EERSTE HOOFDSTUK

I

Met de handen in de zakken van zijn tot de draad versleten demietje, dat te korte mouwen had en gleeën aan de ellebogen, slenterde Merijntje met slepende voeten de Maasbrug op. Heel de dag, van 's morgens acht uur af, had hij door de stad gelopen en werk gezocht. Maar niemand had hem nodig. Een heel kwartje had hij verdiend, aan 't Haringvliet: vaten helpen versjouwen uit een beurtschip op een sleperskar: er was haast bij en hij had mee aangepakt, eigenlijk zonder dat iemand het hem gevraagd had. Maar toch had de schipper hem een kwartje in de hand gestopt, en de vrouw was uit het roefje gekomen met een kom koffie en twee sneden brood met een plak kaas er tussen. Op een bolder gezeten, had ie de boterhammen verslonden, haastig weggespoeld met de hete koffie. Er was een geur geweest van bruine teer, die hem verkwikte, en van wee-zoete melasse, die hem misselijk dreigde te maken. Meteen kort woord van dank en een groet was hij gauw weggegaan over de wippende loopplank, bang dat hij voor de ogen van die vreemde mensen onpasselijk zou worden. De rumoerige werkdrukte van het overvolle binnenhaventje had hem plots verdoofd, door zijn hersens roesde verward lawaai, samengerommeld uit gedender van zwaar beslagen wielen over straatkeien, gerammel en geknars van lierkettingen, verwaaiende brokstukken van vloeken, waarschuwingen en ruwe bevelen, grove stemmen, een rauwe lach. Duizelend was hij voortgestruikeld, koud zweet aan de slapen, en eerst op de Leeuwenbrug was het gevoel van dreigende misselijkheid vergleden.

Natuurlijk was hij flauw geweest van de honger. Vóór de boterhammen van de schippersvrouw had hij heel de dag niets gegeten. Moeder zou kwaad zijn en hem uitschelden: waarom had hij geen boterhammen meegenomen, als hij toch van plan was, heel de dag rond te dalken? Hongerlijden hoefde hij niet: vader werkte toch? Z'n kwartje zou ze ook niet willen aannemen. Wat moest ze nou met een kwartje beginnen?... Hij hoorde het haar al zeggen, op haar snauwerigste toon en hij zag haar kwaad gezicht en de driftige beweging, waarmee ze de eeuwig weerbarstige krul achter haar oor duwde, en hij glimlachte even. Ze had zorgen genoeg, maar ze gaf geen kamp. Ze was hard geworden in deze Rotterdamse jaren, kijverig van stem, en nukkig, driftig van gebaar. Maar hij kende haar: een grote mond, een hartje als een hazelnoot, en voor haar gezin net een kloek, waakzaam, achterdochtig en heerszuchtig, en nooit een gedachte voor zichzelf.

Drie weken liep hij nou al werk te zoeken. Arjaan was bij de huzaren in den Haag. Ze teerden zuinig op vaders verdiensten. Maar een kwaad woord had ze alleen voor hem, als hij te lang zat te kniezen, de lege handen verveeld op de knieën... Dan diepte ze hier of daar een paar sigaretjes of een sigaar vandaan, dwong ze hem in de hand en raasde hem de deur uit: hij was een onverdraaglijke pezewever, zat haar in de weg, maakte haar wild met z'n izegrimmenbakkes; op de kaai was plaats genoeg voor zo'n grote lummel en ze kon hem in huis missen als kiespijn... En als hij dan durfde lachen om haar geweldige woorden, schopte ze achter hem aan en sloeg de deur dicht met een knal, dat het over alle trappen klonk en buurvrouw van één hoog met haar zwakke zenuwen achter haar strijkplank opsprong, om daarna met de hand tegen haar zwoegende boezem te zuchten: 'De Brabantse heb de pest weer in!...'

Alleen het binnenkomen was moeilijk, na zo'n vergeefse zwerftocht. Moeders gemaakt onverschillige blik naar z'n gezicht. Maar je zag, hoe ze heel de dag gehoopt had, dat het nou lukken zou... Niks... Een ingehouden zucht. Een gelaten woord van: een aandere keer dan... Verder niets. Maar 't was altijd dezelfde kwelling: je de nutteloze opvreter te voelen.

Traag slenterde hij over de brug verder, al vol van de tegenzin deze zoveelste thuiskomst met dezelfde teleurstellende boodschap: weer niks... Als je hier zo liep, rommelde door je gedachten de nooit eindigende roffel van al die stappende voeten op het houten brugdek, een oud-vertrouwd en toch vreemd geluid. Het bleef je aldoor vergezellen, wanneer je er eenmaal op begon te letten. Je hoorde het onder en boven de zwaardere geluiden van trams en sleperswagens, gedonder van de trein over de spoorbrug, gesis en gefluit van driftige sleepbootjes op de rivier. Aldoor dat kleine, brokkelige gehakketak van mensenvoeten over de planken... Misschien omdat ie zo moe was, en zo flauw... 't Leek wel iets, dat in z'n hoofd klopte in plaats van op het brugdek...

Hij rilde licht in z'n dunne jasje. En toch was het niet koud vandaag. De zon scheen en de wind was zoel. Een van de eerste lentedagen achter in maart. Maar hij was bezweet geraakt bij het ongewone sjouwen aan de vaten en een kilheid huiverde nu over zijn magere rug. In de onbehaaglijkheid van die huivering voelde hij zich dieper versomberen. Wat een rotleven! Waarom had ie nou weer geen werk? Slapte op de fabriek. De jongste de keien op. Eruit. Kon je op een houtje bijten. Langs de straten dalven, als een bedelaar. Thuis genadebrood vreten. Ineens stond je overal naast, apart, alleen midden tussen de mensen. Iedereen werkte, verdiende z'n kost, maar voor jou was er geen plaats. En op den duur kreeg je een gevoel of je in 't donker rond strompelde en d'r was niks, waar je je aan vast kon houden. De wereld, de mensen bewogen in een kring om je rond, maar je kon d'r niet tussen komen... je bleef maar op die rare, eilandachtige, lege plek staan... je hoorde d'r niet bij... je had geen werk... En daar tobde en sufte je maar over, dag en nacht... Ja, 's nachts ook, want je sliep slecht en als je sliep, droomde je en dat was nog 'et beroerdste van alles...

Ho !... daar lag een eind sigaar... meer dan een halve sigaar... Buitenkansje!... Haastig bukte hij zich om de vondst voor zijn voeten weg te grissen... Op hetzelfde ogenblik liep er iemand met zo'n kracht tegen hem op, dat hij opzij tuimelde. Z'n voet verpletterde het kostbare eind sigaar. Half verdoofd greep hij zich vast aan de leuning van de brug. Vaag hoorde hij een ruwe stem, die hem een verwensing toegromde, dan ging de stroom der voorbijgangers weer voort en in zijn duizelig hoofd klopte de ononderbroken roffel van de stappende voeten dwingerder. Met gesloten ogen leunde hij sekonden lang tegen de leuning van de brug, de handen om de bovenkant geklemd, en voelde zich verslagen en eindeloos ongelukkig. Hij had een afkeer van heel de wereld en van zich zelf, om z'n slapte, z'n onhandigheid, z'n hatelijke overbodigheid tussen al deze haastige mensen, die opgewekt voortstapten en werk hadden, een plaats, waar ze d'r handen of d'r kop konden gebruiken... Toen deed hij zijn ogen open. En keek regelrecht in het wonder. Blond en blauw lag de rivier in de zon.

Lichtschubben ketsten uit de kantelingen der dichtbije golfjes. Maar heel de wijdheid van de Maas lag daar tintelend te glanzen onder de grijsblauwe hemel, verwazend naar de verte. De masten en raas van het wachtschip stonden paars gedoezeld tegen de doorschijnende nevel, die sluierde over het verschiet en alles wat er in bewoog tot toverachtige onwerkelijkheid vermooide. Losse sleepbootjes sneden snuivend door het dof lichtende water; zeeschepen hieven hun kolossige rompen er massaal uit omhoog, er boven de strakke tekening van masten, want en hijsbalken; er dwaalden zeilende tjalken en lange aken, die achter elkaar als enorme torren traag voortkropen achter een roetige wolken spuwende sleper. En alles, alles lag in teer grijze tinten verwaasd. Een luchtig, van gouden zonnegloed doorwarmd grijs, teerder en doorschijnender naarmate het verder naar de horizon week. De oevers ook droegen deze goudig grijze omsluiering en de hoge, vaal-vervelende huizenreeksen langs de kaden leken in dit onwezenlijke licht vervagende muren van ontzaglijke droompaleizen, geheimzinnig dreigende forteressen de loodsenstapeling van de Holland-Amerika-Lijn.

Met wijd gesperde ogen keek Merijntje toe. Een grenzenloze verbazing beklemde hem. Wat was dat? Dit had hij immers nog nooit gezien. En toch was hij hier honderden en honderden keren langs gegaan, en altijd had hij de rivier mooi gevonden. Maar dit... zo... nee, dit was nieuw... dit was geheel anders... Zoiets... Een grote, grijs en bruin gemarmerde meeuw scheerde dicht langs de brug schuin omhoog, schreeuwde met dreigend gespalkte bek en schoot dan loodrecht en bliksemsnel neer naar het water, dat zacht ruizelend om de pijler kolkte... Maar dadelijk vloog zijn aandacht terug naar het wondere schouwspel van de rivier, deze transparant grijze droom, van goudgloed oversidderd, het dooreen glijden van schepen en boten, zeilen en schoorstenen, de zacht bewogen, van flikkerende lanspunten doorwemelde waterbaan, die wegblauwde naar de verte, waar water en lucht ineenvloeiden en alle dingen doorzichtige schaduwen werden tegen doorzichtige achtergrond, alsof alle zwaarte, alle stoffelijkheid was opgeheven.

Een vage glimlach ontspande langzaam zijn strakke mond. Zijn bedrukt hart liep vol van een vreemde, nooit gekende blijdschap. Een redeloos gevoel van dankbaarheid overweldigde hem, hij wist niet tegenover wie of wat. Het leek als had iemand hem een groot geschenk gegeven en hij strekte met een vaag gebaar de hand uit, als wilde hij de schoonheid, die zich zo plots voor hem had open gespreid, grijpen, in bezit nemen, tegen zich aan klemmen. Hij had een onbestemde behoefte om te schreeuwen en te dansen, te springen als een veulen door een zomerwei, maar hij stond onbeweeglijk, staarde met glanzende ogen en driftig hamerend hart in dit wonder van vluchtige, doorschijnende kleuren, in deze van licht doorzinderde ruimte voor hem, waarin alles vervloeide tot verdroomde tinten, en vormen, die geen zwaarte meer hadden. Ha ! wat een verblinde dwaas was hij geweest! Naar de grond had hij lopen staren, naar de onder zijn voeten aan en weg schuivende planken. En rondom hem stond dat glanzende sprookje over de wereld gestulpt, zo mooi, zo onbeschrijflijk mooi, zo wonderlijk en niet te begrijpen mooi... En hij had het nog nooit gezien... Hoe kon dat ?... Het was er toch altijd ? Of kwam het alleen door de zon en die doorschijnend tere nevel, waarin alles blauwig verdoezelde en zijn harde vormen en kleuren verloor?... Of... was er iets met hem gebeurd?

Ja, wat was er met hem gebeurd?

Hij was triest en ontevreden, somber en nogal ongelukkig geweest. Hij was toch werkloos... Hij had een ruwe stoot gekregen van een achteloze voorbijganger en was halfversuft opzij getuimeld tegen de brugleuning. Gekrenkt en kwaad had hij dan zijn ogen open gedaan... en in eens was hij midden in dit verbijsterende wonder geworpen...

Zachtjes lachte hij en was verbaasd, toen de blijde klank van die lach zijn oren verraste. Wat stond ie daar nou als een halve gare in zijn eentje te lachen?... Hij was toch nog even werkloos als tevoren?...

Werkloos?... Nou, goed, werkloos!... En wat dan nog?... Werkloos?... En was dan daarom niet even goed heel die prachtige, blonde Maas en die hoge, blauwe lucht en al dat geglinster en die dooreenschuivende waterdieren... was heel die wijde pracht van zon en rivier en stad niet van hem ?... Hij kon ernaar kijken zo veel en zo lang als hij wou. En hoe langer hij keek, hoe mooier het werd en hoe teerder gloed het kreeg... O, daareven had ie 'et nog niet eens goed gezien... Nu ging het met elke sekonde dieper voor hem open en elk ding afzonderlijk kon hij zien als een klein wonder apart... Er spande een blijdschap van ongekend en plots opgesprongen geluk in hem, die hem benauwde en uitweg zocht... Weer lachte hij en sloeg krachtig met de vuist op de harde brugleuning. Zijn hand deed er zeer van en daar moest hij toen ook weer om lachen... Hij was zeker een beetje gek geworden...

Wel, hij had geen werk. Maar deze Maas, dit wonder, had hij wel. Hij zeker alleen: waarom liepen al die mensen zo haastig achter hem langs? Waren ze blind, de stommerds ? Ze hadden toch ook ogen ? Waarom bleven ze niet staan en keken? Als de rivier zich zo prachtig gemaakt had, konden ze tenminste zo beleefd zijn d'r notitie van te nemen!

Iemand raakte hem in 't voorbijgaan. Hij wendde zich halfom en greep hem bij de arm. Het was een keurig geklede meneer met een dophoed, een wandelstok, en een bloem in z'n knoopsgat. Merijntje wees over het water en zei:' Kijk es effe!'

Onthutst keek de man in de aangeduide richting, liet de blik zoekend over het water dwalen, vroeg dan onnozel: 'Waarnaar?... Wat is er te zien?'

De jongen staarde de heer een sekonde aan, als zag hij een ongeloofwaardig, vreemdsoortig dier. Dan gaf hij hem een duw met de hand, die nog op zijn arm lag en riep schaterend : 'Niks natuurlijk!'

De heer was boos, keek bestraffend en zeer gekrenkt.

'Hou je soort voor de gek, aap!' snauwde hij en liep haastig verder.

Merijntje zag aan de verdwijnende rug, dat hij diep beledigd was en lachte vrolijk achter hem aan. De meneer keek niet meer om. Hij had andere zorgen aan zijn hoofd dan de ongepaste grappen van opgeschoten kwajongens.

'Ik ga niet naar huis,' zei Merijntje hardop tegen de wereld, maar de wereld vond het niet belangrijk en antwoordde er niet op. Alleen een paar voorbijgangers keken hem even verwonderd aan, liepen dan onverschillig verder.

Merijntje keerde zich om en stapte terug, vlak langs de leuning, zijn stralend gezicht naar de rivier gewend, nog altijd en steeds dieper verloren in zijn verrukking over de pracht, die zo onverhoeds voor hem was open gegaan, en waarvan hij maar niet genoeg kon krijgen. Een paar maal botste hij tegen iemand op, werd afgesnauwd, maar hoorde het niet en schoof voort langs de brugleuning...

Nog nooit had hij zich zo licht en bevrijd gevoeld... Of ja... toch wel... een herinnering dook op... één keer... toen hij terug kwam uit de kerk na zijn eerste communie... Hij glimlachte. Waarachtig: daar leek het op... Of ie vanmorgen z'n eerste communie gedaan had. Schoongewassen van alle vuil en kwaad, verzoend met heel de wereld en Onze Lieve Heer... En waar kwam dat nóu vandaan? Er was immers niets gebeurd. Het was zo maar ineens over hem gevallen. De Maas had hem geroepen: 'Kijk es hoe mooi of ik ben!' Dat was alles... Hoe kon je daar nou een gevoel van krijgen of je je eerste communie gedaan had ?... Het was zó zot, dat er voortdurend een schater kriebelde in zijn keel. Maar feest bleef het. En daarom liep hij gauw een schipperskroegje binnen, at er een broodje met kaas, dronk een kop koffie en kreeg nog een dubbeltje terug van z'n kwartje. Daar kocht hij toen baldadigweg vier beste sigaren voor en stapte dan dampend de Boompjes langs, de ogen wijd open naar het blonde wonder van deze blauw omnevelde rivier, die hij nog nooit gezien had, waarvan hij het bestaan niet had vermoed, en die hem zo maar pardoes als een glanzend geschenk was toegevallen. Groepjes huiswaarts kerende bootwerkers gingen langs hem. Sleperswagens rammelden over de hobbelige keien van de Boompjes. Er was geroep en geratel van uitlopende kettingen op de schepen langs de kade. Zwaar beladen handkarren werden rakelings langs hem geduwd, en heel de lucht was vervuld van het veelstemmige arbeidsrumoer der rusteloos zwoegende havenstad. Maar de lang opgeschoten jongen in z'n dunne, versleten demietje, wiens rode polsen te ver uit de te korte mouwen keken, hoorde niets dan een vaag zingende galm, die wonderwel stemde op zijn dronkenschap van licht en ruimte en schoonheid, van zijn overstelpend gevoel bevoorrecht te zijn boven alle schepselen... De verrukking straalde zo helder van zijn gezicht, dat een breedgeschouderde bootwerker, die hem bijna omver gelopen had, glimlachend tegen zijn maat zei: 'Die gozer heb zeker de honderdduizend getrokken!' en nog eens naar hem omkeek, eer hij met een energieke beweging zijn broek ophaalde en verder ging.

Maar Merijntje had het niet gehoord. Hij liep, een dolle lach aldoor kriebelend in zijn keel, te vechten met de onzinnige lust te gaan huppelen als een dwaas verheugde kleine jongen. Hij hield niet stil, eer hij op de Heuvel was, waar hij vermoeid op een bank neerviel, nog steeds starend met wijdopen ogen over het zacht ademende water, dat nóg wijder, nóg blonder, nóg toverachtiger, door droomschepen bevaren aan zijn voeten lag, de grijssluierende nevel goudiger doorlicht van de rijpe gloed der langzaam zinkende zon...

II

Toen kwam er een man naast hem op de bank zitten. Die zat er al minutenlang, eer Merijntje merkte, dat hij gezelschap gekregen had. Hij zat voorovergebogen met de handen tussen de knieën en staarde voor zich uit. Zijn lang geelachtig gezicht stond somber en ontevreden. Een verknauwd eind sigaar hing uitgedoofd in zijn mondhoek. Hij zocht in zijn zak naar lucifers, vond ze niet, zag opzij naar de jongen en wou hem vuur vragen. Maar hij vroeg niets. Verbaasd bleef hij zitten kijken naar dat magere gezicht, waarin de ogen glansden als grote, donkere juwelen, en dat overstraald lag van een zo grote, zelfvergeten vreugde, dat het hem wonderlijk ontroerde. Het kwam hem ook vaag bekend voor.

Lang geleden moest hij eens zo'n gezicht gezien hebben, met net zulke donkere ogen, lichtend in net zo'n onbestaanbare, dwaas extatische vreugde. Waar?... Ach, hij had zo eindeloos vele gezichten gezien, van zovele gehouden en ze toch weer verloren en vergeten...

Merijntje voelde het dringende kijken van de man naast hem en wendde het hoofd naar hem toe, glimlachend, eigenlijk niet eens met de bedoeling hem aan te kijken. Maar toen hij de onderzoekende blik van die vriendelijke grijze ogen ontmoette, ging er een schok door hem heen en het bloed schoot hem naar de wangen.

'Flierefluiter!' zei hij, bijna onhoorbaar.

Over het doorgroefde gezicht van de man gleed een glimlach. Hij kwam rechter op, stak zijn hand uit en zei: 'Merijntje!... Da' kan gin meins aanders zijn as Merijntje Gijze!...'

Met beide handen greep de jongen toe en drukte en schudde de grote knuist van zijn oude vriend en lachte en de tranen schoten hem in de ogen.

'Flierefluiter!' zuchtte hij. 'Woarom zijde nooit meer gekomme?... D'n ene keer a'ge d'rgewiest zijt, toen was ik bij grootmoeders... Zijd' oons oan 'tzoeke?'

Flierefluiter schudde het hoofd, glimlachend: 'Gij deinkt nog altij ad 'eel de wèreld d'r vor jouw plezier is... Ik woon ok 'ier in de stad.'

'Wa'?' riep de jongen verontwaardigd. 'Woond 'ier? Pas?'

'Al drie joar.'

'Eén woarom zijde dan nooit gekomme?'

'Ik zijn getrouwd...'

Merijntjes mond zakte open van verbazing.

'Gij?... Getrouwd?...'

Flierefluiter knikte, wachtte even, vroeg dan: 'Woarom zégde nou nie: ge leuge zeker?...'

Ze lachten beiden... Ja, dat woord lag vroeger in zijn mond bestorven.

'Ge zij groot gewoore,' ging Flierefluiter ontevreden voort. "Oe oud zijde nou al?'

"k Woor van de zomer negetien.'

Flierefluiter knikte, een vreemde pijn vertrok zijn beweeglijk gezicht.

'Negetien,' zuchtte hij. 'Eén ge zat doar net percies over 't woater te kijken of a'ge nóg tien joar war... Zijde verliefd?'

'Ikke?' vroeg Merijntje, kleurend. En met zijn oude, driftige intonatie voegde hij er aan toe: 'Ge zijt zot, gij!'

Flierefluiter wierp plotseling het hoofd achterover en lachte luid. Zijn oude, gulle, aanstekelige lach, waar meneer pastoor zo van gehouden had. Hij sloeg de jongen op de schouder en zei: 'Da' sakkers Merijntje!... 'IJ loat z'n eige nóg niks gezège wat 'em nie oanstoat...'

Merijntje lachte mee, keek naar het verouderde, gele gezicht van de zwerver en al de oude verering en tederheid overvloeiden zijn denken, heel die rijke, warme zomer, met Flierefluiter in de velden verleefd, stond als een bijna vergeten heerlijkheid voor hem op.

'Merijntje,' herhaalde de man zacht. 'Joa... ge zul nou wel gin Merijntje meer genoemd woore?'

'Thuis zége z'altij nog Merijntje,' vertelde de jongen. 'Moar de Rotterdammers 'emmen uitgevonne da 't Rinus zijn mot.'

'Eén ge zij je Broabaanse toal nog nie verleerd!'

'Thuis proate me-n-op z'n boers. Moar aanders proat ik 'ollans, or. Ze kunnen bekaant nie 'ooren a'k een vremde zijn.'

'Eén woarom warde nou zo blij, Merijntje?'

De jongen keek hem verwonderd aan, wendde dan de blik weer naar het water, vroeg, aarzelend en verward: 'Ikke?'

Maar dan viel de betovering van die droomrivier met al haar pracht terug over hem, geheel nieuw weer, nu de zon als een grote, rode bal achter de nevelsluiers naar de kim zonk, rosse glansen veegde langs de flanken der schepen en vurige slangestrepen door het beweeglijke water penseelde.

'Moar kekt dan toch!' riep hij, de arm uitstrekkend. "Edd' ooit zo iets gezien? Da's toch kompleet een woonder!'

Flierefluiter wendde het gezicht naar het water en keek. Dan zwegen ze beiden, verzonken in de aanschouwing van de zonsondergang over de schone rivier. De zinkende zon doofde tot doffer gloed, stoofde de kleuren al dieper en rijper, de nevel dreef lager over het water en langzaam werd de hemel glanzend groen als een verre wei, waarin dan plots en goudglinsterend een bloempje open sprong, de eerste ster. Toen gingen ook overal lichtjes aan over de rivier, gele en groene en rode lampjes, stil hangend of zacht voortschommelend door de schemering, die allengs over de blondheid van het water begon neer te dalen.

'Joa, 't is schoon,' mompelde Flierefluiter. 'Komde doar dikkels noar zitte kijke?'

Verwonderd keek de jongen hem aan.

'Dikkels?' vroeg hij. 'Bel neenik! Vandoag vor den eeste keer. 'k Ar 'et nog nooit gezien, nog nooit.'

"Oezo nog nooit gezien!?'

Nu moest Merijntje lachen om Flierefluiters verbaasde toon. Hij schoof dichter naar hem toe, lei z'n hand op de arm van zijn vriend, en antwoordde: 'Nou joa, gezien wel naturelijk, moar nog nooit zo as vandoag... Da's zo oarig, Flierefluiter, da' witte nie 'allef...'

En met aarzelende, zoekende woorden, een beetje verlegen, probeerde hij hem duidelijk te maken, hoe hij plotseling onder de bekoring gekomen was van deze wonderlijk verdroomde, feestelijke rivier, zo maar ineens, zonder aanleiding of overgang, en de dolle roes van vreugde, die dat over hem gebracht had.

Flierefluiter zat stil te luisteren. De hand op zijn arm was als een liefkozing, waarop hij vaag wist, lang gewacht te hebben. Hij keek met stille, aandachtige ogen in het opgewonden gezicht met het donkere dons op wangen en bovenlip, de schitterende ogen, de nog kinderlijke, rode mond met de witte, onregelmatige tanden. Hij bewoog zich niet. Een grote tederheid stroomde zijn hart binnen. Het was hem als sprak de kleine jongen van tien jaar geleden weer tot hem, die kleine, geestdriftige dromer, die zo levendig reageerde op de onbegrijpelijke wereld rondom en het nog verbijsterender leven... Het was toch een mooi jaar geweest met dat uitdovende pastoortje en z'n ijverige kleine misdienaar... En nou zat ie daar, een grote kerel al, met onhandige bewegingen, als een lobbesachtige jonge hond, een beginnende baard op z'n mager gezicht... maar hij had z'n hand met het oude, vertrouwde gebaar op de arm van zijn grote vriend gelegd, en probeerde met de oude, vertrouwde geestdrift hem duidelijk te maken, hoe de schoonheid van de wereld hem ineens op geheel nieuwe wijze was geopenbaard. Het was toch nog wel het zelfde Merijntje... Maar hij was gegroeid en hij groeide blijkbaar met schokken, zoals bijna ieder mens trouwens, maar de meesten worden het zich niet bewust...

'Begrepte gij da' nou, Flierefluiter? Duzend keren 'em ik zo verbij de Moas gelopen, één ik 'em nog nooit gezien 'at ie zo mooi was?'

'Wel,' antwoordde de zwerver glimlachend, 'da's toch zo'n woonder nie? De jong 'oondjes zijn nege doage blind. Dan doen ze d'r oogskes open één ze zien de wèreld. Mee de meinse duur 'et wa' langer zeker... één sommigte blijven 'eel d'r leve blind...'

De jongen keek hem aan en Flierefluiter moest zich bedwingen om niet de handen om zijn schouders te leggen en hem stoeiend heen en weer te schudden: zo kinderlijk was dat hele gezicht geworden, zo overweldigend schoot de herinnering op hem aan, zozeer waren die peinzende, veel te ernstige ogen die van de kleine jongen gebleven. En als zo vaak vroeger werd ook nu de strakke ernst van dat gezicht door een aarzelend, slim glimlachje verjaagd: hij had het verwerkt en meende te begrijpen, wat hem gezegd was, maar hij geloofde het nog niet en wou weten of en waarom hij schertsend met een kluitje in het riet gestuurd werd.

'Bedoelde da'k eigelijk tot nou toe blind gewiest 'em?' vroeg hij wantrouwig.

Flierefluiter knikte overtuigend.

'Van eiges. De Moas is nie veraanderd. Dus dan motte gij veraanderd zijn.'

"Oedan?'

'Joa... 'oe?... A'me van alle dienge wiesen 'oe één woarom... dan zoue me net zo wijs zijn as Oonze Lieven 'eer.'

Nu knikte Merijntje. Langzaam zei hij : 'Da's oarig: gij kund' alles zo goed uitlège... 'k 'em dikkelsgedocht: ik wou a' Flierefluiter moar 'ier was om me-n-es te zégen oe'at did of dad in mekoare zit...'

Jaja... hij zou zijn moeilijkheden wel gehad hebben, dit serieuze mannetje, in de penibele jaren die achter hem lagen... Luchtig zei Flierefluiter: 'Vertel liever es 'oe 'at thuis stoat één 'oe jullie 'et g'ad 'emmen 'ier in Rotterdam.'

En Merijntje vertelde. Kort en een beetje verstrooid, telkens afgeleid door het ontvonken van nieuwe sterren in de duisterder wordende hemel, van nieuwe lichten over het nu staal-blauwe water, waarlangs de uiteen wijkende nevels lager, al groezeliger uitvloeiden. Het onverschillige, oninteressante verhaal van deze Rotterdamse jaren. Van werken op de fabriek, waar ie niet van hield en toch naar terug verlangde, als ie zonder werk was zoals nu. Van werkloosheid en honger en ploeteren en scharrelen om door de kwade dagen te komen. Van beter tijd, als ze alle drie werk hadden, vader, Arjaan en hij, de drukkende schulden konden worden afbetaald en moeder, eeuwig angstig voor de schrale weken, die wel weer eens komen zouden, elke stuiver, die ze kon uitzuinigen, wegstopte in de la van het kastje. Van de twee kinderen, die geboren en gestorven waren en het laatste, van het vorige jaar, dat scheen te zullen blijven. Van verhuizing naar een goedkoper woning en later weer naar een betere, omdat er wandluizen in het uitgewoonde krot zaten en moeder hele dagen huilde om die onverdraaglijke smeerlapperij. Nu woonden ze aan de Prins Hendrikkade, op de derde verdieping. Maar Arjaan was al anderhalfjaar huzaar, en als Merijntje niet spoedig werk vond, zouden ze wel gauw weer naar een goedkoper krot moeten omzien.

'Zo, zijde zoonder waark ?' vroeg Flierefluiter, en rustig voegde hij er achter: 'Ge kun bij mijn wel wa' verdienen a'ge wilt.'

In uiterste verbazing keek Merijntje hem aan, ongelovig.

'Bij jou?'

Er klonk een geamuseerd wantrouwen in zijn stem: wat had die potsenmaker weer in de zin?... Wie kon er aan Flierefluiter wat verdienen?...

"Edde soms klaanten om t'overleze?' vroeg hij en de herinnering dreef een luide lach naar zijn keel: hij zag weer de komedie met de gierige boer, die z'n voet verzwikt had, en die een kwartje moest betalen voor elk paard, dat hij op stal had staan.

Flierefluiter lachte niet, maar zuchtte diep.

'Neeë, jammer genog nie,' zei hij spijtig. 'Moar ik 'em een woater-één-vuurnering in de Zeven'uizesteeg, witte die?'

'Doar oan 't 'Oaringvliet ?... Vergeme! dan was ik doar strak vast bij je deur.'

'Ge kun me-n-'ellepen om kolen één turf t'oale... één boskes te moaken, a'ge wilt... Veul kan 'k je nie geve, moar 't is altijd beter as niks, 'ee?...'

Flierefluiter water-en-vuur-baas. In de Zevenhuizensteeg. Het was niet om te geloven! Het was ontzaglijk komiek. En toch kon hij er niet om lachen. Het bedrukte hem even met een gewaarwording van rampspoed. Hij durfde ook niets meer vragen. Zonder blijdschap zei hij zacht: 'Da's goed... Wanneer za'k dan es komme?...

'Kom morrege moar om een uur of nege. Dan zumme wel zien, wat er te doen is.'

'Da's goed...'

Een bedremmeld zwijgen viel. Merijntje kon Flierefluiters gezicht niet meer zien. Alleen zijn donker schimmende gestalte. Flierefluiter, die water-en-vuur-baas was in de Zevenhuizensteeg... godbewaarme... Maar het was tóch Fliefluiter en hij had hem teruggevonden en morgen zou hij hem weer zien en met hem praten en werken. De vreugde, die even in hem was gedoofd, schoot weer op: daar was tóch de Maas en nu wemelde het van lichten, over het water en langs de oevers, overal. En allen hadden ze wazige kringen om hun kern, van de dunne damp, die laag neerhing, maar naar boven vervluchtigde, want je zag alle sterren en de lucht werd bleker en bleker in de stille schijn van een zilverige maan, die als een bestorven gezicht boven de bruggen stond en de avondduisternis met een melkachtige klaarte doorgleed. In het water blikkerden helle schilfers, alsof zilverblanke vissen hun ruggen er boven uit hieven en dadelijk wegdoken om wéér te verschijnen... Het was nog even mooi. Het was weer anders, maar het was eigenlijk nog mooier zo, nog veel mooier! Je kon er niet genoeg van krijgen...

Stil zat hij en keek, en zweeg. En was gelukkig zonder het te weten. Na lange tijd kwam dan de diepe stem van Flierefluiter: 'G'è nooit geweten 'at de wèreld zo schoon was, 'ee Merijntje?'

Het antwoord bleef even uit. De jongen dacht na, zei dan verwonderd: 'Neeë... dad' em ik zeker nie...'

'IJ zal nog wel mooier woore meschien, jonge... wacht moar...'

'Nog mooier,' herhaalde Merijntje peinzend. 'Da' gloof ik nie... Da' kan nie.'

De zwerver lachte. Een stille, bewogen lach, waarvan de betekenis Merijntje ontging, zowel als de diepe weemoed, waaruit die lach geweld kwam.

'Ge zij vandoag pas begonne te leve, manneke,' zei Flierefluiter en lei even vol genegenheid zijn zware hand op de schouder van zijn jonge vriend. 'Kom, ik goan vrom noar de stad. Loopte zo wijd mee of blefde nog zitte?'

Moeilijk maakte Merijntje zich los uit de bekoring van deze betoverde rivier. Zuchtend stond hij op en liep naast Flierefluiter mee, de kaden langs, terug naar de stad. Ze spraken bijna niet en namen bij de brug afscheid.

'Tot morrege dan, 'ee Merijntje?'

'Joa... tot morrege... Dag, Flierefluiter...'

'Dag, jonge...'

Nog even keek de man de smalle rug na, die zich haastig verwijderde en in het dompe licht van een lantaren tussen de mensen op de brug verschemerde. Met een onbehaaglijk gevoel van afgunst, dat hij gemelijk wegduwde, haalde hij dan de schouders op en liep verder in de richting van de Leeuwenbrug.

III

Toen Merijntje binnenkwam, keek zijn vader achter z'n krant op, en moeder voer driftig uit om haar blijdschap te verbergen; zij was zeer ongerust geweest om zijn lang uitblijven: 'Woar komde gij zo loat vandoan, snotpiek a'ge doar zijt?...'

De tijd, dat Merijntje zich door haar barse toon liet misleiden en een brutaal antwoord terug blafte, was lang voorbij. Hij zag, hoe haar lippen trilden van nauw overwonnen angst, pakte haar bij beide armen en zei nadrukkelijk: "k 'Em waark gevonne, moeder.'

Spanning leefde op in haar ogen. Angst en boosheid vielen weg. Vader lei de krant neer en zette z'n bril af.

'Bij wie?'

'Da' roaid' in gin 'oonderduzend joar, moeder!'

"Oe kan 'k da' nou roaie, kwoajonge?... Zèg op: bij wie?'

Merijntje boog zich naar haar over en riep hard: 'Bij Flierefluiter!...'

Z 'n moeder gaf hem een klap om z'n oren, roefelde met haar pink in haar suizend oor, en zei woedend: "Ouw j'w eige vor den oap, vergemese goalipoap!'

Maar Merijntje schreeuwde van het lachen en hield vol: 'Neeë, 't is wezelijk woar, moeder! Morge goan 'k bij Flierefluiters waarke. 'k Weet nie of at lang zal duren één of a'k veul zal verdiene, moar 'ij 'ee waark vor me.'

Moeder keek hem met open mond aan en streek met haar vingers de naar voren gevallen krul achter haar oor. Vader had de armen op tafel gelegd, en zei ontstemd: 'Wa' zwaansde toch, jonge, mee je Flierefluiter?... Zijde zot gewoore?'

Merijntje keek lachend van de een naar de ander, hoofdschuddend.

''t Is de werachtige woar'eid, meinse. 'k Zijn Flierefluiters tegegekomme. 'IJ woond 'ier in de stad, één 'ij 'eed een woater-één-vuurnering in de Zeven'uizesteeg. Eén 'ij is getrouwd ok.'

'Getrouwd?' riep moeder, ademloos van verbazing. 'Mee wie?'

'Mee z'n wijf natuurlijk!' schaterde Merijntje. 'Moar 'oe a'z'eet 'em ik eerlijk vergete te vroage.'

'Flierefluiter getrouwd?' herhaalde vader; dan barstte hij in een onbedaarlijke lach uit, sloeg met de vlakke hand een grote scheur in zijn geliefd Nieuwsblad en riep: 'Gadvergeme!... Flierefluiter ok in de kevie!... A' nou de wèreld niet vergoat!...'

'Wie kant da' zijn?' overwoog vrouw Gijzen peinzend. 'Zeker toch een bij oons kaante vandoan...' en onverwacht viel ze weer tegen Merijntje uit: 'Da' ge da' nou ok nie gevrogen 'ed, suffer!'

"k Zal 't morrege vroage,' beloofde de jongen lachend. 'A'k nou teminsten een bottram krijg, want ik rammel van den 'onger.'

Toen dacht hij ineens weer aan de rivier en terwijl zijn moeder z'n brood sneed, liep hij naar de voorkamer, schoof het raam op en stak zijn hoofd naar buiten... O ja, het was er nog!... Hier, van deze hoogte gezien, was 'et waarachtig nog weer mooier... Voorbij de Punt, waar het water zich breder opende, lag een grote zilveren plaat over de rivier gespreid en die leefde en sprankelde van snel dooreenwemelende lichtflikkeringen... Goeie God, dat ie daar nou vroeger nooit erg in gehad had! Ze woonden hier al haast driejaar... en vandaag voor 't eerst zag hij al die pracht... Vandaag voor 't eerst... Flierefluiter had ontwijfelbaar gelijk: hij was zo blind geweest als een mol!...

'Eilah! Wa' sjouwde doar toch?'

Z'n moeders stem wekte hem uit z'n verrukte mijmerij. Hij wendde het hoofd om, zag haar schim in de open deur. Hij wenkte: 'Komd'es kijke, moeder... Zoiets 'edde nog nooit gezien.'

'Wat dan?'

Nieuwsgierig kwam ze naderbij, knielde voor de lage vensterbank en stak haar hoofd naast het zijne naar buiten. Zwijgend wees hij over het water...

'Ziede wel, moeder?'

'Zien? Wa' mot ik dan zien?...'

Ontnuchtering vlaagde door Merijntjes opgewondenheid. Wat driftig zei hij: 'Moar da' woater, één die daamp, één de starren één al die lichtjes... da's toch freet schoon?...' .

En met bevreemde teleurstelling hoorde hij zelf, hoe vaal en machteloos de woorden bleven. Verwonderd keek zijn moeder hem aan. Haar ogen waren vlak bij de zijne en het licht van de maan spiegelde er in.

'Schoon?' vroeg ze onzeker. 'Da' kunde toch alle doage zien?'

Toen moest Merijntje weer lachen.

'Doaróm!' zei hij raadselachtig en plotseling gaf hij haar een harde zoen op haar wang, vlak naast haar neus.

Zij trok het hoofd weg, veegde haar wang af met de rug van haar hand, en riep:' Ajazzes, vuil jong!... wa' mekeerde gij van oavend ?... Allee, voruit, goa liever je bottrammen opeten één noar bed... Licht kost ok geld...'

Merijntjes goed humeur was niet te verstoren. Hij bleef maar lachen en gekheid maken en terwijl hij zijn brood at, luisterde hij geamuseerd naar het verwonderde gesprek van vader en moeder over Flierefluiter en het ongelooflijke feit, dat die getrouwd geraakt was; en moeders nerveus opgewonden nieuwsgierigheid naar de vreemde vrouw, die er in geslaagd was, deze vrije vogel in de kooi te krijgen, was het vermakelijkst van al.

'Da' mot wezelijk een woonder van een wijf zijn,' lachte vader, 'a' Flierefluiter vor 'eur woater-één-vuurboas woord in de Zeven'uizesteeg... wel sakkerdomme nog toe!... a'ze me da' vorspeld 'arre zou ik 'et nooit gegloofd 'emme...'

"Eet ie je nou 'eemoal niks van z'n vrouw verteld, Merijntje?'

'Niks!' antwoordde de jongen met een volle mond, en glunderde tegen de radeloze benieuwdheid van zijn moeder, die hem nijdig aankeek: waarom had ie niet naar haar gevraagd, hoe ze heette tenminste?...

'Ge zijd' altij een suffer gewiest, één da' zulde wel blijven ok!' luidde haar wanhopige konklusie en Merijntje verslikte zich van pret over haar luidruchtige boosheid.

Van zijn bedstee in de voorkamer uit zag hij een stuk van de lichte hemel met een paar kleine, vinnig pinkende sterretjes. En zo duidelijk als keek hij door de muren heen, verbeeldde hij zich de rivier er onder. Hij moest er heimelijk om lachen: hij wérd nog es rivier, als hij zo doorging... Al die uren lang had hij eigenlijk niet anders gedaan dan naar het water en de schepen en de hemel kijken, naar die luchtige nevels, naar de kleuren en de lichtjes... En weer rees boven alles uit de onuitsprekelijke verbazing: hoe het kwam, dat hij dit vandaag voor het eerst en zó plotseling had gezien... Zijn blinde ogen waren, net als die van een jong hondje, opengegaan, zei Flierefluiter... Zeker door de schok van de kerel, die zo ruw tegen hem aangelopen was, dacht hij glimlachend... Z'n ogen zaten zeker dichtgeplakt en door de schok waren ze opengesprongen... Stel je zo iets voor... De onzin!... Hij had immers altijd kunnen zien!... Het was iets anders. Maar wat?... Het deed er ten slotte niets toe. Maar Merijntje was nog altijd de jongen, die er geen vrede mee kon hebben als een vraag zonder antwoord bleef. Dat maakte hem onrustig. Niet meer zo kinderachtig kribbig als vroeger, maar toch vaag ontevreden... het leek zo stom, als je maar geen verklaring kon vinden voor iets, dat toch op de een of andere manier verklaard moest kunnen worden... Nu echter gaf hij het spoedig en zonder spijt op, nog langer te zoeken naar het hoe en het waarom. Er kwam een grote, gelukkige stilte in hem, een glans als van die door de zon vergulde nevel boven de Maas, waarin alles wegdoezelde en op onverklaarbare wijze veel mooier werd dan wanneer je alles scherp zien kon. En nu hij het eenmaal gezien had, zou het er altijd blijven, en hij zou er altijd van kunnen genieten... Het maakte je haast duizelig, als je probeerde je dat voor te stellen... En met een laatste visioen van die zonnige, blonde rivier, gleed hij in een droomloze slaap, vermoeid en gelukkiger dan hij zich kon herinneren ooit geweest te zijn...

Toen zijn moeder hem wakker riep, was zijn eerste gang naar het raam.

Teleurstelling. Er druilde een trage regen uit een eentonig grauwe, dikke lucht, die laag over de wereld hing. De rivier was groezelig grijs en dof, met valse schamplichten op de troebele golven. De rook van een sleepboot dreef zwart en dik met het ding mee, spreidde zich langzaam uit als een somber, loshangend dak vol gaten, roeterig en vuil. De keien van de kade blonken van het nat en de slepersknechts hadden manteltjes van zakkengoed om de schouders gebonden en zaten met gemelijke gezichten achter hun dampende, vies-natte paarden te pruimen. De sierlijke witte boten van de Duitse rederij leken vuil, morsig en alle geluiden stegen gedempt naar hem op. Een trein rommelde over de brug en de lokomotief floot klagend en langgerekt een schrille toon door de trieste ochtend... Bah! wat was alles lelijk, onbehaaglijk en goor... Zwart stonden de schrale bomen aan de overkant van de rijweg te druipen in de dreinende regen... Een kilte steeg naar hem op, rilde over zijn ontblote borst onder het dunne hemd, leek door te dringen tot in zijn hart. De laatste resten van zijn feestelijke stemming doofden. Als een doffe wrevel viel het besef der werkelijkheid over hem: werkloos... de stad in dwalen door deze druilende dag... Nee, dat toch niet!... Flierefluiter!...

Hoei! dat was waar ook!... Flierefluiter had wat voor hem te doen!... Bij al de blinde vreugde van die heerlijke ontmoeting met de wondere rivier was ook nog de vreugde gekomen in het terugvinden van Flierefluiter!... Een ondankbare, stomme doerak was hij toch eigenlijk, om nou meteen humeurig te worden, omdat de zon niet scheen, en het water er niet net uitzag als gisteren!... En het was niet eens zo naar en zo lelijk!... Al dat grijs en grauw door elkaar was eigenlijk ook wel weer mooi. Anders, triestiger, maar toch ook mooi... En dan moest hij eventjes om zichzelf lachen: want hoe kon iets, dat je triestig noemde nou mooi zijn?... 'Blefde doar bij da' roam zitte tot a'ge würtel geschoten 'ed?' De kijvende stem van z'n moeder riep hem uit z'n verward gemijmer. Ze stond in de deur en keek verwonderd naar z'n lachend gezicht. Ze had Mieke op de arm, die kraaiend de armpjes naar hem uitstak. Vlug schoot hij in zijn broek, pakte dan het kleine ding van zijn moeders arm en hield het hoog boven zijn hoofd. Het lachte en de verspreide pareltandjes in het rode mondje blonken wit. De armpjes grepen hulpeloos in de lege lucht en de blote voetjes schopten en trappelden van vreugde om het geliefde spelletje. Mieke had een uitgesproken voorkeur voor Merijntje en in zijn hart was hij daar trots op. En moeder wist nooit of ze er blij of jaloers om was. Ook nu zei ze brommerig:

'Zij toch verzichtig mee da'jong, grote lummel... Alla, gif z' ier één goaj'w eige wasse... g'è lang genog lope teute.'

Nog even schudde hij het schaterende kind boven zijn gezicht; toen liep er een straaltje speeksel uit het kleine mondje precies in zijn oog, en met een verschrikt gebaar gaf hij haar gauw over aan zijn moeder, die in een lach schoot en zei: 'Da' kom je toe, zot jong!'

Grinnekend en z'n oog uitwrijvend liep hij naar het keukentje, achtervolgd door Miekes schelle kreten van verontwaardiging en het gelach van zijn moeder. Kleine Jan kwam om de hoek van de deur kijken, nieuwsgierig.

'Wat is er, moeder?'

'Mieken 'ee Merijntjes in z'n oge getuft!'

Jan schaterde en knuffelde het zusje, dat hem driftig aan zijn wilde haarbos trok, want ze vond hem geen behoorlijke plaatsvervanger voor de grote broer.

Merijntje waste zich onder de kraan, proestte tegen het koude water, de zeep beet in zijn ogen en kriebelde in z'n neus en oren; hij plensde met volle handen het water over zijn hoofd, liet er toen nog eens stevig de straal uit de kraan over lopen en richtte zich met een diepe zucht op. Brandend koud liepen druppels over zijn borst en rug en rillend droogde hij zich af. Zo... 't was toch lekker... Nou was je eigenlijk pas goed wakker. Gauw in de voorkamer z'n kleren verder aan en dan de boterham. Klaar om de dag te beginnen. Jan plaagde hem, omdat Mieke hem in z'n ogen gespuwd had. Goedgehumeurd ging Merijntje erop in: "t Was niet erg: ze pruimt niet.'

Met Jan sprak hij Hollands, want de jongen was op straat z'n dialekt geheel verleerd en sprak het nooit meer, al verstond hij het natuurlijk volkomen. Jan gilde om het idee: zo'n ukkepuk, die pruimen zou.

'Dan had ze je striekel gespuugd!' riep hij, met een van die zonderlinge uitdrukkingen, die hij van de straat meebracht. Daarop zei hij jaloers: 'Jij hebt toch maar een leventje, zeg! Geen werk en de hele dag door de stad tippele.'

'O man, reusachtig!' antwoordde Merijntje. 'Maar vandaag ga ik werke.'

'Heb ie werk? Bij wie dan?'

'Bij Flierefluiter.'

Jan keek wantrouwig.

'Flierefluiter?... Wie is dat?'

'O, dat was vroeger een soort koning onder de landlopers, maar nou is ie rijk geworde en hij heeft een grote fabriek, in de Zevenhuizensteeg.'

Jan kauwde z'n mond leeg en keek opmerkzaam naar het gezicht van zijn grote broer. Hij zag de tintellichtjes in z'n ogen en de verdachte rimpeltjes naast z'n neus. Toen wist hij genoeg, slikte z'n brood in en zei resoluut: 'Verrek maar!'

Van bij de wieg schoot moeders stem vervaarlijk uit: 'Zèg, kleinen oap! wilde wel es op je woorde passé? Schoamde j'w eige nie?'

'Laat hij me dan ook niet zitte te belazere!' blafte Jan driftig, schrok toen van z'n nieuwe vloek en kreeg een kleur als bloed.

Merijntje verslikte zich in z'n koffie en proestte benauwd in z'n zakdoek. Z'n moeder verbeet haar lachen en zei na een korte stilte schamper: "t Is mooi, or!... 't ene biechtpuntje noar 't aander... meneer de kappeloan zal een 'oogen dunk van je krijge.'

'Dat vertel ik 'em toch niet,' bromde Jan, een nieuw stuk brood in z'n mond proppend, maar gelukkig verstond z'n moeder het niet.

Gelijk met Merijntje ging hij de deur uit. Buiten gaf hij zijn broer een hand en liep met kleine dribbelpasjes naast diens lange benen. Gek, dacht Merijntje glimlachend, dat brutale jong met z'n zelfstandige straatjongensnatuur liep maar 't liefst als een klein kind aan de hand met je mee. Alleen als z'n kameraadjes het zagen trok hij gauw z'n hand terug. Over Flierefluiter praatten ze niet meer: die had Jan met één slag naar het rijk der fabelen verwezen.

"k Zou best wille spijbele, zeg,' deelde hij mee. 'Za' je je bek houe as ik met je mee ga?'

'Niks hoor!' verwierp Merijntje streng. 'Wat denk je wel?'

"t Is nog al erg,' mokte Jan spijtig. 'Zeg ik toch, da'k ziek geweest ben... die dooie bovemeester gelooft toch alles... En je zal best zelf ook wel es gespijbeld hebbe.'

'Nooit van z'n leve,' zei Merijntje, waarop Jan concludeerde: 'Dan ben je-n-een kaklaars.'

'Dat kan best,' lachte Merijntje, 'maar fatsoenlijke jongetjes die spijbele niet.'

'Nou ja,' snoof Jan, 'alle grote mense benne van die heilige boontjes. Maar buurman zegt, dat ze vroeger, toene ze klein wazze, ook zo lekker niet ware, jonge, as je dat maar weet.'

Merijntje zweeg. Buurman, dat was de bootwerker Van Tol, en Jans onfeilbaar orakel. Zoals hij het vroeger trouwens van Merijntje geweest was. En al woonden ze al jaren niet meer in hetzelfde huis en zelfs niet in dezelfde straat, Van Tol bleef buurman' en Jan was zijn fanatieke aanhanger.

Bij de Van der Takstraat probeerde Jan het nog eens: 'Mag ik niet met je mee, Merijntje?'

'Ben je gek! Vooruit, gauw naar school!'

Jan stak z'n tong tegen 'em uit, holde toen eensklaps bij hem vandaan, schoot als een haas tussen mensen en karren door en sprong achter op een sleperswagen, die hem de Koninginnebrug over bracht, want hij ging op school in de Oranjeboomstraat.

'Schoffie!' mompelde Merijntje geamuseerd, stak de handen in de zakken en liep de richting van de Willemsbrug uit.

IV

Voor de Zevenhuizensteeg bleef hij aarzelend staan, en keek er binnen.

Lieve God, woonde daar waarlijk Flierefluiter? Het was al haast ondenkbaar, dat er wat voor mensen dan ook woonden. Maar Flierefluiter! De zwerver, die zó hield van de vrijheid, de wijde velden, de hoge luchten, het ruime, opene... En die woonde hier, in deze donkere sleuf tussen hoge muren?... Al driejaar lang?... Water-en-vuur-baas... en getrouwd... Getrouwd... Zeker lag daar het geheim!... Zeker had ie een vrouw gevonden, waar ie alles voor over had, zelfs het wonen in deze afzichtelijke steeg, waar de dag bijna niet doordrong... Ze zeien toch, dat je uit liefde voor een vrouw alles kon verlaten en alles kon verdragen... Een stille vertedering beving Merijntjes gemoed. Die Flierefluiter toch!... Dat ie zo'n vrouw was tegengekomen en nu hier in dat steegje gelukkig zijn kon... Maar een vage onrust verdrong die gedachte; de herinnering aan Flierefluiters gezicht de vorige avond: hij wist het niet meer zo heel precies, nu hij er over nadacht, maar het leek hem toch niet, dat dit gezicht zo heel erg gelukkig had gestaan. Eer verouderd en wat triestig...

Schoorvoetend liep hij de steeg in. Zijn weerzin groeide tot een gevoel van beklemming. Dit was toch geen straat waar je ging wonen!... Als je je armen uitspreidde, kon je gemakkelijk aan weerskanten de muren raken. De muren, die angstwekkend hoog en dreigend oprezen, roeterig en afgebrokkeld, of ze bestreken waren met slijk en door een vieze ziekte aangevreten. Schuw keek hij omhoog en een duizeling beving hem. De muren bogen van boven naar elkaar toe; het was of ze het smalle streepje grauwe hemel wilden afsluiten, zich over hem heen storten, hem begraven onder hun drukkend gewicht en hun dreigend duister... Het was hier om te stikken van benauwenis...

Een duffe grondlucht beklemde je adem. Het rook naar oude modder en paddestoelen. De steentjes van het hobbelige plaveisel waren op vele plaatsen tot puin gelopen, en in de gaten stond een zwart, koud blinkend slijkwater. De trage regen ruizelde zacht, iedere neerdwarrelende druppel zag je blinken in de halve duisternis van deze smalle spleetsteeg, zo nauw, zo hoog, zo eindeloos ontmoedigend, en treurig. Hij voelde plotseling tranen prikken in z'n ooghoeken en drong ze woedend terug: hij was verdomme toch geen kleine jongen meer!... En er waren genoeg van die stegen in Rotterdam... en daar woonden allemaal mensen, en het was nooit in zijn hoofd opgekomen daarom te huilen ... Hier woonden er ook. Hij zag vensters met gore gordijntjes, smalle deuren, die openstonden naar pikdonkere portaaltjes en gangetjes, uitgesleten, rottende dorpels en kozijnen met molmgaten en weggeteerde, schilferig vergane verf. Een broodmager, scharminkelig hondje sloop, schichtig tegen de muur gedrukt, langs hem heen en vol afkeer week hij terzijde om niet door het schurftige vel beroerd te worden. Een bleek vrouwengezicht met verwarde piekende haren keek hem boven een groezelig wit nachtjak uit holle ogen van achter een troebele ruit recht aan... net een verdronkene, die uit het water nog in de dood om hulp smekend naar je staren zou... Een jongetje van een jaar of vier lag op z'n buik over een dorpel en kledderde met zwarte handjes in een modderplas, waarop hij een leeg lucifersdoosje liet varen. Met z'n uitpuilende, wezenloze ogen keek hij even vragend naar de onbekende voorbijganger op, boog zich dan weer over z'n bootje en plensde in het slijkerige water om het te zien schommelen. Z'n beentjes waren onzichtbaar in het stikdonker portaaltje, en Merijntje had de griezelige gewaarwording, dat daar een half kind lag te spelen. Met een gevoel van misselijkheid zag hij nogjuist, hoe het jongetje met z'n ene, vuile handje naast zich op de drempel een half afgekloven, goor besmoezelde boterham greep en er een hap van nam... Bah! wat een zwijnderij !... Haastig liep hij verder. Een bijna onoverwinnelijke angst joeg door zijn hart en hij moest zich geweld aandoen om niet in wilde galop het afschuwelijke steegje uit te hollen, en eindelijk weer ruimte rond zich te voelen, adem te kunnen halen en bevrijd te zijn van de verlammende vrees, dat plotseling die al te nabije, tot de hemel klimmende muren naar elkaar toe zouden schuiven om hem te verstikken, plat te drukken tussen hun morsige wanden...

'Water en Vuur. In het Luchtkasteel. Bij M. van Tricht'... Het stond met witte letters op een zwart bordje naast een dof grauw-blauw geverfde deur. M. van Tricht. Heette Flierefluiter zo ?... Het was voor de eerste keer, dat hij zich bewust maakte, hem altijd met een bijnaam te hebben aangesproken. In het Luchtkasteel... Natuurlijk woonde Flierefluiter hier... Wie anders zou op de zotte gedachte gekomen zijn, zo'n donker hol in een benauwde steeg het Luchtkasteel te noemen?... Het monterde hem wat op; een vertrouwd gevoel verlichtte de verstikkende angst. Flierefluiter was vlak bij. Een oude vriend. Een stuk van het vroegere leven, waarin zulke benauwenissen niet bestonden... De velden rond het dorp. De hoge, lommerrijke dijken. De blanke Vliet. De wijde stroom... In een bliksemende flits schoten ze voor zijn ogen langs...

Dan duwde hij de deur open. Een gescheurd belletje rinkelde door de dofte stilte. Een rossige gloed broeide achter het duister van een lage ruimte. De stem uit het donker vroeg: 'Zijde gij doar, Merijntje?'

Flierefluiter. Goddank!

Hij haalde diep adem en deed de deur achter zich dicht. Toen keek hij rond. Langzaam wenden zijn ogen aan de duisternis en hij zag een donkere schim bij een tafel tegen de zijwand.

'Flierefluiter?' zei hij op vragende toon, met onzekere, even bevende stem.

De man bij de tafel lachte zachtjes.

'Komt er moar wijer in, jonge,'zei hij spottend, 'ge zij nie bij de koning opfeziete.'

De jongen liep naar de tafel, voelde de ongelijke plavuizen vloer, waar gebroken tegels onder zijn aarzelende voeten licht kantelden. Flierefluiter schoof een stoel vooruit en hij ging zitten. Onrustig klopte zijn hart. Bevangen zag hij rond. De rosse gloed, die de zware schemering goudig en vaag doorlichtte, kwam van een open vuur, dat gloeide onder een grote, cilindervormige zwarte ketel, die rechtop tegen de achtermuur stond. Onduidelijk onderscheidde hij een stapel turven in de hoek, een slordig opgetaste voorraad talhout, een zware kast met een scheef openhangende, uit de scharnieren gezakte deur. In de hoek bij het vuil-bleek schemerende venster lag een hoop steenkolen.

