertederd schudde hij het hoofd, daalde dan de dijk af en liep fluitend de weg naar de boerderij op.

Toen Merijntje vlak bij Marjans huisje was, meende hij vaag een donkere schim langs het hekje te zien schuiven. Zonder daar verder op te letten liep hij om het huisje heen en drukte de klink van de achterdeur neer. Maar hij kon niet binnen: de deur was van binnen gegrendeld. Zachtjes krabde hij aan het sleutelgat, als een hondje, dat vraagt om binnengelaten te worden. Hij luisterde gespannen. Binnen hoorde hij iemand op kousevoeten behoedzaam naar de deur komen. Door het sleutelgat fluisterde hij: 'Doed' ope, Marjanneke...'

Maar Marjans stem, eveneens fluisterend antwoordde: 'Neeë... goa weg... ge wit wel a'k niks van j'w 'emme mot!'

Het was een grappig spelletje. Merijntje lachte ingehouden. Dan zei hij: 'Oach neeë... da's woar ok... Die kerremesnacht 'em ik zeker gedroomd!'

Binnen bleef het stil. Met het oor tegen het sleutelgat luisterde Merijntje, wat zij verder zeggen zou. Hij hoorde haar zachtjes lachen. Vlak bij zijn oor was haar fluisterende stem: 'Zijde gij 'et, Merijntje?'

'Ik gloov'et wel, Marjanneke... kom moar es gaauw kijke!'

Voorzichtig werd een grendel teruggeschoven, de deur kierde open. Merijntje slipte snel naar binnen, duwde met zijn voet de deur achter zich dicht, sloeg de armen om Marjan heen, kuste haar wild op de mond. Zij kuste hem terug, maakte zich dan haastig los en deed de grendel weer op de deur.

'Zijde bang vor dieve?'

'Ik sluit altij m'n deur af,' antwoordde Marjan. 'Ik zijn moar een vrouw alleen !'

Een vrouw alleen... Het woord vertederde Merijntje diep en hij nam haar beschermend in zijn armen. Zij glimlachte naar hem op. Een onrust gleed uit haar ogen weg. Zij streek het natte haar van zijn voorhoofd. Haar hand was ruw van het werk, maar geen fluweel kon zoeter strelen.

'Oe komde zo nat?'

"k 'Em gezwommen in een kreek.'

'Gezwomme?... Zo loat nog?... Zot jong!'

"t Was lekker, meid... 'k Zijn d'r 'eemoal van opgefrist!'

Dan schokten ze beiden in schrik: er was een steen tegen de luiken gevlogen en een stem riep buiten een ruwe vloek. Merijntje liet Marjan los.

'Wad' is da'?'

Zij pakte hem bij de arm.

'Niks... let er moar nie op!'

Hij schudde haar hand van zijn arm.

'Wacht es evetjes!'

Hij stoof op de deur toe, maar Marjan hield hem tegen. Ontstemd en argwanend zag hij haar aan. Buiten op de grindweg klonken haastig zich verwijderende voetstappen...

'Ziede wel!' fluisterde Marjan. 'Den een of aandere kwoajonge... Da' komd 'ier wel es meer voor...'

'Verdomde slampampers!' gromde Merijntje.

Een vaag wantrouwen loerde in de achtergrond van zijn bewustzijn. Maar vlak bij zijn gezicht lachten de ogen van Marjan; haar armen lagen om zijn hals, haar tanden blonken tussen haar half geopende lippen. Vaster drukte hij haar tegen zich aan. Zij kreunde zachtjes van genot. Haar stem fluisterde: 'Lieve jonge... da' ge tóch gekomme zijt!'

"Adde me verwacht?'

Zij antwoordde niet, sloot de ogen en hief de lippen naar hem op. Toen was er niets meer dan dit zonnige gezicht, dit warme, weke lichaam, dicht aan zijn borst gevlijd...

De zoon van baas Meesters werkte mee in de ploeg, maar als zijn vader naar een ander veld moest, nam hij het toezicht over en liet zich graag gelden. Het was een jongen van Merijntjes leeftijd met een donker, hoogmoedig gezicht, een aankomend zwart kneveltje, brede, brutale kaken. Als hij zijn aanmerkingen maakte, verstrakte het gezicht van de arbeiders; het was al beroerd genoeg, als de boer je uitfoeterde, maar standjes in ontvangst te moeten nemen van zo'n snotneus... dat wekte de neiging tot weerstand. Alleen de vrees voor de boterham weerhield de mannen van al te openlijk verzet. Maar onder elkaar luchtten ze hun hart over de jonge Teeuw... een aankomende bullebak, liep van verwaandheid ongeveer naast z'n schoenen... een gulzig heertje, die alles naar zich toegraaide... een meidenjager, waar je nog schandalen van beleven zou... En die Meesters, die anders de kwaaiste niet was en zeker niet stom... die gaf die rekel veel te veel de vrije hand... Z'n enige kind... begrijpelijk... maar d'r zou niet veel goeds van groeien... Merijntje was te veel verzonken in zijn lichte dromerijen om op te merken, dat Teeuw hem na enige dagen in 't bijzonder tot mikpunt maakte van zijn open aanmerkingen. Het werk vlotte beter; zijn lichaam stond er nu naar. Het bleef afmattend en de warmste uren waren een hellefoltering, maar zo erg als de eerste dag werd het niet meer. En in het vooruitzicht van de avond met Marjan leek alles lichter te dragen, de gereedschappen wogen niets, de zicht gleed door de stugge halmen als door weke boter... Hij hoorde de stem van Marjan, die met de andere meisjes en vrouwen een lied zong onder het werken. In de schafttijden zat hij glimlachend naar haar te kijken, steelsgewijs, want zij deden in het bijzijn van anderen of ze mekaar niet anders kenden dan iedereen hier de ander. Dat was immers een aparte bekoring: niemand had er enig vermoeden van, dat er zulke innige gedachten heen en weer gingen met een snelle, verholen blik; dat er twee harten gelijk sloegen en het van elkaar wisten; dat er twee mensen onder hen waren, die zo oneindig veel en diep van elkaar hielden als nog nooit in de wereld was voorgekomen... Dat niemand daar iets van vermoedde, maakte het nog spannender en inniger. Het zware werk vulde eigenlijk maar de lange daguren, dat hij niet bij Marjanneke kon zijn... Daarom lette hij er nauwelijks op, als de boer of Teeuw achter hem iets zeiden om hem aan te sporen tot meer spoed. Hij keek eens even om, glimlachte en haalde de schouders op... hij werkte en verder geen nieuws...

Maar de opmerkingen van Teeuw werden al stekeliger. De andere arbeiders merkten het op, vroegen hem: "Edde gij iets mee Teeuwe g'ad?'

'Ikke?' had Merijntje verwonderd geantwoord, "k Zou niet wete wa'. Woarom vroagde da'?'

'Wel:., 'ij zit 'eel den dag op je te vitte!'

Hij had grote ogen opgezet. Het was hem niet opgevallen. Maar nu begon hij erop te letten en moest wel erkennen, dat het juist was. Teeuw zocht hem. Waarom? Wat had ie die vent misdaan? Stilaan groeide een driftig verzet, dat hij met alle kracht beheerste. Hij wou de kans niet lopen door een barse uitval op slag weggestuurd te worden. Nu niet. Want dat betekende: bij Marjan vandaan... En dat was de hele Teeuw hem niet waard...

De akker was bijna leeg. Nog een smalle strook en de tarwe was eraf. Dan zouden ze het graan naar binnen gaan rijden. Het weer bleef prachtig. Warm en droog. Vanavond zou het veld kaal zijn.

III

In de middagschaft zat de hele groep bij de watergang onder de wilgen. Ze hadden gegeten en luierden wat in het gras. Een paar jonge kerels stoeiden: die hadden nog niet genoeg aan de vermoeienissen van het werk!

Merijntje zat tegen een knotwilg geleund en sneed met het mes, dat Marjan voor hem op de kermis gekocht had, aan een tak, die hij onder de boom had gevonden. De zijtakjes en blaren eraf. Een spiraal uit de sappige schil. Bovenaan rond bijgewerkt. Alsof het een wandelstok moest worden. Hij leek heel aandachtig en ingespannen bezig, maar hij wist nauwelijks wat hij deed. Want onderuit dwaalden zijn blikken aldoor naar Marjan, die een eind verderop zat en praatte met een paar vriendinnen, en af en toe als zonder opzet in zijn richting keek. Hun gewone, stille spelletje, dat opwindender was dan iemand kon vermoeden.

Teeuw stond in de nabijheid van Marjan en de andere meisjes. De mannen grinnikten er onder elkaar om; dat was alle schafttijden zo; die aap was niet bij de vrouwen vandaan te slaan. Hij praatte tegen Marjan, die langs, hem heen keek en met een spottend gezicht antwoordde. Merijntje zag het en vermaakte zich met haar onverschillige manier van doen tegenover de jonge boer, die zich hier gewichtig en nummer één voelde.

'Nummer één ben ik, man!' dacht Merijntje glimlachend. 'Boer of gin boer, moar ge légt er neve!'

Met langzame beweging sneed hij een M in de bast van de wilgenstok. Er klonk gelach uit het groepje van Marjan, en hij zag, hoe Teeuw zich afwendde met een kwaad, bloedrood gezicht... Oei!... die had zeker een antwoord gekregen, dat hij niet verduwen kon!...

Traag slenterde de jonge boer in zijn richting. Vlak bij hem bleef hij staan en keek op hem neer. Merijntje ging kalm door met zijn geknutsel aan de stok. Toen zei boven hem de treiterige stem van Teeuw: 'Een M... da' mot zeker Marjan betekene!'

Met een schok ging Merijntjes hoofd omhoog... Hoe wist die knul?... Hij zag het boosaardige grijnslachje op het trotse gezicht en de kwaadheid in de samengeknepen, donkere ogen. Hij bedwong zijn drift dadelijk en zei kalm: 'Ge kun slecht roaje, man... Die M... die betekend' einkel moar Merijntje... da's toch makkelijk genog?'

'Moakt da' je taante moar wijs!' zei Teeuw. 'Ik weet genog 'oe 'at er voor stoat, manneke!'

Merijntje had de letter voltooid. Hij schoof zijn mes terug in de schee, stak het in de zak en sloeg de snippers van zijn broek. Maar hij antwoordde niet. Hij wou met geen woord in de kring van de arbeiders over deze dingen spreken. Langzaam liep het bloed hem naar het hoofd.

'Nou witte niks te zége, 'ee?' hoonde Teeuw met van woede trillende lippen. 'Noar 't eten op roet goan... één in 't 'olleke van de nacht vrom komme... da' kunde... stadse stoepschijter!'

Zijn stem was al luider geworden, en nieuwsgierig kwamen de arbeiders en de vrouwen naderbij. Wat was eraan de hand?... Ruzie?...

Zich met alle krachtinspanning dwingend tot kalmte, zei Merijntje: 'Noar 't waark zijn 'k m'n eige boas, 'ee?...'

'Noar 't waark!... 't Is nog wa' waark, da' gij verzet!'

Merijntje grinnikte. Zo ging het de goede kant uit. Over 't werk mocht die boeresufferd kankeren zoveel ie wou, als ie er Marjan maar buiten liet.

'Iederendeen kan zo straf nie in de jatte zijn as gij, Teeuw!'

'Teeuw?' schreeuwde dejonge boer. 'Boas Teeuw, 'ee?... Vor jouw zijn 'k boas Teeuw... oomt'ouwt da'!'

Het kwam Merijntje oneindig grappig voor, dat een jongen van zijn leeftijd door hem 'baas' genoemd zou moeten worden. Hij begreep nu, dat degenen, die hem waarschuwden, gelijk hadden: die vent zocht hem, en hij vermoedde er nu ook de reden van, hij kon niet velen, dat Marjan van hem hield... hij had hem afgeloerd en was achter het geheim gekomen. Plotseling viel hem het voorval in van de eerste avond na de zwempartij... Die wegsluipende schim... die verlegenheid van Marjan... die steen tegen de luiken... Dat was dus deze baas Teeuw geweest... Die zat achter Marjan aan... En omdat ie een boerenzoon was, dacht ie 'et recht te hebben Marjan eenvoudig te nemen... haar van hém af te nemen... Wel, wel... maar dat zou hem toch tegenvallen... Hij trok een grashalm af, stak die tussen de tanden, kauwde er op, en vroeg dan eerst, tergend langzaam: 'Woort er ier tegeworig tege snotpieken ok al boas gezeed?'

Er ging een schok door de omstanders. Die was raak! Hoe kreeg dat Merijntje het in z'n kop, zo'n toon aan te slaan tegen de jonge boer? Dat kostte hem natuurlijk zijn werk!...

Teeuw werd wit tot in zijn lippen.

'Ge zijd' een oonbeschofte vlegel!' stotterde hij woedend.

'Da' zijde gij altij al gewiest,' antwoordde Merijntje. 'Loat me mee rust, man... 'k 'em gin proat meer vor je!'

'Gij !' riep Teeuw met overslaande stem. 'Wa' zijde gij?... Uit wa' vor nest komde gij gekrope, verdommese voageboond?... Wouwde gij proatjes moake tegen een boerezeun... da' za'k j'w aanders oan je verstaand brenge!... Da' leerde zeker in 't bed van die verdomd'oer, 'ee?'

Merijntje sloot een moment de ogen. Het woord viel als een steen op zijn borst... Die verdomde hoer... daar was Marjanneke mee bedoeld!... Die vent schreeuwde dat zo maar brutaal uit en er stonden een dertig mensen omheen en Marjan was er zelfbij... En er gebeurde niets?... De wereld zakte niet in mekaar... Teeuw sloeg niet omver van schaamte en schrik over zijn eigen woorden... Marjan... die verdomde hoer...

Teeuw begreep Merijntjes zwijgen niet, hield het voor angst en lafheid. Hij zweepte zich tot steeds groter vertoon van woede en meerderheid op. Hij schopte Merijntje tegen zijn been.

Met een sprong was deze eensklaps overeind en stond vlak voor zijn treiteraar. Beiden zagen krijtwit. Ademloos wachtten de omstanders af wat er gebeuren zou... dat werd vechten...

'Zèg da' leste nog es!' siste Merijntje hem vlak in de ogen.

Teeuw lachte honend.

'Da' wit toch iederendeen, man...d'r vént is nie vor niks d'r vandeur gegoan!...'

Toen schoot Merijntjes arm uit, en met de vlakke hand gaf hij de jonge boer een knallende slag in het gezicht, Teeuw vloog opzij, greep zich vast aan de stam van de knotwilg. Een gemompel van bewondering en voldoening ging onder de arbeiders op. De vrouwen keken angstig toe. Marjan sprong naar voren, vloog tussen de kemphanen in: ''Ouwd' op!... 'Ouw toch op!'

Teeuw was overeind gekomen en balde de vuisten. Merijntje schoof Marjan vastberaden opzij: 'Weg... da's mijn zoak!'

Met een schreeuw van woede stoof Teeuw op Merijntje toe, zijn lange armen zwaaiend als molenwieken, en begon in den blinde op hem in te slaan. Maar Merijntje had in Rotterdam het methodische vechten van zeelui gezien en zich daar met zijn vrindjes ijverig in geoefend. Hij sprong in bokshouding en weerde zonder veel moeite de maaiende slagen van de doldriftige boerenzoon af. Hij sprong terug en weer vooruit en dan zat zijn vuist op Teeuws linkeroog, dat aanstonds dicht zwol... Razende woede vloog door hem heen... haha, mannetje... die verdomde hoer, hè ?... daar zal je voor boeten, schoft!... Teeuw schopte naar hem en trof hem tegen zijn heup; het kwam hard aan, maar hij voelde het nauwelijks en joeg zijn vuist bliksemsnel in het knalrode gezicht, dat hij haatte en wilde vernietigen... Teeuw sloeg achterover, het bloed stroomde overvloedig uit zijn neus. Maar hij was met een schreeuw en een sprong weer overeind en kwam op Merijntje toegestormd...

'Pas op, Merijntjen... 'ij 'eed een mes!'

Merijntje zag het mes blinken in de opgeheven vuist... Als die neerkwam en raakte, was het uit... Kon je zo ineens weggestoken worden uit het leven?... Moest die vent... die verdomde hoer gezegd had... hém omversteken ?... Vliegensvlug gingen de gedachten door zijn hoofd, terwijl hij een ondeelbaar ogenblik als verlamd naar de punt van het glinsterende mes keek. Dan sprong hij lenig als een kat terzijde, de steek kwam in de lege lucht terecht en Merijntjes vuist sloeg hard als een hamer tegen Teeuws kaak... De boer draaide een halve slag om, wankelde en viel achterover in het gras, waar hij met gesloten ogen bleef liggen. De vrouwen schreeuwden, de mannen mompelden bewonderend... Toen duwde een driftige vuist hen opzij en een boze stem brulde: 'Wad' is dad 'ier, gadverdomme nog toe!... Zijn jullie glad van je bedoonder af?!'

Het was baas Meesters. Zijn stem stokte, toen hij zijn zoon daar met bebloed gezicht en gesloten ogen op de grond zag liggen. Wild vlogen zijn blikken de kring rond. Van schrik verstijfd bleven zij gevestigd op Merijntje, die nog met gebalde vuisten stond, een harde, wrede trek om de verbeten mond... Zijn zoon... zijn enige jongen... doodgeslagen?...

'Gij?' vroeg hij halfluid.

Merijntje keek hem aan.

'Joa... ikke,' antwoordde hij.

De boer hief zijn stok op. Merijntje kromp ineen... Als die boer hem durfde slaan... Toen kwam snel Kiske Baks tussen hem en Meesters'staan.

"t Is Teeuw z'n schuld, boas,' zei hij sussend. 'Die jongen is getemteerd 'at een schaande war... doar zijn me-n-allemoal getuige van... Eén kek moar es wa' je zeun nog in z'n 'aand 'eet!'

Meesters keek naar de hand, die krachteloos naast het verslapte lichaam lag; een rilling voer door hem heen, toen hij het blanke mes zag. Vlug knielde hij naast Teeuw neer, trok het wapen uit de hand, keek met grote, starre ogen in het vale gezicht. Op dat ogenblik begon Teeuw bij te komen. Er voeren trekkingen om zijn neus en mond, de ogen gingen open en met een eindeloos verbaasde blik keek hij in het gezicht van zijn vader. Dan schoot hij met een ruk overeind, keek angstig rond, greep, als bescherming zoekend, de boer bij zijn arm.

'Voader!' fluisterde hij.

Meesters zuchtte diep van verlichting. Hij schudde de jongen aan zijn schouder heen en weer.

'Verdomde kwoajonge... wad' edd' uitgestoke?' beet hij hem met schorre stem toe. 'Zijde zot gewore?'

Hij wiste met zijn rode zakdoek het bloed van Teeuws gezicht, stond dan op en trok hem overeind. De jonge boer wankelde op zijn benen, hield zich aan zijn vaders schouder vast, mompelde wat, keek met een blik, waarin haat en vrees gemengd waren, naar Merijntje.

'Goan jullie trug oan je waark,' beval de boer.

Dan wendde hij zich tot Merijntje.

'Gij kun zomedeen op d'oef je geld kommen 'oale...'

'Da' sprikt!' zei Merijntje verbitterd. 'Ik zal 'et loodje d'r wel bij lége... 't is goed, or...'

De boer stapte weg met zijn zoon, die hij licht onder de arm steunde. Toen hij een eind weg was, kwam de verontwaardiging los... Zulke honden van kerels ... Als een snotneusje 't bloed onder je nagels uit pestte en je met een mes te lijf wou, mocht je 'm nog niet tegen de grond slaan!... Mooie wereld!...

'G'è groot gelijk, Merijntje... G'ed 'em flienk op z'n smoel gegeve... 'Ad 'em moar doodgesloge, die lamstroal. Woar 'ad ie 'et toch over?'

Merijntje antwoordde niet. Verwezen keek hij de kring rond. Waar was Marjan?... Hij zag haar nergens meer... ze was ook niet op de akker... Zwijgend keerde hij zich om en liep het veld over. Bij het koren nam hij zijn gereedschap op, zijn jasje en zijn pet. De anderen waren hem gevolgd. Ze keken naar hem, een beetje verbaasd om zijn zwijgen, een beetje eerbiedig, omdat hij die vlegel van een Teeuw zo knap tegen de grond geslagen had, met mes en al... d'r zat pit in die stille jongen !...

'Trek j'w eige d'r moar niks van oan, Merijntje!'

Het was Peer van Til, die hem bemoedigend toeknikte. 'Waark zat in de wèreld!...'

Werk?... Merijntje glimlachte... Aan werk had hij het allerminst gedacht... Waar was Marjan?...

Hij keerde zich om, zwaaide met zijn zicht.

'Salu, ammoal!'

'Salu, Merijntje!... 't Goa je goed, or!...'

Hij moest er weer even om lachen. Zo hartelijk groetten ze hem allemaal. Ze mochten hem ineens graag lijden... omdat hij die verwaande boerekarhengst een pak rammel gegeven had... Eerst hadden ze hem vrijwel als een vreemde eend in de bijt beschouwd en hem wel van het veld weg willen kijken... Nou had ie met succes gevochten, en nou was ie de man!... Ze zouden het op het dorp rondvertellen, versierd met allerlei smeuïge bijzonderheden van eigen vinding... Jaja... Met grote stappen liep hij het veld af, aarzelde bij de dam, ging dan in plaats van naar de hoeve met een kleine omweg naar Marjans huisje... Maar hij vond de deur gesloten en geen geluid kwam er, toen hij driftig aanklopte... Ook niet thuis?... Waar was ze in godsnaam gestoven?... Zinnend stond hij bij de achterdeur... Nou, hij kwam straks wel terug...

Loom liep hij de kant van de hoeve op... Halverwege kwam Flierefluiter hem tegemoet. Met een stralend gezicht. Hij sloeg de jongen hardhandig op de schouder: 'Goed zo, Merijntje!... Dad 'edde proontjes gedoan!... 'k 'Eb z'n bakkes gezien... mooi afgewaarkt, or... dad'ad' ik je zo nie toevertrouwd... Gadverpielekes... dad' oog zit zo dicht as een pot, één z'n neus lijke wel een druivetros... Wad' edde mee die snotpiek g'ad?'

"IJ zee iets, da' me nie oanstong.'

Flierefluiter keek hem vol eerlijke bewondering aan.

'O!' zuchtte hij. 'Zeet ie iets, da'je nie oanstong... Eén toen 'edde gij een bietjen oan z'n edukoasie gedoan... Joajoa... zoiets, doar kan ik inkomme... Is 't te veul gevrogen a'k wete wil, wat ie miszeet 'eet?'

Merijntje keek stug voor zich uit. Nooit zou hij de woorden kunnen herhalen, die Teeuw gesproken had, en die plotseling van hem een vechter gemaakt hadden.

"IJ 'ee zoveul gezeed!' zei hij afwerend. 'Die kaffer deinkt 'at ie alles doen mag, omda' z'n voader boer is... één 'ij trok een mes.'

Flierefluiter schrok.

'Is 't werachtig?'

'Joa... moar 'ij 'ad gin kaans...'

'Zo'n smerlap!... Afijn... zo komme me teminste van die 'oef af... Ik verveelde m'n eige d'r allang... één gij?'

'Ik zijn zo'n woelwoater nie as gij !' riep Merijntje. 'Ik 'ad 'et 'ier nog al noar m'n zin... 'k 'ad 'ier nog best wa' wille blijven, or!'

Flierefluiter schudde het hoofd.

"t Woord 'oog tijd 'a me-n-ier opstappe,' zei hij nadenkend. 'Leert da' van mijn, Merijntje: a'ge best erreges nog een bietje zou wille blijve... dan doede 't wijste mee d'r vlieges vandeur te goan...'

'Wa's da' nou weer voor zotteproat?'

'Da's zotteproat van een wijs meins, geloof me, Merijntje.'

'Oach, gij... Woarom nou?'

'Omda 't vor gin ene veugel goed is in de buurt van lijmstekke... doarom !'

Merijntje keek hem aan, dacht na, begon toen te lachen.

"k Weet nog nie of a'k wel weggoan,' zei hij. "k Zal wel es zien.'

'Ge doe moar!' antwoordde Flierefluiter bedroefd. 'De jonk'eid wil 'et altij beter wete... net zo lang, tot ie z'n gat verbraandt . één dan is ie nog kwoad 'at ie op de bloare mot zitte...'

IV

Bij Meesters moest hij in de mooie kamer komen om af te rekenen.

De boer gaf hem zijn geld in een papieren zakje. Merijntje stak het weg, zonder er naar te kijken.

'Tel 'et noar,' zei de boer.

De jongen haalde de schouders op.

"t Zal d'r wel zijn,' antwoordde hij onverschillig.

Meesters keek hem een poosje aan.

'Woar 'adde jullie ruzie over?' vroeg hij toen.

'Teeuw verweet me, da'k nie goed waarkte... 'ij noemde me-n-een stadse stoepschijter...'

'Eén moese jullie vor die kinderachtig'ede mekoare bekaant vermore?'

'Ik zijn nie begonne,' verdedigde Merijntje zich stug. 'Ik loat m'n eige nie schoppe... ok van een boerezeun nie...'

'D'r was bepoald nog wad' aanders,' zei Meesters na een kort zwijgen achterdochtig. 'Teeuw is zo'n kemp'oan nie...'

Maar Merijntje had liever z'n tong afgebeten dan te vertellen, waarom hij zo razend geworden was... Dat zou de boer misschien gauw genoeg van anderen horen.

Toen zei de baas: "k 'Em er spijt van, dat di' gebeurd is, Merijntje... Teeuw 'ad ongelijk... moar ik kan j'w 'ier nou nie meer 'ouwe... da' begrepte wel... Eén loat oons ammoal blij zijn a't zo goed afgelopen is.'

Hij staarde voor zich uit en een rilling liep hem over het lijf.

Stijf groette Merijntje: 'Goeie middeg, boas!' en liep naar buiten. Daar vond hij Flierefluiter, die zijn bundeltje al aan zijn stok over de schouder droeg en glunderde over heel zijn gezicht.

'Afgemoakt?'

'Kloar, joa.'

'Goade mee?'

'Nog nie... 'k 'em 'ier eest nog wa' te doen.'

Flierefluiter keek hem onderzoekend aan.

'Goed,' zei hij dan. 'Ik goan d'r van deur... Bij Birres kunde me zoeke. Moar bief gin acht dage weg, want dan vinde me nie meer.'

Hij gaf hem een klap op zijn schouder, schudde het hoofd en voegde er vertederd aan toe: 'Zo'n kulleman toch... gif me doar de zeun van z'n boer een pak op z'n tabbernoakel!... 'IJ zal nog es een groot man woore, da' Merijntje!'

Toen keerde hij zich om en stapte lachend weg. De jongen keek hem na. Flierefluiter liep daar de weg af met zijn gemakkelijke, lange stap, die hij heel de dag kon volhouden... z'n rommeltje in een rode zakdoek op de schouder... alleen... zonder Merijntje... Merijntje bleef achter en moest naar Marjan gaan.. Er schrijnde verdriet. Hij hield onmenselijk veel van Flierefluiter, dat voelde hij nou pas goed, nou die zo alleen van hem wegging... 't was een heel andere manier van liefhebben dan tegenover Marjan... maar wat ging het diepst?... Als hij eens zou moeten kiezen... zou hij Flierefluiter loslaten?... Hij zuchtte. Onzin... hij hoefde niet te kiezen... Traag wendde hij zich af en liep de weg naar de zeedijk op... Nu moest hij met Marjan praten... Er was iets gebeurd in de verhouding tussen hem en haar... Die boerevlegel had iets kapot gemaakt met zijn smerige, ruwe woorden... Hij moest met haar praten... Het moest weer in orde komen... Dit kon hij niet verdragen!... Telkens sprong weer de woede in hem op, de moorddadige woede, die neerslaan en vernielen wou, en die z'n vuisten zo'n mokerende kracht gegeven had toen hij tegenover Teeuw stond. De gedachte, dat iemand zoiets over Marjanneke gezegd had... dat die woorden bleven... dat anderen ze zich herinnerden en ze zouden verder vertellen... dat was onverdraaglijk... dat gaf hem de neiging nog terug te gaan, en die stomme boerenkinkel te vermoorden... Die verdomde hoer... Die verdomde hoer... Marjan... Hij klopte aan haar deur, maar die bleef gesloten.

Hij liep terug naar het korenveld, tuurde op een afstand of hij haar tussen de vrouwen zag. Ze was er niet.

Hij klom de zeedijk op en keek de schorren over. De stroom was ver teruggeweken achter de slikken, 't Was laag water. Een herder weidde zijn kudde op de schorren, hij zag de hond bedrijvig ronddraven om de afdwalers terug te jagen naar de grote troep. Over het water kroop aan de horizon een onweer de lucht in, zwarte koppen met dreigende uitlopers. Met half dichtgeknepen ogen tuurde hij naar alle richtingen over de schorren... Ginds, waar de jaagdam de slikken in liep, leek een figuurtje te zitten, vlak bij het eerste baken... verder was alles verlaten... Zou ze dat zijn?... Weggelopen in schrik en daar neergevallen, niet wetend waarheen?...

Haastig liep hij de dijk af en het schor op. Telkens moest hij een omweg maken voor een ver inspringende kronkelkreek, voor een wijd gat vol kwelwater, waarin modderige krabben rondkropen. En telkens bleef hij staan om naar het onbeweeglijke figuurtje te turen... Ze moest het zijn. Ze had net zo'n rood jakje aan en nu zag hij al de zon op haar blonde haren glinsteren... Zij was het... In het naderkomen zag hij, hoe ze met de handen om de knieën gevouwen onbeweeglijk voor zich uitstaarde over de wijde slikken en de glinsterende stroom in de verte... Met een steek van pijn in zijn hart voelde Merijntje, waaraan ze aldoor dacht... Ook in haar dwaalden die harde, gemene woorden van Teeuw... Die woorden, die hij van de brutale mond had kunnen wegslaan, maar waartegen zij geen verweer kon hebben... Arme meid... arme kleine Marjanneke... waarom trek je je dat zo aan ? Snel liep hij door; nog op een afstand riep hij haar naam. Verschrikt keek zij om, haar ogen stonden wijd en star... dan bukte zij zich over haar knieën, liet er haar voorhoofd op rusten en hij zag haar schouders schokken in onweerstaanbaar gesnik. Met een sprong was hij bij haar, knielde achter haar neer, sloeg de armen om haar schouders en trok haar naar zich toe. Zij verzette zich, hield het hoofd afgewend, een arm voor haar gezicht. Hij wilde lachen, maar zijn stem brak, en met moeite kon hij haar naam stamelen: 'Marjan... Marjanneke...'

Zij antwoordde niet, schudde het hoofd, wrong om los te komen, snikte geluidloos door. Merijntje vermande zich, slikte zijn ontroering weg, sprak tot haar als tot een kind: 'Wad' is 't dan, Marjanneke ?... Meske toch... Woarom schreeuwde nou zo?... D'r is toch niks gebeurd... 't is toch de moeite nie wèerd... kom nou!'

Hij zette zich naast haar, de arm om haar schouder, hield haar dicht tegen zich aangedrukt. Haar snikken minderden. Zwijgend liet hij haar uitschreien. Zij zuchtte diep, leunde dan met gebogen hoofd tegen zijn schouder, bleef zo zitten. Hij keek neer op het blonde haar, dat verward om haar hoofd hing, streek het glad met langzame hand, strelend, liefkozend. Zij liet hem begaan, verroerde zich niet. Lange tijd zwegen ze.

'Marjan!'

Langzaam wendde ze het hoofd, hief het naar hem op. Weer liepen haar ogen vol tranen. Hij lei er zijn hand overheen.

'Nie meer schreeuwe... doar is toch gin rede voor!...'

'Ik zijn zo bang gewiest, Merijntje...'

'Bang?... Woarvoor bang?'

'Toen ik zag'at ie een mes 'ad!... Ik zijn weggelope... Boven op den dijk 'eb ik m'n eige pas omgedraaid... Toen zag ik jouw stoan... één 'ij lag op de groond...'

'Nou!' zei Merijntje met een glimlach. 'Da' was toch goed?... 'k 'Eb 'em een klap gegeven 'at ie mee mes één al tege 't vloerke gieng...' 'Ik docht... ik docht...'

'Wa' dochte?'

'Ik docht a'gij 'um gestoken 'ad!...'

'Zottin toch!'

'G'ad toch da' mes van mijn... Ik wies gin road... dan 'adde noar 't kot gegoan... god wit vor 'oelang wel!' Zij beefde. Hij drukte haar dichter tegen zich aan. 'Kleine zottin!... Ik trek gin mes... ik kan 't mee m'n 'aande wel af!' Zij keek hem door haar tranen heen glimlachend aan, bewonderend. Plots voelde hij zich een held, moest daar dan zelf weer om lachen, zei geforceerd: 'Zo'n stomme vechtpartij... Verdomme!'

Wraakzuchtig zei ze: 'G'ed 'em d'r flienk van leinst gegeve... net goed... die smerlap!'

Merijntje keek haar aan en zweeg. Het scheldwoord had hem weer herinnerd aan wat Teeuw gezegd had. Hij zat naast haar, de arm dicht om haar schouder en keek uit over de grijze slikken, waar hier en daar vogels op hoge poten liepen en met lange, gebogen bekken hun prooi uit het slib sleurden. De horizon verduisterde zich onder de opkruiende wolken. Het water werd donkerder van kleur. De zon stak. Vals scheerde een lichtstreep langs het looddoffe water. Een lichte zucht van wind kwam over de stroom naar hen toe, een zilte koelte, heel even. De warmte drukte. 'Woarom zégde niks, Merijntje?... Woar deinkt' oan?' Hij keek naar haar gezicht, zag een gekwelde uitdrukking in haar ogen komen.

'Me krijgen onweer,' ontweek hij haar vraag. 'Kekt es 'oe die wolleke doar kruie...'

"t Kan me nie schillen of a' me-n-onweer krijge!' zei Marjan, plotseling driftig. 'Ik vroag woar a'g' oan deinkt!'

'Woar zou ik oan deinke, Marjan?' Zij wendde het hoofd af.

'Ge deinkt ommes oan wa' Teeuw gezeed 'eet... Ge deinkt oan dien eesten oavond, toen die steen tege de blinde vloog... één toen ik eest docht a'ge 'n aander war... Ge deinkt of 'a Teeuw soms toch de woar'eid nie gezeed 'eet!'

'Da's gin woar!' riep Merijntje verontwaardigd. 'Ik ben 'em net oangevlogen om'at ie da' gezeed 'eet... één ik zou 'em d'r nóg vor dood kunne sloan!' Marjan knikte treurig.

'Ge kund' iemes ok wel dood wille sloan, omda' ge de woar'eid liever nie willen 'oren 'ad...'

Langzaam gleed Merijritjes hand langs haar schouder neer. Het draaide em voor ogen. Stotterend herhaalde hij: 'De woar'eid?... De woar'eid?...'

Marjans hoofd zonk dieper naar haar knieën.

'Ziede wel!' zei ze zacht en bedroefd. 'Ge stoad' al kloar om 'et te glove...'

'Da's nieë!' schreeuwde hij woedend. 'Ik gloov' gin woord van... Moar gij doe zoo arig... zovremd... Wa' kan 'et jou verrekke, wat die lillijke boeresteenezel d'r uitbriest... Loat 'em zwaanze... Da's verbij...'

Marjan schudde het hoofd.

'Da's nie verbij, Merijntje... da' komd' altij weer vrom...'

Verbluft keek de jongen naar haar gebogen hoofd. Dan herhaalde hij wezenloos: 'Da' komd' altij weer vrom?... Wa' meende toch!...'

'Ze zégen 'et ommes ammoal...'

'Da' gij...'

'Da'k een 'oer zijn, joa... één da' m'n man doarom weggegoan is...'

Met een haastige, ontstelde beweging lei hij zijn hand op haar mond.

'Nie zége, Marjan...'

Zij duwde z'n hand weg.

'Dad' ellep nie, jonge... D'aander zégen 'et zo veul te meer... Eén 't kan me nie schillen ok, or... loat ze moar kawaauwe... Ze motte toch iemes deur 't slik 'oale... woarom mijn dan nie, 'ee?'

Met zijn arm om haar hals dwong hij haar gezicht naar zich toe. Het droeg een trotse en tegelijk gekwelde uitdrukking. Hij had ontzettend met haar te doen. Ze had een moeilijk leven. Hoe gek, dat hij daar nog helemaal niet aan gedacht had... Ze hadden samen maar gelachen en gespeeld, het ogenblik als onbezorgde kinderen genoten... Ze was een meisje voor hem geweest, een klein, jong meisje... Nu zag hij ineens, dat ze een vrouw was... ouder dan hij, in ervaring veel ouder... Wat ze niet allemaal beleefd had misschien?... Een bijna onbedwingbare nieuwsgierigheid bracht hem vragen naar de lippen, die hij toch niet waagde uit te spreken... Hij zou graag in haar leven gekeken hebben, maar het was een gesloten boek, en hij kon het niet openen...

Marjan wendde weer de ogen weg, greep zijn hand en streelde die.

'Meejou was 't zo mooi,' zei ze stil, 'zo lief... zo mooi a'k nie wies 'at zijn kon. Moar da' moes ok kapot... van eiges... alles goa kapot a'ge zo'n noam 'ed as ikke... Doar kan gin meins tegenop...'

De tranen schoten Merijntje in de ogen bij haar stille, gelaten praten. Moeilijk het brok in zijn keel wegslikkend, zei hij driftig: 'Wa' proate toch ammoal?... Proat toch zo nie!... Wa' kan mijn nou je noam verschille? Ik weet toch wie 'a ge zijt... wad'a ge zijt!...'

Zij schudde het hoofd, en terwijl zij aldoor zijn hand bleef strelen, ging zij voort: 'Neeë, Merijntje... dad'ellept ammoal niks... Ge zijd' een lieve jonge, moar ge wit er niks van... van mijn nie... één van de wèreld nie... A'me nie zukk' arme klieters warre... joa, dan was 't wad' aanders... Wat de grote boere doen één de rijkelui... da' kan ammoal mooi uitgeleed wooren één oonder den dekmaantel blijve... die meugen alles... één een bietje kwoaje noam... doar goan ze nie van dood...'

'Wa' proate toch van een kwoaje noam?...'

'M'n vént is toch van me weggelope?'

'Zot genog!'

Ze glimlachte even. Dan verduisterde zich haar gezicht weer.

'Ik kon 'em nie uitstoan,' zei ze hard. 'Z'emme thuis net zo lang oang'ouwe tot a'k 'em noom. Ik 'ad gin leve meer... Nou 'emme ze d'r zin... Ik kon nie veul van 'em 'ouwe... ik kon 'em gin kus geve... één 'ij gieng z'n gang moar... 'ij voelde gin eens a'k zo koud bleef as ijs... Toen kon 'k 'eemoal wel van 'em spoege... Ik wou 'em nie meer bij me-n-emme... Dan was de duvel in de willege... ruzie a't kroakte... 'IJ sloogme... moar ik sloog net zo 'aard trug... Toen giengt ie 't mee aandere wijven oanlège... 't kon me niks schille, moar om 'em te j udassen 'oalden ik toen aandere maanskèrels oan... Nerreges om... ik 'ieuw ze glad vor de zot... gin een 'ee me mee een vienger oangeroakt, moar 'ij was zo sjeloers as een kallekoensen 'oan, één soms schreeuwden ie as een kleinejongen één dan vloekten ie weer één zeet ie 'at ie me vermoore zou... 'k 'Em dikkels genog gedocht: ik wou 'at ie ' t moar dee... soms wou ik ' t woater inlope, moar ik dorref nie... Mee Kessemes woor 'et twee joar geleje... toen 'eet ie me zo geslogen a'k flaauw op de vloer bleef légen één toen is ie weggegoan één ik 'em 'em nie meer gezien... Ze zégen 'at ie in Aantwarpe zit...'

Krampachtig lag Merijntjes hand om haar vingers gesloten. Hij had zich ijskoud voelen worden bij haar verbitterd verhaal... Marjanneke... dat kleine, blonde meisje... zijn kleine Marjan had dat allemaal beleefd?... Daar doorheen was ze gegaan?... Zoiets kon gebeuren, vlak om je heen, onder die boerenmensen van een kleine plaats... en je had er niets van geweten, je zou het nooit hebben kunnen bedenken... nooit geloven... Arme kleine meid... Wat had ze 't hard gehad!... Hij kon niet spreken. Zijn keel was dichtgezwollen. Hij klemde haar hand in de zijne, boog zijn gezicht naar haar hoofd, streek met zijn wang over haar haren.

'Toen,' ging zij nog zachter verder, 'toen kwamt er een tijd a'k vor alles oonverschillig was. De femilie wou niks meer mee me te doen 'emme... de zijne strooide de schandoaligste proatjes rond... één ze gloofden 'et ammoal... Woarom was m'n vént aanders weggelope?... 'k Was een slecht wijf, de schaandvlek van de femilie... de broave meinse beelde d'r ammoal van!... Moar a'ge 's wies 'oe 'at de broafste manne van 'eel de buurt achter m'n rokke zatte... grote boere... kerkmeesters... Die mee de godzoaligste gezichte vooroan in de kerk zatte... die liepen 'et 'aardste van ammoal... net een troep reue... bah!... 'k 'Em er genog mee gelache... Moar'oe minder kaans a'kze gaf, 'oe slechtere noam a'k kreeg... Eén een tijdje... toen was ik zo beu, zo ziek van alles... da'k...'

Zij stokte.

'Stil nou, Marjan,' smeekte Merijntje. 'Zèg niks meer. Ik wil 'et nie 'ore!...'

Maar in een vreemde zucht tot zelfkwelling ging ze met half verstikte stem voort: "tKon me toen glad niks meer schille... Toen 'em ik 'et wezelijk meet dezen één genen oangeleed... Ik wou z'ammoal tone da'k merd oan d'r 'ad... da'k dee wa 'k wou... da' z'ammoal noar d'el konne lope... Moar da' was toch niks vor mijn... Ik kon 'et nie vol'ouwe... Ik was-t-er vies van... Ik spoog van die kérels, één ik moes om d'r lache... 't 'Ee nie lang geduurd... moar 't is toch gebeurd... De leste doagen 'em ik erom geschreeuwd... vor 't eest... want 't 'ad me vroeger nooit wa' kunne schille... Moar mee jou was alles zo aanders gewoore... mee jou was 't mooi... 'k 'Em nou eest gewete wa'k verspuld 'em...'