'Ge zij niet sproakzoam, Merijntje.'

De stem had dezelfde spottende klank van daareven en het korte lachje, dat de opmerking besloot, klonk niet vrolijk. De jongen keek naar Flierefluiter. Zijn gezicht leek somber gedoezeld in de rosse schijn, de ogen blonken in de schaduwholen der kassen, op de uitstekende jukbeenderen lagen bleekrode glimlichtjes en de mond was een smalle zwarte streep, waaruit de stenen pijp schuin weg stond. Het leek meer op een duivelskop dan op het vrolijke gezicht van zijn oude vriend.

'Oach,' antwoordde de jongen vaag.

'Een bietje verschrokke zeker van de Zeven'uizesteeg, 'ee?'

Even zweeg Merijntje. Toen barstte hij uit: 'Ik begrijp nie 'oe ad 'ier meinsen in kunne kruipe!... 't Is net een kenijnepijp!... Dèr, nou is 't kloarlichten dag, één 'ier lijken 'et wel nacht...'

'In de zomer, a' de zon schijnt, is 't soms veul lichter, 't Is een doonkeren dag vandoag...'

'Moar zo'n spleet tusse d' uize... zo benaauwd en zo bedompt... da's toch gin plek vor meinsen om te wone.'

'Oonze Lieven 'eer 'ee villoas één krotte geschoape, breje, schone stroate mee mooi 'uizen één stienkende stege mee rotte kavaljes... rijke lui één arme klieters, Merijntje.'

'Oonze Lieven 'eer?' vroeg de jongen onthutst en verontwaardigd.

'Van eiges,' grinnikte Flierefluiter. 'Wie aanders?... 'IJ 'ee toch alles gemoakt, één 'ij ouw 'et in staand zo 'at is... Da' kund' iederen dag in de kerk 'ore.'

Merijntje dacht aan de bleke vrouw met de holle ogen, het zieke gezicht, aan het jongetje met z'n vermodderde broodkorst, aan het arme, schurftige hondje. Een innerlijk verzet stond op. Hij kneep de lippen opeen en fronste de wenkbrauwen. Nee, dat kon Onze Lieve Heer niet willen. Onze Lieve Heer, de algoede?... En dan deze verziekte, rottende steeg?...

'Da' kan nie,' zei hij hard, en schudde koppig het hoofd.

Flierefluiter haalde de schouders op en antwoordde onverschillig: 'Gifde gij dan moar es een beteren uitleg.'

"t 'Ee meer weg van waark van den duvel,' vond Merijntje kwaad.

'Dad' eeg 'et,' gaf Flierefluiter toe. 'Moar dan mott' oanneme dat den duvel machtiger is as God... Kant da'?'

'Neeë,' beet Merijntje wanhopig terug. 'Naturelijk nie!'

'Nou dan!'

Radeloos vocht de jongen met zijn tegenstrijdige gedachten, 't Was altijd hetzelfde als je over deze dingen begon: je kwam er niet uit. God en de wereld. God en de wereld van de mensen. Buurman Van Tol had het gemakkelijk: die ontkende vlakaf, dat er een God bestond. Dan kon je met de wereld klaar komen, want je had alleen met de mensen te maken. Je kon alles verklaren uit de mensen en je tegen alles verzetten. Met God erbij werd alles verward, onverklaarbaar, tegenstrijdig en wanhopig... Maar hoe kon je het wagen God te loochenen?... Waar kwam dan alles vandaan? Waar ging alles heen?... Weten kunnen we weinig, zei de kapelaan, maar waar het weten ophoudt, begint het geloof, we moeten geloven, daar komt het op aan. Merijntje geloofde. Hij wóu zo graag geloven. Maar weten wou hij ook. Weten en zien. En wat hij wist en zag doorkruiste zo vaak zijn geloof met twijfel... Wat je dénkt te weten en te zien, verbeterde de kapelaan... we zijn veel te gebrekkige wezens om ons te mogen verbeelden, dat we wérkelijk weten en zien... Hoe kon je uit dit alles wijs worden? Hoe kon God deze stinkende steeg gemaakt hebben, die bleke, zieke vrouw, dat jongetje laten vergaan in duisternis en vuil en armoe?... En als hij dit niet geschapen noch gewild had, als hij toch algoed was... waarom duldde hij dan dit afzichtelijke mensenwerk?... Zijn penibele gedachten werden onderbroken door het luide kraken van een deur, die open ging. Hij wendde het hoofd naar de kant vanwaar het geluid kwam. Naast de ketel was in de achterwand een deur geopend en daar stond een vrouw in een bruine, korte onderrok en een wit nachtjak, een petroleumlamp met porceleinen kap brandend in de hand. Op zachte pantoffels kwam ze naderbij en zette de lamp op de tafel. De ruimte liep vol gele schijn. Verlegen keek Merijntje naar de vrouw. Ze had een regelmatig, blank gezicht, met koolzwarte ogen, waarboven de zwarte wenkbrauwen bijna op de neuswortel samen kwamen. Het zwarte haar lag slordig om haar hoofd, haastig samengebonden tot een zware knoedel, die laag in de nek afhing. Ze had een norse, minachtende trek om de vlezige mond, en het begin van een onderkin maakte de benedenhelft van het gezicht weker dan bij de sterke lijnen van het geheel paste. Haar donkere, stuurse blik ging van Flierefluiter naar Merijntje, die opgestaan was en z'n pet in de hand hield. Hij zou niet hebben kunnen zeggen waarom, maar deze vrouw gaf hem een onbestemd gevoel van angst. Groot was ze niet, eerder wat gedrongen, maar er ging iets bazigs van haar uit, iets boosaardigs, en tegelijk een onverklaarbare aantrekkingskracht.

'Je heb al vroeg visite,' zei ze op ontevreden, agressieve toon.

'Dat is Merijntje Gijzen,' antwoordde Flierefluiter, 'een ouwe kennis uit Brabant... En dat is nou m'n vrouw, Merijntje.'

'Ach!' zei de vrouw, en een glimlach gaf plots een milder uitdrukking aan haar onvriendelijk gezicht. 'Dat jongetje, waar je me wel es van verteld hebt?., 't Is een hele kerel geworden, hoor!'

Ze drukte Merijntje de hand als een man; een warme, droge en zachte hand had ze, maar één waar kracht in zat.

'Dag, juffrouw,' groette Merijntje verlegen.

De vrouw lachte. Ze had witte, sterke tanden en haar lach kwam diep uit haar keel, met een wonderlijk lokkende klank als van een vreemde vogel, die roept uit het bos.

'Zeg jij maar Bets, hoor,' zei ze joviaal. 'We benne vrienden onder mekaar en ik hou niet van kouwe drukte... Hoe heb ie ons zo gevonden?'

'We hebben mekaar gisteravond ontmoet,' viel Flierefluiter in. 'Hij komt me wat helpen, hij is toch zonder werk.'

Bets' gezicht verstrakte, toen ze het naar haar man heenwendde, en haar stem had weer de ontevreden, norse klank van daareven.

'Daar had je me wel es wat van kenne zegge.'

Dan geeuwde ze, de hand half geheven naar de mond.

'Nog niet uitgeslape?' informeerde Flierefluiter ironisch.

'Stik jij,' antwoordde zijn vrouw kortaf.

Daarop ging ze, zonder verder notitie van hen te nemen, met de lamp in de hand de kamer weer uit. In het nu zwarter lijkende duister hoorde Merijntje Flierefluiter zacht lachen. Hij begreep het niet. Wat viel daar nou te lachen ?... Ze konden zeker niet goed opschieten samen. Haar verwensing had zo boos en hartgrondig geklonken als de nijdige blaf van een hond, die bijten wil.

'Een kwoai wijf, jong,' zei Flierefluiter grinnikend, 'gadvergeme, nou!'

Maar Merijntje vond, dat zijn lach niet blij klonk en zijn scherts geforceerd. Hij wist niet, wat hij antwoorden moest, en wenste, dat hij hier maar niet gekomen was. Bij mensen, die ruzie hadden, kon je maar beter uit de buurt blijven...

'Allee, trek je jas uit, dan goan me-n-es noar 't pak'uis,' kommandeerde Flierefluiter, stond zuchtend op en rekte zich uit, dat z'n lange armen kraakten.

Door een gangetje achter de winkel kwamen ze dan in het pakhuis, een vrij grote ruimte naast het woonhuis, waar twee smalle vensters een onzeker licht naar binnen zeefden. Flierefluiter ontstak een grote petroleumlamp, die aan een ketting van de zoldering hing. Een platte blikken kap dwong al het licht naar beneden. De bovenhelft van de hoge ruimte bleef in het duisternis verscholen, leek eindeloos en geheimzinnig naar het niets te verdwijnen.

V

Op de bok zaagden ze koppen van heipalen op maat, kliefden dan met het kapmes de blokken tot dunne, vierkante stokjes, waaruit de bosjes werden gemaakt. Toen er een bijna manshoge stapel houtjes lag, haalde Flierefluiter een kluwen bindtouw en zij knoopten de ringen, waarin dan de stokjes gestoken werden, tot ze een mooi rond bosje kachelhoutjes vormden, allemaal even lang en netjes gelijk geklopt. Het herinnerde Merijntje aan de eerste, moeilijke winter in Rotterdam, toen zij met dit werk het hoofd boven water gehouden hadden. Met Arjaan samen had hij de bosjes langs de huizen verkocht. En hij had het een feest gevonden. Ook in latere perioden van werkloosheid hadden ze nog wel eens hun toevlucht genomen tot de bosjesmakerij. Het was altijd een vlot en voordelig handeltje gebleken.

Af en toe werd Flierefluiter even weggeroepen, als er een klant kwam om een emmer kolen of een armvol turf. Want zijn vrouw raakte die smerigheid niet aan. Die bediende alleen van kokend water, een kooltje vuur, wat bosjes of vuurmakers. Het was wel een gezellig rommelig hol hier. In een hoek was een grote kolenbergplaats voor wel honderd mud. Onderin was een gat en daar schepte je maar uit. Een half-mudsen een paar kleinere maten stonden er bij en een paar grote schoppen met lange, gebogen stelen. Dan waren er bosjes tegen een muur opgetast, honderden en honderden. Er lagen stapels opgevouwen kolenzakken, er stond een werkbank met gereedschap, en overal zwierf hout, dat tot bosjes verwerkt moest worden. De vloer bestond uit vastgestampte aarde, vol bulten en kuilen. Een wonderlijke pakhuiswerkplaats! En midden overdag moest er de lamp branden, anders kon je niks zien... Geen wonder, dat Flierefluiter zo'n geel gezicht gekregen had!...

Tegen half twaalf kwam Bets binnen met een blaadje, waarop ze twee koppen koffie droeg. Verbaasd staarde Merijntje haar aan: ze droeg een glanzend roodzijden blouse met een wit-kanten kraagje en een zwarte rok, die tot op haar kleine voeten in zwarte schoentjes met lakpunten viel; het zwarte haar droeg ze in een hoge wrong met grote kammen, waar groene steentjes in blonken en rond haar blanke voorhoofd sprong een krans van kroezige krulponny. Ze had gouden bellen in de oren, een grote broche op de borst en blinkende ringen aan de vingers... Allemachtig!... Die had d'r eigen zo es eventjes opgedoft !... Ze moest zeker naar een bruiloft of zoiets!...

Ze glimlachte tegen zijn verbaasd gezicht en zei argeloos: 'Asjeblieft... een kop koffie voor de werklui.'

Flierefluiter veegde met zijn grote hand de spaanders en splinters van het hakblok, maakte een sierlijk uitnodigend gebaar, en zei: 'Misschien wil madam even gaan zitten?...'

Madam lachte, maakte een deftige buiging en zette zich dan op het puntje van het hakblok. Merijntje moest lachen om de voorname komedie en overwoog, dat hij zich toch zeker vergist had: ze maakten zo leuk gekheid, ze konden het toch blijkbaar wel goed met elkaar vinden.

'Een kwoai wijf,' had Flierefluiter gezegd. Nou ja, bij hem wist je toch nooit, hoe hij het bedoelde. Dit duffe, donkere hol had hij ook wel 'het Luchtkasteel' genoemd!...

Genietend slurpte hij zijn koffie. Lekker heet en zoet en met veel melk. En de warmte van de kom aan zijn handen streelde behaaglijk. Hij voelde, hoe de vrouw naar hem keek, sloeg de ogen naar haar op en kreeg een kleur. Ze zat hem uit te lachen en haar zwarte ogen blonken als vuur. Zeker deed ie weer op de een of andere manier stumperig onhandig. Hulpeloos wendde hij de blik naar Flierefluiter, doch die stond met neergeslagen ogen in zijn koffie te blazen, een vage glimlach om de mond. Maar Bets knikte hem bemoedigend toe en vroeg vriendelijk: 'Smaakt 'et, Merijntje?'

Haar stem was zacht en lief. Ze meende het dus zo kwaad niet.

'Nou, lekker,' lachte hij.

Haar hand speelde met de broche op haar borst en haar ringen blonken met schelle glans.

'U moet zeker uit?' vroeg hij, maar zij keek verwonderd en antwoordde: 'Welnee. Waarom?'

'O, ik dacht zo... U ziet er zo prachtig uit...'

Ze lachte weer haar kirrend lachje, en Flierefluiter hoestte, want hij had zich in zijn koffie verslikt.

De vrouw stond op.

'Ik zie er in huis ook graag netjes uit,' zei ze ter verklaring.

Toen gaf ze in het voorbijgaan Merijntje een tikje op zijn wang, net alsof ie een jongetje van zes jaar was, en ging weg. Bloedrood van verlegenheid, verbluft en met een onbestemd gevoel van onbehagen keek de jongen haar na, tot ze de deur achter zich sloot. Dan hoorde hij Flierefluiter lachen en zeggen: 'Gadsamme, Merijntje, ge stoa bij d'r in de pas, jonge!... Da' gebeurd' alle dag nie mee vriende van mijn...'

"Oezo?' vroeg de jongen verward.

'Oach, z'ouw meer van d'r eige vriende... 't Is aanders een schoon wijf, 'ee?'

'Da's 't zeker,' antwoordde Merijntje, en lachte. 'Dad 'edde zo es getroffe, man!'

'Dad' em ik net,' zei Flierefluiter met een hese lach, en sloeg het kapmes diep in het hakblok, waarop zij gezeten had; z'n gezicht vertrok tot een grimmige grijns.

'Moeder was oonmeinselijk nieuwsgierig, mee wie a'ge getrouwd zou zijn, Flierefluiter,' vertelde Merijntje, lachend bij de herinnering. 'Ze vloog me bekaanst oan, toen a'k er niks wijzer kon moake.'

'Ze ken ze toch nie,' zei de ander strak, 'één da's moar beter ok.'

'Woarom?'

'Doarom.'

Toen hij de verwonderde blik van de jongen zag, wenkte hij afwerend met de hand, en zei met een gedwongen lach: "Ouw moar op mee je gevroag... da' kan 'k je zo toch nie uitlège... Moar jouw moeder één Bets, da's gin span...'

'Woarom nie?'

'Gadverse vroagschottel!' viel Flierefluiter lachend uit. 'Ge zij nog niks veraanderd!'

'Gij wel!' kaatste Merijntje terug. 'Gij zijd' een grenspens oan 't woore!'

'G'è nog gelijk ok,' zuchtte Flierefluiter, en even vertrok zijn gezicht in een pijnlijk grimas, maar dan lachte hij weer onbezorgd en bulderde vrolijk: 'Allee ! gadnondeju! oan 't waark!... Ge zijd 'ier toch nie gekommen om je boas uit te schellen, is 't wel ?'

'Verroeste gij!' wenste de knecht brutaal en lachend grepen zij weer in de houtjes en verwerkten de voorraad in snel tempo.

Ze zwegen, ieder in eigen gedachten verdiept. Er deugde hier iets niet, voelde Merijntje. Flierefluiter had op een of andere manier een hekel aan zijn vrouw, en zij kon hem ook niet uitstaan. Dat was onbegrijpelijk, want van Flierefluiter had eigenlijk altijd iedereen veel gehouden. Hij kon wel eens rare dingen zeggen, en je wist niet altijd precies wat je aan hem had, maar hij was zo goed, en altijd stond hij klaar om iedereen te helpen. En lachen moest je om zijn invallen en zotte streken. Maar Bets had een hekel aan hem... en hij aan Bets. En waarom waren ze dan toch met mekaar getrouwd?... Flierefluiter had nooit willen trouwen. En ze was zeker een heel stuk jonger dan hij... Een mooi wijf, dat was ze. Maar ze had ook iets om bang voor te zijn, al zou Merijntje niet hebben kunnen zeggen, waar het precies in zat. Hij zelf voelde een heimelijke angst, als ze hem met haar grote zwarte ogen zo pal aankeek. Er was iets vraatzuchtigs, iets gulzigs in die blik... Nou ja, dat was natuurlijk weer dwaasheid, maar toch wist hij er geen andere uitleg voor: echt iets, alsof ze je levend op wou vreten. En toch niet, omdat ze kwaad op je was, want ze lachte erbij en sprak met een vriendelijke, hartelijke, strelende stem. 'Een kwoai wijf.' Meende Flierefluiter dat echt?... Blijkbaar wel. Maar was ze kwaad?... Of juist goed, en zei Flierefluiter het maar, omdat hij nou eenmaal een hekel aan haar had?...

Hij keek eens naar zijn vriend.

Die zat met een half gestopt bosje in zijn stil gevallen handen onbeweeglijk voor zich uit te staren. Z'n gezicht leek slap en vervallen, z'n grijsblauwe ogen dof en zonder uitdrukking. Een trek van boosheid, van verbittering lag om z'n mond, net of ie gereed was, iemand te gaan uitschelden... Hij was toch wel veranderd, Flierefluiter. Dat eeuwig blije, onbezorgde, lachende, had hij niet meer. Bij ogenblikken nog wel, maar niet aldoor zoals vroeger... Om hem af te leiden vroeg Merijntje: "Edde 'm, Flierefluiter?'

Deze hief het hoofd op, alsof hij uit een sluimering wakker schoot.

'Wa'?' vroeg hij met dwaas verwonderd gezicht.

'De steilkijk!' riep Merijntje.

Ze lachten beiden om het oude Brabantse grapje.

'Woar zatt' oan te deinke?' vroeg de jongen.

Z'n vriend keek hem glimlachend aan, stopte een nieuwe pijp en dampte het vuur er in. Daarop zei hij: 'A'ge nou over de Pelsendijk liep, Merijntje, dan zouwde de wèreld schoon vinnen, al schijnt de zon nie. Zo'n dag in mèert, mee zo'n lekker laauw regetje, één mee 'eel die grote, wije wèreld vóór je, mee de bomen oan de dijken overal, één een poar boere, die oan 't ploege zijn... da's schoon, jonge... Eén dan loopte den dijk af, omdat er een 'üske stoat, zo moar een klein arrebeiers'üsken in de polder, wit gekalkt, mee een rooi daksken één een grote vlierbos neve de regenbak... Doar wone meinse, die ge kent, één die g'in gin joare gezien 'ed, één a'ge doar binne valt, schreeuwe ze van blij'schap, één de koffie stoa te daampen op toafel één ze snije van die lange sneeë brood vor je, mee een schijf 'am of zo... Da's wad' aanders as 'ier in die verdommese stad mee al die vremde meinse, wa' gij?'

Merijntje knikte. Onder Flierefluiters woorden had hij het duidelijk gezien, dat wijde land met de donkere voorjaarsvelden, de machtig bewegende wolkenlucht, de grijze schaduwing tegen de hemel van de verre bomenrijen, vager naarmate ze dichter bij de horizon stonden. En het huisje, het wit-en-rode huisje met de grote vlierstruik bij de regenbak... het huisje onder aan de dijk... met een houten bruggetje over de sloot... en er wolkte grijze rook uit de beroete schoorsteen... Hij snoof de koffie en de goede geur van het boerenbrood... Heimwee dreef door zijn gedachten... Ja, het was toch wel heel wat anders dan die verdomde stad met al die vreemde mensen... daar had Flierefluiter gelijk in... Hier waren ze tóch niet thuis... Ineens had hij het beseft, toen zijn vriend dat beeld opriep van de maartse dag in het Brabantse land... dat was toch heel wat anders...

'Is je vrouw ok bij oons kaante vandoan ?' vroeg hij met een vreemde gedachtensprong.

Flierefluiter schudde het hoofd.

'Neeë, da's een Rotterdamse. Z'ad een oliekoekekroam op de kermes. Doar 'em ik ze vor 't eest gezien... d'r g'ollepe toent 'er knecht doodgebleve was... Ze was wedewvrouw, toen al... die oliekoekegeschiedenis, doar was z' ingetrouwd... Nou, dad 'em ik toen ok moar gedoan... Moar ze wouw noar de stad vrom... z'ad aandere plannen in d'r kop... dad 'ee z' altij... Eén zo zijn me-n-ier te laand gekomme. Did 'uis is van 'eur, ziede, één verderop ok nog een poar...'

'Moar wie krüpt er nou in zo'n steeg?' barstte Merijntje uit. 'In zo'n doonkere spleet, doar g' overdag de laamp oan mot steke?'

'Sommige groeisels gedijen 'et besten in den doonkere, Merijntje,' antwoordde Flierefluiter met een raadselachtige glimlach.

De jongen keek hem aan. Vaag voelde hij, dat er in het sobere verhaal van zijn vriend en in diens laatste woorden een drama schuilen moest, een groot verdriet, iets donkers en lelijks, maar hij durfde niet verder vragen en zweeg bedrukt. Flierefluiter knikte verstrooid enige malen met het hoofd, zuchtte zacht, en zijn ogen kregen weer die starende, glazige uitdrukking. Maar deze keer durfde Merijntje hem niet met een grapje storen. Verward graaide hij de laatste houtjes bijeen en vormde ze tot bosjes. Toen stak de vrouw het hoofd om de hoek van de deur en riep: 'Komen jullie eten?'

Meteen was zij weer verdwenen. Flierefluiter stond op, klopte zijn pijp op de hand uit, hees zijn afgezakte broek in de hoogte en schoot in een lach.

'Wad 'em ik je gezeed?' vroeg hij triomfantelijk. 'Ge stoa geweldig in de pas, man! Mevrouw de groavin 'ouw je zo moar t'ete!... Net of a'ge van de femilie zijt... Ge meugt da' wel woardere, manneke, want da'siets zeldzoams... Afijn, ge zijd' altij een veroverèer gewiest, gij. Kom moar gaauw mee, eer a' z' oongeduldig woord!...'

Met een kleur van verlegenheid volgde Merijntje hem. Achter het water-en-vuur-hol was een opkamer, die een tree of vijf hoger lag. Ook daar was het donker, want het enige raam kwam uit op een kleine binnenplaats en het schaarse licht van deze dompe regendag vond maar moeilijk een weg naar de karner. Er brandde een grote lampe-belge boven de tafel, en Merijntje verbaasde zich over het mooi ingerichte vertrek. Hij had een armoedig zoodje verwacht, in overeenstemming met heel dit lugubere buurtje, maar deze woonkamer stond vol mooie, blinkend gewreven mahoniehouten meubels en zelfs een kanapee met schelpvormige rugleuningen en gebogen, besneden poten, ontbrak niet. Er lag een gestreept kleed op de vloer, hagelwitte gordijnen hingen voor het venster, een koperen kooi met een kanarie prijkte in een overdadig versierde standaard in een hoek, op de schoorsteen stond een pendule met bronzen kandelabers en overal hingen portretten en schilderijtjes in vergulde lijsten op het gebloemde behang. In de verste hoek stond een ijzeren tweepersoons ledikant, met blinkende koperen knoppen en een witte, zelfgehaakte sprei.

'Jee!... jullie wonen 'ier nog zo kwoad nie!' bewonderde hij spontaan. Bets lachte gevleid.

'Je dacht zeker, dat we als armoedzaaiers leefden, hè?' vroeg ze spottend. 'Ken je begrijpen!...' Dan wendde ze zich tot Flierefluiter.

'Hoordeje dat, Thijs?... Van pure verbazing praatte die z'n ouwe apetaaltje weer!'

Flierefluiter bromde iets onverstaanbaars en ging aan tafel zitten. Bets wees Merijntje zijn plaats. Onwennig zat hij aan de blank gedekte tafel. Bij hem thuis maakten ze zoveel omslag niet, stonden de borden gewoon op het zeil... Hij had vroeger nog eens aan zo'n mooi gedekte tafel gezeten... bij meneer Walter, die met Ons Lievrouwke getrouwd was... hij kwam er met de Kruik... ze lag in bed en had hem een sprookje verteld van een zeemeerminnetje of zoiets... en dan hadden ze met z'n allen aan tafel gezeten... Later was meneer Walter z'n vrouw weggegaan en nooit meer teruggekomen... die twee konden het ook al niet met mekaar vinden... Dat scheen nog al eens voor te komen onder getrouwde mensen!... Vreemd!... Waarom trouwden ze dan eerst ?... Je kende mekaar toch van te voren!...' t Zou hem niet overkomen... als hij trouwde zou 'et met een lief, goed en mooi meisje zijn en samen zouen ze 't fijn hebben, geen ruzie zoeken... Mijn God!... hoe kon je nou ruzie maken met een meisje, waar je veel van hield, en zeker als je d'r ook nog mee getrouwd was?...

Er werd aan tafel niet veel gezegd. Flierefluiter at veel en vlug. Merijntje was een en al aandacht voor het lekkere en overvloedige maal. Af en toe ontmoette hij Bets' lachende blik en kreeg een aanmoedigend knipoogje: hij moest maar toetasten en het zich goed laten smaken... nou, daar was niet veel aanmoediging voor nodig... 'Een kwoai wijf ... ging het weer door zijn gedachten... ze leek anders hartelijk genoeg... ze had vast extra lekker gekookt... dat was toch allemachtig aardig, want hij was een wildvreemde, ze zag hem vandaag voor 't eerst en eigenlijk maar als knechtje van haar man... Nee, Flierefluiter deed haar bepaald onrecht...

'Smaakt 'et, Merijntje?'

'Dat zal waar weze, juffrouw... u kan zo es effe koke!'

'En jij kan zo es effe flikflooie, zeg!'

Merijntje kreeg alweer een kleur.

'Nee, echt, ik meen 'et,' zei hij met een verlegen lachje. Na het eten stond Flierefluiter op, stak zijn pijp aan en ging met een krant op de kanapee liggen. Hij had geen drie woorden gezegd, plotseling verstild en versomberd.

'Kom,' noodde Bets, 'help jij me nou even met afwassen, Merijntje, dan is 't zo gebeurd.'

Er was zowaar ook nog een keukentje in dit zonderling ineengebouwde huis. Een hokje met een gootsteen, een aanrecht en een fornuis. Ze konden er met z'n tweeën net bewegen, maar veel ruimte bleef er niet over.

Bets schoofde mouwen van haar zijden blouse voorzichtig tot boven de ellebogen omhoog, bond een geruit schort voor en goot heet water in een teil. Dan waste zij de borden en schalen en Merijntje droogde af. Ze prees hem, omdat ie 'et zo keurig deed, de borden goed droog en blinkend wreef; heel wat beter dan haar man: als die haar soms es hielp, zat alles vol strepen en vegen. Maar Merijntje vertelde lachend, dat hij z'n moeder dikwijls hielp afdrogen, en die schold hem de huid vol, als hij het niet goed deed; zo leerde je het wel...

'As ik hem uitkaffer, doet ie 't nog veel beroerder,' zei Bets stug. 'Of hij laat de helft op de grond in scherve valle.'

'Per ongeluk toch zeker,' veronderstelde Merijntje.

'Ja, dat ken je net denke... Hij doet 'et om me te treitere... Da's trouwens z'n grootste plezier... die buffel!...'

Merijntje zweeg. Wat moest ie daar nou op zeggen ?... Jakkes! hij wou dat ie hier maar niet gekomen was!... Die twee!... Flierefluiter sprak kwaad van haar en zij sprak kwaad van Flierefluiter... En hij hield veel van Flierefluiter... Flierefluiter was z'n grote vriend van zoveel jaar geleden al, en hij wist, dat 'et een door en door goeie kerel was... En deze mooie vrouw met haar zwarte ogen was zo vriendelijk en zo hartelijk, dadelijk zo gewoon en zo gastvrij... ze leek óók goed... Maar ze konden mekaar niet uitstaan en nou deden ze niks dan kwaad van mekaar spreken tegen hem! Wat moest hij daar nou op zeggen?... Hij geloofde niet, dat Flierefluiter borden kapot liet vallen om haar te treiteren, maar dat kon hij toch zo maar niet vlak in d'r gezicht zeggen?... Hielden ze allebei d'r mond maar over elkaar... Wat ging 'et hem ten slotte aan?... En waarom maakten ze mekaar 'et leven zuur?... Arm schenen ze 't niet te hebben... Huizen hadden ze...

Bets stiet hem aan met haar elleboog.

'Wat sta je daar nou te suffe, zeg?... Denk je an je schatje?'

'Ik heb geen schatje.'

'Nee, dat zal wel!... Zo'n lekkere jonge... ik wed dat al de meisjes uit de straat op je lope!'

Toen sloeg de kleur zo bloedrood over Merijntjes wangen, dat Bets het uitschaterde.

Met haar vingers vol zeepschuim aaide ze hem langs z'n wang en verschrikt greep hij haar bij de pols. Zij rukte om los te komen, bracht ook haar andere hand omhoog en ook die greep hij. In zijn verlegenheid kneep hij de polsen met al zijn kracht en drukte ze naar beneden. Haar gezicht, rood van de inspanning der zwijgende worsteling, was vlak bij het zijne en plotseling wreef ze haar wang tegen zijn kin, met een zacht lachje. Merijntje liet haar los en deed een stapje achteruit. Bets wreef haar roodgeknepen polsen, zei bewonderend: 'Goddorie! jij heb kracht in je fikke, brutale sallemander!'

'Brutaal?' stamelde Merijntje.

'O... wou je soms zegge, dat je me géén zoen wou geve?' En om zijn verbluft en onthutst gezicht moest ze dan zo lachen, dat ze de handen in de zijden drukte en beweerde, dat ie haar de dood aan zou doen. Toen eerst begreep hij dat ze hem voor de gek stond te houden en lachte bevangen mee. Dat was me d'r een, die Bets !... Ze deed net, of ze mekaar al ik weet niet hoe lang kenden... Nou ja, ze was ook zoveel ouder, en de vrouw van Flierefluiter... en hij was nou eenmaal een onhandige kwajongen, die alles altijd veel te serieus opnam en pas te laat verlegen tot de ontdekking kwam, dat anderen zich daar vrolijk over maakten...

Hij droeg het vaatwerk voor haar terug naar de kamer, waar ze het wegborg in een buffetje met gebogen deuren, gekronkelde stijlen en een opstand van drie planken, die vol pulletjes en beeldjes stonden en op de bovenste wankelden twee nauwe vaasjes met bloemen van gekleurd papier en ijzerdraad.

Flierefluiter lag op de kanapee, de courant over z'n buik gespreid, de ogen gesloten.

'Kijk!' zei Bets hatelijk, op hem wijzend. 'Da's nou mijn gezelligheid na tafel... een vent, die maft... altijd 'etzelfde... Is dat nou een leve voor een jonge vrouw...'

Merijntje keek naar Flierefluiter, en hij had er op kunnen zweren, dat er even een glimlachje om zijn lippen beefde. Zeker in zijn slaap, want de ogen bleven gesloten en zijn ademhaling ging regelmatig. Het zelfbeklag in Bets' stem trof de jongen pijnlijk. Had ze toch gelijk?... Was Flierefluiter niet aardig voor haar?... Een jonge vrouw, zei ze... Ja, ze was zeker een stuk jonger dan haar man...

De pendule op de schoorsteen tinkte een heldere slag.

Flierefluiter sloeg de ogen op en keek naar de klok. Dan zwaaide hij zijn lange benen van de kanapee, geeuwde en zei: 'Half twee!... 't Schoft is om, Merijntje, m'n knecht.'

'Joa, boas,' antwoordde de knecht gehoorzaam, maar lachend. Bets keek misprijzend van de een naar de ander. De saamhorigheid in het gemeenschappelijk gebruik van het dialekt ergerde haar.

'Brabantse kaffers!' snauwde ze en haar wenkbrauwen fronsten dreigend naar elkaar.

Merijntje schoot in een lach. Maar dat was wéér verkeerd, want deze maal meende Bets wat ze zei.

VI

In de vallende schemering stapte Merijntje over de Maasbrug naar huis. Af en toe liet hij het geld in zijn broekzak rinkelen: twee guldens en twee kwartjes, een volle rijksdaalder!... Dat was zo es eventjes een daggeld!... Zoveel verdiende z'n vader niet eens. Nou ja, verdiend... verdiend had hij maar een daalder. Die had Flierefluiter hem gegeven en dat was al royaal genoeg. Maar Bets had hem, toen ze even alleen met hem in de winkel was, óók nog een gulden in zijn hand gestopt: omdat ze 'm eerst zo lelijk aangekeken had, zei ze, en onder voorwaarde, dat ie nou geen juffrouw meer zeggen zou, maar Bets... Nou, ook al goed... voor een gulden wou ie tegen iedereen wel Bets zeggen... Dag, Bets!... en floep! schoot de gulden je zak in! Geen slechte broodwinning!...

Er hing een dikke mist, waaruit een kille regen miezerde. De rivier was niet te zien. De lantarens brandden al, maar je zag hun goudig gele lichtkring pas als je er dicht bij kwam. Van ver op het water dreunden domp de misthorens van angstige boten. Net of er grote, zware beesten dof om hulp brulden. Alle geluiden leken gedempt door die wattige, grauw-grijze mist, en je liep eigenlijk net in een rond kamertje van damp, maar de wanden kon je nooit bereiken, die schoven onhoorbaar met je voort... Wat een verschil met gisteren... Toen leek de lente vol doorgebroken. De wind was zoel, het luchtige nevelfloers boven het water een zwevend poeier van zonneschijn en de lucht was zo hoog en zo zilverig blauw geweest. Nu hing er een wazig dak van mist laag boven je hoofd, sloot de wereld af en wou je neerdrukken, je kon de bovenkant van de brug niet eens zien... de lelijke rechte lappen grijs ijzer met hun talloze puisten van klinkboutkoppen verdwenen raadselachtig in de damp, net of ze wegsmolten en daar boven met de nevel ook in nevel overgingen... Maar het was even goed mooi op zijn manier, en Merijntje begreep niet, waarom al die mensen met zulke ontevreden, gemelijke gezichten rondliepen...

Hij was alleen blij, dat ie uit die Zevenhuizensteeg weg was. Want nou was het er helemaal niet om uit te houden, met die naargeestige lantaren aan de ingang en de mist, die je belette de bovenkant van de huizen te zien... In een kinderachtige angst was hij ineens op hol geslagen en die duistere spelonk uitgerend met de gewaarwording, dat klauwende handen hem in de nek wilden grijpen om hem een of ander aardedonker moordhol in te trekken, waar bleke vrouwenkoppen met holle ogen en halve kinderen zouden rondspoken... Had hij dat duidelijk even voor zich gezien of maakte hij het zichzelf nu maar wijs ?. In ieder geval was zelfs deze dikke mist vol stadsgeurtjes fris en welriekend, vergeleken bij de modderlucht van dat benauwde steegje... Het enig goeie van dat steegje was, dat hij er een rijksdaalder mee vandaan bracht...

Thuis rende hij de trap op en viel als een wervelwind bij zijn moeder binnen. Tot zijn verrassing zat Arjaan bij de tafel met huzareneetlust een stapel boterhammen te verdelgen.

'Hallo, Arjoan! zijde gij thuis?'

'Neeë,' grijnsde de broer met volle mond, 'ik ben in de kazerne gebleven. Ge zie m'n geest 'ier oan toafel zitte.'

'Dag, moeder... 'k 'em wa' vorje!' riep Merijntje, de geestigheid van Arjaan negerend. "Ier... vandoag verdiend.' Hij hield haar een gulden voor.

'Da's beter as niks,' zei z'n moeder, het geldstuk aannemend.

'Bove de volle kost!' sneed Merijntje op. 'Van middeg soep g'ad, man, één èrepels, één zó'n frikkedel, één rooie kool... Eén doar strak zes bottramme, drie mee kèes één drie mee leverwüst...'

'Gadsamme!' verbaasde moeder zich. 'Ge doeget nie minder!'

'Wilde 'r nog één 'emme?' lachte de jongen, en hij hield haar de tweede gulden dicht onder haar neus.

Verbouwereerd stond ze naar de twee guldens in haar hand te kijken.

'Nou... 'ier, nog twee jonge guldetjes d'r bij !' schaterde Merijntje en gooide de twee kwartjes ook nog in haar hand.

Wantrouwig keek zijn moeder hem aan.

"Edd' al da' geld verdiend?'

'Verdiend nie, moar wel gekrege.'

En uitbundig vertelde hij, hoe zijn daggeld zo groot geworden was.

Dan deed moeder de grote vraag, die haar heel de dag al op de tong brandde: 'Eén kenne me die vrouw?'

'Neeë,' antwoordde Merijntje. "t Is een Rotterdamse. Flierefluiter 'ee z' ieveraans op een kerremes lere kenne.'

'Op een kerremes?... Was ze doar vor d'r plezier?'

'Neeë... z' ad een oliekoekekroam.'

Moeder sloeg de handen van verbazing ineen.

'Een oliekoekeroam ?... Moar dan kenne me ze meschien toch wel. Meschien kwam ze dan ok op 't dürp of in de stad... 'Oe zie ze d'r uit ?... Vergemes jong, vertelt dan toch es wa'... ge mot jou de woorden uitje stroot trekke!'

Arjaan en Merijntje schoten in een lach. De onbedwingbare nieuwsgierigheid van hun moeder als het ging over mensen of gebeurtenissen uit hun streek was een bron van vermaak voor de jongens.

'Moar vertelt dan toch, gadsamme!' riep Arjaan op kwasi-wanhopige toon, en hij lachte uitbundiger bij de woedende blik, die z'n moeder hem toewierp.

'Wel,' begon Merijntje, zijn lach bedwingend, 'z' is nie groot, één z' ee pekzwart' ogen, één zwart 'oar. Z' is vriendelijk, één ze moakgère leut, één z'eed een smoel as een 'ooischuur ad iets d'r nie oanstoat. Flierefluiter zeed 'at een kwoai wijf is, één ik gloof a' ze mekoare nie kunne luchten of zien...'

Moeders blik werd peinzend: zij speurde een drama...

'Dat ie d'r nooit es mee oangekommen is,' verwonderde zij zich.

"IJ zee, da'jullie gin span zijn, z'n vrouw één gij.'

'Woarom nie?'

'Da' weet ik nie.'

'Is 't een knap wijf?' mengde Arjaan zich in het verhoor.

'Nou, da' wel, or!' bevestigde Merijntje geestdriftig. 'Z' is veul jonger as Flierefluiter ok... Moar z' eed ogen as karbonkels, doar zouwde bang van woore...'

'O,' zei Arjaan met een vaag lachje en streek zijn donker kneveltje op. Maar moeder keek hem duister aan en vroeg verder: 'Eén 'oe wone ze doar?'

Toen vertelde Merijntje van de steeg en de lichtloze krotten, waar overdag de lampen moesten branden, en al zijn walgende afkeer, zijn griezelende angst, z'n verbazing en verontwaardiging zochten een uitweg in een stroom van nerveuze, zoekende woorden. Arjaan bleef er tamelijk onverschillig onder, rookte een sigaretje en rolde broodballetjes tussen duim en wijsvinger. Maar moeder was een en al aandacht, griezelde mee en schudde het hoofd.

"t Is toch freet,' verbaasde zij zich. 'Die stadsmeinse toch!... 'Oe kunne z' in zukk' 'ole leve!'

'A'ge moar mot,' viel Arjaan op norse toon in. 'Ze doen 't ok nie vor d'r plezier, glooft da' moar nie...'

'Eén da' Flierefluiter in zo'n kot, één in zo'n bedompte steeg woont,' vervolgde moeder, zonder acht te slaan op Arjaans uitval. 'Zo'n voagebond, die 'eel z'n leven in de vrije lucht roondgedalkt 'eet... doar kan 'k mee m'n verstaand nie bij

'Oach,' zei Arjaan wereldwijs, "at er een wijf oan te pas komt 'oefde nerreges meer versteld van te stoan, da' wete me nou allang.'

De ogen groot van overdreven gespeelde verbazing keek zijn moeder hem aan, sloeg de handen ineen en riep: 'Wel! wel!... 'oort er doar es een bij de pienke zijn!...'

Merijntje lachte, maar Arjaan protesteerde brommend: 'Nou, da's ok wa'!'

'Oach, 'ouw je moond, filezoof!' blafte moeder spottend, en dat was niet als kompliment bedoeld, want het woord filosoof betekende in de dorpstaal niet veel beters dan: vervelende idioot... En daarom lachten ze alle drie.

"Ier,' zei moeder toen, Merijntje de twee kwartjes teruggevend, "ouwt die moar vor j' w eige. Moar zij t'r zuinig mee, or, deinkt er om, 'at een slechte tijd is.'

'Soame delen, Arjoan?' vroeg Merijntje, die de begerige blik van zijn broer zag, en hij gooide over de tafel een kwartje naar hem toe.

Lachend stak Arjaan het in zijn zak.

'Da' ge bedaankt zijt, da' witt', 'ee?'

'Vor nou één nog es,' zei Merijntje onverschillig.

Moeder liet met een tevreden gezicht de guldens op haar handen dansen.

"t Is mooi geld,' vond ze voldaan.

'Ik mot morrege vrom komme,' vertelde Merijntje gauw. 'Kolen één turf 'oalen één vuurmoakers knope... D'r is nog vor meer doage wa' te doen, zee Flierefluiter.'

'Een fertuintje,' vond Arjaan, "k wou a'k ok m'n pote weer es uit kon steke. Da' verdommes gelaanterfaant oonder dienst...'

Hij strekte zijn lange benen uit. De sporen aan zijn laarzen rinkelden. Nijdig keek hij naar de lange sabel, die tegen de muur stond: zinnebeeld van zijn slavernij, zo krijgshaftig 'et er ook uitzag.

Later op de avond, toen vader van de fabriek en Sjoke uit haar dagdienstje thuis waren, zaten ze met z'n allen rond de tafel en pikten de gebakken aardappels uit de koekepan, die er midden op stond: ze avondmaalden nog altijd volgens de gewoonte van het dorp. Jan schold op de grote broers, die veel heter konden eten dan hij en ook zijn portie aanrandden, als ze voor een lege plek zaten. Plagend pikten ze juist voor zijn plaats de aardappels weg en hij stak woedend naar hun vork, probeerde de stukjes er weer af te grissen en grasduinde dan wraakzuchtig in hun sektor. Vader en moeder letten vanavond weinig op het geschermutsel, want zij kwamen niet uitgepraat over Flierefluiter en zijn onbekende vrouw en het geheimzinnige, ruzieachtige leven, dat daar in het nauwe, duistere steegje geleid werd. Ook vader was brandend nieuwsgierig naar z'n ouwe kameraad en diens vrouw, maar toen moeder aarzelend voorstelde: 'Me konne d'r op een zoondagachtemiddeg wel es leinst lope,' antwoordde hij kortaf: 'A'me gevroge wooren... eerder nie.'

Merijntje bracht Arjaan naar de trein. Hij had nog altijd een met heimelijke vrees gemengde genegenheid en bewondering voor de oudere broer, die zo heel anders was dan hij, zoveel resoluter en handiger. Hij was veel door hem geplaagd, maar als er iemand naar hem dorst wijzen, was Arjaan er altijd geweest om hem te beschermen: geen mens mocht aan het broertje raken, dat hij zelf zo onbarmhartig kon kwellen, alleen om hem eindelijk in machteloze drift te zien uitbarsten. Sterk en zelfstandig was Arjaan, onverschillig en brutaal vaak, hardnekkig als hij iets ondernam, en hij paste zich gemakkelijk aan bij elke omgeving, waarin hij verzeild raakte. Ze mochten hem allemaal graag lijden, overal waar hij kwam, maar niemand wist goed, wat hij eigenlijk aan hem had, want hij was zeer gesloten. Slechts in drift kwam zijn hartstochtelijke aard naar buiten, zijn bijna woeste genegenheid, zijn felle brandende haat, die vernederen en vernielen wou. Zijn vroegere kwelzucht, waaronder Merijntje het meest had moeten lijden, was de laatste jaren verrustigd, in het ontwakend bewustzijn van zijn kracht, zijn overwicht over anderen, en tot een soort zelfbewuste heerszucht geworden, die wist zonder veel moeite te domineren. En trots was hij. Een belediging vergat hij niet eer hij die duidelijk gewroken had en dan nog kon hij moeilijk of helemaal niet vergeven.

En zo hing Merijntje hem aan met een gevoel, waaruit de vrees nooit geheel geweken was, al verzachtte die zich steeds meer tot natuurlijker ontzag voor de oudere en sterkere, nu hij niet meer als vroeger persoonlijk onder Arjaans grillige overheersing had te lijden. Hij was nu zelf ongeveer volwassen en hoopte op een inniger kameraadschap met de grote broer, als die eenmaal uit dienst terug zou komen deze zomer.

Met een gevoel van trotse voldoening liep hij naast de rijzige, slanke huzaar, wiens sporen bij iedere stap zachtjes rinkelden en die zo kwiek de zware sabel met de arm onder het gevest tegen zich aangedrukt hield. Een kérel was Arjaan, in zijn nauwsluitende uniform, met z'n brutaal-uitdagend gezicht onder de scheef geduwde politiemuts, met z'n donker kneveltje en z'n felle ogen. Ze keken naar hem op straat en hij keek frank terug, knipoogde overmoedig tegen de meisjes en liet z'n witte tanden blinken, als ze lachten. Voor de deur van Willems, de kruidenier, stond diens zoon in een wit winkeljasje met een meisje te praten: Sjaantje, de dochter van de weduwe Leenderts. Merijntje wist, dat Arjaan een goed oogje op Sjaantje had en dat die hem ook wel lijden mocht. Maar Arie Willems liep ook op haar en ze wist blijkbaar niet goed, wie ze de voorkeur moest geven. Arjaan stak onverwacht zijn arm door de hare en zei: 'Zo, Sjaantje... breng je me eflfe naar de trein?'

'Go! daar heb ie hem ook!' lachte Sjaantje verrast. 'Hoe kom jij zo inene uit de lucht vallen?'

Arie, een hoofd kleiner dan Arjaan, keek donker en groette niet. Hij stak in zijn kruideniersjasje wel erg af tegen de kranige huzaar en Merijntje moest inwendig lachen om zijn verstoord gezicht en de hulpeloze manier, waarop hij met zijn handen stond te draaien. 'Nou? Ga je mee naar 't station?' herhaalde Arjaan. 'Kan niet, jó... 'k mot moeder nog helpe strijke.'

'Zaterdag over acht dage kom ik met vierentwintig uur, Sjaantje... hou die avond vrij. Denk je d'r om?' Even schoot zijn blik uit naar Arie, die langs hem heen keek als was hij lucht. Sjaantje lachte, "k Zal wel zien, hoor.'

'Ik ook. Reken d'r op, da'k je kom halen. Bezjoer?'

Hij sloeg haar op de schouder en liep onverschillig door, zonder enige notitie van Arie te nemen. Maar een paar huizen verder zei hij luchtig:' A'k uit dienst kom, za'k eest die krènteweger es goed deur mekoare rammelatse... da' vervelend rotjong.' Merijntje moest erom lachen. 'Vor Sjoantjes?' vroeg hij.

'Vor m'n eige plezier,' antwoordde z'n broer, eveneens lachend. 'A'k da' bakkes moar zien, krijg ik al zin om d'r een klap op te geve.'

'At er meide tusse zitte motte d'r altij' klappe gegeve woore,' zei Merijntje misprijzend. 'Jullie mee je flaauwe kul...'

Arjaan keek hem even aan, lachte spottend, en zei: 'Ge blefd' een kakkebroek, gij!... 'Edde wezelijk nog gin mesken op 't oog, Merijntje?'

Merijntje dacht ineens aan het sierlijke, blonde winkeljuffrouwtje uit de herenmodezaak in de Van der Takstraat: een onbereikbaar ideaal, maar zo iets onmenselijk liefs... Hij kleurde, maar antwoordde luchtig: 'Tij' genog, or... 'k 'Em wel wad' aanders te doen...' Arjaan duwde hem aan met zijn schouder en lachte weer. ' Vroagd' oan Flierefluiter z'n vrouw oft die je 't vrije lere wilt,' ried hij ruw, 'die zalt er nie vies van zijn, a'k je goed verstoan 'em.'

Merijntje bleef midden op het trottoir staan en in het licht van een etalage zag Arjaan, hoe hij knalrood werd. 'Ge zijd' een smerlap!' zei hij hartgrondig... "oe kom d'r op?' Maar Arjaan trok hem aan zijn arm mee en lachte grimmig. 'Smerlappe zijn me-n-ammoal,' beet hij zijn broer toe. 'Da' zulde vandoag of morregen ok wel gewoar woore... Moar 't is meest de wijve d'r schuld, oomt'ouwt da' moar goed.'

'Ge zij zot!' oordeelde Merijntje, maar er bleef een onrust in hem trillen, die hij niet meester kon worden.

En 's nachts spookten beurtelings de schrik voor de duistere, smalle Zevenhuizensteeg, en de angstwekkend blinkende zwarte ogen van Bets door zijn verwarde dromen.

TWEEDE HOOFDSTUK

I

Bijna dagelijks ging Merijntje nu naar de Zevenhuizensteeg om voor Flierefluiter te werken. Soms nam hij een dag om werk te zoeken, maar waar hij zich ook aanbood, nergens had men hem nodig. Nu aanvaardde hij die overbodigheid met een gelaten schouderophalen, en soms, als men hem enige hoop gaf, dat men wel gauw vast werk voor hem hebben zou, stak er een spijtig gevoel: dat dit ongeregelde werken bij Flierefluiter een einde zou nemen. Op andere dagen nochtans verlangde hij niet meer naar het Luchtkasteel terug te hoeven keren: als de wrijving tussen zijn vriend en diens vrouw zich al te pijnlijk openbaarde in scenes, waarbij Flierefluiter duister keek en spottend lachte en Bets in wilde scheldwoorden en verwensingen uitbrak. Meest echter bleef het bij een smalende toespeling, een tergend elkaar negeren, een boosaardig lachje.

Hoe konden mensen zo leven?... Hoe hield vooral Flierefluiter dat uit? En hoe was het zo gekomen? Ze waren toch niet met elkaar getrouwd, omdat ze een hekel aan mekaar hadden en elkaars leven wilden vergallen met voortdurende hakketakkerij en steken onder water? Soms meende Merijntje aan een zoekende blik, aan de klank van een verzoenend zinnetje te merken, dat Flierefluiter het eigenlijk zo kwaad niet meende en wel anders wou... Maar dat kwam zelden voor en misschien vergiste hij zich wel helemaal. Bets had soms zo'n afkeer in haar ogen, als ze naar Flierefluiter keek zonder dat die het merkte, zo'n weerzin, dat Merijntje zich schaamde het gezien te hebben. Een enkele keer raasde er 's morgens, als hij binnenkwam al een krakende ruzie in de opkamer. Dan liep de jongen verschrikt en verdrietig ineens door naar het pakhuis en begon daar aan zijn werk. Kwaad smeet hij met brokken hout, trapte een schop, die voor zijn voeten kwam met luid gekletter tegen de muur op en maakte zoveel herrie als hij maar kon: dan hield de twist spoedig op, want Flierefluiter bedwong zich altijd, als zijn jonge vriend in de nabijheid was. Maar Merijntje ging kwaadaardig voort de dingen in het pakhuis te mishandelen, want hij was kwaad op iemand of iets, op de oorzaak van het onbegrijpelijke feit, dat zo'n goeie vent als Flierefluiter en zo'n mooie en hartelijke vrouw als Bets ongelukkig waren, als hond en kat leefden. Hoewel hij er niet zeker van was of Bets zich eigenlijk ongelukkig voelde... huilen deed ze nooit, en daar waren vrouwen toch anders nog al gauw mee klaar, als ze verdriet hadden... en na de daverendste ruzies kon ze onbevangen vrolijk zijn, lachen, gekheid maken en hem tot hardhandige stoeierij provoceren. Ze stoeide graag, Bets, maar nooit met haar man... Ah ! wat een leven! Hij spuwde van woede en afkeer in de krullen onder de werkbank en gooide de houten hamer tegen de planken van de kolenbergplaats, dat het knalde.

En er was ook iets geheimzinnigs in dit huis, een vreemd, mompelend verborgen iets, dat hem verontrustte zonder dat hij wist waarom. Soms zat hij een hele middag met Flierefluiter bij de tafel in de water-en-vuur-zaak. Ze speelden kaart bij vaal daglicht als het buiten helder was en anders bij de staande lamp. Er kwamen die middagen ongewoon veel mensen om heet water, een emmertje kolen, een paar turven of vuurmakers of een doosje lucifers. De meesten deden verlegen, drentelden wat rond, nadat Flierefluiter ze geholpen had, vroegen dan schuchter of Bets achter was. Flierefluiter knikte en ze gingen naar de opkamer. Dan hoorde je een poosje gemurmel van stemmen, soms een schel gekijf van Bets en de bezoeker of bezoekster kwam terug, soms met een blij gezicht, soms duidelijk verschrikt of zo in de war, dat Flierefluiter zeggen moest: 'Zou je je emmertje niet meeneme, moeder?'

't Waren allemaal mensen uit de buurt, zo op het oog de armsten; ze zagen er schuw en geslagen uit, vreesachtig en onderworpen. Ze praatten zachtjes en deden zo geduldig en ze hielden zich zo stil in de schaduw alsof ze zich schaamden, dat ze er waren en voor die vrijmoedigheid vergeving vroegen. Verdrietige schimmen leken het en Merijntje had oneindig met hen te doen. Stumpers uit de donkere holen van de steeg, schuw geworden voor het licht, bang voor hun eigen stemmen. Gebogen, gelige ouwe mannetjes, uitgezakte, slordige vrouwen met onverzorgde pruiken en een vals nederige blik in hun doffe ogen. Sommigen kwamen van achter terug, duizelig van ontdaanheid, streken zich met bevende handen de verwarde haren uit de ogen en op hun wangen blonken de sporen van tranen... Flierefluiter versomberde steeds meer, naarmate de middag verstreek en er meer bezoekers en bezoeksters voor Bets in en uit liepen. Hij vloekte binnensmonds, vergooide z'n kaarten, beet zo hard op de steel van zijn pijp, dat de spieren van zijn kaak als bobbels onder de slap geworden huid zwollen... Hij ergerde zich geweldig, dat kon je zo zien... Maar waarom?... Wat gebeurde er daar in die opkamer? Dat de klanten er niet kwamen om een kopje thee te drinken, was duidelijk genoeg, maar waar kwamen ze dan wél voor?... Flierefluiter zweeg er over en Merijntje durfde niets vragen...

Tegen een uur of half vijf was het afgelopen. Dan gingen ze achter een boterham eten, vonden er Bets, die opgeruimd neuriënd met het koffiegerei bezig was, of gauw nog wat met een stompje potlood in een lang en dik boek krabbelde, dat vol vuile, losse papiertjes stak en dat ze dan wegsloot in de kast. Flierefluiter keek met een kille haat in zijn ogen naar haar en haar boek. Zij stak treiterend haar tong tegen hem uit en brommend ging hij bij het venster aan tafel zitten, trommelde met de vingers op de tafel en raakte het maal bijna niet aan. Maar Bets was in een goed humeur, belegde Merijntjes boterhammen extra dik, suikerde zijn koffie overvloedig en maakte zonder ophouden gekheid. Ze knipoogde tegen hem en wees verholen met haar hoofd in de richting van Flierefluiter, als waren zij en Merijntje bondgenoten tegen de knorrige, gemelijke man. De jongen voelde zich onrustig en beschaamd. Het geheim van de gemompelde gesprekken in deze kamer bedrukte hem. Het was of er ongeluk hing, verdriet en zorg. Dit buurtje, dit sombere huis, de donkere gangetjes en trapjes, de onuitroeibare geur van modderige aarde, molmend hout en vunze paddestoelen waren op zichzelf al neerdrukkend genoeg. Deze middagen met hun onbegrijpelijke gebeurtenissen. Flierefluiters al somberder wordend gezicht en de onbezorgde vrolijkheid van Bets daar tegenover groeiden tot een bijna onverdraaglijke kwelling. Hij speurde de neiging om te schreeuwen: 'Wat gebeurt hier toch?'

Maar hij durfde niet. Misschien zouden ze kwaad worden om zijn onbescheidenheid, want waarom vertelden ze het hem anders niet uit zichzelf?... Misschien zouden ze hem een geheim toeschreeuwen om van te beven, iets verschrikkelijks. .. Och, later, als hij door de stad liep of thuis voor het raam over het water zat te kijken, moest hij lachen om zijn eigen griezelvoorstellingen. Wat kón er hier gebeuren? Flierefluiter en Bets waren ten slotte gewone mensen. Er werd niemand vermoord, want ieder, die naar de opkamer ging, kwam ook weer terug... Misschien... misschien was Bets wel een kaartlegster... en kwamen de mensen bij haar om waargezegd te worden!... Dat zou die geheimzinnigheid aardig verklaren... Maar... waarom was Flierefluiter er dan zo kwaad om ?... Die had met foefjes als dat overlezen ook wel geld geklopt uit de bijgelovigheid van de mensen en zeker zou hij dat kaartleggen niet zo verschrikkelijk vinden. Of toch: omdat de slachtoffers zulke arme sukkelaars waren ?... Waarom maakte hij er dan geen eind aan?... Nee, het moest toch iets anders zijn... Maar wat ?...

Er waren ook middagen, dat Bets dadelijk na het eten haar mantel aantrok en de stad inging. Onder het maal had ze weinig gesproken, tegen haar gewoonte, soms met een stille glimlach even voor zich uit zitten kijken. Haar gezicht stond gespannen, alsof ze luisterde naar iets, dat de anderen niet horen konden, en met het rode puntje van haar tong streek ze even langs haar lippen, als proefde ze aandachtig iets lekkers. Plotseling kreeg ze haast. Ze moest boodschappen doen. De vaten moesten ze maar laten staan, die zou ze vanavond wel omwassen... En als ze dan weg was werd Flierefluiter van een zenuwachtige vrolijkheid, waar Merijntje niet van hield, die hem niet aanstak, maar hem juist verdrietig maakte... Nee, het was een vreemd huis en een vreemd leven, vol verborgen onheil en verontrustende geheimzinnigheden... Bets zelf verontrustte hem ook. Steeds meer. Ze trok hem aan door een soort jonge, zorgeloze joligheid, die dichter bij zijn jeugd stond dan Flierefluiters altijd wat ironisch overwicht. Hij kon zich moeilijk ontrekken aan de bekoring van haar soepele beweeglijkheid, het wiegen van haar ronde heupen, als ze met haar elastische gang door de kamer of de werkplaats ging. Ze deed hem denken aan een zachte, spinnende poes, die aanhalig om je voeten draait en gestreeld wil worden. Zijn sterker ontwakende zinnelijkheid werd heimelijk aangetrokken door haar lokkend vrouwenwezen, maar dat was hij zich niet bewust en hij werd het des te minder, daar zijn aangeboren pudeur onmiddellijk afgestoten werd zodra zij met een woord of een gebaar de grens overschreed, die zijn gevoel onbewust, maar onvoorwaardelijk geëerbiedigd wilde zien... En dan waren er ook dagen, dat hij een hem onverklaarbare, uit het fysieke wellende weerzin tegen haar voelde. Ze was loom en had iets vadsigs, als een oververzadigd, te vol gevreten dier, een omfloerste blik uit troebele ogen, waar vermoeide lijnen onder kringden, en een verachtelijk glimlachje krulde voortdurend haar rode mond. Dan leek ze hem oud en ver weg, een onverschillige, vreemde vrouw, alle wat ruwe kameraadschappelijkheid was tussen hen weggevallen en hij voelde zich veel dichter bij Flierefluiter, in een gemeenschappelijke, maar vaag bewuste weerzin tegen dit luie, verdroomde vrouwmens, aan onbekende bron verzadigd... Maar juist als hij zich tevreden en rustig voelde in zijn onverschilligheid, sloeg ze weer tot haar gewone zijn om, werd levendiger, jonger dan ooit, plaagde hem als een ondeugend meisje, stoeide met hem door de kamer en dwong zijn aandacht naar haar heen.

Hij sprak over deze dingen met niemand. Op de nieuwsgierige vragen van zijn moeder gaf hij luchtig ontwijkende antwoorden. Van de geheimzinnigheden vertelde hij niets: zodra hij uit de steeg was, leken ze hem zo ongeloofwaardig, zo onwerkelijk, net of hij zich alles maar verbeeldde; hij wou niet uitgelachen worden om zijn vage angsten, zijn onbestemd gegriezel... het kwam zeker maar door die beroerde omgeving en door het leven vol ruzie en afkeer van die wonderlijke echtgenoten. Het voornaamste was, dat hij acht, negen gulden in de week thuis bracht, goed en overvloedig te eten kreeg bovendien en rustig naar vast werk kon omzien... Z'n moeder was heel tevreden, en drong niet aan. Ze schokschouderde onverschillig. Wat kon 'et haar schelen?... 't Viel haar alleen lelijk tegen, dat Flierefluiter zich helemaal niet liet zien... Zo'n goeie kennis uit het ouwe land... Vroeger was ie maar wat blij geweest, dat ie binnen kon stappen en mee aanschuiven, die vagebond!... Maar dat was vergeten... Nou ie een zaak had en eigen huizen, waren ze hem te min geworden... zo gaat dat nou eenmaal... Maar enfin, ze hadden 'em gelukkig niet nodig en als ie te grootsig was om ouwe vrienden te kennen, moest ie maar in z'n Zevenhuizensteeg bij z'n zwart wijf blijven zitten kokkemokken...

'Dad' is 't nie, moeder,' verdedigde Merijntje hem, "ij is nie grootsig... nogal wa' vor Flierefluiters om grootsig te zijn!'

Hij moest er om lachen.

'Eén woarom loat ie z'n eige dan nie zien?... 'IJ is toch nie bang at ie d'r wa' van zal krijge?'

'Meschien... om'at ie z'n eige schoamt,' zei de jongen peinzend.

Verwonderd keek zijn moeder hem aan.

'Schoame?... Woarvoor?'

'Da' weet ik nie... om'at ie oongelukkig is meschien...'

'Oongelukkig?' vroeg ze met een hoge stem van verbazing. 'Den dieë?... Die 'ee z'n eige nog nooit erreges iets van oangetrokke... Eén da's toch gin reden om j'weige nie te loate zien, a'ge j'weigen oongelukkig voelt?... Da's nou ok wa'

Ze was kwaad en ongeduldig, omdat ze het niet begreep, maar Merijntje zweeg, schouderophalend.

'Eén woarom ist ie dan zo oongelukkig?'

'Oach, ge wit toch 'at ie 't mee z'n vrouw nie vinne kan, dad 'em ik toch verteld...'

Moeder keek hem een poosje aan, dacht na, zei toen kortaf: 'Nou, dad' eet ie dubbel één dwars verdiend, die Sjoanolie...'

Dat begreep Merijntje weer niet en ontevreden zwegen ze beiden.

En voor hem bleef het een voortdurende innerlijke kwelling, dat de ontmoeting met zijn oude, veel geliefde vriend niet geleid had tot de grote, ongerepte vreugde, die hij er van had verwacht. Als toen hij een kleine jongen was en op het Brabantse dorpje in té nauwe aanraking kwam met problemen, waartegen hij niet was opgewassen, zuchtte hij stil voor zich heen: hij begreep de mensen en hun leven niet... altijd moest er iets zijn, dat de boel bedierf, de vreugde vergalde, de mensen tot verdrietige botsingen tegen elkaar opdreef... Waarom toch?... 't Leek waarachtig wel of ze niet tevreden waren, eer ze hun leven ingewikkeld, donker en onplezierig hadden gemaakt... De zotten!...

II

Het was op een middag, dat Bets weer haastig en verstrooid gegeten had en dadelijk na tafel opstond om de stad in te gaan. Bij het weggaan trok ze Merijntje schertsend aan zijn oor en zei meteen spottende blik naar Flierefluiter: 'Zal 'et knechje goed op de baas passé?... Want 'et smoelwerk van de baas staat me niks an!... Daag!'

Ze wuifde in schelms gebaar met de hand. Haar gouden armband rinkelde. Lachend liep ze de deur uit.

Merijntje keek naar Flierefluiter. Die grijnsde naar hem, haalde de schouders op en tikte met de wijsvinger tegen zijn voorhoofd. 'Ze zijn ammoal een bietje zot,' verklaarde hij.

'Wa' goan me vanmiddeg doen?' vroeg Merijntje, niet op zijn gemak. 'Zoue me nie es om kole rije: 't kot is bekaanst leeg.'

'Da' kan nog wel een poar doage wachte... Zijn me-n-eigelijk gin grote zotte, Merijntje, da' me-n-oons eige deur een wijf ier op loate sluiten om te waarke, oonderwijl a' zij vor d'r plezier de stad in goat ?'

'Ze mot toch bodschappe doen?'

'Mooi... moar vandoag goan wij ok es bodschappe doen... Allee, doe je jas oan één goa mee... Me gooien 'et kot dicht één me trekke d'r van oonder. 't Is vuls te mooi weer om in di' doonker 'ol te blijve zitte...'

'Eén a' Bets vrom komt?'

'Die 'eed ok een sleutel.'

'Eén de klaante?'

'Loat de klaante verrekke... Toe, sukkelèer, stoa nie te teute! Veruit, je jas oan... me goan d'r vandeur!'

Hij lachte, maar zijn ogen stonden verdrietig, vond Merijntje en er bleef een strakke trek om zijn mond, of ie kwaad was. Met een slag, die dof door het steegje dreunde, trok hij de deur dicht en sloot die af.

'Me goan eest een bietje lucht 'appen oan 't Ouwe 'Oofd,' kommandeerde hij.

Gehoorzaam liep Merijntje met hem mee. Ze spraken niet veel. Bij het Oude Hoofd slenterden ze langs de kade, tussen de drukte door van aan en afrijdende sleperswagens, lossende en ladende boten en schepen.

Het was een zonnige voorjaarsdag, en stil glimlachend herkende Merijntje het stralende water, de blonde nevel, de hoge blauwe lucht van zijn plotse verrukking, een maand nu alweer geleden. Wat was het weer mooi! Wat schoten die kwajongensachtige sleepbootjes driftig hakkepoffend door het glanzig omkrullende water... Hoe statig en rustig schoven de schepen onder hun gespreide zeilen over de rivier... O, 't was hier beter dan in dat duffe pakhuis, dat was zeker.

Flierefluiter snoof de lucht diep in zijn longen. Zijn ogen blonken en vrolijk zei hij: 'Mooi, 'ee, Merijntje?'

'Prachtig!' beaamde die.

'Een meins zouw toch wel zot zijn, 'at ie loompweg in zo'n bedompt kot bleef zitten 'at nie nodig is,' overwoog Flierefluiter.

'Da's iets da' zeker is,' gaf Merijntje toe. 'Moar eigelijk 'adde me motte waarke, Flierefluiter.'

Deze keek hem aan. Iets van de vroegere, olijke blijheid lichtte uit zijn ogen, en hij antwoordde, met een afwerend gebaar van zijn hand: 'Waarken is vor de stommerikke... Wij goan een bietje deur de stad dwoale... Me meuge ok wel es wad' emme!... Ge kun, gaddommen, altij nie in 't gereel lope! Kom, me goan eest een glaske bier pakke!'

Hij kocht sigaren en smakelijk rokend stapten zij een kafeetje binnen, waar schippers op hun zondags druk pratend voor hun bier of hun borreltje zaten, in allerlei dialekten over hun zaken en ervaringen sprekend.

Merijntje begon een feestelijk gevoel te krijgen. Ze waren uit. Zo maar onverwacht. Met Flierefluiter wist je toch nooit waar je aan toe was!... Z'n somberheid was weggeblazen. Hij stond de juffrouw met de hoge boezem achter het buffet voor de gek te houden en die lachte om zijn malle praat, en van minuut tot minuut steeg Merijntjes verwondering, want steeds duidelijker herkende hij de oude Flierefluiter, de vrije, vrolijke, uitbundige Flierefluiter van vroeger, die heel het dorp aan de gang kon maken door zijn aanstekelijk voorbeeld. 't Was net of de slappe, mistroostige lijnen uit zijn gezicht gestreken werden, of zijn wangen zich vulden onder de langzaam opkomende kleur. Z'n verdrietige ogen tintelden weer van overmoed en lust om te spotten en malle dingen te zeggen en in lachende gezichten te kijken. Plotseling sloeg hij een Brabants sprekend schippertje-met-een-grijs-ringbaardje op de schouders en riep: 'Gadsamme, Teeuwke! da's ok lang gelejen a'kje gezien 'em!'

De schipper keek hem verbouwereerd aan, zei dan: 'Ik ken je nie, man.'

'Kende me nie?' vroeg Flierefluiter teleurgesteld.

'Neeë... nie da'k weet teminste,' aarzelde het schippertje, ijverig zoekend in zijn herinnering, "k 'Em je nog nooit gezien...'

"t Is toch freet,' zuchtte Flierefluiter. 'Dan is 't nog veul langer gelejen a'k docht...'

De schipper was in de war.

'Nog veul langer?' vroeg hij onzeker. "Oezo nog veul langer?'

'Wel... nooit is toch langer as lang,' lei Flierefluiter hem ernstig uit.

Merijntje en de buffetjuffrouw schoten allebei in een lach om het dom-verblufte gezicht van het schippertje, dat zich beledigd begon te voelen en op giftige toon zei: 'Ik gloof a'ge me stoat te besodemietere!'

'Bel neeë, man! bel neeë!' betuigde Flierefluiter met een wijd armgebaar. "Oe kom d'r op?... Me drienke soamen een pintjen op de vriendschap, allee!'

De schipper vertrouwde het nog maar half, doch hij aanvaardde het glas bier, en toen raakte hij aan 't praten, gaf zelf ook een pintje weg en een kwartier later waren ze de beste vrienden, en sloegen mekaar op de knieën, dat het kletste. Merijntje lachte in ene door. Hij voelde zich als bevrijd. Onder Flierefluiters luchtige vrolijkheid, bij zijn luimige invallen en uitbundige zotternij, viel de druk van de laatste weken van hem af. De wonderlijke gewaarwording beving hem, dat hij weer een kleine jongen was en met die onberekenbare lange zot van een Flierefluiter op een dorpsfeestje zat, waar hij heel de bende aan de gang zou maken... Er was eensklaps geen Zevenhuizensteeg meer, geen Bets, geen water-en-vuur-nering en geen ontmoedigende ruzie. Flierefluiter was niet verdrietig en verslagen!... Hij was nog dezelfde overheersende potsenmaker van altijd, vol grappige woorden, slagvaardige zetten en verbijsterende invallen...

Lachend en pratend gingen ze verder en zwierven de binnenstad door. En telkens moest Flierefluiter ergens naar binnen, want daar woonden vrienden van hem of er zouden wel vrienden op hem zitten wachten. Natuurlijk had hij zich dan telkens vergist, kende er geen levende ziel, maar er moest even goed iets gedronken worden, en Merijntje, die bier niet gewend was, kreeg er een gloeiend rood hoofd van, moest om alles giechelen en konstateerde, dat het mogelijk was dorstiger te worden naarmate je meer dronk. Maar het was dan ook heel warm... heel erg warm... net of het midden in de zomer was. En mistig werd het, mistig in volle zonneschijn... en daar moest Flierefluiter dan weer om lachen, en arm in arm stapten ze verder en Merijntje liep zachtjes in zichzelf te zingen... Dan zaten ze weer ergens aan een tafeltje en aten zure augurken en uitjes, en Merijntje dronk sterke koffie, maar Flierefluiter hield zich liever bij de gezonde kost en keek bewonderend door een vol glas klare jenever in het licht. En weer liepen ze en kwamen langs de Maas en in Merijntjes hoofd werd het helderder en zijn ogen zagen zonder bedrieglijke mist de schoonheid van de rivier, die heerlijk wijde ruimte en weer begon hij er over tegen Flierefluiter, hoe hij dit vroeger nooit zo gezien had, en dat het vandaag nog weer mooier en groter en glanzender was, en hoe dat nou toch kwam? Flierefluiter stapte naast hem met zijn oude, lange stap van iemand, die gewend is langs de grote wegen te lopen.

'Oach, jonge!' zei hij lachend, 'da's ammoal nog niks! Da's nog moar een begin ! De wèreld is zo groot één overal is 't zo mooi, da' ge d'r nooit genog van kunt zien... Wacht moar... a'ge van de meinse zijt, die wezelijk zien kunne, dan zulde nog wa' beleve...'

'Iederendeen kan toch zien !' protesteerde Merijntje. 'Da's nou moar gezever.'

'Belange nie!' riep Flierefluiter met een driftige armzwaai. 'Molle zijn de meinse. Ze zitten ammoal in d'r doonkere pijpe te vroeten één ze zien niks.'

'Ze lope net zo goed bove de groond as gij één ikke!'

'Boven de groond zijn ok mollepijpe... één die doar eenmoal in noar vreten oan 't scharrele roakt, die zie niks aanders meer... 'Edd' al es een boer gezien, die wies 'oe mooi a't laand is, doar 't ie over loopt?'

Merijntje dacht na.

"k Weet nie,' zei hij dan. "k 'Em in joaren 'eemoal gin boer gezien.' 'In de mollepijp gezete,' lachte Flierefluiter. 'Eén de boere net zo goed, jonge ... A'ge tegen een boer zégt: wa' prachtig laand 'ier... dan zegt ie: da' schik nog al, moar ge kunt de stekels d'r nie afkrijgen, aanders zou 'et wel meer opbrenge... Eén let nou es op de meinsen'ier!... Ziede'reen, die noar jouw mooie Moas stoat te kijke?... Ammoal mee d'r snuut in de pijp om noar voer te zoeke... Molle, Merijntje... ammoal molle!'

'Moar wij dan toch nie!' riep Merijntje triomfantelijk. 'Want a'k er bij kon, dan zou ik 'eel da' groot woater één die wije lucht wel een kus wille geve!'

Hij kreeg een diepe kleur bij zijn eigen uitbarsting, die hem kinderachtig overdreven leek, zodra hij ze uitgesproken had. Maar Flierefluiter lachte en sloeg hem hardhandig op de schouder.

"Ouwt da' vast, Merijntje,' zei hij, "ouwt da vast, man!... da's meer wèerd as eten één drienke bij mekoare... één doar goan me d'r eentjen op vatte, want ik 'em van die Moas van jou een düst gekregen as een pèerd...'

En weer liepen ze herbergen in en uit, maar Merijntje lustte geen bier meer, dronk koffie of spuitwater en liet de hoon van zijn dorstige vriend gelaten over zich heen gaan: hij was bijna zat geworden en daar moest ie niks van hebben; als ie dronken thuis kwam, sloeg z'n moeder 'em bont en blauw.

'Ene keer mot den eeste zijn,' vond Flierefluiter filosofisch, 'moar ge mot 'et zellef wete... tot drienken één tot de liefde meugde gin meins dwienge... da's doodzoonde... witte da' wel?... Of prakkezeerde zoveul nie meer over alle soorte van zoonde as vroeger?...'

Merijntje lachte wat bevangen. Hij dacht juist veel over alle soorten van zonde, maar z'n gedachten verwarden zich, nu de oude, simpele zekerheden waren weggevallen, en z'n ogen begonnen open te gaan voor de eindeloze ingewikkeldheid van alle dingen en menselijk bedrijf. Hij wou er liever niet over praten en zei ontwijkend: 'Bemoeide gij j'w eige moar mee j'w eige zoonde, dan 'edde j'w 'aande vol, deink...'

'Doar 'edde gelijk in, net as vroeger altij,' grinnikte Flierefluiter. 'Moar ik doen boete, man... sodeju!... ik mot zo zwoar boete vor m'n pekelzoonde... doar kunde gij j'w eige gin gedacht van vorme...'!

Z'n stemming sloeg eensklaps om. Hij versomberde en keek strak voor zich. Een eind liepen ze zwijgend naast elkaar. De schemering begon al te vallen. Op de Hoogstraat bleef Flierefluiter plotseling staan, pakte Merijntje bij zijn arm en zei: 'Is da' Bets doar?'

'Woar?'

'Doar, vor die wienkel, mee die lange vént bij d'r...'

'Ge zij zot, man... ze lijkent er gin eens op... alleen d'r maantel... z' is bekaant een kop groter!... 'Oe kom d'r op!'

Hij lachte, maar Flierefluiter trok hem driftig mee en mompelde tussen zijn opeengeklemde tanden: 'Da' wijf... da' wijf... verdomme...'

En Merijntje, half verschrikt, half geamuseerd, zei: 'Flierefluiter, loat oons noar 'uis goan: ge zij zo zat as een pinneke!...'

'Kloterij,' grauwde Flierefluiter. 'Ik woor nooit zat... Kom mee, dan goan me-n-eindelijk es wa' drienke...'

III

In de schemerige hoek van een klein kafeetje op de Kipstraat, waar een suizende gaslamp in het midden een bleek en onzeker licht over een kaal gespeeld biljartje stulpte, hing Flierefluiter scheef achter het tafeltje en Merijntje zat tegenover hem en keek ongerust naar zijn verbleekt gezicht, waaruit de grijze ogen lichtten met een helle, koude glans. Ze waren de enige gasten en de kastelein zat knikkebollend achter zijn tapkast, schrok telkens heftig op, als Flierefluiter om een nieuw glas riep.

Merijntje begon zich onbehaaglijk te voelen. Ze zaten hier al meer dan een kwartier en Flierefluiter had zijn mond nog niet anders open gedaan dan om de drie borrels te bestellen, die hij alweer achter zijn knopen geslagen had. Toen hij om de vierde riep, siste Merijntje halfluid: 'Scheert er toch uit... ge züpt as een wallevis!'

Flierefluiter keek hem scherp aan, lachte spottend, en zei: 'Kijk, zijde doar nog?... 't Was 'eemoal vergete, da'k gezelschap 'ad... Wa' doed' eigelijk bij me, Merijntje?... Loat me-n-ier moar zitte... ge mot j'w eige mee verlore meinse nie bemoeie... Ik ben een verlore meins, jonge...'

Hij knikte nadrukkelijk met z'n bleke kop, hapte van zijn nieuwe borrel, veegde zijn mond af met de rug van zijn hand, en ging zachter door: 'Dad' adde gij nooit kunne dromen, 'éé?... één gin meins... één ik zellef zeker nie... da' ge Flierefluiters nog es tegezou kommen as een verlore meins... Flierefluiter!... 't Kan oarig lopen in de wèreld, manneke...'

Een tijdje zat hij met dof-broeiende blik voor zich op het tafeltje te kijken, draaide het glaasje tussen zijn licht bevende vingers rond en mompelde verscheidene keren achtereen op meewarige toon : 'Een verlore meins... een verlore meins...*

Een verstikkend gevoel van medelijden en benauwenis kneep in Merijntjes borst. Met onzekere stem protesteerde hij :'Alla !... wa's da' nou?... Een verlore meins... gij? Ge zij' zat, da's op één al!...'

Flierefluiter sloeg zijn ogen op en keek hem aan, een bittere glimlach om zijn grote, scheef getrokken mond. Maar zijn harde ogen werden vriendelijk en zijn stem was vol genegenheid, toen hij zei: 'Gij zoek nog altij vor alle dienge de barm'artigste verkloaring, Merijntje... Ge zijd één ge blefd' een woare christen... Ge wil nie 'emme, da' Flierefluiter een verlore meins is, één doarom is-t-ie einkel moar zat... Eén toch is 't net aandersom, man... Flierefluiter is nie zat, moar 'ij is een verlore meins...'

'Ge zij zo zat as een wiel!' verzette Merijntje zich driftig.

'Nou, allee... zat zijn 'kok... moar tóch een verlore meins,' hield Flierefluiter koppig vol en lachte spottend om Merijntjes boos gezicht.

Even zweeg hij, schudde als verwonderd het hoofd, lei over de tafel heen zijn hand op Merijntjes arm en begon met halve stem te spreken: 'Ziede, jonge... 't is Bets... Bets, doar goan 'k oan kapot... doar zijn 'k oan verlore gegoan... Da' gloofde nie, 'ee?... Neeë, da' sprik van eiges... da' kunde gij ok nieglove... ge wit nog gin eens wad' een vrouw is, gelukkige sallemaander a'ge doar zijt... Ge mot nog veul lere, Merijntje... één lere... da' doe soms sakkerjuus veul zeer, jonge... Ooeioei, da' kan zo zeer doen...'

Zijn troebele blik dwaalde langs Merijntje heen naar vage verten, waar hij het beeld zag van de pijn, die hem doortrilde. Zijn gezicht vertrok tot een uitdrukking van lichamelijk lijden en hij beet de tanden opeen. Merijntje voelde zich al onbehaaglijker en keek bevangen in de omfloerste grijze ogen, die zich weer naar hem toekeerden met hun blinde, gepijnigde blik.

'Loat oons nou noar 'uis goan, Flierefluiter,' zei hij smekend.

Maar zijn vriend drukte zijn arm vaster, en als had hij niets gehoord, ging hij op dezelfde gekwelde toon voort: 'Da's nou vier joar of doaromtrènt gelejen a'k ze vor 't eest gezien 'em... één doarnoar 'em ik gin grust ogenblik meer g'ad... Zot was ik op er, stoapelzot. Nou, da' zijn 'k wel es meer in m'n leve gewiest... één da' gieng altij' weer over ok. 't Was altij' schoon, 't was altij' net een vloag zomer... moar 't gieng verbij, één ik trok wijer... gin een kon d'r me vast'ouwe... Flierefluiter, Merijntje, die was net as 't woater van de Vliet: da' kust de blommekes oan de kaante, moar dan stroom 'et weer deur... één d'r stoan zo verdommes veul blommekes leinst de kaante, jonge, doar 'edde gin besef van... één ze wiere zo gère gekust... doar 'edde nog veul minder besef van...'

Even zweeg hij, lachte kort en hees, er gleed een verbazing door de blik, die over Merijntjes gezicht tastte naar het wonder van het nog niet begonnen leven. Daarop slikte hij en vervolgde: 'Moar mee Bets gieng 'et aanders... D'r warre vrijers genog, jonger as ikke... moar van mijn wou ze wete... Ik ben d'r lachenden oan begonne, Merijntje, moar deze blom was vergiftig één ik ben d'r oan te groonde gegoan... Doar begrepte gin woord van, 'ee jonge?... Wel, ik zal 'iersebiet dood blijven a'k er zellefwa' van begrijp... Moar ik kon d'r nie meer van los komme... Ik doch 'et eest wel, één ik wou 'et ok. Ik zee a'k weg moes, wijd weg. Ze schreeuwde nie, ze was nie bedroefd, ze lachte zo moar es. Eén ik gieng weg. Veertien doage zijn 'k weggebleve. De broerdste doage, die 'k ooit g'ad 'em... Iederen dag duurden een eeuwig'ed, één 's nachts was ik in d'el. Ik lachte m'n eigen uit. Ik schol m'n eigen uit... Een wijf, zot!... doar kunde je leve toch nie vor veraanderen of bedaarve... 't zal wel over goan... ouw 'et nog moar een bietje vol... Moar 't gieng nie over... Eén toen a'k eenmoal op weg noar d'r trug was, gieng ik 'oe langer 'oe gaauwer, net as een volsloage simpele sukkelèer. Ze wou niks van me wete. Ze lachte me-n-uit mee een aander, een jonge vént mee een doonkere krullekop. Ze vrijden a't klapte, doar 'k bij stong... ze deeë moar net of a'k een miseroabel stroat'ondje was, doar ze d'r eige nie oan 'oefde te store...'

Hij zweeg weer, trok zijn hand terug, liet die krampachtig gebald voor zich op de tafel liggen. Hij haalde zwaar adem en een gevaarlijk licht flakkerde in zijn ogen. In groeiende ontsteltenis zat Merijntje naar hem te kijken: zo kende hij Flierefluiter niet, zo had hij hem nog nooit gezien. Een plotse schrik doorrilde hem. Iets in hem tastte naar een verre herinnering, een vergelijking, maar liet schuw dat pogen varen... een ander gezicht wou zich naar voren schuiven, waarop hij deze uitdrukking wèl kende... Flierefluiter! Flierefluiter!... Innerlijk riep hij de oude, vrolijke vriend terug, angstig, smekend, maar hij vroeg enkel, bevend van spanning: 'Eén toen?'

'Toen?... Toen 'em ik twee doage noader'aand die vént uit d'r woage gesleurd net toen a'ze noar bed wouwe goan... 'k 'eb 'em allef dood geslogen één ik ben bij d'r gebleve... één toen was alles weer goed... Da' joar zijn me getrouwd. Ze wouw nie aanders... één ik kon d'r nie missen, één zo zijn 'k getrouwd geroakt... Ge mot er eigelijk mee dood, is 't nie, Merijntje?... Ikken één getrouwd!... De Vliet moes stil blijve stoan, één z'n eige bij dad' één blommeken ouwe... Ziede 't?'

Hij lachte weer, honend, met schorre stem... Hij lachte zichzelf uit. Maar Merijntje lachte niet mee. Het onverwachte verhaal beklemde hem. Waarom vertelde Flierefluiter dat alles? Lelijk was 'et, vuil en lelijk... Het maakte hem bedroefd, het gaf hem een walging in de keel... Dat mensen zo leefden!... Slecht was het en onbegrijpelijk... Was het wonder, dat ze ervoor gestraft werden?... Daar... Flierefluiter sprak het zelf uit: 'De kwezels zége: doar a'ge 't meesten in zoondigt... doar woorde 't zwoarsten in gestraft... één doar zürgd' Oonze Lieven 'eer vor... mee z'n knechje, Joosje Pek, soame dan... Wel... ik 'eb zeker zwoar tegen de vrouwe gezoondigd... één nou 'emme ze d'r een op m'n afgestuurd om 'et me-n-in te pepere... Gloofde gij dad' ok, Merijntje?...'

Peinzend keek de jongen hem aan. Meende Flierefluiter wat hij zei of spotte hij er maar weer mee?... In ieder geval wachtte hij zijn antwoord niet af. Hij maakte een wegvegend handgebaar: 'Ammoal smoesjes van schijn'eilige bangschij ters ...Ik' em de vrouwe gin kwoad gedoan...' k Em veul van d'r g'ouwe... één zullie van mijn... één soamen 'emme gouwe doage g'ad... Ammoal een kwestie van toeval één van leeftijd, deink ik...'

'Moar ge meug toch zo moar nie as een beest mee allerlei vrouwe leve!' verzette Merijntje zich met onderdrukte, van angstige opwinding bevende stem.

'As een beest nie,' antwoordde Flierefluiter met een flauw, geamuseerd lachje. 'Moar dad' em ik ok nie gedoan, Merijntje... Mee Bets... mee Bets is 'et leven as een beest gewoore.'

Hij boog zich verder naar zijn jonge vriend over het tafeltje. Zijn stem klonk hees en onbeheerst.

'Ik docht altij a'k veul staarker was dan al d'aandere, ziede: want ik was nooit de sloaf van een vrouw of van m'n eige gevoel. Ik kwam één ik gieng net as ik wou, net zoa't mijn geriefde... Moar mee Bets is dad' aanders gewoore... mee Bets is 't net aandersom... zij komd één ze goat net a' zij wilt... Zij moakt uit 'oe a't mot. Zij eed uitgemoakt, dat er getrouwd moes woore... woarom mag de duvel wete, want zij stoort d'r eige d'r nie oan, da' ze getrouwd is... Zij wou in Rotterdam wone. 't Oliekoekekroam moes verkocht woore... z'ad dad' ouw kavaljen in de Zeven'uizesteeg, één doar moese me-n-in... een woater-één-vuur-nering... Pas loater kwam ik oan de weet, da' ze nog wad' aanders op 't oog 'ad... eige zoake... Witte 'wa?'

Merijntje schudde het hoofd. Plots moest hij denken aan de mensen, die bij haar op visite kwamen in de opkamer. 'Ze woekert,' zei Flierefluiter bijna onhoorbaar.

'Wa'?' vroeg Merijntje, en voelde hoe een kilte door zijn borst ging. Flierefluiters gezicht was een en al walging.

'Ze woekert,' herhaalde hij. 'Ze leen geld uit oan die arme luize bij oons in de buurt. Van elke gulde motte z elke week een dubbeltje rente betoale... Eén as ze meer lene, zo'n vijfentwintig gulde of zo, dan motte ze tekene vor minstes dertig...'

'Eén a' ze nou es nie betoale?' vroeg Merijntje. "t Zijn toch ammoal zukk' aarme sloebers?' Flierefluiter lachte minachtend.

'Ze wit ze wel te vinne... ze zijn as de dood vor d'r... A'zemee d'r boek één d'r cijfers vor den droad komt, wete ze gin road... gin meins kant er oan uit as zij... één die z' eenmoal in d'r klaauwen 'eet, komt er nie meer uit... d'ene d'r vént magt er niks van wete, d'n aandere z'n vrouw nie... Z'ee duzend menieren om ze bang te moake... Ze goa noar de meinse d'r boas, a't er 'eemoal gin betoaling meer komt... Z'ee zoake tot diep in de stad... Ambtenèrkes één zo, doar kom ze thuis... één z' eed een briggedier van de pelisie... die 'ellept er...'

'Neeë!' riep Merijntje zacht, verschrikt.

'Joaje,' bevestigde Flierefluiter met nijdige nadruk. 'Eén z' ouw 'et nog mee die schoelie ok...'

Merijntje week achteruit. Afkeer steeg hem naar de keel, zo sterk, dat hij dacht te zullen gaan braken... In wat voor poel liet Flierefluiter hem daar kijken ?... En daar leefde hij in... en bleef er... Flierefluiter, die geen onrecht zien kon... die er op sloeg, als hij een bruut zijn vrouw zag mishandelen...

'Soame zuige ze die miseroabele stumpers 'et bloed uit... a' die vent z'n blienkende knoppen één z'n 'elm loat zien, stoan ze net of a' ze van Gods 'oand gesloge zijn... Da' soort klootjesvolk wit, da' ze 't tege kopere knoppen altij' af motte lége, onrecht of gin onrecht... Eén 'ij voart er wel bij... goeie percenten één nog lekker waarm bij 't wijfin 't bed ok...'

'Flierefluiter toch!...'

Het klonk zacht, als een benauwde noodkreet. Met iets als medelijden keek Flierefluiter naar Merijntje, maar een boosaardig lachje verdrong de mildere uitdrukking meteen weer, en hij vroeg sarkastisch:' Wa' doet er op ?... Past da' mooi ver'oaltje nie tusse de broave belekes, die gij vor 'et leven oanziet?... Beter a'ge moar wit 'oe 'at de wèreld in mekoare zit, jongen, één wad' een liefelijk rapaljen 'at de meinse zijn...'

'Moar,' stamelde Merijntje, 'moar a'ge nou toch wit...'

Hij stokte. Flierefluiter knikte moedeloos met het hoofd.

'G'è gelijk, Merijntje,' zei hij dof. 'Ik 'ad allang weg motte zijn... Wa' zuid' er oan doen?... Ge most eest moar kunne... Eén ik kan nie. Ik weet 'a ze me bedoondert mee Jan, Piet één Kloas... z' eet den duvel in d'r lijf, da' vrümmes... 'k 'ad z' allang de nek om motte vrienge... moar ik kan d'r nie tegen op... Ik vin z' eigelijk gin eens mooi. Moar z' eed iets... ik kan d'r nie tegen op. 't Is een sloerie, z' eed een gemenen oard, 't gemeenste wa' ge j'w eige voor kunt stelle... a'k m'n verstaand loat spreke kan 'k er wel van spoege... moar a' ze me vriendelijk oankekt, a' ze bij me komt net as een katjen om oang'oald te woore... dan kan 'k nie meer deinke, dan ' t is net of al dad' aander nie bestoat, of a't nooit bestoan 'eet... of a' z' einkel van mijn is... een klein, oonschuldig, lief wefke, dad' in j'w arreme krüpt om 'ullep bij je te zoeke... één dan 'ouw ik weer net zoveul van d'r as in d' eeste doage... ik zou z' op kunne frete van pure liefde... Da's roar, 'ee?... Da' kunde gij j'w eige nie indeinke?... 'k Zou ''et vroeger ok nie gekunnen 'emme... A'k zo'n kullemanneke zag, die deur z'n wijf vor den oap g'ouwe wier één toch noar d'r trug kroop, dan moes ik lache... Zoiets zou mijn nie kunne gebeure... Joajoa... 't mot moar op je valle... meschien is 't een ziekte, god zal 't wete, moar ge doet er niks oan... Ge goat er oan kepot... één dan schoamde j'w eige nog d' ogen uitje kop ok... da'ge zo'n labbekak zijt...'

Hij spuwde vol walging op de vloer, lei beide vuisten onder het hoofd en zweeg, in broeiende gedachten verzonken. Vol ontzetting zat Merijntje naar hem te kijken. Dat was het dus!... Dat was er van zijn vriend Flierefluiter geworden... Daarom liet hij zich bij de oude vrienden niet zien, leefde als een beer in zijn hol, eenzaam en somber, hij, die zoveel hield van gezelligheid, ruimte en licht... Hij schaamde zich zo, dat hij zich niet durfde vertonen... Arme Flierefluiter... Arme Flierefluiter?... En als het nu toch eens de strafwas voor zijn wild en goddeloos zwerversleven?... Je kon toch maar niet doen en laten wat je wou en zondigen zoveel je lust had !... Er was een gerechtigheid... God strafte het kwaad en beloonde het goede... En Fons dan? vroeg een innerlijke twijfel. Weet je 't nog van Fons?... Waar was daar het kwaad ook weer, dat gestraft moest worden?... En Flierefluiter had toch ook wel veel goeds gedaan zeker ?... Hij was door en door goed... Als 't niet zo vreemd klonk voor zo'n grote kerel, zou je zeggen: enkel wat speels... net een grote lobbes van een speelse hond... En als zijn kwaad zo schrikkelijk gestraft werd... waar bleef dan het loon voor zijn goedheid?... In de hemel... Ja, eerst het kwaad uitboeten en dan de beloning in de hemel... dat klopte allemaal precies... En Bets?... Die was honderdmaal zondiger dan die hele Flierefluiter... en zij leed niet... ze leefde als een varken, en ze lachte de hele wereld uit... Nou ja... haar tijd kwam ook... hier, of in de hel... het kwaad moest geboet worden... En als buurman Van Tol nou es gelijk had... als er geen hemel of hel, geen hiernamaals was?... Dan kwam je d'r immers helemaal niet uit!... Nee, zonder God zou het leven één grote smeerlapperij van de afschuwelijkste onrechtvaardigheid zijn... Arme Flierefluiter... of hij dan rechtvaardig of onrechtvaardig gestraft werd... ongelukkig was ie in ieder geval... Hij had zo eindeloos met hem te doen, maar wat kon hij voor hem?... Niets...

Flierefluiter staarde voor zich uit, in de zwarte poel, die zijn lichte leven geworden was. Hij wist Bets in de armen van een minnaar... hij kende haar streken... jaloezie wurgde in zijn borst... dwaasheid... wat kwam het er op aan?... Voor hem was ze immers niets meer... af en toe, in een vlaag van dierlijke opwinding ... en dan verbeeldde ze zich vermoedelijk nog, dat andere armen om haar heen lagen... Afval... voor hem was de afval... En voor dat erbarmelijke beetje afval bleef hij hurken in de duisternis van die dufTe, donkere steeg... Natuurlijk was ie stapelgek... maar wat deed je d'r aan, als je nou eenmaal gek was... Hij zuchtte diep, richtte zich wat hoger op en dronk zijn borrel leeg. Brandend heet liep de slechte jenever door zijn gezwollen keel. De pijn deed hem goed... Ah... daar was Merijntje nog en zat naar hem te kijken met de ongeruste, heilige ogen der onschuld...! Rekende bepaald uit, in hoeverre zijn losbandige kameraad zijn treurig lot verdiend had... Onze Lieve Heer was immers een nauwgezet koopman, die zorgvuldig boekhield en alles verrekende... En wanneer bij je dood soms postjes debet of credit over waren, was de hele eeuwigheid er nog om de afrekening in de puntjes te verzorgen... Het grootboek werd door een engel bijgehouden en zelfs de weegschaal ontbrak niet onder de attributen van het handelskantoor, waar zaken gedaan werden in goed en kwaad... Een andermaal zou hij toch eens onderzoeken of die jongen al die ouwe ballast nog net zo meesleepte... Voor vandaag had hij hem al genoeg schrik aangejaagd... Waarom eigenlijk?... Wat een nonsens om die argeloze jongen met zulke verhalen op 'et lijf te vallen?... Om 'em wat levensinzicht bij te brengen?... Nee, enkel omdat hij te veel gedronken had en z'n bezopen tong niet in bedwang kon houden... Had daar zitten jammeren in zelfbeklag... een bespottelijk figuur geslagen.

Hij lachte eensklaps boosaardig. Merijntje schrok op.

'Witte wa' ge doet, Merijntje,' zei Flierefluiter. 'Goade gij moar op 'uis oan.'

'Eén gij dan?'

'O, loat mijn moar betije... Ik loop in gin zeuve slote gelijk.'

Merijntje keek hem ontmoedigd aan, zei dan boos: 'Ge mot zeker nog meer zuipen, 'ee?'

'Da' kan goed,' lachte Flierefluiter, "t Braand 'ier van binnen, één da' mot geblust woore... Goa nou moar, manneke... Komd' overmorrege weer moar waarke... morregen is-t-er toch niks mee me te beginne...'

Hij drukte de jongen de hand, stond op en schoof hem voor zich uit naar de deur. En Merijntje ging, mistroostig en ongerust: hij hoorde nog hoe Flierefluiter om een nieuw glas jenever riep...

IV

Merijntje was er lelijk van in de war.

Thuis had hij over heel de verbazingwekkende geschiedenis gezwegen: ze dachten toch al zo onvriendelijk over Flierefluiter, die zich nog maar steeds niet kwam vertonen. Nu begreep Merijntje maar al te goed waarom niet. Flierefluiter schaamde zich werkelijk. Hij voelde zich niet alleen ongelukkig, maar ook diep gezonken. O, het was best te begrijpen, dat hij zijn vrouw, die zo schandalig leefde en nog een woekeraarster was op de koop toe, niet bij zijn ouwe vrienden wou brengen. Maar waarom duldde hij dat alles dan ook?... Hij was anders toch resoluut genoeg, een echte mannetjesputter, die er niks tegenop zag zijn vuisten te gebruiken. En nooit had iemand hem ergens vast kunnen houden... Maar Bets deed met hem wat ze wou, behandelde hem als een voetveeg... en hij liet het zich welgevallen... hij mopperde, hij vloekte en raasde soms, maar hij bleef de minste, hij liet zich bedriegen en vernederen... Hij, Flierefluiter, de onverschillige, vrije vagebond, die nooit banden had gekend of geduld...

Een duizelig makende verbazing kwam telkens in Merijntje terug: hoe was dit mogelijk?... Flierefluiter zag precies, wat een doerak die Bets was... Hij vond haar eigenlij k niet eens mooi... ze woekerde... ze leefde met andere mannen ... ze was zo gemeen als 't water diep is... En hij kon haar toch niet loslaten ?... Hij verachtte haar. Hij haatte haar... En hij kon haar niet loslaten ?...

Wie zei, dat Flierefluiter haar haatte ?... Dat was niet zo... Hij had gezegd: als ze hem aanhaalde en in zijn armen kroop, vergat hij alles, en dan kon ie alleen nog maar van haar houen... Maar hoe kon je dan nog van zo iemand houen ?... Wat was dat dan: van iemand houen ?... Zo, als een man van een vrouw houdt... De liefde, waar zoveel over gepraat en in boeken over geschreven werd... Ontzetting beving hem tegenover dit raadselachtige. Alsof hij geblinddoekt tegenover een groot gevaar gezet werd... een gevaar, waarvan hij de aard noch de zin kende...

En Bets?... Zou die nou wezenlijk zó slecht, zo doortrapt slecht zijn als Flierefluiter het voorstelde?... Ze leek zo hartelijk, zo gul, zo onbevangen lief soms. Ruw in haar mond, onverschillig, en ook wel es humeurig, nukkig... Maar zo slecht?... Zo gemeen zedeloos ?... Zo wreed tegenover die arme slokkers? ... Dat kon je je toch niet indenken... Zou Flierefluiter niet overdreven hebben met z'n buik vol drank en z'n benevelde hersens?... Had ie wel alles gemeend, wat ie gezegd had?... Of had Merijntje, als zo vaak vroeger, alles veel te serieus opgenomen, in onervarenheid de dingen verkeerd begrepen?... Kon een mensenleven zo zwart en lelijk zijn?... Hij wou zichzelf wel graag overtuigen, dat hij alles verkeerd had opgevat, dat het zo erg niet was, dat alles blijken zou veel minder verschrikkelijk te zijn. Het lukte maar half en zo ging hij met een bedrukt hart op de afgesproken morgen naar de Zevenhuizensteeg.

Toen hij het donkere winkelhol binnenkwam en de bel rinkelde, riep Bets' stem van de opkamer uit: 'Wie is daar?'

'Ik ben 'et, Merijntje.'

'O... kom maar hier.'

Ze zat te ontbijten aan de tafel bij het raam. De lamp brandde. Hij keek naar haar verstoord gezicht, hoe ze traag haar brood kauwde, beide handen lusteloos in de schoot.

'Is Flierefluiter d'r niet?'

'Nee, die donderhond heb op m'n nuchtere maag al keet geschopt. En toen is ie kwaad de deur uitgelope.'

'En we zoue same werke vandaag.'

'Was-t-ie zeker vergete... Hij is al van eergistere afin de olie, dat drankorgel... d'r is geen huis met 'em te houe...'

Merijntje keek haar bedremmeld aan: zij moest haar man nodig verwijten maken! Las Bets z'n gedachten op zijn gezicht? Een felle blik uit haar zwarte ogen schoot naar haar hem uit.

'As-t-ie in de lorum is,' zei ze klagend, 'doet ie niks anders dan over me roddele... hoe vuiler hoe mooier...'

Ze zweeg, keek hem onderuit vorsend aan. De jongen kreeg een kleur, stapte van de ene voet op de andere, verlegen met zijn houding. Dan ging Bets voort: 'God weet wat ie jou ook allemaal van me verteld heeft, die lekkere druif.'

'Mijn niks, hoor,' loog Merijntje dapper, maar zijn stem trilde en hij sloeg zijn ogen neer onder de stekende blik uit die boze, zwarte ogen.

'Nee, dat zie ik anje,' hoonde Bets. 'Ga toch zitten... Wi'je 'n koppie thee?'

Verward, niet op zijn gemak, ging Merijntje bij de tafel zitten, lei zijn pet op zijn knie en keek verstrooid, terwijl Bets een kop thee voor hem inschonk.

'Hier... drink maar es voor de schrik!'

Ze lachte alweer... Ze lachte hem uit... Natuurlijk!... Grote mensen, en vrouwen voornamelijk, lachten hem zo dikwijls uit, altijd... Grote mensen?... Hij was anders, potverdomme, toch ook geen kleine jongen meer!... Van de zomer werd ie negentien!... Wat verbeeldde ze d'r eigen wel ?... Hij kon best van zich afbijten. Met nors samengetrokken wenkbrauwen zei hij: 'Nou ja... een heilig boontje ben je toch zeker ook niet?'

Het klonk als een snauw, veel brutaler dan hij bedoeld had, en hij schrok er zelf een beetje van, kleurde dieper en dronk gauw van zijn kopje thee.

'Zo?' antwoordde Bets, nijdig de wenkbrauwen fronsend, 'ben ik dat niet?... 'En hoe weet jij dat dan, hè, as Thijs 'et je niet verteld heb?... Wat een minne kerels, om same kwaad te gaan zitte spreke van een vrouw, die d'r geeneens bij is... bah!...'

Merijntje boog het hoofd dieper, dronk zenuwachtig z'n kopje leeg; zijn tanden rinkelden tegen het porcelein, zo beefde zijn hand... Hij voelde zich schuldig... ze had gelijk: het was min om achter haar rug kwaad van haar te spreken. Zwak verdedigde hij zich: 'Ik heb niks van je gezegd, Bets... Wat mot ik nou zeggen?... Ik ken je immers amper.'

'Dat heb ik niet an je verdiend, Merijntje,' zei Bets na een kort zwijgen op ongewoon zachte toon.

Beefde haar stem ?... Als ze in godsnaam maar niet ging huilen!... Wat had ie zich daar weer aangehaald met z'n gewone stomme onhandigheid!...

'Ze hebbe allemaal altijd wat op me an te merke,' beklaagde Bets zich, en haar stem klonk als die van een kind, dat zich misdaan voelt en pruilt. 'Wat ik doe, dat doe ik, maar goed is 't nooit... Doch ie soms, dat 'et voor een vrouw een lolletje was om met zo'n veel ouwere man getrouwd te zijn?... Altijd heeft ie een pestbui en dan heb ik 'et gevrete... Hij kan niet uitstaan, dat ik jong ben en plezier in me leve wil hebbe...'

'Waarom ben je dan met 'em getrouwd?' vroeg Merijntje bedrukt en in de war.

'Ja... waarom?... Hij dee' z'n eige heel anders voor... hij kan aardig genog zijn as ie maar wil... Ik was gek op 'em maar toen we eenmaal getrouwd ware, toen werd ie heel anders... en nou kijkt ie me zowat met geen gezicht meer an... Wonder, dat ik er dan wel es uit wil... dat ik es wat wil hebben van me jonge leve... Maar hij gunt me niks. Hij zoekt overal kwaad achter. Hij is zo jaloers as een tijger... Ken je net es an zien, hoe die zèllef bestaat...'

Merijntje raakte steeds meer in verwarring. Het leek nu allemaal weer zo heel anders dan hij het zich na de beklemmende bekentenissen van Flierefluiter had voorgesteld. En aannemelijk klonk het ook... Haar mat-blank gezicht stond zo bedroefd, en het droeg een zo eenvoudige uitdrukking als hij er nog nooit op gezien had. De felle gloed van haar ogen lag gedoofd in een onderworpen, mismoedige blik, en haar rode mond boog in de hoeken neer tot een trek van verongelijking, die heel het gezicht wonderlijk kinderlijk, meisjesachtig lief maakte... Hoe oud was ze eigenlijk?... Jong, zei ze telkens, een jonge vrouw... Zou Flierefluiter haar werkelijk onrecht gedaan hebben in de gemelijke jaloezie van de oudere tegenover de jongere... zoals ouderen dat immers altijd doen tegen de jongeren, die ze niet begrijpen of willen begrijpen ?... Hoe had zijn grootmoeder niet alles, alles verkeerd uitgelegd wat hij deed, en thuis vader en moeder ook heel dikwijls... Maar... ze was een woekeraarster!... Eer hij het wist, had hij het al gevraagd: 'Leen je geld op intrest uit, Bets, is dat waar?'

Even schoot haar blik driftig naar hem op en ze antwoordde fel: 'Ja, da's waar!... En wat zou dat?...'

Daarop sloeg ze de ogen weer neer, haalde de schouders op, en vervolgde gelaten : 'Natuurlijk... dat mag ook niet... Ik zou die stumpers maar weg motte sture... as ze komme bidde en smeke om ze te helpe... Maar zo ben ik nou eenmaal niet... Ik kan geen trane zien... Telkens help ik toch weer...'

'Maar... motte ze dan niet... niet erg veel rente betalen?'

De vraag klonk schuchter, aarzelend, hield al een vraag om vergeving in.

'Heb ie dat wéér gezegd, die ellendeling?' vroeg Bets op bedroefde toon. 'Een woekeraarster ben ik, hè, een woekeraarster?... Ah, die rotmense allemaal!... As ze je nodig hebbe benne ze o zo vriendelij k... zouwe ze je zole wel wille likke... Flikflooie en huile, trane met tuite, en mooi prate... net zo lang tot je je portemonnee ope doet. Belove je koeien met gouwe horens... dan ben je de beste en de liefste... Maar as 'et op terugbetale ankomt, dan is alles anders... dan deugt er in eens geen draad meer an je... dan ben je-n-een woekerwijf, een bloedzuiger... en de gemeenste vuiligheid is niet vuil genoeg om over je uitgespoge te worre... Ondankbaar tuig... vuile luizebosse, allemaal!... 't Geld groeit mijn toch zeker ook niet op m'n rug... En je eige man doet mee aan die smerige kletspraatjes... En jij gelooft'et ook!... Dat had ik niet van je gedacht, Merijntje, dat heb ik niet an je verdiend...'

Het herhaalde verwijt trof de jongen als een zweepslag. Ze had toch gelijk?... Ze was toch goed voor hem geweest? Hartelijk en lief en royaal. Ze had hem dadelijk gewoon als iemand van het gezin opgenomen, hem aan tafel gevraagd, hem het beste gegeven en hem nog dikwijls genoeg een gulden extra toegestopt... Het was beestachtig ondankbaar van hem om nou maar zonder bewijs meteen het ergste van haar te geloven... dat had ie niet mogen doen... Flierefluiter was kwaad, hij was jaloers, en hij was nog dronken ook, toen hij hem dat allemaal voorgepraat had... Zwakjes protesteerde hij nog: 'Ik... eh... ik heb heus niks van je gezegd, Bets, waarachtig niet...'

Hij waagde het niet, zijn ogen naar haar op te heffen. Zo zag hij niet de flikkering in de hare, noch de kleine, triomfantelijke glimlach, die zij niet bedwingen kon en die een ondeelbaar ogenblik haar rode mond versmalde.

Zij zuchtte diep en Merijntje voelde zich al schuldiger en vol berouw. Maar zij verweet hem niets meer, zat stil achter de tafel, de ogen weer neergeslagen naar de nerveus ineengestrengelde handen in haar schoot. Doodongelukkig vroeg hij: 'Zal ik maar naar huis gaan, nou Flierefluiter d'r toch niet is?'

'Ga liever naar 't pakhuis en maak een paar honderd bossies. Ze benne haast op. As ik mot wachte tot die luie dronke tobbe d'r an belieft te beginnen

'Goed,' antwoordde Merijntje stil, keerde zich om zonder haar nog aan te zien, en ging met lome schreden naar het pakhuis, waar hij de petroleumlamp aanstak.

Die luie dronken tobbe, had ze gezegd. Zo koud, zo liefdeloos, zo hard. Die luie dronken tobbe... en dat was haar man... dat was Flierefluiter ...z'n goeie, ouwe vriend... Lelijk was het allemaal... zo verdomd lelijk!... En onbegrijpelijk. Verward en troebel... Wie had er nou gelijk?... Wie moest hij nou geloven?... Het zweet brak hem uit van benauwenis... Hij smeet zijn pet, zijn jas en zijn vest op de werkbank, stroopte de mouwen van zijn sporthemd tot boven de ellebogen op, en stond dan een poos nadenkend voor zich uit te staren... Wat was nou de waarheid?... Flierefluiters vervallen, moedeloos en wreed-bedroefd gezicht, zijn rauwe stem, zijn verscheurde lach?... Of Bets' gekrenkte houding, haar kinderlijk misdaan gezicht, haar ogen, die vroegen om rechtvaardigheid en meegevoel?... Beiden had hij geloofd, toen hij ze voor zich had... Het was zo moeilijk aan iemand te zien, of hij de waarheid sprak of niet... en hém kon iedereen immers alles wijsmaken... dat was altijd zo geweest : pas als het te laat was, kwam hij tot de ontdekking, dat hij weer de rol van de onnozele bloed gespeeld had... Wie van de twee loog er nou, Bets of Flierefluiter?... Hij werd er geen wijs uit... Kon dat stille, blanke vrouwengezicht met de verongelijkte mond en die zachte, bedroefde ogen liegen?... Ze had mooier en liever geleken, dan hij haar nog ooit gezien had... En het gezicht van Flierefluiter dan ?... Dat ontstelde, gefolterde, ongelukkige gezicht... loog dat dan?...

Kwaad om de hopeloze verwarring in zijn innerlijk, die hij niet meester kon worden, greep hij een zwaar stuk hout op en smeet het op de bok, dat het logge ding ervan kraakte en wankelde. Dan sleurde hij de grote spanzaag van z'n spijker en begon te zagen. Met boosaardige rukken trok hij het scherpe staal zo nijdig door het weerbarstige hout, dat het zaagsel in witte striemen uit de snede stoof. De afleiding van het werken deed hem goed. Hij spande zijn spieren, zweepte zich op tot nog groter drift, vierde zijn ontsteltenis en verwarring in vernielzuchtige woede uit op het knersende, kreunende hout. Toen hij genoeg blokken had, zweette hij zo, dat hij zijn hemd aan de hals en op de borst los knoopte. Dat gaf verkoeling. Haastig greep hij het kapmes en begon de blokken met korte, snelle, heftige slagen in steeds kleiner stukken te klieven. Hij kuchte van inspanning. Stof en fijn verdeeld zaagsel prikten in zijn keel, jeukten op zijn vochtige voorhoofd en neus. Af en toe wiste hij met de blote onderarm de druppels van zijn gezicht... Je werd kalmer van hard werken... Je sloeg mét het hout ook je zorgen en ergernissen kapot... En eindelijk kwam je tot de ontdekking, dat je gek was met je zo druk te maken over het leven van anderen... Ze moesten het zelf maar uitzoeken!... Hij had er niks mee van doen... Hij was niet met Bets getrouwd en hij had geen last van Flierefluiters streken... als ie die dan had altijd... De splijtende houtjes vlogen splinterend onder zijn kapmes uit, en het werd een spelletje ze al vlugger en vlugger te doen wegspatten... klap! klap! klap! klap!... Rondom het hakblok groeide en groeide de stapel met profijtelijke snelheid...

Dan ging de deur van de werkplaats open en Bets kwam binnen. Ze droeg een roodzijden ochtendjas en liep met blote voeten in pantoffeltjes, die ook van zij waren. Ze had zeker weer een luie kuur, en geen zin om zich aan te kleden. Maar d'r haar had ze keurig opgemaakt.

'Nou, je kan d'r weg mee, zeg!... Je doet 'et minstens driemaal zo vlug as Thijs! Ben je nie bekaf?'

'Dat gaat nogal,' antwoordde Merijntje, zijn hijgen bedwingend, trots om haar lof; hij keek haar even onderzoekend aan: kwaad was ze vast niet meer, al stond haar gezicht nog wat strak.

Ze was bij hem gekomen, pakte zijn blote onderarm en kneep er stevig in.

'Je bent sterk!' prees ze bewonderend. 'Je zit goed in je spieren, Merijntje, al lijkje nog al mager.'

Hij trok zijn arm terug, gehinderd.

'Da' goa genog,' antwoordde hij stug.

Ze lachte even, bauwde hem na : 'Da' goa genog... da' goa genog... boerekinkel, ka' je nie fesoenlijk Hollands tege me praten?'