Haar stem brak in een droge snik. Haar schouders beefden onder Merijntjes arm.

Oneindig medelijden bewoog hem. Zo'n arm leven!... Zo'n arm, kapot gemaakt leven... Waarom ? Wat waren de mensen dom, gemeen en dwaas... Arme Marjan... wat was ze anders geweest dan een getergd kind... en toen was ze weerbarstig geworden... dwars en driftig... Wat er dan allemaal niet gebeurd was!... Zwijgend keek hij neer op haar gebogen hoofd... Marjanneke... Verwondering steeg... Was dit zijn Marjanneke... de lachende, de stoeise, de onbevangen deelgenoot van deze gloeiende liefdesuren?... Hoe kwam het, dat hij haar geheel anders zag en aanvoelde... als een vreemde bijna ?... Hij vond toch niets slechts in wat ze hem verteld had... Het was verschrikkelijk... voor haar... Maar hij begreep het heel goed... niemand kon het haar verwijten... ze was ongelukkig geweest, diep te beklagen... maar toch niet slecht... Ze had geen schuld!... De anderen hadden schuld... En toch... toch was er een schaduw gevallen over het stralende beeld... Hoe dan?... Waarom?... Hij wou het niet... Het kon immers niet... Wat gingen hem al dezedingen uit een rampzalig verleden aan ?... Gebeurd voor zij elkaar kenden... voorbij... Alleen het heden bestond toch...

Heftiger drukte hij haar tegen zich aan.

'Marjan... meske...,

Zij schudde afwerend het hoofd.

'Loat me moar...'

Zo hulpeloos voelde hij zich. Wat moest hij zeggen tegenover zoveel verdriet?...

Zwijgend staarde hij voor zich uit. De zon was weg. Het langzaam opkomende water lag inktzwart onder de loodblauw aanjagende wolken. Een windstoot joeg een heftige rimpeling over de gladde stroom, voer driftig door het stugge, sidderende gras van het schor... het baken schudde zijn kale takken... Ver weg schoot een slangelende bliksemstraal helwit door de donkere wolken... lang gerekt rommelde de donder. Een grote druppel spatte uiteen op zijn hand. Hij hief het hoofd op... De wolken kruiden boven hun hoofd tesamen, zwart en dreigend, vuilwitte rafels joegen er langs...

'Kom, Marjan... me motte goan... 'tonweer is vlak bij...'

Onwillig keek zij op.

'Wa' gift da' nou...'

'Allee, kom mee... Me woore deurwoaternat!'

Hij stond op, trok haar overeind. Ze duizelde even, stond met gesloten ogen tegen hem aan, beide handen om zijn arm gekneld. Dan gierde onverwachts een stormvlaag over hun hoofden, wild flitste de bliksem en een ratelende slag rolde langs het zwerk... De regen begon te vallen, grote, warme druppels, die pletsend uiteen sloegen op de harde grond... Van over de stroom kwam een zacht aanzwellend geruis...

'Kom gaauw!

Hij nam haar bij de hand en trok haar mee. Gehoorzaam volgde zij hem...

Dichter vielen de druppels en dan ineens was hét een woeste stortbui, die als een nevel over hen viel met zwaar geruis... De dag verschemerde. Blauwige vlammen schoten slingerend naar de aarde, een heftige wind sloeg het gras plat tegen de grond, de donder rommelde en ratelde vlakbij en veraf... Als twee verschrikte kinderen renden ze hand in hand weg onder dit noodweer, struikelend over kluiten en kuilen, het hoofd gebogen onder de neerzwiepende regen, waartussendoor nijdige hagelstenen tikkelden... Nooit hadden ze geweten, dat de schorren zo uitgestrekt waren, de zeedijk zo ver van de stroom...

Toen ze eindelijk, hijgenden doodop, in Marjans kamertje stonden,droop het water uit hun kleren. Bij hun voeten vormden zich snel groter wordende plasjes. Ze waren tot op de huid doorweekt.

Onthutst keken ze elkaar aan, kuchend van de overmatige inspanning. Toen begonnen ze allebei te lachen, een zenuwachtige, bevrijdende lach, die niet bedaren wou.

'Gadsamme, wa' ziede 'r uit, Marjan!' hikte Merijntje. 'Ge lijke wel een verzope kat!'

'Eén gij dan!' gierde zij. 'J'w 'oare plakken om je kop... één ge stoad uit te druppen as een natte parreplui!'

Hij hield de armen van zich af, spreidde de vingers en van alle vielen grote druppels op de vloer als kralen van een gebroken ketting, al maar door.

'Ik zijn verdomme tot op m'n 'em toe sliknat!'

'Eén ikke dan?'

Ze keek naar de grond, riep met vrolijke woede: 'Ge bedaarfd 'eel m'n boeltje, vülderik!'

Onbeholpen stond hij haar aan te staren.

'Wa' motte me doen?'

'Memotten oonseige verschone!... A'gezo bleft loope, kredd' een longontsteking!'

'Verschone?... 'k 'Em toch niks bij me!...'

'Ge kreg zolang een 'em één een rok van mijn... Allee, trekt die natte boel uit één moakt de kachel oan...'

Het werd een uitgelaten spel. Ze gooiden hun kleren af, wreven elkaar droog met handdoeken, kusten elkaar, stoeiden en lachten, alles vergetend wat hen bedrukt had. Zij hielp hem in een hemd van haar, gooide hem een rok over het hoofd, trok de banden stijf aan...

'G'è gadvergeme gin 'eupe, gij !'

"k Zijn toch ok gin wijf!'

'Wezelijk nie, Merijntje?'

Potsierlijk staken zijn blote enkels en voeten onder de te korte rok uit. Marjan schaterde. Vlug kleedde zij zich. Merijntje maakte de kachel aan, hing zijn natte spullen aan de ijzeren hekjes er rond. Dan ging hij er op een stoel bij zitten, schurkte zich behaaglijk tegen de warmte. Buiten ruiste nog de regen en knalde de donder. Schemer hing om alle dingen. Er was een innigheid, zo eigen en vertrouwd, dat jeje voor kon stellen hier altijd geweest te zijn en er altijd te zullen blijven... De koperen theeketel, waarin het water begon te zinderen, knipoogde met zijn glimlichtjes tegen Merijntjes dromerig gezicht... Buiten werd de wereld verzwolgen door een zondvloed, uiteengeslagen door de rollende kanonnades van het onweer... hier was het veilig, warm en droog... En die lieve Marjan, die koffie maalde en aldoor weer in een lach schoot als ze naar hem keek...

'Marjan?'

'Joa?'

'Ik wou 'at dad' onweer nooit meer op'ieuw... één gij?'

'Wa' zijde toch nog een zot jong, Merijntje!... 'Oe oud zijde?'

'Tien joar, j uffrouw!...'

'Gadsamme!... Dan zijde voordelig uit de kluite gewasse, manneke!'

Ze schaterden weer allebei... Ach, wat was alles dwaas en heerlijk... Wat waren mensen en wereld ver weg... niemand kon hen hier bereiken... niemand vermoedde dat ze hier samen zaten in het middelpunt van de stormachtige razernij die over de aarde stortte, en waarvoor zij onbereikbaar waren... De wind gierde in rukkende vlagen om de hoeken van het huis, siste ziedend in de natte blaren van de vlierstruiken, rammelde aan de vensters, de regen roffelde dof over de pannen van het lage dak, een blauwwit licht kwam telkens even aan de ramen staan, stiet de dingen uit de schemer naar voren, liet zwaarder duisternis achter, de donder rommelde donker en boos... Maar hier was het zo goed en veilig... je zou je als een poes kunnen oprollen en bij de kachel op de grond gaan liggen...

Langzaam trok het onweer af, maar de lucht bleef donker. De wind ging liggen. Een trage zomerregen bleef ruizelen aan de vensters.

Ze dronken koffie en aten het brood, dat Marjan sneed. Het was een feestmaal. Ze lachten als kinderen. Marjan noemde hem buurvrouw en hij sprak met een malle, hoge stem... Ze ruimden samen af... zaten dan bij het raam, hand in hand, zwegen en zagen de avond komen over de dampende velden. Tussen de zware wolken veegde een wild en bloedig rood... Langzaam verzonk de wereld in de duisternis van de regennacht...

Ze ontstaken geen licht. Lang stonden ze in de open deur en ademden de koele lucht in, de zuivere, vochtige lucht. Zwart was de nacht, geen ster flikkerde tussen de dicht gesloten wolken. Aan de horizon verschoof af en toe een glans van verre bliksem. Er hing een lome, vermoeide stilte over de uitgeraasde natuur. De regen ruizelde zacht, grote druppels tikten van het dak op de grond, in de regenbak zong het instromende straaltje met een wonderlijk muzikaal geklater... Een enkele watervogel schreeuwde hoog in de lucht, ver achter de zeedijk... Als hun lichamen elkaar raakten, trilden ze, als werden ze bewogen door een innerlijke storm... Dan lagen ze bijeen en hadden elkaar nog nooit zo liefgehad. Maar in beiden was een onrust en een bitterheid, die wrange tranen naar hun ogen persten... Vermoeid sliepen zij in, de armen om elkaar heen en werden gekweld door korte, heftige dromen van verscheurende twisten en wild verdriet.

Toen de bleke morgen aan de vensters stond, wekte Marjan Merijntje. Met een diepe zucht opende hij de ogen en keek in haar ontdaan gezicht.

'Nou motte goan, Merijntje... den dag komd oan...'

'Joa...'

Was er iets onherroepelijks gezegd ?...

Nu moest hij gaan... Hoe wist hij zo zeker ineens, dat hij niet meer terug zou keren?...

Hij ging rechtop zitten, trok haar tegen zijn schouder, kuste haar warme hals,

'Marjanneke...'

'Lieve jonge...'

Woord en weerwoord... Een stroom van diep wellende tederheid... een dankbare innigheid en toch... voorbij...

Waarom?...

'Ge mot goan, Merijntje...'

'Ik zal wel goan...'

Loom stapte hij het bed uit, waste zich aan de regenbak, verbaasde zich, waarom hij dat deed... Wat had het voor zin ?... Traag kleedde hij zich aan in de gedroogde kleren, die stijf en ruw aanvoelden... Van het bed keek Marjan naar hem, met grote stille ogen in een bleek gezicht, de lippen stijf opeengeklemd ; ze zat rechtop, de dunne dekens tot haar hals opgetrokken. Ze dacht er aan, dat ze koffie voor hem wou zetten en met hem ontbijten, maar ze had er de kracht niet toe. Een ontzaglijke vermoeienis verlamde haar. Ze kon alleen maar zwijgend naar hem kijken, weten, dat ze elke vezel van die jonge man liefhad en dat het voorbij was, gebroken, besmeurd... Bezoedeld door een onherstelbaar verleden, dat tussen hen was opgestaan en dat als een kanker langzaam alles kapot zou vreten als ze er nu niet een eind aan maakte... Sterk zijn, de tanden op elkaar bijten... geen langzame vernieling onder het gefluister van de mensen, het giftige gelispel van het verleden... Een zonnige herinnering moest het blijven... zo lief... zo lief...

Merijntje voelde haar kijken. Hij keek niet terug... hij durfde niet... Hij wist met een vreemde, pijn doende helderheid, dat dit het afscheid was... dat heel die uitgelaten vorige avond, heel deze gloeiende nacht een afscheid geweest was... Ze konden niet anders... De woorden van Teeuw... daar was het mee begonnen... dat had de steen aan het rollen gebracht. En zijzelf had hem verder gestoten... Nu was er iets tussen hen gekomen... iets onbegrijpelijks... een droefenis... een weerzin ?... Nee... dat niet... Hij hield toch nog even veel van haar... Hij wist haar zonder schuld... Maar het geheimzinnige stond tussen hen, schoof hen vaneen, zei: voorbij ...je moet gaan... Het sprak uit Marjan tot hem: je moet gaan, en hij wist, dat hij gaan moest en hij ging ook... Hij was te moe om zich nog te verzetten... Alles was te vergeefs...

Zacht ging hij op haar toe.

'Dag, Marjan...'

Hij boog zich naar haar over. Zij sloeg de armen om zijn hals, drukte zijn hoofd tegen haar borst.

'Dag, Merijntje... dag, lieve jonge...'

Met geweld verbeet hij zijn tranen, maakte haar armen los, kuste haar.

'Dag, Marjanneke... ik dank je...'

'Neeën, ik jou... 't was zo mooi... ge zij zo lief gewiest...'

Zijn keel was dik. Hij kon niet antwoorden...

'Woargoade nou noar toe, Merijntje?'

'Ik weet 'et nie... Me zulle wel zien...'

Zo moe... zo moe was alles...

Langzaam, strelend, gleed zijn hand af langs haar blote arm... Zacht, warm en satijnig... Dan keerde hij zich bruusk om, schoofde grendel van de deur en was verdwenen. Met grote, verschrikte ogen keek Marjan naar de deur, die achter hem dichtgevallen was met een schril geritsel van de ijzeren klink... Toen liet zij zich zijwaarts omvallen, verborg het gezicht in het kussen, waarop zijn hoofd gerust had en schreide, schreide, zoals zij in haar leven nog nooit geschreid had...

Merijntje liep door de koele morgen, met gebogen hoofd, de vuisten in de zakken geperst. Tranen verblindden zijn ogen. Hij hield de tanden krampachtig opeen gebeten om het niet uit te schreeuwen in wilde snikken... Waarom had het zo moeten komen?... Waarom?... Waarom ?... Nu was de wereld zonder glans en alles werd zwart... Onherroepelijk... Het woord beet zich vast in zijn hersens... Onherroepelijk voorbij...

Vol onzinnige haat hief hij het hoofd op, keek naar de hoeve van Meesters, die in de beschutting van zijn bomengroep gedoken lag, behaaglijk en brutaal zelfverzekerd. Dreigend schudde hij er de vuist naar en mompelde een vloek... Waarom had de bliksem die verdomde kast niet in elkaar geslagen?...

Sneller liep hij door. Toen hij de dijk op klom die naar het dorp voerde, bleef hij staan, knipperde met de ogen tegen de zonneschijf, die bloedrood boven de horizon rees, statig en met vreemde snelheid. Een gans veld van luchtige schapenwolkjes gloeide roserood in het schoongewassen blauw van de hemel. Over de velden liep een rosse schijn... langs de sloten hingen witte sluiers van wuivende nevel... In de wilgen schitterden waterdroppels, sprankelden alle kleuren van de regenboog uit, spattende vonken van groen en geel en karbonkelrood... En de verten waasden weg in een dromerig blauw... Achter hem begon ergens een merel te fluiten, met fluwelen uithalen, in bezeten vreugde... Andere vogels vielen in. Een paard hinnikte driftig... het klonk als de verdwaasde lach van een reus...

Diep zoog Merijntje de koele morgenlucht in zijn longen... God, wat was dat mooi!... Hoe helder en zuiver was deze prille morgen!... Er sprong een heimelijke vreugde in hem open... Het was allemaal anders... Het moest allemaal anders zijn... Niets was onherroepelijk... De zon kwam iedere dag nieuw op over een nieuwe wereld vol wonderen... Haastig stapte hij voort naar het dorp, dat ginds zijn spitse torentje in de lucht stak, op het haantje stond een kleine, gouden vlam... Hij ging Flierefluiter zoeken... Hem zou hij uitleg vragen... Flierefluiter wist immers alles!... Voorbij?... Was er ooit iets voorbij, dat zo warm en hevig in je leefde?... Marjan... dat kon niet voorbij gaan...

VIERDE HOOFDSTUK

I

Vreemde dagen schuiven voorbij. Lange tochten over zwaar beboomde dijken en lange, onbeschaduwde polderwegen tussen de akkers, waarover de vernielende arbeid van de oogst vaart; als een zwerm sprinkhanen zijn de mensen neergestreken en laten achter zich de velden kaal en berooid. In de lucht hangt de weemoedige geur van de rook, die stijgt uit de smeulende brand van het geplunderde bonenloof. Overal is het gekraak van hoog opgeladen wagens, die schommelend en loom het graan naar de schuren voeren. Witte stofwolken waaien achter de wielen over de grasbermen onder de stoten van de stoeise zomerwinden. De zon schroeit de aarde. De boeren lachen van tevredenheid, de oogst komt snel en droog binnen. De tweede snee van de klaver bloeit, zoete geuren drijven er over en zwermen bijen zwieren van bloem tot bloem.

Merijntje is het, die nu het tempo aangeeft van de tocht, maar hij is er zich niet van bewust. Flierefluiter loopt naast hem, een heimelijke lach in de hoeken van zijn grote mond. Van tijd tot tijd kijkt hij verstolen naar het peinzende, verdroomde gezicht van de jongen naast hem. Hij houdt van deze ernstige knaap alsof het zijn eigen kind was. En is Merijntje niet een beetje zijn zoon ?... Heeft hij niet meer dan wie ook zijn zaden gelegd in de vruchtbare bodem van deze mensenziel?... Hij is jaloers op hem, op zijn pril verdriet, op zijn onstuimige vreugden, op zijn jeugd en op de jaren die wachten. Hij heeft medelijden met hem, omdat hij niet lichtzinnig genoeg is, maar ook in dit medelijden ligt een vleug jaloezie gemengd. En hij houdt van hem, diep en waarachtig, met een grote, bevreesde genegenheid. Vriendschap gaat hoger en dieper dan liefde, denkt de zwerver... een stoere vogel tegenover een fladderende vlinder, die enkel honing zoeken wil en stoeien... En dan glimlacht hij, omdat die vergelijking toch misschien onrechtvaardig is...

Merijntje stapt naast hem en zwijgt en kijkt met grote, verwonderde ogen naar de wereld en naar de beelden, die zich uit zijn ontstelde herinnering daartussen schuiven. Het is moeilijk dit alles tot begrip te verwerken. Hoe zoveel zoetheid tot zo'n rauwe wond kon openscheuren. Hoe zoveel tere zuiverheid besmeurd kon liggen zonder dat die mogelijkheid hem was ingevallen. Door een ruw en wild verleden. Maar zonder schuld. Wat misschien alles maar rauwer en smartelijker maakt. Elke stap brengt hem er verder van weg en daarom wil hij lopen.

Soms, bij het ontwaken in een hooiberg of onder de van vroege zonneschijn doorwemelde struiken van het bos, schiet een behoefte in hem los om zich in zware arbeid te vermoeien. Dan verhuren zij zich als daggelders bij een of andere boer. In deze koortsachtige dagen zijn alle willige handen welkom. Zij plukken vlas, zij oogsten haver en gerst, zij maaien de klaver, die zwoel en vochtig geurt onder de zwaaiende zeis, zij rooien vroege aardappelen. Maar na een of twee dagen stijgt de onrust. Hij houdt het niet meer uit, wil verder en zij gaan, onverschillig voor de verwonderde blikken of de onwelwillende woorden.

Flierefluiter speelt voor de dans op een bruiloft en draagt er malle verzen voor, waarom de mannen bulderend lachen en de vrouwen gegeneerd giechelen, blozend en bespot omdat hun blos bewijst, dat ze 't begrepen hebben. Merijntje zit ergens in een stille hoek en vergeet aan zijn feestsigaar te trekken en zijn glas bessenjenever met suiker leeg te drinken. Hij kijkt met peinzende ogen naar de bruid en de bruidegom, die vooraan dansen en lachen en naar alle kanten knikken en antwoorden op de gepeperde grappen, die langzaam beneveld rakende bruiloftsgasten hun toeroepen. Bruid en bruidegom. Van nu af vrouw en man. Ze zullen straks naar hun huisje gaan ergens in een dorpsstraatje of aan een landweg in het veld. Een kamertje met een plattebuiskachel, een geverfde tafel, stoelen met biezen zittingen, heiligenbeeldjes van gips op de schoorsteen en het kastje, schel gekleurde platen aan de wand, een crucifix en een wijwatervaatje aan de bedstee. Ze zullen samen brood eten en koffie drinken en gaan slapen en gelukkig zijn als man en vrouw... groot en warm en heftig gelukkig... Of... of zou dit óók van de eerste nacht af kwelling en verdriet worden, ellende en ongeluk?... Is dit meisje er zo een als Marjan, die de bruiloft in gesleurd is door de dwingende wil van anderen?... Heeft hij werkelijk een uitdrukking van angst en weerzin gezien onder de starre lach, waarmee ze daar straks even voor zich uit zat te kijken en ver ontrukt scheen aan dit daverend feestrumoer?... Zou ze ook voorbestemd zijn om onverschillig en twistend met die vreemde man te leven en eerst iemand vinden met wie het mooi en liefkon zijn na vele verbitterde jaren, als het te laat was en niet meer mocht, niet meer kon?... Wat wachtte deze mensen?... Geluk?... Scheurend verdriet?... En waarom zinspeelden al deze vrolijke, uitgelaten gasten alleen maar op het samen slapen en kwam bij niemand de gedachte op aan de kwellende mogelijkheden, die dit uur in zich borg?... Of waren ze bang voor die gedachten en verborgen ze om zichzelf en elkaar niet te verschrikken ?... Speelden ze een armzalige komedie... lachten ze hun onzekerheid, hun twijfel, hun vrees eenvoudig weg?... Dan zag hij de verholen loerende blikken van mannen, die begerig keken naar de wiegende heupen van de bruid, haar ronde, onder het blauwe jakje spannende borsten, haar smalle, rode hals, waarin losgeraakte haartjes tegen het zwetende vlees kleefden... Ze keken naar andere vrouwen, naar een uitdagend gezicht, een been, dat zichtbaar kwam onder een opzwaaiende rokzoom, ze grijnsden verdoken en klakten met de tong en waren afzichtelijk... Marjans woorden kwamen hem in de gedachten: 'net een troep reue'... Hij moest er bitter om lachen en spuwde voor zijn voeten op de grond. Driftig stak hij zijn sigaar weer aan, dronk zijn glas met éen slok leeg... Smeerlapperij was alles... Dom en plat en de moeite niet waard...

'Motte gij 'eemoal nie es daanse?'

Een meisje kwam bij hem zitten en keek hem lachend en verlokkend aan. Een forse meid met rode wangen, felle donkere ogen en zwart, sluik haar. Ze droeg een witte jurk met paarlmoeren knopen bezet. Op haar bovenlip stonden glinsterende zweetdruppeltjes tussen donkere donshaartjes... die kreeg later een knevel...

'Ge zit 'ier zo stil... Ge zij toch wel goed?'

'Moakj'w eige doar moar nie oongerust over!...'

'Wilde mee me daanse?... Ze beginne net weer.'

'Wei... woarom nie?...'

Hij lei zijn sigaar neer, ging met haar onder de andere dansers. Ze dansten buiten op een bleekveldje, waarachter een kleine boomgaard lag. Het meisje was dik. Ze danste moeilijk, drukte zich stijf tegen hem aan, hij voelde haar zware borsten hem beroeren. Ze lachte bij iedere verkeerde pas. Ze had gele tanden in een grote, gulzige mond met dikke lippen en ze rook naar drank en naar zweet, onder haar oksels waren donkere, vochtige plekken... Ze boog haar voorhoofd naar zijn gezicht. Haar haren kriebelden langs zijn neus en hij trok het hoofd achteruit. Schaamteloos verhit drukte zij zich nog vaster tegen hem aan. Uit haar donkere ogen ging zoekend een lokkende blik naar de zijne... Als hij haar nu zoende, zou ze dadelijk terug kussen en zwaar aan hem hangen en tot alles bereid zijn... Hij moest er even om lachen, maar een lichte misselijkheid kropte in zijn keel... Nee, meid... je bent aan 't verkeerde kantoor... zoek maar een ander... Ze voelde zijn stugge afweer, de lach trok weg van haar gezicht, haar ogen lichtten vals, bijna boosaardig. Toen de muziek zweeg, stonden ze stil. Even nog leunde ze zwaar tegen hem aan. Hij duwde haar aan de schouders van zich af. Halfluid, beledigd en ontstemd, snauwde ze: 'Dooien diender!...'

Dan liep ze van hem weg, vloog een andere man om de hals, riep: 'Nonkel Nol... de vollegende schots daans ik mee jou!'

Merijntje mompelde: 'Proficiat, nonkel Nol!...' en slenterde terug naar zijn sigaar; z'n glas stond weer gevuld en hij ging erbij zitten, beschaamd en bedroefd, omdat alles zo lelijk was en niemand daar aanstoot aan nam... Hij zag, hoe de meid met nonkel Nol danste, hem met iedere beweging van haar welig lijf prikkelde en opwond, tot zijn varkensoogjes nog maar spleetjes waren in zijn roodopgelopen gezicht; zijn grove handen kneedden begerig haar ronde rug, haar zwaar gewelfde heup... Reuen en teven!... Hij moest er maar liever tussenuit gaan... hij was maar een treurige bruilofsgast en dreigde misselijk te worden als hij het nog langer moest aanzien...

Een paar uren ligt hij buiten het dorp aan een dijk in het gras, de handen onder het hoofd, kauwt de ene grashalm na de andere tot vezels. Hij kijkt tussen de bomen door over de landen, waar vuren van gedorst loof roken en zwarte figuurtjes bewegen. Hij ziet de hoge, witte wolkjes verguld worden door de zinkende zon en hoe ze dan weer verbleken en de lucht vergrijst tot avonddonker, ineens zijn er een paar spetterende sterretjes opgeloken. Een laatste voer graan wakkelt krakend achter hem over de weg, de boerenknecht roept iets tegen de paarden, van boven klinkt gelach, er liggen er zeker een paar op de ingeperste schoven...

Een grote stilte valt suizend over de wereld. In Merijntje zinkt die stilte als een lafenis, een brede rust. Het wordt ruim in zijn borst en hij zucht diep. Hij voelt zich niet verlaten, niet ongelukkig. Een vreemde gewaarwording van dankbaarheid beweegt en verwondert hem. Hij glimlacht er om. Het is vreemd, maar het doet goed. Hij is blij, dat hij hier ligt en dat hij leeft. Er moet een vaag verband zijn met Marjan... aan haar dankt hij dit... Hoe?... Dat is niet uit te maken, maar zij hééft er iets mee te doen... Hij zal er met Flierefluiter over praten... Tot nog toe is de naam van Marjan tussen hen niet genoemd. Flierefluiter weet niet, wat er gebeurd is met hem en Marjan... Maar nu zal hij het hem vertellen... Hij moet weten wat de zin van dit alles is. Misschien kan Flierefluiter het hem uitleggen... die heeft hem al zo veel dingen verklaard... Gek is dat... Nooit wil Merijntje zo maar dadelijk aannemen, wat Flierefluiter zegt, en dan later wordt het van zelf allemaal eenvoudig, begrijpelijk en waar... Hij houdt heel veel van Flierefluiter... Het is zijn beste vriend en zijn leermeester in een massa dingen... Traag slentert Merijntje terug naar het dorp, naar de bruiloft. Flierefluiter zit boven op een tafel, met gekruiste benen en speelt op een harmonika. Hij zingt er een oude, huilerige ballade bij, die ze allemaal kennen. Maar Flierefluiter zingt hem zo hartbrekend, dat ze geen van allen meezingen, doch ademloos luisteren, vechtend met hun tranen van danige aandoening. Flierefluiter ziet Merijntje binnenkomen en knipoogt tegen hem en vertrekt even zijn grote mond in een grimas, zingt dan met bevende uithalen van het sombere kerkhof, waar op zekere nacht een meisje neerknielde in de langzaam vallende sneeuw en door de doodgraver gevonden werd, terwijl zij God smeekte om haar moeder terug te mogen hebben... Merijntje kent het lied, zijn moeder zong het vroeger vaak genoeg en hij heeft er als kleine jongen nooit zonder een brok in zijn keel naar kunnen luisteren. Maar nu moet hij op zijn tanden bijten om het niet uit te schreeuwen van het lachen. Het is al te mal. Midden in de uitbundige vrolijkheid van de bruiloft onthaalt Flierefluiter ze op een droevig lied! Hij doet het om ze voor de gek te houden, dat ziet hij duidelijk genoeg aan zijn uitgestreken gezicht en de twinkeling in zijn spottende ogen. En hij heeft ze te pakken!... Ze zijn diep onder de indruk...

Een vrouw snuft en zucht: "t Is toch zoonde... zo'n bloed...'

Een forse boerenkerel met een verhit drankgezicht en waterige oogjes bijt de tanden zo sterk op elkaar, dat z'n sterke kaakspieren als dikke knobbels onder de huid opbollen. Zometeen breekt hij in tranen uit, denkt Merijntje, en dan hou ik het niet meer, dan stik ik van het lachen... En die zot van een Flierefluiter haalt al droefgeestiger uit, rillingen van diepst mededogen gaan door het bruiloftsgezelschap... Met het applaus stijgt een zucht, als hij eindelijk gereed is en met een lange ruk aan zijn harmonika besluit.

'Oach aarm...'

'Meinsekinders, wa' kan die vént toch zienge!'

Verstolen worden tranen weggewist.

Flierefluiter knikt dankend, zegt met een somber gezicht: 'Joajoa, meinsey d'r is veul verdriet op de wèreld... doar meuge me wel es oan deinken, a'me zo leutig bij mekoare zitte...'

Een jonge paardenknecht, die al veel te veel gedronken heeft, geeft half huilend het voornemen te kennen, met zijn pet rond te gaan om geld in te zamelen voor dat arme weeskind. Ze hebben alle moeite om hem aan zijn verstand te brengen, dat hij abuis is, dat het immers zo maar een lied is. Het duurt lang eer hij het begrepen heeft, maar dan wordt hij ook kwaad op Flierefluiter.

'Zo moar een lieke?... Zégt da' dan, verdommese pezewever?...'

Hij wordt van alle kanten uitgelachen. Merijntje kan haast niet meer. De beledigde knecht stommelt nijdig uit de kring weg, met een wraakzuchtige blik op de zanger, die hem spottend toeknikt.

Flierefluiter springt van de tafel, zwaait met de armen, en roept: 'Silentie, boere, burgers één buitelui!... Me zijn nie bij mekoare gekommen om te jeremiëre... Ik goan jullie nou 'et schone ver'oal voordroage van een aander droamoa, da' nie zo droevig is... De uiestruif 'eet 'et...'

Een paar kennen de voordracht, geven luidruchtig hun instemming te kennen, lachen al bij voorbaat uitbundig... Flierefluiter kucht, gebaart als een pastoor, die de mouwen van zijn koorhemd optrekt op de preekstoel, en begint met een vreemde, nasale stem het onzinnige verhaal van de student, die een uienstruif met gerookte ham gegeten had en heel zijn omgeving in de rampzalige gevolgen daarvan moest laten delen.

Het is een overdreven verhaal. Fijnzinnig kan men het niet noemen. Het walmt van de gruwelijkste stank. Mensen vallen in zwijm en er knallen winden als pistoolschoten. De man, die de uienstruif gegeten heeft, gaat rond als een wandelende katastrofe en overal waar hij komt ontstaat een paniek. De woordkeus van de dichter munt meer uit in drastisch beeldend vermogen dan door ingetogenheid. Maar de gasten appreciëren dat geweldig. Ze krinkelen zich van het lachen, schreeuwen, gieren en hinniken en bij elke nieuwe explosie van uien-gifgas bulderen ze daverend weer los, zodat de voordrager zijn verhaal moet onderbreken tot hij zich weer verstaanbaar kan maken.

Merijntje lacht mee, overdadig, hij heeft er krampen van in zijn buikspieren. Hij kent de gekke voordracht allang, maar de manier, waarop Flierefluiter al zingende de toestand van de ongelukzalige student mimeert, is onweerstaanbaar. Hij trekt zijn beweeglijk gezicht in de zotste plooien, wringt zijn lange lijfin benauwde bochten, je ziet hoe de snijdingen van de ondraaglijkste buikpijnen hem doorvlijmen en hoe de donderende ontladingen, die schrik en afgrijzen verspreiden, hem even opluchting brengen.

En Merijntje moet ook nog lachen om een andere reden. Hij was toch eigenlijk hierheen teruggedwaald om eens met Flierefluiter te praten en hem om uitleg en raad te vragen. En nu vond hij hem hier zo... een dolle pias, een komediant, die de boerenmensen met de krankzinnigste grollen ware lachstuipen bezorgde... Je wist nooit wat je bij deze allerwonderlijkste vent te wachten stond... Maar van hem houen moest je, hoe je hem ook aantrof en wat ie ook verzon... 't Leek wel een tovenaar... hij deed met de mensen wat hij wou, maakte ze treurig of vrolijk, net naar het hem inviel... hij kon ze laten lachen of huilen, hij kon ze plagen tot ze woedend werden en bracht ze dan met een zoet lijntje weer in een goed humeur, en hij voer er zelf altijd wel bij... Hij hield iedereen voor de gek en verdiende daar zijn kost nog mee op de koop toe... En toch was hij zeker niet slecht... In zijn hart was ie goed. Hij kon geen tranen of ongeluk zien. Rondom zich heen wou hij geluk hebben, en als dat niet lukte werd hij triestig of kwaad, maakte ruzie en sloeg er op, en moest er later weer om lachen: 'een meins woor nooit wijzer, Merijntje!'...

Ze hangen allemaal aan Flierefluiter. Ze hebben hem allemaal wat af te bedelen, een liedje, een voordracht, een melodie op z'n fluit of harmonika... Ze willen met hem praten en drinken, hij moet wat vertellen, en een jeugdige blonde tante van de bruid, een weduwe zonder kinderen, is niet bij hem weg te slaan. Haar ogen schitteren en ze lacht en ze moet hem aldoor aanraken, stompen en aan zijn schouder schudden en hem uitschelden, omdat hij veel te los in zijn mond is tegen een eerbare weduwvrouw, die nog treurt om haar twee jaar geleden gestorven man... Flierefluiter knipoogt naar Merijntje, klinkt met de weduwe en kijkt haar smachtend aan over de rand van zijn glas en de weduwe moet er diep van zuchten en slaat de ogen neer en bloost, en Merijntje schudt wijs het hoofd... hij doorziet nu zulke spelletjes wel... Die verdomde wijvengek van een Flierefluiter!... hij windt ze om zijn pink, als hij er zin in heeft... en dan verdwijnt hij spoorslags...

Tegen middernacht dooft het feest. Bruid en bruidegom zijn al een poosje weg. Nu nemen de gasten afscheid en zakken af, pratend en zingend. Het huis ziet er onttakeld en vervallen uit, rommelig en triest. Merijntje is even buiten geweest, zoekt naar Flierefluiter, maar vindt hem niet. De weinige achtergeblevenen weten ook niet, waar hij gebleven is. Dus gaat Merijntje naar de herberg, waar ze logeren. Maar ook daar is zijn vriend niet en hij kruipt alleen in het ledikant en wacht en denkt aan allerlei en is eenzaam en niet onaangenaam bedroefd. En als hij 's morgens laat ontwaakt en volkomen uitgerust naast het bed stapt, is hij nog alleen en hij lacht plotseling luid op... Flierefluiter heeft vannacht natuurlijk de weduwe getroost... de onverbeterlijke bandiet!...

II

Ze zitten samen op een open plek in het bos. De middagzon schittert met duizend wemelingen over het zwarte water van het ven, waarlangs de riethalmen ruisend hun harde blaren tegeneen schuren. Vinken slaan schel hun lied in de hoge beuken.

Flierefluiter snijdt schijfjes van een worst en legt die op de boterhammen die hij uit zijn knapzak heeft opgediept. Hij zucht erbij en kauwt weemoedig, maar smakelijk op de resten van de vorige snee brood. Merijntje is al klaar met eten, rookt zijn pijp en kijkt aandachtig naar het gezicht van zijn vriend. Hij kan er niet goed uit wijs worden. Is de weemoed in die ogen echt of de spottende trek om de mond?... Houdt ie hém voor de gek of zichzelf?... Uren hebben ze gelopen, nadat Flierefluiter met een onschuldig gezicht de herberg binnengestapt was. Ze hebben weinig gezegd en er niet op gelet, waarheen ze gingen zonder afspraak of doel. Het toeval heeft ze in dit oude, stille bos gevoerd op een groot landgoed, waar ergens in een kasteel een rijke meneer zich moet zitten vervelen.

'Smoak et nogal?' vraagt Merijntje eindelijk, een beetje agressief.

Flierefluiter kijkt hem verwijtend aan, neemt een grote hap, schudt het hoofd en zegt met volle mond: "Et brood van de weduwe lèg bitter op de tong, jonge, moar de wüst van boas Zegers vergoei 'et een bietje.'

"Edde de wüst van dien boer gekrege?'

'Gekrege?'

Flierefluiter zucht diep en haalt de schouders op.

'Ge mot es proberen om van een boer een wüst te krijge!... Ik war vijf minuten alleen in 't achter'uis... vast bij de schouw...'

"Edde'm geratst?'

Flierefluiter knikt zwijgend en kijkt met half gesloten ogen naar Merijntje, verheugt zich in stilte op de verontwaardigde uitval, die onvermijdelijk komen moet. De jongen schudt het hoofd en zegt wrevelig: 'Gij leef nie a'ge gin streken uit'oalt!... Woarom doede da' nou?... G'è giestere royoal geld verdiend op die bruiloft... Lillijken dief!...'

De zwerver knikte, zielsvergenoegd en rustig.

'Joa moar, ziede.' verontschuldigt hij zich gelaten, 'ik lus eigelijk da' soort wüst nie gère... Doarom kom ik er nie toe om 'em te kope... Moar a'k 'em bij een boer ratse kan, dan smoakt ie toch... dan 'eet de geest 'em gekruid, begrepte?'

Merijntje snuift minachtend.

'Ge zij net een wilde,' verwijt hij.

'Wilde zijn schuldeloze meinse,'mompelt Flierefluiter. 'Die wete nie beter.'

'Moar gij wit wel beter.'

'Van eiges... doarom smoakt die wüst net zo lekker...'

'Moar woarom dan toch?'

'Wel, die is nou gezoute mee de spijt van dien boer, gepeperd mee de roazig'ed van z'n wijf, één gekruid mee de gedachte da' züllie d'r voor gesjouwd 'emmen één da' ze d'r toch blaauw van blijve... C'hristeneziele... da' moak zu'k fijn spul van zo'n onnozele, doodgewone boerewüst... Klokspijs, man!'

En van pure geestdrift bijt hij een groot stuk van de worst en kauwt er op met een verrukt, hemels gezicht, tot Merijntje toch weer lachen moet om die baldadige kwajongen, wiens haar al bijna grijs is...

Een tijdlang zitten ze zwijgend bijeen, ieder bezig met eigen gedachten. Dan zegt plotseling Flierefluiter, alsof hij de konklusie trok uit een filosofisch dispuut: 'Joajoa, Merijntje... da's een dieng, da' zeker is... de vrouwe zijn veul groter dan de mannen al woore ze d'r nie noar b'aandeld...'

Om een of andere reden voelt Merijntje zich door deze onverwachte uitval zeer bevredigd. Hij knikt bedachtzaam, vraagt dan: 'Woarom toch, Flierefluiter?

En die antwoordt zonder aarzelen: 'Om'a z'altij' géven ommes... Wij, maanskèrels... wij néme moar...'

Opnieuw knikte Merijntje, bedrukt en met een onrustig gevoel van schuld. Wij neme moar... Toch aarzelt verzet in hem... Wij nemen maar ?... Had hij Marjan zo maar genomen... haar mooie lijf... haar goedheid... haar liefde?...

Dan valt hij uit: 'Da's gin woar!... Ikke... ik zou ze net alles wille géve...'

'A'ge moar kon, joa,' glimlacht Flierefluiter. 'Moar dad' is 't net... ge kun nie... Ge kun persies toevallig nooit... Ge mot altij' toevallig net wijerop zijn... of d'r is wad' aanders... duzend dienge, doar ge niks oan doen kunt... Oonderwijl a'ge nimt zitte 'er al over te deinke wat er ok awweer is, woarom a'ge weg mot... 'k Zou gère genog aanders willen, één blijve, liefke, moar ik kan wezelijk nie... 't Is jammer genog, moar ik mot'ier noar toe of gunter... ze wachten al op me... ik kan d'r niks oan doen... Eén gunter goaget weer net eender... nemen één wijer vliege... Moar een vrouw die gifd' één die bleft... Die kek j'w einkel mee een poar groot' ogen noar, om'at zo jammer is, één om'at zo mooi was... één om'ad een man nie aanders kan... Eén 'at er soms es één bleft... dan is 't gemeenlijk net de verkeerde... 't Is freet, dèr... Da d' aarm vrouwvolk toch!...'

Merijntje kan wel huilen... Is het werkelijk zo als Flierefluiter zegt? Is hij ook zo'n man, die alleen maar nemen wil en dan verder gaan?... Nee, dat weet hij zeker: zo is hij niet!... Hij had maar al te graag willen blijven!... Maar hij moest werkelijk gaan, zónder het te willen... Maar dat had Flierefluiter immers juist gezegd!... Bedoelde hij dan toch geen... smoesjes?...Kwaad zegt Merijntje: 'Proate gij moar vor j'w eige... Alle mannen zijn nie eender... Zukke wijvezotten as gij zijn d'r nie veul!'

Flierefluiter gaat er helemaal niet op in. Rustig praat hij door en betrekt Merijntje genadeloos in zijn filosofie: 'Wij zijn nog uitzoonderienge... A'wij verder trekke, dan 'emme spijt, één me zijn daankboar vor wa' me gekregen 'emme... één me motte vechte tegen oons eige, tegen oons berouw één tegen oons meelije... Me deinke d'r oan trug, één 'oe lief één 'oe goed a'ze was... één da'ze wa' beters verdiend' ad as oons te trefFe... Moar dóen... doen doen me net as de rest... wijer goan me toch...'

'Eén a'ge dan trouwt?' vraagt Merijntje uitdagend. 'Manne trouwe toch ok!'

'Da's nog al glad,' knikt Flierefluiter. 'Moar wa' zegt da'?... Dan goan me toch nog verder... a't nie wezelijk is, dan mee je gedachten ofje verbeelding... moar da' komd' op 't zellefde neer...'