Dan streek ze met een onverwachte, katachtige beweging het haar van zijn bezweet en stoffig voorhoofd; met een haastige ruk trok hij zijn hoofd achteruit, kriegel: hij hield niet van die kinderachtige handtastelijkheden, hij was geen jochie meer... altijd die flauwe kul van die aanhaligheid!...

Bets toonde zich niet boos. Lachend zei ze: 'Je bent aardig moe en bezweet, jongetje... kom maar mee, en rust wat uit, 'k heb de koffie klaar.'

'Ik kom dalijk,' antwoordde Merijntje, 'eerst dit blok nog even klieve.'

'Goed, jonge.'

Het klonk ineens wonderlijk gehoorzaam. Dat beviel hem. Ze had zeker begrepen, dat hij zich niet zo kinderachtig liet behandelen. Ze ging weg op haar zachte slofjes. De glanzende jas lag glad om haar ronde heupen gesloten. Ze had een lichte, wiegende gang, waarnaar Merijntje kijken moest zonder het te willen. Korzelig voelde hij zich, vreemd ontstemd. En kwaad viel hij weer op het hout aan, zwaaide het kapmes en deed de stokjes springen, tot het blok verwerkt was. Daarna rekte hij zich, sloegen de mouwen neer, knoopte zijn boezeroen dicht en ging naar binnen.

V

Bets zat bij de tafel, waarop twee koppen koffie stonden te dampen. Een trommeltje met koekjes stond er open naast. Ze keek even naar hem, toen hij binnen kwam, maar zei niets. Zwijgend nam hij een stoel, ging zitten en pakte zijn kopje. De geurige drank smaakte hem kostelijk na het harde werken. Blazend en zacht slurpend dronk hij.

'Motje geen koekje?'

'Asjeblieft.'

Hij knabbelde het zachte zandkoekje af met kleine hapjes, langzaam rond, een oude, kinderlijke gewoonte: om er langer van te genieten. Telkens dronk hij er een slokje bij, liet de zoete kruimels weken, wreef ze met zijn tong tegen zijn gehemelte fijn. Het was stil in de kamer. De pendule tikte zacht, sloeg dan elf tinkelende slagen... Elf uur weer al. Z'n gedachten dwaalden weg naar Flierefluiter. Waar zou die uithangen?... Zeker langs de kaai of in een schipperskroegje... weer bezig z'n kwaaie bui weg te spoelen met jenever... Gekke vent... En hij liet die arme Bets toch wel danig veel alleen...

'Waarom zegje niks?'

Verwonderd keek hij op. Bets' ogen waren zeer zwart en keken hem ontstemd aan.

'Ikke?' vroeg hij verward. 'Wat mot ik nou zegge?'

'As Thijs d'r is, ratel je an ene door.'

Was dat zo?...

'Och,' zei hij ontwijkend.

Onverwacht agressief viel ze uit: 'Je kan me natuurlijk nie uitstaan, dat is 't!'

Daar begon het weer!... Wat moest je daar nou op antwoorden?... Hij had oprecht met haar te doen, maar dat kon je toch niet zeggen... dat klonk zo allemachtig gek...

'Nee, da's nog al glad, je gelooft alles, wat die patser over me verteld heb... Iedereen heb de pest an me... jij ook...'

Plotseling boog ze het hoofd, lei het op haar armen, die voor haar op het tafelblad lagen, en bleef zo zitten. Ze gaf geen geluid, maar aan het zachte schokken van haar schouders zag Merijntje, dat zij schreide. Verschrikt zat hij naar haar te kijken. Hij had nog nooit tranen in haar ogen gezien. Z'n hart klopte heftig van ontsteltenis en schuldgevoel... Zo ongelukkig en hulpbehoevend zag ze er uit... Was ze zo bedroefd, zo rampzalig?... En hoe kon hij haar troosten?... Ze moest ophouen met schreien. Ze moest tot elke prijs ophouen met schreien. Anders zou hij ook beginnen...

Zenuwachtig stond hij op, liep met bevende knieën om de tafel heen op haar toe, bleef aarzelend schuin achter haar staan. Dan lei hij zijn hand op haar gebogen schouder. Schor en zacht zei hij: 'Bets... Toe dan, Bets... wat is 't nou?... wat heb ie nou inene?'

Ze pakte met een onverwachte beweging zijn pols, hief het hoofd op, hield het achterover tegen hem aan en keek naar hem op met grote, betraande ogen, waaruit een vreemd vuur hem tegenschitterde.

'O, Merijntje, ik ben zo ongelukkig,' zuchtte ze. 'Als je alles es wist... geen mens houdt er van me... ik ben net een verschoppeling.'

Haar ochtendjas viel open en Merijntje zag vol schrik haar volle, blanke borsten, die als twee witte vruchten in de kanten van haar laag uitgesneden hemd lagen. Hij schaamde zich mateloos, dat hij dit zag, maar zij had er volstrekt geen erg in natuurlijk en hij kon het toch ook niet zeggen ?... Schuw wou hij zijn pols vrij maken en van haar weg gaan, maar zij klemde z'n hand vaster in de hare, streelde er zacht langs met haar warme wang, de krulletjes aan haar slapen kriebelden speels over zijn pols... Hij had het gevoel, dat hij stikken zou of van schaamte sterven. Hij wist, dat hij niet naar die naakte borsten kijken mocht, dat hij die vrouw daar onherstelbaar mee beledigde, maar hij kon er zijn ogen niet van afwenden, kón niet...

'Wees jij nou ook nie kwaad op me, Merijntje...'

'Ikke?... Ikke?' stotterde de jongen met half verstikte stem. 'Ik ben toch nie kwaad op je, Bets... Toe nou...'

'Nee?... Heus niet?...'

'Heus niet...'

Een flauw glimlachje verhelderde het blanke, vol naar hem opgeheven gezicht, waarin langzaam een blos steeg, en de zwarte ogen lichtten op in feller gloed.

'Dan is 't goed... dan is 't goed... hóu jij maar een beetje van me... wees jij maar een beetje aardig voor me... wil je dat, Merijntje?...'

'Welja... waarom niet?' stamelde hij in al dieper verwarring, en probeerde weer zacht zijn hand vrij te trekken.

Maar zij schoof haar stoel met een snelle draai dwars voor de tafel, rukte hem driftig aan zijn hand naar zich toe, sloeg de armen om zijn hals en perste gulzig haar gloeiende lippen op zijn mond. Totaal verbijsterd door de overrompelende manoeuvre lag hij een ogenblik stil tegen haar aan, verlamd, overweldigd door een onbeschrijflijke angst, volkomen weerloos. Hij voelde haar tanden tegen zijn lippen, haar tong, die heet zijn mond binnen schoof. De walging hergaf hem zijn weerstand. Met een dof gekreun trok hij zijn hoofd achteruit, voelde tegelijk, dat z'n handen tegen haar naakte borsten lagen, zo week en zo akelig warm. Heftig duwde hij haar van zich af en sprong achteruit, keek vol schrik naar haar bleek geworden gezicht, waarin de ogen vlamden van een vuur, dat zijn radeloze angst tot volledige ontreddering opjoeg.

'Bets!... Bets!' stotterde hij hijgend. 'Zijde nou zot gewoore?...'

Maar zij lachte schel, sprong overeind en liep op hem toe. De lichte peignoir waaide achteruit, en met ontzetting zag hij, dat ze niets aan had dan dat dunne, zijige hemd met de luchtige kanten bovenrand. Zij greep hem om de schouders, drukte zich vast tegen hem aan, het gezicht in zijn hals, fluisterend met hese, van opwinding bevende stem: 'O, jonge... ik ben gek op je... weetje dat nou nog niet... De voordeur is op slot... d'r kan geen mens komme... we zijn alleen in huis... Kom, Merijntje... kom, schat,...je mag me hebbe... je mag met me doen wat je wil... Kom dan... gauw... kom...'

Ze trok hem in de richting van het bed. Dan sloeg ineens de volle zin van dit alles voor zijn begrip op... Dat wou ze dus van 'em ? ... Weerzin kropte in zijn keel, een verstikkende walg. Een getrouwde vrouw, die hem daartoe wou overhalen !... Flierefluiter had dus wél gelijk... Met al zijn kracht rukte hij zich los en stiet haar driftig van zich af, dat zij met een zachte schreeuw tegen de rand van de tafel tuimelde. 'Je ben bedonderd!' riep hij ruw. 'Schaam je je niet?'

Hij zag bloedrood, rukte aan zijn halsboordje, tot stikkens toe benauwd. Bels was nog bleker geworden. Zij had geen verzet verwacht, begreep het niet. 'Wil je niet?' vroeg ze, totaal verbijsterd. 'Nee,' zei hij hard, 'natuurlijk niet.'

Toen vertrok haar gezicht eensklaps in een grijns van woede en pijn. 'Snotneus!' krijste ze. 'Snotneus!... Wat verbeeljeje eigenlijk?...' 'Niks,' antwoordde Merijntje nijdig. 'Ik schaam me enkel de ogen uit m'n kop, verdomme!'

Weer veranderde Bets gezicht. Ze kón niet geloven, dat die jongen haar werkelijk zou versmaden. Hij was alleen te bleu, te onverwacht overrompeld, de hals... De wilde begeerte van daareven vloog terug over haar opgewonden gezicht. Zij liet zich voorover vallen, omgreep Merijntjes knieën, noemde stamelend zijn naam, met een hese, dringende stem, trok zich aan hem op, keek van vlak bij met haar van wilde hartstocht troebele ogen in de zijne, prevelde half onverstaanbare vleinaampjes, hief de hand op om zijn wang te strelen, zijn hoofd weer naar zich toe te trekken. Maar opnieuw stiet hij haar terug en riep woedend: 'Ik wil nie!... Loat me mee rust...'

Hij keerde zich om, wilde vluchten, en verstijfde van schrik. Flierefluiter stond in de deur en keek hem met een somber, krijtwit gezicht recht in de ogen. Achter hem begon Bets snerpend te gillen. Met een sprong was hij langs Flierefluiter heen, het trapje af, de winkel door. Nog hoorde hij de krakende, godslasterlijke vloek van Flierefluiter, het monsterachtige scheldwoord, dat hem niet meer uit de oren wou, een verscheurend geschreeuw van niet meermenselijke woede of angst, gekletter van brekend glas... Dan was hij buiten en rende de schemerige steeg door alsof de duivel zelf hem op de hielen zat. En eerst halverwege het Haringvliet hield hij zijn vaart in, toen hij plotseling merkte, dat er mensen bleven staan, naar hem keken, naar hem wezen...

Hij dwong zich, bedaard te lopen, maar voelde aldoor in zijn benen de onweerstaanbare drang om te hollen, te rennen... weg te vluchten van het afschuwelijke, het weerzinwekkende, dat gebeurd was... zoveel mogelijk ruimte te brengen tussen hem en dat allerergste... Aan een straatfonteintje dronk hij, boende met het koude water langs zijn mond, maar hij kon het walgelijk vieze gevoel, dat Bets' lippen daar op gebrand hadden, niet wegwassen... En dat Flierefluiter nou net thuis moest komen... dat maakte het onherstelbaar... Die dacht vast, dat hij het was, die Bets had willen overrompelen... en zij zou het zeker zelf ook zo voorstellen... daar was ze vuil en sluw genoeg voor!... Een ondier... dat was nou echt een ondier... Dat er zulke vrouwen bestonden!... Hij dacht aan zijn moeder, en bestierf het haast van schaamte. Nooit zou hij tegenover haar ook maar met een vaag woord kunnen zinspelen op wat daar gebeurd was...

Hij liep naar de Maas, waar warme zonnegloed over sprankelde, maar hij zag er niets van. Alles leek donker, grauw, vuil... Ja, alles was vuil... zo intens en kleverig vuil... hij zelf ook... Heel diep in hem loerde een heimelijk verwijt, dat groeien wou en overheersen... Want hij had zich verzet, hij had niet toegegeven ... maar hij was er zich van bewust, dat er toch iets in hem bewogen had, dat wél wou, dat lust in hem opstuwde en dat misschien meer door Bets dan door hem zelf was weggedrongen... zij met haar wilde drift en haar vieze gezoen en gelik... bah!... Maar eerst had hij gekeken naar haar witte borsten, die zo welig en zacht bevend in de kanten van haar hemd lagen en er z'n brandende ogen niet van kunnen afhouden... in zijn handen had iets getrild van een verlangen om die borsten te omgrijpen... Hij was óók schuldig. Met gedachten en begeerten had hij wel degelijk toegegeven aan haar drang... hij hoefde zich niet mooier voor te doen dan hij was... Vuil voelde hij zich, vies... hij zou wel zo in het water willen springen, zich helemaal afboenen met een borstel en groene zeep...

Het was zo smerig... zo in-gemeen... En zo gevaarlijk lokkend... Ook dat... Je moest woedend op je zelf zijn, omdat je niet ontkennen kón, dat het je tóch gelokt had... Als het niet zo schokkend en onverwacht, niet in zo afzichtelijke verhouding naar hem geschreeuwd had... als Bets niét een getrouwde vrouw ... niet de vrouw van Flierefluiter geweest was... zou hij het dan ook weerstaan hebben?... Dit had zo volkomen onvermoed naar hem gegrepen, in zo'n onmogelijke verhouding, dat alles in hem het met weerzin had teruggestoten, en de verlokking machteloos gebleven was... Maar anders ?... Hij wist het niet en voelde zich radeloos ongelukkig en afschuwelijk schuldig... geneigd om toe te geven aan het kwaad, het ergste kwaad: de ontucht...

Want dit was ontucht, wat Bets van hem gedaan wou hebben. Bets was een ontuchtig wijf, schaamteloos en weerzinwekkend.

Een ander, stil en borend verdriet begon diep in zijn ontstelde ziel te schrijnen. Een vage klacht, die hij niet onder woorden zou hebben kunnen brengen, maar die een groot verlies inhield... Bets had meer gedaan dan zichzelf en hem vernederen en bezoedelen. Zij had in hem het beeld van de vrouw bedorven.

Hij wist het niet, maar de vrouw was in zijn onbestemde gevoelens iets gebleven, dat je niet dan voorzichtig en beschroomd naderde. Iets heiligs, dat je ontzien moest en eerbiedigen. Merijntjes zinnenleven was nauwelijks ontwaakt en zijn onrustige dromen hadden hem verschrikt en hem nog zorgvuldiger tegen opdringende verlangens doen waken. Schuine grappen en zwoele verhalen van avonturen met meisjes bekoorden hem niet, maar stieten hem af. Zijn aangeboren en sterk ontwikkeld gevoel van kuisheid verzette zich onweerstaanbaar tegen deze onzuivere praat, zowel als tegen eigen, soms plots opwellende gedachten en voorstellingen. Een meisje was voor hem iets zo heiligs en onberoerbaars, iets uit een geheel andere, verre, schonere wereld. Het geslachtelijke was hem geenszins onbekend, maar hij kon er niet toe komen er aan te denken als iets, dat verbinding had met hemzelf en een of ander meisje. Het meisje, het eigenlijke van het meisje, haar andere wezen, bleef hem een mysterie, waaraan hij zelfs in zijn heimelijkste gedachten niet kon, en ook niet wilde raken... Er waren enige meisjesgestalten, die door zijn dromen gingen, omdat hij ze gekend had, ze vluchtig en in vreemde opwinding had gekust... één had hij stoeiend en zonder er bij te denken onder de armen door aangegrepen en de onverwachte weekheid van de even zwellende borsten had hem diep ontsteld met jagend hart doen terugwijken, en hij durfde haar dagenlang niet in de ogen zien. Hij kón niet als de andere jongens ruw en onverschillig over de meisjes praten, alsof het aardige dieren waren, waarmee je je op een weinig kieskeurige manier vermaakte... Liever werd hij uitgelachen en gehoond als een onnozele bloed, een bedeesde sufferd... Het was voor hem te mooi om het te schenden in brute moedwilligheid... Meisjes, waarvan opwindende verhalen onder de jongens rondgingen, boezemden hem afkeer in en er bleef ook een ongeloof aarzelen: zo deden meisjes niet... En het warmer woord vrouw verdiepte zijn onervaren gedroom, was nog meer omhuld van geheim en sprakeloze eerbied. Het oude begrip: zonde, bleef bij dit alles op een verder plan. Eerst werkte de ongeweten onwil om iets moois, iets teers en edels door ruwe en platte beroering te ontluisteren.

En nu had Bets de droom verstoord, gebroken, bevuild...

Een stormachtige verwarring bleef in hem woelen. Zijn rust, zijn argeloosheid waren heen. Een arbeidersvrouw, die langs hem ging met, in een handdoek geknoopt, het middagmaal, dat ze haar man op zijn werk ging brengen, liep trots rechtop: hij zag haar borsten trillend bewegen bij haar haastige stap... Een deftig geklede dame droeg een blinkend juweel op haar sterk welvende boezem; zij stond op de tram te wachten, ze had hard gelopen, ze hijgde, hij zag de ronde borsten spannen onder de zij van haar japon... Plotseling hadden alle meisjes en vrouwen om hem heen borsten gekregen, blanke, ronde, zachte borsten, lokkend vlees, waarnaar je handen getrokken worden... Ze hadden een dun hemd aan, waardoor het lichaam schemerde, en mat-blanke benen daar onderuit... Het waren geen onpersoonlijke, vaag en uit de verte vereerde en omdroomde wezens meer, die een stille, zacht-stralende vreugde konden geven door een ongeweten, vriendelijke blik, maar lichamen, waarvan bekoring, verleiding uitging, die lust beloofden... Onder die lang neerhangende rokken stapten benen, onder die nauwsluitende kleren spande een week-welvend en begeerlijk lijf...

Angst joeg sneller door zijn hart. Afkeer beklemde wringender zijn keel, afkeer van zichzelf, omdat hij zijn lelijke gedachten niet meester kon blijven. Woede wond hem op, haat ging als een hete vlaag door hem heen, haat tegen Bets, dat liederlijke wijf, voor wie de schorre stem van Flierefluiter de juiste, onnoembare naam had uitgebruld... Ze had zijn leven bedorven... Nou zou hij aldoor gekweld worden in zijn herinnering, waar het beeld van haar mooie, bijna naakte lijf stond ingebrand als een verschrikking en een bekoring tegelijkertijd, een schuldgevoel veroorzakend, waaraan hij zich nooit meer zou kunnen ontworstelen... Al wat mooi en rustig en zuiver was geweest, lag kapot geslagen door de onstuimigheid, waarmee haar onkuise wezen in brandende passie op hem was losgestormd... Hij zou nooit meer blij kunnen zijn, zo stil en onverklaarbaar blij, als een meisje hem dromerig aankeek, zonder hem te zien als ze langs hem liep met een vage glimlach, als ze voor hem uitstapte met rechte rug en elastische gang... Borsten en benen, een hemd, een lijf waren ze geworden, geen droom meer, begeerten, dieren... Nooit had Merijntje zich onlukkiger, dieper ontsteld en zwaarder belast gevoeld dan in deze verbijsterende, in radeloze onrust verdoolde uren, waarin hij langs de kaden liep zonder iets anders te zien dan de beelden, die hij niet zien wou en die hij niet verdringen kon van voor zijn koortsig werkende verbeelding...

VI

Toen hij laat in de middag thuis kwam, gaf zijn moeder een schreeuw van ontsteltenis. Blootshoofds, zonder jas of vest aan, bleek en met in schrik verwijde ogen sloop hij de kamer in, wendde de blik af voor het verbaasde kijken van zijn moeder.

'Wa' doet er mee jouw op?'

'Niks,' antwoordde hij kort en met hese stem.

Dan liep hij langs haar heen naar het keukentje, dronk een grote kroes koud water.

'Djizzes, jonge! wa' zied' er uit!... Woar is je pet?... Eén je jas één vest?... Edde gevochte soms?...'

'Neeë... joa... Gevochte?... Meins,'oe komd'er op?...'

Zijn onsamenhangend gepraat joeg haar dieper angst aan.

'Ge zij ziek, gloof ik... Wad' is-t-er toch?... Is-t-er iets gebeurd?...'

'Gebeurd?... Wa' zouwt er nou gebeurd zijn?...'

Hij vermompelde dof zijn nerveuze antwoorden, bang voor haar vragen.

In vaders rieten armstoel achter de tafel viel hij neer, plots volkomen uitgeput van vermoeienis. Met grote, koortsig gloeiende ogen keek hij voor zich uit, gereed zich in koppig verweer tegen alle aandrang tot opheldering te verzetten. Ongerust en bang stond zijn moeder naar hem te kijken. Wat had die jongen ?... Er was hem iets ergs overkomen. Maar wat ?... Ze wist, dat hij het niet vertellen zou. Nu niet. Nog niet... Hij had geen lelijk karakter, Merijntje, maar als hij zwijgen wou, was hij zo koppig als een ezel... Zou ie ruzie gehad hebben bij Flierefluiter, kwaad weggelopen zijn?... Maar dat kon hem toch niet zó aangepakt hebben?... Hij kon best van zich afbijten, was waarachtig niet op zijn mondje gevallen... Er moest iets anders zijn... Hij was totaal van streek... gegrepen door een haar onverklaarbare opwinding...

'Ge zij ziek,' besliste ze.

Haar stem klonk zo zacht en goed, dat Merijntje het te kwaad kreeg en heftig moest slikken en op zijn tanden bijten om niet in snikken uit te barsten en haar alles op te biechten.

Zij pakte hem bij de arm.

'Kom,' zei ze met zachte drang. 'Goa moar noar je bed... Loater kunde me wel vertelle wat er voorgevallen is...'

Gehoorzaam stond hij op, volgde haar naar de voorkamer. 'Klee j'w eige moar gaauw uit één krüpt oonder de dekes.'

Aarzelend stond hij voor de bedstee, wankelend van vermoeienis, met bevende benen.

'Goa moar weg,' zei hij onwillig, "k Zal d'r wel in komme.'

Zij keek naar zijn wit, vreemd-ontsteld gezicht. En zij begreep, dat hij zich niet wilde uitkleden, waar zij bij was. Waarom niet ?... Daar had hij nog nooit bij stilgestaan... Een lummel van achttien jaar... Er was iets met hem gebeurd... Onbestemde vermoedens verschrikten haar vrouwelijke intuïtie. Hoofdschuddend wendde zij zich af en ging de kamer uit.

Dan lag Merijntje in de halfdonkere bedstee, keek naar het raam, waar een stuk doorschijnende, zonnige lentelucht achter stond. Hij kon het helle licht niet verdragen, keerde zich met het gelaat naar de achtermuur en sloot de ogen. Zeer ongelukkig voelde hij zich, beschaamd en beroofd, kwaad en bedroefd. Maar hij was zo uitgeput van vermoeienis en emotie, dat hij na korte tijd in een diepe, vaste slaap en volkomen vergetelheid verzonk. Hij merkte niet, dat zijn moeder naar hem kwam zien, noch dat zij de dekens zorgzaam tot zijn hals opschoof.

Verwonderd bleef zij even naar hem kijken. Hij lag met zijn rug naar haar toe. Het rode oor en de lijn van de wang leken zo kinderlijk. Maar er was een donkere schaduw van aankomende baard, die sprak van rijpende mannelijkheid. Een stil verdriet ging door haar hart: weer een, die bijna van haar was weggegroeid... een man, die zijn weg ging, z'n eigen leven, z'n heimelijkheden had... Wat was hem vandaag overkomen?... Stellig iets, dat met een meisje te maken had... Die onhandige sloebers !... Achttien jaar... Of het leven niet lang genoeg was... Zij moest een tegenzin afweren: dat haar kind weten zou, die onnozele kleine jongen... die een baard kreeg, een donkere stem en brede schouders... Ze zuchtte diep... het ging allemaal zo snel, je kon het niet bijhouden... Stil schoof zij de gordijntjes voor de bedstee-opening dicht en liep zacht naar de achterkamer terug. Juist kwam Jan de trap opstormen en werd ontvangen met een stortvloed van halfluide verwijten: kon hij niet wat zachter de trap oplopen, als z'n broer toch ziek thuisgekomen was en lag te slapen?

'Hoe kan ik dat nou weten?' riep Jan verontwaardigd, met zijn schelle, brutale stem.

Toen kreeg hij een pats om zijn oren, het strenge verbod om te janken, en een boterham met veel suiker: over die was ze tenminste nog de baas, hem kon ze nog koejeneren en vertroetelen naar hartelust... Jan wreef z'n wang, verbeet z'n woede en smulde berustend z'n boterham op: uit moeders kon je toch nooit wijs worden.

'Wat heb Merijntje?' vroeg hij nieuwsgierig; en begerig een mooi, groot woord te gebruiken, voegde hij er aan toe: 'Toch geen longontsteking?'

Moeders hand schoot weer naar hem uit, tegelijk met haar verschrikte blik, maar Jan dook weg achter de tafel.

'Ouw' je moond, lillijken oap!... Wie proat er nou van longontsteking?'

'Nou, da' ken toch,' zei Jan nijdig. 'En daar ga je haast altijd van dood. Kees z'n vader die heb...'

'Joa, zwijg moar... goa moar op de koai speulen één nim je bottram mee... Moar zij verzichtig mee de woages, or!'

Het was al donker, toen Merijntje wakker werd. Verwonderd lag hij te luisteren naar de geluiden van de kaai: was het dan geen nacht? Zijn tastende hand vond de gordijntjes, schoof ze weg. Het venster sneed een stuk uit de donkere avondhemel met enkele pinkende sterren. Hij richtte zich in zittende houding op en wreef zijn jeukende neus. Met een slag viel dan de herinnering aan wat er gebeurd was terug in z'n bewustzijn, en traag liet hij zich weer achterover zakken. Zijn hart klopte snel, met korte, schokkende slagen die dreunden door zijn hersens. De weerzin kroop terug in zijn bloed, het diep schroeiende verdriet om iets, dat verloren ging, bewoog zijn hart.

Hij verzette zich. Hij wou niet toegeven aan die ontsteltenissen. De urenlange slaap had een afstand geschapen tot het gebeurde. Hij was uitgerust. Zijn gezonde natuur begon zich te weren, wilde zich bevrijden van de druk, de schrik, de verslagenheid, die Bets' wilde aanval over hem gebracht had. Hij probeerde er rustig, logisch, spottend over te denken. Hij wou zich voorstellen, hoe Arjaan reageren zou, als hij die eens vertelde, wat hem daar in de schemerige opkamer met Flierefluiters vrouw was overkomen... Maar dat bleek toch niet de goede methode. Dieper groef zich de ontsteltenis in zijn ziel bij de stortvloed van cynische woorden en spottend gegrinnik, die hij in zijn verbeelding al hoorde... Nee, dat ging niet... Het was tóch veel te erg geweest... Over zoiets ergs kon je eenvoudig niet praten. Niemand kon dat begrijpen... Z'n moeder misschien?... Maar bij die invallende gedachte dreigde zijn hart stil te staan... Die zeker niet!... Die stond zó ver van dit soort dingen af... nooit zou hij tegen haar een woord over die gebeurtenis van zijn lippen kunnen krijgen... Ze zeien: je moeder kon je alles vertellen... Met pijndoende stelligheid voelde hij, dat dit een leugen was: er waren dingen, die je met je moeder niet bespreken kon... met haar minder dan met iemand anders, wie dan ook... Ze was een vrouw... Ze was ook een vrouw... ze had ook een lichaam als Bets... Door de grond zinken van schaamte zou hij, als hij tegenover haar spreken moest over dat woest-hartstochtelijke wijf en de gedachten, de voorstellingen, die nu door zijn geest wervelden en hem geen ogenblik rust lieten ...

Met de handen achter het hoofd lag hij in 't donker te staren, probeerde zijn gedachten meester te worden, z'n telkens weer opwellende voorstellingen, waarin schrik en lust nog altijd wonderlijk gemengd lagen, terug te dringen. Als hij het maar kon vergeten... zo helemaal volkomen vergeten, alsof het niet gebeurd was... Maar dat kon niet... nooit meer...

Z'n maag knorde... Hij had honger... Allemachtig, wat een honger had ie!... Hij rammelde kompleet van de honger!... Hoe laat zou 'et zijn?... Zouen ze achter nog op zitten ?... Toen moest hij even om zichzelf lachen, een beetje pijnlijk spottend; zo was ie: midden in de ellendigste verwarring voelde hij plotseling honger en dacht er aan, of die niet te bevredigen zou vallen !... Wanneer had ie daar vroeger ook al eens over gedacht... dat hij niet geschikt zou zijn voor martelaar?... Hij vond het wel heel mooi, maar de pijn zou hij niet kunnen verdragen !... Nu was hij geheel ontredderd, innerlijk in grote nood... en de honger kon hij er niet om vergeten... Hij was bepaald een prullemannetje, met niets in zich dat op heldhaftigheid leek... Heldhaftigheid? vroeg hij zich dan af, verbaasd over die plots opgewelde voorstelling. Wat nou heldhaftigheid?... Hoe kwam hij aan die belachelijke gedachte?... Blééf hij dan de kleine broekeman, die alles veel gewichtiger oordeelde dan het verdiende en zelf het middelpunt zijn wou van een wereld, waarin allerlei geweldige dingen gebeurden ?... Nou, dan was het maar goed, dat de honger hem er aan kwam herinneren, dat hij een doodgewone slungel van een knul met een lege maag was...

Hij stapte het bed uit en trok zijn broek aan. Luisterend stond hij even stil bij de deur van de alkoof. Hij hoorde z'n vaders stem. Die las het feuilleton uit de krant voor... Dus naderde de avond z'n einde...

Toen hij de kamer binnen kwam, hief vader het hoofd op, keek hem aan en zweeg. Z'n moeder, die een lap zette in een versleten broek van Jan, zei kortaf: 'Lees nou deur!'

En vader las door. Moeder wees naar de kast. Daar vond Merijntje een bordje met een voorraad boterhammen. Hij glimlachte, half geamuseerd, half verbitterd... Ze had het niet ernstig ingezien en gewoon eten voor hem klaar gezet... Net of hij niet werkelijk zó ellendig geweest was, dat hij maar liefst ineens was doodgegaan... Of... had hij daar eigenlijk niet eens aan gedacht?... Nijdig op zichzelf viel hij op de boterhammen aan, dronk gulzig van de grote kom slappe thee, die zijn moeder voor hem inschonk...

Eentonig ging vaders stem door de stille kamer. Hij las van een graaf, die sprak met zware stadhuiswoorden en een Franse naam had, die vader zonder enige schaamte op z'n Hollands uitsprak en die toch nog indrukwekkend genoeg klonk zo. De woorden zoemden in Merijntjes oren zonder tot zijn bewustzijn door te dringen. Onrustig verschoof hij op zijn stoel. Moeder keek hem over haar verstelwerk af en toe aan met een onderzoekende blik. Ze liet hem rustig eten, maar straks zouden ze natuurlijk met vragen komen... Zweetdruppeltjes prikten onder zijn haren... Hij kón het hun immers niet vertellen !...

Toen klonk er gestommel op de trap. Verbaasd hield vader op met lezen en alledrie keken ze naar de deur. Zo laatopdeavondnogbezoek?... Er werd geklopt. Brommend stond vader op en ging de gangdeur open doen.

'Goeien oavend, Gijze!' klonk een vrolijke stem en Merijntje sprong met een schreeuw van schrik overeind: dat was Flierefluiter!... Die kwam verhaal zoeken!... Nou zou je wat beleven!...

Achter vader kwam hij binnen, en Merijntje kreeg opnieuw een schok van schrik. Want Flierefluiter had een gezicht vol krabben, een blauwzwart en dichtgezwollen oog en een pleister op zijn voorhoofd. Gijzen keek volkomen hulpeloos. Moeder rees van haar stoel overeind en staarde naar Flierefluiters gehavend gezicht alsof zij een spookverschijning zag.

'Dag, Mie,' begroette hij haar en stak haar de hand toe, die zij aarzelend aannam. 'Da's lang geleje, meid... Ik kom Merijntjes z'n klere vrom brenge; die 'eet ie doar strak in 't pak'uis loate lége...'

Hij lachte, hing de jas en het vest over de stoelleuning, lei de pet er netjes bovenop.

Niemand zei een woord. Alle drie staarden ze hem aan, wachtend op een verklaring. Flierefluiter keek van de een naar de ander, knipte met zijn ongeschonden oog vol verstandhouding naar Merijntje, zuchtte diep, haalde de schouders op en krabde zich achter het oor.

'G'è gelijk,' zei hij toen, hoewel niemand iets beweerd had. 'G'è groot gelijk... moar wa' zulde 'r oan doen?... Zo is 't leve nou eenmoal, 'ee?... Ma'k een stoel pakke?...'

'Moar goa toch zitte!' riep Gijzen, plots ijverig, en schoof hem een stoel toe.

Ze namen allen plaats. Merijntje zag bloedrood, kneep zenuwachtig zijn handen tot vuisten, in razende angst voor de verklaring, die nu zou moeten volgen. Hij begreep niets van Flierefluiters houding. Z'n gezicht was verschrikkelijk toegetakeld, maar het stond ongelooflijk vrolijk en uit zijn ene open oog flikkerde het oude, schelmse lichtje, dat Merijntje er zo lange tijd in gemist had. Vrouw Gijzen kon zich niet langer bedwingen en barstte los: 'Ge ziet er schoon uit, gij!... Edde weer gevochte? Ge woord' ok nooit wijzer! Wa' gij vor een vént zijt...'

Maar Flierefluiter wenkte met de hand en antwoordde plechtig: 'Ik zijn Potiphar!'

'Wa' zijde?'

'Potiphar... den 'oofdman van Pharaozn lijfwacht of zoiets, moar in ieder geval de fertuinlijke gemoal van Potiphars vrouw.'

Merijntje begreep de toespeling. Heftiger sloeg het bloed hem naar het hoofd... Als ie nou z'n mond maar hield, die grote zot... als ie nou verder z'n mond maar hield!.. .

'Witte wa' gij zijt?' viel vrouw Gijzen uit. 'Ge zijd' een weggooier één een niksnutter... één doar zijde gaauw mee gepreze!'

Flierefluiter knikte overtuigd.

'Een voagebond... al je leve gewiest één nóg!... Nou witte 't!'

'Eén Potiphar op de koop toe!' vulde Flierefluiter aan; dan wees hij op Merijntje en vervolgde: 'één doar zit Jozef... ge wit wel... de kuise Jozef... diet-er niks van wete wou...'

Een stilte viel. Een bedrukte, zware stilte. Nu begrepen ze plotseling allen...

Merijntje had een gevoel of de wereld onder hem afbrokkelde. Alle kleur zonk weg uit zijn ontsteld gezicht. Bleek, met bevende lippen en een ijskoude rug zat hij met neergeslagen ogen en wachtte op de donderbui, die over hem zou losbarsten. Zijn schande was onthuld. Hij voelde zijn moeders afkeer als een weerstrevende hand, die hem terug duwde, z'n vaders strenge afkeuring. .. Verzet stond traag in hem op... Wat kon hij er aan doen ?... Hij had het toch niet gewild!... Hij hoefde van niemand verwijten af te wachten... Langzaam hief hij het hoofd op en keek zijn moeder aan. Haar ogen stonden zacht, in vreemde schrik en verwarring. Zij was zeker niet boos. Maar hij kon haar toch niet blijven aanzien. In beiden wrong de onuitsprekelijke schaamte: dat hij nu wist... de vrouw kende, haar lijfelijk zag... Hij schaamde zich, omdat zijn moeder een vrouw was en omdat hij zich bewust was wat dat betekende, en zij leed onder een soortgelijk gevoel... deze kleine jongen, haar kind, was een man geworden, zag het vrouwenlijf met wetende ogen, en begeerten, die ze niet wilde, dat hij kennen zou. Zij haatte het leven, dat in zijn niet te stuiten voortgang haar de een na de ander harer kinderen roven zou... Arjaan ging al lang eigen wegen. Nu was ook Merijntje los van haar geworden en steeds verder zou hij van haar weg dwalen, tot ze hem nog maar vaag kennen zou, als een verre verwant of een onverschillige kostganger... En aan de pijn, die deze gedachte haar gaf, wist ze plots, dat ze van deze jongen het meest gehouden had van al haar kinderen... Gehouden had?... Hij was toch niet gestorven!... Hij zat daar, dodelijk verlegen, een grote, onhandige pummel... Ach, waarom werden ze zo groot?... Waarom kon je hem nou in z'n ontsteltenis en z'n verdriet niet bij je op schoot nemen, hem dicht tegen je aandrukken en zeggen: 'Komde gij maar bij moeders, jongeske... 'edde j'w eige zeer gedoan?... zèg moar woar, dan za'k 'et beter kusse...' Nu zouen er gauw andere lippen komen om hem beter te kussen... z'n moeder was machteloos geworden, nutteloos... overbodig...

Ze keek even naar haar man: of die het ook zo zou voelen ?... Hij was toch de vader, en werd net zo goed naar de kant geschoven... Maar ze betrapte een flauw glimlachje in zijn mondhoeken, en een warme, kameraadschappelijke blik in zijn lichte, blauwe ogen waarin een heimelijk lichtje van ironisch vermaak flitste... O, natuurlijk!... Hij was een man!... Merijntje, de ingewijde, stond hem nader dan het onnozele, onwetende kind!... Die vermaledijde manskerels waren allemaal eender, allemaal bondgenoten in hun manier om tegenover de vrouwen te staan en de baas over haar te spelen, van haar lijf te profiteren in gemakkelijk genot en haar te laten opdraaien voor al het leed, de pijn en de miserie... Zij kneep haar lippen opeen en haar gezicht verstrakte in een uitdrukking van verbittering. Eenzaamheid omkringde haar. Zij boog het hoofd en hervatte zwijgend haar verstelwerk.

Flierefluiter zat naar Merijntje te kijken met een blik vol genegenheid en medelijden tegelijk. En ook met een spottend lachje om zijn mond. Hij begreep heel goed, hoe diep de ontsteltenis was neergeslagen in deze onbedorven ziel, maar anderzijds vond hij het geval in wezen nogal onbelangrijk, banaal en van geen overwegende betekenis voor de jongen: hij zou er spoedig om kunnen lachen en niet meer begrijpen, hoe hij er zó door van streek was geraakt. Rustig zei hij: 'Ik zijn eigelijk gekommen om te vroagen of Merijntje morrege mee me mee mag goan.'

Vrouw Gijzen hief het hoofd op, wantrouwig.

'Woar noar toe?' vroeg ze vinnig.

Flierefluiter maakte een breed zwaaiend gebaar met zijn hand.

'Weg,' antwoordde hij. 'Rotterdam uit... op roet... 'IJ 'ee toch niks te verlette ... één bij mijn waarke goa nie meer: 'et Luchtkesteel is geslote weges vertrek van de vornoamste firmant...'

Hij wees trots op zichzelf.

'Wa' wouwde dan goan sjouwe?' vroeg Gijzen.

'Me goan waark zoeken op 't veld... de zomer komd' oan... d'r is in Broabaant vor oons toch zeker wel een bottram te verdiene?... Ik ken de weg...'

'Da' wete me,' zei moeder snibbig. 'Ge wil zeker van Merijntje ok een laandloper moake?... Doar kom niks van in, a'ge da' moar wit.'

'Tut! tut! tut!' suste Flierefluiter lachend. 'Da's 'eemoal de bedoeling nie. Me goan in 't veld waarken één alles doen, woar wa' mee te verdiene valt... Wa' mot die jonge nou 'ier in die verdommese stad roond blijven 'ange... zoonder waark

"IJ vin wel wa'...'

'In Broabaant ok... 'IJ mag wel es wa' frisse lucht 'appe... zo'n lummel op zijn leeftijd... 'ij is uit z'n krachte gegroeid, ziededa' nie?... Ik breng 'em drie kere zo staark één tien kere zo gezoond één 'oonderd kere zo gelukkig één duizend kere zo wijs weer bij jullie vrom!'

'Gij wel, joa!... ge zij nogal een mooien ok!'

Merijntje keek van de een naar de ander. Stilaan begon een blijde opwinding in hem te stijgen. Hij zag het Brabantse land, het dorpje, de velden, de Vliet...

'Ik wil wel!' zei hij eensklaps.

Misprijzend keek zijn moeder hem aan.

"Ouwde gij je grote moond d'r buite!' beval ze kwaad.

Gijzen lachte.

"IJ 'eet er toch ok wa' mee te moake, moeder,' zei hij verzoenend.

Moeder haalde de schouders op. Ze wou te sterker haar gezag laten gelden, nu ze zo smartelijk gevoeld had, dat die jongen haar ontgleed.

'Mot zo'n snotpiek ok al meeproate?' snauwde ze. "IJ 'ee niks in te brengen as lege briefkes.'

Merijntje wou opstuiven, maar Flierefluiter wenkte hem, dat hij maar zwijgen moest.

'Ik stoan d'r vor in, dat ie iedere week een gulden of vijf, zes noar 'uis stuurt,' spiegelde hij listig voor. 'Da's vor jullie toch een mooi dieng... Uit de kost... één dan een gulden of vijf, zes in de week...'

'Da's nog zo misselijk nie,' waardeerde Gijzen.

Moeder liet haar werk in de schoot rusten. Wantrouwig vroeg ze: "Oe wilde gij zoveul verdiene?... Mee schooie soms?'

'Loat da' moar oan mijn over!' lachte Flierefluiter. 'Da's vor mijn een kleintjen, or!... Vor die verdienste stoan ik in...'

'Loat me toch goan, moeder!' drong Merijntje driftig aan. "Ier loop ik toch moar op schobberdeboonk...'

'Ge vroag gin eens, wa'je voader d'r van zeet,' verzette vrouw Gijzen zich nog.

'Wel,' zei die nadenkend, 'a' Flierefluiter nou zeet...'

'Flierefluiter zeet... Flierefluiter zeet,' snibde moeder nijdig. Die kan wel zo veul zége... doar gift de lommerd gin duit op, op wa' die zeet...'

'Ge zèg 'et moar!' riep Flierefluiter lachend. 'Moar m'n beloften 'ouw ik, één de cènte zijn zo sekuur as de baank.'

Moeder zweeg, hervatte haar werk, mokkend. Vader, half vragend, half besloten, zei: 'Ik gloof, a' me 't moar goed motte vinne... 'IJ kan toch vrom kommen a't nie lukke wilt...'

'Van eiges!' viel Merijntje in.' Woarom zou ik 'ier nog langer roondsloffe?...'

'Ge doe moar, or!' snauwde moeder. 'Tege drie maanskèrels kan 'k toch nie op... Eén een voageboond in de femilie... da's weer es wa' nieuws...'

'Da' val wel mee,' stelde Flierefluiter haar gerust. 'Merijntje woor gin voageboond... dat mot in jezitte... Goadegij nou moar sloape, jonge... Morgen is 't vroeg dag, één ik wou nog wa' mee je voader één moeder beproate.'

Merijntje stond op. Hij keek eens naar zijn moeder. Haar gezicht stond spijtig, maar lang zo boos niet als hij verwacht had. Inwendig moest hij even lachen: zij verzette zich altijd driftig en hardnekkig als zij het ergens niet mee eens was, maar zag ze eenmaal, dat er niks aan te doen viel, dan mokte ze niet lang. Ze was toch een flink en lief wijf, z'n moeder... Opgelucht wenste hij welterusten en ging naar de voorkamer, kroop in z'n bedstee... Het was goed afgelopen. Ze hadden hem geen verwijten gemaakt, geen bizonderheden gevraagd ... Flierefluiter was een tovenaar... die had alles weer ten beste geleid... Hij hoorde de stemmen in de achterkamer brommen. Ze praatten zeker over Flierefluiters rare huwelijk... Over Bets... dat mooie zwarte loeder... Oh! wat een gemeen kreng was dat!... En hij had bijna alles geloofd, wat ze hem had willen wijsmaken!... Meelij had ie met haar gehad, in haar argeloosheid, haar goedheid geloofd... Flierefluiter had ie bijna verloochend... Weer trilde een angst door zijn denken: vaag voelde hij de macht van een paar vrouwenogen, een zachte, klagende stem, een mooi vrouwengezicht... zo'n blank en welig lijf... Daar had Flierefluiter het ook tegen afgelegd... En zelfwas ie er bijna voor bezweken... Als het niet ineens zo weerzinwekkend geworden was... Maar goed, dat ie weg kon gaan, hoe verder hoe liever, onder vreemde mensen. Weg van deze omgeving, van Rotterdam, dat verpest werd door de herinnering aan wat er die dag gebeurd was, door de woorden van Bets, haar woeste zoenen, de dronken makende geur van haar hals, haar haren... Als hij wegging, was alles voorbij, kon ie die vieze geschiedenis vergeten... Ze gingen naar Brabant... Met een glimlach van blijdschap viel hij in slaap en zijn dromen waren vol van het wijde, heerlijke land...

In de huiskamer luisterden vader en moeder naar Flierefluiters opwindend verhaal van zijn huwelijk. Hij vertelde het met korte woorden, spotte met zichzelf en zijn dwaasheid, als oudere man met zo'n jong wijfje te trouwen. Altijd hadden de mensen liedjes gezongen, grappen gemaakt op diezelfde zotternij.

Maar wijzer werden ze er niet van. Hij zelf had dapper meegedaan met de bespotting van andere al te ongelijke koppels. Toen z'n beurt kwam, was hij even gek geweest.

'Blind in de kevie gevloge,' zuchtte hij met een komiek gebaar van wanhoop.

Gijzen keek hem hoofdschuddend aan. Niet geheel vrij van leedvermaak zei hij: 'Eén da'jou da' nou net moest overkomme, Flierefluiter!... Gadsamme!... 't was net of at ie lijm oan z'n viengers 'ad !... At' ie ze moar noar de wijven uitstook, 'ienge ze d'r al oan...'

'De wijve wel,' sneerde moeder. 'Een schoon soort, da' mo'k zége...'

"Ei, 'ei, Mie, nou nie stoefe!' plaagde haar man. 'Gij moogt'em indertijd ok gère genog lije...'

Moeder wou opstuiven, maar toen ze de lachende gezichten van de mannen zag, bedacht ze zich, blies minachtend en haalde de schouders op.

Flierefluiter vertelde voort. Zijn spottende toon ging langzamerhand tot ernst over. Het diepe verdriet van zijn grote nederlaag, zijn lamentabele mislukking bij de greep naar het geluk in een eindelijk rustige, geordende verhouding, overheerste weer zijn denken en maakte zijn woorden zwaar van ingehouden droefenis en verbeten woede. Dat ze hem af en toe bedroog met de een of andere jonge kerel... och, dat zou hij haar hebben kunnen vergeven... hij, met zijn verleden, was wel de laatste om een vrouw daar lelijk om aan te kijken... hij kon die onbedwingbare zucht naar een opwindend avontuur best begrijpen en door de vingers zien... een vrouw met warm bloed en een vrije natuur... Maar met Bets was het anders. Ze had een gemeen karakter. Hebzuchtig. Alles werd bij haar hebzucht. Ze gaf niets, nooit. Ook als het leek of ze alles gaf, nam ze alleen maar. Alles was voor haar plezier, voor haar genot, winst voor haar... ze bedroog iedereen, haar minnaars het eerst... ze woekerde met haar zogenaamde liefde even hard als met haar smerige geld. Ze had geen hart, voor niemand of niets. Koude berekening, hete, platte lust, geld en zinnen, nooit iets anders. Een duivelin... Hoe ze die luizige armoedzaaiers in het achterbuurtje, het bloed uitzoog... dat was zo walgingwekkend, zo onbeschrijflijk hard en wreed, daar kon je bang van worden. Ze lachte je uit, als je probeerde haar zachter te stemmen. Meelij kende ze niet...

"Oe 'edde 't nog zo lang uitg'ouwe?' verbaasde Gijzen zich. 'Ik gloof a'k ze' allang d'asses ingeslogen 'ad!'

'Ik 'ieuw ommes te veul van d'r,' antwoordde Flierefluiter moedeloos. 'Da' é was 't oongeluk. Roazig kon ik zijn, roazig om alles in brokke te trappe, moar a'k er oankeek, smolt alles weerweg... M'n leve lang 'em ik om die dienge motte lache: mijn kon zoiets nie overkomme... Moar a't je te pakken 'eet, zijde net lam... da' weet ik nou... Eén a'k ze vandoag nie getrappeerd 'ad, toen ze Merijntjes verleie wou, was ik wéér mee 'angende pootjes bij d'r vrom gekomme... Moar da' kon 'k nie verkroppe... Woarom weet ik eigelijk zellef nie. Wa' kom 'eter op oan, Merijntje was den eeste nie één 'ij zal de leste nie zijn ok... Moar 'ij was zo 'ulpeloos bang, die jonge, één zij was zo deur alles 'ene gemeen, da'k 'et ineens nie meer verdroage kon... D'r viel een steen van me-n-af... of neeë, 't was net of a' me de boeien afgenome wiere... Sodeju, wad'em ik eropgesloge!...

Hij grinnikte, met starende blik, de gebalde vuist voor zich op de tafel.

'G'ed aanders ok je portie g'ad,' zei Gijzen.

"t Is gin katjen om zoonder 'aandschoenen oan te pakke,' grijnsde Flierefluiter. 'Me-n-emme gevochten as leeuwen één bere... 'Eel d'r boeltje gieng in gruzelementen één de steeg stong op z'n kop... Z'emme me mee vier pelisieagente noar 't bero gebrocht.'

'Edd' op 't pelisiebero gezete?' vroeg moeder vol schrik.

'Joa, meins... totvanoaved 'allefacht toe... Toen... joa, da' roaid' induzend kere nóg nie... toen is Bets gekommen om me t'oale!...'

'Je vrouw?'

Verstomd keken de Gijzens hem aan. Hij lachte ruw.

'Sjuust! m'n vrouw... Ze jaankte. Ze most d'r vént vrom 'emme. 't Was zo kwaad nie gemeend. Eén zij was begonne... Afijn, den inspekteur lachte z'n eigen een broerten één 'ij liet me goan. Arm in arm zijn me weggestapt... Moar da' kwam zo: de kas was kepot voorover gevallen één alleen kon ze 'm nie overènd krijge. Een aander vertrouwde ze d'r nie bij, want d'r geld zat er in één d'r boeke... Nou... 'k 'em ze g'ollepe!...'

Hij barstte in lachen uit, kon bijna niet tot bedaren komen.

'Nou?' vroeg Gijzen gespannen. "Oe dan?'

'Wel, man!' gierde Flierefluiter, 'toen 'k de kas overènd 'ad, 'em ik d'r boeke gepakt één die 'em ik mee al d'r pepierkes d'r bij in de kachel gestoke. 'k Em al veul beleefd meinse, moar zo'n furie as da' wijf, toent d'r fortuin in braand gieng, da' was vor mijn nog iets nieuws. Ze vloog me-n-oan as een dolle kat, één toen ze 't nie winne kon, rolde z' over de groond, één schreeuwden 'eel de buurt weer bij mekoare, ze sloeg mee d'r vüsten op de vloer, ze trok d'r 'oaren uit d'r kop... D'r lag een kiesj e bij mee guldes één riksdoalders... dad' em ik te grabbele gegooid in de steeg... Toen gieng ze vor 't eeste van d'r leve van d'r stokske... Eén ik ben d'r van oonder getrokke. Moar eest 'em ik alle meinse verteld a' ze gin 'alleve rooie cènt oan Bets vrom 'oefde te geve, want dad' alle bewijze verbraand warre... Ik verwed er m'n kop oonder, dad' eel de steeg oan t feest vieren is en da' ze vanoavend ammoal zo zat zijn as pinnekes!...'

Weer lachte hij daverend en Gijzen stemde van harte met hem in.

'Nondedomme!... da's weer een ouwerwets ver'oal van Flierefluiter!' riep hij schaterend.

Maar moeder Gijzen lachte niet mee. Ze voelde de schrik om zulke levens beven in haar benen. Dat zoiets bestond!... Zulke wijven... zo'n beestenboel...

'Eén wa' nou?' vroeg ze, toen de mannen wat bedaard waren. 'Eens motte toch weer noar je vrouw trug?'

Flierefluiter week achteruit van de tafel, met afwerend gestrekte handen en een gezicht, dat de diepste ontzetting uitdrukte.

'Trug?' schreeuwde hij. 'Nooit van z'n leve meer!... Nou zijn 'k er mee kloar!... Ik goan d'r van deur, één ze mag een aandere sukkelèer zoeken om d'r 'uis in z'n fesoen t' ouwe... Ter, 'k 'em m'n ouwe vriend één kostwinner weer opgezocht!...'

Hij haalde zijn oude fluit voor de dag, zette hem in elkaar en wilde spelen. Maar hij kon met zijn stukgeslagen lippen geen geluid uit het instrument halen. Zuchtend gaf hij het op.

'Da's gaauw over,' zei hij dan met een trieste poging om te lachen. 'Ad' alle scheure zo gaauw weer dicht groeiden as dees' zouw 'et nogal schikke, Mieke, wa gij?...'

Hij knipoogde tegen haar met zijn gezonde oog, en zij had bijna geloofd, dat er tranen in stonden. Maar hij lachte luid, sloeg met de vlakke hand op de tafel en juichte: 'Vivan de leut!... Me goan de bree veertien op, één me loaten alle zürgen 'ier achter!... D'r goa niks bove de vrij'eid... één da' besefik nou pas goed!.

DERDE HOOFDSTUK

I

Over het smalle landweggetje, dat in wijde slingers tussen de opengescheurde voorjaarsvelden naar de verre dijk lijnde, liepen Flierefluiter en Merijntje Gijzen in de helle zon van de wolkeloze aprilmorgen. Een porseleinig doorschijnende hemel stond hoog over de wereld gekoepeld, fijn blauw en egaal glanzend overal. Het was nog vroeg in de voormiddag, maar de zon was al warm; een bijna zomers lauwe wind kwam uit het zuiden gevaren en streek strelend over de aarde en langs de gezichten der mensen, die glimlachten zonder het te weten, als kinderen, die moeders weldadige hand voelen in hun slaap.

Naast de brede figuur van Flierefluiter leek de jongen, bijna even lang als hij, tenger en heel slank. De man floot zacht voor zich heen een huppelend melodietje, zijn gezicht straalde van onbedwingbare innerlijke vreugde. Met de lange, regelmatige stap van de gewende loper schreed hij voort, en de aanraking van zijn voeten met deze stoffige grond gaf hem een gewaarwording van lust en rijkdom. Zijn grijze ogen, waarvan een nog in helle kleuren de sporen van de wilde vechtpartij droeg, schitterden van levenslust. De jongen naast hem liep met een kortere, wat onregelmatige pas, die het stof in wolkjes rond zijn grove schoenen opjoeg. Zijn gezicht stond ernstig en niet blij. Peinzend keek hij voor zich uit, maar hij zag noch het landschap, noch de zon. Moeizaam arbeidde hij aan zijn bezwaarlijke gedachten en kon niet met zichzelf in het reine komen.

Het was zo mooi, zo zorgeloos begonnen. Een vluchtig afscheid van huis, met tranen van de jaloerse Jan en een bedrukt hoofdschudden van zijn moeder, maar met een zegevierend gevoel van vrijheid en vakantie. Weg van de volle drukke stad, de lawaaiige kaai, de nachtmerrie van die Zevenhuizensteeg, de telkens weer opschokkende schrik voor zijn laatste ervaring met Bets. Weg van dat alles, de ruimte in, naar dorpen en vrije velden, afstand tussen dat afschuwelijke en de nieuwe dagen, afstand, die vergetelheid brengen zou.

Meegesleept door Flierefluiters uitbundige blijdschap, was ook hij zingend en met een gevoel of hij over de weg danste, de tocht in het onbekende begonnen. Het had niet gehinderd, dat de lucht bewolkt en de wind guur was. Alles blonk van nieuwigheid, gezien door de ogen van de zwerver, die liep zonder ander doel dan 's avonds ergens te slapen, waar en hoe dichtbij of ver weg kwam er niet op aan.

Maar de eerste nacht, in een armelijk ledikantje op de kwalijk riekende zolder van een volkslogementje, had de onrust teruggebracht, de beelden, die hij vergeten wou, de begeerte van de vrouw, die met gloeiende handen naar hem greep, de schrik voor de eigen begeerte, die niet afliet te kijken naar wat verborgen had moeten blijven, de onweerstaanbare drang in de angstige handen om toe te grijpen, de weerzin, de haat tegen zichzelf, omdat hij doen wou wat hij wist, dat onvergeeflijk was... Verwarde beelden, verwarrende, verwoestende opwellingen van hartstochten, zelfverachting, spijt en wurgende droefenis om ongeweten verloren schoonheid van dromen... het leven was bedorven... Kwam er ook heimwee bij, het kinderachtige verlangen zijn moeders stem welterusten te horen zeggen, de nabijheid te voelen van het beschermde gezin?... Het was een slechte nacht geweest, een onrustige slaap, van kwade dromen doorvlogen. Geradbraakt was hij van het ongemakkelijke bed opgestaan en die tweede dag had hij lusteloos naast de opgewonden Flierefluiter meegestapt, zonder aandacht geluisterd naar diens grillig gepraat, flauwtjes gelachen om verhalen, die hem anders zouden hebben doen schateren.

Nu waren ze in het Brabantse land, nog wel ver van zijn geboortedorp, maar de huizen waren laag en gebouwd naar de oude trant en ze lagen langs de weg of de dijk, met hun slootje, hun vlierstruiken, hun scheve schuurtjes en berookte schoorstenen. Maar vreugde gaven ze hem niet.