Merijntje wordt er wanhopig onder. Hij kan uit zijn eigen gedachten niet meer wijs. Meent hij alles ernstig of zoekt hij uitvluchten en maakt hij alles maar mooi en denkt hij in 't diepst van zijn hart toch net eender als Flierefluiter uitlegt?... Hij kan het niet verwerken. Hij wil het niet geloven... En heftiger verzet hij zich: 'Ge lieg 'et wel ok!... Zo'n voageboond as gij, da' kan meschien... Gij leeft er moar op los as God in Frankrijk!... As ik veul van een mesken 'ouw, dan wil ik erbij blij ve... één dan wil ik nie neme, moar geve... goed vor d'r zijn... zürregen a'ze blij één gelukkig is... da!s toch zo kloar as iets... Gij mee je gezwaans altij!'

'Natuurlijk,' lacht Flierefluiter. 'Da' wille me-n-ammoal, want beeste zijn me nou ok weer nie... Eén ad' een vrouw blij is, dan gif ze nog meer... één a'ze gelukkig is, dan gif ze zoveul, da'ge d'r gin road meer mee wit... Moar verder goade toch... altij' weer verder...'

'Joajoa,' smaalt Merijntje woedend. 'Net zo lang tot a'ge d'r een vindt, die zellef iedere keer verder wilt goan... één dan is Leien in last...'

Flierefluiter zwijgt. Een pijnlijke glimlach aarzelt om z'n vertrokken mond. Z'n handen wriemelen zenuwachtig aan het koordje van z'n knapzak.

'Aauw!'jankt hij daarop zachtjes. 'Die slag is jouw.'

Merijntje is geschrokken van z'n eigen woorden en hun uitwerking.

Verlegen bromt hij: 'Zo motte 't nie opneme... Ik bedoelde d'r niks mee.'

'Da's jammer,' monkelt Flierefluiter, zich herstellend, "t was zo'n mooi, stichtelijk exempel!... Eén gelijk 'edd 'ok... De straf vor z'n pekelzoonden ontloop gin meins... Eén ge zijd' abuis a'ge deint a'k de manne voorspreek... 't Zijn doerakken één steenezels, vülderikken één stomm' oonde... moar ze kunnen 'et nie gebeteren één de vruchte, die ze d'rvan plukke... die smoake meestal zo bitter as gal... vroeg of loat...'

Merijntje staart voor zich uit over het blikkerende water van het ven, waarop witte bloemen met gouden harten tussen ronde, zwaar-groene bladeren drijven, en een zilverflitsende vis even in de lucht springt, dan terugvalt in een vuurspattende regen van fonkelende droppels... Waarom is dat allemaal zoals Flierefluiter zegt?... Het is toch verkeerd en het brengt alleen maar verdriet, vroeg of laat... En als de mensen dat nou weten, waarom doen ze dan toch zo?... Ah Flierefluiter dat nou zo nauwkeurig kan uitleggen, waarom doet hij dan toch aldoor weer zo?... Aan zijn ogen heeft hij gezien, dat hij met vertedering dacht aan de vrouw, waar hij voortdurend over praat zonder haar naam te noemen... Waarom is hij dan zo haastig bij haar weggegaan, met grote, lange stappen, alsof er niet vlug genoeg veel ruimte kon zijn tussen haar en hem?... En waarom is hij weggegaan van Marjan, zonder razend verzet, zonder alles te trotseren ?... Had hij dan toch heimelijk al de neiging om 'verder te gaan' en was heel dat lelijke gebeuren maar een welkom voorwendsel geweest, de reden, die hem verontschuldigde en waarnaar hij zocht zonder het te weten of te willen ?... Het maakte hem zo treurig. Het maakte alles zo nutteloos. Het maakte, dat je eraan twijfelen moest of het grote, diepe geluk, waarvan je pas nog zo warm en blij gedroomd had, wel werkelijk bestond... Het licht over het water en in de groene kruinen lijkt verdoft. Het geruis van de wind in de bomen is nu nog maar een ver, weemoedig klagen, de eindeloze, vermoeide zucht van een troosteloos geworden wereld... Het slaan van de vinken heeft zijn blijde klank verloren... het konden evengoed kreetjes van pijn zijn...

'Flierefluiter?'

'Joa, jonge?'

'Bestoaget geluk, Flierefluiter?'

Flierefluiter wendt de ogen naar hem toe. Zijn hele gezicht straalt.

Lachend doet hij de raadselachtige weervraag: 'Bestoat de zon, Merijntje?'

Bevreemd ziet de jongen hem aan. Wat meent hij daar nu weer mee?

'Da's nog al wiedes...'

'Nou... wa' vroagde dan?'

Merijntje blijft hem aanzien, vragend en ongeduldig. En Flierefluiter lacht maar.

'Wad' eet dat er nou mee te moake?'

'Oach man... alles... A'ge de zon nie ziet, dan witte toch altij nog 'at ie d'r is?... Eén 'at ie schijnt, dan zitte me toch nooit ammoal gelijk in 't zonneke?... Schoaduw mot er ok zijn... één nacht op z'n tijd één doonkere doage... Zo is 't ommes mee 't geluk net eender... Ge kund' altij' nie in de zon zitten één doar'at ie schijnt, doar valle zwarte plekken ok... doar mot t'oan wenne... één a'ge 't begrepen 'ed, dan woord' alles tot geluk... Moar da' duur lang, Merijntje... gadsamme!... vor sommigen is een meinseleve gin eens lang genog om doar achter te komme...'

Verwonderd, nadenkend zit Merijntje naar hem te kijken. De vergelijking begrijpt hij, maar de toepassing lijkt hem nogal onaannemelijk en gezocht. Zo kun je je overal wel uitdraaien... Wat heb je aan de wetenschap, dat de zon er is, wanneer je in kou en regen en nacht staat, verkleumd, verkild, zonder te kunnen zien naar welke kantje gaan moet en vol ondraaglijk verlangen naar het licht en de warmte van de zon, die verdween ?... Kan de gedachte, dat de zon er tóch is en eindelijk weer terug moet komen, je dan troost geven?... Ja, troost misschien... een beetje... Maar je blijft toch even eenzaam en verloren gelopen in donker staan, verkild, arm en wanhopig... En je kan je voorstellen, dat de vreselijke gedachte je besluipt: nou wordt het nooit meer anders... nou blijft het eeuwig duister... nou komt de zon nooit meer terug... Hij kent toch die benauwende angst voor het onherroepelijke... Hij weet toch, dat die gedachte ... die gewaarwording, die traag voortwoekerende vrees onvermijdelijk komt, als hij zo alleen, zo koud in donker is... ja... maar hij weet toch ook, dat de zon en de warmte altijd weergekomen zijn... daar heeft Flierefluiter gelijk in... Zo moest jeje ook voorstellen, dat het geluk ...? ...Maar het geluk... dat was toch iets anders!... Of de zon er is of niet... daar kun je zelf niets aan doen... Maar het geluk?... Het geluk in de liefde met een vrouw, de vriendschap met een man, het leven onder mensen, waar je van houdt... Dat was toch heel iets anders... Dat kon je toch zelf vasthouden... Dat moest je eenvoudig midden in je vast zetten en weigeren weg te laten gaan... Dié zon kon je zelf gebieden stil te blijven staan en durend te schijnen!... Jaja, spotte er iets in hem, natuurlijk kan je dat... Alleen: waarom heb je 't dan niet gedaan?... Waarom ben je dan toch inde schaduw gaan lopen?... Waarom ben je niet bij Marjan gebleven?...

Moedeloos vroeg hij het: 'Flierefluiter... waarom ben ik bij Marjanne weggegoan?...'

Het duurde een poosje eer het antwoord kwam.

Flierefluiter zat hem aan te kijken met warme ogen en een lichte glimlach om de mond.

'Ik deink, omda' je tijd gekomme was.'

'Doar 'em ik niks oan,' zei Merijntje driftig. 'Woarom was m'n tijd gekomme.

'Vertel 'et me moar...'

Aarzelend wendde de jongen de ogen af.

Kon hij daarover spreken?...

Dan plotseling, sprak hij toch. Hortend en stokkend, zoekend naar de woorden, die zouden aanduiden, wat je niet zeggen kon, voelbaar maken wat niemand zou wagen uit te spreken... Hij keek met gekwelde blik over het water, en Flierefluiter keek ook hem niet aan. De woorden zweefden zo in de lucht, als voor zich zelf. Die sprak, zei ze voor zich heen, die luisterde, kon ze opvangen of ze voorbij laten gaan... Stil doolden de woorden, bijna toonloos, werden driftiger bij de herinnering aan het schennend ingrijpen van Teeuw, droef en klankloos bij het voorvoelen van het einde, het bruuske afscheid in de vroege morgen...

En Flierefluiter luisterde.

Hij wist te voren, dat hij het niet erg zou vinden, dat hij niets erg zou vinden, dat hij er onbevangen om zou kunnen glimlachen. Het was niet wereldschokkend, het was geen vraag van leven of dood, het was maar een alledaags liefdesavontuur van een groene jongen, die er nog wel meer zou beleven eer hij grijze haren had!... Het was niet belangrijker dan duizend andere zulke kalverbewogenheden, overal elders op de wereld en die elke dag onnozele zielen ontstelden... Een vergrijsd man met zijn ervaring en zijn inzichten moest er enkel maar even om glimlachen, er meesmuilend en wijs om glimlachen... Maar dat werd niet van hem gevraagd!... Uit Merijntjes stem drong de beklemde en beklemmende vraag op hem aan om opheldering uit een zielenood, die diep genoeg was om wel erg gevonden te worden... En als dit alles al niet wereldschokkend was, een wereld kon er toch wel door geschokt worden en was erdoor geschokt: die van Merijntjes innerlijk leven... En als dié wereld voor iemand geschokt werd, kon je dat niet zo maar onbelangrijk noemen, en het met een glimlach afdoen... En bij God, het was ook niet onbelangrijk!... Aan het begin van een mensenleven stonden zulke dingen, en je kon er best aan doodgaan of stuk... en als het minder fataal was, dan nog konden ze heersend je verdere leven beïnvloeden... ze deden dat in ieder geval... maar of het ten goede dan wel ten kwade was... dat bleef een kwestie van zuiver of van vals begrip... De jongen was diep geraakt... zijn stem trilde, zijn woorden aarzelden, er zong nog een bevende verrukking in na... Merkwaardig, dacht Flierefluiter eensklaps en een blijdschap vleugde door zijn hart... het was geen jongen meer, die hier sprak, maar een man!... Een jonge man, nog onervaren, maar die voor de eerste maal in de vrucht van het leven gebeten had en verschrikt was over de wrange nasmaak van het zoete sap, dat zo welig om zijn gulzige tanden gelopen was... Maar geen jongen meer... De jongen, die in dodelijke ontsteltenis was weggevlucht voor de vreselijke zonde, waartoe Bets hem had willen verleiden... die jongen bestond niet meer... die was in enkele maanden gerijpt tot de jonge man, die door de liefde op gans andere, nieuwe wijze verontrust werd... Alleen: de jonge man was niet minder nauw van geweten dan de knaap geweest was... Hoe moest hij hem door deze zwarigheden heen helpen?...

Merijntjes verhaal was al lang uit. En aldoor hing de vraag tussen hen: 'Woarom nou, Flierefluiter?'

Eindelijk zei deze zacht: 'Ik 'eb es een man gekend, die 'ad een beeldje van blienkend wit marmer. Daar was ie gewoon zot op. 't Stong op de schouw één tien keren op een dag gieng ie d'r noar toe om 'et te bekijken één iedere keer was ie d'r weer eve blij mee. Eén toen is-t-er op een keer een zwarte plek op gekomme. 'IJ wies nie 'oe of deur wie. Moar de plek was-t-er, één da' kon ie nie oanzien... Dad' aarm, mooi beeldje kon d'r niks oan doen, één de man evemin... Moar 'ij 'eget beeldje toch weggedoan... 't dee 'em zeer, iedere keer a' z'n oog d'r op viel... 'ij was bang at ie 't kepot zou gooien één da wouwt ie nie... Loater 'eet ie me nog dikkels van da' beeldje verteld... 'oe mooi a't was... één 'oeveul 'at ie d'r van ge'ouwen 'ad... één da't één van z'n liefst' erinnerienge was... Eén over de zwarte plek sprook ie nooit... die was vergete... 'ij docht einkel moar oan 't mooie... Da' was een wijs meins, Merijntje, die wies te leve...'

Merijntje keek hem met wijd open ogen aan. Daarop vroeg hij: 'Eén da' beeldje?...'

Flierefluiter knikte glimlachend. Die vraag had hij wel verwacht... dat kon bij Merijntje niet uitblijven. Hij dacht een poosje na en zei toen listig: 'Da's goed terecht gekomme... Da' viel in 'aande van een aandere man, één die 'at 'et nooit zoonder die zwarte plek gezien één die vond da' zo slim nie... Die wast-er tóch zot mee, één vor 'um was die zwarte plek meschien nog een plezier apart... da' goa soms zo mee dienge doar a'ge veul van 'ouwt...' 'Bestoat da'?' vroeg Merijntje, verwonderd en bedroefd. 'Zeker bestoat da',' antwoordde Flierefluiter ernstig. 'Gelukkig wel...'

Peinzend keek de jongen voor zich uit. Die man was een dwaas!... Wat kon die zwarte vlek hem schelen?... En hij... was hij wérkelijk van Marjan weggegaan, omdat ze... Nee... nee... dat wou hij niet... hij vond het niets erg, wat ze gedaan had vóór hij haar kende... Hij had het helemaal begrepen... En toch... die laatste nacht, dat hij bij haar geweest was... had toen de gedachte aan die andere kerels, aan die hijgende reuen, hem niet af en toe verlamd?... En had die gedachte niet zó duidelijk tussen hen gestaan, dat zij het ook gevoeld had... Had ze hem niet daarom gedwongen heen te gaan ?... En was hij niet gegaan, omdat die gedachte ook hem ondraaglijk leek... al had het afscheid hem zó zeer gedaan aan zijn hart, dat hij de pijn nu nog voelde?... Had Flierefluiter toch gelijk met zijn verhaaltje?... Maar de rest dan?... Toen kwam het beeldje in handen van een andere man, die het niet erg vond, dat er een zwarte vlek op zat... Een hevige jaloezie wroegde in hem... Hij zou die man willen zijn! Maar hij... hij was de man, die het beeldje zonder vlek gezien had... Voorbij!... Verloren... Weg...

'Eén toch, Flierefluiter... toen a'k doar 's oches vroeg op dien dijk stong, 'ee... toen 'ad ik 'et gevoel: 't is niè verbij... 't kan nie vor goed verbij zijn... onmogelijk!...'

Flierefluiter snoof geringschattend.

'Verbij?' herhaalde hij. 'Wa' nou verbij?... D'r is nooit iets wezelijk verbij, jongen, één di' zeker nie... Ge zul loater pas beseffen 'oe mooi a't gewiest 'eet, één wa'n geluksbroek a'ge gewiest'ed, toen ge da' mee Marjannekes beleefde... mee verdriet één al... 'oe voller a' g'in de zon stoat, 'oe zwarter ad' ommes de schoaduw is... 'Et beeldje... da' blefd' in je gedachte... de plek... doar 'eddegin weet meer van... Zij dankboar, man... ge zij tebenijen a't je zo voor de wind goat... Da' wit nog nie wad' een vrouw is één da' stut op een Marjanneke... één da' besef nóg nie, dat ie Oonze Lieven 'eer op z'n blote knieë zou motte daanke vor zo'n voorrecht!...'

'Is dad' een voorrecht: a'g'iets moois vindt één ge verlier 'et morrege weer?'

'Moar loomperik, g'egget toch nie verlore!... Ge kun 'et nie meer verliere!... 't Zit veilig in j'w 'art één in je kop... één je leve lang zuld'er iedere keer weer blij mee zijn... Ge mot zoiets nie vast willen 'ouwen a't leve je dwiengt om 'et los te loate... da' doen alleen zotte, die deinken a't plezier van een gulde doar in zit, da' g'em stevig in 't 'olleke van j'w 'aand 'ouwt... Moar' t plezier zit ommes net in 't uitgeve van die gulde, suffer!... De rijkste meinse, Merijntje, da' zijn nie de meinse, die 't meeste geld in de kas 'emme, moar de meinse, die 'et meeste geld uitgeve zoonder a'ze d'r spijt van 'emme...'

'Geld... geld,' morde Merijntje. 'Da's 'eel wad aanders...'

'Moar mee gevoel is 't ommes net eender, manneke... mee goed'eid, mee vriendschap... mee liefde... mee alles... 't Leven is iets, da' vloeit, dad'altij moar verder vloeit... net as een rivier... a't stil goat stoan, woor 'et woater vuil, troebel één dik... één 't goa nog stienken ok... bah!... Zürgt er moar voor a't bleft vloeien, aanders komt er niks van terechte...'

Merijntje laat zich achterover op het mos zakken en sluit de ogen. Hij denkt na over wat Flierefluiter allemaal gezegd heeft. De woorden warrelen door zijn gedachten en het is niet zo moeilijk hun zin te vatten, maar wel om die te aanvaarden. En toch wordt het langzamerhand lichter. Er komt een gevoel van ruimte, een gesloten horizon breekt open en hij ziet veel verder nu... Het is wonderlijk, maar hij kijkt recht in een nieuw land... Nog is het niet helemaal helder... nevels sluieren er over, maar het is wijd en een hoge hemel spant er boven en je voelt, dat je er dieper en ruimer zult kunnen ademen... Rijk zijn betekent geld uitgeven zonder er spijt van te hebben... en met gevoel is het net eender... en leven betekent voortstromen, nooit stil staan... hij ziet de blinkende stroom van het leven door dat nieuwe, grote, ruime land slingeren... Niets gaat voorbij... in je herinnering blijft alles leven en je kunt er altijd weer blij mee zijn... Wonderlijk is dat... en heerlijk ook... Hij richt zich halfop en zegt: 'Flierefluiter!'

Maar hij krijgt geen antwoord. Als hij helemaal overeind komt, ziet hij, dat Flierefluiter verdwenen is. Flierefluiter heeft zich stilletjes uitgekleed en zwemt in het ven... hij ziet zijn hoofd als een zonderlinge vrucht ver weg op het zwarte water drijven. Dan gooit hij het hoofd in de nek en lacht, lang en luid, een vogel vliegt verschrikt op uit de boom boven hem... Even later zwemt hij met krachtige slagen het ven in naar Flierefluiter en onder het zwemmen bijt hij in baldadige vrolijkheid een grote waterlelie van de stengel en draagt die als een trofee tussen zijn tanden voor zich uit... Nooit stil staan, altijd blijven stromen ... en uitgeven zonder er spijt van te hebben!... En Marjan... Marjan is een hagelwit beeldje en hij weet niets van een zwarte vlek... Lief Marjanneke!...

III

'Toch wou ik, a'me nog in de pasterij woonde,' zei Flierefluiter, toen ze tegen het vallen van de avond langs een zwaar beboomde weg liepen, 'ik 'em nou glad gin zin om in een 'ooischelf te sloapen ofoonder 't 'out in een boskaant...'

"t Is mijn 'etzellefde,' antwoordde Merijntje onverschillig. 'Ik zijn zo moei a'k overal wel sloape zal...'

Ze hadden die dag bij een boer geholpen een rand akkermaalshout te kappen en de dode stobben uit te graven. Merijntje had zich geweldig geweerd. Flierefluiter had hem herhaaldelijk ernstig gewaarschuwd een beetje zuiniger met zijn krachten om te gaan: die boer werd toch wel rijk... Maar de jongen was ontembaar. Zijn kapmes suisde door de lucht, met driftige rukken sleurde hij de gekapte takken weg, hij stiet zijn spade door de taaie wortels van de stobben met zoveel woede, alsof het een persoonlijke wraak gold. En Flierefluiter had er hoofdschuddend bij gestaan, pijp na pijp gerookt, met zijn malle praat de andere arbeiders van het werk gehouden om het evenwicht, door Merijntjes onverantwoordelijk optreden verstoord, enigermate te herstellen. Merijntje leed de laatste dagen aan een gevoel van overtollige kracht. Hij had de gewaarwording, dat iets of iemand hem een geweldige stoot in de rug gegeven had en dat hij nu aldoor hard moest lopen. Vooruit moest hij. Het land achter de horizon, dat hij met dichte ogen aanschouwd had, lokte en trok. Hij moest er heen, het wou ontdekt, opengelegd, doorvorst worden. Er was een kracht in hem vrij gebroken, die aangewend, verkwist wilde zijn.

Dat had Flierefluiter gedaan. Flierefluiter met zijn wonderlijk wekkende woorden bij het ven. Merijntje was er door geraakt en telkens wijder en dieper en ruimer ging alles voor hem open. Nog wroegden resten van spijt en knagend verdriet, de vage lust om te keren en terug te zoeken. Maar de stuwende kracht in zijn rug was onweerstaanbaar, hij moest voort, de wereld, het leven in, er was geen houden aan... En het was goed, het was heerlijk zelfs. Elke nieuwe dag was een koortsachtig verbeide vreugde, waarin hij zich stortte als een zwemmer in een bruisende stroom; vechten tegen het wilde water, toch vooruitkomen, voelen, dat je de baas bleef, de weerstand overwon, sterker was dan wat je wou tegenhouden en doen afdrijven...

Hij roerde zich. Iedere dag hadden ze ander werk. En Merijntje greep alles aan met de zelfde drift. Bij het graansnijden stak hij de schoven op met zo'n vaart, dat de knecht op de wagen het niet bij kon houden en hem vloekend toesnauwde, dat hij kalmer zou werken; maar Merijntje had gelachen en hem onder de aanvliegende garven half bedolven. Bij het aardappelenrooien smeet hij de planten de grond uit en schudde de knollen van de wortels alsof ze hem zwaar beledigd hadden en hij ze uit woede wou vernietigen. Bij de wagenmaker, wiens knecht ziek geworden was, trok hij de zware zaag met de baas samen door de stugge balken en weerde zich zo, dat de oude man het moest opgeven, zuchtend zijn bezweet gezicht droogde en vroeg of hij de duivel in z'n lijf had. Maar hij wou nergens blijven, hij preste Flierefluiter na een dag, soms al na een halve dag, verder te trekken. En zijn vriend gehoorzaamde, schudde het hoofd, en mopperde: zo'n haast had hangen toch niet?... Merijntje toonde zich onverbiddelijk, ze moesten verder, het verveelde hem hier al... hij kon die stomme koppen niet meer zien...

'G'è je lijf vol kleine drifjes,' mopperde Flierefluiter. 'Eén da' verwet mijn a'k een woelwoater zijn!'

Merijntje lachte en liep vooruit. Kom, schiet op, zeur niet, we moeten verder!...

'Ik moak m'n eigen oongerust over jou,' klaagde de zwerver. 'Ge zij zeker oan 't zot woore!... Wa' beziel je toch!...'

"t Is j'w eige schuld,' grinnikte de jongen. 'G'è gezeed'a'ge nooit stil mot stoan één doar 'ouw ik m'n eigen oan...'

'Moar doarom 'oefde toch nog nie as een briesende leeuw over de wèreld te droave!' riep de ander wanhopig. 'D'r is mee jou gin proate... 't is altij 'ollen ofstilstoan mee jou!...'

'Da' kan goed... Eén nou wil ik 'olle!... 'Ol moar mee!'

Flierefluiter grinnikte zachtjes voor zich heen. Hij verzette zich maar uit speelse zucht tot tegenspraak. Het beviel hem zo wel. De jongen was in het goede spoor, hij leerde leven. Je kon hem alles leren. Maar je moest het met beleid doen, want hij had de neiging om dadelijk tot uitersten over te slaan... Wat er van dat jong nog eens groeien zou ?... Het loonde de moeite hem in de gaten te houden en hem zo af en toe een handje te helpen om de een of andere drempel over te komen... En hoe ie dan verder stoof, struikelend van haast... Tot ie voor een nieuw dorpeltje stond, en begon te aarzelen en terug wou en z'n voeten niet op kon lichten... een merkwaardige kerel!...

Plotseling bleef Flierefluiter staan. Hij hoorde een verwoed, veelstemmig hondengeblaf en keek in de richting, vanwaar het kwam. Daar lag een landhuis temidden van vruchtbomen in een grote tuin. Op het lage dak van rode pannen stond een grappig, open gebouwd torentje, waarin een klok hing. Flierefluiter stiet een juichkreet uit.

'Merijntje!... wacht es evetjes!'

De jongen keerde zich naar hem om.

'Wad'is 't ?'

Flierefluiter wees met zijn stok naar het landhuis.

'Doar 'edd' oons nachtlogies, man!... Gadsammen! a'k doar nie eerder om gedocht 'em, da'me-n-in de buurt van dokter Presco warre!...'

'Kende die dan?'

Flierefluiter zwaaide zijn lange armen open en lachte luid.

'Of a'k die ken, vroagt ie!... Man, da's een van m'n dierboarste vrienden één doar sloape me vannacht... één ik goan zo zat as een pinneke noar bed, moei van al de ruzie één van al 't lache... Gaauw, kom mee... me komme nog net op tij d voor ' t oavondete!...'

Schouderophalend liep Merijntje achter zijn vriend aan, die met grote stappen het landweggetje naar de villa opging... Vrienden van Flierefluiter?... Dokter Presco?... Een dokter, die een vriend was van die eeuwige zwerver?... Merijntje hield er niet van op visite te gaan bij deftige mensen. Je voelde je er altijd beklemd, wist niet hoe je je houden moest...

Bij het scheef in z'n hengsels hangende hek, dat toegang gaf tot een ontzaglijk verwaarloosde en verwilderde voortuin, bleef Flierefluiter staan.

'Nou oplette,' waarschuwde hij, 'dan zulde 's wa' zien!'

Hij haalde zijn fluit uit z'n binnenzak, stak de stukken in een en begon te spelen, een vlugge, snel op en neer huppelende melodie, een waterval van parelende toontjes. Nauwelijks was hij begonnen, of van achter het huis klonk opnieuw verwoed hondengeblaf... daar moesten er minstens een stuk of tien zitten !... Maar Flierefluiter stoorde zich niet aan het woeste gebas en gekef. Hij blies alleen harder en schril klommen de tonen van zijn fluit boven het lawaai uit. Merijntje moest lachen en hield zijn oren dicht.

Toen vloog met een knal de voordeur open en een zonderling mannetje kwam over het dicht met gras overwoekerde pad naar het hek gestormd. Hij had een veel te groot hoofd voor zijn gedrongen gestalte, een hoofd, dat van boven blinkend kaal was en verder omzwierd van lange, zwarte, maar met veel wit doorweven haren. Onder de dikke wenkbrauwen schitterden kleine, koolzwarte oogjes achter een lorgnetje, dat grappig op een veel te lange, vlezige neus stond te wiebelen. Hij had een ware walrussensnor, die zijn mond geheel verborg, en grote uitstaande oren met zonderling vlakke, gestulpte randen, waar vreemdsoortige knobbeltjes in bolden. Kwastjes stugge haren drongen uit de gaatjes naar buiten. Hij was geheel in 't zwart gekleed. De panden van een ouderwetse geklede jas fladderden als slappe vleugels achter hem aan.

'Flierefluiter!' riep de dokter met een zwaar-bulderende bas. 'Wel godnondeju nog toe!... Woar 'edd' al die tijd gezete, verdommese lamstroal van een voagebond?'

'In de kevie, dokter, in de kevie!' schreeuwde Flierefluiter even luid terug, en begeleid door het oorverscheurend geblaf der honden stonden die twee daar elkaar de hand te schudden alsof ze mekaar de armen uit het lijf wilden rukken.

Verbluft keek Merijntje toe. Wat een raar kereltje!... Z'n zwarte pak was groen verschoten en zat vol vlekken. Hij droeg een paar geborduurde pantoffels waar z'n tenen door staken en van achter hingen de rafels aan de over z'n hielen slepende broekrand. Hij reikte nauwelijks tot Flierefluiters borst en stond naar hem op te kijken en te lachen, dat je achter de wal van z'n knevel een rij brokkelige, roetzwarte tanden te zien kreeg... Een raar soort dokter! dacht Merijntje. Verwaarloosd en vuil om met geen tang aan te raken!... Van een dokter maakte je je toch een heel andere voorstelling.

Eensklaps draaide de dokter het hoofd half opzij en bulderde: 'Moel 'ouwe jullie, gadvernonde!'

Ogenblikkelijk verstomde het geblaf der honden.

'Die verrekte rabaauwe!' snoof het mannetje. 'Een meins kan verdomme z'n eige woorde nieverstoan... Allee, komt erin... ge barst natuurlijk van den 'onger, da' kenne me...'

Toen viel z'n oog op Merijntje.

'Wad'edde doar vor een dallever bij j'w?...'

'Da's m'n pleegzeun Merijntje Gijze...'

'Leerde die da' mooi ambacht van jou?...'

'Ik probeer 'em een bietje te lere leven, a'ge da bedoelt... Da's nou dokter Presco, Merijntje, ge wit wel, doar 'k j'w al zoveul van verteld 'em.'

Merijntje kreeg een kleur bij die schaamteloze leugen, hij had de naam nog nooit horen noemen. Dokter Presco grinnikte en gaf Merijntje de hand. De jongen had de gewaarwording, dat hij met zijn vingers tussen een schroef gekneld geraakt was... Dat kleine mannetje was blijkbaar ongewoon sterk en hij geneerde zich er niet voor, dat te laten voelen.

'Kom mee binne,' bromde de dokter en vloekte er weer even machtig bij. Hij scheen zich niet verstaanbaar te kunnen maken zonder om de drie woorden een krachtterm in zijn discours te mengen, waarvan hij overigens een onbeperkte en zeer gevarieerde voorraad ter beschikking had, die hij met zwier en duidelijke overtuiging aanwendde.

Door een rommelige gang bracht hij hen in een grote kamer, waar een onbeschrijfelijke verwarring heerste. Het stond er vol oude, grote meubels, in een hoek krijste een papegaai in zijn kooi, een enorme Duitse dog lag ineengerold op een paar opgevouwen, vuile wollen dekens en een stuk of zeven, acht katten in alle kleuren lagen op tafel en stoelen, of slopen onhoorbaar over het stoffige kleed. Bij het venster zat een oude vrouw, in een paarse japon; een vuilwit ruche aan de hals maakte de indruk van een armzalig restje coquetterie. Op het grijze, plakkerige haar droeg ze een zwart kanten mutsje en uit haar bleek, spits gezicht keken een paar fletse, groenige ogen ontevreden en vermoeid naar de binnenkomenden. Merijntje werd bevangen door een beklemd gevoel. De kamer maakte op hem een onwezenlijke, spookachtige indruk. Door de beslagen, stoffige ruiten viel het late daglicht vaal en gesluierd naar binnen. Er hing een geur van kamfer, van honden en katten, van oud stof en spinnewebben.

Herinneringen aan kinderdromen van kastelen, waarin gedurende honderd jaar alles slapen moest doken op; daar moest ook zo'n geur gehangen hebben... De zware stem van de dokter bromde naar de vrouw bij het venster: 'Net, 'ier breng ik twee gaste... Zèg tege Keeën a'z'ier blijven eten één sloape... Kende Flierefluiters nie meer?'

'Dag, mevrouw,' groette de zwerver beleefd en gaf haar een hand, "oe goaget ermee?... Ge ziet er goed uit!...'

'Liegbeest!' dacht Merijntje. 'Ze ziet er net uit of a' z' al es dood gewiest 'eet!'

Mevrouw glimlachte flauwtjes, antwoordde: 'Dat gaat wel, Flierefluiter, dank je.'

Ze sprak Hollands. En met een erg deftige uitspraak ook nog. Zonder af te wachten of Merijntje soms ook kennis met haar zou maken, stond ze op, knikte vaag even in zijn richting en gleed op onhoorbare voeten de kamer uit. Beduusd keek de jongen haar na. Een lange, magere vrouw, een donkere schim, ook net iets uit een spookvertelling.

De dokter schonk niet de minste aandacht aan de verdwijning van zijn vrouw. Hij zwaaide de deur van een oud kabinet open en riep luidruchtig naar Flierefluiter: 'Ge züp zeker nog mee dezelfde godsvrucht as vroeger, 'ee?

En toen de ander geestdriftig knikte, zei hij somber: 'Nou, ikke nie... d'r zijn creaturen op de wèreld, die moake da'ge de jenever gin eens meer lekker vindt.'

Hij zuchtte als een blaasbalgen mompelde een kleine litanie van uitgezochte vloeken en verwensingen. Merijntje zag dat het kabinet vol flessen stond, 't Leek wel een buffet van een herberg!... Zo'n raar soort dokter was hij nog nooit tegengekomen!...

'Drienkt die snotpiek ok al jandoedel?'

'Liever nie, dokter,' zei Merijntje, half lachend, half beledigd.

'Groot gelijk,' prees dokter Presco. 'Da's nog tijd genog tegen a'ge 'n kwoai wijf in je leve g'oald 'ed, godnondegod nog toe!...'

Met een vierkante fles en twee grote bellen van glazen stapte hij op de tafel toe, schopte nijdig een kat uit de weg, die met een afgrijselijke schreeuw onder de kast vloog en veegde een andere van de tafel, ook al niet op zachtzinnige wijze. Dadelijk verscheen de magere, zwarte gestalte van de vrouw in de deur. Haar fletse ogen flikkerden nu van kwaadheid en met halfluide, van woede bevende stem siste ze naar haarman: 'Ben je weer bezig, beul van een vent?... Wat hebben die arme lieve dieren je gedaan?'

'Verrek moar mee j'w arme lieve beesjes d'r bij,' snauwde de dokter grommend. 'Die krenge lope j'w overal in de weg.'

'En als ik jouw stinkende honden ook eens zo mishandelde?'

'Wel, meins, goa grust je gang... Nero!'

Statig rees van zijn dekens de enorme dog op zijn vier poten, keek vragend naar de baas.

'Goa noar de vrouw, Nero... ze wil je schoppe...'

Hij wees naar de deur. Er kwam een vals licht in de bruine ogen van de hond. De haren van zijn nek stekelden overeind en langzaam, met stijve poten, stapte hij van de dekens, in de richting van de vrouw. Met een korte kreet van angst sprong zij achteruit de gang in, sloeg de deur met een klap dicht. De dokter lachte binnensmonds, schonk dan de glazen vol, trok een paar grote stoelen bij, zonder zich er om te bekommeren, dat het vloerkleed in plooien en bobbels mee schoof.

'Goa zitte, manne...'

Merijntje voelde zich onbehaaglijk. Hij keek verstolen naar Flierefluiter, maar die lette niet op hem, scheen zich van heel de pijnlijke situatie niets aan te trekken en hief met een stralend gezicht zijn glas naar de gastheer op. Zwijgend stieten zij aan, brachten het glas aan de mond, knipoogden tegen elkaar en kiepten het met een enkele beweging om. Met een tik zetten ze het lege glas op de tafel terug, keken elkaar aan en lachten.

"t Goa nog,' zei de dokter. 'Ik doen d'r nieveul meer oan, moar a'ge' eens iets goed geleerd 'ed vergitte 't nooit meer.'

'O, wat dad' oangoat,' prees Flierefluiter vol eerbied, 'ge ward' een meester op da' gebied, dokter... De leste keer a'k bij je gewiest 'em, toen liep ik noar drie doage nog op m'n bene te duizele...'

Dokter Presco lachte, schoof een kist sigaren naar voren, maakte een uitnodigend gebaar en schonk de glazen weer vol.

'Da's lang geleje,' zei hij dan en dacht na, een jaar of vier, vijf... Wa' zeede doarnet van een kevie?... G'è toch nie in den amigo gezete?'

'Veul aarger, dokter,'jammerde Flierefluiter, 'veul aarger!... 'k Zijn getrouwd gewiest...'

Van pure schrik liet de dokter zijn sigaar uit z'n vingers vallen, staarde de ander met uitpuilende ogen aan, rukte zijn lorgnetje recht en bekwam lange tijd niet van zijn verbazing en ontsteltenis. Eindelijk stotterde hij : 'Gij... Zot!... Wa' ziengde me nou voor?... Da's gadsammen in al m'n lejekroaken ok een klucht!... Ge zit toch zeker te liegen a'ge barst?'

'Neeë, neeë, man... ' t is de zuivere woar'eid... Getrouwd één in Rotterdam gewoond... in de Zeven'uizesteeg... Woater één vuurboas in 't Luchtkasteel... Is 't gin woar, Merijntje?'

De jonge knikte tegen het verbouwereerde gezicht van dokter Presco, dat nog altijd ongelovig stond.

'Wezelijk woar, dokter...'

Haastig greep de dokter zijn glas en dronk het weer in één teug leeg. Toen veegde hij zijn voorhoofd af met een groezelige zakdoek, keek nog eens van de een naar de ander, barstte toen onverhoeds uit in een bulderende lach, waar de ramen van dreunden. Flierefluiter keek verongelijkt, nipte van zijn glas en zei, toen de lachstorm van de kleine dokter geluwd was: 'Joa... nou motte me nog uitlachen ok!... Net of 'at al nie aarg genog is...'

Presco hield de handen gevouwen op zijn uitpuilend buikje, grinnikte nog wat na, veegde de tranen van zijn wangen, antwoordde dan: 'Manlieven, 'ouwd'op, of ik begin weer... Flierefluiter... net precies Flierefluiter, die in de kooi vliegt... Ad' iemes aanders me da' verteld'ad, zouw ik 'et nooit gegloofd 'emme.'

Flierefluiter trok een grimas, blies grote rookwolken naar het raam, zweeg.

Ongeduldig vroeg de dokter dan: 'Nou... verteld'es wa' meer... ik zit te spriengen op m'n stoel...'

'D'r val nie veul te vertelle,' antwoordde Flierefluiter. 'Oontmoet, verliefd, weggegoan, vergif gevoeld, vromgekommen één getrouwd... Getorteld één toen gevochte... verzoend... bedroge... gevochte... één eindelijk vrij gebroke...

"t Wijf dood?'

'Neeë, in 't Luchtkasteel geloate... Eén loat oons d'r nou moar nie meer over proate, want 't is vor gin meins leutig om mee z'n schoamel'eid bloot te kijk te stoan..

Dokter Presco schudde het hoofd, krabde zich verwoed onder z'n oksel, vloekte kernachtig en zei een keer of tien achter elkaar 'wel wel,' waarmee hij dan zijn verbazing enigszins te boven gekomen leek.

Toen ging de deur op een spleetje open. Mevrouw maakte sjirpende geluidjes in de gang en alle katten, die in de kamer waren, liepen in soepele optocht naar de deur, verdwenen zonder haast één voor één door de kier. Merijntje merkte geamuseerd op, dat ze met een boog rond de voeten van de dokter gingen, op eerbiedige afstand. Nors keek deze de lenig sluipende lichamen achterna, een uitdrukking van afkeer op het gezicht.

'Bah!' zei hij hartgrondig, toen de laatste kat verdwenen was en de deur zich met een nijdige klap sloot. En het was niet uit te maken of dat de katten, dan wel zijn vrouw gold.

"Oe goaget 'ier?' vroeg Flierefluiter tamelijk overbodig.

'Da' ziede... nog net as vroeger... Da' mot zo blijven ok... Zij is een 'Ollaans kattemeins, één ik zijn een Broabaans 'oondemeins... doar 'edde 't... doar is alles mee gezeed... één da's oongeneselijk...'

"Edde nog veul praktijk?'

'Ik doen gin praktijk meer, al in gin driejoar... D'r is een jonge veears gekomme, pas getrouwd... woarom zou ik 'em in de wiele rije... 'k 'em 'et nie nodig, één ik woor oud...'

'Doar zulle de boere spijt van 'emme...'

'De boere?' vroeg Presco argwanend. 'De boere kunne vor mijn part ammoal op een rijke verrekke...'

'Nou nou!' vergoelijkte Flierefluiter om hem uit zijn tent te lokken. 'D'r zijn ok wel goeien oonder, dokter, kom nou...'

Boven de brilleglazen begonnen de zwarte oogjes onheilspellend te glinsteren.

'Zo?' snauwde hij. 'Deinkte da?... Dan motte gij me d'r es een oanwijze... da' zouwt den eeste zijn, die 'k in m'n leve zag... Ammoal nie goed om opg'ange te woore... Ge ken ze nie, man... 'k 'em er goed dertigjoar tusse gezete... ze zijn ammoal net eender... gierig, schroaperig, loomp, kloar om 'eel d'r femilie één Oonze Lieven 'eer zellef te verroaje vor een roei slechte groond... ze vertrouwe gin meins, om 'a ze bij d'r eige te roaje goan één wete, da'ze vor gin alleve rooie cènt te vertrouwe zijn... afijn, meinselijk krapuul, rapalje, afval... 't zijn gin meinse, de boere, één a't nie vor die aarme stomme beeste war, dan 'ar ik vijfentwintig joar geleje de praktijk d'r al bij neergedoonderd...'

Merijntje luisterde en keek verwonderd naar het grote gezicht, dat een steeds woedender uitdrukking kreeg, hoe meer hij sprak. Wat kon dit kleine mannetje zich ontzettend kwaad maken!... Wat had je toch een vreemde mensen op de wereld!... Deze dokter Presco leek wel een vulkaan!... Naar alle kanten barstten de vlammen er uit... Vriendschap, vrolijkheid, haat, woede... het kwam er allemaal uit met ontploffingen!...

'Gelukkig at er cènte teminste goed warre,' zei Flierefluiter nuchter.

'D'r cènte?' bulderde de dokter. 'Die 'em ik nog nooit mee een vienger oan wille roake voora' ze in 't zeepsop gewiest ware... 'Ier... a'ze kwamme betoale, liet ik ze 't geld in deze kom gooie... ze deeë d'r zwoar genog afstaand van, moar eens moes 'et er toch van kommen, 'ee... Moar ik was vies van da' boeregeld, één ik liet 'et deur de meid afwassen, eer a't de kas ingieng... dèr... zo docht ik over de boere, nou witte 't!'

En hij ratelde er nog een reeksje sappige vloeken achteraan.

Merijntje zat inwendig te stikken van het lachen om de radeloze woede, waarmee die gewezen veearts over de boeren sprak. Als kind uit een landarbeidersgezin hield hij ook niet van de boeren. Maar deze wild uitwaaiende verachting was hem vreemd. Want in zijn hart lag naast de wrevel en de instinktieve afkeer toch ook de ietwat vreesachtige eerbied voor de baas, die werk en brood te vergeven had en een geduchte macht betekende in het leven van de mensen om hem heen. Zo als door dokter Presco, zo fanatiek en open, had hij nog nooit over de boeren horen spreken. En dat was nogal een gestudeerd man! Een veearts! Die stond boven de boeren, al moest hij ook van hun klandizie leven. Hij was een heer en bang hoefde hij voor de boeren niet te zijn. Hij haatte ze dus alleen om hun aparte wezen, hun hard boerenkarakter, hun stugge gierigheid... Flierefluiter zat hem zachtjes te treiteren door te beweren, dat de boeren toch eigenlijk de nuttigste mensen van de samenleving waren.

'Wel wel!' bromde de dokter. 'Kletste gij da' foabeltjen ok al noar?... Zoonder den boer gin brood, 'ee?... A'ge 't nou nog over de boeren'arrebeiers 'ad... moar de boere zellef?... Die wille gin brood uit de groond 'oale, moar geld, man... geld, altij' moar meer geld... 'k 'Em een joar meegemoakt, dat de witte juintjes goud opbrochte... Wa' deinkte?... De boere, die de wereld oan brood, aan suker, oan arten één bone motten 'ellepe... die weldoenders van de meins'eid... die gooide d'r koren, d'r sukerpeeën één 'eel de bliksemse boel van de velde, ploegden alles om, één ze verbouwde juintjes, juintjes, niks as witte juintjes... want die brochte goud op... één de wèreld, die brood één suker, één vlas nodig 'ad... die kon verrekke...'

Hij lachte, hard en spottend.

"t Is ze dun deur d'r broek gelope!' brulde hij. 'Meinsekinders!... zoa'k toen gelachen 'em!... Die stomme steenezels 'arre d'r eige lillijk verrekend!... Want toen a' z'ammoal gelijk meet 'er küstelijke juintjes op de proppe kwamme, toen warre ze gin cènt meer wèerd... d'r warre d'r vuls te veul, ze krege d'r gin doonder meer vor, gin eens zo veul a'ze betoald 'adden om ze te loate rooie... Ze konne z'in de misput gooie!... 'Eel den omtrek stoonk noar de juin, één de boere kregen een klap, die ze moar moeilijk te bove konne komme... D'r zijn d'r van feliet gegoan, d'r zijn d'r van oan den draank geroakt... De nuttigste meinse van de soameleving... joa wel... de grootste geldwolleve... koppe van ijzer, 'arte van steen... zo loomp as 't achterènd van een varreke... alles mot net gebeuren as bij grootvoader zoaliger, één die wa' nieuws, wa' beters verzint... die mot doodgesloge woore... Boere?... Proat me nie van de boere, want dan smoak m'n borrel al noar père-mis... Bah!...'

In de zwaarder vallende schemering zag Merijntje de zwarte oogjes in het grote, bleke ovaal van het gezicht met felle puntjes blinken en de walrussensnor ging kwaadaardig op en neer bij zijn woedend vertoog.

'Joa... 't zijn rotzakke,' zuchtte Flierefluiter, en dronk zijn glas leeg. 'Moar ik 'em er toch een gekend... of neeë, loat m'n erelijk zijn... wel zes of zeuve...'

'Gij 'ed er ginnen ene gekend!' schreeuwde de dokter. 'Ikken 'em ze gekend, verdomme!... A'ge ze moar op de keper beschouwt zijn z'ammoal eender... Ze kruipen a'ze wa' van je gedoan willen 'eminen, moar o wee a'ge ze nodig 'ed!... Dan kunde doodvallen... of ze motte d'r dik oan kunne verdiene... 'k 'Em de voorzitter van den boereboond es verteld, 'oe a'k over 'um één over 'eel z'n staand docht. Tiest, zee ik, zo kijk ik tege de boeren oan : a'ge ze doodsloagt, 'ee, één ge moakt er poeier van, één da' poeier strooid' over een veld, doar a'ge de fijnst 'èrepels op gepoot 'ed... dan kreddeloater van da' veld de gemeenste varrekes'èrepels, diet er op de wèreld groeie... Zo is da'... Moar da' zouw ik er toch voor over 'emmen a'k al de boere gelijk dood moog sloan!...'

Merijntje en Flierefluiter schoten in een lach om de woeste overdrijving van de ontembare dokter.

'Eén wa' zee Tiest?'

'Die grijnsde moar es, want die sallemaanders gloven ommes toch nooit a'ge zo iets meent,' gromde Presco teleurgesteld. 'Doar zijn ze te loomp vor... A'ze zieke beesten 'emme zitte ze d'r oan te kwakzalleveren om een poar gulde vor de veears uit te spoare... Ze kwelle de beesten één ze moake ze nog zieker... ze knoeie mee kruien één 'uismiddeltjes... mee overlezen één met de vuilste smerlapperij... Eén 'at er bekaanst gin redde meer oan is, dan goan ze den dokter 'oalen één die mot et dan liefst moar in ene keer in orde moaken, aanders kost 't zo veul... 'k 'Em ze wa' dikkels stijf gevloekt, die doonder'oonde zoonder 'art, om'a' z'een ziek beest zo getemteerd arre... Eén gezeed, da'k alleen nog wa' dee om'a'k mee zo'n aarm dier te doen 'ad... moar zeker nie vor zullie, god zal ze voor alleeuwig'ed... nou... loat ik m'n ziel moar nie bezoondige vor die grenspenze!...'

'Ge zij toch eest gewoon dokter gewiest ?' vroeg Flierefluiter naar de bekende weg. 'Woarom zijde da' nie gebleve?'

Presco sloeg dreunend met de vuist op tafel.

'Toen moes ik de boere zelf b'aandele!' schreeuwde hij. 'Da' kon 'k 'eemoal nie meer!... 'k Was bang a'k z'ammoal vergif gegeve zou 'emmen op den duur... Toen zijn 'k veears gewoore... de beeste zijn oonschuldige kreature... doar kunde veul van 'ouwe... De meinse... da's tuig... de meesten 'emme toch nog een boer in d'r flikker zitte...'

'Eén katte?... Doar 'edd' een gloeiigen 'ekel oan... Da' zijn toch ok beeste?'

'Die lijkene te veul op meinse,' knorde de dokter. 'Eén op vrouwe nog moar liefst...'

Hij dacht even na, vervolgde dan: 'Oach... a' Net er zo zot nie op war, kon ik ze meschien toch nog wel uitstoan...'

Net... dat was zijn vrouw, overwoog Merijntje. Dus omdat die van katten hield, kon hij ze niet uitstaan... En die mensen waren met elkaar getrouwd... hoe lang misschien al wel ? Oude mensen... Ze zaten hier in dit eenzame, rommelige, vervuilde huis met katten en honden... en ze konden mekaar niet luchten of zien... ze plaagden mekaar... ze hadden een hekel aan wat de ander liefhad ... Hoe hield iemand zo'n leven uit ?... Die dokter zat als een krankzinnige op de domme, zelfzuchtige en boosaardige boeren te schelden. Maar was ie zelf niet een soort onmens?... Hij kwelde zijn eigen vrouw, schopte haar katten, brutaliseerde haar in het bijzijn van vreemden... En hij had een hekel aan de mensen?... Zeker omdat hij dacht, dat ze allemaal waren zoals hij ?... Nee, Merijntje kon van deze rare dokter niet houen. Hij was eigenlijk een beetje bang voor hem, zoals hij daar in zijn stoel gedoken vaag silhouetteerde tegen het al donker wordende raam... zijn groot hoofd, de blikkerlichtjes van zijn lorgnet... de schimmig zichtbare handen als klauwen om de armleuningen van zijn stoel geklemd... Net een soort boosaardige dwerg, een gnoom uit een griezelsprookje... Of misschien... misschien was die dokter niet goed wijs?... Waren ze in het huis van een krankzinnige?... En moesten ze daar overnachten?... Zweet prikkelde in zijn nek, onder zijn haren... Natuurlijk was die dokter gek!... Dat hem dat niet eerder opgevallen was!... En Flierefluiter maakte daar gewetenloos misbruik van, amuseerde zich met zijn woeste uitvallen, dronk met hem en sloeg er wat genoeglijke dagen uit... Wat dat toch voor een bandiet was!... Het werd hem onplezierig te moede in die zonderlinge kamer, waar af en toe de papegaai een wild gekrijs door de mannenstemmen joeg, en de schemering alle dingen fantastische vormen gaf. En hij was heel blij, toen kort daarop de meid binnenkwam met een grote staande petroleumlamp en ook nog de hanglamp boven de tafel opstak.

Nieuwsgierig keek Merijntje naar de meid. Het was een oude vrouw met een verknepen, bruin verweerd gezicht, een kromme neus en een paar wonderlijk grote, donkere ogen, waarin een diepe gloed scheen te branden. Ze leek hem wel een goed type om het gezelschap in dit huis te voltooien... Toen ze de deur uit was, zei dokter Presco grinnikend: 'Edde ze goed oangekeke, jongeman ?... Z'is de moeite wèerd, or... dubbele kindermoord... achttien joar in de gevangenis gezete...'

Merijntje werd bleek. Een rilling liep hem over de rug... Hij was hier zonder twijfel in een gekkenhuis beland!...

IV

Kee had het avondeten opgediend. Aardappelen met andijviesla, brood en karnemelkse pap. Een grote kan bier stond tussen de schalen en zowel de dokter als Flierefluiter schonken zich ijverig in. Merijntje had weinig zin in eten. Het was hem hier veel te raar. Die dubbele moordenares met haar achttien jaar gevangenisstraf had hem zijn laatste eetlust vergald... Onder het opdienen keek ze hem telkens verstolen aan en de gloed in haar donkere ogen was zo vreemd en jong, dat hij wel tot de overtuiging moest komen, ook in haar een krankzinnige te zien. Mevrouw kwam niet aan tafel. Ze was naar bed gegaan, vertelde Kee. Honend had de dokter gelachen.

'Die lèg mee al d'r katten in d'r nest te stienke,' grijnsde hij. 'Nou... eve goeie vriende... 'oeve wij teminste nie noar d'r geteem te lustere...'

Onder het eten vroeg Flierefluiter: 'Verveelde j'w eige nie, dokter, nou ge gin praktijk meer doet?'

'Belneent, man,' riep die met een volle mond, 'ik moak nou een specioale studie van 't meinselijk geslacht... Een mooi zooike!... Ik lees ammoal boeken over 't geslachtsleve van de meinsen één over de seksuele zeden in alle laanden één in alle tije... Ik wiest er van eiges al 't een één aander van uit m'n vroegere studie, moar zó slim ar ik 'et m'n eige toch nie voorgesteld!... Wad' een beesteboel!... Of neeë,... de beeste meude 'r nie mee vergelijke, die kennen 'et kwoad nie!... 'k 'Em de meinse nooit 'oog oangesloge, da' witte... moar nou woor ik er iederen dag misselijker van...'

'Moar woarom leesde dat dan, dokter?' vroeg Merijntje bedeesd.

'Om'a'k doarin groei!' bulderde Presco. 'Om'a'k altij geweten 'em, dat de meins 'et gevoarelijkste één 'et smerigste beest van de schepping is... één om'a'k nou iederen dag doar nieuwe bewijze van oonder m'n oge krijg...'

Hij verwarde zich in een ellenlange, ingewikkelde vloek en keek naar Merijntje met zijn glinsterende zwarte oogjes, alsof hij ook hem met al het andere menselijke uitvaagsel van de aardbodem wou verdelgen. De jongen voelde zich klein en nietig onder deze dreigend doorborende blikken en kuchte verlegen. Flierefluiter spoelde zich onbezorgd de keel met een glas bier, schepte nieuwe voorraad op zijn bord en zei achteloos: 'Doarom 'edde zeker zo'n lief dienstmesken ok genomen?'

De dokter verslikte zich in de hap sla, die hij juist verwerkte, sloeg met de vuist, die de vork vasthield op tafel, dat de aardappelkruimels meters ver in het rond sprongen, en gierde hoestend: 'Dad'edde goed geschote... Kende ze..?'

"k Gloof a'k er wel es van g'oord 'em...'

'Ze was net achttien, toen z'een onecht kind kreeg. Dad 'ee ze van kaant gemoakt één voor de varrekes gegooid... Moar t kwam uit. In die tijd warre ze mee zoiets nie makkelijk... Ze kreeg zesjoar... Toen ze vrom was, 'adzebinne ' t joar weer een kleine... één die 'ee ze weer vermoord... Toen kreeg ze dubbel zoveul, twoalf joar... Eén ze was nog moar amper vrij, of z'ad et awweer te pakke... Moar toen zat er de schrik zeker in, want da'jong 'ee ze loate leve... een meske... die is nou een joar of negentien, gloof ik, één ze zégen a'ze den oard van d'r moeder 'eet...'

Merijntje zat hem ontzet aan te staren. Hoe kon die man dat zo luidruchtig en blijmoedig zitten vertellen ?... Hij was vast en zeker stapelgek... Hij praatte over dat vreselijke vrouwenleven of het maar een onverschillig, alledaagsgeval betrof.

'Woarom 'edde z'in j'w 'uis ge'oald?' vroeg Flierefluiter.

Het gezicht van de veearts versomberde.

'Woar moes z'aanders noar toe?' vroeg hij. 'De broave meinse moese niks van d'r 'emme, dus moes dien onmeins van een dokter Presco ze wel binnen 'oale... Vor mijn is ze trouwens eten één drienke, man... een koakelboonte stoalkoart van alle meinselijke gemeenheid, zoonden één gebreke... Ze steeld' as de roave, z'is zo vuil as een taddek, ze frit de lekkerste beetjes vor m'n moond weg, z'is zo brutoal as de beul... één ze zégen a'ze'op 'eur leeftijd nog nie vies van een akkefietje mee een maanskèrel is ok... Een prachtexemploar!... 'k 'Em z'alles loate vertellen uit de gevangenis... ze doe nie liever... één doar 'em ik nog een 'oop van geleerd, da' nie in de boeke stoat... die vüllig'ed goad'alle bevatting te bove!... Da' schrijf ik vandoag of morrege nog es op vor d'uichelèers, die leren 'at de meins goed is één noar Gods evenbeeld geschoape... één voor de suffers, die deinken 'at er oan da' tweebenig rapalje nog wa' te verbetere valt...'

Hij lachte dreunend en stak zijn arm vooruit, als daagde hij de hele wereld uit hem tegen te spreken. Er smeulde zo'n haat in z'n zwarte ogen, dat Merijntje er koud en bang van werd. Wat had die man toch ?... Wat hadden de mensen hem misdaan, dat hij ze zo laag mogelijk wou wegzetten en alles bijeengaarde, wat ze kon doen uitkomen als gemene, weerzinwekkende wezens, een hele studie op touw zette om te bewijzen, dat ze minder dan dieren waren, een afzichtelijk wijf in huis duldde, alleen maar, omdat hij er plezier in had haar te vertonen als het voorbeeld van de mens, zoals die in zijn zieke voorstellingen bestond?... Want gek moest hij zijn, deze bulderende woesteling... hoe hield je anders zo'n leven uit?... Hij hoorde Flierefluiter zeggen: 'Wad' een meinsen'oater a'gij toch zijt!...'

'Moar gij toch ommes ok!' riep de dokter.

'Ikke?'

'Natuurlijk gij!... Doarom zijde gij een van de zeldzoame, die 'k wel lije mag.'

'Ikken een meinsen'oater?'

De dokter lachte daverend.

'Kekte'm z'n eigen onnozel 'ouwe!... Afijn... komedie speulen is zo'n bietje j'w ambacht, 'ee?...'

'Moar ge zij zot, man !... 'Oe komd 'erop, 'ad ik een meinsen'oater zou zijn?'

'Veul aarger as ikke, Flierefluiter, veul aarger!...'

Flierefluiter lei zijn vork neer en zei verbluft: 'Da' motte me dan toch es uitlège, dokter... Ik doch nogal a'k net veul van de meinsen 'ieuw!'

'Gij!' schaterde de dokter. 'Joawel... da' ziede van 'ier!... G'è toch zeker nooit aanders gedoan as ze vor den oap 'ouwen één profitere van d'r loompig'ed één d'r zwak'ede?... 'Oeveul mannen 'eddegij oan 'orentjes g'ollepen één 'oeveul vrouwen 'edde god wit wa' wijsgemoakt om je zin te krijge ?... 'Oe zijd' oan de kost gekomme je leve lang?... Mee de meinse te bezwendelen één tebesasse... g'è ze vernukt 'at ze groen één geel vor d'r oge wier...'

'Eén toch zijn 'k een meinsevriend,' betuigde Flierefluiter ernstig.

'Een mooie meinsevriend!' gilde de dokter en vloekte geestdriftig over wat hij voor Flierefluiters onbeschaamdheid hield. 'Oe kunde gij nou van de meinsen 'ouwe?... Ge ken ze toch vuls te goed!... Ge kekt er dwars deur'ene, deur d'r schijn'eilig'ed, d'r bangschijterij vor duvels één spoke, d'r geknoei één gekonkel... één doar verdiende gij de kost oan... lillijke kwakzallever...'

'Zo motte da' nie bekijke,' zei Flierefluiter en trok een bedroefd gezicht, "t Is woar... ik bedoonder de meinse nog al es, moar da' komd' omdad'ik een artiest ben!'

Nu schoot de dokter zo geweldig in de lach, dat Merijntje niet anders dacht, of hij zou er in stikken. Zijn hoofd zwol paars aan, de aderen aan zijn slapen lagen als blauwe slangetjes onder de huid, zijn ogen puilden vervaarlijk naar voren en de tranen stroomden hem over de wangen. Hij trappelde met zijn korte beentjes op de vloer en maakte met beide handen afwerende bewegingen in de richting van Flierefluiter. Merijntje vond hem weerzinwekkend en voelde neiging om hard de deur uit te lopen.

Eindelijk kon de dokter weer spreken. Benauwd zei hij : 'Een artiest... da's et mooiste wa'k nog van je g'oord 'eb!... Moar alle grote artiesten 'emme de pest oan de meinse gezien g'ad... a'ge wa' meer oontwikkelieng 'ad, zouwde da' wete...'

'Da' liegde!' riep Flierefluiter brutaal. 'Da' kunde nooit woar moake!'

'Da' kan 'k best, moar da' doen 'k nou nie... Doar motte moar es vor vrom kommen a'k meer tijd 'em... Moar één dieng is zeker: meinsen'oaters zijn men-allebei... Mee di' verschil: ik sakker z'uit op een afstaandje, want ik zijn d'r te vies van om d'r dicht bij te komme... gij lei z'oan d'r neus roond één ge zit er boven op, net as een parasiet, om d'r van te leve... Zo stoan de zoake...'

Merijntje zag, hoe langzaam een donker rood in Flierefluiters gezicht steeg en hoe hij onder z'n half gesloten oogleden uit naar het sarkastisch lachende gezicht van de heftig knikkende dokter keek. Hij begon zich steeds onbehaaglijker te voelen. Zometeen kregen ze nog ruzie ook!... Hij was duizelig van het dispuut... Een mensenhater... Nou, of die dokter het was, dat hoefde je waarachtig niet te vragen... die was zeker gek geworden van zijn mensenhaat... Maar Flierefluiter ?... Moest Flierefluiter ook een mensenhater voorstellen ?... Dat was toch te mal om alleen te staan!...

'Ge zij toch abuis, dokter,' zei z'n vriend dan kalm. 'Moar da' gif nie... me kunnen evegoed op mekoars gezoond'eid drienke... want wij 'oate mekoare toch nie, wel?'

'Da' zit nog!' antwoordde dokter Presco met een geheimzinnig lachje. 'Da' mot 'et èndjen uitwijze... Moar da' doet er nie toe... drienke doe'me-n-in alle geval... Santé...'

Ze dronken elkaar toe, maar de lach, waarmee ze elkaar daarbij aankeken, was bevangen en wantrouwig. Merijntje kreeg het benauwd en stond op.

"k Goan es evetjes noar buite...'

'Past op 'at d'oonde je nie verscheure!' riep de dokter hem achterna. 'D'r zijn d'r sjuust een dozijn, één de kleinsten is zo groot as een volwasse wolf...'

'Moar veul bloeddorstiger,' voegde Flierefluiter er ter geruststelling achter.

De jongen haalde de schouders op en liep de deur uit. Achter hem lachten de drinkebroers. De gang was flauw verlicht door een klein petroleumlampje, dat tegen de muur hing. Er stond een grote bak vol zonderlinge wandelstokken en oude, verschoten paraplu's met gesneden koppen aan de stok. Van de zolder hing een kleine, opgezette kaaiman, wiens glazen ogen vals-groen blikkerden; de bek met de naaldscherpe witte tanden was open gesperd en het leek of hij met zijn uitgespreide poten door de lucht op Merijntje kwam toezwemmen. In een hoek zat op een plank het geraamte van een aap, ineengehurkt en vervaarlijk grijnzend met z'n sterke, vooruitstekende tanden... Het onzekere, telkens even flakkerende licht van het kleine lampje maakte alles nog griezeliger en geheimzinniger. Hij rilde. Het was wérkelijk net een spookhuis... Uit de kamer klonken gedempt de stemmen van de twee drinkers. Verder in de gang stond een deur halfopen. Er viel een streep goudig licht over de smerige marmeren plavuizen van de gang. Ook vandaar klonk gedempt het gemompel van pratende stemmen naar hem over... Aarzelend liep hij verder. Zou hij naar buiten durven gaan ?... Zouden die honden hem aanvallen?... De deur, waaruit licht kwam, ging eensklaps verder open en Kee loerde de gang in met een verstoord, wantrouwig gezicht. Toen ze Merijntje zag, glimlachte ze breed. Haar afgebrokkelde tanden kwamen bloot, deden haar nog erger lijken op een boosaardige toverheks.

'O... zijde gij 'et?... Ik docht 'at da' wijf weer liep te spiënere...'

'Lope d'oonde los?...'

Kee stond even, als in aandacht verloren, naar hem te kijken.

Daarop lachte ze en antwoordde: 'Van eiges... Die verscheuren iederendeen, die noar den doonkeren in den 'of durft te komme.'

Toen zei een vrolijke jonge stem: 'Oach, moeder, overdrijf nou zo nie...'

En naast het afzichtelijke oude wijf stond een forse, blonde meid, die nieuwsgierig naar de vreemde bezoeker keek.

'Goeien oaved,' groette ze vrijmoedig.

'Goeien oaved,' antwoordde Merijntje. 'Doen ze niks, d'oonde?'

'Nou... da's nou ok weer wa' veul gezeed... Vertrouwe kunde ze nie, a'ze je nie kenne... da' begrepte...'

Kee greep hem bij de arm, die hij met een onwillekeurige, verschrikte beweging los trok.

'Kom liever een kommeke koffie bij oons in de keuke drienke...'

'Bel joat... allee,' nodigde ook de dochter.

Aarzelend keek Merijntje naar de twee vrouwen, de lelijke totebel van een moeder, de frisse, ronde, vrolijke dochter. Teruggaan naar die schreeuwende, gekke dokter... daar had hij geen zin in... Naar buiten tussen die gevaarlijke bullebijters?... In de keuken met dat verschrikkelijke vrouwmens, dat tweemaal haar eigen pas geboren kind vermoord had?... Maar daar was tenminste die aardige dochter bij ...

Hij stemde toe, liep achter de vrouwen de ruime keuken binnen. Ook daar was het rommelig en vuil. Een roestig fornuis, in lang niet gepoetst, vol vlekken van overgekookte melk en vetspatten. Emmers en mandjes op de vloer, ongewassen vaatwerk op de aanrecht... Een mooi huishouden! Zwijgend ging hij zitten, keek angstig naar de kom, waar de oude vrouw koffie voor hem in schonk: gelukkig was die goed schoon!... Ze bediende hem royaal van suiker en melk, schoof een trommeltje met boterbrokken naar hem toe: 'Goa je gang... 't is wel een rommelzooiken 'ier in 'uis, moar me leve d'r goed van, or...'

Ze lachten beiden. Flauwtjes glimlachte Merijntje mee. Op zijn gemak voelde hij zich nog altijd niet. Om wat te zeggen, vroeg hij : 'Woarom 'ouwt den dokter toch zo veul 'oonde?'

'Die zijn toch nie van 'um,' antwoordde Kee. 'Die brenge ze 'm om te geneze... Da's 't enige wat ie nog doet, 'oonde geneze. Moar 't is moeielijk om ze weer van 'em los te krijge... 'IJ kant er bekaant gin afstaand van doen... één 'oe groter één 'oe kwoajer a'ze zijn, 'oe meer 'at ie d'r op gesteld is... 'IJ zègd' altijd a'ze nog niet beter zijn... sommigen 'eet ie al meer as een joar... één 'ij 'eet er vier van z'n eige... ok van die kanjers...'

"IJ is zo zot as een juin, meende de dochter.

Merijntje keek haar aan, keek recht in de donkere ogen, die dezelfde fluwelige gloed hadden als die van de moeder, warm en diep. Ogen, die lokten en aantrokken. Ogen, waar je in moest kijken of je wou of niet, maar waarvoor je tegelijkertijd toch ook een onberedeneerde angst voelde... Mooie ogen, die je niet vertrouwen kon... Waarom niet?... Ze lachten toch zo aanmoedigend...

'Zot?' grinnikte de moeder. 'Zeker is ie zot. Eén zij is nog veul zotter meet er katte... Een mooi span!... 'Oe 'emme ze mekoare gevonne, zouwde zége?...'

'Ge mot zien a'ge 't circus es meemoakt,' glimlachte de dochter. 'Da's de moeite wèerd, jonge.'

"t Circus?' vroeg Merijntje. 'Welk circus?'

Ze lachten beiden om zijn verwonderd gezicht.

"t Circus Presco,' vertelde Kee. 'Zo noemt den dokter 'et zellef... Mevrouw goad' iedere middeg in den 'of kuieren één dan lopen al d'r katten achter d'r oan één roond d'r 'ene. Eén 'at den dokter nou een goeie bui 'eet, dan moakt ie ineens al d'oonde los, één die kiest ie tege de katte op... Manlieve, zoiets'edde nog nooit gezien!... Ze vliegen 'eel den 'of roond. De katte schreeuwen één bloaze... d'oonde blaffen of a'z'ammoal roazig gewoore zijn... Mevrouw die gild' één die blèt, ze sloag meet er stok noar d'oonde, ze spriengd 'as een kakkerlak van bibo noar babbo... één den dokter die stoat er bij en die 'ouw z'n buik vast van 't lache... een 'allef uur  in den omtrek kunde 'tspektoakel 'ore... D'r woor wel es een kat de lenden afgebeten één d'oonde krijge kraauwen over d'r snuut a'ze kwèke... Moar ge lach j'w eigen kompleet slap...'

'Eén 'oe loopt dad' af?...'

'Wel, de katte vliege de bomen in of ze kruipen oonderd'oag deur... Eén at er gin een meer te zien is, dan roept den dokter d'oonde trug één 'ij lèg ze weer vast...'

'Eén de katte?'

'Die lok Mevrouw weer noar d'r toe. Moar doar ee'z' ure waark mee, da' begrepte wel, die zijn doodsbang... Eén dan zit den dokter weer allang mee z'n neus in die gemene boeke van 'em.'

'Gemene boeke?'

Kee grijnsde breed. Ze was afzichtelijker dan ooit.

'Oach, man, da's bar!... Ik wies nie 'at er zukke gemene boeke bestonge!... Leze kan 'k 'et nie, want 't is ammoal in vremde toale... moar de prèntjes, diet-er bij stoan... 't is freet... zoveul vüllig'ed 'edde nog nooit bij mekoare gezien... Joa, die geleerde meinse zijn ok al nie zuiver op de groat...'

'Ge mot me die boeke toch es loate zien, moeder...'

'Welzeker!' hoonde Kee. 'Da's gin kost vorjonge meskes... Zied'eest moar es a'ge getrouwd komt... dan 'edde gin prèntjes meer nodig...'

Ze lachten allebei, een vettige, dubbelzinnige lach. Merijntje sloeg de ogen neer en kreeg een kleur. Hij wou hier wel weg. Die wijven stonden hem tegen... Als die verdomde honden er maar niet waren, was ie allang vort geweest...

'Van wie zijde gij d'r eigelijk ene?' vroeg Kee hem onverhoeds.

'Ik kom nie 'ier uit de buurt,' verklaarde de jongen stug.

'Woar dan vandoan?'

Hij noemde zijn geboortedorp.

'O, doar 'em ik nog femilie... enen 'Oagenèers... die is mee een nicht van me getrouwd... kende die nie?'

'D'r zijn wel drie 'Oagenèerzen op 't dürp.'

De dochter stond op.

'Allee, moeder, ik goan d'r van deur... aanders krij'k weer moar schrobbes...'

Kee ging naar een kast, haalde er een pakje, in krantenpapier gewikkeld, uit, en gaf het haar dochter.

"Ier... nimt da' moar mee... dan 'edde d'eestedoage wa' bij den bottram...'

Lachend nam de andere het aan: 'Den dokter ist er goed vor.'

'Wa' gift da?... 't Kan beter van een stad as van een dürp, wa' zéde gij, jonge?'

Merijntje haalde de schouder op. Wat kon 'et hem schelen ?... Hij had allang genoeg van die gekke dokter, dit dieventuig en heel het idiote huishouden hier... Was ie d'r maar goed en wel uit!...

'Brengde me nie een èndje weg?'

Verschrikt keek hij op.

De dochter knikte lachend tegen hem. Kee grinnikte geamuseerd: "IJ kek net of a'ge 'm z'n leste cènt gevrogen 'ed!'

Merijntje deed onverschillig.

'Bel joa... woarom nie?'

'Allee dan moar.'

'Eén d'oonde?'

'D'oonde légen achter vast, suffer... Eén jullie goan voor leinst uit...'

Ze lachten allebei. Merijntje was kwaad: ze hadden hem er samen in laten lopen... rotwijven!... Maar hij zei niets. In ieder geval kwam ie nou buiten, weg uit dit stinkhuis met zijn verschrikkelijke bewoners... Kee gaf hem een stomp tegen z'n schouder: 'Eén netjes blijven, 'ee!... Ge moakt er niks oan kepot, deinkt erom!'

Merijntje keerde zich ongeduldig af. De vreemde gloed in die donkere ogen, de beluste grijns om die ingevallen kwijlmond boezemden hem een onzegbare afkeer in. Achter zich hoorde hij het meisje kirrend lachen.

'Zij moar nie sjeloers, moeder... zo is die jonge nie... Die weet 'et verschil nog nie tussen een jongen één een mesken, is 't wel woar?'

'Verrekke jullie,' dacht Merijntje woedend en liep met hooggetrokken schouders de gang in. Hij hoorde de vrouwen in de keuken onderdrukt lachen en mompelen, even rinkelde er geld, dan kwam de dochter haastig achter hem aan, streek met haar schouder langs zijn arm en opende de deur.

'Kom.'

In de tuin was het aardedonker. Zij trok zijn arm door de hare.

'Loop moar mee, ik ken de pad blindeliengs.'

Ze drukte zijn arm stijf tegen zich aan. Hij voelde het warme lijf, de weekheid van haar borst. Maar zijn bloed antwoordde niet. Hij bleef ontstemd, een grimmige afkeer kropte in zijn keel. Zwijgend liep hij naast haar.

"Oe 'eette gij eigelijk?'

'Gijze.'

'Moar mee je voornoam?'

Even aarzelde hij. Toen zei hij kalm: 'Tinus.'

'Tinus?... Da's niks gin mooie noam.'

"k Zal 'et er toch mee motte doen.'

Het klonk stug en afwerend.

'Ik 'eet Mieke.'

'Zo.'

Dan zweeg hij weer. Na een poosje schudde zij hem aan zijn arm, lachte zachtjes.

'Gij zij gadvergemen een gezellige, zèg!... Zijde soms verlege?'

'Soms wel, joa, moar nou nie...'

'G'oef tege mijn nie verlege te zijn ok, or... Ik kan wel tegen een stootje...'

Ze had weer haar onverdraaglijk lachje, achter in de keel, spottend en lokkend tegelijk. Ze liep dicht tegen hem aan. Telkens voelde hij haar heup tegen de zijne.

'Motte wijd zijn?'

'Op 't dürp... een 'allef uurke.'

Onmerkbaar zuchtte hij.

'Ik dien bij de bovemeester... da's een wedewman, ziede...'

'O... sjuust...'

Wat kon hem die bovenmeester schelen, weduwnaar of niet?... Als ie maar een beetje dichterbij woonde. Mieke praatte. Haar stem waaide langs zijn oren, de woorden drongen maar vaag tot hem door, hij luisterde niet. Ze beklaagde zich dat die bovenmeester zo'n rare was, z'n handen niet thuis kon houden... hij was ook nog maar net dertig jaar... Het drong niet tot Merijntje door. Het interesseerde hem niet. Ze werd al duidelijker in haar toespelingen, maar ze slaagde er niet in hem te prikkelen. Hij was ver weg, in dat onheilspellende huis. Verward dwaalden zijn gedachten rond alles, wat hij die avond had gehoord en ondervonden. Dat er zulke mensen, zulke levens bestonden!... En naast hem liep de dochter van een kindermoordenares... misschien had haar leven ook aan een zijden draadje gehangen! Even schoof een innig medelijden over zijn wrevel... sukkeléérs... Nou, haar scheen het niet te drukken... ze lachte en kakelde aan een stuk door... waar had ze' t nou over ? O... de weduwnaar-bovenmeester wou telkens bij haar in bed kruipen... Nou, ook goed... dat moesten ze maar onder mekaar uitmaken... Die ouwe Kee... daar begreep hij niets van... Achttien jaar in de gevangenis... tweemaal een kind vermoord... dan zou je toch verwachten een gebroken, gedeukt mensje te zien, vernederd, verpletterd... die de ogen niet durfde opslaan en zich aldoor schaamde... aldoor gekweld door wroeging om de misdaad, spijt om het vergooide, besmeurde leven... Maar ze ging rond met een heimelijk spottend lachje, een jonge gloed in haar ogen, ze keek je onbevreesd in je gezicht, ze bestal haar meester en ze schaamde zich voor niemand... ze was er niet door gebroken... Zo'n leven... hoe was dat mogelijk?... Was dat eigenlijk nog een mens?... En naast hem liep haar dochter... dicht tegen hem aangedrukt, vertrouwelijk pratend, alsof ze hem altijd gekend had... Er rilde een schrik door hem heen: ze leek op haar moeder... ze had ook die sterke, kromme neus, dat eigenzinnige, spottende om haar mond, dezelfde ogen, die vreemde, lokkende en afstotelijke gloed er in, die je vaag voelde als gevaarlijk... net een bezetenheid ... Wat dat toch was?... Een mooie meid... maar ze kon hem niet bekoren... hij kon niet eens de lust voelen haar te kussen... 'Tinus?' 'Wad' is't?' 'Woarom zégde niks?'

'A'gij proat kan ik 'et toch nie doen!'

Haar onderdrukte lach, die hem irriteerde. Dichter drong ze tegen hem op. 'Ik zèg allang niks meer, jonge...' 'O... ik docht...'

'Ik zijn moei... Zumme nie een bietjen in 't gras goan zitte?...'

'Da's goed...'

Tegen de zachte glooiing van de dijk zaten ze naast elkaar onder een boom, die stil ruiste boven hun hoofden.

De maan was nog niet op. Er was enkel wat heel vaag schemerend licht van de sterren. Mieke leunde bijna onmerkbaar met haar schouder tegen zijn arm. Haar hand had ze op zijn knie gelegd. Hij zweeg, staarde voor zich uit, waar in de duisternis de visioenen spookten van de grillige, verminkte levens in het huis van dokter Presco... de dokter, die veearts geworden was, omdat hij de mensen te veel haatte. Het maakte je treurig daaraan te denken... Een mensenhater.. . En Flierefluiter zou ook een mensenhater zijn volgens die vreemde dokter, maar dat was pure onzin!... Mieke leunde zwaarder tegen hem aan, ze kneep hem in zijn knie, schudde ongeduldig zijn been heen en weer. 'Zèg toch es wa'!'

'Wa' mot ik nou zége?'

Het klonk wrevelig en hulpeloos. Mieke lachte, pakte met twee handen zijn arm.

'Gif me dan moar een kus!'

Hij voelde haar gezicht vlakbij, losse haartjes kriebelden zijn wang. Hij wendde het hoofd af. 'Doe nie zo flaauw.'

Ze trok hem met een heftige beweging tegen zich aan. Haar hete fluisterstem was vlak bij zijn oor, een licht hijgen gaf een zwevende klank aan haar driftige woorden: 'Kom Tinus... ge zijd' een lekkere jonge... kom moar... doe moar mee me wa'ge wilt... Ge meud' alles doen... alles... toe moar...'

Een verwondering ging door Merijntje: dat een meisje zo doen kon... een lust wakkerde in zijn bloed... dan gleed een naam doorzijn herinnering: Marjanneke... Met een woedende ruk maakte hij zich vrij en richtte zich op. Mieke viel zijwaarts door de schok, greep zijn been vast. Hij maakte haar handen los. Ze voelden klam en heet. Z'n weerzin werd dieper. Meteen ruwe beweging stiet hij haar verder van zich weg, en stond op.

'Neeë,' zei hij hard, en schor van opwinding, "k Mot er niks van 'emme!...'

Haastig stapte hij terug op de weg en ging. Een plots, gierend huilen achter joeg hem een schrik over de leden. Duidelijk hoorde hij haar jammerend scheldwoord: 'Smerlap!'

Toen moest hij luid lachen en stapte snel en vastbesloten weg. Smerlap!... Dat was het krankzinnigste wat je je bedenken kon!... Nou werd hij voor smeerlap uitgemaakt, omdat hij geen smeerlap had willen zijn!... Die meid kon stikken!... Nog hoorde hij haar huilen... wat een raar schepsel!... Dan, zonder overgang, lachte ze, schel en honend, achter hem aan, riep nog iets, dat hij niet verstond. Een kilte wrong om zijn hart, een weerzin moest hij wegslikken, een onzinnige woede krampte zijn handen tot vuisten... Hij voelde zich vernederd, beledigd, bevuild, als had iemand hem met modder gegooid. Bah!... Zijn hart sloeg als razend. Licht hijgend liep hij door, sneller, om zo gauw mogelijk weg te komen van de plek, waar die meid zat te gieren en te trappelvoeten van woede en teleurstelling... Hij liep de weg af, een zandpaadje in, dat zwaar aan zijn vermoeide voeten trok; aan weerskanten spookten zwart de schimmen van elzebosjes in de duisternis... Hij trapte op een vette pad, die even kwekte onder zijn glijdende voet... met een gesmoorde vloek van afschuw sprong hij verder... Een nachtkever snorde vlak langs zijn hoofd en als altijd liep een koude huiver over zijn rug... Haastiger waadde hij door het mulle zand, blind in de zwarte duisternis van de maanloze zomernacht... Dan kwam het bos, waar het windgeruis eenzaam was en stil... Tegen de helling van een heuveltje liet hij zich neervallen op het mos, dat week en warm voelde als een donzen bed... Hier was het goed... Het gejaagde gevoel week. Zijn hart sloeg rustiger. Zijn zenuwen ontspanden zich en hij zuchtte diep... Hier was het werkelijk goed...

Hij sloot de ogen en probeerde nergens aan te denken, zich maar te laten wiegen op het zachte gesuis in de boomkruinen., .je kon je voorstellen, dat het ruisend water was, dat je meeging in de deining ervan, zoetjes op en weer neer, langzaam en glijdend... slaperig... Maar het duurde niet lang, of er klonken stemmen doorheen, de zware, grommende stem van de dokter, die wilde woorden sprak, boosaardig en verminkend, de spottende lach van Flierefluiter, het scherpe geluid van Kee, die dubbelzinnige grapjes giechelde, de hete fluisterstem van Mieke... Heftig haakten de gedachten zich weer aan die vreemde, welige meid met haar donkere ogen vol gloed van al te gerede beloften... Dat er zulke vrouwen waren, die zich maar weggooiden aan de eerste de beste, die ze nauwelijks een uur kenden... Dierages!... Stakkers ook!... Die konden toch niet weten, hoe mooi het was, wat ze daar zo maar voor de honden smeten!... Het beeld van de nachten vol tederheid en geheimzinnig geluk met Marjan rees voor zijn fantasie... En zoiets innigsen heerlijks zou je zonder meer om de spannende lust kunnen nabootsen met iedereen ?... Nee... hij niet... Het was te mooi daarvoor... Zo mooi, zo zacht en heilig... Je kon in razende woede opvliegen, als je eraan dacht, dat zo'n meid als Mieke het je in hete drang wou opdwingen... Marjanneke!... Zijn ziel schreide van verlangen naar de zaligheid in haar koesterende, goede armen...

Hij wist nu wel, waarom hij zich tegenover Mieke een andere naam gegeven had. Hij kon die meid niet uitstaan. Hij had iets afstotends aan haar gevoeld, iets dat vuil was, kleverig en vuil... Hij zou het niet hebben kunnen verdragen, dat ze hem Merijntje genoemd had met haar kirrend, belovend, verlokkend lachje... Merijntje... met net zo'n intonatie, met net zo'n tedere, verlangende klank als Marjan ?... Nee... Tinus was goed genoeg voor haar... En hij heette toch Martinus eigenlijk, dus hij had niet eens gelogen... Zachtjes lachte hij om zijn eigen listigheid... Nee, Mieke,je blijft buiten!... Behaaglijk rekte hij zich, schoof de handen onder het hoofd en geeuwde... Wat was hij moe!... En hoe aldoor en aldoor die stille wind maar ruiste door de bomen... Een paar vogeltjes kwieterden dromend in hun slaap... Waar kwam die wind vandaan?... Over zeeën en landen kwam hij gevaren en gleed hier door de blaren van de bomen en vertelde ze, wat hij gezien had op zijn verre reis... Misschien was hij ook over Marjans huisje gestreken, had gefluisterd in de appelboom, gezucht onder het dak... Misschien had hij haar aan de deur zien staan, door haar blonde nekhaartjes gewoeld, haar langs haar wangen geaaid... Lieve Marjanneke... gelukkige wind... Diep ademde Merijntje de kruidige lucht van het bos in, glimlachte en viel in slaap.