Flierefluiter had die tweede avond een zindelijke dorpsherberg als pleisterplaats gekozen, en Merijntje had zwaar en ononderbroken heel de nacht geslapen. Bijna vrolijk was hij opgestaan, toen de zon in zijn gezicht scheen. In de gelagkamer hadden ze ontbeten met lange sneden kruidig boerenbrood en gebakken spek. Flierefluiter had ervan genoten als was het een koningsmaal, en ook Merijntje had zich behaaglijk gevoeld. Toen was bij toeval zijn oog gevallen op de jonge vrouw van de kastelein, die bij het raam stond en zich met een diepe zucht uitrekte, de armen schuin omhoog gestrekt: haar volle borsten tekenden zich duidelijk af onder haar strakke jak, en de ronde lijn van haar gevulde heupen stond zuiver gesneden tegen het lichte raam... alsof zij naakt was. Meteen was zijn stemming gezakt. Zó moest hij nu dus altijd de vrouwen aankijken. Ook deze vrouw met haar stil en vriendelijk boerengezicht, die er zeker niet op uit was om hem te prikkelen en hevig ontsteld zou zijn, als ze zijn gedachten had kunnen raden. Met zulke gedachten ging hij om, die andere mensen, die argeloze vrouwen zouden verschrikken, als zij ze zouden kennen. Vergiftigd was hij, slecht en gemeen... Kon je zo leven?... Hoe kon je zo leven?... En hoe kon je dat weer kwijt raken?... Bidden?... Ja, bidden moest je. Bidden tot Maria, de behoedster der kuisheid... Maar zij was ook een vrouw... Duizelig en misselijk van plotse angst ontvluchtte hij die vreselijke gedachte, maar hij wist zeker, dat hij nooit een bede over zijn lippen zou kunnen krijgen om haar in déze nood om hulp te vragen. Hij was bepaald voorbestemd om doortrapt slecht te worden, dat hij zelfs bij de gedachte aan de Maagd Maria niet vergeten kon, dat zij een vrouw was... Hoe durfde zo'n gedachte in je roekeloze hersens opkomen?... Treurig gestemd en met een drukkend schuldgevoel liep hij naast Flierefluiter voort.

Deze voelde allang, dat zijn jonge vriend niet van de reis genoot zoals moest. En hij vermoedde ook wel, waar de bezwaren lagen. Hij kende van ouds Merijntjes skrupuleuze aard. En zijn overpeinzingen mochten zich nu op andere, belangrijker dingen richten, in beginsel was hij hetzelfde nadenkende en over zichzelf zéér ontevreden jongetje gebleven, dat hij acht of negen jaar geleden was. Toen had Flierefluiter al vaak gevoeld, dat dit mannetje geen gemakkelijk leven zou hebben. En dat begon aardig uit te komen... Die onsmakelijke geschiedenis met Bets had hem gruwelijk uit zijn evenwicht gegooid... Gek, want Flierefluiter had er juist zijn evenwicht door teruggevonden!... En nu moest hij zorgen, dat de jongen terug kwam tot het juiste inzicht in de belangrijkheid of onbeduidendheid van deze gebeurtenis. Maar daarvoor moest hij nauwkeurig weten, wat hem eigenlijk zo diep ontsteld had in de historie...

Van tijd tot tijd keek hij tersluiks opzij naar Merijntjes gezicht, nieuwsgierig, meewarig, een tikje geamuseerd, misschien een beetje jaloers ook. Zo jong te zijn, zo schuchter, zo onervaren... met heel het mooie, warme, blijde leven voor je... Zou hij wel beseffen, dat zelfs deze moeilijkheden een heerlijkheid waren ?... Een warm gevoel liep rond zijn hart: al zo lang geleden hield hij van deze knaap met een wonderlijk sterke genegenheid, en wilde, dat hij gelukkig zou zijn. Hij moest hem die muizenissen uit het hoofd praten!... Die jongen was werkelijk veel te deugdzaam, veel te bezorgd voor zijn ziel... daar zou hij zijn zaligheid door verspelen. Hoe kreeg hij wat lichtzinnige onverschilligheid in dat beklemd gemoed?...

Ze waren bij de zeedijk gekomen en klommen er tegen op. Flierefluiter vooraan, met grote, driftige sprongen, als een jongen, die in zijn vakantie tegen een duin op stormt om voor het eerst de zee te zien. Op de kop van de dijk stonden zij naast elkaar en keken over de brede stroom, die in het westen wijd als een zee naar de oeverloze verte gespreid lag. Het was hoog water. Dadelijk achter de groene schorren lag de blauwe metaalgloed van de stroom, wemelend van helle flikkerlichtjes op de kanteling van rimpels en dansende golfjes. Aan de overzijde stonden als blauwige schaduwen de hoge bomen, allen naar het oosten gebogen door de eendere stormen uit zee. Ze stonden er al zovele jaren geleden, trouwe wachters aan de horizon. Schepen met wijd gespreide zeilen gingen traag over de brede waterbaan, een stoomboot met een lange rookpluim aan de pijp stond als een wazige schim aan de verre einder, de kant van Bruinisse op, waar de stroom een zee leek. De wind was hier koeler. Een sterke, zilte geur hing in de lucht. Herinneringen zeilden aan als dwalende vogels uit het verleden. De zon ketste hel blinkende vlakken in het water, verblindend. En in de klare lucht er boven zweefden beelden van vroeger, visioenen van mensen en wonderlijk bewogen uren... wel heel verschillend voor beide zwijgende toeschouwers, maar voor beiden ontroerend, adembenemend. Zonder een woord stonden zij lang naast elkaar en keken naar het onmetelijke vergezicht en naar de herinneringen, waarmee hun verbeelding het bevolkte...

Dan rukte Flierefluiter zich los uit de betovering, keek met blinkende ogen naar het gezicht van zijn jonge makker, zag de dromende uitdrukking in zijn blik en de trilling, die beefde in zijn mondhoeken. Hij sloeg hem op de schouder en riep: 'Da's nog es wad' aanders as die Moas van jou in Rotterdam, 'ee, Merijntje!'

Merijntje knikte. Iets van de ongekende vreugde, die op dat wonderbare moment plots in hem gevallen was, drong door de schemering, die zijn bewustzijn omnevelde... Had hij niet gedacht, dat hij nu nooit meer bedroefd en bedrukt kon zijn, omdat alles rondom hem zo mooi was, opengegaan als een bedwelmende heerlijkheid?... En had het zich dan weer voor hem gesloten?... Nee... de woorden van Flierefluiter riepen het weer wakker... En dit was mooier, groter, heerlijker nog... Dit was aanbiddelijk!... Zo groot, zo overweldigend, dat er geen woorden voor waren... Bijna zou je er voor willen knielen... Wat zei Flierefluiter daar nou weer voor iets zonderlings?...

'In zo'n gezicht, Merijntje, kunde je ziel schoon wasse van al 'et roet één al 'et vuil van 'eel Rotterdam...'

Al het roet en al het vuil van heel Rotterdam... Je ziel ?... Wat bedoelde hij precies ?... Achterdochtig wendde hij de ogen naar Flierefluiters gezicht, maar die had hem de rug toegekeerd en zat met opgetrokken knieën in het gras boven aan de helling en keek weer zwijgend over de blinkende verte. Langzaam zette hij zich naast hem, trok een grashalm af en begon er op te kauwen. Dan vroeg hij : 'Woarom zeede da', Flierefluiter?'

'Wa'?' weervroeg die, het gezicht, glanzend van bijna beangstigende vreugde naar hem toekerend.

'Wel, da' van je ziel, die schoon gewasse wier van al 'et roet één al 'et vuil van 'eel Rotterdam?... 'Oe bedoelde ge da'?'

Het stralende gezicht glimlachte, de heldere ogen glansden dieper.

'Bel, jonge!... net zoa'k 'et zèg... Ik 'em et gevoel of a'k mee 'eel m'n ziel 'ier in da' wij' gezicht van woater één wind één zon gedoke ben, één nou zwemt ie doar deur al da' blaauw, één Rotterdam woord er afgespoeld... die verdomde Rotterdamse joare... alles... Voelde gij dad' ok nie?'

Merijntje wou het graag voelen. Het beeld van die in al dat blauw zwemmende ziel stond hem wel aan. De ziel, die zich reinigde van al het Rotterdamse vuil... Maar hij kon het voor zichzelf zo gemakkelijk niet gewaarworden. Hem woog het Rotterdamse vuil van die laatste, verschrikkelijke dag te drukkend op de ziel. Vies en kleverig, een smeerlapperij die niet weg te wassen viel, zelfs niet door al het blauw van die prachtige rivier en die glanzende lentehemel. Bevangen schudde hij het hoofd.

'Neeë,' antwoordde hij zacht en toonloos, 'da' voel ik nie... Ik wou 'at woar was.'

Er klonk zo'n mismoedige troosteloosheid in die stille woorden, dat Flierefluiters hart zwaar werd in zijn borst. Hij móést die jongen er bovenuit halen... anders was ook voor hem de herwonnen vrijheid bedorven en waardeloos. Heftig schudde hij Merijntje aan zijn schouder en riep met een gedwongen lach: 'Moar woor toch wakker, sloaper a' ge doar zijt!... Ge kek net of a' ge je lesten ortje versnoept 'ed!... Achttienjoar!... En da' trekt een bakkes oft ie de broerdig'ed van 'eel de wèreld te droagen 'eed... 'Ee Bets d'r gemene streek je zodoanig uit de koers gesloge?'

'Loat oons doar nou nie over proate,' weerde Merijntje verschrikt af.

'Wel wiesj en doonders motte me doar over proate!' viel Flierefluiter uit, en zijn beweeglijk gezicht keek donker van boosheid nu.

Merijntje wendde het hoofd af. Z'n wangen brandden. Zijn hart klopte luid en angstig. Duizend vragen welden plots in hem aan, maar hij sprak er geen enkele uit, neep koppig de lippen opeen en plukte nerveus aan het gras naast hem. Daar kón je immers niet over praten!... Daar waren woorden voor nodig, die je nooit over je lippen zou kunnen krijgen...

'Ge mot j'w eige toch nie zo overstuur moaken om zo'n sloerie, Merijntje.'

Zijn stem klonk zacht, manend, dringend. De jongen voelde de neiging zich voorover in het gras te gooien en te huilen zoals hij in geen jaren gehuild had. Maar hij verhardde zich tegen die opwelling en zei bitter: 'Alle wijve kunne verrekke...'

'Woarom, Merijntje?'

'Ze zijn vuil... ik wil d'r niks mee te doen 'emme... 'k zijn d'r vies van... Ik wil d'r nie meer over proate...'

Hij keek voor zich over het water, maar zag niets. Fel wellende tranen brandden in zijn ogen, schoven een nevel voor het riviergezicht. Hard beet hij de tanden opeen, probeerde de tranen weg te knippen met zijn oogleden, maar kon niet verhinderen, dat ze als kleine glazen kraaltjes langs zijn wang dropen.

Flierefluiter deed, alsof hij niets gezien had, wendde het hoofd af en gaf hem gelegenheid met een driftige vinger de tranen weg te wissen... Zozo... dat was het dus: Merijntje liep rond met de gedachte, dat hij alle vrouwen weerzinwekkend diende te vinden, omdat Bets een vrouw was. Het beeld van dat wulpse kreng had zich tussen Merijntje en zijn groene idealen geschoven en de engelachtige voorstelling van 'de vrouw' met haar lokkende blotigheden ontluisterd, bezoedeld, bedorven... Achttien jaar... en nog zó onnozel, innerlijk zó ongerept... Er waren dus toch ridders, die met een blank harnas door modder en vuil, smook en stank gingen en er onbesmeurd uitkwamen... Alleen... gemakkelijk hadden die het niet, alles welbeschouwd... 'Alle wijve kunne verrekke... ze zijn vuil!'... Kleine Merijntje!... Lummel van een jongen!... Hoe kan ik je duidelijk maken, dat je het leven zelf lastert, dat je blasfemeert, dat je het heerlijkste, het goddelijkste wat de aarde bevat, in wanbegrip beledigt ?... Kon ik die zwarte damp van ingekankerde waan maar verdrijven; die angst, door een verkeerde, tegennatuurlijke opvoeding van een eindeloze reeks geslachten, die angst voor het lichaam maar met één klap uit je wegslaan!... Kon ik maar een vrome en blijde heiden van je maken!...

'Ge zijd' abuis, Merijntje,' zei hij zacht. 'Ge zult er nog es spijt van 'emme, da' ge zo geproat 'ed.'

'Nooit,' zei Merijntje heftig. 'Want 't is de woar'eid. Nou begrijp ik pas goed, wa'k zo dikkels ge'oord 'em: dad' al 'et kwoad van de vrouwe komt.'

'Wij ok,' antwoordde Flierefluiter meesmuilend.

'Wa' nou wij ok?' vroeg de jongen verbluft.

'Wij kommen ok van de vrouwe... Wij 'oren ok bij 't kwoad.'

Merijntje haalde de schouders op. Wat was dat nou voor zinneloos gepraat?

Flierefluiter strekte de hand uit, wees met een breed gebaar over de stroom.

'Vinde da' woater nie mooi, Merijntje?'

'Joa zeker... prachtig.'

' Eén is al da' woater nou lillij k één smerig... omdat er af één toe es een visser of een schipper in verzuipe mot?'

Merijntje keek hem fel aan. Wat bedoelde hij daarmee?... Moest dat een vergelijking zijn tussen het water en de vrouwen?... Hoe kwam hij er anders op, dat te zeggen?...

'Wa' meende?' vroeg hij onzeker.

'De vrouwe, Merijntje,' antwoordde Flierefluiter, en nooit had de jongen zo'n innige klank in zijn stem gehoord, noch z'n hele gezicht zo goed zien worden, 'de vrouwe, jonge, die zijn 'et mooiste, 'et liefste, 'et zoetste wat er op de wèreld bestoat... Ik ben nou bekaant vijftigjoar... moar a'k goed luster noar de klaank van da' woord: vrouw... dan voel ik m'n 'art smelten in m'n lijf... één dan weet ik, da'k de groond zou motte kussen, omdat de vrouwe d'r meet 'er voeten over goan...'

De jongen keek hem aan in grenzenloze verbazing.

'Gij?' vroeg hij, de ogen wijd en ongelovig.

'Ikke,' antwoordde Flierefluiter en lachte goedmoedig. 'Ikke, die de kraauwe van m'n eige vrouw nog op m'n koaken 'em, één al de kleure van de regenboog roond m'n oog... Ikke, die bedrogen één gejudast ben deur een vrouw, zo deurtrapt gemeen 'ad iemes moar zijn kan... Da' bedoeld' ommes?'

Merijntje kreeg een kleur en antwoordde niet.

'Oonder de blommen 'edde 'r ok, die vergiftig zijn,' vervolgde Flierefluiter, 'één de mooiste rozen 'emme soms de venijnigste stekels... Wa' zuid' er oan doen ?... De natuur is vol mee zulke grille... Moar schoon is ze toch, zo schoon, da' ge d'r soms deuzig van woore kunt... Eén 't schoonste van alles, Merijntje, 'et liefelijksten in 'eel de grote schepping, dad' is een vrouw...'

Hij wachtte even, keek zijn kameraad recht aan, en zei toen: 'Dad' is een vrouwelijf...'

Een schok ging door de jongen en het bloed vloog hem naar het hoofd.

'Ge zijd' een vülderik!' grauwde hij, trillend van schaamte en woede.

Flierefluiter schudde het hoofd, glimlachend.

'Ge zijt toch een oarig jong, Merijntje,' zei hij. 'Doar 'eed Oonze Lieven 'eer z'n eige zo veul moeite gegeven om de vrouwe zo mooi te moaken 'at ie moar kon... één as ik dan zèg, da 'k z'n moaksel schoon vin... dan schelde gij me-nuit vor een vülderik!... Da's mijn te geleerd!...'

Er klopte ergens iets niet. Merijntje, onrustig, zocht naar de fout in de redenering. Kon je, mocht je het zo beschouwen?... Een vrouwenlijf... Een vrouwenlijf. .. noemde je dat zo maar... zonder te zondigen ?... Omdat Onze Lieve Heer het geschapen had ?... Of zat die grote zot hem weer uit te lachen en op stang te jagen?...

'Joajoa,' suste Flierefluiter met een luchtig handgebaar, 'ik weet wel wa' ge zége wilt: 'et lijf dad' is zoondig, één 't komd' einkel oan op de ziel... Moar a't geparremeteerd is, dan zèg ik jou, dat da' stomme lulkoek is, één een lillijke smoad vor Oonze Lieven 'eer, die 't lijf net zo goed geschoapen 'eet as de ziel...'

Verward zag Merijntje naar hem op. Het argument klonk vreemd, en nogal ketters. Aarzelend vroeg hij: 'Zijde gij eigelijk rooms, Flierefluiter?'

'Neeë, da' zijn 'k nie,' glimlachte de ander rustig.

'Griffemeerd dan?'

'Da' nog veul minder.'

'Ge zij toch gin jood?'

'Neeë, doar zijn 'k nie uitverkore genog vor...'

Hij lachte zachtjes, maar Merijntje vroeg onverbiddelijk verder: ' Wa' zijde dan?'

De man dacht na en keek over het hoofd van de jongen heen in de verte. De lach vergleed van zijn gezicht. Dan zei hij langzaam en ernstig: 'Ik zijn moar een klein knechje van God...'

Even gleed een rilling over Merijntjes rug. Daarop begon hij te lachen, een helle, vrolijke lach, jongensachtig spottend en triomfantelijk. Hij had het begrepen : Flierefluiter zat te zwanzen en wou hem als van ouds uit zijn tent lokken, om hem dan lekker te bespotten, als hij in woede losbarstte. Maar hij was nu geen kleine jongen meer! Daar vloog hij niet meer in... Hij zou hem nou zelf uitlachen!...

"Oe 'eet jouw God?' vroeg hij honend.

'Die 'ee gin noam, zot jong,' antwoordde Flierefluiter glimlachend, zó rustig en ernstig, dat Merijntje zijn zekerheid weer voelde wankelen.

'Eén 'oe ziet ie d'r dan uit?'

'Kan iemes z'n eige voorstellen 'oe 'a God d'r uit ziet?'

De jongen zag hem aandachtig aan. Angst vlaagde door zijn denken.

'Eén woar is die God van jou?'

'Overal, net as de jouwe...'

'D'r is moar één God,' zei Merijntje haastig en met nadruk, en tegelijk voelde hij de ontoereikendheid van het catechismuswoord.

Flierefluiter keek naar zijn verbeten, onrustig gezicht. De formule riep een herinnering in hem wakker.

'Dad' edde nog es tege me gezeed,' zei hij, 'één nou zèg ik weer net as toen: van eiges...'

'Moar ge proatte van jouw God één van de mijne.'

'De jouwe bestoad' ommes nie.'

Merijntje schokte recht. Zijn donkere ogen vlamden. De oude ijver stond weer in hem op. Maar even snel als de opwinding in hem was opgelaaid, zakte ze ook weer. Hij haalde de schouders op.

'Da' kunde makkelijk zége,' antwoordde hij mat. 'Net zo goed as ik van de jouwe.'

'Moar de mijne kunde zien, Merijntje... Die stoad altij' vor j'w oge... 'eel de natuur is vol van 'em... 'ij is in de natuur roond j'w 'enen één nerreges aanders.'

Een minachtende glimlach krulde Merijntjes lippen.

'Een mooie God,' smaalde hij. 'Zeker gemoakt van woater één slik...'

'Joa... moar ok van licht één van sterrestof, van oneindige ruimten één van 'oonderdduzend soorte leve...'

Merijntje keek hem aan, nadenkend over de vreemde woorden van zijn vriend. Verwondering en nieuwsgierigheid kwamen in zijn blik.

'Woar 'oalde da' toch ammoal vandoan?' vroeg hij na een zwijgen. 'G'è zeker veul geleerd, gij?'

Flierefluiter lachte zachtjes en begon zijn pijp te stoppen.

'Di' soort diengen zijn 'k pas oan de weet gekomme, toen a'k vergete was, wa'k op de schole geleerd 'ad, jong,' zei hij.

'Edde... op studie gelege?'

'Ok al... Moar wa'k doarnet zee, dad' em ik geleerd a'k mee m'n ogen één m'n ziel woagewijd open aan de dijk zat, net as nou, of a'k in 't bos oonder een boom lag één noar de veugeltjes in de zon keek ofs oaves noar de sterren in de locht... één soms ok wel es, ad' een vrouw me kusten één meet 'er 'aand over m'n oge gieng...'

Een vreemde bewogenheid streek door Merijntjes hart. Het klonk zo mooi, wat Flierefluiter zei, zo stil en zo warm. Hij hield geweldig veel van hem, maar begrijpen wat hij precies bedoelde deed hij niet. Hij lachte verlegen, en zei: 'Een bietje zot zijde tóch, Flierefluiter!'

'Dank je,' antwoordde de ander met zijn diepe, raadselachtige lach, 'ge zij' nogal genoadig in j'w oordeel, Merijntje!'

Toen gaf hij hem een duw, dat hij omver rolde, maar Merijntje greep hem bij zijn voet en samen tuimelden zij lachend en vechtend de helling af.

II

Tegen de avond kwamen zij moe en hongerig bij een boerderij. Het ijzeren hek naar het erf stond open. Een knecht had paarden uitgespannen en bracht de ongeduldig stampende dieren in de stal. De boer stond opzij van het huis en keek er onverschillig bij toe.

'Me motte zien a'me-n-ier oonder dak komme, Merijntje,' zei Flierefluiter. 'Me kunnen iederen dag nie as banjer'eren in 'otels goan logere...'

Toen ze het erf op gingen, sprong een ruige waakhond blaffend en grommend op hen af. Merijntje bleef voorzichtig schuin achter zijn vriend. Deze praatte halfluid tegen de woedende hond, wiens nekharen overeind stonden van opgewondenheid. Hij liep zonder aarzelen recht op het beest toe, vriendelijke woorden zeggend op bedarende, liefkozende toon. Merijntje hield zijn hart vast, dat de bullebijter Flierefluiter zou aanvliegen en verscheuren, maar tot zijn verbazing zag hij het beest aarzelen, dan rustig worden en kwispelstaarten. Flierefluiter klopte hem op de nek en het dier zwaaide heftiger met zijn dikke staart en hief vertrouwelijk de kop naar de vreemde omhoog. De man keek schuin over zijn schouder naar z'n makkeren zei: 'Da' mott' oklere, Merijntje... dad' oor bij 't ambacht. Aanders verslette vuls te veul broeke...'

De boer had verwonderd toegezien, hoe z'n kwaaie rakker van een hond zich door die vreemde vent liet paaien, en kwam langzaam op hen toe. Flierefluiter tikte beleefd aan zijn hoed, en groette: 'Goeien oaved, boas.'

'Wa' motte gullie?' vroeg de boer nors, en nam hen wantrouwig van het hoofd tot de voeten op.

Merijntje kreeg een kleur van schaamte en eensklaps opwellende woede. Die onbeschofte boer groette niet eens terug, keek naar hen en sprak hen aan of ze uitvaagsel waren. Waarom viel ie niet dood, die kaffer? !... Maar Flierefluiter scheen zich aan die beledigende houding niet te storen. Even vriendelijk en onbewogen antwoordde hij : 'Motte doen me niks, boas... me zijn vrije meinsen, 'ee... moar me zouwe wel gère wa' verdiene.'

'Verdiene?... Woarmee?...'

'Mee waarke, da's nog al glad. Moar a' g' oons zo een poar riksdoalders toe wilt stoppe, za 'k je d'r nie kwoad om oankijke...'

Een flauw glimlachje vertrok even de harde mond van de boer.

'Ge kun je proatje wel doen, gij,' waardeerde hij, iets vriendelijker.f

'A'k 'et mee proate kon winne, boas, dan was ik allang rijk gewiest,' blufte Flierefluiter. 'Ik kan wel zo proate, da' ge vergitje pap in je moond te steke.'

'Zo?' zei de boer, en hij lachte niet eens om het grapje. 'Moar proaters zijn gin waarkers... doar 'em ik oondervinding van...'

Een vrouw kwam de zijdeur van het woonhuis uit, keek naar het pratende groepje en liep er op toe.

'Wa' wille die meinse?' vroeg ze nieuwsgierig.

'Waark,' antwoordde de boer. 'Moar dad' em ik nie vor d'r.'

'Da' vald' awweer lillijk tege,' zuchtte Flierefluiter, "k Ar al gedocht a' men-een stuiver of ettelijk verdiene konnen één op den 'ooizolder sloape.'

De vrouw keek hen medelijdend aan. De boer, onrustig en ongeduldig, wendde zich half om, als wou hij wegstappen.

"Emme jullie gin oonderdak?' vroeg de boerin.

'Nog nie, vrouw,' antwoordde Flierefluiter met een ongelukkig gezicht.

'Is da' je zeun?'

' Neeë... ik zijn voogd over die jonge... z'n voader één moeder zijn dood, één nou mot ik vor 'em zürrege...'

'Oach aarm,' zuchtte de boerin en keek meewarig naar het hulpbehoevende weeskind, dat een kleur kreeg als vuur bij Flierefluiters schaamteloze leugen.

Daarop wendde zij zich onder een invallende gedachte tot haar man en zei: 'Loat ze de 'of omspitte, Nol... Den ouwe Teeuw is toch d' eeste doage nog nie beter, één 't woord 'oog tijd vor d'èrepels één de groente.'

De boer dacht na. Hij was nijdig om de inmenging van zijn vrouw. Haast was hij die twee opvreters kwijt geweest. Onvriendelijk vroeg hij : 'Kende da' waark?'

'Tuiniere?' riep Flierefluiter geestdriftig. 'Da's m'n lust één m'n leve!... 'k Zijn joarelang 'ovenier gewiest bij baron Van Oavekote...'

'Nou, da's goed dan,' besliste de boer. 'Moar meer as drie gulden één de kost kunde 'r nie mee verdienen, or... Sloape kunne jullie op den 'ooizolder.'

'Eén komt er nou moar in,' noodde de boerin, 'dan kunde mee ete...'

Ze aten in hetgrote, laaggezolderde achterhuis met de kinderloze boer en boerin, de twee meiden en de twee inwonende knechts. Er werd niet veel gesproken, ze waren moe van de lange dag werken in de ongewoon warme voorjaarslucht. Het smaakte Merijntje niet. Hij voelde zich plotseling ongelooflijk armzalig en vernederd. De boer beschouwde hen duidelijk als bedelvolk. De vrouw zat af en toe wel vriendelijk naar hem te kijken, maar hij voelde haar medelijden als een belediging. Verdomme... ze hadden werk gevraagd en gekregen... ze vraten ten slotte geen genadebrood hier... Maar hij begreep het wel... ze waren komen aanzwerven en nou mochten ze per gratie Gods wat werk doen, omdat de boerin medelijden had met die arme weesjongen en z'n voogd... Maar de boer liet goed merken, dat het een weldaad was, een aalmoes ... Was ie daarvoor van huis gegaan ?... Werk zoeken, noemde Flierefluiter dat, maar het leek meer op een bedelaarsleven!... Z'n tevreden vakantiestemming was weg... Hij had net heel de middag zo blij genoten van het dolen langs de stroom en door de wijde velden. Z'n gesprek met Flierefluiter aan de dijk had veel van zijn benauwde gedachten teruggedrongen, en over die rare God van z'n vriend had hij zich niet lang ongerust gemaakt: bij die kwidam wist je toch nooit of ie de dingen meende of dat ie je op z'n listige en ingewikkelde manier in een valstrik lokte... Maar nou was er ineens niks meer aan... nog liever zat ie in Rotterdam zonder werk en in de onzekerheid, dan hier te schransen aan die ongastvrije tafel onder de beschuldigende en minachtende ogen van die norse, stugge boer. Flierefluiter had geen last van zulke bezwaarlijke gedachten. Hij at als een wolf en glimlachte tegemoetkomend, als de onvriendelijke blik van de boer toevallig zijn kant uit dwaalde.

Na het eten stak de boer een stallantaren aan enzei: 'Ik zal jullie noar den'ooizolder brenge, dan kunde goan sloape... 't is morge vroeg dag.'

'Nou al?' wou Merijntje vragen, maar Flierefluiter stond al op en zei vrolijk: 'Da's goed, boas... Welteruste soame... één welbedaankt, vrouw...'

Ook Merijntje wurgde een gemompelde groet uit zijn van woede gezwollen keel, maar een woord van dank wou niet van zijn tong.

Bij de schuur zei de boer kortaf: 'Kere jullie je zakken es om... lucefèrs meude nie meenemen in 't ooi...'

Dieper voelde Merijntje zich beledigd en vernederd. Hij hoopte en verwachtte, dat Flierefluiter op zou stuiven en die bazige boer zeggen, dat ie naar de verdommenis kon lopen met z'n gekoejeneer. Maar Flierefluiter protesteerde niet eens, haalde zijn zakken uit en gaf de boer trouwhartig z'n lucifers, z'n pijp en z'n half gevulde tabakszak.

'Asteblieft, boas,' zei hij beleefd.

Ook Merijntje gaf nu zijn lucifers af. Zwijgend stopte de boer alles in zijn zak en ging hun voor, de schuur in. Hij riep naar de paarden, toen ze achter de onrustig geworden dieren door de stal gingen en wees hun de ladder, die ze op moesten om in het hooi op de zolder te komen. Hij ging voor, lichtte nog even bij, zodat ze zien konden, waar ze zich het best konden te slapen leggen, en wenste dan stug: 'Nou, sloap wel... ik roep jullie morrege vroeg wel.'

'Wel te ruste, boas,' antwoordde Flierefluiter braaf.

Merijntje zei niets, maar in gedachten verwenste hij de boer: 'Verrek moar, lillijkerd!...'

De baas ging de ladder af. Nog even vloog zijn vreemde schaduw in de flauwe gele schijn van de lantaren langs de spanten van het dak, dan werd alles donker en doodstil om hen heen.

Merijntje zat in het hooi en staarde in de duisternis voor zich uit en vocht om zijn razende woede meester te worden. Hij had behoefte om iets te vernielen, schopte kwaadaardig het hooi aan zijn voeten door elkaar en vloekte tussen zijn opeengeklemde tanden: 'Sodeju!'

Tot zijn verbazing hoorde hij Flierefluiter ingehouden lachen. Hij luisterde... Ja, waarachtig... die zat te lachen... almaardoor stilletjes in zichzelf te stikken van het lachen...

Nijdig viel hij uit: 'Wa' zitte nou te lache, gij?... Wa' valt er nou te lache?...'

'Zijde zo kwoad, Merijntje?' vroeg Flierefluiter, en de jongen hoorde duidelijk, dat die vent moeite had om het niet uit te schreeuwen; daar werd hij nog helser om, en hij schreeuwde: 'Da's nogal glad, da'k kwoad zijn... Die stienkboer doe net of a'me schooiers zijn!... Loat 'em nou gaauw de bibberkoors krijge!... Eén gij mee je lieges... woarom zeede gij a'k een weesjonge war?... Ik wies nie woar 'k blijve moes... Lach toch zo nie, verdommese soavikloas!'

Maar Flierefluiter had zich languit achterover in het hooi laten vallen en lachte dat hij schudde. T'oen hij wat bedaard was, zei hij hijgend: 'Da's ammoal ambacht, Merijntje... A' gij gin weesjongeske gewiest 'ad, dan 'arre wij nou gin waark één oonderdak... Een weesjongeske!... 'edde gij al es een vrouw gezien, die d'r gemoed nie vol schoot as ze vor een weesjongeske stong?

'Lillijke bedrieger!' schold Merijntje, niet gewonnen voor de list.

'Ge mot moar goed oplette,' ried Flierefluiter, steeds onderdrukt lachend, "t Is een mooi vak, moar ge mot 'er 'asses vor 'emme... één meinsekennis... Eén 'edde gezien 'oe 'at die boer de ju in 'ad?... Da' was alleen al een doalder wèerd.'

"k Wou 'at ie stikte!' riep Merijntje wraakzuchtig.

'Da's nie christelijk,' berispte Flirefluiter. 'Stikken is een benaauwde dood, da' meude j'w evennoaste nie toeweinse.'

'Oach, vald' om, man, mee je proatjes!' foeterde de jongen woedend. 'Ik begrijp nie 'oe a' ge lache kunt, a' ge b'aandeld woord as een stuk vuil!...'

Rustig antwoordde Flierefluiter: 'Da' za'k je dan es uitlège, Merijntje. Da' komd omdad ik altijd de boas blijf, snapte? Die boer vin z'n eigen een 'elen bram, moar 'ij doe toch wad' ik wil, al zouwt ie doar zellef nooit op komme. Zo'n kienkel draai ik om m'n pienk, at er op oan komt.'

Merijntje zag het niet in.

'Ge ward aanders oakelijk oonderdoanig,' smaalde hij.

'Zo motte di' soort vange. Die boer is een pezewever. Zo 'aard as een spieker. Moar 'ij is't er nog nie mee oons, wacht moar es af.'

'Wa' zijde van plan?' vroeg de jongen, dadelijk razend nieuwsgierig.

Maar Flierefluiter antwoordde niet. Hij waadde door het hooi naar een klein venster, dat als een zilverig blauw vierkant in de zwarte duisternis stond. Met een droog geknars week het voor zijn harde druk. Merijntje zag zijn silhouet tegen de lichtende achtergrond. Dan kwam de verrukte stem: 'Komd' es kijke, Merijntje!'

Samen leunden ze, dicht naast elkaar uit het kleine raampje. In de bleekblauwe klaarte van de volle maan lagen de velden. Verder weg stond de zeedijk als een donkere borstwering voor het landschap, maar zij keken er overheen en tot in de vernevelde einder breidde de stroom zijn zilveren vlakte, waar donker en geheimzinnig de schepen op dreven en hun mastlichten als gele sterren tegen de hemel hieven. Zacht suisde de avondwind om de boerderij.

Ver weg riepen onzichtbare zeevogels. Ergens achter hen dokkerde een kar over een landweg.

Hoe stil. Hoe vredig. En hoe mooi. Weer viel over Merijntje de sprakeloze verrukking, die hem ook voor het zonnig-blonde Maasgezicht verrast had. Het sterke gevoel van onaantastbaar geluk, omdat die schoonheid van niemand en dus van hem was. Alle verdrietelijkheden vielen van hem af. Niemand kon hem nog vernederen of smaden. Geen angst voor lelijke dingen beklemde hem nog. Stil groeide hij naar de woordeloze heerlijkheid van een volledig opgaan in de schoonheid van de wereld. Iets in hem nochtans drong, een behoefte om mee te delen, een kroppende ontroering in zijn keel, alsof hij wou gaan zingen en niet wist wat of hoe. Tegen zijn schouder voelde hij de druk van Flierefluiters arm. Dat was goed. Een vriend, die naast je stond, en het ook zag, en ook zweeg... Lang stonden zij voor de blauwige droom van deze maanavond over velden en stroom.

Eindelijk zei Flierefluiter: 'Ziede nou 'oe rijk a' me zijn, Merijntje?... Nou legt dien arme boer in z'n doonkere, bedompte bedstee. 'IJ snurkt of ij rekend' uit 'oe groot 'at de schoai zijn zal, die wij 'em oandoen. Eén a'me 'm 'ier 'oalden om mee te kijke, zouwt ie niks zien om blij mee te zijn, want 'ij is zo blind as een mol, de sukkelèer...'

Merijntje knikte. Hij had echt met die arme, blinde boer te doen. 'Vor oons,' vervolgde Flierefluiter met zijn dromerige stem, die Merijntjes vage gewaarwordingen verdiepte en vorm gaf. Vor oons 'eed Oonze Lieven 'eer di' schilderij in de moaneschijn gezet, want 'ij wilt, da' me d' oge, die-t-ie oons gegeven 'eet, vor oons profijt gebruike zulle... Edd' al es ooit zoiets moois gezien, Merijntje?'

'Neeë,' antwoordde de jongen zacht, 'nog nooit.'

'Ik ok nie... 'k 'Em 'et al wel duzend kere gezien, da' sprik van eiges, moar iedere keer a'k 'et weer voor me-n-em, is 't nieuw, mooier, groter... Iedere keer a'k 'et weer zien, woor ik opnieuw gebore... Eén 't is overal 'etzelfde, in alle laande, bij alle weer, in allejoargetije, bij doagen één bij nachte... De wèreld is wezelijk een paradijs, Merijntje... één de meinse doen alle dag wa' ze moar kunnen om 'et te verknoeie... begrepte gij da'?...'

Nee, dat begreep Merijntje niet. Hij begreep zelfs niet, wat Flierefluiter bedoelde. De zin van de woorden drong nauwelijks tot hem door. Hij wou alleen maar, dat die zachte, mijmerende stem verder sprak, want onder die bekoring werd alles nog mooier, nog wijder, nog geheimzinniger. Maar nu hij zweeg, was het ook goed. De stem zoemde na in zijn hoofd, vervloeide in het weemoedige gesuis van de wind om de hoeve en dan kwam de wonderlijkegewaarwording, dat hij geen lichaam meer had, verdwenen was, opgelost in de klaarte van deze wonderbare avond, van deze betoverde wereld... Het duurde maar even, maar het was net zo heerlijk als wanneer hij in zijn droom zweven kon, over huizen en bomen en wateren sprong, zo licht als een veertje, dat door de wind wordt opgenomen en meegevoerd. Hij kwam terug op aarde doordat de geur van tabak in zijn neus drong. Hij keek opzij en zag een brandende sigaar in Flierefluiters mond. 'Rookte gij?' vroeg hij verbaasd. 'Da' ziede,' antwoordde Flierefluiter lakoniek. 'Moar da' mag toch nie.' 'Doarom smoak 'et nog veul lekkerder.'

'Moar de boer 'ad je toch je lucefèrs afgenome?'

'Joawel. Moar ik loat me-n-eigen alles nie afneme...'

Merijntje moest opeens onbedaarlijk lachen. Die Flierefluiter stond voor niets. Wat dat voor een duivelskerel was!... Ze zouen nog wat beleven samen!...

Dan zwegen ze weer en keken uit over land en stroom, gebaad in de helderdere glans van de langzaam rijzende maan. Stil kwam een weemoedig verlangen sluipen door Merijntjes onbestemde, verrukte mijmerij, een kleine pijn van eenzaamheid, die niet geheeld kon worden door de druk van Flierefluiters arm tegen zijn schouder. Het was een verre, vage droefenis, die toch niet onaangenaam was, en waarvoor hij geen naam zou hebben kunnen bedenken. Toch kende hij dit stille, zoete verdriet van vroeger en hij zocht naar waar het hem al eerder had geraakt. En het enige wat hij vond (maar waar kwam het zo opeens vandaan?) was het beeld van het aardige, blonde winkelmeisje uit de Van der Takstraat met haar grote, blauwe ogen, die net keken of ze aldoor iets verbazingwekkends zagen... Wat een aardig meisje dat was... Maar onbereikbaar voor een arme sloeber als hij... Zo fijn was ze gekleed, zo keurig verzorgd, met een grote, gevlochten wrong blond haar... een wezen uit een andere wereld, die ver van de zijne lag... Als zij hier nu ook eens was, zou hij niet meer zo alleen zijn... Zou ze ooit wel eens zo iets prachtigs gezien hebben als dit wijde land en die ontzaglijke watervlakte bij maanlicht?... En als ie haar dat nou es toonde... als ie haar dat nou es gaf: hier, kijk, dat is voor jou... mijn land en mijn stroom en mijn maneschijn... Malle gedachten, waar hij om moest glimlachen, terwijl ze door zijn hoofd dwaalden... Maar een lief meisje was het... Jammer, dat ze zoveel deftiger was dan hij ... je kon d'r nooit bij komen...

En hij was al bijna in slaap, met zijn hoofd op zijn opgerolde jas en de bedwelmend heerlijke geur van het hooi in zijn neus, toen hij bemerkte, dat hij aan het aardige winkeljuffrouwtje gedacht had zonder verschrikt te worden door de voorstellingen, die Bets bij hem had opgewekt en die nu verbonden lagen aan elk vrouwelijk wezen. Even joeg weer de angst, maar die werd overspoeld door de vreugde van de herinnering: hij had het blonde meisje gezien, even mooi en veraf en zonder lelijke bijgedachten als vroeger... Het zou allemaal wel weer overgaan... Hij luisterde naar Flierefluiters regelmatige ademhaling, wendde zich op de andere zij, trok de benen op, stak de handen tussen de knieën. En viel meteen in slaap, plotseling dodelijk vermoeid en volmaakt tevreden. ..

III

De volgende morgen had de boer hen wakker geroepen toen de dageraad nog aarzelde aan de oostelijke horizon. Ze waren slaperig uit het hooi gekropen en hadden zich gewassen onder de pomp en daarna ontbeten met het boerengezin. Koffie met brood en gebakken spek. De vrouw was vriendelijk, moedigde Merijntje aan, flink te eten: hij moest er nog van groeien en' t was hem gegund. De boer zat er bij met een nurks bakkes, keek minachtend naar z'n vrouw en lette tersluiks en ontevreden op de eetlust van de twee ongenode gasten... verdomde opvreters... Dan bracht hij hen naar de moestuin achter het huis, die tegelijk boomgaard was. In het prille morgenlicht stonden de bloeiende bomen als enorme bruidsboeketten en als de ochtendwind even sterker door de kruinen streek sneeuwden tere witte blaadjes dwarrelend naar de grond. Maar de boer zag er niets van, lette er niet op: Flierefluiter had gelijk; hij was zo blind als een mol...

'De groond mot een flienke steek diep omgewaarkt woorde,' kommandeerde hij met zijn gemelijke stem. 'D'ouwe stroonke noar de misput gebrocht, de bedden één de poaie glad afgestoken, één 't gras d'r uit gekraauwd. Ik kom af één toe wel es kijken 'oe a't goat.'

'Asteblieft, boas,' zei Flierefluiter hartelijk, maar hij knipoogde verholen naar Merijntje, die weer nijdig werd om dat minachtende kommanderen van die izegrimmige boer.

Zonder groet ging de baas heen, het werk verdelen onder de arbeiders, die over de landweg kwamen aangestapt, brood en drinkkannen over de schouder. Flierefluiter maakte een potsierlijke buiging achter de boer z'n rug en stak toen met een forse beweging zijn spade in de vette, zuigende grond.

'Een steek diep,' zei hij verachtelijk. 'In déze groond... één de bedden één de poaien afsteken één d' ouwe rommel één 't gras opruimen... één dan zeker nog zaaien één plaanten één èrepels pote... Vor drie 'ele guldens... één de volle kost... één vrij licht at de zon schijnt... 'k zal 'em oan zien komme, dien gadverse gierige beer-op-sokke!...'

'Wa' goade doen, Flierefluiter?'

'In ieder geval de groond nie dieper omgooie dan een 'alleve steek 'oogstes... Eén verder za'k wel zien...'

Zonder veel geestdrift togen ze aan 't werk. En al namen ze 't niet zo zwaar als de boer gewild had, ze voelden toch beiden al gauw, dat ze dit werk niet gewend waren. Hun spieren verzetten zich in heftige pijnscheuten door de lenden en in de rug, en de binnenkant van hun handen brandde als vuur. En toch dreven ze de spade telkens dieper in de smijdige grond en wierpen zwaarder brokken om, die nat glommen in de langzaam rijzende zon. Niet omdat de boer het zo bevolen had, maar omdat ze allebei zonder het zich bewust te maken, van die weelderige, vruchtbare grond hielden, het niet over hun hart konden verkrijgen hem te kort te doen.

Van tijd tot tijd strekten ze de al pijnlijker stekende rug, wisten het zweet, dat in hun ogen wou druipen, van het voorhoofd en keken met een wat verlegen lachje naar elkaars werk. Flierefluiter zei brommerig: 'Ziede, Merijntje... da's nou 't gevoar van waarke: a' ge d'r mee begint, sleep 'et je mee, één ge goad' oan 't deurpezen a'je noaie kroake... Beter om j'w 'aande d'r moar af t' ouwen één 't oan die loompe boeren over te loate...'

Z'n gezicht drukte zo'n ontevredenheid en onverholen afschuw uit, dat Merijntje in een lach schoot.

'Lach nie!' mopperde Flierefluiter. 'Schoam j'w eige liever: ge zitok al een steek diep, net as ikke... Zo doen me-n-op z'n minst vier doagen over den 'of... Kek liever es noar de bome... die stoan oons uit te lache mee d'r witte blommegezichte... Die bloeie moar één die stoan moar in de zon te proonke... Eén wij, gad verse stommerikken a'me zijn, wij vroeten in de groond, mee oons neus noar beneje... Moes een meins eigelijk nie wijzer zijn?...'

'Me motte toch leve?' zei Merijntje praktisch.

Misprijzend nam Flierefluiter hem van het hoofd tot de voeten op.

"Oor nou zo'n snotpiek!' foeterde hij. 'Me motte toch leve... Da' noemt ie leve... mee z'n kop noar beneje kluiten uit de groond steke...'

En toen Merijntje lachte om zijn mistroostig gezicht, stoof hij heftiger op: 'A' ge moar nie deinkt ad ik doar een gewoonte van goan moake, manneke ! Dan kende me nog nie!... Dochte soms a'k doar de stad vor uitgegoan was ?... Kunde begrijpe!... D'r zijn duzend menieren om oan de kost te komme zoonder da' gesloaf... Wacht moar...'

'Ge doe moar,' zei Merijntje, 'a' ge moar nie deinkt ad' ik goan bedele...'

'Bedele?... Wie proat er nou van bedele?... 'k 'Em nog nooit van m'n leve gebedeld... Moar gij zij zo stienkend broaf... d'r is mee jou gin 'uis t'ouwe...'

Woedend boog hij zich weer over zijn spade, stampte die tot aan de steel in de grond en wierp machtige bonken aarde om. En ook Merijntje hervatte zijn werk, spuwde in zijn handen en spitte wat hij kon... Hun jas en vest lagen al aan de kant. Zij hadden hun mouwen opgestroopt, blootshoofds stonden zij in de koele voorjaarswind, en zweetten als otters door het ongewone werk.

Tegen half elf bracht de vrouw van de boer hun zelfde koffie met een paar sneden brood. Ze wisten hun vuile handen, waarin de blaren pijnlijk schroeiden, aan hun broek af en gingen op de kruiwagen zitten, die omgekeerd op het pad stond. De vrouw bleef wachten om de lege kommen mee te nemen.

'Jullie schiete flienk op,' prees ze.

Merijntje gaf haar een dankbare blik, maar Flierefluiter keek spijtig voor zich.

'Een meins doe z'n best,' zei hij, en het klonk als een ernstig verwijt.

Medelijdend keek de boerin naar Merijntje.

'Zijde je voader één moeder al vroeg verlore, jonge?' vroeg ze.

Het bloed schoot hem in de wangen, maar Flierefluiter kwam haastig tussenbeide.

'Vleê joar, vrouw,' vertelde hij op droeve toon. 'In een week tijd allebei in 't graf... Eén a' ge ze gekend 'ad... z'n voader een boom van een vént... zo'n vént... één z'n moeder een blom van een vrümmes... nog gin veertig...'

"t Is toch zoonde,' weeklaagde de boerin, en begerig naar bijzonderheden vroeg ze: 'Wad' emme ze g'ad?'

'De moazels,' antwoordde Flierefluiter somber.

'De moazels?' verbaasde de vrouw zich.

'Joa... moar wa' vor moazels!' blufte hij met een verdrietige triomfantelij kheid. 'Zukke moazels, vrouw, van die d'r grootte!...'

En hij wees de afmeting van een gulden tussen duim en vinger.

De boerin sloeg de handen in elkaar.

"t Is toch freet,' kreunde zij. 'Ik wies nie a' zoiets bestong!...'

Merijntje stond op en wandelde weg. Hij hield het niet langer uit. Hij schaamde zich geweldig. Hij was woedend om de harteloze manier, waarop Flierefluiter spotte met het leven van zijn ouders. Maar hij moest ook lachen. Hij zou gaan brullen van het lachen, als hij er nog een minuut bij bleef, en dat zotte smoel van Flierefluiter zag en de groeiende, meewarige verbazing van de boerin.

"IJ kant 'er nie over 'ore proate,' verklaarde Flierefluiter op halfluide toon de onverwachte vlucht van Merijntje. "t Is een teer'artig manneke... één 't was ok wel een zwoare klap...'

Vol smeltend mededogen keek de boerin naar de jongen, die sneller liep om achter de hoge bessenstruiken te komen. Ze zag z'n schouders schokken, en zei met half verstikte stem: 'Och aarm... 'ij loopt te schreeuwe, den bloed...'

'Joa, me-n-arre d'r nie over motte beginne, vrouw,' zuchtte Flierefluiter berouwvol. 'Nou ist ie 'eel de dag weer van streek...'

De boerin voelde haar geweten bezwaard: door haar nieuwsgierigheid had ze die arme jongen verdrietig gemaakt en zijn dag bedorven. Ze was een goedhartige vrouw en besloot het zoveel mogelijk goed te maken door hem wat extra's toe te stoppen. Voor wezen moest je goed zijn, dat was een gode welgevallig werk. Bedrukt ging ze met de lege kommen terug, in zichzelf mompelend: 'De moazels... zukke moazels... 'oe kan 'et bestoan!?...'

Toen ze in het huis verdwenen was, kwam Merijntje met een rood hoofd weer achter de bessenstruiken vandaan op zijn makker toe. Die stak in alle gemoedsrust zijn pijp aan en keek met half toegeknepen ogen door de rook heen naar het woedende gezicht van zijn jonge vriend.

'A't nou moar uit is, 'ee?' barstte Merijntje los. 'Gij mee je weesjongesken één je gemeen gespot!... A' ge d'r weer over begint, zèg ik 'at ammoal lieges van je zijn...'

Flierefluiter schudde verongelij kt het hoofd, en zei verwij tend: 'Jullie deugdzoame meinse zijn toch oonbarm'artige mieter'oonde!... Zouwde gij da' nou over j'w 'art kunne verkrijgen om die goeie sloor van een boerin d'r weesjongesken af te neme?...'

'Oach, ge zij zot!' snauwde Merijntje.

'Ze geniet 'eel de dag van d'r meelij,' klaagde Flierefluiter voort. 'Ze verdiend' een splinter van een gouwe stoel in den 'emel mee al de weldoade, die ze je vandoag goat bewijze... Eén da' zouwde gij nou ammoal wille goan verstore mee je vuile, noakende woar'eid ?... Da' ge j'w eige nie schoamt, Merijntje!... Foei!...'

Hij trok zo'n ongelukkig en verontwaardigd gezicht, dat de jongen het niet langer uit hield en in een schallende lach uitbarstte. Waarop Flierefluiter ernstig vermanend zei: 'Pas op 'at de boerin je nie 'oort... 'et voeg jouw nie om zo te stoan lachen in jouw stoat van oongelukkige weesjonge...'

En toen lachten ze allebei onderdrukt verder. Merijntje gaf zijn verzet maar op. Tegen de verzinsels en streken van Flierefluiter was hij toch niet opgewassen.

Bij het middagmaal keek Flierefluiter telkens even tersluiks naar Merijntje, als de boerin deze weer het lekkerste stuk vlees toeschoof, de vetste saus over zijn aardappels goot, hem moederlijk aanmoedigde om zich niet te generen, en flink toe te tasten. Merijntje stelde haar niet teleur; het zware werk had hem een razende honger gegeven en hij at als een beer. Zeer tot genoegen van de boerin, maar zeer tot ongenoegen van de boer, die onrustig naar de hoeveelheden keek, die de twee vreemden naar binnen werkten. Ze vraten je kompleet de oren van je hoofd, die schooiers... en god weet wat voor luizig kermisvolk 'et was! Z'n vrouw had weer es een gekke bui... zou 'et die snotneus wel van voren en van achteren tegelijk in willen stoppen... En hij moest 'et maar zonder mopperen toelaten, anders kreeg ze 't weer op d'r heupen: waarom had ze geen eigen kinderen om te vertroetelen?... Altijd 'etzelfde liedje... Of 'et zijn schuld was!... Het liefst hield ie zijn ogen maar neergeslagen om z'n onwil te verbergen, maar af en toe keek hij toch naar de borden van die twee sloebers en hoe ze zaten te schransen... of ze, gadnondedju, in geen veertien dagen gevreten hadden... En Flierefluiter at nog een portie extra, alleen om hem te ergeren en zat inwendig te stikken van het lachen.

Toen hij de laatste hap verwerkt had, zei hij onverwacht: 'Ik wed a' ge nie 'eemoal gezoond zijt, boas... j'w oge stoan zo geel...' 'Bemoeide gij j'w eige moar mee j'w eige gezoond'eid,' gromde de boer. Een der knechts zei: 'De boas is bang 'at ie iets oan z'n lever 'eet...'

'Iets?' vroeg Flierefluiter met onheilspellende nadruk. 'Joa, net iets... Moar iets, da' nogal 'eel wad' is. Trouwes, g'oefmijn niks te vertelle... 'k 'Em 'et van oched al tege m'n moat 'ier gezeed: 't is nie zuiver mee de boas z'n lever...'

Ze keken allemaal naar de boer, die onrustig op z'n stoel heen en weer schoof. De mannen stopten hun pijpen en ook de boer haalde zijn berookte stenen pijp voor de dag.

'Da 'zouw ik moar loate, boas,' waarschuwde Flierefluiter. 'Mee jouw kwoal is een pijp tebak noar 't ete puur vergif.' De boer keek hem nijdig aan. 'Zijde gij een dokter soms?' vroeg hij kwaad.

'Da' nie,' antwoordde Flierefluiter. 'Moar een dokter zal jou van je kwoal nie geneze... da' wi'k je wel vertelle.'

'Gij soms wel?'

'Da' zouwt den eeste keer nie zijn.'

Aarzelend draaide de boer de pijp tussen zijn bruine, vereelte vingers, stak hem dan gelaten weer terug in de borstzak van zijn mouwvest. Flierefluiter knikte goedkeurend.

'Witte wezelijk een remedie?' vroeg de boerin, en keek met groeiend respekt naar de vreemde man, die haar, dat wist ze nu zeker, van het eerste ogenblik af belangstelling ingeboezemd had. Flierefluiter knikte.

'Da' zouw ik wel deinke,' antwoordde hij en keek recht in de ogen van de boer, die onrustig de zijne afwendde, dan nors, maar nogal zwak, zei: 'Kloterij...

Flierefluiter schoof zijn stoel achteruit en stond op.

'Ik drieng m'n eigen oan gin meins op,' zei hij berustend. 'Iederendeen eeg 'et recht om dood te goan oan de kwoal, die-t-ie zellef verkiest...'

Merijntje volgde hem naar buiten, maar nog waren ze het paadje naar de moestuin niet halverwege afgelopen, of de boer kwam hen al met haastige stappen achterop. Zonder verdere inleiding vroeg hij bars, om zijn opwinding te verbergen: 'Wad' is da' vor een remedie?'

'Kruie,' antwoordde Flierefluiter effen en zonder te blijven staan. De boer liep mee, mopperend: 'Kruie?... 't Za' wa' zijn 'eet wa' gewiest... Kruie..

Flierefluiter ging er niet op in, keek onverschillig fluitend voor zich, en Merijntje was brandend nieuwsgierig naar de afloop van dit wonderlijke duel. 'Wa' vor kruie?' vroeg de boer eensklaps fel.

De ander bleef staan, draaide zich halfom en keek hem recht in zijn ogen. 'Schiete gij d'r veul mee op, a'kjezèg: caprifolium multiflorum saxifragus?'

'N-n-neeë,' stotterde de boer verbluft. 'Wad' is da?'

'Da's een van de kruie. Moar d'r komme d'r nog een stuk of tien, twoalef bij.' De boer gluurde tussen zijn halfgesloten oogleden wantrouwig naar Flierefluiters onbewogen gezicht, vroeg toen aarzelend: 'Is die remedie duur?'

'Neeë, die kos bekaant niks... drie vijftigers voor de kruie... vor m'n eige reken ik niks, want ge meug je zieke noaste gin geld afneme vor de goave, die Oonze Lieven 'eer je gegeven 'eet...' De boer was geschrokken.

'Zeuve gulden 'allef... noemde gij da' bekaant niks?' sputterde hij.

'Joa, man, a'k rijk genog was, gaf ik je nog een tientje toe om j'w asteblieft te meugen 'ellepe. Moar doar kan 'k nie oan beginne. Goeie middeg.'

Flierefluiter had op ruwe toon gesproken en wendde zich af om door te lopen. Hij voelde de angst en de lust om het te wagen in de boer groeien en was zeker van de overwinning. Hij had zich niet vergist. De boer hield hem bij de arm tegen. 'Woar motte die kruie vandoan komme?'

'Die mot ik goan zoeke, één sommige mot ik goan kope bij een drogiest in de stad... duur spul... moar küstelijk van 'eimelijke, genezende kracht...'

Nog altijd was de boer het niet met zichzelf eens. Hij wou tijd winnen met praten.

'Zijd 'er zeker van 'at ellept?' Flierefluiter haalde de schouders op.

'A' ge gin vertrouwen 'ed, proate me d'r nie meer over,' zei hij stuurs. 'Zoonder vertrouwe kan 'k je toch nie geneze...' Toen nam de boer zuchtend zijn besluit.

'Allee dan moar,' zei hij benepen, 'goat er dan vanoavend moar op uit.'

'Da' kan nie,' beweerde Flierefluiter vastberaden. 'Die kruie mot ik in de zon plukke... d'r zijn d'r oonder, die vergiftig woore zodra a't düster d'r over gegoan is. Dad' edde toch zeker al es meer ge'oord?'

Ja, dat had de baas natuurlijk al eens meer gehoord. Dus moest het maar dadelijk gebeuren. Zin om vergiftigd te worden had hij niet.

'De jonge mot mee om me t'ellepe,' gebood Flierefluiter en het kwam in de boer zelfs niet meer op, zich daartegen te verzetten. Hij nam hen mee terug naar het achterhuis, waar de boerin een zucht van verlichting slaakte, toen ze aan de gezichten zag, dat de zaak in orde was; ze was bang geweest, dat haar man uit pure vrekkigheid deze unieke kans om beter te worden zou laten voorbijgaan...

'Gifd' es drie riksdoalders, vrouw... vor de kruie,' zei hij zuchtend.

'Doet er een poar kwartjes bij vor een pintje bier oonderweg,' stelde Flierefluiter rustig voor, en na een schichtige blik in zijn richting stemde de boer met een gelaten hoofdknik toe. Maar je kon aan zijn meer en meer verduisterend gezicht zien, dat die tomeloze verkwisting hem pijn deed. Hij keerde zich bruusk om en liep de deur uit.