V

Toen de eerste zonnestralen door het gebladerte op zijn gezicht speelden, was Merijntje wakker geworden, huiverend in de ochtendkilte. Hij was vlak bij het ven van de vorige dag. Zonder zich lang te bedenken had hij zijn kleren uitgegooid en was gaan zwemmen. Het water voelde brandend koud aan zijn klamme huid, maar je werd er weer levend van, voelde het bloed heftig door je lijf stromen en hoe de spieren zich spanden en verlangden vermoeid te worden. Hij duikelde als een bruinvis keer op keer over zijn kop, proestte en blies als een triton, lachte luid over het zwarte water, zwom met lange, brede slagen en voelde met welbehagen hoe het water reutelend opkrulde voor zijn borst en hals. Dan liet hij zich op de rug drijven, keek naar de hoog zeilende witte wolkenscheepjes in de blauwe hemelzee, voelde zich, alsof hij geen lichaam meer had en net als die wolkjes gewichtloos en stil ergens door de oneindige ruimte dreef... Als je nou zo eens kon blijven !... zo zonder gewicht, zonder lichaam, zonder verlangen... enkel zo maar tevreden voortdrijvende laten gaan, niets weten, niets willen... een wolkje zijn in een blauwe eindeloosheid... Maar zo was het niet... dat kon je nu eenmaal niet... Je voelde bijvoorbeeld plotseling, dat je honger had... je schrok er kompleet van en je moest er om lachen, dat je zo'n verschrikkelijke honger had, die elk ogenblik ondraaglijker werd nu je hem eenmaal gevoeld had... Snel zwom hij naar de oever, waadde door het riet en kleedde zich... Hij moest trouwens terug naar Flierefluiter, die niet weten zou, waar hij gestoven was... Terug naar dat gekkenhuis?... Naar die mensenhatende hondenmens, naar het sombere, triest verkommerde kattenmens, naar de griezelige kindermoordenares, die hem met haar aanhalige dochter uit vrijen gestuurd had?... Merci!... daar zagen ze hem niet meer!...

Haastig liep hij het bos uit. Bij de eerste herberg langs de weg stapte hij binnen, liet kofïie zetten, at er brood bij met harde eieren en voelde zich bij komen. Door de stoffige ruitjes keek hij naar buiten. Een heerlijke dag. De zon over de velden, die kaal begonnen te worden. Het koren was er af, de erwten en bonen ook, en de vroege aardappels en het vlas... Ze waren alweer aan het ploegen... De zomer liep op z'n eind... Over enkele weken begon de bietencampagne ... dan viel de barnis over het land met donkere luchten, stormen uit het westen en kletterende slagregens, koud en guur... Hoe snel de tijd verging!...

Lui zwierf hij door de velden, rookte pijpen, at bramen, die overvloedig rijpten in de boskanten en droge sloten, lag te dromen tegen een dijkhelling en keek over het land, dat stuk na stuk geplunderd was, beroofd van zijn volgroeide rijkdom, wat rusten mocht, opengescheurd werd door de scherpe ploeg, bereid om nieuw zaad op te nemen... Zo ging het aldoor... Seizoenen kwamen en gingen, de aarde bleef, nam op en bracht voort... Zoals de seizoenen zo gingen de eeuwen, zoals de gewassen zo gingen de mensen... Zij werden geboren, groeiden op, zwoegden op de geduldige aarde, die bleef, en stierven, en dan waren er weer nieuwe geslachten groot geworden, die het werk overnamen uit de verstijfde handen, en voortzwoegden en stierven op hun beurt. Hoeveel eeuwen, hoeveel honderden jaren al ?... Nu zat hij hier en was jong en sterk en gezond, negentien jaartjes had hij geleefd, negentien zomers... negentien van de duizenden en tienduizenden, die over de aarde waren gegaan, van de honderdduizenden, die nog komen zouden en waarvan hij er maar zo weinig zien zou... Het was een weemoedige, verdrietige gedachte... Op een morgen zou je er niet meer bij zijn... De aarde was er, de blauwe hemel, de bomen, de zon, de wind... alles als vanouds, als altijd... Het gras groeide, droeg z'n bevende pluimen, geurde, was koel en zacht... voor andere handen en wangen... vogels zwierden over de velden, zongen in het groen, mensen liepen over de akkers, de aarde krioelde van duizendvoudig leven, zelfs de blinde wormen wrongen zich door hun nauwe gangetjes... maar jij was er niet meer bij ...je lag stijf en strak, koud en blind en gevoelloos... en ze stopten je weg in de grond, als een waardeloos ding, om te vergaan tot stof... Van stof en as zijt gij gemaakt... Na wat jaartjes leven... Negentien had hij er geleefd... eensklaps leek het hem als waren deze negentien jaren een dag... als waren ze in een flits voorbij geschoten... Nog zo'n flits... en nog een misschien en hij was een oud man, het was voorbij... dan werd ie opzij gelegd bij al het andere, dat voorbij was, weggegleden in de schemer van het verleden, naar de vergetelheid... Waar diende dan alles toe ?... Het was zo moedeloos, daaraan te denken... En voor het eerst kwam twijfel in hem op aan het voortbestaan na de dood... De ziel... die zou niet sterven ?... Die ging naar de eeuwige zaligheid of naar de eeuwige verdoemenis ... voor dat beetje aards bestaan ?... voor dat minuutje leven op aarde in de eindeloosheid der tijden?... voor dat beetje doelloosheid en onnut voortstrompelen onder al de verontrustende raadselen tussen hemel en aarde, die ze samen het leven noemden ?... En als dat nou es niet waar was, een sprookje als een ander, een speelse verbeelding van de mensen, die altijd dingen verzonnen buiten de werkelijkheid?... Flierefluiter glimlachte erom, maar wat hij dan eigenlijk wel ervan dacht... daar was Merijntje nooit helemaal achter gekomen... misschien wist ie 'et zelf niet...

Een koude huiver van eenzaamheid overviel hem... Mét de ziel... zou er nog meer wegvallen... de hemel en... God?... Waar was God dan?... Er waren mensen genoeg, die niets van God wilde weten en ontkenden, dat Hij bestond... Hij was altijd bang geweest voor die mensen en hun gedachten... Ook nu dwaalde een onbestemde schuwheid door zijn bewustzijn, maar er was meer verdriet in dan angst... en de angst betrok zich meer op de ondraaglijke gewaarwording van grenzenloze eenzaamheid en verlatenheid dan op de oude overwegingen van godslastering en heiligschennis... En toch was het huiveringwekkend om Gods bestaan ook maar met een enkele gedachte in twijfel te trekken... dat alleen al kon je verdoemenis betekenen... Als God tenminste bestond en bovendien was, zoals pastoor Van Gils en grootmoeder Hem zich voorstelden, kwelde de sluipende twijfel... Hij wou, dat hij nou eens bij pastoor Ramakers was en er hem naar kon vragen... Maar als hij bij hem was, zou hij het immers niet eens durven?...

Met geweld rukte hij zich los uit zijn moeilijke gedachten. Wat had hij vandaag?... 't Kwam zeker, omdat hij zo alleen was... Hij moest Flierefluiter op gaan zoeken... Hij stond op, keek over de velden, waar wolkenschaduwen dwaalden als vreemdsoortige, vormloze, wanstaltige dieren, hollend van vlak naar vlak en door niets te stuiten. Hij rekte zich uit, stond op de tenen en strekte de armen boven het hoofd. Zijn diepe zucht eindigde in een lach. De wereld was toch mooi, en de korte tijd van je mensenleven moest je d'r maar zoveel mogelijk van genieten... En dat was Flierefluiter, die het hem influisterde, al was hij dan ook niet hier... Snel begon hij te lopen in de richting, waar het gekkenhuis van dokter Presco moest liggen.

Hij vond Flierefluiter laat in de namiddag, wandelend met de dokter onder aan een met hoge populieren beplante dijk. Rond hen liepen een dozijn grote honden van allerlei ras. Zij snuffelden aan de slootkant, sommigen ravotten tegen de dijkhelling, één jaagde ernstig op mollen, geheel verloren in aandacht voor de minste beweging in de opgeworpen aardhoopjes.

Toen hij de helling afdaalde, hoorde hij de bulderende stem van de dokter, die tegen Flierefluiter schreeuwde: Ge zij nog een veul grotere zot ak gedocht 'em!'

'Da' kan,' gaf Flierefluiter goedmoedig toe.

'Vertrouwen in de meinse!' brulde Presco. 'Gloove da'ze zoetjesoan beter woore... Manlieve... ge zij stoapelzot of ge zijd' een schijn'eilige zemelkloot van een ouw wijf!...'

'Da's nogal ingewikkeld,' grinnikte Flierefluiter, 'moar 't kan ammoal goed woar zijn... Net zo goed a't woar kan zijn wad' ik zèg... De tijd zal 't lere...'

'De tijd 'eget al geleerd, verdommese blinde mol!' foeterde de dokter.

'Ah!' doar 'emme den deserteur!' riep Flierefluiter verheugd, toen hij Merijntje de dijk zag afkommen. 'Woar 'edde gij in godsnoam gezete?...'

'Overal zo'n bietje... 'k 'em in 't bos gesloape.'

Flierefluiter glimlachte. De dokter poetste met de slip van zijn jas zijn lorgnet schoon en keek Merijntje met zijn borende oogjes doordringend aan. Hij grinnikte en zei: 'Eén ik doch nogal a't jong bij Miekes gekrope zou zijn!... Die jeugd van tegewoorig, doar zit ok nie veul pees oan...'

'Niks vor mijn,' poogde Merijntje luchtig af te weren, maar hij kon niet verhinderen, dat hij een kleur kreeg als bloed.

'Ieder z'n meug,' gaf de dokter toe. 'Moar een mals boutjen is 't, één ik zou z'op jouwjoare nie versmoad 'emme... Afijn... g'è meschien nog wel gelijk ok, gadnondeverju nog toe!'

Merijntje begreep niet, waarom die dokter zo vloeken moest, en haalde de schouders op. Presco ging aan de slootkant zitten, haalde een tak van een braamstruik naar zich toe en begon van de rijpe vruchten te eten. Flierefluiter zette zich naast hem. Merijntje bleef wat achteraf, zette zich tegen een boomstam en stopte zijn pijp. De geweldige Duitse dog kwam hem besnuffelen, gaf hem toen een lik in zijn hals en kwam bij hem liggen, de zware kop op zijn knieën, de ogen vragend naar hem opgeslagen. Merijntje glimlachte, streelde het dier over de kop, krauwde hem achter de spits gesneden oren. De hond knorde vergenoegd en sloot de ogen... De andere honden gingen dicht bij de dokter liggen, op een paar na, die bleven rondlopen... Een vreemd gezicht, zoveel grote honden vlak bij mekaar rond dat kleine mannetje!... 't Leek wel een dierentemmer...

'Barboare, man!' blafte Presco Flierefluiter aan in vervolg op hun gesprek. 'Ziet dat dan toch eindelijk es in!... Al droage ze kleren één stoande boorden één 'oog 'oeie... één al 'ebbe ze twintig grote godsdiensten één duzend prachtige kerke... al zijn ze nog zo geleerd, één al verbele ze d'r eige, da' ze nog zo beschoafd zijn... in d'r 'art zijn 't wilde gebleve, bosnegers, moar veul kwoadoardiger één schuldiger, want ze konne beter wete... D'r godsdienst is bijgeloof één belachelijk' oovoardij...' "t Christendom 'ee toch de meinse beter gemoakt?...' "t Christendom?... Woar ziede gij da'?... At er één op 't miljoen d'r een bietje noar leeft, mot ie gaauw 'eilig verkloard woore, zo zeldzoam komt da' voor... Tweeduzend joar woor ze verteld a' God wilt, da'ze d'r noaste lief 'ebben as d'r eige... één nog bidde ze, vóór a'ze den orelog in goan, of a' God z'ellepe wilt om d'r evennoasten een bajenet deur z'n pens te steke... Da' vroagez' oan de God, doar ze zo groot op goan, om'at ie gezeed 'eet: 'ebt uw vijanden lief... één as zej'w opje rechterwang sloan, keer ze dan de lienker toe... Proat me toch nie van 't christendom, man... da' bestoa voorlopig nog nie...'

'Goade gij 'et dan es van voren af oan preke!'

'Merci... ik starf liever op m'n bed in plek van oan 't kruis!' Flierefluiter zuchtte:

'Dan zijde gij ok de woare broeder nie.'

'Op gin voame noar!' gaf de dokter toe met een bulderende lach. "Oezouwt dad' ok kunne?... Ik zijn toch ok een meins zeker... ok zo'n stuk zelfzucht één vuil... Ik kan d'r de pest genog over in 'emme, moar gebetere kan 'k 'et nie...'k Wou a'k een 'oond war!...'

'D'r zijn d'r genog, die j'w een 'oond vinne,' grijnsde Flierefluiter.

De dokter reageerde niet op de belediging. Hij wees op de dog, die vertrouwelijk bij Merijntje lag en knipogend naar hem opkeek.

'Kekt doar es noar,' gromde hij boosaardig. 'Dan ziede wad' een barboar 'at de meins is... Zo'n dog 'ee lange, zijachtig' ore, die leinst z'n kop 'ange. Dan 'eet ie de kop, die bij z'n oard past: een goeie lobbes, een reus, doar gin kwoad in stikt. Moar da' vinne de meinse nie mooi!... Die ore motte d'r af... die woore mee een schèer drie'oekig bijgeknipt, da' z'om'oog stoan ... één dan 'eet die dog de kop van een tijger gekregen één dan vinne ze 'm mooi!... Ik proat nog gin eens over de gruwelijke pijn, die ze zo'n jong weerloos beest oandoen... moar da'ze van een goeiige, vriendelijken'oond een tijger moake... da' teken ze... doar verroaje ze d'r eige mee...'

'Joa, zo kund' alles wel ten kwoajen uitlège,' protesteerde Flierefluiter, maar Merijntje zag aan de lichtjes in z'n ogen. dat hij het alleen maar deed om de dokter te prikkelen.

'A'ge wa' van zielkunde wies, zouwde me beter begrijpe,' bromde Presco, sloeg nijdig met zijn stok door het gras, en zweeg.

Zielkunde? dacht Merijntje. Wat was dat?... En voor hij het wist, had hij het al gevraagd: 'Wad' is da,' zielkunde, dokter?'

'Da's een bietje kennis van wat er in de ziele van de meinse omgoat,' antwoordde de dokter; "t 'ee nog nie veul om 't lijf, or, moar a'ge de meinse wilt begrijpe kunde 'r toch je voordeel mee doen.'

"Oe motte da' lere, dokter?...'

Presco lachte.

'Ge kun mee de boeke beginne,' vertelde hij. 'Moar a'g'alles uitje kop kent, dat doar in stoat, dan witte net nog niks, a'ge je lieven evennoaste nie sekuur op z'n viengers kekt... 't Is eigenlijk meinsekennis, ziede, moar da' klienk nie geleerd genog... da's gin wetenschap één doar kunde gin doktor of professor in wooren één dan deug'et weer nie... de wilde zijn nie tevreje vóór a'ze 'n rieng in d'r neus 'emmen één pluimen in d'r pruik...'

Hij grinnikte voor zich heen en schudde het hoofd. Merijntje begreep hem niet en vond hem gekker dan ooit. Alles draaide hij zo, dat het verkeerd en hatelijk leek... Waar was dat nou goed voor?...

Toen vond hij het woord, dat deze vreemde man karakteriseerde: liefdeloos. Dokter Presco was een liefdeloos mens, en daardoor zag hij alles donker en kwaad in. Het moest er van binnen bij die man maar raar en lelijk uitzien. Niets dan bitterheid, boosheid, wantrouwen en minachting. Een mensenhater. .. Dat was een wezen, waarvoor je rillen moest en dokter Presco beroemde zich er op een mensenhater te zijn!...

Flierefluiter stopte zijn pijp, stak er de brand in en dampte genietend.

'Gij mee je wilden één barboaren altij,' zei hij dan spottend. 'Ge mot de mesjienes moar es bekijken in de febrieke van de barboare... de lokemetieve, de stombote, d'elektriciteit, duzend woonderboar' uitvindinge...'

'Eén de snelvuurkenonne, één de grenoaten, één de geweren één revolvers... de bommen één d'oorlogsschepe... oonder zee kunne ze voaren één binnekürt vliege ze deur de locht ok... dan kunne ze mekoar van alle kaante verniele... Manlieve... a-t-er wezelijke beschoaving bestong, dan vermoordde ze mekoar toch nie?... Mee mooie proatjes, mee geraffineerde mesjienes, mee plechtige gebede... doar bewijsde gin beschoaving mee... die bewijsde mee mooie doade... mee een nobel gebruik van je kennis... mee alles te doen om de wèreld vooruit te brenge... Moar de meinse gebruike d'r kennis om kwoad te doen... ze veraandere de zegen in een vloek... D'r beschoaving is moar vernis... vlak doar oonder légt de barboar. de wilde, die z'n stomme drift nie bedwienge kan, die nerges om deinkt as om freten één zuipen één 'oeren... één om alles noar 'em toe te kraauwe wad'oonder 't bereik van z'n lange viengers komt... in vreden of in orelog... da'skrek gelijk... 'eel 'et leve van 'tmeinsdom is een orelog, die nooit op'ouwt... d'r zijn 'oonderdduzend menieren om orelog te voere... De meins verzuimt er gin een... Zo beschoafd weg kenne ze gin aander recht as 'et recht van de starkste... In een wezelijke beschoaving zouw ommes einkel gesproke woore over 't recht van de zwakste... De zwakste... die moes recht 'emme... de starke rooien 'et zoonder recht toch wel...'

'Een goeie christelijke gedachte,' prees Flierefluiter. Dokter Presco knikte.

'Boeddha kon 'et ok gedocht 'emmen, of Confucius of Mo'ammed... Eén 't noaproaten is gin keunst... moar d'r noar leve... da's wad' aanders... Dan mot de meins eest op'ouwen een beest te zijn... één da' verdomt ie... 't is vuls te leutig...'

Liefdeloos? ging het door Merijntje... Was dokter Presco een liefdeloos mens?... Alles wat hij zei, klonk wel hard en hatelijk, maar wat hij bedóélde... dat was goedheid... Hij verweet de mensen boosaardigheid, vernielzucht en barbaarsheid... Bewees dat juist niet, dat hij ze goed wou hebben, rustig en beschaafd ?... Geen oorlog... geen stelen en moorden en mekaar het leven ondraaglijk maken... Nee, die malle, opgewonden dokter met zijn driftige uitvallen, zijn ratelende vloeken en zijn geketter tegen de mensheid was geen liefdeloos man... Hij was waarschijnlijk flink gek, maar wat hij bedoelde was liefde, redelijkheid, goedheid...

Flierefluiter was opgestaan. Hij wees op Presco en zei tegen Merijntje: 'Kekt 'em es goed oan, één bewoar z'n beeld in je memorie, jonge... Ge zied 'ier een zeldzoam verschijnsel: een woare christen, een werachtige meinsevriend... Die komme nie veul meer voor...'

Merijntje knikte glimlachend. Had hij eigenlijk niet precies hetzelfde gedacht?,

De dokter was met een sprong overeind gekomen. Hij zwaaide met zijn armen en trappelde met zijn korte beentjes, zijn geklede jas zwabberde dwaas om zijn lijf. De lorgnet was van zijn neus gevallen en hipte aan het vettige koordje op zijn buik. Heel zijn groot gezicht was één demonstratie van schrik en afschuw. Zijn priemende zwarte oogjes flikkerden van woede onder de gefronste wenkbrauwborstels, waartussen een toornige rimpel stond.

'Zwijgt!' schreeuwde hij, en zijn bulderende stem klonk ver over de velden. 'Ge wit nie wa' ge proat, verdommesen idioot!... Ik wil gin christen genoemd woore... één de meinse... da' vee op twee pote, die 'oat ik, omda' ze nog slechter zijn as 't woater diep is...'

'Joajoa,' monkelde Flierefluiter. 'Van eiges... één doarom moakte j'w eige zo giftig, om 'a'ze nie gelukkiger wille leve..'t Is goed, or!...'

Dokter Presco stond plotseling stil en keek hem aan. Daarop schudde hij het hoofd en zei langzaam: 'Ge begrept er niks van, man .. ge zij' nog een veul groter kind as den dië doar...'

Hij wees met zijn duim op Merijntje.

Flierefluiter lachte luchtig.

'O, moar da's gin kind meer, or,' antwoordde hij. 'Da's een volgroeide maanskèrel... die sloa boerezeuns tege 't vloerken om'a ze stomme diengen over vrouwe zége...'

Merijntje kreeg een rood hoofd en keek woedend naar zijn vriend. Presco haalde de schouders op.

'Da's 'eel verdienstelijk... oonder barboare,' zei hij nors.

Toen richtte hij zich hoger op, schoof zijn verfomfaaid hoedje naar zijn achterhoofd en zei: 'Nou... goeie reis verder... één tot ziens...'

Hij floot de honden, die op hem toe stoven, keerde zich om en liep haastig de dijk op, zonder de achterblijvenden een hand te geven of verder notitie van hen te nemen. Merijntje keek hem verbaasd na, hoe hij daar, omstuwd van zijn honden, met korte, snelle stappen langs de dijk liep, en elke boom, die hij passeerde een nijdige klap met zijn stok gaf.

'Ziezo... dad' emme weer g'ad!' zei Flierefluiter en streek met de hand over het voorhoofd. 'Héhé... doar zou een meins moei van woore...'

'Die dokter,' vroeg Merijntje, 'die is toch zeker nie goed boemel, 'ee, Flierefluiter?...'

Hij wees op zijn voorhoofd. De ander lachte en schokschouderde onverschillig.

'De geleerde zégen a'me-n-ammoal op d'een of d'aandere menier een bietje zot zijn,' antwoordde hij gelijk moedig. 'Gij zij nou, om moar es iets te noemen, altij' zot gewiest van broavig'ed... één ikke van oondeugendig'ed... Woarom zou dokter Presco ok nie een bietje zot meuge zijn op zijn menier?'

'Een bietje?' riep de jongen. "IJ is stoapel stilo!'

"Oe komde doarop?'

'Nou... 'oe leeft ie doar in da' vuil kot?... 'Oe doet ie tege z'n vrouw?... Woarom 'ouwt ie da' lillijk wijfin 'uis, die moordenères, die-t-em besteelt één bedriegt?... Eén al da' geschreeuw één gevloek... 'tkan goed 'at ie 't zo kwoad nie meent, moar 'ij is zo zo zot as iets... da' kan nie aanders!'

'Joa... 'at nie aanders kan, dan zal 't wel zo motte zijn,' zuchtte Flierefluiter met een scheefgetrokken mond.

Hij nam z'n stok met het bundeltje uit het gras, sloeg het over de schouder en keerde zich om.

Merijntje liep achter hem aan. De toon, waarop zijn vriend hem geantwoord had, stond hem niet aan. Maar hij was te koppig om hem nu opheldering te vragen. Ontstemd haalde hij de schouders op en klom naar de weg op de kop van de dijk terug. Daar liepen zij zwijgend naast elkaar, lange tijd verdiept in gedachten, die ze niet tegen elkaar konden uitspreken. Ze liepen zoals de weg wees, sloegen een landweg in tussen de velden, beklommen een andere dijk en volgden die, en wisten niet, waarheen ze gingen... dat zou de avond wel uitwijzen ...

In de al fluweliger aanwiekende donkerte lagen de vrienden tegen de helling van de Kraaienberg, en zwegen. Boven hen staken de sterretjes in de violette hemel hun kleine spettervonken aan, en steeds meer kwamen er, steeds dichter overwemelden zij de mantel van deze zoele zomernacht. Ver over de Schelde draalde nog het late, bleke schijnsel van de gestorven dag, slierde laag langs de horizon en doezelde vaag tegen de lucht de wijkende kustlijn van het Zeeuwse land. Hoog door de suizelende stilte dwaalden de kleine, melancholieke stemmetjes van wulpen en grutto's, teder en hulpeloos als de slaperige kreetjes van een bang kind. Een wonderlijk warme wind streelde van tijd tot tijd met satijnen handen langs hun omhoog gericht gelaat, ritselde door de bremstruiken met hun zwart-verdorde peultjes, verloor zich dan heimelijk fluisterend in het gebladerte van het ruige hakhout achter hen. Over de spoordam gleed de lichtende slang van een trein met een ver, helder gerammel van staal over staal. Een hofhond blafte, verontrust.

Een overweldigend gevoel van volmaakt gelukkig zijn spande in Merijntjes borst. Het was de laatste dagen, waarin zij veel zwijgend naast elkaar gelopen hadden, langzaam in hem aangestegen en nu benauwde het hem bijna als een nameloze vreugde, waarvoor geen uitweg was. Deze avond was te schoon, te groots, te onuitsprekelijk heerlijk...

Met wijd-open ogen lag hij te staren en zocht in de hemel boven zich, onder de wemeling der ontelbare sterren naar de ogen van Marjan, maar hij vond er geen, die schoon genoeg waren om daarmee vergeleken te worden. Hij had één hand onder het hoofd geschoven en streek stil glimlachend door zijn dikke haren, van de hals omhoog naar waar hij de welving voelde van de harde schedel, en dan weer terug, aldoor, aldoor... Want zo had zijn hand ook gestreeld door de droge, warme weligheid van Marjans zware, blonde krullen, van de warme nek op naar de welving van het achterhoofd, aldoor, aldoor... een bedwelmend spelletje... en dan terug naar de tedere ronding van de schouder, die dicht gevleid lag tegen de zijne, zo vertrouwelijk en vanzelfsprekend, alsof het niet anders kon, nooit anders geweest was, nooit anders zijn kon... Dat zoiets bestond!... Dat er een tijd geweest was, waarin hij Marjan niet had gekend... niet had geweten, dat de vrouw zó was, zo'n vol en week en warm en puur geluk... Dat die tijd toch nog geen maand achter hem lag... En dat hij van haar was weggegaan... na zo korte tijd... onder zo vreemde en droeve druk... en nu toch niet meer bedroefd was, niet wanhopig van verlatenheid, alleen maar met een stille, kleine pijn ergens in zijn borst, maar een pijn, die niet eens onaangenaam was... En zelfs Flierefluiter wist van dit alles niets... Niets buiten wat grove, uiterlijke trekken van waarneembaar gebeuren... van het langzaam gegroeide, van de haast ondraaglijk spannende heerlijkheid had hij geen vermoeden ... Maar goed ook!... Daar kon je niet over praten. Ook het voorzichtigste woord zou dat verstoren, doen verbleken, stuk maken... Niemand mocht daar iets van weten... zelfs Flierefluiter niet, die wonderlijke Flierefluiter, de liefste van alle vrienden, die hem dit alles gegeven had, dit land, deze verbazingwekkende zomer, dit meisje, deze grote, wijde avond, waarin hij verloren lag als een onspeurbaar klein stofje, maar dat groot, onbegrijpelijk groot voelde, omdat het boordevol geluk was, tot stikkens toe vol geluk... Hoe kon die verre, dwalende vogel zo klagend roepen?... Ach, die had immers geen Marjan om van te dromen zoals hij, en dan was er reden tot klagen !... Want wat was alles tot nu toe eigenlijk geweest, behalve een lijdzaam, slaperig en verveeld wachten op Marjan, met af en toe een vaag voorgevoel van wat komen moest?... Wachten op Marjan?... Daar moest hij dan inwendig toch weer even om lachen, want dat was natuurlijk zuivere dwaasheid... Die vage voorgevoelens ... daar was iets van aan... Hij had vroeger wel eens zo'n soort gevoel gekend, klein en zwevend, vaag en aarzelend, en met een beetje onrustig schuldbesef er door gemengd... Heel ver schemerde even de flauwe herinnering aan een paar ernstige, heel grote, heel donkere ogen, dromend in het matblanke ovaal van een kindergezicht... de kleine Esther van buurman... ze had hem trouwbeloften afgedwongen... honderdduizend jaar of daaromtrent geleden... Niks... dat was allemaal niks... Kinderachtigheden... flauw, zinneloos gespeel... Nu eerst was hem geopenbaard, waarom een mens leefde... stralend was de bloem opengegaan en keerde haar gloeiend hart naar de zon... Marjan...

Naast hem hoorde hij Flierefluiter zacht bewegen in het ritselende gras, en hoe hij diep zuchtte. Glimlachend vroeg hij: 'Zuchtte gij zo, Flierefluiter?'

Hij wendde het hoofd op zij, zag de schimmige omtrek van de gestalte, die zich half op de ellebogen had opgericht.

'Joa.'

'Woarom?'

'Omda'k jou nie zijn,' antwoordde Flierefluiter met een zachte, diepe lach.

Verholen lachte Merijntje mee. Het antwoord verbaasde hem geen sekonde. Hij kon het zich maar al te goed voorstellen, dat Flierefluiter in zijn plaats wou zijn, al zou hij zijn vriend niet vertellen, waarom.

'Ziede nou eindelijk Oons Lieven 'eerke, Merijntje ?' kwam de stem van Flierefluiter, met die stille, uit een diepe wel van geheimzinnige vreugde stijgende stem, die als een herinnering uit verre, verre tijden aan Merijntjes verrukte hart klopte. Hij antwoordde niet, een weinig verschrikt toch en niet begrijpend, waarop Flierefluiter kon doelen. Dan ging de stem voort, met een onderdrukte lach, die spot kon zijn, maar ook onbedwingbare tederheid: 'Want a'g'em nou in dezen oavend nie ziet, jonge, dan zulde 'm verdommes wijd motte goan zoeke...'

Onrustig wendde de jongen zich meer naar hem toe, zocht het gelaat van de vriend, zag enkel een bleke schijn, waarin hij geen uitdrukking onderscheiden kon. Stil, met aarzelende stem vroeg hij dan: 'Woarom net van oavend, Flierefluiter?'

'Da' witt' ok wel, Merijntje... Ge zit er ommes midden in, voelde dat dan nie ?... Ik was doarnet bang a'k er in oonder zou goan, één da'ge niks meer van me vinne zou a'ge me zocht... a'k zo moar weg zou drijve, de locht in, of in niks vergoan... Doarom zuchtten ik zo moar es...'

Er liep een huivering over Merijntjes rug.

Wat die Flierefluiter soms een vreemde dingen zei. Je wist niet precies, wat hij ermee bedoelde. Het was moeilijk uit te maken of hij met mensen en dingen de spot dreef, dan wel letterlijk meende wat hij zei.

Merijntje was allang niet meer het argeloze, nimmer twijfelende godsaanbiddertje uit zijn dorpse jaren, maar luchtig gepraat rond het geheimzinnige wezen van Onze Lieve Heer verontrustte hem nog altijd.

'Ge mot er nie mee lache, Flierefluiter,' zei hij onzeker, en met iets als een smeking in zijn stem. Maar nu lachte Flierefluiter juist, heel stil, en met een diepe, heldere klank. Toen zei hij : 'Joajoa... da' sprikt... gij deinkt 'ad Oonze Lieven 'eer nergens zijn kan as in Marjannekes oge... Maar da's abuis, man... ge zijt er glad neve...'

'Oach gij!' mokte Merijntje, onaangenaam getroffen door de gewaarwording, dat Flierefluiter tóch doorzien had, wat er in hem omging, en wat hij voor iedereen verborgen had willen houden.

'Nou, da's toch niks te verwoondere,' ging Flierefluiter voort, 'iederendeen moakt een God van doar-t-ie 'et meeste van 'ouwt... of doar 't ie 'et bangste vor is...'

'Een afgod, meende!' snauwde Merijntje na een ogenblik peinzen. 'Net a'ge 't noeme wilt... veul oonderscheid is-t-er nie...'

'Nie veul oonderscheid tusse God één een afgod?'

'Belneent... op 't geloof kom 'et ommes oan, jonge... één op de macht...' Een lichte treurigheid dreef door Merijntjes denken. Er wankelden dingen, die hij onverwrikbaar gewaand en gaarne gehouden had. Met even bevende stem zei hij dof: 'Ge zij zot, gij !...'

'Da' kan genog,' grinnikte Flierefluiter. 'Moar zo zot as gij toch nie, Merijntje... Die tijd 'em ik g'ad... Jammer genog!

Er klonk een zo innige spijt in die laatste woorden, dat Merijntjes hart warm werd van medelijden. In eens besefte hij, dat daar naast hem een oud, vermoeid man lag, die het leven achter zich had. Het leven, dat betekende: Marjanneke en haar geurende krullen, haar gladde, ronde schouder dicht tegen de zijne, haar warme, blankbruine nek en de welving van haar achterhoofd onder zijn liefkozende hand, haar kussen, die smaakten naar de geur van rijp koren en klaprozen, de duizelingwekkende vervoering, die geen zonde meer was, enkel een bijna ondraaglijke verrukking, die je ophief boven de aarde, weg van alles wat zwaar was en knelde... Het leven dat in deze wonderbare zomer voor Merijntje was opengegaan tot een nooit gedroomde heerlijkheid... en dat Flierefluiter achter zich had, waarvan hij jammer genoeg zei, met zo'n vreemde, bitter spottende stem... Merijntje strékte zijn jonge, sterke lijf langs de helling, voelde met wonderlijke wellust de harde bobbels van de droge aarde aan zijn spieren, zijn handen krampten zich tot vuisten in het gevoel van een onoverwinnelijke kracht... Een oud man... dat moest vreselijk zijn...

'Moar God bleft, Merijntje... Die wit van gin tijd één van gin grijz' oare... Da's ammoal moar labbekakkerij... flaauw verzinsel van de meinse, jonge...'

Uit Flierefluiters stem was alle verdrietigheid, alle spijt verdwenen. Een diepe verbazing verwarde Merijntje. Hij zou nooit iets van deze vreemde mens begrijpen. Het ene ogenblik beklaagde hij zich erover, dat hij oud was, het leven achter zich had, en dan eensklaps kwam hij tot rust en vond troost in het wezen van een God, waarvan Merijntje zich geen voorstelling kon maken, omdat die volstrekt anders was dan de God, die men hem had voorgehouden van zijn vroegste jeugd af. Wat stelde die Flierefluiter zich dan toch wel voor, als hij 'God' zei?... Soms leek het of hij er al het bestaande mee bedoelde, de natuur, al het levende... soms leek het er toch ook weer iets geestelijks mee bedoeld te zijn... Hoe kwam die luchthartige, spotzieke vagebond toch aan de idee, dat er een god bestond, die niet de god van kerk en geloof was, en waarin hij zo'n absoluut vertrouwen toonde bij wijlen ? Zo'n groot vertrouwen, dat hij er zijn verdriet en zijn spijt om zijn voorbije jeugd op slag door kon vergeten?... Korzelig vroeg de jongen : 'Gij 'è zeker een Oonze Lieven 'eervor j'w eigen, is 't nie?'

'Sjuust, Merijntje... één nog moar liefst een, die me-n-ouwt vor z'n plezier.'

Zijn stille lach kwam uit het donker op Merijntje toe en deze wist niet of hij huiveren moest om zo onverantwoordelijke taal, dan wel lachen om het komieke idee, dat Flierefluiter een godje apart had, dat hem voor z'n genoegen erop nahield. Het verwarrende was, dat die lach niet lichtzinnig of spottend klonk, maar welde uit een echte, diepe vreugde, en dat de woorden ook ernstig bedoeld leken. Onzeker bromde hij: 'Ge verbeel j'w eige nog al wa'!...'

'Woarom, Merijntje?'

'Nou... gij mee je Lieven 'eer vor j'w eige... die je nog vor z'n plezier 'ouwt ok!...'i

'At ie me nie vor z'n plezier 'ieuw, zouwt ie me nie zo veul goeie dienge toegestopt 'emme...'

'Eén Bets dan?...'

Flierefluiter krabde zich hoorbaar over z'n schedel.

'Da' mot den duvel me geleverd 'emme,' zei hij dan benepen.

'Eén vroeger zeede, dat er gin duvel kon bestoan!...'

'Joa, moar toen 'ar ik nog gin kwoai wijf getrouwd... da' motte nie vergete...'

'Ge draaid' as een weer'oan...'

'Omda' gij vroagd' as een kwoaie pestoor... altijd gewetesvroage...'

'Ge lult er een punt oan, zwaanzer... Wa' witte gij nou van God?'

'Net zoveul as gij, één as de paus... glad niks!...'

'Proat er dan nie over!'

'Moar ik voel 'em toch, Merijntje!...'

Even bleef het stil. Toen smaalde de jongen met een korte, driftige lach: 'Hm!... 'IJ voelt 'em!... 'k Zou wel es wille weten 'oe...'

'Da' kan 'k je nie uitlège... Da' zulde loater zellef meschien gewoar wooren, a'g'em ok voelt... Da' gebeurd' all' ogenblikke nie... D'r goan tije verbij, a'g'einkel moar stof één as zijt... dat er niks is as eten één drienke... vrijen één lache... 'eemoal vlees één bloed... Moar dan oonverwachts is-t-er ineens iets aanders...'

Zijn stem klonk dromerig, als van veraf, er trilde een verrukking in, die Merijntje stil maakte, nog dieper in verbazing bracht. Gespannen wachtte hij op het vervolg, maar Flierefluiter bleef zwijgen.

'Nou?' vroeg de jongen na een wijle ongeduldig, wat dan?... 'Wad' is-t-er dan ineens?...'

'Dan is God er.'

Opnieuw voelde Merijntje een huivering over zijn rug varen. Een oude, bijna vergeten angst joeg hem op tot de neiging hard weg te lopen van deze verboden taal. Maar hij bedwong zich, vroeg bijna streng: "Oe dan?... Woar dan?...'

"Oe dan?... Woar dan?...' herhaalde Flierefluiter glimlachend, en met dezelfde verdroomde, blijde stem. 'Dad' is zo moar nie mee woorden uit te drukke, Merijntje... Da' kund' einkel voele... dan zijde jezelf nie meer... g'è gin gewicht... ge zij lucht gewooren, een veugel,een blom, een veld... ge zij ter altij' gewiest, één ge zult er altij' zijn... één 'eel de wèreld is moar een kluit, die g'in j'w 'aand kunt neme... ge zij niks één ge zijd' alles... Da' kan over je kommen a'g' in 't gras noar de starre légt te kijke... of a'g'in een vrouw d'r arme légt... of a'ge 't brood ruukt, dad' een bakker net uit den ove g'oald eet... of a'ge 'n mooie stem 'oort zienge... of ad een kindergezichje j'woankekt... a'ge de zon ziet blienken in een druppel daauw... of soms ok a'g'een glas wijn voor je ziet stoan... of a'g'een boerezeun mee één klap tege de groond sloat... Da' kunde nie wete... Inde kerk noeme ze dat de genoade... moar die is aanders a'ze doar deinke...'

In de stilte na de vreemde woorden van Flierefluiter keek Merijntje omhoog naar de zwart geworden hemel, waarin de sterren als helle juwelen flonkerden. Hij zocht naar de betekenis van dit alles. Het klonk zo ernstig, zo eerbiedig, al waren er voorstellingen bij, die niets verhevens of plechtigs hadden... Maar spot was dit zeker niet... Eindelijk vroeg hij zacht: 'Dus God... God is 'et geluk?...' 'Tenoastenbij, Merijntje... nog net iets meer...'

'Da' begrijp ik nie...'

'Dad' oefd' ok nie... Da' kom nog wel...'

't Geluk, peinsde Merijntje... God is 't geluk... en nog iets meer... Het was een lichte, glanzende gedachte... Het klonk zo mooi, zo innig... Dan hoefde je ook nooit bang te zijn voor God, kon je alleen maar naar hem verlangen...

'Moar,' opperde hij dan beklemd, 'dan woor 'et verlange noar God toch einkel moar zellefzucht?'

'Eén wat dan nog?' lachte Flierefluiter onbevangen. 'Gelukkige meinse zijn de mooiste... één de beste... die willen aanderen ok gelukkig zien... Eén wat de christenen in d'r geloof van God moake... is doar iets aanders in as zellefzucht?... Bidde ze nie om rege, die een aander rinnewere kan... om geluk, dad' een aander z'n oongeluk meebrengt?... Rekene ze nie uit 'oeveul a'ze doen of loate motten om voor eeuwig zoalig te woore?... Vroage ze God één all 'eilige nie dag in dag uit om gunste?' 'Moar ze zèged'r bij : 'at tot men zoalig'edstrekke kan! 'wierp Merijntje tegen. 'Eén is die zoalig'ed dan nie de grootste gunst?...'

De vraag bleef tussen hen zweven. Merijntje wou er niet op antwoorden. 'Moar die God van jou,' vroeg hij radeloos, 'wad' is dat dan?... Ik begrijp nie... Ik kan m'n eige d'r gin voorstelling van moake...'

'Ik ok nie... 'Oe kan iemes z'n eige nou een voorstelling moake van God?... Da's toch te kinderachtig één te zot om alleen te lope ?... Een mysterie oan 't uiterst' èndje van alles wad' een meinseverstaand kan bedeinke, wat de rijkste meinseverbeelding z'n eige voor kan stelle... Moar zo groot... zo geweldig, jonge, da' wij d'r nie bij in oanmerking komme... mee oons goed nie... mee oons kwoad nie... Wij zijn moar stofkes, niks meer as vliegskes van één dag of würmkes oonder de schors van een boom... A'de meins z'n verbeelding aflègt, dat er een God apart vor 'um is, één dat de meins 'et middelpunt één 'et doel van de schepping is... dan kant die meins pas gelukkig woore, net zo gelukkig as een jong geitje of een blommeke van een flierboom... één dan 'ee God z'n zin...'

Merijntje glimlachte stil voor zich heen. Spottend zei hij: 'Ge scheldt de meinsen uit, om'a ze deinken a'z'alles van God wete... één zellef zitt' ok te proaten of a'gij alles van 'em wit!... Da' klop nie!...'

Flierefluiter lachte.

'G'è bekaant gelijk,' zei hij dan. 'Moar ik weet niks van God... alleen dat ie d'r is, één dat ie z'n eige mee oons nie inloat... doar zijn me te miezerig voor... Moar ik ken 'em af één toe voele... of meschien iets van 'em... 'oe kunde da' nou persies wete?... één a'k 'em voel... dan is alles goed... 'Eel de rest... foabeltjes één bijgeloof...'

'Eén toch kunde'r nie uitkomme!' riep Merijntje.

'Doar 'oefde gij nie over te triomfere!' lachte Flierefluiter, 'want da' weet ik net zo goed as gij ... Eén 't is gin woonder ok!... Om d'r uit te komme, zoude God zellef motte zijn, één zoveul verbeelding loat ik liever moar over oan de godgeleerde van 't slag van Joanes van Gils, zoaliger gedachtenis... of van jouw grootmoeder...'

Merijntje lachte mee. Een gevoel van ruimte en bevrijding drong in zijn hart. Beklemmingen weken. Diep haalde hij de koele lucht in zijn longen... Ah!... hoe wijd en mooi deze avond was!... En hoe veel hij van Flierefluiter hield... de onverschillige vagebond, die de ene bandietenstreek na de andere uithaalde, en die toch over God praatte als een eigenaardig soort priester, met een eerbied in zijn stem, die des te dieper trof, omdat alle angst en vrees er vreemd aan waren... Een God zo groot, dat heel de mensenwereld een onbelangrijk mierenhoopje werd, waarmee hij zich niet kon inlaten... En toch... toch was God het geluk? ... Hoe dan en waarom?... Dat hoorde bij het mysterie... dat immers het onbegrijpelijke was en blijven moest... Ergens moest je je overgeven aan het mysterie... Flierefluiter zowel als de mensen, die aan de kerk-god geloofden ... Alleen: voor het mysterie van Flierefluiter hoefde je niet bang te zijn, het dwong je niet, het belaagde je niet met onvervulbare eisen, het vroeg je niets ... het was er... heel ver weg, achter de grenzen van het menselijke denken en begrijpen... het had je misschien veroorzaakt, maar het bemoeide zich verder niet met je... Was dat nu een troosteloze gedachte of een rustgevende?...

Plotseling riep hij : 'Oach !... wa' kan 't mijn ok verschille! Ik zijn te loomp om doar iets van te begrijpe!...'

'Ge begin verdommes wijs te woore, Merijntje!' zei Flierefluiter hartelijk.

'Welgefileceteerd!'

Daarop lachten ze allebei en spraken niet meer, lange tijd. Merijntje bewoog in 't donker de lippen en zei geluidloos Marjans naam. Hij dacht aan haar als aan het mooiste wat het leven hem gebracht had. Hij hield zo veel van haar, dat zijn hart te klein werd om dat gevoel te bergen, en de tranen hem naar de ogen drongen. En toch was hij niet bedroefd.

Eindelijk vroeg Flierefluiter: 'Woar zouwe me vannacht goan sloape?'

Zonder aarzelen antwoordde Merijntje: 'Ier naturelijk!...'

'Akkoord,' zei Flierefluiter gelaten. 'Zo dikkels zumme 't nie meer kunne doen... De zomer loop lillijk op z'n ènd, Merijntje...'

'D'r komme d'r nog genog,' vond de jongen onverschillig. Flierefluiter zuchtte, keerde zich op z'n zij, lei het hoofd in de buiging van zijn arm en sloot de ogen. De wind kwam van over het water en smaakte bitter op zijn saamgeperste lippen.

VIJFDE HOOFDSTUK

I

De zomer, die loom naar zijn einde neigde, verbloeide in een brede schoonheid, verbijsterend bijna en verontrustend, maar boeiend en op weemoedige wijze onweerstaanbaar. De warme schoonheid van een vol-rijpe vrouw, die langzaam gaat onder de loomheid der eerste openbaringen van de vermoeienis des levens; haar ogen, nog vol gloed, staan groot en peinzend in een licht verwonderd gelaat, waarop de verzadigde glimlach wijlt van de lust der voorbije jaren, die de volheid des levens brachten; de weelderiger vormen dragen de brandende herinnering aan de volwording veler dromen, het zachte deinen harer heupen is vol van de zwoele bekoring, die zij ongeweten oproept door de heimelijke beloften, verdoken in haar verloomde rijpheid. Maar in haar blik waakt af en toe de stille schrik op van het bewustzijn, dat wie zoveel ervoer snel naar de ouderdom glijdt en het seizoen van de ontzegging nadert, een eerste witte draad schemert in de glanzende haren, een eerste rimpeltje plooit onder het oog.

Nog stoofde een warme zon de aarde, maar de avonden werden koeler, kouder flonkerden de sterren aan een diepzwarte hemel, sloten en plassen dampten in de schemering, dichter, grijzer, killer nevels over de beroofde velden. Onrust beving de trekvogels, die in al groter zwermen bijeen zwierven en in waaierende vluchten tegen de hard-blauwe lucht wervelden, hun driftig gekwieter was een fijne, verre muziek.

Ook in Merijntje en Flierefluiter, die grillig dwaalden door de trage, warme dagen, kwelde een onbestemde onrust, die verband hield met het verlopen van deze stralende zomer... Voor hen allebei had die een bevrijding betekend, voor beiden op andere wijze. Er vleugde een huiverende weemoed door hun ziel: weldra zou de zomer voorbij zijn en iets zei hun, dat daarmee ook aan hun bewogen zwerftocht onherroepelijk een einde moest komen. Aarzelend sprak Merijntje het uit, toen ze op een middag tegen de hoge wal van een boskant zaten en lang zwijgend hadden uitgekeken over de kleine, bultige heide, waar de paarse bloei tot dof-bruin verschemerde en de plekken zand wit en glad blonken in de blanke zonneschijn, "t Moes eigelijk altij moar zomer blijve, Flierefluiter...' De zwerver zuchtte diep, keek even zijwaarts in de vragende ogen van de jongen, glimlachte vaag, en zei, de ogen terug wendend naar de vervalende heide: 'Da' zouw nie goed zijn, Merijntje.'

'Woarom nie?...'

Het klonk in koppig verzet.

Flierefluiter schudde het hoofd.

'Alles op z'n tijd, j onge... Te veul goeds... te veul warmte... dad'ouwd' een meins nie vol...'

Het leek Merijntje onaannemelijk.

'Woarom nie?' herhaalde hij wrevelig.

Zijn vriend lachte even.

'Woarom lachte nou weer?'

'Ik mot altij lache, Merijntje, a'ge me doet deinken oan da'jongeske van een joar of tien geleje, da' misdiendertje, dad' alles zo zeker wies, één da' toch ieder ogenblik vroog: woarom, Flierefluiter?...'

'Moar doar is ok ieder ogenblik iets, da'k nie begrijp!' riep Merijntje ongeduldig. 'Dan mag ik toch wel vroage!'

'De meeste begrijpen 'eel wa' minder as gij, één die vroage toch nie...'

'Woarom nie?'

Nu schoot Flierefluiter in een helle lach, en de jongen keek hem eerst boos aan, maar lachte dan wat verlegen mee.

'Doar 'emme ze gin verstaand genog vor, deink... De koeie vroage toch ok nie, woarom a' zullie gras motte freten één wij bottrammen één vlees van zullie?...'

'Da' witte nie... Doar zouwde de koeietoal vor motte verstoan.'

'In ieder geval, Merijntje, zulde gij wel één van die gezegende zijn, die 'eel d'r leve niet op'ouwe mee te vroage: woarom di' wel, één woarom da' nie...'

'Gezegende?... Woarom nou gezegende?...'

Flierefluiter keek hem strak aan, bedwong zich en zei streng: 'Nou mott'er gin potje van moake, Merijntje!... A'ge nou nog ene keer woarom zégt, sprieng ik uit mekoare!'

'Ge zijd' een flaauwen del mee je smoesjes,' foeterde Merijntje. 'Edde'tweer oan vandoag?... Ge zèg zo moar wa'... één a'k dan vroag wa'ge bedoelt, beginde te lache... 'k zijn gin kind meer, or!...'

Flierefluiter sloeg een arm om zijn schouder en schudde hem heen en weer.

'Gij nie?' riep hij. 'Al woord' oonderd joar, dan zulde nog een kind zijn, want dan zulde nog duzend kere vroage: woarom toch?... Da's ommes net de zege, Merijntje... want a'ge niks meer te vroagen 'ed, dan stoade nerreges meer van te kijken ok, één dan mot' et leve wel beestachtig vervelend woore!...'

'Stoade gij dan nog wel es erreges van te kijke?'

'Ikke?... Wel, man... 'eel den dag toch zeker!... Doarom 'em ik zoveul leut in m'n leven één in de meinse... Alles is iederen dag nieuw... alles komd' aanders uit a'ge verwacht 'ad, één wa'ge nooit verwacht 'ad, da' gebeur sjuust wel... let moar es op...'

'Moar dat de zomer verbij roakt, da's iets da' zeker is.'

'Zo zijn d'r nog een poar dienge: da' me gebore zijn... da' me-n-elleken dag ouwer wooren één da'me starve motte... moar al wat doar tusse leet, da's een één al wisselvallig'ed...'

'Toch wou ik, a'k die zomer nog wa' tege kon 'ouwe...' Flierefluiters gezicht werd peinzend.

'Da' gevoel 'em ik ok wel es g'ad, toen 'k zo jong war as gij. Toen zijn 'k de zomer achternoar getrokke, noar 't Zuie... noar Frankrijk... noar Itoalië... noar 't Noorde van Afrikoa...'

'Eén toen?'

'Toen ?... Toen zijn 'k in de zomer vast gelope... Net toen a'k er noar begon te verlangen om es wa' kou te voele, toen wier 'et 'oe langer 'oe 'eter, één ik kon mee gin mogelijk'ed vrom...'

'Oezo nie?'

Flierefluiter monkelde.

'Oach... doar warren een poar arreme, die me nie los wou we loate... één ik 'ad de macht nie om ze los tesloan, Merijntje, werachtig nie. .. 't warre van die roonde, bruin' arreme, jonge, zo glad as satijn, één zo warm as bloed... één die kunne trekke... da' witte nie' allef...'

Merijntje dacht aan Marjan. Een golf van verlangen ging door hem heen, vergleed in een glimlach. Hij knikte stil voor zich heen. 'Eén toen?'

'Wel... toen liete ze me-n-oonverwachs tóch los... één toen zijn 'k 'aard weggelopen... één toen a'k weer 'ier kwam, von ik een zomer zo stikkend 'eet, a'k bekaant gesmoord ben... Van d'eeste sneeuw 'em ik da' joar g'eten of a't 'et fijnste gebak was, man... Hèè, wa' was da' lekker!... 'Eel die gloeiende zomer van twee joar achter mekoare smolt van m'n tong één m'n g'emelten één uit m'n keel... 't was net of a'k in den 'emel was!...'

'Ge zij nog al es dikkels in den 'emel gewiest, gij!'

Flierefluiter sloeg de ogen met een vroom gezicht naar boven en breidde zijn armen uit.

'Joa,' zei hij met een diepe zucht, 'doar 'edde gelijk in, Merijntje... 'k zijn een bevoorrecht meins gewiest, één da' wil ik wete... moar ik verdienden 'et ok, da' motte toegeve!...'

'Woarom?...'

'Omda'k alles godvruchtig oannoom, suffer, één nooit vroog woarom... Doarom!...'

Hij lachte luid en Merijntje haalde wrevelig de schouders op. 'Vertel liever es wa' van die vremde laanden één wad' a'ge doar beleefd 'ed,' zei hij nors.

'O, da' wil ik wel... Doar oonder die More, man... doar kunde wa' beleve!...'

Merijntje ging er extra gemakkelijk voor zitten om het verhaal beter te kunnen genieten, en Flierefluiter stak van wal. Hij vertelde van de Bey van Tunis en zijn harem, en hoe de mooiste en de liefste vrouw van die Morenkoning op hém verliefd geworden was en hem als dokter in het paleis en in de gunst van de Bey gesmokkeld had, en hoe hij eerst een half dozijn gesnedenen van de haremwacht bewusteloos had moeten slaan, voor hij bij haar in haar sprookjesachtige kamer had kunnen komen. Hij zat met zulke van pret flikkerende ogen zo onbeschaamd en zo klaarblijkelijk te liegen, dat Merijntje hem onverhoeds op zijn nek sprong en vechtend met hem van de wal in het streuvelige heidekruid rolde, waar hij hem scheldend en schimpend heen en weer sleurde. En Flierefluiter moest zo lachen, dat hij zich niet verweren kon en zich tevreden stelde met te janken als een jonge hond, die een klem aan zijn staart geknepen heeft.

'Ge moes j'w eige schoame!' tierde Merijntje lachend en hijgend. 'Zo'n grote vént, één die stel z'n eigen oan as een snotjonge!...'

'Ge zijd' een beul. gij !' snikte Flierefluiter. 'G'ad me-n-uit motte loate proate!... Ik zat zellef al te geniete van wat er nou gaauw komme moes... wéér een stuksken 'emel... moar gij 'emme d'r uit noar beneje gemieterd... Da' vergeev' ik je nooit!'

'Ge zat te liegen a'ge barstte!'

'Nou, wa' gift da'?... Alle boeke stoan vol lieges... één die leze de meinse toch, één die vinne ze mooi ok... 'Eel 'et leven is toch niks aanders as een mooien of een lillijke leuge!...'

'Da' liegde wel ok!' bruiste Merijntje op.

'Ge zul 'et nog wel es oondervinne!... A-t-er gin lieges oan te pas kommen ist-er gin flikker oan... een kale, noakende kemedie...'

De jongen keek hem onderzoekend aan. Het driftige antwoord, dat hij op de tong had, hield hij in: hij zag de flikkerende lichtjes in de plaagzieke ogen, en haalde de schouders op.

'Ge kreg mijn nie op 't pèerd, man,' zei hij vastbesloten. 'Proat moar roak!'

'Da's spijtig,' klaagde Flierefluiter. 'Ge zijt nooit plezaanter as a'ge kwoad woort, één boetpredikoasies goat 'ouwe... D'r is een grote passiepreker oan jou verlore gegoan, witte da' wel?... Ge zouw een pracht van een benediktijner poater gewiest 'emme, Merijntje!'

'Verrekte gij moar!'

"k Zou er toch nog moar es over deinke, voor a'ge weer es oan 't vrije trekt mee een lief meske... want da' meude dan nie meer doen, deinkt er om...'

'Is 't oonder'aand gedoan?'

'Nou... ik meen 't goed mee je!... 't Is nog zo kwoad nie: lekker alleen in een koel celleke, mee een koalgeschore kop één een groten board... één vlak bij Oonze Lieven'eer altij'deur moar prakkezeren over de slechtig'ed van de wèreld één 'oe a'ge j'w armen evennoaste van de zoonde kunt verlosse... Aandere zürregen 'edde nie. ..je kosjen is gekocht... al is 't nie weelderig... één ge kred' een zocht plangesken om op te sloapen één een doonzige steen om je koale kop op te lége... Eén a'ge flienk losdoondert van de prikstoel, dan komme de liefste wefkes je vertellen 'oe schandoalig a'ze gezoondigd 'emme mee zukke smerlappe van kérels ad ik er een ben... één dan voelde pas goed, wa'n uitverkoren 'eiligen a'ge zijt... A'k moar een bietjen aander bloed 'ad... dan was ik allang in een klooster gewiest...'

Merijntje kneep de lippen opeen. Hij wou niet lachen om de luchthartige spotternij van zijn vriend, voelde zich nog steeds geschokt, iedere keer als hij moest ervaren, dat die vagebond letterlijk nergens eerbied voor had, zonder genade met alles en iedereen de spot dreef en nooit bang werd van zijn eigen woorden. Hoe kon die grinikende zwerver met zijn brutale praat en zijn plagende ogen op andere ogenblikken toch over God spreken, zo stil, zo innig en met zo onbegrensde eerbied, als hij alles wat met God in verband stond in het mensenleven zo teugelloos uitlachte?... Maarja... zijn God was wat anders... geen Lieve Heer op een troon boven de wolken, die je eenmaal zou zien na je dood, bij het oordeel, en als je in de hemel kwam... Paters hoorden niet bij Flierefluiters god... Maar daarom kon je toch wel eerbied voor hen hebben!...

'Gloofde gij soms nie 'ad een poater 'et goed meent?'

'Wa'?' riep Flierefluiter verschrikt. 'Man, doar zijn 'eiligen oonder, die ik nie wèerd zijn om de zoom van d'r pij te kusse...'

'Nou dan?...

'Joa, moar een 'eiligen 'eet doarom de woar'eid één de wijs'eid nog nie!... 'Eilige, Merijntje, da'zijn altijd dwoaze gewiest, die buite 't leve stonge... Mooi... één zuiver... moar zo dwoas, jonge... zo vremd oan de wèreld één oan God, a'ge d'r ammoal mee te doen mot 'emme...'

'Doar 'edd' um weer mee z'n God... 'k Wou a'k er es achter kon komme, wa'ge doar eigelijk mee bedoelt...'

'A'ge doar ooit achter komt, Merijntje,' zei Flierefluiter trouwhartig, 'vergit dan nie om 'et me te komme vertelle... dan woor ik meschien zellef ok een bietje wijzer...'

Merijntje keek hem onderzoekend aan. De spotlichtjes twinkelden nog altijd in zijn ogen. Er was met die vent niet te praten. Nooit kreeg je hem vast tussen je vingers. Als je dacht, dat hij je niet meer ontsnappen kon, gleed hij weg als een aal, liet je voor de onopgeloste raadselen zitten en speelde ergens een dromerig huppelend wijsje op zijn fluit... Maar hij bracht toch heel wat aan 't wankelen met zijn losse praat, die misschien wel zo los niet was als het leek... Oude beelden verbleekten, oude voorstellingen verloren alle inhoud, oud ontzag lag uitgehold, oude angsten nevelden weg, oud geloof stond aangeknaagd, vermolmde en zakte langzaam ineen... Wat kwam er voor in de plaats?... Angst voor oude mogelijkheden... Een leegte, die bij tijden onvervulbaar leek... Een eenzaamheid, die niet te dragen kon zijn... De vage schemer, heel ver en onduidelijk, onbestemd en vormloos, van iets anders, iets nieuws, iets waarom ook de huiver van het eeuwig raadselachtige zweefde, maar dat toch benaderbaar zijn moest... als je er eenmaal de weg maar heen gevonden had. Zoals Flierefluiter... Die gaf je met zijn rustige glimlach en zijn luchtige spot de gewaarwording, dat hij de weg wist, dat hij gevonden had, zonder angsten of aarzelingen die weg ging en het mysterie vreesloos en lachend recht in de ogen kon zien... Hoe leerde je dat?... Hoe moest je die weg vinden?... Waarom verklaarde Flierefluiter het hem niet ?... Zag hij niet, hoe hij met heel zijn ziel verlangde de waarheid te weten, óók die rust, die zekerheid te vinden en zonder angst tegenover het onzienlijke te staan, het raadsel, het geheim. God, hoe, wat of wie dat dan ook zijn mocht?... Zacht vroeg hij : 'Kunde me nie zégen 'oe a'k die God van jou vinne kan?' Het klonk als een klacht.

Hij keek weer in Flierefluiters ogen, waaruit eensklaps alle spot en plaagzucht waren weggezonken. Ze stonden ernstig en goed, maar de mond glimlachte. Langzaam schudde de zwerver het hoofd.

'Neeë, Merijntje... die weg kan den ene meins den aandere nie wijze... die mot ieder vor z'n eige vinne...'

'In de kerk wijze ze je toch ok de weg?'

'Noar de God van de kerk, joa... moar doar is oons soort meinse nie mee tevreje...'

Merijntje keek hem met grote ogen aan.

'Is jouw God dan zoveul beter as die van de kerk?'

'Da' kunde nie zege... Moar vor mijn is-t-ie sjuust de goeie... om'ak'em zeilef gevonnen 'em... Zij moar grust, Merijntje... wacht je tijd moar af... Gij zuld'ok je God nog wel vinne. Meschien ziet ie d'r weer aanders uit as die van mijn... aanders as die van de kerk ok... moar gij zult er contènt mee zijn...'

De jongen keek voor zich uit, een vage glimlach om de lippen.

'Negentien jaar,' dacht Flierefluiter, die stil naar hem zat te kijken, 'negentien jaar... en zo'n gezicht bij zulke gedachten... Bets en Marjan achter de rug... en nog zo'n gezicht en zulke gedachten... Wat er van die jongen worden zal?...'

Merijntje haalde diep adem en liet zich achterover zakken. Met de handen onder het hoofd keek hij recht in de lichtend blauwe hemel. Een buizerd zweefde met gespreide vleugels in wijde kringen boven het bos, speurend naar prooi... Jammer, dat je dat ook niet kon, behalve dan als je droomde... Heerlijk moest dat zijn, zo hoog boven de wereld in de blauwe lucht te drijven, enkel zo maar je brede vleugels uitgespreid, en rondzweven, geluidloos, vrij in die stille oneindigheid... Als je dood was, werd je misschien een engel... dan had je vleugels, dan kon je vliegen... Als je dood was... dan werd alles goed... Al, waar de mensen naar verlangden, beloofden ze zichzelf voor het hiernamaals ... een ondenkbaar schone hemelstad, blinkend van marmer en goud en licht... ruisend van de heerlijkste muziek... alles vorstelijkheid... geen zorgen meer, geen onderscheid tussen de zielen... geen ander onderscheid dan die in de beloning der deugd... een arm schoenlappertje zat er misschien ver boven een koning verheven... en de koning zou niet afgunstig, de schoenlapper niet hovaardig zijn... En als de mensen dat nou allemaal zo mooi, zo begerenswaard, zo verheven en goed vonden... waarom richtten ze het dan hier beneden op aarde ook alvast niet zo in?... Op aarde zag het er heel anders uit!... Er waren mensen geweest, die de aarde net wilden maken als de hemel... geen onderscheid tussen de mensen, de besten, de braafsten vooraan, geen voorrechten door geboorte of geld... Maar er was nooit iets van terecht gekomen... Christus, die de zoon van God was, had het ook gewild... ze hadden hem aan het kruis geslagen... zijn leer... die was gebleven... die werd nog dagelijks gepredikt en gelezen... maar wie leefde er naar, na bijna tweeduizend jaar christendom?... Hij dacht aan de hartstochtelijke uitvallen van dokter Presco, die misschien toch zo gek niet was als hij wel leek... Hij herinnerde zich de passiepreek van een pater, enkele jaren geleden, in de schemerig verlichte avondkerk, waar de zuilen en gewelven in duisternis verloren liepen; een pater met een puntige, blinkend kale schedel, een grijze baard en een edel gezicht, waarin de helle ogen vonkten van een heilig en verterend vuur; met zijn zware stem had hij het uitgeroepen over de dicht opeenzittende menigte, dat zij allen iedere dag opnieuw de zoete Jezus kruisigden door hun zonden, hun schijnheiligheid, hun ongeloof... hun hardnekkige weigering om te leven naar de beginselen, die zij als christenen hadden aanvaard, waarin zij door de kerk waren opgevoed, waarop zij zich verhovaardigden tegenover de wereld... en die zij verrieden, met voeten traden, ieder uur van hun bestaan... Ijskoud was Merijntje geworden en gesidderd had hij in de storm van de heilige drift, die van de pater over de beangste toehoorders wervelde... Maar dichter dan toen voelde hij zich nu bij de arme Jezus, nauwer, menselijker aan hem verbonden in pijnigend medelijden : het offer was tevergeefs geweest, de mensen waren gebleven zoals ze waren, toen hij over de aarde ging om hen te verlossen uit hun verworpenheid, hun dwalingen... De joden hadden niet naar hem willen horen, op hun aandringen hadden de Romeinen hem gekruisigd, de weinigen, die hem begrepen hadden en gevolgd waren, hadden geweend, en zijn leer verder gedragen en op hun beurt waren zij vervolgd, gefolterd en gedood... Had Presco geen gelijk?... Wat was er veranderd, sinds de mensen van heidenen christenen waren geworden?... Wie deed, wat Christus had geraden?... Ze vochten en roofden, ze zwelgden en onderdrukten de nederigen, de weerlozen, ze sjacherden en jaagden aan achter rijkdom en macht... precies zoals de heidenen gedaan hadden... Christus was voor niets de kruisdood gestorven... het christendom was machteloos, niemand leefde ernaar, het was een woord gebleven, en het had schijnheiligheid gekweekt... En God liet dit alles toe?... Niemand kon dat begrijpen... Waarom gebruikte hij zijn almacht niet om de mensen tot inkeer te brengen ?... Men wist er geen andere verklaring voor dan wéér een woord: Gods wegen zijn ondoorgrondelijk... Wat had je nou aan al die woorden ?... Je kwam er niet verder mee... je kwam er niet nader mee tot God... Hij werd er kleiner door, deerniswaardig, een door de mensen veronachtzaamde en bedrogene... Een God, die zich liet beledigen, bedriegen?... Een machteloze, die alleen achteraf zich kon wreken?... Nee... zo'n God...

Dan schrok hij weer terug voor de logika van zijn ongehoorde gedachten... Dat stuurde regelrecht aan op de loochening van God... Dat durfde hij niet te verantwoorden... Ook al wenkte dan op de achtergrond die wonderlijke God van Flierefluiter, waaraan zijn vriend zo n vreugdige kracht ontleende... Wie was hij, dat hij deze gedachten durfde denken?... Waarom ging hij door op de gedachten van die wilde dokter Presco, een geleerd man, maar toch ook maar een mens?... En de anderen dan, lokte een stem in hem, zij, die God voorstelden zoals in de kerk... waren dat geen mensen? Konden die zich niet vergissen?... Nee, zei de kerk, die kunnen zich hierin niet vergissen... In al het andere wel, en hierin niet ?... Als je dat nou maar eenvoudig kon aannemen !... Ach... vroeger zat alles zo hecht in elkaar!... Het was zo gemakkelijk en vanzelfsprekend... Hoe was het toch gekomen, dat er overal scheuren waren ontstaan, dat er telkens en telkens iets afbrokkelde, dat heel het hechte gebouw wankelde en dreigde ineen te vallen?...

Zuchtendging hij rechtop zitten. Vlak bij hem hief een glanzend blauwe gentiaan zijn gestulpte kelk uit de heide. Een bronskleurige zweefvlieg stond er, vleugelwaaierend, recht boven... Wat een fijn, rank diertje... zo snel gingen de vliezige vleugeltjes, dat je alleen een wazig geschitter zag rond het bronzen lijfje... Toen schoot een giftig gele wesp aan, kringde even boven de argeloze zweefvlieg, liet er zich dan boven op vallen, greep het slanke lijfje tussen zijn zwarte, sprietige poten. Samen vielen ze op de grond, wentelden en rolden om en om als twee worstelaars. Gespannen keek Merijntje toe: wie zou het winnen?... Daar zag hij, hoe de wesp het achterlijf kromde en zijn giftige angel twee, drie, vier maal achtereen in de krimpende zweefvlieg boorde. De weerstand verslapte, het bronzen lijfje trilde en viel opzij, kromde en strekte zich in stuipende pijn... Bedrijvig potelde de wesp over zijn machteloos neerliggend slachtoffer en met ontzetting zag Merijntje, dat hij er de vleugels en de poten afbeet en dan, snel werkend, de romp van het achterlijf los knaagde. En nog altijd bewoog het geschonden, verminkte diertje in al langzamer wordende stuiptrekkingen. Bij levende lijve werd de sierlijke zweefvlieg door de wesp in stukken gescheurd... En terwijl hij nog vol schrik en afkeer stond toe te zien, greep de gele moordenaar het achterlijf van de geslachte zweefvlieg tussen de poten en snorde ermee weg. Walging kropte in Merijntjes keel... Wat was dat afzichtelijk wreed en gemeen... Een weerloze zweefvlieg, die overvallen werd door een met giftige angel zwaargewapende wesp, machteloos gemaakt door de verlammende, venijnige steken en nog levend in stukken gebeten... Snel sprongen zijn gedachten terug naar het onderwerp van daareven. Woedend stampte hij met de voet op de grond en zei heftig: 'Neeë... God is nie goed één nie rechtvèerdig!... Dan kon-t-ie zoiets nie toeloate... dan kon-t-ie zoiets nie geschoapen emme!'

Flierefluiter had het drama mee aangezien. Hij lachte bitter en zei: "t Is moar net 'oea'ge 't bekekt, Merijntje... At die wepsen een kerk 'emme, geev'ik j'w op een briefke, dat er in geleerd woord, dat de wepsen uitverkore zijn bove de zweefvliegen om'a ze starker zijn één gewoapend... één dat doaruit beweze kan wooren a' God rechtvèerdig is, één wijs één goed...'

Merijntje stond hem een ogenblik strak aan te kijken. Woede en vertwijfeling stormden door zijn hart... Snorrend langs zijn oor kwam de wesp terug, liet zich op het borststuk en de kop van de geslachte zweefvlieg vallen om ook dat mee naar zijn hol te slepen. Merijntje lichtte zijn voet op en vertrapte het insekt. Toen zei Flierefluiter sarkastisch: 'A'g'alle slachters dood wou trappen adde wel dagwaark, Merijntje!...'

Slachters ?... Ach ja... de mensen slachtten immers ook weerloze dieren... En ze leerden in de kerk, dat de mens het uitverkoren wezen was... gesteld als een meester over alle dieren des velds!... En God was al-rechtvaardig en al-goed en al-wijs, omdat hij dat voor de mensen zo alleraangenaamst had ingericht!... In de wespenkerk móést dezelfde lof en dank worden uitgegonsd!... Hij wierp het hoofd achterover en lachte luid. Maar het was geen vrolijke lach. Het was een lach van pijn en radeloze woede... Er was een diepe scheur bijgekomen, er was een nieuw stuk weggebrokkeld... en zwaarder woedde de twijfel in Merijntjes ziel, die zo graag onvoorwaardelijk wou geloven en moeizaam worstelde om de stukken bijeen te houden... Waarheen gleed hij af?...

'Kom!' zei hij bars en keerde zich met een bruuske beweging om, 'loat oons verder goan...'

Hij stapte de hei op en Flierefluiter volgde hem, zei met een zucht: ' Weljoa, Merijntje... d'r zit niks aanders op... een meins mot altij verder goan...'

Ze gingen verder in de langzaam stervende zomer. Ze werkten wat bij de boeren in de schuren bij alles wat er na de oogst te doen valt, ze hielpen aardappels rooien, ze speelden op de laatste kermissen voor de dans, Flierefluiter kwakzalverde lustig aan dieren en mensen, verzon ingewikkelde geneeswijzen voor de goedgelovige boeren en zorgde er angstvallig voor, dat ze geen van allen de patiënt aangenaam voorkwamen.

Het weer toonde zich grilliger. Natte winden woeien aan uit het westen. Vuilgrijze wolken veegden laag over de aarde. Nijdig vlaagden kille regens neer, doorweekten de omgeploegde velden, klontten de vette kluiten klei tot blinkende bonkigheid aaneen, goten gele plassen in de karresporen der landwegen.

Het groen der bomen verdofte, de ruisende kruinen dunden, er schemerde brons en goud in de boskanten, blaren dwarrelden aarzelend naar de grond, de wilde wingerd bloedde in schreeuwend rood tegen de muren der villa's. Korte, heftige onweders knalden los uit somber overeenkruiende wolken, torenend tegeneen, donker en dreigend met witte, flardige nevelwimpels. Dagenlang lag de wereld verdoken in de geelachtige schemer van dichte mist, waarin alle geluiden vreemd verstild, als uit de verte kwamen en nabije bomen en huizen spookachtige schimmen werden, doezelig omlijnd en zonder merkbare overgang verdwijnend, als opgelost in een geheimzinnige middenstof. .. Dan ruimde de wind, liep door het noorden om, veegde nevel en wolken driftig voor zich weg, en helderder blauw koepelde de hemel boven de natte aarde, als schoongewassen. De zomer leek teruggekeerd, de zon schaterde en sproeide een koesterende gloed over de blinkende velden. Het water dampte uit de grond, kluiten vielen uiteen, rul en grijs-grauw lagen de akkers in het warme, blanke licht. Maar het groen bleef dof en dorde verder weg naar de gloed der herfstkleuren, het gras vergeelde aan de slootkanten. Ritselend joeg de speelse, zoele wind de gevallen blaren over de paden van het bos; en onder de beuken weefde het dovende seizoen het lichtbruine tapijt, dat in de zonnebundels gloeide met rossig vuur, tussen de bomen zweefden lange, zilveren draden, 's Morgens stonden op de hei de talloze, rondgeweven spinnewebben tussen de toefen verbruinde heidestruikjes, als kleine zielen, dicht bepareld met dauw en trillend op de huiverkille ochtendbries. De vermoeide aarde koesterde zich lui in de gloed van de rijzende zon, wier baan lager en korter ging van dag tot dag, en bereidde zich slaperig voor op de schijndood van de winter, waarin zij kracht moest zamelen voor de zware inspanning van het komende nieuwe seizoen.

De eerste ploegen bietenstekers trokken naar de velden, de zelfgemaakte, plompe slobkousen om de benen, grote paraplu's naast de vlijmende, schel blinkende, smalle spade op de schouders, het felle, lange scheemes geslepen om de loofkoppen van de wortels te slaan. De zware campagne begon. Flierefluiter had uitgelaten buien. Hij beweerde, dat het kwam door de frisheid in de lucht, die zijn bloed dunner en jonger maakte, sneller deed stromen. Hij liep met verende, dansende passen, praatte en vertelde aan één stuk door, speelde al lopende dolle wijsjes op zijn fluit, bleef dan op een hoge dijk plotseling staan, zweeg lange tijd, verzonken in de paarlgrijze schoonheid van het nazomerse landschap. Een blauwige, doorzichtige damp hing over de verten, het was een teer pastel, waaruit de kleuren verdroomd opschemerden en de vormen zachtjes verdoezeld lagen; een paar eksters vlogen schuin achter elkaar aan, schreeuwend, weemoedig riep een verre koekoek zijn afscheid aan de zomer.

't Is 't mooiste laand, da'k ken,' zuchtte Flierefluiter. 'Zo vol één toch zo ruim... zo wijd... 't is nou nog veul mooier as in de volle zomer.'

'Gij vind' altij alles 't mooiste wa'ge vlak vor je neus 'ed!' verweet Merijntje. Getroffen keek Flierefluiter hem aan, knikte dan en lachte. 'Dad' is 't!' riep hij vrolijk. 'Dad' edde doar es goed gezeed, Merijntje!... Gadverpinnekes toch!... Da's een goaven apart, jonge!... Da' mott' ok oankweke... A'ge da' kunt, zulde net zo'n gelukkige sallemaander wooren a' Flierefluiter altij' gewiest 'eet!...'

Merijntje schudde nadenkend het hoofd. Hij voelde de dingen zo heel anders. Ontevreden zei hij: 'Gij loat altij alles doadelijk in de steek a'g'iets nieuws ziet, dat j'w oanstoat... da' kan ik zo maar nie.'

'Da's ok weer woar,' zei Flierefluiter peinzend. 'Ik zijn zo trouweloos as de wind... moar oondaankbaar zijn 'k nie... Eén gij zij vuls te trouw, Merijntje Gij 'angd' oandienge, die vor goed verbij zijn... één dan verzuimde te geniete van 'et nieuwe, dad' opdoagt... Doar motte verzichtig mee zijn, jonge...'

'Loat mijn m'n gang moar goan,' antwoordde Merijntje stug. 'Zoas gij woor ik toch nooit.'

'Jammer genog,' betreurde de zwerver. 'Moar g'è toch wel wa' van me geleerd, Merijntje... da' motte bekenne!...' De jongen knikte, rekte de armen boven het hoofd, lachte dan. 'Dad'is zo,' gaf hij toe. 'Of 't veul moois is, zumme nog motte zien.' Flierefluiter keek beledigd.

'Ge zij nog een bietjen een stommelieng, dad'is 't,' konkludeerde hij kwaad. 'Ge mot nog veul lere, man, eer a'ge wijs genog zijt om van je leve te profiteren, één doar 'edde 't toch, gadnondegad, vor gekrege?!...' Zijn stem klonk zo radeloos, dat Merijntje opnieuw in een lach schoot... Die avond waren ze in een groot dorp. Er was een verkoping geweest en in de grote herberg zat een gezelschap plakkers, die de gebeurtenis nog wat navierden. Flierefluiter was er bekend en werd luidruchtig verwelkomd. Ze hadden ver gelopen en in de namiddag was een koude wind opgestoken, die regen had gebracht. De schemering was vroeg gevallen en de rokerige warmte van de gelagkamer voelde behaaglijk. Merijntje strekte de benen onder de tafel in de hoek, wreef de natte haren van z'n voorhoofd en keek glimlachend naar Flierefluiter, die handen drukte, ruggen en schouders beklopte en zich zo verheugd aanstelde, alsof hij dierbare familieleden na lange tijd eindelijk teruggevonden had... Die had zich voorgenomen om van avond op andermans kosten van het vette der aarde te genieten!... Zoals die de mensen om zijn vingers wist te winden!... De gierigste boer zette hij nóg een borrel af. Een meisje met een wit schort voor kwam naar hem toe, een schenkblad in haar hand. 'Wa' zal 't zijn ?'

Hij keek haar aan. Donker, kroezend haar had ze, en bruine, lachende ogen, waarin dartele vonkjes speelden. Een aardige meid. Hij lachte tegen haar en zij glimlachte terug, liet twee rijen witte tanden blinken, "k Em 'onger,' bekende hij. 'Kan 'k koffie krijge mee brood?'

'O jee joa... ge tref 'et... d'r zijn kedetjes genog overgebleven, één eiers één zo...'

'Da's degelijke proat,' zei Flierefluiter achter haar. 'Zet da' toafeltje moar es goed vol, Mieke...' 'Da's goed, moar ik 'eet Anneke.'

'Zo'n lief Anneke toch!' riep de zwerver en sloeg zijn arm om haar middel; maar zij draaide zich lachend weg en ontsnapte hem. Aan de middentafel werd gelachen.

'Lach nie om 't oongeluk van j'w evennoaste!' bulderde Flierefluiter. 'Slecht vollek!'

Hij kwam bij Merijntje zitten, keek het meisje na, en prees: 'Z'is vriendelijk gebouwd, vind'ok nie?...' En plotseling geestdriftig, viel hij uit: 'Gadsammen! 'oe kan Oonze Lieven-'eer 'et zo loate groeie!...' De jongen lachte, zei gedempt: 'Ouw toch je moond, lillijke zot!'

'Nou, 't is toch zeker zo!' riep Flierefluiter verontwaardigd, en hij voegde er minachtend aan toe: 'Sakkerse pezewever a'ge zijt!...'

Anneke bracht koffie en brood. Ze lachte ingehouden om Flierefluiters gepeperde komplimenten en keek er Merijntje bij aan met een blik vol verstandhouding, alsof hij een heimelijk bondgenoot was tegen de vrijpostigheden van zijn vriend. Dat gaf een behaaglijk gevoel van vertrouwelijkheid, en hij glimlachte tegen haar met een olijk knipoogje, alsof ze werkelijk samen een geheim hadden.

"k 'Em 'et al gezien,' mopperde Flierefluiter, toen ze met haar zacht wiegende gang terug liep naar het buffet. 'Ik lèg er neve... Da'jong vollek trekt altij' één lijn tege den ouwerdom.'

'Joa, grootvoader,' antwoordde Merijntje onderdanig. 'Zèg!'gromde de ander beledigd, "tkan wel wa' minder één toch goed, 'ee!' Dan vielen zij lachend op het brood aan.

Merijntje bleef in zijn hoek zitten, bemoeide zich niet met de stijgende luidruchtigheid, die Flierefluiter met bekwame handen dirigeerde en tot steeds groter dolheid opvoerde. Hij maakte er weer eens een ouderwetse plechtige avond van, en de kastelein wreef zich verheugd de handen: door toedoen van die malle muzikant maakte hij goede zaken... De jongen zat te kijken en te luisteren, rookte de sigaren die hem gebracht werden, en dronk de rondjes mee, die de een na de ander presenteerde. Anneke bleef telkens bij hem staan, praatte wat, schaterde om Flierefluiters dwaze invallen. Stilletjes streelde Merijntjes hand langs haar blote arm, en in het weggaan aaide zij hem onverwacht langs de wang. Haar hand was warm en droog. Een verlangen sprong in hem los... Hij keek haar verstolen na, overal waar ze ging. Telkens dwaalden haar ogen zijn kant uiten haar glimlach beloofde. Onrustig schoof hij heen en weer op zijn stoel. Mooi was ze. Heel haar mollig lijf lokte... Sneller sloeg zijn bloed...

Toen ze hem een nieuw glas bier bracht, zei ze zacht: 'Jullie sloapen ok op de zolder... in 't koamertjen achteroan...'

Even gleed haar blik over zijn verstild gezicht, dan liep ze met een lachje terug naar de grote middentafel, waar om haar geroepen werd.

Het lawaai van de feestende troep werd een vaag geroezemoes aan Merijntjes oren. Hij onderscheidde geen woorden meer. Het liedje, dat Flierefluiter zong, drong niet tot hem door. 'Jullie sloapen ok op de zolder...' Anneke sliep op de zolder... Waarom had ze dat gezegd?... Zeker niet voor niets... Of was het tóch maar zo een argeloze, zakelijke mededeling op last van de waard?... En waar was ze nu?... Een hele tijd zag hij haar al niet meer... De kastelein liep alleen te bedienen, zijn dikke vrouw stond achter het buffet. Langzaam stond hij op, rekte zich uiten geeuwde. Onverschillig slenterde hij op de toonbank toe. Niemand sloeg acht op hem. Flierefluiter vertelde een of andere verzonnen geschiedenis, waar ze allemaal met schaapachtig aandachtige gezichten naar zaten te luisteren. Hij zei tot de waardin: "k Zijn moei... 'k goan noar bed.'

Zwijgend reikte de vrouw hem een blaker met een kaars, wees op een deur in het gangetje naar de achterkamer. Maar ze hield geen oog van Flierefluiter af, bang een woord te missen van het opwindende verhaal. Merijntje stak de kaars aan, deed de aangewezen deur open en liep zachtjes de krakende trap op. Zijn wakkelend kaarsvlammetje spreidde een zwakke schemer door de grote, donkere zolderruimte, fantastische schaduwen spookten langs de dakspanten. Het rook er naar appelen en tarwestro. Vaag drong van beneden het rumoer van een luid gelach. De regen ruiste eentonig over de pannen. Halverwege stond een lichtstreep in het duister... daar was een deur halfopen gelaten... Zacht sloop hij erheen... Er was een wit bed en op het kussen lag het hoofd van Anneke in de krans van het kruivende, donkere haar. Ze keek hem recht in het gezicht met haar donkere, vochtig glanzende ogen. Haar mond lachte. Hij hoorde haar hees, haastig gefluister: 'Kom moar gaauw... Doeget licht uit!...

Snel gleed hij binnen, sloot de deur, doofde de kaarsen. Twee warme armen omvingen zijn hals. Hij werd als een groot vuur en vergat alles in de laaie gloed van deze plots uitgeschoten hartstocht...