De boerin gaf Flierefluiter acht gulden. Merijntje stopte zij nog twee kwartjes inde hand en zei hartelijk: "Ier... koopte gij moar een lekker sigoarke, jonge...'

Merijntje kleurde en stotterde een bedankje.

'Me komme tege 't oavendete vrom,' beloofde Flierefluiter. 'Dan kook ik den draank nog vóór a' me goan sloapen één morrege zal den boas z'n eigen al veul verlocht voele... doar stoan 'k vor in...'

"k Mag 'et lije,' zei de boerin, 'want 'ij woord er sikkeneurig oonder, één noar den dokter wilt ie nie goan...'

'Doar kan 'k 'em gin oongelijk in geve,' prees Flierefluiter.

"IJ is bang a' ze 'm operere zulle,' onthulde de boerin fluisterend.

'Die kérels snijeje net open as een waarm kedetje, einkel moar om es te kijke wat er in zit,' zei Flierefluiter vol afgrijzen. 'Mee kruie goaget veul makkelijker. Eén woarom loat Oonze Lieven 'eer aanders kruie groeie?'

Hij zei het laatste met verheffing van stem en op agressieve toon. En de boerin haastte hem gelijk te geven: 'Da' zè 'k ok!... Kruie zijn de beste remedie...'

Flierefluiter knikte bevestigend.

'Allee, vrouw, de goeie middeg dan... één tot strak...'

'De goeie middeg, manne...'

IV

Zwijgend liepen ze de polderweg afin de richting van de zeedijk. Van tijd tot tijd keek Merijntje zijn metgezel aan en verbaasde zich over de stralende verrukking, die over dat gerimpelde gezicht lag uitgespreid. Eindelijk móést hij het vragen: 'Zijde zo blij, Flierefluiter?'

Deze keek hem aan, bleef staan, lei beide handen op de schouders van de jongen en antwoordde: 'Blij, Merijntje?... 't Is net of a'k ik weet nie 'oe lang uit den 'emel weg gewiest zijn, één of a'k er nou weer in vrom kom!... Eén den 'emel is nog net zo schoon, één d' engeltjes zijn nog netzo onnozel as vroeger... 't Leven is toch wezelijk een feest, Merijntje... vind 'ok nie?'

Een beetje wantrouwig keek de jongen in het lachende gezicht en de ogen, waarin de spottende lichtjes dansten.

'Zulde diën boer geneze?' vroeg hij.

Flierefluiter schudde hem stoeiend heen en weer en lachte luid.

'Om de verdom wel!' antwoordde hij. 'Geneze zalt ie woore... woarvan, da' zal nog wel blijke...'

'Woarvan?... Van z'n lever ommes...'

'Edde gij in z'n gedarremte gekeke?'

'Moar ge zee toch zellef...'

'Ik moes toch iets zége...'

Binnensmonds lachend liep hij door. Merijntje was verontwaardigd.

'Edde 'm... 'edde 'm dan moar wa' wijs gemoakt?' vroeg hij verontrust.

Flierefluiter liet de acht guldens op zijn uitgestrekte hand dansen.

"Oor ze toch es mooi zienge, Merijntje!' riep hij verrukt. 'Eindelijkzijn me verlost uit de klaauwe van die vrek, zienge ze, één nou goan me weer daanse... 'Oorde 't, Merijntje?... Ze zijn, gadvergeme, bekaant net zo blij as ikke!...'

Merijntje moest lachen of hij wou of niet, Flierefluiters gezicht stond zó vrolijk, zó mal-tevreden en hij was zo verrukt over de rinkelende guldens. Nooit kon je kwaad blijven op die grote, onberekenbare vent.

'Ge zij net een baldoadige kwoajonge!' riep Merijntje.

Met een brede zwier nam Flierefluiter zijn hoed af en boog in de richting van zijn kameraad.

'Dank je vor 't kompelemènt,' zei hij beleefd, 'ge kon me gin groter plezier doen!... G'è gelijk: ik woor mee den dag, mee 't uur gezoonder... Eén dad' em ik eigelijk ammoal oan jou te daanke, Merijntje... want a' gij die ruzie mee m'n wijf nie g'ad had, zou ik nou nog niet geweten 'emme, da'k doar weg moes... nondenondenonde, Merijntje!... ik zijn je zo daankboar!'

Hij sloeg zijn lange arm om Merijntjes schouder en drukte hem onder het lopen stijf tegen zich aan. De jongen worstelde verontwaardigd om los te komen en voelde met verbazing de kracht in de arm van die lange vent.

'Loat me toch los, soavikloas!' schreeuwde hij.

Flierefluiter trok zijn arm terug en Merijntje struikelde bijna omver.

'Ik zat doar moar te beschimmelen in die mollepijp!' juichte de zwerver voort. 'Eén ik docht a't nie aanders meer kon. Moar nou zijn'k genezen, or... net zo glad genezen ad ik et diën boer doen zal... Doar zulde wa' van beleve, Merijntje: noar morgenochtend zalt die pezewever nooit gin kruie meer in wille neme... al woort ie 'oonderd joar... zo raddikoal zal ik 'em geneze!...'

Hij lachte daverend, gooide de armen omhoog en maakte een malle sprong. Merijntje keek verwonderd en niet zonder misnoegen naar zijn kinderachtige, onbedwingbare opgewondenheid.

"k 'Em net een gevoel of a'k veul ouwer zijn as gij,' zei hij afkeurend.

'Hooh!' riep Flierefluiter met een dwaas-hoge uithaal. 'Da's nie van vandoag ofgiestere!... Da' warde tien joar gelejen ok al... G'e toen genog geprebeerd om me wijzer één bezoadigder te moake... moar 't 'eed een verdommes bietje g'ollepe... Ik deink a'k doar gin oanleg vor 'em... Ge mot 'et me moar nie kwoalijk neme, Merijntje... da's Gods wil, zége ze!...'

'D'r is mee jou gin proate, kwidam!' mokte Merijntje, onbevredigd, maar meelachend in de aanstekelijke vreugde van zijn dolle makker. 'In ieder geval moake me-n-een mooie kuiergang, één da's beter as een 'of omspitte.'

Aan de zeedijk en op de schorren zocht Flierefluiter ijverig en aldoor in zichzelf grinnikend een boterhammenzak vol planten. Op Merijntjes belangstellende vragen antwoordde hij niet, of met flauwe grappen en de dooddoener: 'Wach moar af!'

Dan liepen zij de polder dwars door en langs de wijde slingers van de slaperdijk op het stadje af, waar de wonderdokter bij een drogist vijf verschillende soorten poeder en kristalletjes kocht, waarna hij zijn achterdochtig-nieuwsgierige vriend meenam naar het stationskoffiehuis, waar hij hem trakteerde op bier, brood, ham en gebakken eieren. Tot slot gaf hij Merijntje zijn eerste les in het edele biljartspel, en toen deze een tamelijk volwassen winkelhaak in het laken stootte, wierp Flierefluiter er handig de keu overheen, verklaarde de partij voor gewonnen en betaalde aan de toonbank de vertering. Daarop maakten zij zich haastig uit de voeten en Merijntje voelde de angst spannen in zijn nek : dat ze teruggeroepen zouden worden om het gescheurde biljartlaken te betalen, waarvoor ze niet half genoeg geld zouden hebben. Niemand riep hen terug. Flierefluiter wou nog ergens anders een glas bier gaan drinken, maar Merijntje verzette zich heftig: hij had geen rust eer ze het stadje achter zich hadden en in de polder liepen. En oudergewoonte lachte Flierefluiter hem uit om zijn bezorgdheid en zijn angst, zijn onverbeterlijke gewoonte om alle dingen veel ernstiger en zwaarder op te nemen dan ze verdienden.

"k Wed a' ge nog geweteswroeging 'ed om de schoai van die kastelein ok,' opperde hij spottend.

'Nou,' antwoordde Merijntje driftig, 'vinde gij 'et soms zo mooi om iemes schoai te doen één d'r dan tussen uit te goan... a'k geld genog g'ad ar, zou ik 'et betoald 'emme...'

'Joa, doar zij de gij zot genog vor,' grinnikte Flierefluiter. 'Moar a' g' een kastelein schoai doet, da's in 't g'eel gin kwoad, jonge, zijde benukt?... Da's een doad, die welgevallig is in d' oge van Oonze Lieven 'eer...',

'Van de jouwe dan toch zeker,' schamperde Merijntje. "t Is me de Lieven 'eer wel, doar gij altij' mee vor de pinne komt...'

Maar hij slaagde er niet in, zijn vriend tot andere gedachten te brengen, noch om zijn goed humeur te bederven: het leek wel of Flierefluiter meer plezier in zijn leven had, naarmate hij meer onherstelbaar kwaad achter zich liet. Een onbegrijpelijk lichtzinnig karakter had die vent. En het onbegrijpelijkste van alles was, dat je toch van hem moest houden en nooit kwaad op hem kon blijven.

Ze kwamen juist op de boerderij terug, toen het avondeten werd opgediend. De boer had al telkens aan het hek gestaan om naar hen uit te kijken. Een onrust had hem overvallen. Hij had ruzie gemaakt met zijn vrouw. Die had hem overgehaald om die twee vagebonden met een mooi stuk geld in hun handen zo maar weg te laten gaan. Die kwamen natuurlijk niet meer terug!... Dat had ie bedacht geen kwartier nadat ze weg gegaan waren en heel zijn middag was er door bedorven... zo'n stomme streek... En hij zou nog uitgelachen worden op de koop toe... De vrouw had tegengesproken. Zo waren die twee niet. De ouwe had vriendelijke, eerlijke ogen. En die weesjongen hoefde je toch maar aan te kijken om te weten, dat ie daar niet toe in staat was!... En zo werd hun thuiskomst om verschillende reden een ware opluchting voor het echtpaar.

Nieuwsgierig keek de boer naar het blauwe boterhammenzakje, dat aan Flierefluiters pols bungelde.

'Zijde gesloagd?' vroeg hij.

'Bove loven één bidde, man,' antwoordde Flierefluiter, en op het zakje kloppend, vervolgde hij : "Ier zit de gezoond'eid van je lever in, zij moar grust...'

Toen de boer verder wou vragen, wenkte hij met de hand.

'Wacht nou moar af... Noar 't ete moak ik de draank vor je kloar... 'k Val nou bekaant omvaar van den 'onger... is da' lope!'

'Schuif moar gaauw oan dan,' noodde de boerin opgeruimd; ze was dolblij, dat de twee teruggekomen waren: weken lang zou ze geen leven gehad hebben, als die er met het geld vandoor gegaan waren!...

De knechts en de meiden keken met meer belangstelling naar de vreemden dan de vorige avond. Terluiks zochten ze aan Flierefluiter naar de uiterlijke kentekenen van de geheimzinnige macht, waarover hij beschikte. Zijn lichte, grijze ogen leken hun onheilspellend. Zo sterk en glanzend... God weet kende die kerel niet wat van de zwarte kunst!... Je kon nooit weten met die vagebonden... Die dwaalden maar door de wereld en hadden de vreemdste ontmoetingen... In de vallende schemer begon Flierefluiter onnatuurlijk groot te lijken in hun ogen en ze waren blij, dat de bazin veel vroeger dan anders de grote petroleumlamp aanstak. Allengs ontspon zich een gesprek over ziekten en wonderbare genezingen. Ongemerkt begonnen ze Flierefluiter uit te vragen over zijn ervaringen, en deze toonde zich volstrekt niet zwijgzaam en vertelde argeloos staaltjes uit zijn praktijk als ongediplomeerd genezer van zieken, vreemdsoortige verhalen, waar de luisteraars steeds groter ogen bij kregen.

"t Vremdste geval, da'k ooit meegemoakt 'em,' verhaalde hij op ernstige, peinzende toon, 'da' was meet die rentenier in 't laand van Flakkee, eene Diengemaans... 'Ier, m'n pleegzeun kan 'et getuige, want die 'eed 'eel d' affaire meegemoakt... Dieë meins lee oondroagelijke pijnen in z'n moag één z'n ingewaande. Gin enen dokter kont 'em d'r af ellepe. In Leiden 'emme ze 'm toen ge'opereerd. Veul geld gekost vor de professor één vor de verpleging, moar gin boat. Toen kwamt ie bij mijn. 'IJ zagt er uit as de dood van pierlala... christeneziele wa' was die meins moager één ziek. Eén pijn... één benaauwd... 'k Eb 'em drie doagen oonderzocht één mee 'em geproat om oan de weet te komme, wat er toch mee 'em opdee. Eén toen vertelde-n-ie me, dat ie op road van den eenen of den aandere kwakzalver een allef poond graszoad opg'eten 'ad om van z'n 'oest af te kommen, een poar joar trug... Graszoad!... Een 'allef poond graszoad!... Stel je nou toch zoiets voor!... 't Gevoarelijkste spul dat er is!... Graszoad, dad' eed een groeikracht, doar is gin voorbeeld van!... Ik begreep 'et drek. Die vént z'n moag één z'n darreme die zatte vol gras. Da' zoad 'ad würtel geschoten een die sukkelèer groeide zachtjesoan van binne dicht... Gin woonder, dat' ie kromp van de pijn één de benaauwidg'ed!... Toen zijn 'k 'et laand op gegoan, één ik 'em zes veenmolle gevange, ge wit wel, 'ee, van die kanjers van kevers, die alle würtels kepot vrete. Eén die 'em ik eest een dag of drie in een dooske g'ouwe, tot ze verrekte van den 'onger... Eén toen 'em ik z'em alle zes levend in loate slikke...'

Een golf van ontzetting ging door de toehoorders, die vergaten te eten en ingespannen naar het beweeglijke gezicht van de verteller keken. Schrik en walging stond op de gezichten te lezen. Onverstoorbaar ging Flierefluiter voort : 'Den eigesten dag voelde-n-ie al, 'at ie locht kreeg... den derden dag begont ie, mee permissie, 'ooi te kakke...'

"Ooi!' riep de boer ontzet.

'Da's nogal glad,' zei Flierefluiter strak, 'één da' was vor mijn 'et bewijs, dat de kuur lukte. De veenmolle fratte de würtels van 'et gras af, da' verdürden één 't kwamt er as 'ooi uit... Pijle van een el lang, meinse... nie om te glove, wat er in een meins z'n ingewaande groeie kan... Moar toen noar een dag of tien, twoalef d'r gin 'ooi meer kwam, begont de pesjent te kloagen over knoagende pijnen in z'n buik... die krope moar roond, zeet ie... Ik begreep er alles van: d'r warre gin würtels meer om op te frete... nou wiere de veenmolle gevoarelijk... ze moese kepot... Toen 'em ik die rentenier een kurkestop in z'n gat gestoken één ik 'èm 'em een kan zoeten olie in z'n lijf gegote... Da' goat er aanders vlieges deur, da' witte, moar mee die stop bleef et zitte... twee doagen één nachte lang...'

'Zoeten olie?' vroeg de boerin verbaasd. 'Woar was da' vor?'

'Wel, vrouw,' lichtte Flierefluiter haar met een medelijdende glimlach in, 'ge wit toch wel da' veenmollen in zoeten olie smelte, net as suker in woater ?... Doar moakez' ommes een remedie uit tege benaauwdheid op de bürst?... Nou noar twee doage giengt de stop d'r uit en toen kwam 'et los!... Eén geneze, meinse... vor goed geneze... Da' kon ok nie aanders, 'ee ?... Eén a' g' ooit in 't laand van Flakkee komt, oonder d' Ouwe Tong, motte 's noar dieën Diengemaans vroage: over de twee'oonderd pond weegt ie nou, één zo gezoond as een vis. Gin woar, zeun?'

Merijntje zat over zijn bord pap gebogen. Zijn oren waren bloedrood. Hij knikte zwijgend en lepelde vlijtig, bang het te zullen uitbrullen. Hoe kreeg die gek het bij mekaar?...

Een huiverachtige bewondering manifesteerde zich rond de tafel.

"t Is toch freet ok,' zuchtte de boerin.

En een van de meiden zei met bevende stem: "Oe kregd' iemes zo'n remedie verzonne!'

'Oach,' zei Flierefluiter bescheiden, 'alles is moar een weet, 'ee?... D'r is gin kwoal, zég ik altij, of de natuur 'eet er een geneesmiddel voor. A' ge de natuur moar goed kent, één ge gebrük je kop, dan 'oefde nooit om een remedie verlege te zitte...'

'Ik 'oef toch soms ok gin levend gedierten in te slikke?' vroeg de boer benauwd.

Flierefluiter schoot in een lach en ze lachten allemaal mee, blij dat de spanning om het griezelverhaal gebroken was. Dan stelde de wonderdokter zijn patiënt gerust.

'Gij komt er mee kruien af, boas, moak j'w eige moar nie van streek... Kom, ik mot er es oan beginnen aanders woor' et te loat...'

Nieuwsgierig bleven ze allemaal zitten, maar Flierefluiter zei lachend: 'Neeë, meinse... zo kekte den boer z'n keunst af... Ik mot een uurken alleen zijn, 'or... Goan jullie moar sloape... M'n pleegzeun 'ellep me wel. De boas én de vrouw kunne zolang buiten of vóór wachte...'

Teleurgesteld stond het gezelschap op en liet de twee alleen. Flierefluiter stortte de kruiden op de tafel en begon ze met een doodernstig gezicht fijn te snijden. Merijntje stompte hem in de zij, schold, onderdrukt proestend: 'Gadverse liegenèer!... wa' gij de meinse vor zottig'ed wijsmoakt!... Ik stikte bekaant van 't lachen één ik schoamde m'n eige dood!...'

'Uust, Merijntje, stoor me nie,' berispte Flierefluiter vriendelijk. 'Aanders krijg ik die küstelijke remedie vor den boas nie kloar...'

'Zwaanzer!' schold de jongen fluisterend en stompte hem opnieuw. 'Schoamde j'w eige nie om de meinse zo vor den 'oap t'ouwe!... D'r groeide gras in z'n daarmen één 'ij kakten 'ooi!... Gadsamme toch!'

Hij liet het hoofd voorover op de armen vallen en snikte van het lachen, tot hij geen adem meer had en kreunde van de kramp in zijn buik.

'Groeit er soms duveltjesbrood in den boer z'n lever?' vroeg hij toen schor.

'Moar zwijg toch, eigewijzen oap a' ge doar zijt,' riep Flierefluiter. 'Ge doe net ofa' g' oan m'n kunde twijfelt... 'Oalt die pan van de kachel één doet er een 'aandbreed woater in uit de regenbak... Allee! proontjes!...'

Grinnikend gehoorzaamde Merijntje. Hij was benieuwd, waar dat allemaal op uit moest draaien, 't Was toch zeker maar nonsens met die remedie ?... Wat zou die boer voor een vuiligheid te slikken krijgen!...

Maar Flierefluiter ging onverstoorbaar ernstig zijn gang. Zorgvuldig sneed hij de planten in fijne stukjes, wierp alles in de pan met water, strooide er dan de zwarte, rooie en witte poeder in, de geleen blanke kristalletjes, roerde alles met een houten lepel dooreen en gelastte: 'Nou de kachel flienk opstoke!'

Merijntje raakte steeds meer in het onzekere. Flierefluiter deed alles met zo'n plechtige en overtuigde ernst, dat hij zich afvroeg, of hij het toch werkelijk meende met die remedie. Aandachtig keek hij toe, hoe zijn vriend met de lepel in het borrelende water roerde, er het wonderlijk groene vocht afliet druipen, het gelige schuim opzij duwde en onderzoekend snuffelend zijn neus boven de pan hield. Er steeg een walm uit op, die als een weezoetige stank de lage kamer vervulde. Merijntje trok zijn neus op en zei: "k Zijn blij ad' ik da' goedje nie 'oef te slikke.'

Flierefluiter schoot in een korte lach, maar antwoordde niet. Toen het kwalijk riekende soepje lang genoeg gekookt had, greep hij een ander pannetje van de muur naast de schoorsteen. Merijntje moest het boterhammenzakje er geopend boven houden en dat diende nu als zeef, hield de resten van blaren en stelen als een vieze kledderboel achter. In de nieuwe pan dampte een groenbruine bouillon, die een nog doordringender onaangename geur verspreidde.

Nu mochten de boer en de boerin binnenkomen. Zij snoven de kwalijke damp in en trokken een vies gezicht. Opgewekt zei Flierefluiter: 'Ziezo, boas, je remedie is kloar. Alles is goed verlope. Nou mot 'et nog een 'allef uurken afkoele en dan kunde j'w eeste glas drienke. Een 'allef uur noader'aand nog een, één dan dik oonder de dekes... Eén morrege deinkte gin eens meer oan je lever, let moar es op, wad' ik je zèg...'

Nieuwsgierig en een beetje angstig boog de boer zich over de pan.

"t Stienk lillijk,' klaagde hij.

'O,' troostte Flierefluiter, "t smoak nog veul lillijker, moar doar is niks oan te doen. Wie geneze wilt, mot er wa' vor over 'emme...'

De baas leek zijn blijmoedige overtuiging niet te delen. Maar zijn vrouw knikte goedkeurend en begrijpend.

'Za'k nou nog es een lekker kommeke koffie inscheinke?' vroeg ze hartelijk.

'Een goeien borrel zou me meer dugd doen noar al da' gekokkerel,' insinueerde Flierefluiter, en na een aarzelende blik op haar man nam de boerin een kloek besluit, ging naar de kelder en zette een plompe stopfles vol zwarte-bessen-op-jenever op tafel.

'Den boas nie, or,' waarschuwde Flierefluiter bezorgd. 'Beziejenever één deze kruiedraank, da' verdroag mekoare nie...'

Hij wreef zich in de handen, terwijl de boerin drie glazen vulde en de boer met een nurks gezicht aan tafel zat en met de vingers nijdig het blad betrommelde. Dan stieten zij aan en dronken op de voorspoedige genezing van de baas. Bij het tweede glas zei Flierefluiter: 'Doar zou nou eigelijk een goei sigoarke bij smoake, vrouw... zo één uit 't kiesje van meneer pestoor!'

'Toe moar,' gromde de boer kwaad, "t kan nie op!'

Maar de boerin, die glimmende oogjes kreeg en vuurrode blosjes op de jukbeenderen, lachte giechelend en zei overmoedig: 'Allee., jouw genezing mot toch gevierd woore...'

En zij ging naar het kabinet en haalde er een kistje sigaren uit, dat ze geopend op tafel zette.

Het werd gezellig, Flierefluiter vertelde en praatte en schonk zich verstrooid nog en nog eens in. De boerin luisterde en werd al lacheriger, spoedig onder de invloed van de ongewone drank. Merijntje roerde de dikke laag suiker door de bloedrode jenever en proefde en probeerde zich voor te stellen, dat hij kostelijke wijn dronk en kwam in een vrolijke, feestelijke stemming. Het halve uur vloog om, behalve voor de boer, die kwaad naar de verkwisting zat te kijken en al bij voorbaat zweette van angst voor de drank, die nog lelijker smaakte dan hij stonk!... En precies op tijd zette Flierefluiter hem een bierglas vol van het drabbige, vies-bruingroene vocht voor.

'Asteblieft, boas... één nou nie kinderachtig zijn, één as een flienke vént da' glas in één slok noar binne giete... Ge deink moar a't ouwen bruinen is...

De boer werd grauwbleek onder zijn verweerde huid, toen hij het glas met bevende hand naar zijn mond bracht. Even aarzelde hij nog tegenover de walgelijke geur die in zijn neus drong, dan vermande hij zich, sloot de ogen, zette het glas aan de lippen en dronk. De drie anderen keken in gespannen aandacht toe. Zij zagen z'n gezicht vertrekken in een kramp van afschuw, maar hij wou de dronk niet onderbreken, bang voor hun spot en zette door. Alleen, even voor de laatste slok werd het zijn maag te erg en een geweldige oprisping dreef het vocht terug naar boven. Hij hoestte benauwd, liet het glas uit zijn handen vallen en straaltjes groenig sap spoten uit zijn neusgaten.

'Da's niks! da's niks!' suste Flierefluiter.

Merijntje beet zich de lippen bijna aan bloed, maar de boerin schoot in een zenuwlach en kon niet tot bedaren komen.

Hoestend en met schorre stem vloekte de woedende boer: 'Gadverdomme!.'

Meteen greep hij het pas gevulde glas bessenjenever van zijn vrouw en goot het met achterover gehouden hoofd in zijn keel.

'Hèeh!' zuchtte hij, 'da's beter!' en met de rug van zijn hand veegde hij zijn druipende neus en lippen droog.

'Dad' adde nou nie motte doen, boas,' berispte Flierefluiter hem ernstig, "k 'Em je nog zo gezeed 'at mekoare nie verdroog.'

'Verrek moar,' schold de boer nijdig. 'Ik doch a'k stikten in da' bocht...'

Woedend keek hij naar zijn vrouw, die met een bloedrood hoofd nog steeds geluidloos zat te lachen. De tranen dropen langs haar neus en zij drukte de handen op haar buik, die pijn deed van het schokken.

'Meins, lach toch zo nie!' brulde de boer. 'Wa' vald' ier nou te lache?'

Maar toen begon de boerin met een gierende uithaal opnieuw en Merijntje kon zich niet meer bedwingen en schaterde mee. Geweldig wou de boer opstuiven, maar een nieuwe oprisping sloot zijn reeds geopende mond en zijn gezicht vertrok tot een grimas van zo onuitsprekelijke afschuw, dat ook Flierefluiter zijn lachen niet meer kon inhouden. Hij bedwong zich echter dadelijk weer, en zei verwijtend: 'Nou motte nie zo overdrijve, boas! Ge trek verdommen een smoel of a' ge vergif ingenomen 'ed...'

Als enig antwoord wierp de boer hem een moordlustige blik toe, hikkend, en slikkend om de afgrijselijke smaak uit zijn mond kwijt te raken. Dan sloot hij de stopfles, klapte het sigarenkistje toe en gromde: "tis nou zeker wellekes, 'ee?... Me goan noar bed.'

'Ge mot nog een tweede glas drienke,' herinnerde Flierefluiter. 'Eén zeker nou ge die jenever d'r deur gegooid 'ed!...' 'k Zijn toch bang a' ge doar spijt van 'emme zult, man...'

Maar de boer haalde de schouders op en bracht zijn bedreigde eigendommen in veiligheid. Flierefluiter dronk zijn glas leeg, keek weemoedig naar de bodem en zuchtte.

'Kom, zeun,' zei hij dan. 'Me kruipen es in 't 'ooi. De vrouw zalt er wel vor zürrege da' den boas z'n medicijn innimt. Ter 'edde m'n lucefèrs... me kunne de weg nou alleen wel vinne... Welteruste soame... één wel mag 'et je bekomme, boas... da' ge bedaankt zijt, da' witte...'

Op de schemerige hooizolder, waar het venster een melkachtige lichtplek in het donker sloeg, lag Flierefluiter een hele tijd in zichzelf te lachen. Merijntje voelde het schokken naast hem, hoorde het onderdrukte gegrinnik en schoot zelf ook weer in een lach.

' Wa 'n smoelen 'at ie trok, Flierefluiter!... Ik docht a'k dood gieng van 't lache... Eén de boerin, die stikte d'r bekaant in!... Is die remedie zo lillijk?'

'Oonmeinselijk!' stamelde Flierefluiter. 'Moar me zijn d'r nog nie!... Wacht moar es af...' .

Merijntje wou vragen, wat hij bedoelde, maar Flierefluiter lei zijn grote hand op zijn mond en zei: 'Zwijg toch, jonge, zwijg toch... wilde me dood 'emme?...'

Een tijd lang lagen ze zonder spreken en lachten in zichzelf voort. Toen stond Flierefluiter op en ging naar het venster, dat hij opende. Merijntje volgde hem en als de vorige avond stonden zij schouder aan schouder en keken uit over het sprookjesachtige landschap in de stille maneklaarte.

" Ier,' zei Flierefluiter, 'rook nog moar een sigoar, want me goan vooreest nie sloape... 'k 'Ern er een poar uit da' kiesje geratst, toent de boer z'n eige verslikte.

'Lillijken dief!' verweet Merijntje lachend. 'Ge zijd' een mooien, or!'

'De kat komd' een groatje toe,' bromde Flierefluiter, 'één vor meneer pestoor blijve d'r nog genog over...'

Dan stonden ze weer zwijgend, rookten en staarden in de nacht. Langzaam week de opwinding van die veelbewogen dag uit Merijntjes ziel. Hij vergat de boer en zijn kwaal, het bezoek aan de stad en de rumoerige historie van de remedie. De rust van dit wijde, vredige verschiet vloeide in hem binnen en met grote, verwonderde ogen keek hij recht voor zich uit en liet gedachten en dromen gaan en komen zo zij wilden. Herinneringen doken op en gleden weer weg. Kracht spande in zijn lijf en de wil tot ongeweten dingen, de drang tot ongeweten daden, verlangen naar een toekomst vol ongeweten heerlijkheden. Gisteren was alweer ver, en vorige week een eeuwigheid geleden. Rechts van de boerderij stond vaag een verre lichtgloed tegen de horizon: daar was Rotterdam ... Rotterdam met zijn duizenden en duizenden lichtjes, zijn lantarens, zijn helle winkels, de ontelbare gele, groene en rode ogen, die over de Maas pinkten en kleurige slangen in het water deden kronkelen... Rotterdam, dat hij zien kon als hij zijn ogen sloot... de Prins Hendrikkade... hij hoorde het gerammel der sleperswagens, het gesis en geratel der lieren op de schepen, het gedonder van een trein over de brug... de Zevenhuizensteeg... hij voelde de vochtige kilte, rook de schimmelige kelderlucht... Bets... nee... Bets niet... aan haar wou hij nietdenken... ze bestond niet... Rotterdam... bestond dat...? Bestond dat werkelijk ?... Kon dat bestaan, als de wereld zo toverachtig mooi, zo stil en wijd en eenzaam was?... Honderdduizenden mensen, die bij elkaar hokten in op en over elkaar heen gebouwde huizen en kamertjes... een brokkelige warreling van stenen hokken, vol, vol, vol met mensen... Schreeuwende venters, ratelende wagens, bellende trams, dof gedonder van treinen over bruggen en viadukt... geblaas van stoom, getoet van boten, geraas van duizendsoortig verkeer, gekriel van een menigte in een nauwe straatsleuf vol winkels, op een rumoerige markt vol krijsende verkopers... en dat was daar, waar die lichte vlek aan de einder rees... en hier was een stilte en een ruimte zo groot, zo groot... Zo groot, dat het gelukje benauwde... je kon het niet uitspreken...

Hoe lang had hij zo staan mijmeren en dromen, toen de klink op de deur van het achterhuis heftig klikte en de deur luidruchtig open vloog? Met een schrik schoot hij van het venster achteruit. Hij hoorde Flierefluiter met een duidelijke bevrediging in zijn stem mompelen: 'Doar zulde 't 'emme!...'

Dan zag hij de boer met de handen tegen zijn buik gedrukt in zijn onderbroek, met blote voeten in zijn klompen, haastig door het maanlicht stappen en verdwijnen in het hokje, dat aan het begin van de moestuin stond. Flierefluiter lachte zachtjes en sloeg met de vlakke hand op het raamkozijn.

"t Is oan 't waarke,' zuchtte hij voldaan.

'Wad' is oan 't waarke?' vroeg Merijntje, onaangenaam gestoord in zijn dromerij .

'De remedie,'antwoordde Flierefluiter plechtig. 'De genezing 'eed ingezet.'

Nieuwsgierig kwam Merijntje terug aan het venster, keek naast Flierefluiter uit. De boer kwam alweer het deurtje met de hartvormige opening uit, liep op een sukkeldrafje naar het huis.

"IJ 'eeget koud,' grinnikte Flierefluiter. 'Moar da's nog moar een begin... Wacht moar es af...'

Vragend keek Merijntje hem aan, maar hij schudde het hoofd en zweeg; zijn ogen lachten, spottend, en hij trok zijn mond scheef in een bedenkelijk grimas; net een vastenavondzot, vond de jongen, ongeduldig en ontevreden.

Lang behoefden zij niet te wachten. Weer klikte de klink en vloog de deur open. De boer liep zo hard, dat hij een klomp van zijn blote voet verloor, maar hij gaf zich niet de moeite hem aan te trekken. Ze hoorden hem kreunen onder het lopen. Weer lachte Flierefluiter onderdrukt, en Merijntje zei: "IJ 'ee zeker pijn in z'n buik gekrege.'

'Dad' eet er veul van,' gaf Flierefluiter toe.

'Je remedie was zeker wa' straf uitgevalle?'

'Ge lijke wel een woarzèger,' vond de ander en Merijntje zag heel zijn gezicht trillen van de spanning om niet luid te gaan lachen.

Driftig stiet de jongen hem in de zij. 'Dad' ed' omspres gedoan, lillijkerd!' verweet hij, half geamuseerd, half boos.

Flierefluiter trok zijn gezicht in een bedroefde plooi.

"Oe kunde da' nou van me deinke?' vroeg hij verontrust. 'Woar ziede me vor oan?... Stil... doar 'edde 'm weer...'

Z'n onderbroek met twee handen opsjorrend kwam de boer het hokje uit, hinkte terug naar het huis. Juist toen hij bij zijn uitgevlogen klomp was, trapte hij zeker in een scherp steentje, want hij slaakte een onderdrukte vloek, trok zijn been op en greep met beide handen naar z'n blote voet.

'Ook da' nog!' mompelde Flierefluiter. 'De voorstelling woor nog schoonder a'k gedocht ar ! Gelukkig a' me-n-een ploats 'emmen op d' eeste rang, Merijntje!...'

'Ik gloof a' gij d'r nog leut in 'ed!' foeterde Merijntje, die medelijden kreeg met de onfortuinlijke boer.

"Oe kunde 't zége?' verweet Flierefluiter bedroefd. 'Ziede nie, da 'k bekaant stoan te schreeuwe?...'

Maar Merijntje zag best, dat hij zijn lippen krampachtig opeen klemde en dat zijn schouders schokten van het bedwongen lachen. Toen wendde hij het hoofd weer naar buiten, want de boer, die juist de achterdeur bereikt had, slaakte een ingehouden gil en hij rende terug naar het huisje bij de heg. Hij liep diep voorovergebogen, beide handen in de maagstreek gedrukt en stiet kermende klachten uit, vermengd met godslasterlijke vloeken.

"Oort 'em es bidde!'juichte Flierefluiter, en hij liet zich achterover in het hooi vallen, rolde om en om en trappelde met de benen in de lucht als een paard, dat pas in de wei gelaten is.

Eigenlijk vond Merijntje het erg, dat Flierefluiter zo'n onverantwoordelijk plezier had in de blijkbaar ontzettende buikpijnen van de boer, maar hij kon toch niet verhinderen, dat hij mee aangegrepen werd door de aanstekelijke vrolijkheid van zijn vriend. En hij moest de vuist in zijn mond steken om het niet uit te schreeuwen, toen hij even om het hoekje keek en de boer van het huisje zag komen, één hand op z'n buik, de andere voor zijn achterste gedrukt, en luidop klagende: 'Oooh!... Oeioeioei toch... Oe mije m'n daarme...'

Flierefluiter kwam gauw ook kijken en zag nog juist hoe de boer blazend en hoestend tegen de deurpost leunde eer hij naar binnen ging.

'Bandiet toch!' steunde Merijntje buiten adem.

'Da' zalt 'em leren om fesoendelijke meinse te b'aandelen as afval,' lachte Flierefluiter grimmig. 'Eén om een weesjongesken één z'n voogd vor drie gulden een week waark te geve... zo'n nijpnèers...'

Hij keerde zich tot Merijntje en vervolgde op onderwijzende toon: 'Gierig'ed één uitzuigerij motte gestraft wooren, 'ee, want da' zijn grote zoonde. Eén ad Oonze Lieven 'eer da' nou vergit, om 'at ie zo barboars veul om 'aanden 'eet mee al die sakkerse zoondoars van 'em, dan 'ellep ik mee plezier een 'aandje... Eén doar profiteert die stommen boer nou ok van... Wie wit 'oeveul doagen afloata'k 'em verzürg mee dees' beproeving... Wa' bleft ie lang weg!'

Nauwelijks had hij het gezegd, of de boer verscheen weer, vloekend en kermend. Hij had zich zelfs geen tijd gegund zijn klompen aan te trekken deze keer. Met de wonderlijk onzekere, hoekige bewegingen van een kapotte trekpop sprong hij op zijn blote voeten over de plaats. De twee toeschouwers aan het kleine zoldervenster stompten elkaar en werden bloedrood van inspanning om hun kriebelende schaterlach de baas te blijven. Achter zijn maar half gesloten deurtje zat de boer te steunen en te schimpen, af en toe bij een fel vlijmende krampvlaag schoot zijn stem hoog uit ineen wildevloek, waargeeneind aan wou komen.

'Neeë,' mompelde Flierefluiter, en schudde afkeurend het hoofd, 'da's gin christenmeins, die man... 'ij wit z'n lije nie mee geduld één profijt te droage... 'eel m'n afloat vloekt ie geriddeneerd weer weg, die vlegel!...'

'Scheer toch uit,' smeekte Merijntje buiten adem. 'Ik lach m'n eige de stüptes.'

De boer verscheen weer uit het huisje. Hij wankelde en hield zich aan de post van de deur vast. Met schorre, diepe stem steunde hij smartelijk: 'Oooh!... aaaah!... oe mije toch...'

Met de rug van zijn hand wreef hij zijn bezweet voorhoofd af, huiverde en trok het witte hemd vaster om zijn borst.

Plotseling riep Flierefluiter: 'Stommen boer!... Kunde j'w eige nie beter oankleje?... Motte de vliegende tering ok nog krijge?'

Hevig geschrokken was de boer recht geschokt. Maar spoedig begreep hij, wie hem daar aanriep. Hij hief het hoofd naar het venster en schudde dreigend zijn vuist.

'Eén ik wou je vroagen om wa' stillekes oan te doen,' vervolgde Flierefluiter, 'me kunnen 'ier gin oog dicht doen mee da' verdommes gevloek één gesteen van jou!'

"Ouwje smoel, smerlap!' brulde de boer razend; zijn stem rochelde diep in zijn keel en weer schudde hij zijn vuist naar het venstertje met de twee flauw zichtbare gelaten. 'Oh, smerlap a' ge doar zijt... smerlap!'

'Da's m'n daank!' schold Flierefluiter. 'Nou 'eet ie nog proatjes ok!...'

'Morregen oched,' dreigde de boer, bijna stikkend van woede, 'morregen oched, dan schiet ik je de schuur uit, rekent erop!'

Flierefluiter lachte honend.

'Gij schet beter as a' ge schiet,' gierde hij, 'één morregen oched kunde je geweer gin eens meer oplichte, lillijke steenezel!'

'Gadvernonde...' begon het slachtoffer weer krakend te vloeken, maar de verwensing eindigde in een snijdende kreet van pijn en een overhaaste vlucht terug naar het huisje.

'At ie d'r moar nie van dood goat!' opperde Merijntje ongerust.

Maar Flierefluiter haalde de schouders op en zei onverschillig: 'Den dieë?... Da's-t-er zo een, doar ge mee een 'oog opgetast voer tarrew over'ene mot rijen a' ge 'm dood wilt 'emme... Zo'n bietje purgere doet 'em niks...'

'Een bietje purgere!' gilde Merijntje. 'Ge zij' toch een vies man, Flierefluiter!... Gadvergeme, wa 'n bandiet zijde toch!...'

Dan keken ze met belangstelling toe bij de terugtocht van de boer, die niet meer naar hen opkeek, te afgemat en verslagen zelfs om zijn kwelgeest uit te schelden. Met hangend hoofd en onzekere pas liep hij luid kreunend naar de achterdeur, z'n blote voeten onmogelijk hoog oplichtend, alsof hij zo de scherpe steentjes minder voelen zou. Flierefluiter riep hem achterna: "t Is j'w eige schuld, or, a' ge da' moar wit!'

De boer, ontmoedigd, boog dieper het hoofd, alsof hij een klap ontwijken wou, en verdween in het achterhuis.

Nu bleef het stil.

"IJ 'eed een poar ure rust,' verkondigde Flierefluiter. 'Eén vor mijn is d' oarig'ed 'ier van deez' oef af... Pakje boeltje bij mekoare, Merijntje, me trekke d'r van oonder.'

'Midden in de nacht?' riep de jongen verwonderd. 'Woar noar toe?'

'Erreges aanders noar toe,' antwoordde Flierefluiter onverschillig. 'Is de wèreld nie groot genog?... Ik 'em 'et gevoel, dat die boer iets tege me gekregen 'eed, één die gedachte kan 'k nie verdroage... Allee, kom... zijde kloar?...'

Enkele minuten later waren ze door een stalvenster geklommen en stonden met hun bundeltje op het erf, dat stil en onwezenlijk in de maneschijn lag. Flierefluiter haalde een krijtje uit zijn zak en schreef op de achterdeur: 'Dan had je maar geen jenever moeten drinken, lompe boer!'

In zichzelf lachend liep hij om het huis heen naar het hek. De hofhond bij zijn hok hief de zware kop op, keek slaperig naar de twee wandelaars en kwispelde even met zijn dikke staart. Flierefluiter bukte zich en klopte hem op de nek.

'Gij zij' wijzer asje boas, manneke,' prees hij grinnekend, 'gij kun teminsteje vriende van je vijaanden oonderscheie... Bief morrege moar een bietjen uit de buurt van den boer, 'oondje, aanders 'edde kaans 'at ie j'w een poar ribben in trapt...'

De hond gaf hem een grote lik met zijn warme tong over de liefkozende hand. Onder het verder lopen zei Flierefluiter: 'Zo'n stom beest zou ik nou nooit zo kunne ploage... doar kund 'oan zien, da' k toch eigelijk een broaf karakter 'em wa' gij, Merijntje?...'

Als enig antwoord lachte de jongen, en Flierefluiter schudde bedroefd het hoofd, omdat zijn pleegzoon blijkbaar een slechte dunk van hem had.

Dan liepen ze zwijgend naast elkaar over de polderweg, dieper het land in. Ver weg sloeg de torenklok van een dorpje elf heldere slagen, die zacht zingend over hen wiekten als achter elkaar gestrekte vogels door de stille lucht. Het eenzame land met de wijde velden, zwart nog of zacht overwaasd van de eerste groei der gewassen, lag tot de vaag zichtbare horizon uitgebreid onder de klare hemel met de grote, witte maan en de weinige, pinkende sterren. Op verschillende afstanden stonden de bomenreeksen der oude dijkwegen, schimmiger naarmate ze verder weg waren; zij sneden het landschap in steeds verder wijkende plans en suggereerden een ruimte en een wijdheid, die ongebroken horizonnen ontberen.

Zacht kraakten hun langzame voeten in het vergruisde grint van de weg, en dat was het enige geluid. Merijntje voelde een geweldig ontzag zijn vaag dwalende gedachten overheersen. De grootsheid van deze blanke, nachtelijke wereld verbaasde hem diep en met een spannende vreugde, waarvan hij de oorzaken niet vermoeden kon. Hij dacht er ook niet over na. Er was iets heiligs in deze nacht, iets dat je hart beklemde en dat toch goed en vriendelijk was en bijna vertrouwd. Het bekommerde hem niet meer waarheen ze gingen in deze betoverde wereld, die een blauwig dromenland werd, hoe langer je er door liep, en waarin hij zich toch wonderlijk thuis voelde. Zo zou je kunnen doorlopen, eindeloos, en steeds dieper je eigen één voelen met deze stille, klare nacht, met deze eenzame, wijde, lichte wereld, waarin je zelf het enige leven was met de verre, klagende stemmetjes van de dwalende zeevogels bij de stroom. En dan werd hij zich eensklaps zijn liefde voor dit land bewust... O wat hield hij ervan!... Hij voelde zich er aan verbonden, sterker dan aan iets ter wereld, sterker dan aan zijn vader en moeder... Het was vreemd, ontstellend en overweldigend heerlijk... Hoe goed was het te voelen, dat je van iets zo houden kon en dat het je aanvaardde en je je liefde terug gaf... Kon dat dan?... Het was een onmogelijke gedachte: hoe kon een land jou je gevoel teruggeven?... Een land had hart noch ziel... Maar het gevoel bleef en warmde... Over dit land waren zijn ogen open gegaan. In dit land was zijn leven begonnen. Alle herinneringen van zijn eerste tien, elf jaren lagen er aan verbonden, zijn vroege avonturen, zijn heftige belevingen, zijn spelen, zijn levendige vreugden, zijn eerste verdriet... De wortels van zijn leven lagen in déze bodem ... Kwam je daar nooit van los ?... Nee, nu wist hij zeker, dat hij nooit van Rotterdam gehouden had... Niet van de stad, niet van het leven daar, niet van de mensen... Of ja, toch wel... toch wel... er waren vriendschappen geweest... mooie, vriendelijke uren... warmte van goedheid in het samenzijn... die verrukkelijke lenteavond aan de blond en blauwe rivier... ja... ook in Rotterdam had hij veel liefgehad... Maar het was anders... niet zo direkt en nabij, niet zo... zo... Zijn zoekende gedachten stokten, stieten op de verwondering van de onverklaarbaarheid. En hij wist nog alleen, dat hij hield van dit land met een onuitroeibare liefde en dat hij de bomen benijdde, die langs die dijk daar ginder stonden, al zoveel jaren, en het land inkeken en er mochten blijven staan, aldoor, aldoor, nog wie weet hoeveel jaren lang... En even moest hij glimlachen om die dwaze gedachte, maar de kleine afgunst bleef steken naast de stil juichende vreugde, omdat hij hier liep, terug in dit bijna vergeten land, dat heimelijk in hem was blijven leven en dat hij herkende als zijn eigen, waarvan hij het zwijgende lied verstond, woord voor woord... Als hij het maar zou kunnen nazeggen...

Eindelijk kwamen zij waar de polderweg in een schuine oprit tegen de zware dijk klom. Schuin lagen de blauwe schaduwen van de bomen langs de helling gevlijd. Zonder een woord ging Flierefluiter in het gras zitten, dicht aan de kop van de dijk, met zijn rug tegen een zware olm. Merijntje zette zich naast hem, vouwde de handen om de opgetrokken knieën en staarde voor zich uit met grote, verdroomde, verrukte ogen. Zijn bevangen ziel dronk de stilte en de eenzame schoonheid van de nacht en het lichte landschap en het onuitsprekelijk zoete verdriet van de weemoed zonder doel en zin vloeide over zijn hart. Het was zó schoon, dat het bijna pijn deed...

Toen trilde naast hem plotseling een fijne toon open als van een vogel, die in zijn slaap begint te zingen. Hij wendde het hoofd opzij. Flierefluiter, voor het eerst sinds hun vertrek, had zijn fluit genomen en speelde. Het melodietje huppelde en trippelde als danste het met luchtige voetjes in de maneschijn... het sprong omhoog, omlaag, het ging ver weg en kwam weer terug... er was een stille droefenis in gekomen, die misschien toch vreugde was... iets wonderlijks, dat ook in Merijntje leefde en waarvoor hij tevergeefs de woorden had gezocht... Die fluit... die muziek... dat dansende, luchtige muziekje, langzaam lopend naar de donkere, zoele tonen van een zwaarder cadans... Lang voorbije dagen gingen open... een stil en lief gezicht in een krans van kruivende zilverwitte haren... ijle kindsheid... een onpeilbaar geluk en een ondelgbaar verdriet ... Was het leven zo rijk, zo mooi, zo wisselend en zo teder ?... En wat ging er nu komen?...

Het maanlichte landschap zwom plots in de nevel van de zwaar gewelde tranen, die de ogen vertroebelden, en die Merijntje beschaamd wegveegde met een tersluiks gebaar van zijn hand. Maar niet zonder dat Flierefluiter het gezien had...

VIERDE HOOFDSTUK

I

Zorgeloze, vreemd bewogen dagen. Tochten langs onbekende wegen, die alle vertrouwd waren. De zoele lentewind schoot naar het noorden en verkilde het lijf door de dunne kleren tot op het gebeente. Koude regenvlagen sloegen schuins over de versomberde aarde, uit dikke, grauwe luchten, waarachter geen zon denkbaar was. Hagelbuien kletterden over de gebogen ruggen, en de laatste natte sneeuw vergleed tot weke modderpap onder de zuigende zolen. De bomen bogen hun groenende kruinen onder het geweld van korte, barse stormen, die overgingen in de bolle wind, die de wolken uiteenjaagt en een schoongewassen, hardblauwe hemel blootwoelt. In de bossen hingen de beuken vol teer-groene bruidssluiers en de boomgaarden sneeuwden hun schuimende bloesems uit over het welig opschietende gras. Lammetjes sprongen dwaas rond elkaar en stieten de ronde kopjes naar verbeelde aanvallers, dronken van het ongewende leven. Veulentjes stonden naast hun dromende moeder in de wei, renden plots weg, sloegen kluiten uit de grond, vluchtten in panische schrik weer terug naar de merrie, die traag de kop wendde en vluchtig likte langs de angstig heul zoekende kop van het jong. Het voorjaarsland in al zijn aspekten, openbloeiend naar het rijper seizoen. En de rillende verrukkingen, die Merijntje ondergaat, nu hij voor het eerst, door het onbegrepen wonder der ontwaking, de schoonheid der wereld ziet, ze dieper nog ondergaat door het stil-bewogen gepraat van zijn makker, diens onbesuisde uitbarstingen van dolle levensvreugde. Slapen in hooibergen, die aan het eind van een lange wandeling staan of een enkele maal in het bos, onder overhangende struiken, waaraan de jonge blaadjes in snoeren afstaan, in een zéér zoele nacht... De ongekende zaligheid van het ontwaken in het groene licht van het

ochtendlijke bos, omjubeld van het duizendvoudig georgel der zingende vogels.

Een vreemd leven onder de bizarre leiding van Flierefluiter, die leeft naar de invallen van het ogenblik, die overal raad op weet, die de mensen om zijn vinger windt en zich door niets uit de stemming laat brengen. In de streek waar hij bekend is, wordt hij ontvangen als een dierbare vriend en alle huizen staan voor hem open. Zij verdienen overal geld. Soms met werken in schuren of stallen, in de tuin of op het veld. Soms met de zonderlinge praktijken van Flierefluiter, die voor wonderdokter speelt, verzwikte ledematen door 'overlezen' geneest, wonden reinigt en handig verbindt, zonderlinge kuren voorschrijft aan bijgelovige boeren, voor henzelf, hun vrouwen of hun dieren. Merijntje gelooft, dat hij de dieren het best, het zorgzaamst en voorzichtigst behandelt en hen werkelijk helpt; de mensen houdt hij gewetenloos voor de gek en lacht ze achteraf nog uit ook. Als Merijntje hem vraagt, waarom hij de dieren beter behandelt dan de mensen, antwoordt hij, dat de dieren hulpeloos zijn, omdat ze de rede missen, die de mensen gebruiken kunnen om te begrijpen, dat ze bezwendeld worden: daarom.

Soms ook vallen ze in een feest, een bruiloft, groen, koper of zilver doet er niet toe; Flierefluiter wordt met gejuich ingehaald, speelt, praat spottende onzin, is na korte tijd leider en middelpunt en leert de mensen feest vieren. En Merijntje wordt meegesleept in de vrolijke verwarring, eet en drinkt mee, danst en zingt en kust de meisjes bij het pand verbeuren zonder er nog al te diep bij te blozen.

En trouw iedere week gaat er een postwissel naar huis met een paar korte woorden: ze zijn gezond en vinden werk, ze zijn daar en daar, maar morgen gaan ze ergens anders heen. Een vreemd, opwindend leven. In de parelmoerige morgen aan een slingerend water onder de zacht fluisterende wilgen driftige twisten over God en het wereldbestel, waarin echter alleen Merijntje driftig wordt, want Flierefluiter blijft altijd kalm, verkondigt zijn verbazingwekkend godsbegrip, is onbereikbaar voor de angsten, waarmee Merijntje hem schrik wil aanjagen, lacht om alles wat de jongen geleerd heeft als vaststaand aan te nemen, en straalt van liefde en vertrouwen tegenover de god, die Merijntje niet aanvaarden wil. Twijfel blijft wringen na deze telkens terugkerende gesprekken, twijfel, die Merijntjes diepste wezen toch niet vreemd is, omdat hij al jaren lang er tegen strijden moet. Twijfel, die de oude zekerheden heeft voelen wankelen onder aanschietende gedachten van het rijpende begrip, maar ze niet los durfde laten, omdat er geen nieuwe zekerheden waren om op te steunen. Een groeiende aandacht voor Flierefluiters blijmoedige godsvoorstelling, die hij nooit wil aanvaarden, maar die hem boeit en aantrekt als een mooi verhaal, een vreemde fantasie, kleurig en van warm licht overtogen.

Een warreling van indrukken stortte dit leven over de jongen uit, wisselend met een vaart, die geen tijd liet tot nadenken en ordenen. Maar het was leven. O, zeker was dit leven. Zijn huid verbrandde tot warm bruin, zijn lichaam werd gehard tegen weer en wind, hij at als een wolf en sliep als een kind, met gesloten vuisten en had er geen vermoeden van, dat Flierefluiter tijden lang zat te kijken naar zijn slapend gezicht, waarop de ontroeringen van zijn avontuurlijke dromen gespiegeld kwamen; als hij ontwaakte, wist hij niet meer dat hij gedroomd had... Rotterdam lag verzonken in een ver en dof verleden. Het leek of hij jaren verslapen had, of hij Rotterdam maar vaag had gedroomd en nu wakker geschoten was in het oude land, onder de hoge hemel, strak blauw, met driftig varende, hel witte voorjaarswolken, midden in de groenende velden, die hun donkere vakken sloten tot een geblokt kleed in alle tinten groen, met de lieve, arme huisjes langs de dijken, de statige hoeven in de beveiliging hunner hoge boomgroepen, de dorpjes met hun kittige torentjes en de zon op de kantige brokkeling van rode en blauwe en grauw-rieten daken. De opschietende zwaarden van de lisbladen in de sloten, het al schuchter ruisende en buigende riet langs de oevers van wielen en riviertjes... De verspreide werkers in de oneindigheid der velden, wiedend of schoffelend, potend of plantend, kleine donkere figuurtjes, traag bewegend over de groenende aarde, als kevertjes, rondscharrelend over een geblokt kleed.

En aldoor was er de muziek, de nooit eindigende, nooit zwijgende muziek van velden en bossen en water. Je kon niet meer zeggen waar je meer van hield: van kijken of van luisteren. Alles vloeide tezamen tot een vreugde, een verrukking, die je niet meer met woorden kon uitdrukken en die je soms toch uiten wou, uiten moest. Je zocht naar woorden, maar die klonken zo kinderachtig onvoldoende, zo arm en zo bleek, zo kleurloos. Of zo opgeschroefd en hol. Ze hadden niets meer te maken met wat je hoorde en zag en voelde én je kreeg een warm hoofd van schaamte onder de glimlach en de goedig spottende blik van Flierefluiter. En dan wist je meteen, dat het beter was, maar een harde schreeuw te geven en je kameraad met een onverwachte sprong op het lijf te vallen, hem om te trekken en stoeiend met hem door het gras te rollen.

Kwam het alleen door Flierefluiter, dat zijn ogen en oren waren open gegaan ? Niet helemaal. Want hij had de Maas ontdekt, eer hij hem op de Heuvel terug vond... En de muziek van de natuur had hij gehoord, ook vóór Flierefluiter er iets van zei. Maar toch had je er met hem veel meer aan. Het werd mooier, het kreeg een dieper glans, er kwam een groter vreugde uit naar je over, als Flierefluiter bleef staan, ergens op wees, en zei: 'Kekt doar es, Merijntje!...'

Of als hij de vinger ophief en waarschuwde: "Oor... een leeuwerik!...'

Er was zo'n aandacht in zijn stem, een stilte over zijn gezicht, een onbegrijpelijke vreugde in zijn ogen. Met bevreemding dacht Merijntje er over, waar hij dit meer gezien had en op een late namiddag toen zij er naar zaten te kijken, hoe de zon bloedrood achter een dennebos onderging en grotten van vuur tussen de inktzwarte stammen toverde, had hij het geweten: zo sprak en keek vroeger meneer pastoor, als hij mijmerend praatte over de goedheid van Onze Lieve Heer. Hij had het in zijn verwondering uitgesproken: 'Witte wel, a' gij soms op oons ouw pestorke trekt, Flierefluiter?'

'Vinde da'?' vroeg deze met een blij gezicht. 'Soms zéde?... Eén wanneer dan?'

'A' ge noar de dienge zit te kijken of a' ge d'r over proat... Zo'n gezicht kon meneer pestoor ok 'emmen a-t-ie 't over den 'emel één Oonze Lieven 'eer 'ad.'

'O,' zei Flierefluiter glimlachend, 'bedoelde 't zo...'

Hij zweeg een poosje en knikte toen langzaam.

'Da' kan goed... Da' zal de weerschijn van den 'emel zijn, Merijntje, één van God zellef.'

Het liep de jongen koud over de rug.

'Ge meug nie spotte,' zei hij onwillig.

'Moar ik spot ommes nie!' antwoordde Flierefluiter, zacht lachend. 'Meneer pestoor docht oan den 'emel... één ik zit er midden in... meneer pestoor gloofde, dat ie God zien zou noar z'n dood... één ik kijk 'em 'eel den dag vlak in z'n oge...'

Merijntje keek hem aan met grote, vragende, angstige ogen. Meende hij wat hij zei?... Lachte hij hem uit met zijn spottend ongeloof?... Nee... dat kon niet... Er was werkelijk iets in dit verrukte gezicht van de heilige vroomheid, die de herinnering aan de oude pastoor zo oneindig teder en lief maakte. Maar hoe kon dat?... Flierefluiter was een ongelovige, een goddeloze gezel, die spotte met kerken en priesters en gewoon schaterde bij de gedachte, dat de mensen meenden God te dienen met bidden en gezang, met wierook en ceremonieën, met schone gewaden en plechtige gebaren, met vasten en op het orgel spelen... En toch kon hij het woord God uitspreken met een eerbied, die Merijntje verbaasde en vreemd ontroerde.