In de eerste ochtendschemer ontwaakte hij, alleen in een breed bed. Hij herinnerde zich flauwtjes, dat hij naar dit kamertje geslopen was, laat in de nacht, toen het feestrumoer beneden allang verstomd was. Flierefluiter was er niet geweest, was er nog niet. God weet, waar die vagebond de nacht verbracht had. En hij...

Snel sprong hij het bed uit, waste zich aan het wankele, ijzeren tafeltje in de hoek, dompelde herhaaldelijk zijn gloeiend gezicht in het bijtend koude water, sproeide het met de handen over achterhoofd en nek. Met driftige bewegingen wreef hij zich droog, kleedde zich met rukken aan, als een kleine jongen, in woede ontstoken en bezeten van de lust tot vernielen. Toen hij klaar was, stond hij even aarzelend bij het kleine venster, lichtte het gordijntje op en keek naar buiten. Het was droog. Er dreven zware wolken over het koude blauw van de ochtendhemel. Een harde wind rukte aan de kruinen van de bomen, scheurde bladeren los, die hoog over de daken weg fladderden als verschrikte vlinders. Een gure herfstdag. Hij liet het gordijn vallen. Een zware ontmoediging zonk in hem neer...

Traag ging hij naar beneden. De kastelein zat met z'n vrouw en Anneke te ontbijten.

'Goeie morrege.'

'Goeie morrege... Schuif bij één it mee... Scheinkt 'em een kom koffie in, Anneke.'

Anneke gehoorzaamde, geeuwend, en met luie, langzame bewegingen. Zij keek Merijntje niet aan, lachte hem niet toe, deed koel alsof ze hem nooit gezien had... een onverschillige, toevallige logeergast... Hoe dikwijls zou ze die komedie al gespeeld hebben ? dacht hij in plotse ergernis en woede... Het ging haar goed af!...

Hij at zonder lust, dronk een paar kommen hete koffie, keek telkens, toch weer verwonderd, naar het mooie, slaperig versluierde gezicht van Anneke, luisterde verstrooid naar het lacherige verhaal van de waard: hoe de veldwachter om tien uur was komen sluiten, maar hoe hij zelf tot half twaalf mee gedronken had en dan lallend en zo zat as een pinneke met Flierefluiter en een stuk of zes onverbeterlijke plakkers de straat op gezwaaid was, god weet waar naar toe... 't Was een gouden avond geweest, en nee, Merijntje mocht geen cent betalen... 'Zijde benukt... 't was 't er in de lengten één in de breedten uitgekomme...'

En nu liep hij onder langs de dijk, de handen in de zakken, de pet diep over de ogen getrokken, een verbeten trek om de mond. De harde wind schoot met sissende vlagen door de sidderende blaren van de knotwilgen, blies hem koud langs het gezicht en tussen de kleren. Hij was kwaad op zichzelf. Hij had een hekel aan zichzelf. Hoe had hij dat nou kunnen doen?... Hoe had hij zich zo verachtelijk kunnen gedragen?... Het was gemeen en laag... Was hij dronken geweest?... Nee, dat was hij niet... Hij wist best wat hij deed. Hij had het alleen niet kunnen weerstaan... Ze was zo mooi geweest, zo verleidelijk... en hij... was hij niet als een haantje zo trots geweest, dat ze van hem weten wou, juist van hem tussen al die anderen?... Hij had het niet moeten doen, maar hij had het eenvoudig niet kunnen laten... Het was zo jammer... Hij had er dat met Marjan mee bedorven, ontheiligd, besmeurd, en dat gaf een knagend, kwellend verdriet vol verwijt... Wat met Marjan een hoge, zuivere vreugde geweest was, iets waaraan niets lelijks was, dat was met Anneke... tot zonde geworden... Ja... zonde... Nog nooit was het woord hem zo geopenbaard in zijn drukkende, beklemmende betekenis... Nu eerst wist hij ten volle wat het betekende...

Dit was zonde geweest, en bitter was de nasmaak... O, het had een verschroeiend genot gebracht, een machtig, bedwelmend genot, maar dadelijk daarop was weerzin gerezen en spijt... Er was iets vernield en ontheiligd... hij was een smeerlap... en die Anneke... wat was die eigenlijk?... Ze was ouder dan hij en heel wat meer ervaren... Ze had hem naar zich toegetrokken of ze hem verslinden wou... Hij had het gevoel gehad, dat hij maar een onverschillig werktuig was voor haar gloeiende lust... Vernederd had hij zich gevoeld, ten slotte, en was plots van haar weggegaan, walgend van zichzelf en van alles. Het was zo jammer... Had hij niet aan Marjan gedacht, toen zij hem in donker naar zich toetrok en zijn gezicht en hals met gloeiende kussen overdekte ?...

Was hij niet vol tederheid geweest, zacht en zo innig als in die eerste nacht met Marjan?... En toen was ineens die gloeiende wind over hem gekomen, de razernij van die onverzadelijke, wilde meid, die vernielzuchtige lust, waaraan geen einde wou komen en die dan eensklaps was omgeslagen in teleurstelling, wrevel en een diepe, bijna kwaadaardige wrok... Het was lelijk geworden en hatelijk... donker, en bitter als gal... Het was tot zonde geworden, het verbodene, zonde tegenover Marjan en tegenover zichzelf... Hij had het niet mogen doen... Hij was een slappeling, die zich door de eerste de beste mooie, hete meid liet overhalen... precies als die grinnikende jongens, die zich beroemden op zulke avonturen en aan wie hij steeds een hekel gehad had, een hekel vol minachtingen weerzin... En met Marjan had hij geweten, dat hij gelijk gehad had in dat gevoel... Met Marjan was het mooi geweest en goed, zo lief en helemaal geen zonde... Nu was hij maar net zo'n vuilak geweest als die snoevende smeerlappen, geen haar beter, een snuffelende reu, die hijgend achter de eerste de beste loopse teef aandribbelde, de tong uit de bek, kwijlend en met uitpuilende ogen... bah!... hij was vies van zichzelf!... Flierefluiter zou hem uitlachen, als hij wist wat er gebeurd was en zijn gedachten kende, zijn verbijstering, en de bitterheid, die wroegde in zijn hart... Met duizend spottende woorden, met duizend argumenten zou hij hem aantonen, dat hij kinderachtig, wereldvreemd en onnozel was, dat hij dankbaar moest zijn voor deze ontmoeting op de weg, dat je deze dingen anders beschouwen moest, dat alle diep genot mooi was en zonde een goed begrip voor zwakke zielen van angstige kwezels of huichelachtige farizeeërs, die de kat in het donker knepen ofte beroerd en te laf waren om te doen, waartoe de lust hen drong... Drogredenen!... Hij was geen kwezel, geen farizeeër, maar hij wist, dat hij zwaar gezondigd had, en schaamde zich, schaamde zich diep voor zijn geweten en voor de herinnering aan Marjan...

Ach, het leven was moeilijk... Je was nog niet in het reine met het ene vraagstuk of je werd alweer in een ander gesleurd... En toen moest hij ineens toch ook lachen... Hoe die Anneke daar straks aan het ontbijt gedaan had!... Of ze hem niet eens kende. Met geen blik, met geen glimlachje had ze iets laten merken van wat er tussen hen gebeurd was... Wat een kreng eigenlijk... En hij wist nóg niet of ze de dochter of de dienstmeid van de kastelein was... Nou, 't kon 'em ook niks schelen... Hij zou ze zeker wel nooit meer zien...

Hij bleef staan onder een invallende gedachte: hoe kon zo'n meid nou zo doen ?... Ze was toch zeker goed rooms!... Beter dan hij zich nog durfde noemen ... Voor haar was het toch in alle opzichten een verschrikkelijke zonde!... Maar er was geen aarzeling geweest ervoor, geen merkbare spijt, onthutstheid of berouw erna... Het was hem of hij Flierefluiter hoorde lachen: 'da' bewijds' ommes a'ze nie aanders kon, jonge... z'adje gèren één z'eejegenome... wad'is doar nou vor zoonden in ?... Oonze Lieven 'eer 'ee ze nou eenmoal zo gemoakt...' Onze Lieve Heer?... Hoe gek!... Aan Onze Lieve Heer had hij nog helemaal niet gedacht... om Onze Lieve Heer had het geval hem nog geen ogenblik bezwaard... Hij had zich zondig gevoeld tegenover zichzelfen tegenover Marjan... tegenover de herinnering aan hun zuiver en innig samenzijn... Hij was dus wel een heel eind van Onze Lieve Heer afgedwaald!... Geloofde hij eigenlijk nog wel in Onze Lieve Heer... aan zijn bestaan?... Hij durfde niet verder denken... Hij sloeg woedend met de vuist in de lege lucht... liep dan haastig voort... Hij raakte steeds meer in verwarring... zo kwam je d'r nooit uit... Je gedachten sprongen van het ene op het andere en overal lagen voetangels en klemmen...

Aan de ingang van een veld liep hij bijna tegen een boer op, die juist over de dam kwam. Van de boer keek hij naar het veld. Ze waren er bieten aan het rooien.

'Kan 'k nie mee peeë butte, boas?'

De boer keek hem van onder tot boven aan.

"t Is zwoar waark... 'Edde 't al es meer gedoan?'

'Neeë... moar zo'n 'eksetoer zal 'et wel nie zijn.'

De boer glimlachte.

'Prebeer 'et moar es... D'r zijn d'r een poar weggebleve... Zèg moar tege de krooiboas 'at ie j'w een spoai gift.'

'Ge zij bedaankt, boas,' zei Merijntje beleefd. 'Merci!' En op een drafje liep hij het veld in.

II

Zwaar werk. Taai verzet zich de vette, nog van de nachtregens doorweekte kleigrond. Als de scherpe, smalle spade met een ruk van de gespannen armen schouderspieren en een harde duw van de voet achter de wortel zit, zuigt de aarde er zich dadelijk aan vast, hardnekkig weigert zij de dikke, witte suikerbiet los te laten. Er moet gewrikt en gescheurd worden om hem vrij te krijgen en boven te halen: voorzichtig, want de wortels mogen niet breken, dan loopt er te veel sap uit en het ding wordt waardeloos.

Zwaar ademend, kuchend en steunend soms, staat Merijntje op het veld en werkt. Hij is er eigenlijk niet op gekleed. Zijn schoenen worden bijna van zijn voeten gezogen door de weerbarstig zich verzettende aarde. Tot aan zijn knieën is zijn broek doorweekt en bemodderd. Hij heeft zijn jasje uitgedaan, de mouwen van zijn boezeroen opgestroopt, z'n pet neergesmeten. Tot op zijn gezicht, tot in zijn haren zit de klei gesmeerd, gespat. Het zweet druipt hem in de ogen, in de nek, over rug en borst. De harde noordenwind valt koud en venijnig over zijn gebogen lijf. Hij merkt het niet op, hij let nergens op, het kan hem niet schelen. Met een verbeten trek om de saamgenepen lippen stoot hij de sterke, vinnige spade de zuigende grond in, draait en wrikt, gooit hijgend de wortel op, en weer en weer, eindeloos voort, en elke nieuwe biet is een nieuwe worsteling met de taai tegenstrevende grond. Vrouwen nemen de wortel op, slaan de vette klonters klei er af, scheiden met een snelle slag van hun mes de loofkop van de romp, gooien de kale biet bij de andere op de hoopjes. Die worden later tot één hoop verenigd, een vuil-witte, brokkelige, weegeurende berg, die in wagen na wagen zal worden weggereden naar de kaai, waar de schepen van de suikerfabriek wachten om de kostbare wortels verder te vervoeren.

Als Merijntje zich even opricht om uit te blazen en met de rug van zijn beslijkte hand de natte haren van zijn voorhoofd wist, voelt hij de wind ijzig door zijn dunne kleren varen tot op zijn rillende, bezwete huid.

'Ge mot je jas oan'ouwe, man,' waarschuwt de krooibaas. 'G'oal j'w eige de dood op je lijf zo.'

Glimlachend slaat de jongen zijn jasje los om de schouders, gooit het dadelijk weer af als hij doorwerkt...

Een wellust is dit zware zwoegen hem nu. Hij straft zichzelf. Hij teistert het verraderlijke lichaam, dat hem in Annekes armen gedreven heeft. Het moet nu maar boeten voor zijn schuldig genot en omdat het Merijntje in moeilijkheden en nood gebracht heeft. Hij zal het wel afleren zich gedachteloos over te geven aan de fel-opspringende hartstocht, die tot onwaardigheid en vernedering voert en een beest maakt van een mens. Het moet nu maar eens ondervinden, dat er nog iets anders is dan het plezier van het vlees, dat de wil van een méns sterker is dan de lust van dat lichaam... Er is in hem een onbestemde gewaarwording van verzoening en zuivering: dit brekend-zware werken is de penitentie, die hem de absolutie moet brengen voor de begane zonde. Daarom zwoegt hij voort met een snelheid en een woede, een hardnekkigheid en een taaie volharding, die de anderen om hem heen verbaast en de krooibaas goedkeurend doet knikken. Maar hij denkt niet aan de anderen, hij merkt hen niet op, hij is alleen op het veld, alleen met zichzelf en hij ranselt zijn onwaardig lichaam tot nóg groter inspanning... hij krijgt het dwaze gevoel, dat hij achter dat lichaam staat en het kommandeert en uitscheldt: 'Allee! gadverse sloeber!... avveceeren, 'ée!... veruit, oanpakke... nie ruste... g'ed 'eel wa' goed te moake, verdommesen dwarsdrijver... neetoor... vülderik!... 'k za' jouw leren, oontige smerlap!... waarke zulde a'je noaje kroake!...'

Het gaf een gevoel van voldoening, van verlichting. Het brandende steken van zijn rug, de pijn in zijn lenden, het krampige trekken door zijn beenspieren, het gevoel of het vlees van zijn armen bij iedere steunende ruk aan de spade verder scheurde deed hem een grimmig plezier. Het deed hem plezier te zien hoe de kleimodder steeds dikker aan zijn schoenen en broek klonterde. Afbeulen en vuil maken zou hij dat verdomde lijf, het vernederen en kwellen, zoals het door zijn wilde drift hem vernederd en gekweld had, bezoedeld en ontsteld ... Boeten moest het, de straf ondergaan voor de zonde, de belediging, het onwaardig gedrag... Vooruit!... nog harder doorwerken, nog taaier pezen...

Dan vielen er met harde tikken koude druppels in zijn nek. Hij keek op. De hemel was donker, dichtgetrokken met zware wolken. Onverhoeds straalde een ruisende regen neer, schuinde onder de druk van de sterke wind over de velden, verborgde verten achter een grijs gordijn van heftig neerstortend water. De spaden werden in de grond gestampt, de vrouwen sloegen de bovenrok over het hoofd, alles rende van de akker naar de elzenbosjes, die op de rand stonden. De zware schoenen pletsten in de modderige plassen, maakten kwekkende geluiden in de vette, natte grond. Er werd geschreeuwd en gelachen. Dan hurkte alles bijeen onder de druipende elzenstruiken, gedoken onder de grote parapludekken, onder baalzakken en stukken zeildoek.

De krooibaas had Merijntje een grote aardappelzak gegeven. Die hing nu als een mantel om hem heen, zijn hoofd ging schuil onder de ingevouwen punt, die als een kaboutermuts opstak. Hij leunde gehurkt tegen de opgaande takken van het elzenhout, loerde onder de rand van de overhangende zak uit naar het landschap dat verdoezelde in de regen. Op de dijk liep een eenzame figuur, gebogen tegen de wind in, van boom tot boom werd de grijs verschimde gestalte duidelijker zichtbaar... De mannen staken vlug een pijp op, de vrouwen, bijeenschuilend in dichte kring, kwebbelden ijverig, als snaterende vogels. Dichter en harder ruiste de regen over de sterk gedunde blaren van de elzen, waaraan de vruchtproppen zwart blonken... de apentabak, waaraan de kleine jongens grote-man-achtig kauwden, zich verbeeldend, dat ze echt pruimden en proberend er ver en onverschillig bij te spuwen... Het was toch even behaaglijk, die gedwongen rust... Zijn lichaam gloeide onder de vochtige kleren... De man op de dijk stond nu in de luwte tegen een boom geleund, kleumerig de handen onder de oksels geduwd, de verregende hoed ver over de ogen getrokken. Het begon te prikken in Merijntjes kuiten en enkels... z'n spieren gingen slapen... een ijzige kilte trok uit de natte grond in zijn voeten... Met een ruk kwam hij overeind, bedwong een schreeuw van pijn, die als een mes door zijn rugspieren schoot, een vracht zware druppels viel van de takken en blaren over hem heen...

Het werd lichter in de lucht, de regen minderde, hield even onverwacht op als hij uit de jagende wolken was neergekletterd. De krooibaas riep de ploeg naar het werk terug. Loom zich rekkend gingen ze met zware, vermoeide tred het veld op, dat de regen nog niet verwerkt had en overal vol plassen stond. Schel blonk het groene loof van de bieten, doorschoten met gele plekken en lichtgroene bloeistengels. Er was weerzin in het gebaar der handen, die zich naar de spaden strekten om het moeizame, zware werk te hervatten; de greep van het gereedschap was nat en glibberig tussen de stijf geworden vingers.

Driftig viel Merijntje weer op het werk aan. Het werk, dat hem zo goed deed, omdat het hem afmatte en er in die afmatting zo'n weldadige voldoening school, boete, vergelding en vergiffenis...

De man op de dijk stond met de hand boven de ogen naar de ploeg bietenstekers te turen, een straal schel zonlicht, die tussen de wolken kwam uitgeschoten, verblindde hem. Dan daalde hij met kleine sprongen, schuivend en glibberend de helling af en liep de akker op. En Merijntje merkte Flierefluiter eerst op, toen deze hem een harde klap op de schouder gaf. Hij richtte zich op en keek zijn vriend aan. Die zag grauwbleek en had blauwe wallen onder de ogen. Zijn gezicht drukte afschuw en verontwaardiging uit. 'Wad' is 't?' vroeg Merijntje verwonderd. 'Zijde gij oan 't peeë butte?' Flierefluiters stem klonk schor en ontdaan. 'Da' ziede.'

'Ge zij zeker nie goed boemel, soavikloas?'

'Woarom nie?'

'Peeë butte!' herhaalde Flierefluiter vol afschuw. 'Da's toch zeker beulewaark?... Wie doet da' nou?... Zij toch wijzer!... Gooit die verdominese spoai weg één goa mee... gaauw...' Merijntje keek hem aan en lachte.

'Ge zij zeker nog zat van giesterenoaved?' riep hij. 'Loat me mee rust, man... goa je roes uitsloape...'

'G'oef me nie uit te schellen a'k je 'n goeie road geef,' sputterde Flierefluiter. 'Da's gadvergemen ok wa'!'

Plotseling schoot hij in een blaffende hoest en bracht de hand aan zijn borst, pijn vertrok zijn vaal gezicht. Opmerkzaam keek Merijntje hem aan.

'G'egget lillijk te pakken,' oordeelde hij, en ontevreden voegde hij erbij : 'Ge ziet er uit as een vuil 'em... G'egget weer mooi begoaid giesterenoaved... zatlap a'ge doar stoat...'

Berouwvol keek Flierefluiter naar hem, wendde dan zijn trieste blik af en zei nederig: 'Me kunnen ammoal zo broaf nie zijn as gij...'

Een vlammend rood steeg in Merijntjes wangen... een mooi moment om hem z'n braafheid te verwijten... Of... wist Flierefluiter iets?... Nee, dat was onmogelijk!... Maar wat zag die Flierefluiter er uit!... Korzelig zei hij: 'Ik gloov' a'ge ziek zijt... Ge kon beter noar bed goan...'

'In bed staarve de meeste meinse,' verwierp Flierefluiter luchtig. 'Allee... 'oe zit da'? Goade mee of nie?'

'Neeë... ik blijf waarke...'

'Ajakkes bah !' riep de ander vol afschuw. 'Wa' zijde gij toch een onnoaturelijkjong!... Peeë butte!... Schoamdej'w eige nie?...'

'Ikke nie... goade gij moar deur...' i

'Da' verdom ik... A'gij'ier bleft, blijf ik ok... 'k 'em beloofd a'k over je zou woake!...'

Merijntje lachte luid en grimmig... mooi had Flierefluiter over hem gewaakt !...

De krooibaas was ontevreden naderbij geslenterd.

"Oe zit da'?... Woord'ier nog gewaarkt of is 't een smoesje?'

Flierefluiter wou hem een brutaal spottend antwoord geven, maar hij kreeg opnieuw een hoestbui, en toen hij weer praten kon, had hij zich bedacht. Beleefd vroeg hij: "Edde vor mijn ok niks te doen?'

De ploegbaas keek eens rond.

'Ge zouwt de peeën op een 'oop kunne rije, doar in dien 'oek,' opperde hij, wijzend naar een kale plek, dicht bij de dam. 'Doar is een kruiwoagen één een riek... Moar stik zo weinig mogelijk in de peeën, 'ee?...'

'Best!' zei Flierefluiter en speelde overdreven tevredenheid. 'Da's nou net een goei karweike vor mijn... Allee... tot strak, Merijntje!' . In zijn handen spuwend van danige werkijver stapte hij naar de kruiwagen en trok die met een ruk overeind. Merijntje lachte stilletjes voor zich heen... Zo'n kwidam!... Wat zag ie er uit!... Die had zeker de halve nacht doorgeboemeld met een stelletje slampampers... Onverbeterlijk was die zwerver... en onbegrijpelijk... Zo ernstig en goed kon hij met je praten, vreemd, maar op zijn manier toch diep ernstig, over verheven dingen en een uur later was hij aan 't drinken met een stel aangeschoten kerels, zwetste de gruwelijkste onzin, loog en bedroog de hele wereld en lachte schaamteloos om z'n eigen bandietenstreken!... Je werd nooit wijs uit die schuinsmarcheerder!...

Het weer klaarde op. De zon brak door de wolken. Een paar uren later was de hemel strak blauw en de zon brandde heet over de gebogen ruggen van de bietenrooiers. Het veld dampte, zoetjes droogden de plassen in. Het was onnatuurlijk warm. In de namiddag trok met onheilspellende snelheid een zwaar onweer tegen de hemel op, barstte los in klaterend geweld en stromende regen. Weer zaten zij bij elkaar onder de elzenbosjes. Toen het lichter werd en de regen ophield zagen ze heel in de verte de zware rook van een brand, de bliksem was ergens ingeslagen; ze putten zich uit in veronderstellingen bij wie het zijn kon, maar de krooibaas dreef ze aan het werk: het was weer droog en over een paar uren viel de schemering, er was toch al zoveel oponthoud geweest... vooruit!...

's Avonds aten Merijntje en Flierefluiter bij de boer. Ze mochten op de hooizolder slapen.

Merijntje voelde zich geradbraakt, maar zonder de minste neiging om zich te beklagen. Hij vond het goed zo, hij had het zelf gewild en met onmiskenbare genoegdoening nam hij waar, hoe al zijn spieren pijn deden bij iedere onverwachte beweging. Opgelucht was hij, en wat er gebeurd was leek minder erg, minder onoverkomelijk. Het bleef lelijk en jammer, maar hij had het naar zijn wezen onderscheiden en zich bereid getoond er voor te boeten... Dat verzachtte en verzoende... Behaaglijker strekte hij zich in het hooi, keek naar de flauwe schemer van het halfronde venstertje, waardoor soms even een ster naar binnen gluurde, als de wolken uiteenschoven. Hoe lang was het al geleden, dat hij voor 't eerst met Flierefluiter op een hooizolder geslapen had?... Eindeloos lang... Och... niet langer dan een maand of vier... Een maand of vier?... Niet langer?... Kon dat dan ?... Kon je in zo korte tijd zo ontzaglijk veel beleven ?... Het leek hem, dat hij in deze zomer meer beleefd had dan in heel zijn vorig leven... hij was jaren ouder geworden... Als een jongen was hij met Flierefluiter uit Rotterdam weggetrokken... nu voelde hij zich een man... Hij had veel geleerd, veel ondervonden... moois en lelijks... Een beetje wijzer was hij er misschien toch wel door geworden...

Naast hem woelde Flierefluiter in het hooi. Telkens hoorde hij hem hoesten, rauw en scheurend, ondanks zijn duidelijke pogingen om het te onderdrukken. Soms vloekte hij daarna gesmoord, en niet een stem die bewees dat hij pijn had.

'G'egget lillijk te pakke, gloov'ik.'

'Nou, asteblief... 'eel m'n büst doe me zeer.'

'Eige schuld... motte moar nie in nacht één oontij roond dalleke...!

'Merci... ge zijd' een 'artelijke, gij...'

Merijntje lachte even, schurkte zich behaaglijk in het hooi. 'Welteruste,' zei hij, 'zie moar a'ge 't wegsloapt.'

Flierefluiters schorre stem bromde iets onverstaanbaars. Hij wou nog wat plagend antwoorden, maar was er te lui voor, keerde zich om en viel plotseling in slaap. Een paar keer die nacht werd hij wakker door Flierefluiters blaffende hoestbuien, maar het drong niet duidelijk tot hem door, hij was te slaperig, te uitgeput van vermoeienis, zijn tong was te zwaar om iets te vragen ofte zeggen, en loom sliep hij weer in.

Er stond nog nauwelijks een vale schijn van het eerste dagegloren aan het venster, toen ze geroepen werden. Zuchtend en gapend richtte Merijntje zich op, krabde verwroed met beide handen in z'n verwarde haren, die vol hooipijltjes geprikt zaten.

"Eilah!' schreeuwde de knecht beneden. 'Opstoan!'

'Joa. man!' riep Merijntje geërgerd terug. 'Me kommen al!... 'Angen 'ee gin 'oast!'

De knecht bromde wat, stapte dan weg, de paardenstal in. Hij riep naar de beesten. Eén hinnikte op het horen van zijn stem. Er was dof gestamp van zware hoeven, gerinkel van halsterkettingen.

Flierefluiter lag nog in het hooi. Zijn adem zaagde benauwd door zijn verstopte neus.

Merijntje schudde hem aan de schouder.

'Allee, Flierefluiter... d'r uit!... 't Is tijd!'

Grommend draaide zijn vriend zich om, schudde de hand af, mopperde met een hese fluisterstem: 'Loat me mee rust... verdomme!...'

Lachend stompte Merijntje hem tegen zijn schouder.

'Allee, toe... luie sallemaander!...'

Maar Flierefluiter mompelde iets, zuchtte diep, hoestte pijnlijk en bleef liggen.

De jongen stond op.

'Ok goed ...Ik goan m'n eige wasse... A'k vrom kom, één ge zij nog nie overènd gooi ik j'w een schep woater over je kop!...'

Een koude morgen schemerde over het erf, grijs en winderig. Merijntje wies zich aan de pomp, rillend onder het ijzige water. Hij droogde zich wat af met zijn grote zakdoek, trok de kam door zijn haar, schoot gauw weer in zijn jasje. Hij strekte zijn rug, die nog pijnlijk was, trappelde van de ene voet op de andere, even klappertandend van de kou. De knecht kwam langs hem: 'Goa moar gaauw mee... de koffie stoad' al kloar!'

'Ik kom... 'k goan nog evetjes m'n kammeroad roepe!...'

Hij liep de schuur weer in, schreeuwde onder aan de ladder tot hij brommerig en onverstaanbaar antwoord kreeg.

'Opschiete!... De koffie stoa kloar... Moakt a'ge d'rbij komt!...'

Een nieuw gegrom, dat zeker een langademige vloek moest voorstellen. In zichzelf lachend stapte Merijntje het lichter wordende erf over naar het achterhuis, waar de petroleumlamp nog brandde: Flierefluiter was aardig beroerd van z'n verkoudheid, anders zou hij allang beneden geweest zijn!... Hongerig tastte hij toe inde stapel boterhammen, kreeg zijn portie uitgebakken spek, dronk er een paar grote kommen gloeiend hete koffie bij. Dat deed goed, daar werd je weer levend van, een prettige warmte trok door je lijf... De knecht schoof hem zijn tabaksdoos toe, hij knikte, stopte zijn pijp en samen rookten ze nog wat, eer ze de zware dagtaak begonnen. Ze praatten wat trage woorden over het bieten rooien, de knecht had het over de prijzen en het gewicht: het zag er dit jaar lang niet slecht uit... Merijntje luisterde met een halfoor... Waar bleef Flierefluiter nou toch? Dadelijk moesten ze weg, en hij had niet eens ontbeten!...

Hij stond op: "k Goan m'n kammeroad nog es roepe!'

De knecht liep mee om de paarden te gaan inspannen.

In de buurt van de schuurdeur begon Merijntje al te roepen: 'Eih! langsloaper!... Komd' oonder'aand?!'

In de schuur was het nog schemerig. Merijntje liep recht op de ladder toe. Plotseling bleef hij staan: onder aan de ladder lag een donkere gedaante, slap ineengezakt. Met een schreeuw en een sprong was hij er bij.

Flierefluiter lag scheefgezakt tegen de ladder. Zijn ogen waren gesloten. Hij ademde zwaar en stotend, in zijn borst reutelde het. De knecht kwam aangelopen met een stallantaren, lichtte bij : 'Zouwt ie van de zolder gevalle zijn?'

Met bevende handen trok Merijntje zijn vriend wat meer overeind, zette hem met de rug tegen de ladder. Hij voelde aan de armen en benen, keek in het rood aangelopen gezicht. Hij schudde het hoofd.

'Da' gloov' ik nie... Ik deink 'at ie oonder oan de leer in mekoare gezakt is... 'IJ is bepoald ziek... Ik begrijp er niks van !...' 'Wie is-'t-er 'ier ziek?'

De jongen keek op. De boer was binnengekomen met een oude arbeider, die een gerepareerd gareel over de schouder droeg. 'M'n kammeroad...' 'Flierefluiter?'

Hij kwam naderbij, hurkte neer, keek de zieke in het gezicht, pakte de slap op de vloer hangende hand; die voelde heet en droog aan.

"IJ doaver van de koors,' zei de boer, richtte zich weer op, stond in zijn volle breedte neer te zien op de man bij de ladder. Merijntje keek hem aan, angstig. 'Wa' mot da' nou?' mopperde de boer wrevelig. 'Wa' mekeert die vént?...' "k Weet nie,' antwoordde Merijntje, "ij mot kouw gepakt 'emme...' De baas trok grote rookwolken uit zijn pijp, krabde zich onder de zijden pet, keek vragend en besluiteloos van de een naar de ander.

"IJ is glad buite weste,' mopperde hij. 'D'r mot een dokter bij g'oald woore...'

Dan wendde hij zich tot Merijntje: "Emme jullie cènte?' Merijntje keek hem van terzijde aan. Zinnen van dokter Presco over de boeren vlogen door zijn gedachten. Daar stond er nou zo een... Een man was ziek in mekaar gezakt, en hij vroeg eerst naar centen en fronste het voorhoofd in boosheid over de last die hem werd aangedaan... Een rijke boer... Nijdig en minachtend antwoordde hij: 'Cènte genog om oons eige t'ellepe...'

'Moar hij kan 'ier nie blijve lége,' opperde dejongste knecht en keek vragend naar de boer op. 'Zouwe me-n-em nie noar binne droage, boas?...' Verstoord keek de boer hem aan.

'Noar binne?' herhaalde hij verwonderd. 'Opd'oef?... Eén 'at dan de dokter zégt at ie nie vervoerd mag woore?... D'oef is gin gast'uis... De vrouw zou me-n-oan zien komme!...'

Z'n stem werd vaster bij het laatste argument: hij had iemand gevonden om de verantwoordelijkheid op af te schuiven. Laffe rotvent, dacht Merijntje, kruipt weg achter de rokken van z'n wijf. Ongerust dwaalden zijn ogen terug naar het grauwbleke gezicht van Flierefluiter. Wat moest er gebeuren? Toen zei de oude arbeider: 'Loat oons 'em dan moar bij mijn brenge... me-n-emme toch een bedstee over...'

'Da'seen goei gedacht,' stemde de boer gretig in, 'dan is-t-ie ok meer zo oonder eige slag vollek...'

'Sjuust... onder de barm'artige,' zei Merijntje hard en keek naar de rijke, stom-hovaardige boer met een blik vol haat, hij had hem graag in z'n opgeblazen gezicht geslagen. Met z'n drieën hieven ze Flierefluiter van de grond, steunden hem onder de armen. Halverwege voelden ze, dat hij meewerkte. Ze zetten hem tegen de ladder, hielden hem vast, want z'n bevende knieën zwikten door. Hij opende de ogen, vroeg bijna onverstaanbaar: 'Wa' doet er op?'

'Ge zij ziek, Flierefluiter,' antwoordde Merijntje, 'ge mot noar bed.'

Een flauw, pijnlijk lachje vertrok even Flierefluiters mondhoeken.

'Ikke?... Ziek?...'

Even hoestte hij, hijgde, probeerde overeind te komen en fluisterde: 'Allee dan moar...'

Gesteund door de drie anderen deed hij enkele wankelende passen, toen knikte het hoofd op de borst, de voeten slierden machteloos uiteen, slap hing het weer bewusteloze lichaam op de armen, die snel vaster toegrepen. Langs de boer, die bedremmeld en ontevreden toekeek, droegen ze hem naar buiten, rond de schuur en de stallen, een hekje door en een dam over. Daar stond het kleine, armzalige huisje van de oude knecht. Zijn vrouw kwam in de deur, ze had een bleek vogelkopje, grijze haren slierden uit onder de witte haakmuts. Toen ze haar man zag, herademde ze, haar ontdaan gezicht klaarde op. Sleffend op haar muilen kwam ze naderbij.

'Is-t-er een oongeluk gebeurd?'

'Neeë, moar Flierefluiter is ziek gewoore... Op d'oefkont' ie nie blijve... Zet de bedstee open a'me'm doar in lége...'

Zonder een woord dribbelde het oude vrouwtje voor hen uit naar binnen. Terwijl zij de bedstee opende, de dekens terugsloeg en de kussens opschudde, kleedden de mannen Flierefluiter uit, legden hem dan te bed. Zorgvuldig dekte het vrouwtje hem toe, stopte de dekens aan de hals in, keek hoofdschuddend naar het grauwe gezicht met de gesloten ogen op het kussen.

Met een tip van haar bonte schort veegde zij de zweetdruppeltjes weg van Flierefluiters voorhoofd en bovenlip, met een zo zacht en moederlijk gebaar, dat Merijntje de tranen in de ogen kreeg.

'Nou mot er iemes om den dokter,' zei de oude knecht; hij hijgde van de inspanning, wiste zich voorhoofd en hals met een grote rode zakdoek droog.

'Da' zal ik wel doen,' zei Merijntje, 'a'ge moar zégt, woar-t-ie woont...'

Het was bijna een half uur ver. De dokter woonde aan de andere zijde van het naburige dorp. Het was een nog jonge man en Merijntje vertelde hem zo geschrokken en dringend van Flierefluiters plotselinge instorting, dat de dokter dadelijk zijn rijtuigje liet inspannen en met de jongen terug reed. Zij vonden het oude vrouwtje bij het bed zitten. Ze had een witte doek met koud water op Flierefluiters gloeiend voorhoofd gelegd. Zijn gezicht was nu rood opgelopen. Aldoor bewogen de droge lippen, in onverstaanbaar geprevel.

Na zijn onderzoek trok de dokter een bedenkelijk gezicht.

"t Ziet er zeer beroerd uit, moedertje,' zei hij. 'Dat wordt een zwaar ziekbed... Dat speel je zonder hulp niet klaar, 't Beste zou zijn hem naar het gasthuis te laten brengen in de stad... maar dat durf ik in deze toestand niet voor mijn verantwoording te nemen...'

'Loat 'em dan moar 'ier,' zei het vrouwtje. 'Me zullen 'et mee z'n alle wel kloar speule... Wa' mekeert ie, dokter?' 'Zware kou... 't zal wel longontsteking worden, vrees ik.'

'O... gelukkig 'at een staarke vént is.'

'Misschien... sterke mensen hebben het bij longontsteking vaak het hardste te verantwoorden...'

'Nou, me zulle wel zien, dokter... me zulle doen wa'me kunne...' De dokter gaf zijn voorschriften, een recept waarmee Merijntje naar het dorp moest gaan en bij zijn vrouw een drank halen. Hij keek nog eens hoofdschuddend naar de man in bed, die zacht mompelend ijlde, en ging.

Merijntje liep naar zijn woning om de drank. Hij voelde zich suf en verslagen. Flierefluiter gevaarlijk ziek?... Flierefluiter... nee... daar niet aan denken... zó erg zou het wel niet worden... Dat was toch ondenkbaar...

Haastig liep hij de weg af. De hemel was strakblauw en wit de zonneschijn over de velden. Een koude wind schoor over de kale akkers, waar alleen nog groen blonk van de bietenvelden, waarin ploegen arbeiders stippelden en die weldra ook geplunderd en opengescheurd zouden liggen. Hoog boven hem schreeuwden zwermende trekvogels op weg naar hun nieuwe woonstreken, gedreven door een geheimzinnig instinct. Verlangend keek de jongen hen na... kon hij ook maar mee!... Dan verdreef hij snel die gedachte: hij moest alleen denken aan Flierefluiter en helpen zorgen, dat hij gauw beter werd...

Toen hij een uur later met de drank terug kwam, lag Flierefluiter nog net eender in de kussens; af en toe bewogen zijn lippen, maar men hoorde geen ander geluid dan het piepend gaan van zijn ademhaling en af en toe een korte, schorre hoest. De oude vrouw zat naast de bedstee, keek naar het koortsrode gezicht van de zieke en bad, de glad gesleten kralen van haar rozenkrans gleden langzaam door haar dorre, knokige vingers. Een verbaasde glimlach kwam even om Merijntjes lippen: ze zat daar zo gewoon, alsof het vanzelf sprak, aan het ziekbed van die vreemde man; ze had haar plaats ingenomen en ging hem verzorgen, alsof het haar zoon was, alsof het sinds lang was overeengekomen. Zij keek even opzij naar hem en lei de vinger op de lippen... dan bad ze lispelend verder, het gezicht teruggewend naar de zieke...

Een warmte steeg in Merijntjes hart. Dat had dokter Fresco moeten meebeleven!... Met z'n mensenhaat en z'n bewering, dat er geen goedheid, geen naastenliefde, geen goede christenen waren!... Dat rimpelige, arme oude vrouwtje, de gebogen oude boerenarbeider met z'n doorgroefd stoppelgezicht en zijn gelapte kleren... twee oude mensen, die zeker zorgelijk leefden van een schamel loontje... geen ogenblik hadden ze geaarzeld... zonder overweging, zonder vragen hadden ze de vreemde, doodzieke man in hun huisje gehaald en hem in bed gebracht... de man was naar zijn werk teruggekeerd, de vrouw zat bij de zieke, verpleegde hem, bad voor zijn genezing... Goede, oude, arme mensen... Even kroop, als een bitterheid, de herinnering aan de boer over zijn warme gedachten... hoe die enkel wrevel getoond had, kwaad was over de last, die hem werd aangedaan... bang voor wat er nog komen kon... de moeite, de kosten, misschien... op de hoeve kon hij niet blijven!... Wat een hond!... Dat zo'n vent zich niet schaamde, als hij de zieke naar dat armelijke, kleine huisje zag brengen, terwijl hij zelf zijn grote, ruime hoeve met de vele kamers voor hem gesloten hield... Een gelovige boer, waarschijnlijk een kerkmeester, een steunpilaar van de wereld der braven... Hij zou wel minachtend neerzien op deze twee arme oudjes, die zo weinig, zo helemaal niets waren of hadden!... Maar ze waren duizendmaal meer dan hij en rijker ook ... de barmhartigheid maakte hen tot rijke mensen, die geven konden ook waar ze niets bezaten... Jammer voor dokter Fresco, dat hij niet hier was en kon zien wat er gebeurde: hij zou zonderling kronkelig moeten redeneren om hier het gif uit te halen, waarmee hij zijn theorieën kruidde!...

III

Stil zat Merijntje die nacht aan het bed van zijn vriend. Er moest gewaakt worden, had de dokter gezegd, toen hij tegen de avond terug kwam, en Merijntje had de nachtwake op zich genomen. Om negen uur hadden ze samen het rozenhoedje gebeden, en Merijntje had meegedaan. De gonzende, eentonige bromstemmen, die de Onze Vaders en Weesgegroetjes afprevelden, hadden hem in lang voorbije dagen verplaatst, en iets van het oude vertrouwen in de hemelse vader, die goedmoedig over de mensen op aarde waakte en elk ogenblik ingreep in hun lot, was teruggevloeid in zijn hart . En de vijf aparte Onze Vaders, die aan het gebed werden toegevoegd voor de genezing van de zieke man in de bedstee, had hij ontroerd en vol overgave meegebeden. Daarna waren de oude mensen naar het kleine voorkamertje gegaan en erin de bedstee gekropen. Eerst hadden ze even hoofdschuddend bij de zieke gestaan, wiens rood gezicht nog donkerder leek in de zwakke, rossig gele schijn van de petroleumlamp. Op de buis van de kachel stond een kan koffie, die helpen zou om Merijntje wakker te houden.

Nu zat hij daar en keek naar het gezicht van Flierefluiter en had er nog nooit zo veel van gehouden . Het was zo'n arm, gekweld en weerloos gezicht geworden, getekend door de koorts van de kwaadaardige ziekte. Hij was niet bij kennis, en toch weerspiegelde dit gezicht de pijnen die door het bewusteloze lichaam woelden. Longontsteking. Dat was een gevaarlijke ziekte, waaraan je licht kon sterven...

Sterven ?... Zou Flierefluiter werkelijk kunnen sterven, zo onverwacht, plots overvallen door die verraderlijke ziekte?... Het leek onmogelijk, ondenkbaar. Flierefluiter... dat leek zo iets als de gezondheid, het leven zelf. Het klonk wat vreemd, maar hij had nooit iemand gezien, die zó levend was als Flierefluiter. Alles aan hem was bijna overdreven levend, zijn hele lijf, zijn beweeglijk, expressief gezicht, zijn gang en gebaren, zijn stem en zijn lichtende ogen. En dat alles kon uitdoven in deze gloeiende koorts, vergaan in de ziekte, verstommen en verstillen tot de onbeweeglijkheid van de dood?... Flierefluiter?... Dat ijzersterke lichaam met de beweeglijke spieren, die levendige geest, dat vrolijke hart, dat hoofd, waardoor de wonderlijke, snelle gedachten gingen, verwarrend en verbijsterend in hun wemelend spel... dat alles zou kunnen worden vernietigd door een longontsteking?... Wat was dat dan eigenlijk, een longontsteking?..-. Nieuwsgierig liet hij zijn ogen dwalen over de verhoging onder de dekens, waar Flierefluiters zieke lichaam zwaar ademhaalde. Wat gebeurde er voor geheimzinnigs en griezeligs in dat lijf?... Wat deed de ziekte in die longen?... Wisten de dokters dat precies, en waarom konden ze er dan niet snel en afdoende een eind aan maken ?... De voorstelling, dat de ziekte als een wezen apart in de longen zat en er aan knaagde om ze kapot te maken, bewoog hem even met een afgrijzen, dat hem over heel zijn lichaam deed huiveren ... Maar dat was natuurlijk onzin... De zieke bewoog zijn handen zoekend over de dekens, de droge mond prevelde weer onverstaanbare woorden, telkens gingen de ogen halfopen, toonden stuipig het blauwige wit, met bloedrode adertjes gemarmerd... Het was akelig om te zien... het leek... ja, het leek of hij al ging sterven... Gespannen keek Merijntje toe, gereed om alarm te slaan als de angst hem te machtig werd... Maar dan werd Flierefluiter weer rustiger, lag bijna onbeweeglijk, alleen reutelde benauwd de onregelmatige ademhaling.

In de stilte van de nacht suisde zachtjes de petroleumvlam, met van tijd tot tijd een zacht sputtergeluidje. Buiten ritselde de wind in de dorrende blaren van de vlierboom. Zwart stond de nacht aan het kleine venster. Het was een wonderlijke gedachte, dat alles sliep, dat de nacht overweldigend groot en duister over de wereld gekoepeld stond, en dat hij alleen waakte in de kleine, zwak verlichte kubus van dit kamertje, waarin zijn zieke vriend zonder bewustzijn lag te worstelen met de ziekte... een drukkende gedachte... Zacht en eentonig tikte het kleine klokje op de latafel de sekonden weg... Voor iemand, die sterven ging, was elk zo'n tikje zwaar van betekenis... met elke sekonde tikte er iets van het korte leven weg... met elke sekonde kwam de dood een stapje naderbij... was het niet alsof dat getik veroorzaakt werd door de knokentenen van de man met de zeis ?... Huh ! wat een nare, griezelige gedachten je kreeg door dat zwijgende waken in de onbeschrijfelijke stilte van de nacht aan een ziekbed... Hij schoof zijn stoel achteruit, schrok van het kleine geknars der poten over de vloer, dat hem een oorverdovend lawaai toeleek. Maar er bewoog verder niets, niemand had iets gehoord.

Merijntje liep op zijn tenen naar de kachel, gooide er zo geruisloos mogelijk wat kolen op, schonk zich een kom vol koffie en dronk die gulzig uit... Hoe dat verkwikte!... Hij rekte zijn stijve spieren, haalde diep adem, snoof de bedompte lucht in het kleine, lage achterhuis. Het was er warm en benauwd. Hij zou graag de deur of het venster open gooien en frisse lucht binnen laten, maar dat kon natuurlijk niet om Flierefluiter! Zuchtend keek hij op het klokje: het was al over tweeën...

Dan ging hij terug naar zijn stoel, keek naar Flierefluiters gezicht. Het leek hem minder rood, rustiger... ook de ademhaling ging regelmatiger en reutelde niet zo... Zou hij al beter worden ?... Hij zag er nu net uit alsof hij gewoon sliep, misschien een beetje gekweld door onrustige dromen, maar verder heel gewoon... Even lei hij de bovenkant van zijn vingers op Flierefluiters voorhoofd: het voelde minder heet en er stond ook geen zweet meer op... Zeker ging het hem veel beter!... Een grote blijheid gleed door zijn hart, een last viel van hem af... zie je wel, dat het niet zo erg was... die dokter met zijn bedenkelijk gezicht, alsof de dood er onherroepelijk mee gemoeid was!... Zo gemakkelijk kregen ze Flierefluiter niet... die werd minstens honderd jaar!... Hij was zo dankbaar, dat hij wel hardop had willen juichen... Vast kneep hij de handen tussen de knieën ineen, en glimlachte...

Wat zou het nou heerlijk zijn, als je geloven kon, dat dit gekomen was doordat ze vanavond zo innig voor zijn herstel gebeden hadden, en dat God dat gebed had verhoord!... En dat kon hij nu niet meer... En toch had hij onder dat bidden gevoeld, hoe heerlijk, hoe troostrijk, hoe versterkend het was, als je een God had, tot wie je in zulke zware uren bidden kon. Dan werd alles veel lichter, veel gemakkelijker te dragen ...je gaf alles in de hand van iets veel sterkers, van een hogere macht... en je kon gerust zijn... de beslissing liet je over... je had maar zonder morren te wachten wat er besloten zou worden... Hoe kwam het toch, dat hij dat niet meer kon?... Geloofde hij wérkelijk niet meer aan God?... Niet meer aan de God, die je gaf wat je hem vroeg, als je het waardig was en het je tot zaligheid strekte ?... Nee, hij moest het wel tegenover zichzelf toegeven: aan die God, aan zo'n God kon, durfde hij niet meer te geloven... het voerde tot al te zonderlinge konsekwenties, waarvan Flierefluiter er hem te vele had laten zien... Maar blij kon hij niet zijn met het verlies van zijn God!... Wat was ervoor in de plaats gekomen ?... Een vaag iets... een mysterie aan het eind van alle begrip, had Flierefluiter ongeveer gezegd... je hoefde er niet bang voor te zijn, goed, maar je kon er ook niet naar bidden als je in nood en angst verkeerde... het bemoeide zich niet meer met je... het liet je vreselijk ver en eenzaam... Maar hoe kon Flierefluiter er dan zo stralend van vreugde en liefde over spreken?... Het was tóch beter zo maar die eenvoudige vadergod te hebben, die je leven regelde van minuut tot minuut, als je je aan hem overgaf in ootmoed en trouw... het was veel gemakkelijker en rustiger... Het andere maakte je zo moe, het bleef zo duister en onbegrijpelijk... Het was immers zo heerlijk eenvoudig: je vriend was zwaar ziek... je bad, innig en met volle overgave... God kreeg medelijden, nam de ziekte weg... en je vriend sliep, bevrijd, genezen... een eenvoudig wonder, waarover je je niet eens meer verbaasde... Kon hij er maar heen terug!... Maar het was zeker wel zoals Flierefluiter gezegd had: als je eenmaal was gaan denken over Gods waarachtige wezen, dan verloor je je gemakkelijk zekerheid van vroeger, en een nieuw, hecht steunpunt vond je misschien eerst na een half mensenleven, of nooit meer...

Had hij lang geslapen of maar even gedommeld ?... Met een schok schoot hij wakker en recht op zijn stoel. Hij keek naar Flierefluiter en werd van verbazing en vreugde geheel wakker. Zijn vriend lag hem aan te kijken met heldere ogen, een spottend lachje om de nog wat pijnlijk vertrokken mond... het dierbare lachje, waar hij zo dikwijls kwaad om geworden was en waarvan hij nu eerst voelde, hoe schrikkelijk veel hij ervan hield.

'Woarom schreeuwde, Merijntje?'

Haastig veegde de jongen de twee grote tranen weg, die over zijn wangen liepen, en protesteerde: 'Ik schreeuw nie... 'Oe komde 'r op?'

Flierefluiter keek aldoor naar hem, bleefstil liggen, de handen gevouwen boven de ruwe, gelapte deken.

'Woar zijn me-n-ier in godsnoam?'

De stem klonk vreemd, schor en klankloos, dof en zonder kracht.

'Bij Nol Oapers één z'n vrouw... dien ouwen arrebeier, ge wit wel... Ge zij ziek, man, één ge mot stillekes blijve lége...' De glimlach om Flierefluiters lippen werd dieper. 'Bij den ouwe Nol één z'n Sjoke?... Broave meinse...'

Hij zweeg, sloot even de ogen, hijgde licht en een trek van pijn vloog over zijn gezicht, dat bleek was nu en ingevallen leek. Hij drukte de handen op de borst, zei dan: "k Em lillijk gedroomd, gloov'ik, Merijntje... 't'ee verdommes veul zeer gedoan... 'k 'em 'et op m'n büst... gimme-n-es wa' te drienke...'

Merijntje ging naar de regenbak, bracht hem een grote kom fris water, hielp hem drinken. Flierefluiter liet gewillig toe, dat hij zijn hoofd steunde en de kom aanzijn lippen hield... hij moest wel erg uitgeput zijn!...

'Hè... lekker!' zuchtte de zieke, en liet het hoofd vermoeid achterover zakken. "k 'Em 'et woater toch meschien te veul miskend in m'n leven, Merijntje... 't is wezelijk een loafenis op je tong...'

De jongen lachte. Hij herkende zijn vriend weer. Maar hij zei bezorgd: 'Proat nou zo veul nie... Den dokter 'ee gezeed a'ge j'w eige stil moes 'ouwen a'ge weer bij kwam...' Flierefluiter wendde langzaam het hoofd naar hem toe, keek hem een hele poos zwijgend aan, nadenkend. Eindelijk zei hij mat: 'Oach zo... is-t-er een dokter gewiest?... Eén wa' zeet ie?'

'Da'ge ziek zijt...'

'Da' mot een geleerden dokter gewiest 'emme,' spotte Flierefluiter. Merijntje wendde bedremmeld de ogen af.

'Allee, kleine soavikloas,' glimlachte de zieke, 'doe nie net of a'ge 'n kind voor j'w 'ed!... Ik voel wel a'k 'et lillijk te pakken 'em... 'Oe 'eet die ziekte?'

Zijn grijze ogen dwongen. Aarzelend biechtte Merijntje: "IJ docht a't meschien... longoontsteking zijn kon...'

Even bleef het stil. De vingers van Flierefluiters handen sloten zich vaster ineen, de huid op de knokkels werd spierwit. Daarop zei hij rustig: 'Zo... docht ie da' ?... Joa joa...'

'Moar ge woord' ommes al beter, man!' praatte Merijntje ijverig. "Ouw nou je moond moar één goa sloape...'

Flierefluiter zweeg en sloot de ogen, alsof hij het bevel van zijn vriend gehoorzamen wilde. Met schrik zag Merijntje, hoe bleek en vervallen zijn gezicht plotseling leek... hij moest toch zeker wel zwaar ziek zijn, of tenminste: geweest zijn... Na een poosje stak Flierefluiter zijn hand onder de dekens, woelde wat en bracht toen een oude, versleten portefeuille voor den dag.

'Stikt dad' in je zak,' zei hij. 'D'r zit wa' geld in... A'k soms... eh... ge kun nooit wete... a'k soms de kraaiemars bloas... dan is da' vor de koste... Wat er over bleft, doar nimde gij den 'elleft van, één d'aander 'elleft...die gifde moar oan pestoor Roaimoakers voor d'arreme sloebers van z'n perochie...At ie misse vor me wilt leze, mot ie 't vor niks doen... vergit nie om d'r da' bij tezège...'

'Scheer toch uit!' gromde Merijntje met een door tranen half verstikte stem. 'Ge zijd' ommes bekaant weer beter!'

'Joa, moar ik zijn altij' een ordelijk meins gewiest.' monkelde Flierefluiter, 'één 't zou toch zoonde zijn, a'k nou zoonder testement d'eeuwig'eid ingieng?... Da' zouw ik m'n eige nooit vergeve... Zulde goed oomt'ouwe wa'kje gezeed 'em?' Vechtend met z'n ontroering knikte Merijntje, met een kwaad gezicht.

"t Zou zo aarg nie zijn, 'or, Merijntje... een voageboond meer of minder op de wèreld... da's van gin belang...'

'Is 't nou uit, lillijke spotter?' stoof de jongen op. 'A'ge je moond nie 'ouwt, loop ik weg!'

Met een nijdige duw propte hij de portefeuille in zijn zak.

Flierefluiter knikte tevreden. Zijn ogen waren vol genegenheid.

'Zo is 't goed,' zei hij zuchtend en liet zijn hoofd vermoeid in het kussen zinken. Hij sloot de ogen, geeuwde licht, en was plotseling weer ingeslapen.

Merijntje voelde zijn hart bonzen in zijn borst, met langzame, zware slagen. Hij was geschrokken van Flierefluiters woorden en van de gelijkmoedigheid, waarmee hij over de dood gesproken had. Het leek of die dood daardoor eensklaps veel dichter bij gekomen was, onontwijkbaar geworden. Hoe kwam hij toch aan die gedachte ?... Wat was dat voor onzin ?... Flierefluiter was immers veel beter... hij was helder, ij1de niet, had zeker geen koorts meer en veel minder pijn... Wat zat hij zich daar dan weer zotte voorstellingen te maken?... Over een paar dagen... hoogstens over een week liepen ze weer samen door de polder... Zo'n sterke beer als die Flierefluiter... nog al een vent om maar zo één twee drie dood te gaan aan een zware verkoudheid... al noemde een eigenwijze dokter dat dan ook longontsteking... Na een dag praatte de man met de longontsteking weer even luchtig als tevoren... dat kon immers niks ergs zijn !.. Onzin!...

Met een schrik sprong hij plotseling van zijn stoel overeind: in het voorhuis was de wekker losgebarsten in een waanzinnig gerinkel, dat door de stilte scheurde met een hevigheid, die de oren pijn deed. Angstig keek Merijntje naar Flierefluiter, maar die hoorde niets. Hij lag met gesloten ogen en zijn gezicht werd weer roder en roder... zijn lippen bewogen, alsof hij zachtjes bad, en telkens kwam het puntje van zijn tong over hun droge huid likken... De morgen grauwde achter de ruitjes, die beslagen waren en waarvan trage, heldere tranen lekten naar de sponningen. Een nieuwe dag begon... Zou Flierefluiter van avond veel beter zijn?... Zou hij morgen misschien al mogen opstaan en een beetje rondlopen ?... Hij moest zich haasten om nog te profiteren van de laatste mooie dagen... de zomer was bijna voorbij...

Oh, wat was hij moe!... Hij had een gevoel of al zijn leden geradbraakt waren.

Hij had nooit geweten, dat nachtwaken zo vermoeiend kon zijn. Kuchend en steunend kwam Sjoke binnensleffen. Zij geeuwde en streek met de rug van haar magere hand een sliert grijze haren van haar voorhoofd. Toen zei ze zacht: 'Goeie morrege... 'Oe is 't gewiest?'

"IJ was doar strak wakker,' vertelde Merijntje eveneens fluisterend. "IJ 'ee gedroonken één 'ij proatte gewoon net as altij.'

Sjoke knikte.

'Da's een goei teke... 'ij zal 't wel 'oale...'

'Beljoa... zo'n staarke vént,' zei Merijntje hoopvol, en het werd weer lichter in zijn hart...

Maar toen de dokter kwam, toonde die zich bezorgd. Hij zei tegen de oude vrouw, die bij het bed zat, dat ze goed op de zieke moest letten. Als hij begon te woelen, moest ze Merijntje erbij halen, want hij zou wel eens kunnen proberen het bed uit te komen en dat kon fataal worden. Hij moest zoveel mogelijk plat op de rug gehouden worden. En hij zou de pastoor waarschuwen... er was wel geen direkt gevaar, maar hij wou liever het zekere voor het onzekere nemen...

Sjoke was erg geschrokken, toen ze hoorde van de pastoor. Dat was een misselijk teken !... De dokter kon wel geruststellend praten, maar als meneer pastoor eraan te pas moest komen, was er gevaar, dat was duidelijk... Zenuwachtig liep zij door het kamertje, kouwelijk in haar zwart-wollen doek gedoken, redderde met bevende handen aan de koffiepot en de kommetjes, ging dan weer met haar rozenkrans bij het bed zitten en bad ijverig... Ze dacht aan haar twee zoons, ook grote, sterke kerels, die ze in datzelfde bed had opgepast en die erin gestorven waren. De een had tyfus gehad, de ander was onder verschrikkelijke pijnen gestorven, enige dagen nadat een paard hem in de stal een trap tegen het onderlijf gegeven had... Nu lag er weer een grote sterke kerel in die bedstee, draaide zijn roodgezwollen hoofd in het hete kussen, mompelde onverstaanbare dingen uit droge lippen en kreunde als een kind... en meneer pastoor moest komen en Flierefluiter zou wel moeten sterven... En zij zat alweer naast dat bed, een verschrompeld oud vrouwtje, gebogen onder de zware last van een lang en moeilijk leven, en ze zou liever zelf maar sterven dan dit nog eens te moeten aanzien, maar zij moest blijven... Onze Lieve Heer wilde haar nog niet in zijn hemel halen... haar tijd was nog niet gekomen... Nog eenmaal moest ze bij deze derde aanzien, hoe haar twee kinderen, haar twee grote, sterke jongens zich wrongen in hun doodsstrijd en niet weg wilden en toch moesten... Langzaam drupte traan na traan uit de doffe, oude ogen en viel op de handen, die vergeten hadden de kralen verder te schuiven. De ingevallen mond mummelde mechanisch de gebeden, en haar hart kromp in haar smalle, ingezonken borst... Nee... ze mocht zo niet denken... dat was zondig... moest ze niet blijven om voor haar arme ouwe man te zorgen?... Een mens mócht niet zo aan zichzelf alleen denken... God had het haar opgelegd ... Hij zou wel weten waarom, en het later goed met haar maken... Morren was zonde, opstandigheid tegen Gods bestier... Zij sloeg een kruis en begon een nieuw rozenhoedje... Misschien was Onze Lieve Heer toch wel genadig en liet die arme Flierefluiter nog wat op zijn schone wereld rondlopen...

Tegen de middag moest Merijntje, die in het voorkamertje op een veldbed sliep, erbij komen. Flierefluiter was onrustiger, woelde en draaide en wou telkens overeind komen. Angstig hield Merijntje hem bij de schouder achterover. Hij hoefde niet veel kracht te gebruiken, en spoedig lag de zieke weer rustig, zacht hijgend. De jongen zat bij hem, terwijl Sjoke op de kachel het schamele maal bereidde van aardappelen, moes van afgevallen appels en een stukje spek. Flierefluiters mompelende stem werd af en toe duidelijker, maar het waren onsamenhangende woorden, soms in een vreemde taal, dan weer ving hij zijn eigen naam op, maar wat er volgde ging verloren in onverstaanbaar gemurmel. In de namiddag kwam de pastoor. Het was een kleine, magere man met scherpe grijze ogen en een vriendelijke mond. Hij groette zacht en kwam bij het bed staan. Even legde hij de hand op ogen en voorhoofd van de zieke, dan nam hij zijn pols en ten slotte boog hij zich over hem heen en luisterde, het oor tegen de hijgende, reutelende borst. Daarna stond hij weer recht, schudde het hoofd en zei meewarig: 'Da' ziet er moar slim uit, dung me...'

'Zouwde deinke, meneer pestoor?' vroeg Merijntje benepen. De priester knikte, keek medelijdend in zijn ontdaan gezicht.

"k Zijn bang van wel, jonge... 'Oe komde gij zo mee Flierefluiter op 't pad?'

"k Was zoonder waark... 'k Zijn mee 'em meegegoan... Me-n-emmen 'eel de zomer roond getrokken één oons brood verdiend.' De pastoor streek zich over het stugge, grijzende haar. 'Joajoa...'

'Witte gij soms of 'at ie rooms is?'

'Ik zou 'et wel deinke, meneer pestoor... moar... eh... 'ij dee er nie veul oan...' 'Neeë... da' weet ik...'

Hij liep peinzend naar het raampje, staarde naar buiten, kwam dan weer terug naar het bed en keek lang in het gekwelde koortsgezicht van de zieke.

'Is-t-er niks nodig, voor versterkende middelen één zo?... Ge zijd 'ier nie bij rijke meinsen één...'

'Neeë, meneer pestoor, merci... me-n-emme goed verdiend... d'r is geld voor alles.'

'Dan is 't goed... Wilde me loate roepen a-t-ie bij kennis komt?'

'Joa, meneer pestoor.'

Hoofdschuddend wendde de priester zich af.

'Flierefluiter,' zei hij zacht. 'Een woonderlijke meins... wa'ze doarammoal nie van vertelle...'

'Een goeie meins!' riep Merijntje met bevende stem, hartstochtelijk. De pastoor zag hem aan, knikte dan, groette vriendelijk en ging heen. Merijntje keek hem na, een beetje onthutst. Hij wist niet wat hij doen moest. Een priester bij Flierefluiter?... En als die hem voor de gek ging houden en praten over zijn eigen god, die hem voor zijn plezier hield?... Nee, dat zou hij niet doen... Zo spotziek als Flierefluiter was, had hij hem toch eigenlijk nooit een pastoor werkelijk voor de gek horen houden... En wie weet... als hij voelde, dat zijn toestand ernstig was... misschien veranderde hij dan helemaal...

Kort daarna kwam de dokter. Hij onderzocht de patiënt opnieuw en zijn gezicht stond zeer bezorgd. Hij gaf allerlei voorschriften, een nieuw recept, zat zenuwachtig op zijn potlood te bijten en schudde het hoofd. 'Goaget slecht, dokter?'

"t Gaat in elk geval niet goed, jongen... hoge koorts... een onrustbarend snel verloop van het ziekteproces... Als hij de crisis haalt... maar daar zijn we nog ver af... Enfin, hij is heel sterk van gestel... dat geeft hoop... Afwachten maar...'

Hij ging. Verslagen zat Merijntje bij het bed... Een gejaagd gevoel doorwoelde hem. Ze waren allemaal bang en ongerust, de pastoor, de dokter... Het was heel erg... Moest Flierefluiter sterven?... Was hij reddeloos verloren?... Hoe was dat toch mogelijk?... Voor enkele dagen nog vol levenslust en kracht en nu doodziek en over een paar dagen misschien al... gestorven ?... Het leek dwaas, ongelooflijk... Hij huiverde terug voor zijn gedachten... Nee... hij wóu het niet geloven... Flierefluiter mocht... Flierefluiter kón niet sterven... Hij wilde niet, dat Flierefluiter sterven zou!... Hij moest zich aan die gedachte vastklampen... hij moest zich uit alle macht verzetten tegen de dood, die zijn vriend besloop... Misschien hielp het... Dan dommelde hij in op zijn stoel, droomde benauwd, worstelde met een donkere man, die naar het bed van zijn vriend wilde en waarvan hij wist: dat is de dood... hij wou hem niet toelaten, maar er was een ijzingwekkende kracht in de duistere verschijning... hij voelde, dat hij niet lang weerstand zou kunnen bieden... een koude adem woei hem van de sombere tegenstander in het gezicht... Met een schok werd hij wakker, rillend en met heftig kloppend hart... hij kon de vast opeengebeten tanden bijna niet van elkaar krijgen en voelde het kille spoor van tranen op zijn wangen... Flierefluiter ijlde nog steeds... hij hoorde hem de naam van Bets zeggen...

Bets... Bets... Telkens kwam de naam over de prevelende lippen... smekend, vol liefde en verlangen, dan weer kort en bits, waarschuwend, wanhopig, plots als met een korte ruk van woedende drift... Vergeten was hij haar niet, ze leefde nog in zijn geest... Andere namen zoemden op, bekende en onbekende... woorden in vreemde talen... Geheimzinnig en beangstigend was dat toch... Wat gebeurde er met de mens, als hij zo lag als Flierefluiter?... Hijgend en reutelend lag het lichaam te lijden, en onderwijl bezocht de geest allerlei gebieden van het verleden, hervond stukken voorbij leven, dwaalde her en der, ontmoette vrienden en vrouwen van vroeger... En jij zat erbij en hoorde het aan, en zag niets van dat alles, je had er geen deel aan...

Tegen de avond eerst week de koorts wat en werd de zieke rustiger. Merijntje sliep tot de oudjes naar bed gingen, hernam toen zijn nachtwake. Wat later sloeg Flierefluiter de ogen op, zuchtte en glimlachte. Met zachte, matte stem zei hij: 'Zijde doar nog, Merijntje?' 'Van eiges... Ik motje toch oppasse.'

De zieke bleef naar hem kijken. Even leek er een hongerige blik in zijn nog koortsig flikkerende ogen te komen, dan werden ze weer stil en goed. Hij wreef over zijn borst. 'Pijn, jonge... gemene pijn... één moei... zo moei...'

'Proat dan ok nie...'

'Loat me-n-een bietje mee je proate... zo dikkels zalt da' meschien nie meer kunne...'

"Ouwt toch op!'

Flierefluiter schudde langzaam het hoofd, probeerde diep adem te halen, stokte in een pijnlijk gereutel, heel zijn gezicht vertrok en de tanden klemden zich vast opeen. Een wijle bleef het stil. Merijntje vocht wanhopig kalm om te blijven en gewoon te doen. Na een tijd zei hij : ' Vanmiddeg was-t-er een pestoor... 'IJ vroog of a-t-ie vrom moog kommen a'ge wakker war.'

Flierefluiter dacht lang na. Daarop glimlachte hij even, iets van de oude olijkheid pinkte in zijn ogen. Vermoeid fluisterde hij : 'Grust, or... woarom nie?...'

Het klonk, alsof hij iemand een gunst toestond, vond Merijntje... Vreemd... Hij toonde helemaal geen onrust of angst. Zou hij er geen vermoeden van hebben, dat hij in doodsgevaar verkeerde?... Ja, dat had hij wel... dat bleek uit wat hij zoeven had gezegd... Merijntje wou hem graag vragen of hij niet bang was en hoe dat kwam, maar hij durfde niet... En Flierefluiter had ook alweer de ogen gesloten en scheen ingeslapen... God, wat was dat gezicht veranderd in die paar dagen!... Geelbleek spande de huid over de jukbeenderen, de ogen lagen diep weggezonken in de zwarte holen der kassen, een raspige stoppelbaard grauwde langs de ingevallen wangen... er lagen blauwe schaduwen om de slapen, waarop kleine zweetdruppeltjes blonken... Het was al bijna het gezicht van een dode...

Sterven... Daar lag Flierefluiter, en misschien ging hij sterven... Hoe was dat?... Hoe kon dat?... Weg, niet meer leven, niets meer zien, horen, voelen, weten... Voor altijd stil en zonder beweging... En dan?... Wat kwam er dan?... Niets meer dan het vergaan van het lijk, dat niet eens meer een mens, een wezen was, maar een hard, koud en stijf ding?... Of bleef er toch iets over?... Wat was het leven in een mens en waar bleef het?... Kon dat zo maar ophouden?... Hij dacht aan veel wat hem de laatste tijd verrukt of bezwaard had, en het leek hem alles zo eindeloos onbelangrijk, zo klein en miezerig... Wat betekende dat allemaal, als je toch sterven moest? Wat had al dat gestakker te beduiden, wanneer je zat aan het bed van die grote vriend, die neergeslagen was, midden in de volle kracht van zijn leven, en al gehuld lag in de verschrikkelijke ban van dat ondoorgrondelijk geheimzinnige, de dood?... Kinderachtige kleinigheden... al wat de levenden deden werd kinderachtig, klein en zinloos, als je van aangezicht tot aangezicht stond met de dood... Langzaam en smartelijk vergleden de dagen. De zieke leed zwaar, kreunde en sloeg soms met de armen, schreeuwde zacht in half bewusteloze afweer tegen ondraaglijke pijn, werd dan weer stil, sliep en had heldere ogenblikken, waarin hij verwonderd rondkeek en dankbaar glimlachte naar wie hem te drinken gaf en hielp. De pastoor kwam en praatte zacht met hem, bleef lang alleen bij hem zitten en ging bewogen heen. 's Avonds kwam hij terug met de koster en Flierefluiter werd, tot grote verbazing van Merijntje, in volle plechtigheid bediend. Ze baden bij het licht van de twee kaarsen op het witgedekte tafeltje en Flierefluiter keek naar hen met iets triomfantelijks in zijn vermoeide ogen. En Merijntje had de vaste indruk, dat hij hem een ondeelbaar moment tegen zich had zien knipogen... Spoedig kwam de koorts dan weer op en de woedende, verscheurende pijnen, de benauwdheid in de vernielde longen. Het ijlen herbegon en tussen de ontblote tanden knerste een zware vloek. Meneer pastoor bekruiste zich en zei zacht: "IJ weet 'et nie... 'ij is weer bewusteloos... z'n ziel is gered...'

'Geloofd zij Jezus Christus,' antwoordde Nol en boog diep het hoofd, en allen maakten langzaam en plechtig een kruis...

Toen keerden de pastoor en de koster naar het dorp terug. Merijntje keek hen na, hoe de schommelende lantaren door de velden verdween, zacht klingelde van tijd tot tijd nog het belletje uit de verte...

Het liep naar vijven die nacht, toen Merijntje uit zijn smartelijk gemijmer opschrikte, doordat Flierefluiter zijn naam noemde met bijna even krachtige stem als vroeger. 'Merijntje!...'

De jongen schoot overeind, staarde met grote ogen naar het bleke, holle gezicht van zijn vriend.

"Ellep me-n-es een bietjenoverènd, Merijntje... ik kan, gadsamme, nie alleen !'

'Da' mag nie van den dokter.'

'Grust,jonge... mijn kan niks meer gebeure... 'k 'em gin pijn... m'n oasem is zo vrij...'

Verbaasd keek Merijntje naar de zieke. Zijn gezicht lachte en zag er zo onbekommerd uit. De grijze ogen dwongen tot gehoorzamen. Voorzichtig hielp hij hem, schoof de kussens omhoog, zette hem in half zittende houding daartegen. Dan liet hij hem drinken, trok zijn stoel dichterbij en zette zich. Lange tijd keken zij elkaar in het gezicht. Flierefluiter met een glimlach. Merijntje strak en verbijsterd. Er brandde hem een vraag op de lippen. Eindelijk zei hij aarzelend: 'G'è j'w eige loate bediene.' 'Joa.'

'Gloofde nou dan weer oan God?'

'Dad'em ik toch al tij gedoan...'

'Joa, moar oan de God van de kerk?'

'Neeë... da' nie...'

Hij glimlachte vaag. Merijntje voelde zich verbaasd en verontwaardigd. 'Woarom 'edde j'w eige dan loate bediene?'

'Dad' aarm pestorke wouw 'et zo gère, Merijntje... ik kon 'et nie meer oanzien zo oongerust at ie was vor m'n aarm zieltje... Woarom zouw ik 'em nou da' plezier geweigerd 'emme?... 'IJ was zo blij, jonge... één vor mijn blijv' et toch gelijk...'

Merijntje kleurde. Hij wist niet. wat hij ervan denken moest. Flierefluiters toon was zo goed en volkomen zonder spot. Toch leek het hem ongeoorloofd, wat zijn vriend gedaan had. 'Ge zijd' een mooie,' mopperde hij. 'Da' weet ik allang...'

Flierefluiter lachte zachtjes en Merijntje moest wel even meelachen. Toen vroeg de zieke met volmaakt rustige stem: 'Eén wa' zulde gij goan doen, 'at die mooie d'r nie meer is?...'

De jongen verbleekte. Ontzetting stond in zijn schrille ogen. Zijn stem beefde, toen hij kwaad zei: 'Proat toch zo nie, zot... Ge zul gaauw genog weer beter zijn...'

Flierefluiter schudde het hoofd. Het lachje week niet van zijn lippen. 'Neeë, Merijntje... doar 'oeve me nie op te rekene... 't is mee Flierefluiter gedoan...'

'Toe nou!...'

Zijn stem stokte. Hij hoestte, veegde toen plots de tranennevel voor zijn ogen weg, en vloekte driftig: 'Verdomme!'

De zieke stak zijn hand buiten het bed, een smal geworden hand, pezig en bleek onder de gebruinde huid, die er in plooien slap over hing. Merijntje pakte die arme hand in beide de zijne: 'Ge goa nie weg, Flierefluiter!'

'Joawelle, Merijntje... moar doar meude nie om treure... 't is goed zo... Ik goan d'r nou nog uit in m'n volle fleur... moar ik begon de leste tijd te voelen 'at de zomer verbij war... de grijze joare gienge komme... Ik ben toch gin vént om roond te lopen as een ouwmanneke... dan was ik langzoam dood gegoan van sjaggerijn... 't is zo veul beter...'

'Moar ik kan je nie misse, Flierefluiter...'

'Ge zul nog wel aandere motte misse, jonge... die veul meer voor je zijn... Moar ik ben toch blij a'me soamen op roet gegoan zijn van de zomer... G'è veul gezien één oondervonnen, 'ee... één vor mijn is 't een prachtig besluit gewiest...'

Hij zweeg en keek voor zich uit naar de schemerige hoek van de bedstee. Hij had zo'n tevreden en voldaan lachje... hij keek als een speler, die iedereen te slim af geweest is... In de duisternis van die bedsteehoek wemelde heel een leven, een wildbewogen, grillig en zonnig leven... zoveel gezichten van geliefde mensen... Het was mooi geweest, een spannende tocht... een boeiend verhaal vol wisselvalligheden, dwaze invallen, onberekenbare elementen... Er vielen hete druppels op zijn pols, tranen uit Merijntjes donkere ogen. Langzaam wendde hij het gelaat weer naar hem toe.

'Ge mot vrom noar 'uis goan, Merijntje... Vor jou is di' leve nie... Ge zij' beter as ikke... ge zouw 't nie vol'ouwe... Dokter Presco 'ad wel een bietje gelijk: ik 'em de meinse te veul vor den oap g'ouwe... te veul vor m'n eige plezier geleefd... zo was ik nou eenmoal gebore... Moar gij zijd' aanders... Gij zouwt da' nie kunne... Ik ben zo moar een voageboond gewiest, die blommekes liep te plukken één brembezies t'ete... Moar gij zij geboren as apostel... aarme kul a'ge doar zijt!...'

Merijntje lichtte het hoofd op en keek hem aan. Er was zo'n oprecht medelijden in Flierefluiters stem geweest. Medelijden?... Iemand, die ging sterven, had medelijden met een ander, met een jonge, gezonde vent, die nog op de drempel van het verrukkelijke leven stond?... Een stervende kon zo denken aan een levende?... En wat bedoelde hij?...

'Ik begrijp je nie,' zuchtte hij.

'Da's niks, Merijntje... Gezuld' een mooi leven 'emme, gij ... moar ge zul 'et meschien zelf 'et minste besefle... Prebeerd' om 'et nie te zwoar op te neme... Deink soms nog es om Flierefluiter: die leefde d'r zo moar luchjes oplos... één die staarf toch zoonder berouw, één zoonder spijt...'

Hij lachte weer zijn zachte, tevreden lachje.

"k Em meschien wel es wa' verkeerd gedoan in m'n leve, Merijntje... moar ik goan d'r goed op tijd tussen uit, da's iets da' zeker is... één da's veul wèerd, jonge... gadvergeme, nou!...' Met grote ogen zat Merijntje naar hem te kijken. Het bleke, vervallen gezicht met de donkere wallen onder de ogen en de blauwige schaduwen rond slapen en wangen was weer zo uitbundig levend geworden, de ogen stonden zo hel en stralend en de brede mond met de blauwige lippen lachte, onbezorgd en overmoedig... Kon iemand, die wist, dat hij sterven ging, zo kijken en lachen ?... onmogelijk... Flierefluiter was niet stervend... Hij zat hem als van ouds op stang te jagen, alleen zich te amuseren met zijn driftig verzet... Hij voelde natuurlijk, dat hij veel beter was, dat hij begon te genezen... en nou zat ie 'em bang te maken met z'n gepraat over de dood... Onzin!... Flierefluiter stierf nog niet!... Merijntje lachte wat gedwongen. Dan zei hij: 't Is goed, or, zwaanzer... Moar 'ouw nou je moond één goa weer lége, want ge zij doodmoei... 't zweet stoad awweer op je gezicht!...'

Flierefluiter kneep hem hard in de hand en knikte. Merijntje legde hem weer onderuit, schudde de kussens op en dekte hem toe. Nog even keken de lachende ogen hem slaperig aan. Zacht zei de moede stem: 'welteruste, Merijntje.'

'Welteruste, Flierefluiter...'

De zieke knikte een paar keer nadrukkelijk met het hoofd, het tevreden lachje bleef om zijn lippen, het gezicht verrustigde, maar het bleef zo levend... En nu was Merijntje er zeker van: Flierefluiter zou niet sterven...

V

Maar Flierefluiter stierf de volgende middag, de zevende dag van zijn ziekte.

Merijntje zat naast het bed en keek toe, hoe het dek boven de borst al langzamer en zwakker rees en daalde. Hij hoorde niets van de biddende stemmen naast hem, van Sjoke en meneer pastoor. Hij keek maar gespannen toe en zei tot zichzelf, dat het onmogelijk was; dat dit zachte op en neer deinen van het dek niet op kon houden... Hoe kon dat nou ophouden?... Toen hoorde hij een vreemd geluid, hij keek naar het gezicht, zag de mond open en weer dicht gaan en hoe het hoofd zich licht achteruit rekte... Toen hij de ogen terugwendde, was het dek bewegingloos geworden. Met brandende, ongelovige ogen keek hij er naar: het was een ontzettende bewegingloosheid, waar je duizelig van werd, alsof je keek in een donkere, bodemloze afgrond... Nooit had hij iets gezien, dat hem zo diep met afgrijzen vervulde als deze raadselachtige onbeweeglijkheid, die hem met het mysterie van dood en eeuwigheid overstelpte... Nu was Flierefluiter tóch gestorven... en alles wat hij die nacht tot hem gezegd had, was ernst geweest.

Meneer pastoor bad. Sjoke schreide in haar kleine, verschrompelde handjes, alsof een derde zoon van haar gestorven was... alsof ze gedrieën daar naast elkaar lagen... Zacht stond Merijntje op, en sloop de deur uit. Een koele wind woei door zijn haren. De zon scheen helder. Onverschillig lag de wereld als gisteren, als eergisteren, als voor een dag of tien, toen hij zingend met Flierefluiter door het bos liep... Dood of leven van een mens, wat kwam het erop aan... de aarde bleef... Zou de aarde ook niet eenmaal sterven?... Hij liep de velden in... Flierefluiter was dood... Ze staken de bieten uit de grond, reden ze op krakende karren naar de kaai... er moest suiker zijn... Flierefluiter was dood... Ze rooiden de late aardappels... er moest eten zijn voor de mensen, voor de levenden... maar Flierefluiter had aan dit alles geen deel meer... Flierefluiter was dood... Als verdwaasd doolde hij rond door velden en over dijken, de avond was al gevallen, toen hij thuis kwam. Flierefluiter was afgelegd, gewassen en geschoren en hij lag op een lage bank, met een laken over zich heen te wachten op zijn kist. Er brandden kaarsen bij zijn hoofdeinde. Merijntje sloeg voorzichtig het laken terug. Een schok ging door hem heen... Zó mooi was Flierefluiter?... Zo stil en vredig?... Zo... zo edel ?... En zo tevreden, zo blij ?... Maar wat was dan de dood ?... Dit stille, blanke gezicht glimlachte zo innig gelukkig, bijna moest je zeggen: triomferend... Er was nergens iets van angst of verschrikking... En ineens suisden er halfvergeten woorden op hem aan, woorden, die hem ontsteld hadden en die hem onbegrijpelijk gebleven waren : 'Goede Dood, wiens zuiver pijpen door 't verstilde leven boort'... Nu begreep hij ze, die wonderlijke woorden en zag, dat ze waar zijn... ja... dichters wisten meer dan wij... Peinzend zat hij bij de baar van zijn vriend en kon zich niet zat zien aan dat nobele, marmeren gezicht met de zuivere glimlach en waarover zo'n milde, wijze vrede was gedaald...

"IJ leet er bij as een 'eilige,' fluisterde Sjoke.

Merijntje knikte. Zo was het...

En hij kon niet schreien. Een zware druk was van hem afgevallen. Flierefluiter was zó tevreden, zo bevrijd... hoe kon hij dan bedroefd zijn ?... Uren lang zat hij aan het hoofdeinde van de baar en keek recht in de milde majesteit van de dood, waarmee hij zich op onverklaarbare wijze verzoend voelde...

Drie dagen later werd Flierefluiter begraven op het kleine kerkhofje onder aan de dijk. Vlak bij hem ruisten de zwaaiende takken van een oude treur-iep, stil en weemoedig. En aan het hoofdeinde van zijn graf hief een rozenstruik drie grote, gloeiend rode bloemen in het licht van de zon, die geen zomerzon meer was.

Merijntje had alles geregeld en betaald. Toen de plechtigheid voorbij was en de mensen achter meneer pastoor aan het kerkhof verlieten, stond hij nog even bij de open groeve en keek naar de ruwe kist, waarop kleine aardheuveltjes lagen neergestrooid... Hij moest hem achterlaten en alleen verder gaan... Maar hij had zo stil en tevreden liggen lachen, tot het laatste toe... Hij was zo blij, dat hij op tijd had mogen heengaan...

Zacht zei hij: 'Dag, Flierefluiter...'

Maar de stem van de vriend antwoordde niet meer. Even liepen zijn ogen vol tranen, hij veegde ze driftig weg... er was niets te huilen... Flierefluiter was meegegaan met de Goede Dood, en de levenden moesten het nu maar verder voor zichzelf uitzoeken...

Met een ruk keerde hij zich om, liep het kerkhof af en tegen de dijk op. Koel was de wind om zijn hoofd. Koel was de zuivere lucht die in zijn borst drong. Op zijn schouder woog de knoestige stok van Flierefluiter met het bundeltje, en in zijn binnenzak, vlak tegen zijn hart, voelde hij de fluit van zijn grote vriend, de oude, zwarte fluit, waarop hij de laatste maanden had leren spelen.

Hoger richtte Merijntje zich op en betrad de weg, die naar zijn dorpje leidde... Hij ging met de glijdende, gelijkmatige pas, die Flierefluiter zo lang en zo ver over de wereld gedragen had...

Table of Contents

De goede dood

EERSTE HOOFDSTUK

I

II

III

TWEEDE HOOFDSTUK

I

II

III

IV

V

VI

DERDE HOOFDSTUK

I

II

III

IV

VIERDE HOOFDSTUK

I

II

III

IV

V

VIJFDE HOOFDSTUK

I

II

III

V