'Wa' bedoelde gij eigelijk mee je God?' vroeg hij voorde zoveelste maal, verontrust.

'Alles,' zei Flierefluiter met een vaag handgebaar. 'Alles in de wèreld één roond de wèreld, alles om oons 'ene één binnen in oons, één wij zellef...'

'Ik begrijp er niks van,' riep Merijntje ongeduldig. 'Bedoelde de natuur?'

'Ok,' lachte Flierefluiter. 'Moar ik vergeet de geest d'r nie bij...'

Het werd er niet duidelijker op. Flierefluiter keek glimlachend naar de denkrimpels in Merijntjes voorhoofd en zijn gefronste wenkbrauwen.

'Ge mot er moar nie te veul over prakkezere,' zei hij dan bemoedigend. 'Ge zult 'em ok wel es vinnen a' g' eest die Kerk-lieven 'eer moar vergete kunt mee z'n groten board één z'n kwoajen oard.'

"Ouwje moond, lillijke spotter!' viel Merijntje uit. 'Die wil ik nie vergete... één da' zouw nie 'ellepe ok... 'ij bleft er toch.'

'Moar 'ij trek z'n eige van jou niks oan,' zei Flierefluiter. 'Net zo weinig as van da' Lieven 'eerbeesje, da' doar tege da' graspijltjen opklevittert... a' ge da' moar wit...'

Merijntje haalde de schouders op. Zottepraat...

Hij had nog graag meer willen vragen, maar hij durfde niet. Hij durfde zijn God niet meer stellen tegenover die van Flierefluiter, bang, dat dit op zichzelf al een godslastering betekende... bang ook... dat hij er niet in zou slagen sterkere argumenten te vinden dan Flierefluiter... bang, dat de god van deze heiden hem nóg dieper in verzoeking zou leiden... Want hij voelde zich er soms afschuwelijk door bekoord...

Maar al bleef hij dan de god van Flierefluiter hardnekkig en angstig verwerpen, toch kwam er iets in de schoonheid van de wereld, dat er een dieper gloed, een rijper smaak aan gaf, en dat vond zijn oorzaak juist in die wonderlijke uitspraken van zijn vriend. Het was altijd of er achter zijn woorden en achter zijn blinkende ogen een geheim stond, dat hij niet wou of niet kon uitspreken, maar dat de dingen omgloorde met een mysterieuze glans. En Merijntje liet zich spoedig terugglijden naar het wonderbare geluk van deze zwerftocht, dat vol verwachting was van komende, nog groter heerlijkheid...

Nu liepen ze onder een gedekte lucht, die met regen dreigde, over een dijk, die met wijde slingers door de velden lag, en tussen de bomen van een veel verder liggende dijk blonk het haantje van de toren in Merijntjes geboortedorp, waar ze op af gingen en vannacht zouden slapen. Zijn hart klopte van opwinding met felle, korte slagen. Hij had er niet veel aan gedacht, was maar lijdzaam met Flierefluiter meegestapt, kris kras het land door, zonder te vragen waarom of waarheen. Maar toen zijn vriend gisteren plotseling gezegd had: 'Eén nou zumme-n-es noar 't dürp goan, Merijntje,' toen was een grote blijdschap in hem open gegaan. Ze hadden 's nachts in een herberg gelogeerd, waar Flierefluiter 's avonds gespeeld en voorgedragen had, en ze hadden een gat in de dag geslapen, omdat het heel laat geworden was. En nu liepen ze al uren en de wegen kropen plagerig langzaam onder hun voeten weg. Maar toch naderden ze. Nog anderhalf of twee uren, en ze zouden bij grootmoeder aan tafel zitten en koffie drinken in het oude, vertrouwde huisje. Hij zou de oude kameraads terugvinden en ze zouden praten over hun schooljongensstreken, en heel de weg over liep hij zich de beelden uit zijn kinderjaren voor de geest te halen, de gezichten van zijn makkers, van de oude bekenden, de smid en de wagenmaker en Duumpje de beurtschipper, waar hij nog eens een keer mee van Rotterdam was komen varen... De dorpsstraat met z'n geschoren linden voor de pastorie en sommige herbergen leek hem zo iets moois en liefs als er op heel de verdere wereld niet bestond. En Flierefluiter had hem al wel tien keer verweten, dat hij vandaag liep als een gek, en hem verzocht te bedenken, dat de avond van gisteren hem nog in de benen zat... En die woog verdommes zwaar...

II

Toen ze tegen drie uur 's middags bij grootmoeder binnen stapten, straalde Merijntje van vreugde. Heel het dorp door had hij links en rechts lopen kijken en al de huizen herkend en er stilletjes tegen geknikt en gelachen en de verwonderd-nieuwsgierige gezichten boven de beschilderde horretjes met een vrolijke armzwaai gegroet.

'Dag, grootmoeder !' riep hij met een stem, die van blijdschap bijna zo schel klonk als toen hij nog een jongetje was.

Grootmoeder zat in de leuningstoel-met-knoppen bij het raam van het achterhuis. In de witte omspanning van de plooimuts was haar bruin gezicht kleiner en spitser dan ooit. Haar smalle, kromme neus sprong heftig naar voren tussen de onderzoekende blik van haar zwarte, vinnige ogen, en de punt boog zich over de ingevallen, tandeloze mond alsof hij in de vooruitstekende kin met de behaarde wrat wou prikken. Wat was ze oud en klein geworden!... Helemaal ineengeschrompeld... Maar ze had haar bitsheid niet verloren. Smalend zei ze, toen ze de lange, brede figuur van Flierefluiter achter Merijntje zag binnenstappen : 'Wel! wel!... doar 'emme de voageboonde!... M'n kop d'r af a'k nie gedocht 'em: die komme vandoag of morregen 'ier wel oandalleke...'

'Wieste dan...'

'Dochte soms a'je moeder me da' nie geschreven 'ad?... 't Is mooi, or!... Oonze femilie verkoevereert er wel op, da' mo'k zége... Nou 'emme d'r al een laandloper ok oonder...'

Merijntje werd zo rood als bloed van schaamte en woede.

Maar Flierefluiter lachte luid en zei vrolijk: 'Goed zo, grootmoeder!... Ik zien a' ge nog zo gezoond zijt as een viske!'

'Da' deinkte moar,' snauwde het wijfje, "k Zijn krom van de krimmetiek, één da' wit dien battroaf genog, want 't is nie van vandoag of giestere... Eén ge kund 'ier nie in 'uis kommen ok, or, a' ge da' moar wit!...'

'Alle, allee, Sjoke,' zei een zware stem, 'scheinkt die manne liever een kom koffie in... Is dad' een menier om kristemeinse t'oontvange?'

Toen eerst zagen Merijntje en Flierefluiter, dat meneer pastoor achter de tafel zat. Zij groetten hem, en grootmoeder stond kreunend uit haar stoel op. Mopperend liep ze, op haar stok geleund, naar de buiskachel en greep de koffiepot.

'Gij 'è goed proate, meneer pestoor... Wa' mot ik mee twee zukke grote sloebers beginne?'

Maar ze gehoorzaamde zonder verder tegenstribbelen en schonk twee kommen koffie in.

'Gij ok nog, meneer pestoor?'

'Neeë, daankje... Ik goan es wijer op.'

Zwaar en breed verrees zijn zwarte gestalte achter de tafel. Hij zette zijn harige hoedje met een klap op zijn grote hoofd en zei met zijn grove stem: 'A' ze zo kwoad was as d'r tong, ar ik z' allang de nek omgevronge... Goeie middag soame...'

Verbluft keken Merijntje en Flierefluiter de brede rug na, die zich buigen moest bij het naar buiten gaan door de te lage deur. Toen hij veilig buiten gehoor was, klaagde grootmoeder: 'Wa' zéde van 'em?... Edd' ooit zo'n beul gezien?... Da' presentjen 'emme vleejoar op 't dürp gekrege, toen pestoor Van Gils zoaliger gestorreven is...'

Flierefluiter schoot in een lach en sloeg zich kletsend op de knie.

'Gadvergeme!' riep hij. 'Da's gloof ik een pestoor noar m'n 'art...'!

'Zwijgt, slampamper !'snauwde grootmoeder. 'Drie masjesees zijn nog zo arg nie as 'ij allenig!'

"Oe 'eet ie?'

'Roaimoakers'eet ie... één't is de grootsten buffel, die 'k ooit gezien 'em!'

"Ei, 'ei! grootje, ge meug gin kwoad spreke van een pestoor!' vermaande Flierefluiter met een ernstig gezicht, maar inwendig danig geamuseerd.

'Ik spreek nooit kwoad, van gin meins,' bitste het oude wijfje, terug in haar stoel, vinnig. 'Moar ik zèeg zo a't is, pestoor of gin pestoor... Dad' is gin pestoor ... dad' is gin meins... dad' is een... een onweer... dad is ie, joa... een onweer!'

Blijkbaar tevreden over haar vondst, knikte ze herhaaldelijk met het verschrompelde hoofdje en veegde met een knokige hand het speeksel van haar kin.

'Een doonderbui!' verduidelijkte zij nog eens.

'Die gelijkelijk neerdoalt over rechtvèerdigen één oonrechtvèerdige?' veronderstelde Flierefluiter.

'Op de rechtvèerdigen 'et meeste,' mokte grootmoeder. 'Zo'n bullebak!'

'Da' beval me,' prees Flierefluiter. 'Mee die pestoor mo'k es noader kennis moake, deink.'

Grootmoeder schokschouderde nijdig, wendde zich driftig tot Merijntje: 'Woarom zijde gij van 'uis weggelope? Konde niks beters verzinnen as mee die voageboond op roet te goan?'

'Ik zijn nie weggelope,' verdedigde Merijntje zich verontwaardigd, "k 'Ad gin waark één ik kon 'et nie vinnen ok in Rotterdam... Me zoeken 'ier soame waark één me vinnen 'et ok...'

'Da' zal d'r 'et waark wel noar zijn,' snauwde grootmoeder minachtend, 'vor al a' ge 't zoekt mee zo'n weggooier, die liever lui is dan moei... Goad' es stoan!'

Gehoorzaam stond Merijntje op. Zij monsterde hem met een keurende blik.

'Ge zij groot gewoore,' zei ze dan met iets als tevredenheid in haar krakend stemmetje. 'A' ge nog wa' struiser woord, zulde veul van je grootvoader weg 'emme... Nou, jullie kunne vóór in de bedstee sloape... d'r is toch gin meins meer in 'uis nou taante Trui getrouwd is... Moar ge mot zellef je bed opmaken, or, want da' kan 'k nie meer... Eén wanneer goade wijer op?'

Flierefluiter en Merijntje moesten even lachen, en de eerste antwoordde: 'Da' wete me nog nie, grootje... A' me gin waark vinne, zijn me zo weg... Eén a' me 't wel vinne, blijve me langer, moar dan betoale me kostgeld...'

'Da' zal wel,' zei grootmoeder sceptisch, maar zij leek toch wat zachter gestemd door de mogelijkheid, dat haar onwillige gastvrijheid zou worden betaald. Daarop keek ze Flierefluiter onderzoekend aan en vroeg: 'Moar gij zij toch getrouwd, is 't nie?'

Flierefluiter trok een vies gezicht, wees op zijn borst en riep verontwaardigd:

'Ikke?'

Hij zei het met zo'n komisch-verschrikte nadruk, dat Merijntje zich moest omdraaien en verholen proestte. Maar grootmoeder liet zich niet zo gemakkelijk uit het veld slaan.

'Bel joat,' hield zij vol, 'mee da' wijf uit 'et oliekoekekroam, zége z' ommes.'

'Zége ze, zége ze,' herhaalde Flierefluiter, 'pflf!... ze zégen ok wel a' gij 'et g'ouwen 'ed mee pestoor Van Gils... mot ik dat doarom moar gloven ok?'

Grootmoeder verstijfde in haar stoel. Haar zwarte kraalogen flikkerden in het gerimpelde gezichtje. En met de magere handen om de stoelleuningen gekrampt, stotterde ze woedend: 'Wa... waflere... waflere sallemaander...'

Flierefluiter schoot in een luide lach, wuifde sussend met de hand en zei: 'Stil moar, grootje, stil moar... da' verzon ik ommes zellef moar evetjes... Ge zied 'oe makkelijk a' t is om te zége: ze zége... Allee, ik goan es een pintje pakke bij Jan Birres... tot strak, or...'

Nog zachtjes in zichzelf lachend, liep hij de deur uit. Grootmoeder keek hem verbluft na. Merijntje beet zich op de lippen. De oude vrouw keek naar hem, en keef: 'Joa, doar motte nog om lachen a' zo'n slampaamper je grootmoeder schandelezeert... 't Za'je d'r nog es noar vergoan...'

"t Was toch moar een oarig'edje van 'em, grootmoeder!'

'Wel joa... sprikt 'em nog een bietje voor!... Ge zul 'et wijd brenge a' ge mee zuk vollek roonddallekt... een schone stiel... Moar vertel nou es: is ie nou getrouwd of nie?'

Onwillig antwoordde de jongen: 'Joawelle... moar'ij is van z'n vrouw weggelope.'

Grootmoeders ogen werden spleetjes en haar ingevallen mond leek een smalle snee in haar bruin gezicht.

'Dan wi'k 'em nie in 'uis 'emme!' zei ze vastbesloten. 'Een vént, die van z'n vrouw wegloopt, die komt er bij mijn nie in...'

Merijntje schrok. Daar had hij weer eens wat moois aangericht... Om het weer goed te maken zei hij : 'Moar grootmoeder, die Bets is zo'n kwoai wijf... één slecht ok... wezelijk, Flierefluiter 'eet er veul verdriet van g'ad, één d'r veul van verdroge... Moar z' eeget zo boont gemoakt, dat ie 't nie meer uit kon 'ouwe.'

'Toe moar!' riep grootmoeder met schelle stem. 'Ik zou de vrouw al de schuld moar geve!... Die Flierefluiter van jou is ok nog al een lekkere...'

Dan won haar nieuwsgierigheid het en haastig vroeg ze: 'Wad' eet da' wijf dan misdoan?'

Merijntje kreeg een kleur. Vaag zei hij : 'Oach, van alles...'

Maar zo kwam hij er bij zijn grootmoeder niet af. Inquisitorisch zei ze: 'Wat dan?... Verteld' es op!'

En toen moest de jongen wel het een en ander loslaten. Onwillig en met zoekende woorden, verlegen en aarzelend vertelde hij van Bets' lelijke streken; dat ze andere mannen aanhaalde, dat ze woekerde en dat ze d'r man behandelde als een kwajongen. Grootmoeder luisterde begerig, stelde scherpe vragen om bijzonderheden te weten te komen. En toen ze alles uit hem geperst had, schudde ze het hoofd, sloeg de handen tesamen en zei verontwaardigd: 'Wel wel nog toe toch!... wad' een wèreld doar in die groote stad!... Wad' een slechtig'ed ammoal!... Eén zo'n snotjong zit er over te proaten of-t-ie d'r alles van begrept... Da' ge j'w eige nie schoamt!...'

Drift rees in Merijntje. Dezelfde drift van vroeger tegenover de grillige onbillijkheid van deze tirannieke grootmoeder, die hem in zijn kinderjaren zo hard en streng gestraft had voor vergrijpen, waarvan hij nu immers wist, dat het onbeduidende jongensstreken waren. Als vroeger had hij lust schreeuwend tegen haar uit te varen en weg te lopen na al de scheldwoorden te hebben geloosd, die hij kende. Maar ze zat daar zo klein en ineengeschrompeld, zo krachteloos, zo zwak en brekelijk. En ineens moest hij lachen: het was eigenlijk te komiek; dat kleine, verrimpelde wijfje, dat nog altijd net deed of ze de baas was, geweldige woorden gebruikte, sprak alsof in haar Onze Lieve Heer zelf zijn meest verborgen waarheden openbaarde. Groot en sterk zat hij tegenover haar, en zij blafte nog net zo nijdig en onwrikbaar autoritair tegen hem als toen hij een dreumes was, te laat naar huis kwam en straf van haar kreeg... Als hij nu tegensprak, was ze in staat tegen hem uit te vallen: 'Allee gaauw, oonstraanten deugniet... vijfentwintig oonzevoaders één weesgegroetjes bidden op je bloote knieë voor de kas... as de wirregoai, bandiet!...'

Hij hoorde het haar al zeggen. En ze zou zonder de minste twijfel verwachten, dat hij het deed ook!... Hij lachte zachtjes.

' Wa' zitte doar nou te giechele?' voer grootmoeder uit. 'Motte gij ouwe meinsen uitlache?... Ge zij mooi opgegroeid doar in die oontige stad, da' mo'k zége...'

'Moar, grootmoeder, ik lachje toch nie uit.'

'Zwijg moar stil, lillijke goalipoap a' ge doar zijt... Eén ge kun grust tege die vént zége, dat ie d'r 'ier nie in komt... Een kérel, die z'n vrouw in de steek geloaten 'eet... foei... da' neem ik nie op m'n gewete...'

'Moar grootmoeder...'

'G' oefter nie over te proate... 't gebeur nie... 'IJ mot moar eenaander oonderdak zoeke... 't is schaande vor God... een getrouwde vént...'

'Dan blijf ik ok nie 'ier.'

De smalle mond trok zich minachtend samen. Onheilspellend flikkerden de zwarte oogjes onder de wenkbrauwloze bogen. Ze leek meer dan ooit op een boze toverheks. Scherp keek ze recht in Merijntjes kwaad gezicht.

'Da' motte gij wete,' zei ze bits. 'Ge zijd' altij een oondankboaren oap gewiest... Ik zou je mee liefden opgenomen'emme... Moara' ge liever bij die gemene smerlap bleft za'k je nie tegen'ouwe.'

'Flierefluiter is gin gemene smerlap... 'IJ is oongelukkig... ge moes liever mee 'em te doen 'emme...'

'Mee d'n dieë?... Bid moar ad' Oonze Lieven 'eer mee 'em te doen 'eet, want die goa vandoag of morrege d' eeuwig'ed in mee een ziel zo zwart as pek...'

Daar had je ze weer met 'er Lieve Heer!... Met een schrille schrik voelde Merijntje ineens, dat hij die Lieve Heer verfoeide, haatte, verafschuwde... Donker keek hij voor zich uit. Een ziel zo zwart als pek. Had Flierefluiter een ziel zo zwart als pek?... Natuurlijk was hij niet zonder zonden. Maar hij was toch niet slecht, werkelijk slecht ?... Maar grootmoeder, en anderen, die waren zoals zij, die dreigden maar dadelijk met Onze Lieve Heer... en die voorspelden wat hij doen zou... net of ze 'm, verdomme, alle dag spraken... Z'n weerzin accentueerde zich. Wat was dat voor een Lieve Heer, die door boosaardige ouwe vrouwen en schijnheilige kwezels ieder uur van de dag gebruikt werd als een dreigend spook, waar ze zelf bang voor waren ?... Het was belachelijk en weerzinwekkend ... Daar hóéfde je niet aan te geloven!... Iets als een gevoel van bevrijding schoof door zijn denken. Zo'n eigengereide voorstelling mocht je gerust verwerpen. Móést je verwerpen!... Ter ere van Onze Lieve Heer zelf... En welke Lieve Heer dan ?... Waren er dan toch meer ?... Die van grootmoeder wou hij niet aanvaarden. Die van Flierefluiter trok hem aan, maar hij

durfde hem niet over te nemen. En zijn eigen God... wat was die dan?... Hoe moest hij zich die eigenlijk denken?... Dat was toch dezelfde, waar grootmoeder ook in dezelfde kerk van geleerd had ?... Kwaad stond hij op. Z'n geweten was niet gerust. Die plotselinge afschuw van Onze Lieve Heer begon hem weer te bezwaren. Want er was er toch maar één, hoe je 't ook draaide, je kwam daar altijd weer bij uit...

'Dan goan 'k moar weg,' zei hij dof.

'Goa je gang,' antwoordde grootmoeder kortaf.

Hij nam zijn bundeltje en zijn stok, pakte ook Flierefluiters eigendommen.

'Dag, grootmoeder.'

'Goeien dag.'

Toen hij voorbij het venster liep en nog even naar binnen keek, zag hij, dat z'n grootmoeder haar rozenkrans in de dorre handen hield en met haar tandeloze mond gebeden mummelde... Waar bad ze nou voor ?... Voor hem, die ze zeker zo'n beetje als een verloren zoon beschouwde?... Voor Flierefluiter misschien en voor z'n ziel zo zwart als pek?... Misschien meende ze 't niet eens zo kwaad... Schouderophalend liep hij het huis langs, de dorpsstraat in. Op zoek naar Flierefluiter, die hier of daar in een herberg achter een pot bier zat... Die zou raar opkijken!... De deur uitgezet nog voor ie d'r goed en wel binnen was!... Je moest er eigenlijk om gillen!... Die grootmoeder van hem was een pracht-exemplaar...

Lang hoefde hij niet te zoeken. Bij de eerste herberg de beste hoorde hij luidruchtig praten en lachen, en de stem van zijn vriend klonk boven alles uit. Hij ging er binnen. Flierefluiter stond met twee boerenknechts aan de toonbank, de kastelein en z'n vrouw leunden er over naar voren, en allen lachten om iets, dat de zwerver juist gezegd had.

'Ah!' riep Flierefluiter, 'doar 'emme Merijntjes!... Kenne jullie 'em nog?'

Uitroepen van welkom en verbazing. Harde handen, die hij met een vreemde vreugde drukte. Hij kende ze allemaal, noemde ze bij hun namen, lachte om hun verwondering: dat hij zo groot geworden was, waarachtig een volwassen kerel... Hij moest een glas bier meedrinken op het weerzien en op de vrienschap... Wat ze belangstellend vroegen naar vader en moeder en de kinderen en of die Arjaan nog altijd zo'ngadverse bandiet was?... Ah!... 't was toch fijn om weer in het dorp te zijn en de ouwe kennissen terug te vinden!... Baldadig riep hij: 'Allee! drienkt es leeg!... Ik geef een roondje!'

Toen kreeg hij een kleur van verlegenheid. Ze keken hem allemaal zo lachend en verbaasd aan. Het was het eerste rondje, dat hij in zijn leven weggaf. Flierefluiter sloeg hem krachtig op de schouder en zei trots: 'Wa' zéde van 'em?... Ik zal, gadvergemen een kérel van 'em moaken as zes aandere!...'

Dan viel zijn oog op de bundeltjes.

'Woarom loopte mee oonze begoazie te sleure?' vroeg hij achterdochtig.

Merijntje nam een grote slok van zijn bier, veegde met een zeer mannelijke beweging het schuim van zijn lippen en antwoordde: 'Me zijn nóu bij grootmoeders al buite gestaampt!'

'Wa'?' gilde Flierefluiter. "Edde ruzie meet er gemoakt?'

'Ikke nie mee 'eur... zij mee mijn.'

Het hele gezelschap barstte in lachen uit: ze kenden grootmoeder. En Flierefluiter zei bedrijvig: 'Gaauw, meinse, züpt uit, want doar mot ik een roondjen op geve!'

Ze haastten zich het plezierige bevel te gehoorzamen, en schreeuwden van pret bij de drastische toelichtingen, die Flierefluiter gaf op grootmoeders streng karakter. Toen gaf een der boerenknechts ook een rondje, de ander kon daar moeilijk bij achterblijven, en zou het niet getuigd hebben van een inhalige inborst, als de kastelein zich bij dit alles onbetuigd gelaten had?

Flierefluiter wou met alle geweld weten, waarom grootmoeder ineens van inzicht veranderd was, maar Merijntje schudde het hoofd en wou het niet vertellen. Hij lachte maar en wuifde afwerend met de hand, zoals hij Flierefluiter zo vaak zag doen. Het vele bier steeg hem naar het hoofd, gaf hem een zweverig gevoel, vernevelde de herberg en de aanwezigen een beetje voor hem, en in het midden van die wazige wereld zag hij grootmoeder in haar schemerdonker achterhuis, weggedoken in haar stoel, en zij leek precies op een mol, een kleine, zwarte mol, zo blind, zo blind... Zo'n eigenwijs molletje, dat van de wereld en het leven niets kende dan het lichtloze hol en de zwarte onderaardse gangen... en dat toch mee wou praten, het hoogste woord wou hebben over de wereld daar boven, daar buiten, waar kerels rondstapten als Flierefluiter, hun hoofd hoog in de zon en met een aparte Lieve Heer voor zich alleen. Een kwaadaardige blinde mol, met een rozenkrans en een mummelmondje... Het was te komiek, en Merijntje stikte haast van pret om die malle voorstelling.

'Ik begrijp 'et wel,' zei Flierefluiter op droeve toon. 'Ze vertrouw me nie. Z' is bang a'k 'et op d'r oonschuld voorzien 'em...'

Luidruchtig gelach barstte los. De vrouw van de kastelein vond, dat het tijd werd te verdwijnen: als die manskerels zulke praat begonnen uit te slaan, was het voor een fatsoenlijke vrouw maar beter er ongezien vanuit het achterhuis naar te luisteren.

'Loat ze moar,' zei Merijntje, doelend op z'n grootmoeder, 'z' is een mol, Flierefluiter, zo'n klein, zwart, blind molleke, dat d'r pijpe vor de wèreld 'ouwt... Loat ze verrekke...'

'Da' zijn wijze woorde, nondedie!' prees Flierefluiter. 'Doar neme me d'r nog eentjen op.'

Toen kwam de wagenmaker binnen om de boerenknechts te zeggen, dat de reparatie aan hun wagen gereed was en dat ze konden wegrijden. Maar hij moest eerst een pint bier meedrinken, en toen een kwartier later zijn knecht kwam kijken, waar de baas toch bleef, wou die niet meegaan, want Flierefluiter was midden in een verhaal over wonderlijke belevenissen met Amerikaanse zeelui op de Schiedamse Dijk, en de knecht moest ook meeluisteren en zolang maar een glas bier drinken...

Anderhalfuur later ratelde een boerenwagen met twee verschrikt springende paarden er voor, in gevaarlijke zigzaglijn de dorpsstraat af, nagegaapt door de vrouwen achter de horretjes, nagerend door schreeuwende kinderen. Want op de wagen zat een luidruchtig gezelschap van tien personen, waaronder de kastelein, de wagenmaker en zijn knecht, rond een vaatje bier op een geïmproviseerde stellage en zij zongen en brulden en lachten, dat het tegen de huizen op schalde. De lange figuur van Flierefluiter stak boven alles uit en hij zong voor, een schuimend glas hoog geheven, en zijn gelaat straalde van bovenaardse vreugde. En Merijntje zat met de handen om de knieën tegen een zijwand geleund, en snikte van het lachen, en herhaalde van tijd tot tijd met haperende stem: 'Een mol... zo'n klein, blind molleke... één die zou oons wille koejenere... Gadsamme nog toe toch!...'

En door het dorp ging als een lopend vuurtje de mare rond: 'Edde t g'oord?... Flierefluiter is vrom gekomme...'

III

De volgende morgen in alle vroegte werden Flierefluiter en Merijntje gewekt door knallende geluiden en niet minder knallende vloeken en verwensingen. Zij kwamen half overeind en ervoeren niet zonder verbazing, dat ze in een grote hoop krullen lagen, in een hoek van de wagenmakerswerkplaats. De wagenmaker liep er rond in het kille morgenlicht, schopte met zijn zware klompschoenen stukken hout voor zijn voeten weg, smeet zijn houten hamer donderend tegen het planken beschot, sloeg een bijl krakend in het hakblok en vloekte met lang rollende r's: 'Gadverrrdomme toch!...'

Flierefluiter graaide de lange krullen, die voor zijn gezicht hingen, van zijn hoofd, en vroeg belangstellend: 'Wa' doet er op, boas?'

Verbaasd keek de wagenmaker om, zag de twee in de krullen en dacht diep na over het merkwaardige verschijnsel, dat daar een paar vreemden doodgemoedereerd 's morgens om half zes uit zijn krullenhoop te voorschijn kropen. Dan daagde langzaam in zijn zwaar hoofd de herinnering: hij had ze er zelf te slapen gelegd als een zorgzame vader.

'Is dad' een leve!' gromde hij kwaad. 'Nog gin pintje bier kunde drienken of 't wijf eet er wad' op te zége... 'k Zijn, nondedomme, gin kleine jonge meer...' Hij schudde zijn zware, grijze kop, greep dan met beide handen naar zijn slapen en kreunde onderdrukt. 'Oe mije, m'n kop,' zuchtte hij, 'd'r zit een looien bol in, één die rolt er moar over één weer deur 'ene!'

Toen snerpte een schelle, kijvende vrouwenstem door het huis: 'Wilde wel es opstoan, lillijke zatlap!... Allee, veruit d'r uit!... Wa' deinkte wel... schandoal van een vént!'

Een onverstaanbaar gegrol antwoordde.

'De knecht kreg z'n deel!' zei de wagenmaker tevreden en liet zich zwaar neer op een laag bankje. De krijsende stem keef voort: 'Eén nou gaauw een bietjen of ik mieter j'w een puts woater over je lijf!...' Hernieuwd gegrom van de onwillige knecht. 'Ze doeget ok,' zei de wagenmaker hoopvol. Even was het stil. Een klein geluid van klepperende muilen ging om. bespannen wachtten ze alle drie. Daar kwam de stem weer.

'Zijd' er oonder'aand uit?... Doar 'eet ie z'n eige nog es omgedraaid... Gaddommese zuiplappe... 'k za'jullie lere!... 'Ier dan!...' Het hengsel van een emmer rinkelde. Een mannenstem gilde hoog, er was een geweldig gestommel, iemand sprong daverend op de houten vloer, danste rond, vloekte erbarmelijk.

De vrouwenstem schold er tegen in: "Ouw je kweek, vloekbeest... één moakt a g' in de wienkel komt!...'

"IJ 'eeget beet!' zei de wagenmaker, en de schaduw van een glimlach gleed over zijn gekweld gezicht.

'Loat oons moaken a' me wegkomme, Merijntje,' fluisterde Flierefluiter angstig. 'A' z' oons 'ier vindt, krijge me-n-ok oons part...'

Ze lieten de wagenmaker op zijn bankje zitten en liepen naar buiten.

In de grauwe morgen lag de dorpsstraat blank en stil. Twee hondjes draafden achter elkaar aan, stoeiden, renden rond. Een paar boerenarbeiders, de schrabber over de schouder, stapten naar de dreef, kouwelijk gedoken in hun jaskraag. Hanen kraaiden tegen elkaar in, driftig en triomfantelijk. Grijzige nevels verwaaiden over de velden...

Merijntje huiverde in zijn dunne kleren. Misselijkheid kroop dik op in zijn keel. Zijn hoofd hamerde. Zijn handen voelden kil en klam... Br! wat was ie koud en beroerd... Waarom was ie ook zo stom geweest om mee te zuipen ?... Wat had je d'r aan?... Bah!... wat een smaak in z'n mond... Hij spuwde vol walging op de stenen.

'Broerd?' informeerde Flierefluiter geeuwend.

Merijntje trok een lelijk gezicht.

'Da' goa wel over,' troostte de ander. 'Me zullen eest es zien, a' me-n-een kom koffie krijge...'

Traag stapte Merijntje achter hem aan, het dorp uit. Een oude man, met even gebogen, zware schouders en een korte, grijze, warrige baard liep hen zonder groeten voorbij, in gedachten verdiept. Even dwaalde een onbestemde herinnering door Merijntjes ronkend hoofd, viel aanstonds weer weg in de vermoeienis van zijn verwarde, kloppende hersens.

Een eindje buiten het dorp stond de deur van een herbergje open. Ze gingen er binnen, vonden de weduwe Baks met haar drie kinderen rond de tafel zitten. Geuren van koffie en gebakken spek hingen in het lage vertrek, gemengd met de reuk van verschaald bier, slechte jenever en een walm van slaaplucht uit de bedompte bedsteden. Merijntje week er vol schrik voor terug, zakte zwaar neer op de bank voor het huisje.

Lachend verwelkomde de vrouw Flierefluiter, noodde hem aan tafel.

'Gadverse voageboond toch!... G' egget giestere weer al mooi begoaid, 'em ik g'oord!'

De kinderen keken de vreemde vent met hun verwonderde blauwe ogen aan, nieuwsgierig.

'Eest vor me kammeroad zürrege,' zei Flierefluiter. "IJ 'ee veul b'oeften oan een grote kom koffie... Mag 'et?'

'Goa je gang moar.'

Hij bracht Merijntje zijn koffie, klopte hem bemoedigend op de schouder en ging terug naar binnen. Hij ontbeet met goede eetlust, praatte meewarig over Kiske Baks, haar man, die twee jaar geleden bij de oogst verongelukt was, maakte gekheid met de verlegen lachende kinderen, streelde de jonge weduwe over het hoofd, toen haar ogen vol tranen liepen om haar vaderloze bloedjes, beloofde gauw es terug te komen, als hij op het dorp bleef. Daarop ging hij terug naar buiten, pakte Merijntje bij de arm en trok hem op. Rillend van kou kwam de jongen overeind. Hij voelde zich ziek, verwenste het bier en de drank en zichzelf. Flierefluiter lachte.

'Da's ammoal niks,' zei hij. 'Me goan wa' stappen één oons eigen opfrisse... Allee, kop op...'

Dan stapten ze de dijk langs, de richting van de stroom uit. Een koewachter dreef schreeuwend en scheldend zijn kleine, onwillige kudde voor zich uit naar de helling, waar ze grazen mochten. De wieders zwermden uit over de velden, stonden gebogen het onkruid weg te krabben. Een jonge boer liet blij zijn klepper draven voor zijn tilbury, zijn zondags opgetuigd wijf dicht naast zich; ze gingen naar de stad; hij knalde met z'n zweep, riep een vrolijke groet, ratelde voorbij met scherp geknars van pletterend grint onder de vlugge wielen. De zon kwam door, joeg de laatste nevels van de velden. Flierefluiter schoof zijn hoed achter op zijn hoofd, stak de handen in de zakken en neuriede een wijsje. Merijntje voelde jaloezie. Die vent was van ijzer en staal. Die merkte al niks meer van de braspartij... Maar het zonnetje deed ook hem goed. Weldadig kwam de warmte om zijn verkild lijf... Als dat machientje in z'n hersens maar wou ophouden met zoemen en kloppen en boren... Waar gingen ze eigenlijk op af?... Hij was te lusteloos om het te vragen... Was het niet beter, maar in het gras te gaan liggen, de zon over je heen te laten komen en te slapen... o... nu te kunnen slapen met de warmte van de zon op je lijf en de koelte van het gras aan je kloppende kop... Mechanisch liep hij naast zijn vriend voort, vermoeid, ziek en ontstemd...

Flierefluiter sloeg een polderweggetje in, dan kwamen ze aan de zeedijk, klommen er over, gingen de schorren op. Hier woei een frisse wind, die van over het grote water kwam en een zilte geur droeg. De vloed kwam op. De grillig kronkelende kreken met hun scherp afgevreten klei-oevers liepen snel vol. Helder vloedwater, met speelse wolkjes grijze troebelheid, waar een kluit werd stuk gesmolten.

'Allee,' kommandeerde Flierefluiter, "ier 'emme-n-een goeie, diepe kreek. Je kleren uit één 't woater in...'

'Zwemme?... Nou?' vroeg Merijntje verschrikt en vol weerzin.

'Joa! veruit... doar knapte van op!'

Hij was al bezig zich uit te kleden, en Merijntje was nog niet half klaar, toen hij al met een harde schreeuw en een grote sprong de kreek in plonsde, dat het water tot over de huiverende jongen spatte. Snuivend en proestend kwam hij weer boven, sloeg de haren achteruit en schreeuwde:' Avveceer toch, luiwammes! ...'

En dan liep Merijntje ook het water in. De bodem zoog ijzig kil aan zijn voeten. Rillend voelde hij het bijtend koude water opkruipen tegen zijn benen, z'n buik, de adem stokte in zijn beklemde borst, dan verloor hij grond en moest haastig de armen uitslaan om niet kopje onder te gaan. En nu zwom hij... Heftig beet de kou van het water in zijn huid, maar dat was niet onaangenaam meer. Krachtig sloeg hij armen en benen uit, tot halverwege de borst rees hij

boven het water, dat bij het neerzinken over schouders en hals stroelde. Ha! dat was lekker!... Flierefluiter had toch gelijk gehad... Als een bruinvis dook hij, duikelde over zijn hoofd, spartelde met de voeten in de lucht... Voor hem uit zwom Flierefluiter, tegen de stroom in, op het buitenwater toe... Proberen hem in te halen... Tjee, die zwom snel!... Brede, gelijkmatige slagen, die het lichaam vlug door het water trokken, z'n hoofd half onder water naar voren gestrekt, bij elke slag alleen een sekonde geheven om adem te scheppen... Daar hoefde hij niet aan te beginnen... die haalde hij nooit in... Zwaar was dat zwemmen tegen de stroom op... Als je naar het water keek, leek het of je hard opschoot, maar keek je naar de slijkerige oevers, dan kwam je amper vooruit... Ah! wat dat water lekker was!... Hoe je daar van opfriste!... Koele lucht in je longen, een zilte smaak op je tong, ruimte in je hoofd... het machientje hield op te ronken... er drukte alleen nog iets boven de ogen, maar dat ging ook wel weg... Vechten met de al sterker wordende stroom... je borst breed vooruit duwen tegen het murmelend opkruivende water, de vrije wind in je haren, de zon warm op je half geloken oogleden... Het water was eindeloos aan de uitgang van de kreek, een oceaan zo vlak met je ogen boven de oppervlakte... een schip hief zijn zeilen enorm tot in de hemel... En dan uitrusten op je rug, het hoofd ver achterover, waaierende bewegingen met je handen langs je zij, de zon op je gezicht en door je bijna gesloten leden staren in het wazige blauw van de ochtendhemel, waar witte stippeltjes wemelden in ononderbroken dooreenschuiven... Het water droeg je, zo veilig en goed... het nam je mee in zijn vaart en spoelde om je lijf in frisse, koele liefkozing... Als een strelende, zachte hand was het aan je wangen... Was dat gisterenavond ook niet zo geweest ?... Plotseling trokken zijn gedachten zich daarop samen...

De boerderij in de wijde polder... De boer, die eerst kwaad was, maar dan toch lachen moest, omdat zijn vrolijke vrouw niet tot bedaren kon komen bij de waanzinnige bokkensprongen van de oude, stijve wagenmaker, die met alle geweld wou laten zien hoe volgens hem de echte, onvervalste kuitenflikker geslagen moest worden. De twee dochters, de bruine en de blonde... de vrolijkheid van het gulle maal en de dolle avond onder de beproefde leiding van Flierefluiter, die harmonika speelde en ze liet dansen op het erf, in de maneschijn, heel het malle gezelschap... zelfs de boer en de boerin hadden meegedaan, de knechts, de meiden, de dochters en de zoon, die eerst stuurs afwerend zich gedragen had en later de luidruchtigste van allen was. En dan waren die koele handen om zijn wangen geweest... boven hen de schaduw van een in blad geschoten appelboom, zilverige gloed in goudig kruivend blond haar... een paar lachende ogen... een rode mond met witte tanden vlak bij de zijne... en aldoor: die koel-warme handen aan zijn wangen... de bedwelming van een plotse, lange, ademrovende kus, en dan het gefluister van dat ene zinnetje: 'Ge zijd' een lieve jonge... witte da' wel?'

De weke warmte van een welig jong vrouwenlijf dicht tegen hem aangevlijd ... Het was maar even geweest... een minuut... een paar sekonden... dan waren ze terug bij de anderen... De opwinding... de roes... de spartelende vreugde... Hij had gezongen met zijn hoge, helle stem, een oud liedje van zijn moeder... Dan had de boer er een eind aan gemaakt: morgen was 't weer vroeg dag... De knecht had hen terug mogen rijden naar het dorp en daar hadden ze in de herberg nog wat gegeten en gedronken en waren dan gaan slapen ... Flierefluiter en hij in de krullen bij de stomdronken wagenmaker... En tot op dit ogenblik had hij niet meer aan haar gedacht... En hij wist niet eens hoe ze heette... Was het een dochter van de boer of een van de meiden ?... Ook dat wist hij niet. Het was allemaal zo razend gauw voorbij geweest...

Hij stuurde naar de kant, kroop uit het water en liep terug naar waar de kleren lagen... Ah, wat was de zon nou lekker warm. Rillingen van genot liepen over zijn rug en vergenoegd wreef hij zijn natte, waterkille handen...

'Ge zijd' een lieve jonge,' had ze gefluisterd. En haar handen waren aan zijn gezicht... Een lange kus... hij had haar tanden aan zijn lippen gevoeld... Zijn hand had gerust tegen de zachtheid van haar borst onder het dunne jakje... Hoe kwam het, dat hij nu geen afkeer voelde, geen bitterheid, geen weerzin... dat hij alles alleen maar zo oneindig lief vond ?... Bets was toch mooi, en ze was lief en goed voor hem geweest... hij mocht haar graag... maar toen ze hem aanhaalde en kuste en haar naakte lijf voor hem te zien kwam, was hij bijna gestikt van afkeer, van schrik en van woede ook... hij wou niet, hij kón haar niet kussen... de weerzin bleef sterker dan de wellende, wilde begeerte... En daarna kon hij niet aan een vrouw en haar lijf denken, zonder dat deze verstikkende afschuw terug kwam... Waarom nu niet ?... Hij had die stevige en toch zachte borst voelen beven onder zijn hand. Haar mond had zich vast en verlangend op de zijne geperst. En het was niet afschuwelijk... het was niet lelijk, niet gemeen, niet verontrustend... Het was heerlijk... het was zo oneindig lief... Lief was het woord. Een mal, kinderachtig woord, maar een ander bestond er niet voor... Lief... lief... lief was het...

Hij zat bij de kleren, naakt in de zon, de armen om de opgetrokken knieën, en glimlachte stil en tevreden voor zich heen. Druipend stapte Flierefluiter uit het water op hem toe, keek hem onderzoekend aan, lachte dan voldaan.

'Opgeknapt?'

'O ja... 'eemoal, or.'

'Ziede wel?... A' g' altij moar doet wat den ouwe Flierefluiter zégt, dan komd' alles terechte.'

Lachend keek Merijntje naar hem op, knipogend tegen de zon. Veel grijze haren had Flierefluiter, en de stoppels van zijn baard waren spierwit; mager was hij ook, maar breed en herculisch gebouwd... Wat een spieren bolden er onder die gladde huid... Geen wonder, dat ie je bij het stoeien soms half kraakte!...

'Wad' edde doar vor een litteken oan je schouwer, Flierefluiter?'

'Mes,' antwoordde deze kortaf.

'Zijde gestoke?' riep de jongen ontzet.

'Neeë, gekieteld,' grinnikte Flierefluiter ; hij wou er niet verder over praten, keek met de hand boven de ogen over de schorren, wees en zei: 'Doar is-t-er nog een oan 't zwemme gewiest.'

Merijntje richtte zich half op, zag een hoofd en een blote rug in een overglijdend hemd verdwijnen, een heel eind verder, bij een andere kreek. Het kon hem niet schelen. Hij liet zich achterover in het gras vallen, spartelde met de benen in de lucht en schreeuwde: "k 'Em 'onger!... Ik verrek van den 'onger... 'Edde niks bij je?'

'Frit wa' gras mee lamsore, da's puik op je nuchtere moag, jonge!...' Merijntje verwenste hem schaamteloos en lachend begonnen zij zich aan te kleden.

"k 'Em ok doei,' bekende Flierefluiter. 'Me zullen een inval doen bij de Potter.'

'Wie is da'?'

'Een ouwe bekende. Een vissertjen achter 't Sas.'

'Wijd 'ier vandoan?'

'Neeë, zij grust, over twintig menute zitt' oan de bottramme.'

'Twintig menute!' klaagde Merijntje. 'Dad' ouw ik nooit uit, beul!...' Haastig stapten ze het schor over, terug naar de zeedijk. Ze zagen een zwarte gestalte er tegen op kruipen, even groot en donker tegen de hemel staan, dan snel naar de andere zijde afdalen. Flierefluiter lachte.

'Pestoor Roaimoakers!' zei hij. 'Ik loat m'n eigen 'angen 'at die ok nie wieste zwemmen 'eet.'

'Pestoors zwemme nie,' verklaarde Merijntje kategorisch.

'O,' meesmuilde Flierefluiter en tikte beleefd aan de rand van zijn hoed. 'Nim me nie kwoalijk, eminentie... Moar die pestoor Roaimoakers ziet er me nou net uit oft ie veul dienge doet, die pestoors in de regel noarloate. Moar ik kan abuis 'emme naturelijk.'

'Zever nie,'blafte Merijntje, "t kan me niks schillen of at die pestoor zwemt of nie... Moak liever a' me wat t' ete krijge.'

En hij begon op een drafje te lopen, zodat Flierefluiter moeite had hem bij te houden.

De Potter was een klein mannetje met een paar slimme, zwarte oogjes in een spits rattengezicht. Z'n vrouw was een hoofd groter dan hij, maar mager als een lat en zo mottig als een spons. Ze schreeuwden om het hardst van vreugde, toen Flierefluiter het lage, donkere achterhuisje in stapte en riep: 'Eeh, Pottertje! leefde nog?... Dag, Lien, ge zijt' er ok nie vetter op gewoore!'

'Gadnondegad ! a't da' Flierefluiter nie is!' bulderde de kleine visser met een zware, schorre stem, die wonderlijk kontrasteerde met zijn onbeduidend lichaam. En zijn vrouw riep met schelle uithalen: 'Jirrekristes nog toe toch!... woar komde gij vandoan?'

'Recht uit 't woater... één doarvóór recht uit d' el... Moar me vliege tege de muren op van den 'onger, ikken één m'n moat 'ier... da's Merijntje Gijze...'

'Van de Gijzes, die noar Rotterdam getrokke zijn?'

'Sjuust... Moar vroag nou niks meer één schaf wa' te muize, want aanders valle me dood vor je voete neer...'

Het echtpaar ging door met schreeuwen van verbazing en vreugde, maar de vrouw haalde brood, sneed ham in de pan, smeet er onverschillig een half dozijn eieren over en de man maalde onderwijl verse koffie.

Uitgehongerd vielen de twee op het stevige ontbijt aan, en onderwijl vertelde Flierefluiter, hoe hij er toe gekomen was, zijn oude leven weer op te nemen, maar Merijntje kon alweer zijn waarheidsliefde niet bewonderen. Doch hij zei niets, was er al aan gewend dat zijn vriend de mensen de wonderlijkste dingen wijs maakte. Hij bemoeide zich vlijtig met zijn maaltijd en voelde met bevrediging, hoe de laatste resten van onbehaaglijkheid verdwenen naarmate zijn maag gevuld raakte.

"Edde genog, manneke?' vroeg de vrouw hartelijk. 'Aanders zéde 't moar, or... ete genog in de wèreld.'

Maar Merijntje had ruimschoots genoeg en bedankte beleefd. Nu eerst merkte hij, dat het onaangenaam rook in het vertrekje. Hij keek eens rond en zag, dat het er onbeschrijflijk rommelig en vuil was. De kleine vensters waren beslagen en kleefden vol vuil van de vliegen uit vorige seizoenen. De gordijnen waren gescheurd en groezelig bruingrijs van rook en smook. Overal lagen en hingen netten, stinkend van achtergebleven schubben en kleine visjes. De muren waren halverwege zwart geteerd en daarboven eenmaal wit geweest, maar nu rokerig gevlekt en viezig afgeschilferd. Hij keek eens naar de tafel. Het blad was gevlekt en droeg korsten vettig vuil. De kommen, waaruit ze gedronken hadden, zaten zowel van binnen als van buiten vol bruine druipstrepen en zwarte vingerafdrukken...

Het zweet brak hem uit... Wat een smeerlapperij !... In zijn razende honger had hij nergens op gelet, nergens erg in gehad en in deze smeerboel smakelijk zitten eten en drinken... Bah!... die visser en zijn vrouw zagen er ook allebei even vies uit. Handen met korsten vuil er op. Hun gezicht groezelig, oren met zwarte randen, nekken, waar je wel spurrie in zaaien kon... Zijn nog maar zo kort overwonnen misselijkheid kwam dreigend terug... Tjazzes! in wat voor stinkhol had Flierefluiter hem nou weer binnen gesmokkeld?...

Juist toen hoorde hij De Potter zeggen: 'Ge kun grust 'ier kommen, 'or, a' ge gin oonderdak 'ed... Op de zolder lege nog wel een poar matrassen één wad' ouwe dekes... doar 'oefde niks mee in te zitte... Eén Lien 'eed een goei 'aand van koke, da' witte... gebrek lije doe me-n-'ier nie...'

Hij lachte, dat kleine mannetje met zijn dreunende stem. Hij meende het zo echt hartelijk... Maar als Flierefluiter het aanbod aannam, was hij niet van de partij !... Dan ging ie nog liever vergiffenis vragen aan grootmoeder!... Flierefluiter zat schuin naar hem te kijken en begreep maar al te goed, wat er in hem omging. Merijntjes gezicht was één demonstratie van woedende afkeer. En daarom liet Flierefluiter hem een poosje in spanning zitten. Nadenkend met het hoofd knikkend stopte hij zijn pijp, reikte de tabaksdoos aan de Potter en wachtte tot die ook gestopt had, eer hij een lucifer afstreek, waaraan ze dan gezamelijk vuur in de kop zogen.

'A' ge soms liever een sigoar rookt,' zei de gastvrouw vriendelijk tot Merijntje, 'd'r lég nog een 'alleven op de schouw... die meude grust 'emmen, or...'

Merijntje keek naar de half opgerookte sigaar met de stukgebeten punt, die op de schoorsteenmantel lag.

'Pakt 'emmoar!' moedigde Flierefluiter hemaan. ''Ier is alles je van 'arte gegund !'

Z'n ogen flikkerden van boosaardig plezier. Merijntje wierp hem een woedende blik toe.

'Neeë, merci,' zei hij met half verstikte stem. "k 'em gin zin in roke...'

Hij dankte de hemel, toen hij Flierefluiter het aanbod om te blijven logeren met veel vriendelijke omhaal van woorden hoorde afslaan: het was onmogelijk, want ze waren in het dorp zó gastvrij ontvangen!... daar vochten ze gewoon om hen te mogen herbergen, Merijntjes grootmoeder vooraan... en ze hadden hun gunsten al verzegd... Maar later graag natuurlijk, als er in de buurt wat te werken en te verdienen viel...

'Kom vrijdag 'ier dan poaling ete,' bood De Potter gul aan, 'die kan gin meins zo lekker stoven as Lien, da's uren in den omtrek bekend.'

'Da' doen me!' beloofde Flierefluiter zonder aarzelen. 'Doar kunde van op oan... Moar nou motte me-n-es opstappe, meinse, want ine woore verwacht... Eén ge zij bedaankt vor j'w oontvangst, or...'

Met veel handdrukken en schouderslagen en uitnodigingen om toch vooral terug te komen werden de onverwachte gasten tot op de Sasweg begeleid, waarop het groezelige echtpaar naar zijn huisje terug keerde. Geestdriftig zei Flierefluiter: 'Da' zijn nog es meinse, wa' gij, Merijntje?...'

Merijntje trok een vies gezicht en kokhalsde even.

'A' ze moar zo vuil nie warre,' zei hij vol afkeer, "k Ar d'r eerst gin aarg in, moar loater doch ik a'k spoege moes...'

'Vuil zijn ze,' glimlachte Flierefluiter, 'moar a't er ooit iemes da' tege d'r dürreft te zégen in mijn presentie, dan sloan 'k em vierkaant tege de vloer.'

'Woarom?'

'Woarom?... Omda' ze van binnezo zuiver zijn as pas gevalle sneeuw, manneke, da's ok wa' wèerd... 'Arte van goud, één zo trouw as goud ok. Zolang a' ze nog een snee brood emme, kant er een 'alleven af vor een aander... Eén is 't je nie opgevallen a' ze niks gevrogen 'emme?... Nie woarom a' gij mee mijn de voageboond uit'angt, nie woarom 'ad ik m'n wijf loate zitten 'em, niks, gin doonder... alleen of a' m-n-onger 'adden of b'oeften oan een dak boven oons kop één een bed oonder oons koont... Loat ze nou moar vuil zijn, die Potter één z'n wijf... moar 't zijn meinse... oomt'ouw ze, Merijntje, ge zult er nie als te veul tege kommen in je leve...'

Hij sprak zo hartelijk, dat het Merijntje warm om het hart werd. Hij dacht aan de ontvangst bij zijn vrome, kraakzindelijke grootmoeder en schaamde zich. Hij had bijna spijt, dat ze die goeie meinsen teleurgesteld hadden.

'Die Potter, man,' ging Flierefluiter voort, 'da's een stroper... zo vind'er gin tweede!... Zo geslepen as een vos... één zeile kant ie... me zulle d'r es een zoondag noar toe goan, één dan goan me mee 'em voare...'

'A' me d'r moar nie 'oeve t' ete,' smeekte Merijntjp.

'A' me d'r ete, goan me zellef eest schottels wasse,' beloofde Flierefluiter lachend, maar daarmee was Merijntjes afkeer niet overwonnen.

IV

De torenklok sloeg zes heldere slagen, toen ze vermoeid en tevreden het dorp weer binnenkwamen.

'Me zijn net een wijzertje roond weggewiest,' zei Flierefluiter. 'Een mooie waarkdag.'

Merijntje lachte.

'Waarkdag?... Me-n-emme gin slag uitgevoerd!'

'Me-n-emme twoalef ure lang nuverig geleefd,' verklaarde de ander. 'Beter waark bestoat er nie. Schoonder ok nie...'

'Eén makkelijker ok nie,' vertoogde Merijntje, die nooit geheel tevreden zijn kon, als ze niet gewerkt en niets verdiend hadden.

'Zèg da' nie,' onderwees Flierefluiter hem. 'Want zo makkelijk is 't nie... gij kunt er nog niks van, manneke, verbeel j'w eige moar niks...'

Merijntje haalde geringschattend de schouders op: die flauwe praatjes raakten zijn kouwe kleren niet...

'Eela!... Merijntje!'

Hij keek opzij.

'Aah! den Dikkop!... Gadsammen 'oe goaget ?...'

Een oude schoolkameraad. Een jonge landarbeider, een lachend, bekend gezicht. Zij schudden elkaar de hand. Flierefluiter liep door, riep over zijn schouder: 'Ge vin me wel bij Birres of erreges aanders!'

Langzaam liep hij met de Dikkop verder.

'Wa' komd' ier sjouwe?... Komde weer op 't dürp woone?'

'Neeë, da' nie... Moar ik was in Rotterdam zoonder waark... Nou scharrel ik zo moar wa' roond mee Flierefluiters... me verdienen oons brood...'

'Wa' doen jullie dan?'

'Oach, van alles. Bij de boere waarken, wa' karweikes 'ier één doar, één soms spul Flierefluiter vor den daans op een bruiloft of zo.'

'Wad' edde vandoag gedoan?'

'Niks!' lachte Merijntje. 'Flierefluiter zee: 't was te mooi weer om te waarke. Me-n-emme roond gestapt, gezwomme, oan den dijk in 't gras gelegen, één bij vriende van Flierefluiter koffie gedroonken één g'ete...'

'Verrekt!' riep de Dikkop. 'Da's nog zo'n kwoai leve nie!... Zo komde makkelijk oan de kost.'

Merijntje antwoordde niet dadelijk. Dezelfde oude man van 's morgens, met de naar voren gekromde schouders, was hij voorbij gelopen en weer had hij de vage gewaarwording van iets bekends, toen hij keek naar de brede rug. Hij bleef hem onwillekeurig nakijken, terwijl hij antwoordde: 'Da' vald' altij zo nie mee, jonge... A'k morrege weer vrom noar 't febriek kon, gieng ik drek... Vastig'ed is je woare... Eén wa' doede gij?'

De oude man werd kleiner op de dorpsweg.

'Op 't veld waarke... Meschien kan 'k mee Sint Andries péreknecht woore bij Timmers...'

'Da' zou nie kwoad zijn...'

De oude man boog van de weg af naar een huisje even buiten het dorp. Merijntjes hart begon eensklaps te bonzen.

'Wie was dien ouwe man, die oons doar net vorbij liep?'

'Wafleren ouwe man?'

"IJ goat doar net de sloot over noar dad' üske.'

De Dikkop keek, lachte dan en zei: 'Die zulde gij toch zeker wel kenne... da's ommes de Kruik...'

Merijntje werd krijtwit.

'De Kruik?... Is die dan vrom?...'

'Beljoat, man... al een poarjoar... z'emmen 'em vroeger losgeloaten, om'at ie zo goed oppaste... Die kende nie meer...'

Merijntje wendde zich af. Waarom had hij ineens een woeste zin om in dat onverschillig lachende gezicht van de Dikkop te slaan?... Een duizeling beving hem... Even draaide alles voor zijn ogen. Dan vermande hij zich, liep plotseling met stijve passen bij z'n schoolkameraad vandaan, die hem verwonderd nakeek, en riep: 'Eeh! Merijntje... wad' is 't nou?'

Maar Merijntje gaf geen antwoord, keek ook niet om.

De Dikkop mompelde kwaad: 'Nou, verrekt dan, man,' en ging zijns weegs.

Merijntje slenterde de dorpsstraat uit, ging op een stenen paaltje zitten aan de slootkant en hijgde diep, als of hij lange tijd hard gelopen had... Godbewaarme!... de Kruik was terug... Terug uit de gevangenis... Hij leefde nog, woonde weer in zijn oude huisje... Twee keer was hij hem voorbij gelopen en ze hadden mekaar niet herkend...

De Kruik, die hij verraden had... Zonder het te willen of te weten... maar toch verraden... Hij had uitgebracht, wie de grensjager en Janekee Brouwers vermoord had... en ze hadden de Kruik tien jaar gevangenisstraf gegeven...

De grootste schrik... het grootste verdriet van zijn leven waren plotseling over hem teruggestort...

Een ouwe man. Met grijs haar, een witte baard, gebogen schouders. Kon dat?... Kon dat de Kruik zijn?... Maar die was niet ouder dan zeven-of achtendertig... Zou hij... zou hij zó oud geworden zijn door de gevangenis?... Z'n goeie Kruik... z'n beste vriend... die reus van kracht... die wilde, gevreesde, gevaarlijke Kruik, waar ze allemaal bang van waren, omdat ze 'm geen van allen kenden... Hij had hem gekend, en hij wist, dat hij goed was... de moordenaar ... Getergd hadden ze hem en in 'et nauw gedreven, tot hij razend en gek geworden was en had toegeslagen... Iets hadden anderen ervan begrepen, gevoeld, daarom had hij ook maar tien jaar gekregen in plaats van twintig of levenslang ... Maar tien jaar... en hij was als een man van diep in de zestig terug gekomen...

Hoe zou hij denken over hem, Merijntje?... Zou hij kwaad op hem zijn om het oude verraad?... Zou hij begrepen hebben, wat een ontzettend verdriet het voor hem geweest was?... Nooit hadden ze meer iets van elkaar gehoord. En de laatste jaren had hij ook niet meer aan de Kruik gedacht. Niemand sprak er nog ooit over. Het was zo lang geleden, een dood, vergeten voorval. Er gebeurde zoveel, dat je aandacht in beslag nam...

Nu... nu was met een vervaarlijke schok het verleden eensklaps heropgestaan. Herinneringen wervelden aan en af, maar alle draaiden ze naar dat schrikwekkende middelpunt: de kamer van het gemeentehuis, de streng-deftige heren van het parket, de donkere Kruik daar tussen, hijzelf met de marechaussee, het beschuldigende mes brengend, dat de moordenaar moest aanwijzen ... het gezicht van de Kruik... de Kruik, die nooit bang was, nooit ontroering toonde... de ogen, die groot werden in wilde schrik, de stuipachtige angst, dan een onbegrijpelijk verdriet en de doffe, schorre, rochelende stem, die de daad bekende... Schuld was er in de kleine jongen niet geweest. Hij had enkel het wonderlijke mes voor zijn vriend willen redden. Maar toch had hij hem daardoor overgeleverd aan zijn vervolgers. Zou de Kruik daar nog over wrokken?...

Hij wou naar hem toe. Hij moest met hem praten. Hem zeggen, hoe nu nog de gedachte aan dat onwillekeurige verraad hem verscheurde. De Kruik moest hem zeggen, dat hij niet boos was op hem, dat hij hem vergeven had... Maar hij durfde de dam niet op, durfde niet naar het bekende, eens zo geliefde huisje gaan en hem opzoeken. Hij durfde niet. En hij moest... Lange tijd zat hij op paaltje en keek schuw naar het huisje, dat hij niet durfde naderen.

Eindelijk vermande hij zich, richtte zich met een ruk op en liep met snelle schreden de dam over. Als vroeger ging hij naar de achterdeur, klopte en stapte binnen. Hij zag niemand. Verwonderd keek hij rond. Het was keurig opgeruimd en zindelijk in de kamer. Tevergeefs zocht zijn blik naar de netten, de strikken, de geweren van vroeger. Aan de witgekalkte wanden hingen schelgekleurde prenten achter glas: de heilige harten, de Heilige Familie, Mater Dolorosa, Ecce Homo, Sint Franciscus; op de kast en de latafel een drom geverfde gipsen heiligen met en zonder stolp, een groot crucifix tegen de schoorsteen, aan weerskanten van de bedstee wij watervaatjes met takjes palm... Woonde hier de Kruik ?... Was dit de kamer van de Kruik ?... Er woonden zeker andere mensen, bij wie hij als kostganger in huis was... Schuchter riep hij: 'Vollek!'

Nog bleef het even stil. Dan was er gestommel in het tussengangetje, de deur ging open en de oude man van daarstraks stond in de opening. Zwijgend keken de twee elkaar aan. Het gezicht van de grijsaard was grauwbleek. Slap hing de huid in wallen onder de doffe, uitdrukkingloze ogen. De mond ging schuil in de stugge ruigte van de knevel en de korte, witte baard. De machtige schouders leken versmald, de magere, knoestige handen hingen slap langs het gedrongen, even gebogen lichaam. Toen Merijntje hem sprakeloos bleef aanstaren, kwam de man op zijn blauwe kousevoeten onhoorbaar over de rieten matten op hem toe. En zo spookachtig was dat geruisloze naderen, dat de jongen onwillekeurig een stap terug naar de deur week.

'Komde mee een bodschap van den boas?' vroeg een hese, klankloze, oude stem.

'Kruik!' stamelde Merijntje, terwijl hete tranen hem in de ogen sprongen.

Het zware, moede hoofd kwam luisterend even hoger. Dan schudde het traag heen en weer, en de doffe stem zei: 'Zo motte me nie noeme... Ik 'eet Goort Perdams...'

'Kruik!... Kende me dan nie meer?... Ik ben Merijntje!... Merijntje Gijze!'

'Merijntje Gijze?' mompelde de man.

Hij zocht blijkbaar in zijn troebel geheugen, maar vond niets, dat deze naam verklaren kon. En weer schudde hij het hoofd.

'Ik ken je nie, jonge...'

'Moar Kruik!...'

Hij schreeuwde het bijna. De Kruik hief de hand op, wenkte afwerend, bracht hem dan naar zijn voorhoofd.

'Sss.t,' maande hij. 'Ge mot zo nie schreeuwe. Doar kan m'n kop nie tege...'

Hij ging op een stoel bij het venster zitten.

'Ziede,' zei hij traag, 'doar gunter was 't zo stil, 'ee...'

Zijn stem daalde tot een hees gefluister.

'Ik 'em... ik 'em langgezete, ziede... lang... Ik 'ad ietsgedoan... iets aargs... ik weet nie meer wa... moar 't is me meschien al vergeve... één a'k veul m'n best doen, zal 'et me-n-iernoamoals nie meer oangerekend woore... dad' eet de pestoor doargunter me beloofd... Merijntje Gijze, zede?... Zijd' ok 'ier van 't dürp?'

Met half verstikte stem vroeg Merijntje: 'Witte dan niks meer van vroeger, Goort?'

De Kruik schudde het hoofd en zei geheimzinnig: 'Da' mag ommes nie... Vroeger 'em ik in zoonden één slechtig'ed geleefd... Moar nou 'em ik de genoade gevonne... Vroeger bestoa nie meer... De pestoor doar gunter 'ee gezeed: doar meude nie meer oan deinke... da's verbij, vergete één vergeve... Eén God 'ee me g'ollepe, zeet ie: ik 'em alles vergete... Ik doen nou moar boete. Ik bid één ik vast... want ik mot toch zien a'k in den 'emel kom, 'ee... Eén nou motte 't me nie kwoalijk neme... moar ik mot m'n rozen'oeike nog bidde...'

Hij haalde een rozenkrans uit zijn zak, kuste het kruisje, dat er aan hing, sloeg een groot en plechtig kruis, vestigde zijn blik strak op de vloer aan zijn voeten en begon mompelend te bidden. Vol ontzetting keek Merijntje naar hem, hoe hij daar zat in het rosse avondlicht, dat schuin door het venster kwam, zijn kale hoofd met de krans van stugge witte haren gebogen over de handen met de rozenkrans... een onnozel, versuft oud mannetje... Hij had hem niet herkend... Verblind door zijn tranen keerde hij zich om, zocht de klink van de deur en vluchtte weg... Bij een dam over de sloot, waarop een ruw houten hek stond, ging hij in het gras zitten, verborg het gelaat in de handen en snikte het uit in radeloosheid. Zijn hart joeg heftig in schrille schrik...

De tranen dropen tussen zijn vingers door. Hij beet op de tanden om zijn ontsteltenis meester te worden. Hij wou niet, dat iemand hem hier zo vond, huilend als een kind. Driftig snoot hij zijn neus, veegde zijn ogen droog, staarde voor zich uit, keek recht in de droefgeestige, blauwig troebele ogen van een paard, dat aan de overkant van de sloot met hangende kop naar hem stond te kijken. De herinnering aan de simpele Fons ging door hem heen, Fons en zijn wonderlijke gemeenzaamheid met paarden... Fons, met wie het ook zo slecht afgelopen was... De Kruik was nu bijna net als Fons, maar zonder diens verwarde levendigheid, alleen even onnozel, met omneveld verstand... Met een ruk stond hij op en keek om zich heen... Een nieuwe schrik overviel hem: precies hier had de boerenknecht het mes in de slootkant gevonden... hier hadden ze bij elkaar gestaan rond de marechaussee, toen hij met Arjaan van de Welberg kwam op die noodlottige morgen na Carnaval... Oh! dit dorp was vol afschuwelijke herinneringen!... Was ie er maar nooit teruggekomen!...

Haastig, alsof hij achterna gezeten werd, liep hij het dorp weer in. Hij wou bij Flierefluiter zijn. Hij voelde plots, hoe hij op Flierefluiter steunde, hoe nodig hij hem had, hoe hij zonder hem niet uit deze moeilijkheden komen kon. Flierefluiter zou het hem uitleggen. Die zou het woord vinden, waardoor hij getroost werd, een nieuw, zuiverder inzicht kreeg.

In de herberg vond hij zijn vriend, pratend met een paar mensen van het dorp, achter een glas bier. Flierefluiter zag dadelijk, dat er iets aan haperde. Hij wierp Merijntje een vragende blik toe, maar deze schudde bijna onmerkbaar het hoofd, duidend op de aanwezigen. Toen dronk Flierefluiter zijn glas leeg, betaalde, groette, ging naar buiten.

'Wad' edde?' vroeg hij, zodra ze op straat waren. 'Ge ziet er uit of a' ge den duvel zellef gezien 'ed!'

'Da' za 'k je straks wel vertelle,' antwoordde Merijntje, onwillig tegenover de luchtige toon van zijn kameraad.

'Goed, goed,' suste Flierefluiter. 'Dan goan me nou es op zoek noar een geriefelijken 'ooiklaamp, want me-n-'emme wel een goeie nachtrust verdiend.'

Juist toen ze langs de pastorie kwamen, stapte meneer pastoor de stoep af. Zij groetten en hij liep op hen toe.

'Goanjullie weer al wijerop?' vroeg hij, op de bundeltjes wijzend, die zij aan hun stok over de schouder droegen. 'Beviel 'et je nie bij grootjes?' Flierefluiter lachte.

'Me lagge bij grootjes al buite vóór a' me d'r binne warre,' zei hij. 'Moar me zulle wel erreges in 't 'ooi sloape, da's niks.'

Pastoor Ramakers fronste de wenkbrauwen. 'Buiten gegooid?' zei hij. 'Woarom?'

'Merijntjen 'ee ruzie meet er g'ad.' 'Woarover?'

'Joa, da' weet ik eigelijk nie. Dad' em ik nie gevroge. Mee grootjes kund' overal ruzie over krijge.'

'Woar was 't over, jonge?' vroeg de pastoor.

Merijntje aarzelde, kreeg een kleur, zei dan verlegen: 'Da' zèg ik liever nie, meneer pestoor.'

Pastoor Ramakers deed een geweldige haal aan zijn sigaar, keek de jongen recht in z'n gezicht met z'n helle, doordringende ogen, knikte dan en zei: 'Komme jullie es mee.'

En zonder een antwoord af te wachten, liep hij met grote stappen voor hen uit, regelrecht op grootmoeders huisje toe. Zonder kloppen opende hij de deur, duwde zijn metgezellen naar binnen, volgde dan zelf en sloot de deur. Grootmoeder zat op haar gewone plaatsje bij het raam met een kom koffie voor zich en haar onafscheidelijke rozenkrans in de handen. Het was al bijna donker in het achterhuisje en de oude vrouw riep: 'Wie is doar?... Wa' motte jullie?'

'Ik kom je wa' vroage, vrouw Gijze,' zei de pastoor. 'Woarom 'edde je kleinzeun één Flierefluiter oonderdak geweigerd?'

'Ik neem gin venters in 'uis, die van d'r vrouw weggelope zijn. Eén m n mooie kleinzeun wou alleen nie' blijve.'

'Eén woarom gooide gij iemes buite, die van z'n vrouw weggelopen is?'

'Omda' zo iemed oonzedelijk is.'

"Oe witte gij da'?'

'Wa' getrouwd is, mot soame blijve.'

'Meschien is 'et soms oonzedelijker om te blijven as om weg te lope.'

'Sjuust!' riep Merijntje.

'Zwijgt,' gebood de pastoor.

't Is oonzedelijk,' hield het oude wijfje koppig vol. 'Eén doar wil ik niks mee van doen 'emme. Ik 'em ok m'n gewete.'

Een ogenblik bleef het stil. Toen zei de pastoor streng: 'Ge zijd' eigegerechtigd één oonbarm'artig, vrouw Gijze.'

"t Is tege 't gewete,' herhaalde grootmoeder scherp.

'Moar 't is nie tege 't gewete om 'et over 'eel 't dürp roond te kletsen, 'ee?' donderde de pastoor eensklaps met een stem, waarvan de ramen beefden, "t Is me vandoag al wel van vier, vijfkaante verteld... Kwoadspreken één lastere, doar 'ee jullie gewete gin bezwoare tege, moar zoondoars een 'aand toesteke... da's tege da' makkelijk gewete van jullie... Ge zij me de christene wel!...'

'Moar, meneer pestoor, moak zo veul omslag nie vor mijn,' wou Flierefluiter bemiddelen, geamuseerd.

'Zwijgde gij, ad ik mee m'n parochioane spreek,' snauwde de pastoor.

Grootmoeder rammelde met de kralen van haar rozenkrans. Ze gaf zich niet gewonnen. Afgemeten zei ze: 'Eén toch wi'k zuk vollek nie in 'uis 'emme... Ik mot mee m'n eige gewete te roaie goan.'

'Gij !' beet de pastoor haar op woedende toon toe. 'Gij 'ed een gewete van elestiek: da' rekte net zo kürt of zo wijd a' ge zellef wilt... Eén nou za 'k je 's wa' zége: a' gij die twee manne nie opnimt, dan doen ik 'et... Tege mijn geweten is 't nie... Nou?... Wa' deinkt ervan?'

De oude vrouw hief het hoofd op en keek naar de enorme gestalte, die als een donkere dreiging in de schemerige kamer stond. En onversaagd kwam haar antwoord: 'Da' motte gij wete, meneer pestoor. Ik doen 't nie.'

Pastoor Rademakers keerde zich om.

'Kom mee, manne,' gebood hij kort. 'Doar zulde nog es spijt van 'emme, vrouw Gijze... Goeien oaved... één lèg je poaternoster moar grust oan de kaant... die zal je nie 'ellepe...'

Toen ze buiten waren, zou Merijntje erop hebben kunnen zweren, dat hij de pastoor zachtjes in zichzelf hoorde lachen. Flierefluiter stootte hem aan, wees met zijn duim naar de donkere gestalte, die snel voor hen uitstapte en fluisterde waarderend: 'Een kanjer, wa'?'

Maar Merijntje antwoordde niet. Hij was veel te beduusd door het ongelooflijke feit, dat zijn grootmoeder een uitbrander gekregen had, waar hij bij stond, en dat zij de nog ongelooflijker moed getoond had, de bulderende pastoor te weerstaan. Zo'n vinnig wijfje toch!... Ze was dikwijls onverdraaglijk, maar ze was niet voor de poes, dat moest je haar nageven. En zo dachten ze er alle drie over.

V

Met schrik had Merijntje even gedacht aan de donderbui, die los zou barsten, als de pastoorsmeid zou zien, met wat voor gezelschap haar meester kwam aanzetten, want voor hem waren alle pastoorsmeiden als die driftige, kijvende Jans, die meneer pastoor op z'n kop zat, in haar hart wel niet kwaad was, maar hem toch altijd de schrik op het lijfjoeg met haar kletterende zedepreken. En Flierefluiter had zich in stilte op net zo'n verschijning verheugd: hij zou haar tot wanhoop brengen door zijn plagerijen en spitsvondig-averechtse uitleg van wat er geschreven staat.

Maar Nele was heel anders dan zij zich haar hadden voorgesteld. Helemaal geen bitse, magere, ouwe kwezel. Ze was een vrouw van misschien even veertig, maar zag er veel jonger uit, een slank en toch gevuld lichaam, dat zich waardig, maar niet zonder een eigenaardige bekoorlijkheid bewoog in haar goedzittende, stemmige japon. Ze had een blank, prettig gezicht met een merkwaardig gladde huid, een paar stille, donkere ogen, een wat grote, gebogen neus en een vriendelijke mond, die niet voor grote en heftige woorden gemaakt leek. Er was helemaal iets stils en ingetogens in haar wezen, iets moederlijks ook, dat Merijntje dadelijk aantrok en Flierefluiter de lust benam met haar te twisten. Juist toen ze de deur binnen waren, kwam zij uit de keuken de gang in.

"k Em een paar gaste meegebrocht. Nele,' zei de pastoor, 'Die zullen 'ier wel een tijdje blijve.'

'Da's goed, meneer pestoor,' antwoordde Nele rustig, en knikte hen vriendelijk toe. 'Motte ze boven op de groote logeerkoamer sloape?'

'Joa... did' is Merijntje Gijzen één den dieë noeme ze Flierefluiter. 'Oe-t-ie 'eet, weet ik nie één da' komt er nie op oan ok... 'ij is van z'n wijf weggelope...'

'O,' zei Nele, en kleurde licht.

'Doar 'oefde nie vor te bloze,' gromde de pastoor. "IJ zalt er z'n rede wel vor g'ad emme... Eén ik geloof nie 'at da' z'n grootste zoonden is ok.'

Flierefluiter lachte.

'Ge zijd' een meinsekenner, meneer pestoor,' zei hij. "k Zou bekaant bang van je woore...'

De pastoor keek hem even doordringend aan. Dan glimlachte hij.

'Joa, gij wel,' zei hij, 'doar ziede noar uit... Ge zürreg wel vor 't oavendete, Nele.'

'Joawel, meneer pestoor.'

Toen Nele de kamer uit was, pakte Flierefluiter plotseling de pastoor bij zijn mouw. Zijn gezicht stond zorgelijk en ongerust.

'Meneer pestoor,' zei hij aarzelend, 'g'è toch soms gin küster nodig, is 't wel?'

'Neeë,' antwoordde deze verwonderd. 'Woarom?'

Flierefluiter haalde diep adem.

'O!' zei hij opgelucht. 'Dan is 't goed... Ik zijn 'ier nog es zo vriendelijk oontvange, ziede... één toen 'em ik er een 'allef joar küster vor motte speule

'Doar 'em ik zoiets van g'oord,' glimlachte de pastoor. 'Grote roem edde 'r nie mee in geleed, 'ee?'

Flierefluiter zuchtte schuldbewust en haalde de schouders op, zonder te antwoorden.

Merijntje herkende de kamer niet. Pastoor Ramakers had een muur uit laten breken en de achterkamer er bij getrokken. Het was een vreemd-grote ruimte geworden met vensters aan beide zijden. Overal stonden boeken in kasten en er lagen er verspreid op de tafel, op stoelen en op de ouderwetse kanapee, die in de hoek tegen de achterwand stond, waar de vensters op de tuin uitzagen. Er stonden ook veel asbakken en allerlei pijpen lagen er; op de schoorsteen stond een stapeltje sigarenkistjes. De pastoor pakte er een, zette het geopend op tafel, wees er op zonder een woord te zeggen. Daarop opende hij een boekenkast, greep er onderin en zette een kruik en glaasjes op tafel.

'Een borrel zeker?'

'Da' sloan 'k nie af, meneer pestoor,' zei Flierefluiter verheugd.

'Ikke liever nie, meneer pestoor,' weerde Merijntje af, denkend aan de vorige avond en zijn kater van deze morgen.

'Da's wijs,' zei de pastoor.

Hij schonk twee glaasjes vol, hief het zijne naar Flierefluiter op en leegde het in één slok. En Flierefluiter volgde beleefd zijn voorbeeld. Toen schonk de pastoor weer in, zette de kruik neer en zei: 'Een ogenblikske... 'k zijn zo vrom.'

Hij ging de kamer uit. Flierefluiter zei: 'Ik gloof a' me-n-ier een goei kwartier ge vonnen 'emme, Merijntje!... Wilde wel gloven a'k me-n-eigen 'iernog plezieriger voel as bij die grootmoeder van jou?...'

Merijntje was te verbouwereerd over de gang van zaken om op de scherts in te gaan. Op het puntje van zijn stoel zat hij met verbaasde ogen rond te kijken.

Flierefluiter sloeg de handen ineen, hief de ogen ten hemel en psalmodiëerde: 'Wad' een man! wad' een man!... Wad' een ver'eve voorbeeld van een pestoor!... Oonze Lieven 'eer is meet de sloonze, Merijntje, da' ziede weer... 'ij 'eet deze kwezelschrik op oonze weg geploatst, om'at ie 't zo goed mee oons meent... Loat oons daankboar zijn... Oremus...'

En hij hief zegenend de hand ter hoogte van zijn gezicht.

'Ouw toch je moond, zot!' zei Merijntje onderdrukt. 'A' meneer pestoor 'et 'oort...'

'Bel... ik zèg toch niks as goed!'

Hij blies een grote rookwolk naar de lamp, nam met gespitste lippen een slokje van zijn borrel, trappelde dan met de voeten, wreef in de handen en zei uit de grond van zijn hart: 'Wel, gadvergeme toch!...'

Meneer pestoor kwam terug en met verbazing zag Merijntje, dat hij een gebloemde kamerjapon droeg, door een koord met kwasten om het middel gesloten, geborduurde pantoffels aan zijn voeten en een rood vilten kapje met een bengelende kwast schuin op zijn groot hoofd. De pastoor zei niets om zich te verontschuldigen of zijn vreemde dracht te verklaren. Hij verontschuldigde zich nooit, gaf nooit verklaringen van wat hij deed.

Zwijgend zette hij zich in zijn leunstoel bij de tafel, dronk van zijn borrel, rookte en keek naar zijn gasten. Een rustige, sterke, onderzoekende blik. Merijntje werd er verlegen en onrustig onder. Maar Flierefluiter op zijn beurt keek frank en nieuwsgierig naar het gezicht van hun gastheer: wat dat voor een man was?...

Pastoor Ramakers had een hard, gesloten, bijna grimmig gezicht. Alles was groot aan hem, z'n ogen, z'n neus, z'n mond, z'n zware kaken, z'n wilskrachtige, vierkante kin. Zware, borstelige wenkbrauwen stonden boven de diepe oogkassen. Maar zijn voorhoofd was hoog, blank en schoon gewelfd. Drie dunne rimpels liepen er dwars over en twee stonden tussen de ogen, naar de neuswortel elkaar naderend. Hij was een reus van gestalte, en met dit gezicht boven het machtige lichaam leek hij een man, waarmee het beter was, het niet aan de stok te krijgen... Maar hij beviel Flierefluiter buitengewoon... Zelden had hij een man ontmoet, die hem zo goed beviel. Er was zo iets franks en oprechts in dit sterke, moedige, gesloten gezicht. Het was helemaal niet het gezicht van een gewone pastoor. Er was heel weinig in van het algemene pastoorsgezicht. Dit was niet het gelaat van een man, die de rust gevonden heeft in een onwrikbare overtuiging en als zijn enige levenstaak ziet, het zieleheil van een parochie te verzorgen in overeenstemming met de onaantastbare waarheden van zijn alleen-zaligmakend geloof. Dit was het gezicht van een vechter, een sterke man, die veel gestreden had, het meest misschien met zichzelf, en met al zijn kracht had hij nog niet overwonnen. Een mensengezicht, waar het leven over gegaan was en er diep en pijnlijk zijn sporen in had gegroefd. Hoe meer hij er naar keek, hoe meer Flierefluiter ervan ging houden. Een geheel andere natuur dan de zijne, maar een, die hij in broederlijke genegenheid tegemoet kwam.

Merijntje dacht er anders over. Hem verontrustte dit ongewone, grote, heersende gezicht. Het was al intimiderend op zichzelf, in een pastorie te gast te zijn. Een pastoor was nóg voor hem een half mystiek wezen, slechts in onbeduidende mate een mens, veel meer een onwerkelijke gestalte, een gezalfde, een bemiddelaar tussen God en mens, zelf met de glorie van het bovenaardse omneveld. En déze pastoor was juist in zo verontrustende mate menselijk... Hij was een man, meer dan een priester. Hij was zeer werkelijk en als hij gedurfd had, zou dejongen hem dat kwalijk genomen hebben, al gaf hij zich niet duidelijk rekenschap van de motieven, die hem daartoe leidden. Het vreemde, wereldse kostuum hinderde hem onbewust nog meer dan het hem verbaasde, en vooral die luchtig bungelende kwast aan het rode kapje stond hem tegen. Want Merijntje was net als de meeste mensen en alle onervarenen: wat niet volkomen in overeenstemming was met eenmaal aanvaarde opvattingen en begrippen, gaf hem een onverklaarbaar gevoel van onlust. De pastoor leek hen geheel vergeten. Hij rookte, dronk af en toe van zijn glas, keek tussen hen door zonder iets te zien, in eigen gedachten verdiept. De grote petroleumlamp boven de tafel suisde heel zachtjes. Buiten klonken twistende kinderstemmen en het geluid van voorbij ratelende, dravende voetjes op klompen. Stil verstreken de minuten en niemand sprak.

En zo viel het bescheiden tikje van Nele, die kwam vragen of ze de tafel mocht dekken, als een schrik in het zwijgen.

Met verbazing en niet zonder vermaak keek de pastoor naar Flierefluiter, die rustig en smakelijk meer van de maaltijd naar binnen werkte dan hij en Merijntje samen.

'G' ed' een beteren eetlust asje moat, Flierefluiter,' zei hij glimlachend. 'Noar de leeftijd gerekend moes da' net aandersom zijn.'

'Da's abuis, meneer pestoor,' antwoordde Flierefluiter ernstig, 'tien joar geleje was Merijntjen al een joar of ettelijk ouwer as ikke nóu.'

Merijntje kreeg een kleur en keek boos naar zijn vriend. De pastoor lachte.

'Doar kom nog bij,' ging Flierefluiter voort, 'dat ie pas iets gezien 'eet, doar den 'onger 'em van vergoan is.'

Dieper trok het rood over Merijntjes wangen.

'Wad' is dat dan?' vroeg de pastoor belangstellend.

'Da' weet ik nie. Dad' 'eet ie nie wille zége.'

Vragend keek de pastoor naar de jongen, die verlegen een stukje brood zat te verkruimelen.

'Is 't een groot g'eim, Merijntje?' vroeg hij, en zijn zware stem klonk zo vriendelijk, dat de jongen dadelijk antwoord gaf:' Ik ben bij de Kruik gewiest... bij Goort Perdams...'

'Wel, verdomme!' riep Flierefluiter, maar voegde er gauw aan toe: 'Nim me nie kwoalijk, meneer pestoor.'

Maar meneer pestoor lette niet eens op hem. Die keek naar het ontzette gezicht van de jongen, dat langzaam verbleekte. Een zwaar zwijgen woog minuten lang tussen de drie mannen. In Merijntjes ogen kwam de schrik terug van de ontmoeting met de Kruik, waardoor hij zo grenzenloos ontsteld was. Het gezicht van de pastoor werd zachter en een milde trek kwam om de grimmige, grote mond. Hij knikte. Langzaam zei hij : 'Ik weet er alles van... Je grootmoeder 'ee nie verzuimd om me die geschiedenis mee da' mes as stichtelijk voorbeeld van Gods gerechtig'ed voor t'ouwe, Merijntje. Da's een van d'oogdoage van d'r godsdienstig leve gewiest...'

Vol verwachting keek Merijntje hem aan, aarzelend tussen hoop en vrees: zou er steun of dieper verplettering komen?... Flierefluiter zweeg. Er trilde een boosaardige ironie in de stem van de pastoor, die hem de overtuiging gaf, dat hij er zich wel buiten kon houden deze keer. De pastoor lachte, kort en spottend : 'Da' lusse ze wel,' zei hij met donkere stem, 'een god, die vor masjesee één vor beul spuit. Da' begrijpeze. Doargroeiez' in... Moar doargloofde gij toch zeker nie oan, jonge?...'

Merijntje schudde het hoofd. Nee, aan die god had hij al niet willen geloven in de dagen van pastoor Van Gils. Dat was het ook niet, wat hem zo diep verschrikte.

"IJ is in de gevangenis onnozel gewoore,' zei hij zacht. "IJ kende me nie meer, één 'ij zat mee z'n pattenoster in z'n 'aand... één 'ij wit niks meer van vroeger...'

Pastoor Ramakers knikte.

'A'k nou gloofden oan zo'n Lieven 'eer van je grootmoeder, jonge, dan zou ik zége: die 'ee weer oan 'em goed gemoakt wat ie eest oan 'em misdoan 'eet...'

Aarzelend vroeg Merijntje:' Wa' gloofde gij doar dan van, meneer pestoor?'

Flierefluiter keek gespannen naar het duistere, verstrakkende gezicht met de felle ogen, die flikkerden in de diepe kassen. Langzaam antwoordde de pastoor: 'A' gij ooit een goeie christen wilt woore, Merijntje, dan motte j'w eigen afwennen om Oonze Lieven 'eer z'n 'aand te willen zien in wat de meinse mekoaren oandoen. Da's godslasterlijk bijgeloof.'

Flierefluiter knikte geestdriftig, maar Merijntje keek de pastoor verward en onzeker aan. Deze ging rustiger voort: 'Ge mot j'w eigen afleren om zo kinderachtig tegenover de dienge te stoan, jonge, één God meude nie mee zukke kinderachtige moatstoave meten, 'em nie zo benepe meinselijk b'oordele, net of-t-ie een drie-een'eid was van een schoolmeester, een boek'ouwer één een veldwachter.'

'Bravo, meneer pestoor!'juichte Flierefluiter hem toe.

'Zwijgde gij,' snauwde pastoor Ramakers. 'Gij zijd' een 'eiden... Ofdochte soms a'k da' nie wies?'

Flierefluiter zette een deemoedig gezicht, trok z'n hoofd tussen z'n schouders, en antwoordde: 'Meschien zouwde gij me kunne bekere, meneer pestoor.'

De pastoor keek hem een poos aan, glimlachte dan en zei: 'Gij zul' et zoonder mijn mee Oonze Lieven 'eer wel kloar speule, dung me.'

Daarop keerde hij zich weer tot Merijntje:' Zoonder jou 'arre ze de Kruik ok wel gekrege, moak j'w eige moar niks oongerust. Da' was moar een toevallig'ed... In de kachel 'emme z' ommes loater nogstukskeslap mee bloed d'r oan gevonne... De burgemeester'eeget me-n-alles 'aorfijn verteld... 't is de grote gebeurtenis uit z'n leve gewiest één gebleve...'

'Moar de Kruik is-t-er zot van gewoore,' zei Merijntje zacht. 'De Kruik,' antwoordde de pastoor peinzend, 'ik deink a't-ie altij een bietje zot gewiest 'eet... Eén die z'n eige recht zoekt, mot afwachte wat er van komt, manneke '

'De grensjoager één Joanekee,' zei de jongen, driftig en bedroefd, 'die warre mee z'n tweeë nog nie 'allef zo veul wèerd as de Kruik alleen...'

'Da' kan genog... moar doarom moog de Kruik ze nog nie vermoore... Toen docht ie van wel... Loater, in z'n cel, is dad' aanders gewoore. In een cel woord' alles aanders... De Kruik, die nerges bang van was, van God één den duvel nog nie... die is in de cel bang gewoore van z'n eige... Eén dad' is-t-em in z'n kop gesloge. 't Leste joar van z'n straf is ie zwoar ziek gewiest één toent ie beter wier, was-t-ie net at ie nou is... onnozel, stil één bang... bekaant zoonder te wete wat er gebeurd is... Ge mot 'em nie bekloage... Vor 'um is 't beter zo.'

Merijntje keek naar het gezicht van de pastoor, dat opeens verouderd en droef leek, en waarin een boze trek om de mond de gelaten woorden weersprak.

'De tijger is getemd,' besloot de priester met een vaag handgebaar. 'Beter vor de tijger... 'eet ie gin kaans meer om oangeschote te woore...

De jongen antwoordde niet, keek voor zich uit met brandende ogen, schudde het hoofd. Hij kon het niet verwerken. Hij hield van de vroegere Kruik, die sterke, wilde zwerver door velden en bossen, die nam wat hem voegde, en het beeld van de getemde tijger stond hem niet aan. Een tijger was de Kruik niet geweest. Zacht sprak hij het uit. 'Een tijger was de Kruik nie...'

De pastoor was opgestaan, liep met de handen op de rug heen en weer door de kamer, een sigaar scheef en strijdlustig in de mond. Plotseling bleef hij staan en sprak op een afstand naar de twee bij de tafel, gebarend met de grote hand, waarin de sigaar dampte: 'G'è gelijk... 'IJ was een vrije meins dan, a' ge da' liever 'ed... Moar zukke vrije meinse, die wooren as tijgers beschouwd één vervolgd in oons wèreldje... Ik weet alles van de Kruik, zij grust, één wa' mijn oangoat... wel, ik 'ouw meer van zukke wilde veugels as van de schijn'eilige broave, die ze veroordele... Ik deink oan 't woord van de laauwe, die uitgespoge woore... Moar die alleen de strijd opnimt tege de wèreld van onrecht één schijn'eilig'ed... die mot zo slim zijn as een slang, zo vorzichtig as een vos één zo staark as een leeuw... Eén dan 'eet ie nog nie veul kaans...'

'Teminste nie at ie mee geweld begint,' viel Flierefluiter in.

De pastoor keek hem aan. En Flierefluiter zag hem recht in de ogen. Een beetje nors antwoordde de priester: 'Ge mot nie te veul achter m'n gedachte wille kijke, man, doar 'em ik 'et nie op.'

'Dan motte moar gin klepkes ope zette,' zei Flierefluiter lachenden zonderde minste schroom.

Even vloog een donkerder kleur over het grote gezicht. Het leek of hij boos zou uitvallen. Maar daarop begon hij te lachen en, dreigde: 'Ge mot niet te veul mee me woage, Flierefluiter, want a'k 'et mee m'n moond nie meer afkan, gebruik ik m'n klaviere... zij verzichtig...'

'Eén ik mot zeker de mijne van je gewijde persoon af ouwe?'

'Dad' oefde nie, 'at zo wijd is... moar 't zou je slecht bekomme...'

Ze keken elkaar nog even aan. Als twee vechtlustige honden, vond Merijntje, die proberen elkaars krachten te schatten, en hij was verschrikt om de wending van het gesprek en schaamde zich voor de verschrikkelijke brutaliteit van z'n makker: zo meteen schopte de pastoor hen nog de straat op... geen ene pastoor liet zich toch zeker zulke dingen zeggen... Maar tot zijn verbazing begon pastoor Ramakers luid te lachen en gaf Flierefluiter een vriendschappelijke klap op zijn schouder. Deze zakte een beetje in mekaar, de stoel kraakte, en Flierefluiters gezicht kreeg onmiddellijk een uitdrukking van grote en ongeveinsde eerbied. Bevrijd lachte Merijntje met de pastoor mee, blij dat die het zo gemoedelijk opnam en het dreigende gevaar bezworen was...

'Goade gullie nou moar es sloape,' ried de pastoor. 'G'è giesterenoavend de beest gespuid één 'eel den dag roondgedallekt, één morgenoched is 't vroeg dag, één ge zul flienk oan motte pakke, want ik 'em veul waark één weinig geduld ... Ik mot nog wa' lezen één zo... Nele zal je de weg wel wijze... Wel te ruste.'

'Wel te ruste, meneer pestoor.'

Nele bracht hen boven, liet de staande lamp achter in de grote, heldere kamer onder het dak, ging dan na een stille groet heen. Verrukt keek Flierefluiter rond, sloeg met de vuist op het hoge verenbed in het enormbrede ledikant en zei: 'Ge mot zo medeen tien weesgegroetjes bidde vor d' aarme ziel van je grootmoeder, Merijntje, want did' alles 'ebbe me-n-oan 'eur te daanke...'

Merijntje lachte, zei dan: 'Ge meug wel een bietje minder oonstraant zijn, gij... 't is een pestoor... ik docht doarnet al 'at ie oons buite zou staampe!...'

'Den dieë?'juichte Flierefluiter. 'Die is nog veul blijer as wij, dat ie oons in 'uis 'eet!'

'Toe moar!' smaalde Merijntje. 'G'è nog al een 'ogen dunk van j'w eige!'

'A't moar nie zo'n beer was!' klaagde Flierefluiter. 'Ik docht 'at ie me deur m'n stoel 'ene sloeg, één da' was nog moar een oarig'edje van 'em!'

Zuchtend van welbehagen kropen ze tussen de koele, naar lavendel geurende lakens en het zachte bed was een weelde voor hun vermoeide lichamen. Met een verbaasde trots bedacht Merijntje, dat hij nu in een pastorie sliep, als gast van een pastoor. Hoe gek dat gelopen was. Wat een vreemde, verontrustende man die pastoor was, vol goedheid, maar met iets wilds en onberekenbaars, dat je nooit van een pastoor zou durven verwachten... Hij wou er nog iets van zeggen tegen Flierefluiter, maar die gaf geen antwoord, was meteen in slaap gevallen, ademde al diep en regelmatig... Zijn gedachten zwierven terug naar de Kruik... Onnozel, een vertroebelde geest, een vernield geheugen... een simpele, die maar vaag aan z'n vroeger leven de herinnering van iets zondigs bewaarde, waarvoor hij nou boete deed... Beter zo, had pastoor Ramakers gezegd ... Beter zo ?... Langzaam begon hij de bedoeling van die woorden te begrijpen ... Ja... zo kon de Kruik niet meer broeien over vroeger, niet meer gepijnigd worden door wroeging of woede, niet meer lijden onder de verachting van de schijnheilige wereld voor de gevangenisboef ook... Toch bleef het ongelooflijk en bitter... Zo'n sterke, goeie kerel als de Kruik geweest was... en nou een simpele sukkelaar, die misschien door de kinderen geplaagd en nagejouwd werd, zoals ze vroeger met Fons deden... Je kon het je niet goed voorstellen ... Beter zo ?... De gedachte bevredigde hem niet... 'Als ik geloofde aan die Lieve Heer van je grootmoeder, zou ik zeggen: hij heeft weer aan hem goed gemaakt, wat hij eerst aan hem misdreven had'... Zoiets had pastoor Ramakers gezegd... Ongelooflijke woorden voor een pastoor... je werd er koud van...

Beneden hoorde hij zijn gastheer heen en weer lopen en in z'n eentje hardop praten. Hij kon niet verstaan wat hij zei... Het klonk afgemeten en ritmisch... Zou hij hardop bidden, of een preek van buiten leren?... Wonderlijk om zo in een pastorie te slapen, waar preken werden gereed gemaakt en alles geregeld in verband met de dienst in de kerk en de zorg voor het heil van de zielen der parochianen... De vorige nacht hadden ze in de krullen bij de wagenmaker geslapen... Met Flierefluiter wist je toch waarachtig nooit, wat er het volgende ogenblik gebeurde!... Hij glimlachte in het donker, hoorde nog vaag, dat de torenklok op de nabije kerk negen uur sloeg, zakte dan weg in een droomloze slaap...

VIJFDE HOOFDSTUK

I

Deze dagen glimlachten Merijntje Gijzen toe als goede kameraden. Flierefluiter had geen ongelijk, als hij 's avonds de ogen ten hemel sloeg en Onze Lieve Heer dankte voor de onverdraagzame aard, die Hij in grootmoeders dorre ziel geplant had. Want door haar stugge afwijzing was de pastoor geprikkeld om de twee zwervers op de pastorie gastvrijheid te verlenen. En daar voeren ze wel bij... Gadsamme! wat een fortuintje was dat gebleken!... Ze hadden werk, ze kregen overvloedig en lekker eten, ze sliepen in een kostelijk bed, ze hadden een kraakzindelijke kamer en ze waren tegelijkertijd ook nog de twee meest benijde en besproken persoonlijkheden op het dorp. En grootmoeder kreeg van alle kanten venijnig spottende opmerkingen te verduwen; alleen wat verachtelijke ouwe kwezels en onmogelijk fijne farizeeërs waren op haar hand, maar zelfs die durfden het niet openlijk tonen. En meneer pastoor deed net of al die drukte hem niets aanging. Onverschillig had hij hen als huisgenoten aanvaard en deed alsof het altijd zo geweest was en altijd zo blijven moest. Onbereikbaar bleef hij voor blaam zowel als voor lof. Zijn machtig overheersende persoonlijkheid wekte in Merijntje een warreling van sterke gevoelens, die zich bewogen van een onbestemde vrees over een schuchtere eerbied tot een ontzaglijke bewondering, maar onder dit alles bleef onveranderlijk voelbaar een grenzenloze verbazing: dat zo een man tegelijkertijd een pastoor was...

's Morgens bij het eerste lichten van de dageraad stond hij op, maakte een grote wandeling en zwom ergens op een eenzame plek in de Vliet of in een kreek aan de grote stroom. Om acht uur las hij de mis en Merijntje was er elke dag bij en zat wonderlijk ontroerd in het vertrouwelijke kerkje tussen de weinige vrouwen, kinderen en oude mannen en keek naar het bewegen der kleine misdienaars in hun zwarte soutanen en kanten koorhemden en dacht aan de tijd, dat hijzelf deel had aan het dagelijks offer, en wist niet meer of dat gisteren was of eeuwen geleden... Daarna ontbeten ze en verbaasden de twee vrienden zich over de verslindende eetlust van de pastoor, die at als een wolf, zwijgend en met een donker gezicht. De ene dag ging hij dadelijk na het ontbijt weg, bezocht zieke parochianen of een vriend in een ander dorp en kwam niet terug voor laat in de namiddag, de andere dag bleef hij thuis, kwam kij ken hoe het werk vorderde en stak een handje toe, verdween dan weer in huis, zat uren verdiept in zijn boeken en rookte de grote kamer blauw.

Na het avondeten toog Merijntje het dorp in, zocht oude kameraden op, zat met hen aan de dijk te praten, vertelde van de grote stad of luisterde naar de verhalen uit het dorpsleven, dat hem al kleiner, onnozeler en bekrompener begon te lijken, waar hij vaak stilletjes om glimlachen moest en dat hem toch aantrok en heimelijk ontroerde. De laatste twee avonden had hij de pastoor en Flierefluiter aangetroffen, spelende op de viool en de fluit, allebei met bladen muziek voor zich, als echte muzikanten. Hij was de kamer weer uitgeglipt en met Nele had hij stil en verbaasd in de keuken zitten luisteren naar die wonderlijk dooreen wemelende muziek van de beide instrumenten... Een pastoor, die op een viool speelde en door een vagebond op een fluit begeleid werd... Nele zat bij de tafel en hij zag duidelijk, dat ze tranen in de ogen had... Waarom?... Zó erg was het toch niet, al leek het ook ongewoon...

Nele hield veel van meneer pastoor, dat zag je dadelijk. Zolang ze in de kamer was, had ze eigenlijk alleen oog voor hem. Jans had ook veel gehouden van de oude pastoor, maar ze tiranniseerde hem toch op haar brommerige manier. Dat deed Nele niet. Ze had heel zachte, stille ogen en ze keek naar meneer pastoor zoals een moeder kijkt naar een onhandelbaar kind, dat zij niets kwalijk kan nemen, dat haar verdriet doet, maar dat ze toch vertroetelen wil. En meneer pastoor deed meestal net of ie haar niet opmerkte, gaf haar kort, hoewel niet onvriendelijk, zijn bevelen en luisterde ongeduldig als zij wat over het huishouden met hem te bespreken had. Maar soms, als zij door de kamer ging en met de rug naar hem toegekeerd liep, keek meneer pastoor naar haar en zijn ogen veranderden, werden zachter en een glimlach verbreedde even zijn harde mond. Hij mocht haar vast ook graag, al liet hij het niet merken. Nele was ook een lieve vrouw, die nooit mopperde, die de vreemde indringers vriendelijk had opgenomen en met geen woord klaagde over de last, die dit alles voor haar meebracht. Met heimelijke voldoening merkte Merijntje op, dat Flierefluiter haar niet voor de gek hield of plaagde, zoals hij Jans altijd gedaan had; hij behandelde haar veeleer met een ongewoon respekt, alsof ze een dame was uit de grote wereld... Die zotte vent had altijd wat vreemds, en Merijntje hoopte maar, dat dit geen andere vorm van spot was, want dan zou hij hem eens ongezouten de waarheid zeggen... van Nele moest hij afblijven, want Merijntje had haar zeer hoog gesteld in zijn achting en eerbiedige genegenheid...

Het werk zelf was een genot. Tot zijn grote verbazing had hij in de schuur een komplete schaafbank gevonden en een keurkollektie uitstekend gereedschap. En meneer pastoor was voor den dag gekomen met een tot in bijzonderheden uitgewerkte tekening van de volière die gemaakt moest worden. Het benodigde hout en gaas was Merijntje zelf in de stad gaan bestellen en de voerman had het meegebracht.

De zon rees traag boven het dak van de kerk en schoot een bundel felle stralen naar de gebogen nek van Merijntje, die buiten de schuur aan de werkbank stond en zaagde en schaafde aan de onderdelen van de volière, die tegen de witte achtermuur van de pastorie moest komen. Hij floot zacht tussen de tanden, bootste de verschillende vogelstemmen na, die uit de bomen in de tuin door elkaar sloegen. Het was genoeglijk werken zo in de koele buitenlucht, met opgestroopte mouwen en loshangend sporthemd. De adem van het labberende zomerwindje streek als een koele liefkozing langs zijn hals en borst... De tekening van meneer pastoor wees alles nauwkeurig uit. Het was eenvoudig genoeg, en haast was er niet bij het werk. Heel de tuin was vol vogelgeluiden en gezoem van bijen en hommels, en ieder halfuur vielen uit het torentje de slagen van de klok, de heldere, blij zingende slagen, die zo vele dingen van vroeger in zijn herinnering terugriepen, herinneringen uit zijn kinderjaren, die hij verbracht had in de schaduw van deze toren en die doorzinderd waren van deze vriendelijke, ijle klokkestem... Ergens achter hem roesde vaag het gepraat van meneer pastoor en Flierefluiter, die overlegden en soms twistten over het andere werk, dat gedaan moest worden: het graven van een kleine vijver. De volière was eigenlijk voor Nele, maar de pastoor wou voor zichzelf een vijver hebben en daar vissen en kikkers en salamanders in houden. Er was ruimte genoeg.

Want pastoor Ramakers had naast de oude pastorietuin nog de grote, verwaarloosde hof gekocht, die achter het 'herenhuis' van de ouwe Dogge, de rentenier lag. Na diens dood hadden de erfgenamen niet in het vervallen en vervuilde kavalje willen wonen en maar al te graag hadden ze de tuin aan de pastoor verkocht. Het was een groot stuk grond met hoog, oud geboomte in groepen bijeen, ruig verwilderd struikgewas, door onkruid overwoekerde groentebedden en een bouwvallige serre, met groen-beslagen of kapotte ruiten en waar in twintig jaar geen plant meer in gekweekt was. Meneer pastoor had ruimte nodig, zei hij, en daarom had hij die woeste tuin gekocht en het scheidende muurtje gesloopt. Zijn eigen achterheg sloot aan bij die van Dogge en zo leek het een beetje, of de tuinen altijd één geheel hadden uitgemaakt, tussen drie groepen bomen wou hij nu met alle geweld een vijver hebben, want water bracht leven en licht, beweerde hij...

Nele kwam uit het achterhuis naar hem toe. Ze droeg een blad met drie grote kommen koffie. Een blauw-glazen suikerpot stond er ook op, half vol dikke, zelfgebakken boterbrokken.

'Wilde gij de mannen eventjes d'r koffie brenge, Merijntje?'

'Da's goed, Nele.'

Hij nam het blad van haar over en liep er mee de tuin in. Verrast bleef hij even staan, toen hij om een groep struiken heen de twee in het oog kreeg: meneer pastoor had zijn soutane uitgetrokken, stond in een korte, zwarte broek, grofwollen kousen en een paar oude klompen mee in de grond te graven. Hij droeg een wit hemd met korte mouwen waaruit de geweldige, dicht behaarde armen als knoestige wortels te voorschijn kwamen; het lage boordje liet de hals vrij, een nek als een stier... wat een kerel was die pastoor!... Hij leek meer opeen worstelaar... Toen Merijntje op een dorre tak trapte, keek meneer pastoor op.

'Ha!' riep hij voldaan. 'Doar 'emme de koffie!... Die 'emme wel verdiend!'

Gedrieën zaten ze dan op de rand van de kuil en slurpten de hete koffie en zogen op hun boterbrok. Ze zwegen en luisterden naar de muziek van de tuin, de juichende vogelstemmen, het gonzen der insekten, het zachte gesuis van de wind in de bomen. Toen Merijntje naar Flierefluiter keek met een blik van verstandhouding, om hem te beduiden hoezeer hij het naar zijn zin had, zag hij diens ogen ronddwalen met een onrustige uitdrukking, net of hij iets vragen wou aan de tuin of de lucht. Meneer pastoor blies in zijn koffie, kraakte zijn brok, dronk met één grote slok zijn kom leeg. Flierefluiter zuchtte diep.

'Woar goat die zucht noar toe?' vroeg de pastoor spottend.

'Noar de verte,' antwoordde Flierefluiter met een verlegen lachje.

'Zo?' zei de ander met een wantrouwige blik. 'Zijn me nou al zo wijd?'

Merijntje schrok ervan. Wou die verdomde zwerver nou de boel hier weer al in de steek laten ?... Maar dan kon ie alleen gaan!... Hij maakte zijn volière af en met die vijver zou hij 'et ook nog wel klaarspelen als het moest... Zo'n ondankbare hond!...

Deemoedig pleitte Flierefluiter: 'Oach, ziede, meneer pestoor, ge mot deinken: ik 'em een joar of drie in de kevie gezeten één ik 'em pas m'n vleugels weer uitgesloge...'

'Ge zijd 'ier acht doage,' zei de pastoor. 'Wouwde me mee die rommelzooi loatezitte?'

'Kunde begrijpe!' riep Flierefluiter ontdaan. 'Zo bestoan ik nie 'or!... Wa' deinkte wel van me ?...'

'Wa' wilde dan?'

'Alleen van middeg moar,' zei de zwerver, 'vanoaved zijn 'k weer vrom... 'k Weet nie... ik voel m'n eigen een bietje benaauwd...'

Zijn stem bedelde. Als die van een kleine jongen, vond Merijntje. Hij moest er heimelijk een beetje om lachen. Meneer pastoor ook.

'Ge begrept da' toch !' insinueerde Flierefluiter nog listig achterna.

De pastoor knikte, plots weer met een ernstig gezicht.

"t Is goed,' zei hij, 'goat dan moar...'

'Eén mag Merijntjen ok mee?'

'Ik wil gin eens,' viel de jongen in. "k Waark net zo lief deur.'

'Goa moar mee 'em mee,' lachte pastoor Ramakers. 'Da's veiliger... Aanders 'emme nog kaans 'at ie veertien doage weg bleft.'

'Gij zouwd' iemes een kwoaje noam geve!' verweet Flierefluiter op klagende toon.

Merijntje moest lachen. Die grote vent met z'n grijze haren kon net doen als een kwajongen.

'Flaauwen dèl!' schold hij.

Maar meneer pastoor stond op, pakte zijn spa en zei: 'Allee, oan de gang!... Voor a' ge goat bamboezjere zuid' eest nog es goed oan motte pakke, man... Ik wil voor twoaleve woater zien...'

Merijntje bracht de kommen en het blad bij Nele in de keuken. Ze zat bij de tafel sla schoon te maken.

'Eeget gesmoakt?' vroeg ze vriendelijk.

'Nou!' riep de jongen, geestdriftig om haar plezier te doen. 'Ge zet gadvers lekkere koffie, Nele.'

'Ge leerd' al net zo mooi flikflooien asje moat,' glimlachte de meid.' Wa doe meneer pestoor?'

"IJ is oan 't groave mee Flierefluiters... Z'n toog 'angd' oan een boomtak.'

'Da' doch ik wel,' zei Nele zacht. 'Zo waarkt ie altij in den 'of... Ge mot er op 't dürp moar nie over proate.'

'Ik vin 'et niks aarg, 'or,' betuigde Merijntje ijverig.

'Neeë, gij nie... Moar de meinsen 'ier proate zo gaauw...'

"t Zijn kwoaitonge,' stelde de jongen nijdig vast. 'Ze zijn te loomp a' ze kijke... die suffers!'

Nele lachte en keek hem met haar zachte ogen warm aan.

'Gij meug meneer pestoore wel lije, glo'k?' vroeg ze dan.

'Ikke wel... Ik gloof at een goeie meins is,' antwoordde hij. "t Kan mijn me verschillen 'at ie wad' oonverschillig doet...'

"t Is een beste meins,' zei de meid en haar ogen staarden langs Merijntje heen de tuin in. 'Moar'ij kanzo kwoajelijk doen één zo rauw... 't Is moeilijk om em goed te lere kenne...'

'Gij kent 'em zeker al lang?'

'Al van jongs af... Me komme van ' t zellefde dürp... Mijn voader was opperknecht op d' oef van meneer pestoor z'n voader...'

'O... da's oarig...'

Het gesprek viel stil. Een beetje verlegen groette de jongen haar en keerde terug naar zijn werk. Een wonderlijke man, die pastoor, dacht hij, een vreemdsoortige pastoor... Hij hanteerde de spa als een polderjongen, hij kon schaven en zagen en timmeren als een vakman, hij speelde op de viool, hij ging zwemmen, hij dronk borrels en dreigde ruwweg dat hij er op zou slaan, als de boel niet naar z'n zin ging. En in het dorp hadden ze verteld, dat hij het deed ook: met Carnaval had hij een hele kloen vechtende kerels uit mekaar gehaald en de twee of drie, die niet op wouen houden, had ie met de koppen tegen mekaar geslagen, dat ze met bloedende neuzen en kapotte lippen op hun benen stonden te duizelen. Nou wisten ze, wat ze aan hun pastoor hadden en al vonden ze het ook geen manier voor een geestelijke, ze hadden een heilig ontzag voor die grote grijphanden, waar geen ontkomen aan was. Nele, dat zag je zo, die aanbad hem. Nou ja, dat deden alle pastoorsmeiden hun heer, maar dit was anders. Ze was niet kwezelachtig over hem. Ze praatte eigenlijk net over hem of ie een beetje beschermd moest worden en verdedigd... Zoals moeder soms gepraat had over Arjaan als heel de buurt woedend was over zijn brutale kwajongensstreken. Een geweldenaar, dat was pastoor Ramakers. Dat was pastoor Van Gils ook geweest. Maar op een andere manier. Hém had ie niet kunnen uitstaan. Maar voor deze nieuwe pastoor voelde hij met het uur meer sympathie ... Pastoor Ramakers was een rechtvaardig man... dat moest het zijn... Een bulderbast, met een grote mond en een paar ongeduldige handen... maar rechtvaardig... Je kon hem tegenspreken en je zou gelijk van hem krijgen als je gelijk had... Over God had hij óók rechtvaardig gesproken, toen ze het over de Kruik hadden... net andersom als pastoor Van Gils... De mens was geschapen naar het evenbeeld van God... Flierefluiter lachte daarom en beweerde, dat het omgekeerd was: iedereen stelde zich God voor naar z'n eigen beeld, zei hij... Zou daar... zou daar toch iets waars in schuilen?... Die schijnheilige kwezels hier op het dorp, z'n dierbare grootmoeder vooraan... verkondigden die niet een God, die net zo bekrompen, kleinzielig, baatzuchtig en wraakgierig was als zij zelf?... De God van de ouwe pastoor was één en al goedheid en liefde geweest... net als hij zelf... De God van pastoor Van Gils was achterbaks en altijd op zware straf uit... een starre, koppige bullebak... net als hij zelf. En pastoor Ramakers sprak over een God van brede, eerlijke, mannelijke rechtvaardigheid, zonder streken of benepen veeleisendheid. En Flierefluiter?... Die z'n God was vrolijk en wou dat z'n kinderen genoten van het leven en van de schoonheid der wereld, en zonde was alleen wat lelijk was en het leven bedierf...

Het zweet brak Merijntje uit. Maar niet van het snelle doorwerken of de warme zon, die hem nu vol in de rug scheen. Hij zweette van opwinding en heimelijke angst om de loop, die zijn gedachten namen... Waren dat niet rechtuit ketterse gedachten?... Want... als iedereen zich maar een voorstelling van God maakte naar z'n eigen karakter en inzicht... dan moest je wel tot de slotsom komen, dat er helemaal geen God bestond!... En toen hoorde hij de stem van Flierefluiter in zijn hoofd, zo duidelijk, alsof hij werkelijk tot hem gesproken had, en die zei: 'Abuis, Van Putte... da' betekend' einkel, da' God zo groot is, dad' al die meinsegodjes d'r in begrepe zijn... één dan bleft er nog genog over, da' gin meins ooit mee z'n gedachte bereike kan...' Dat had Flierefluiter immers al eens tegen hem gezegd!... Entoen had hij woedend gevraagd : 'Moar wie 'eet er dan gelijk?' 'Tegenover God 'ee gin meins gelijk... 'oe zouwt da' nou kunne?' Je kwam er niet uit. Flierefluiter kwam er trouwens ook niet uit. Maar die trok er zich niks van aan. Die bleef er bij lachen. Die beweerde maar, dat hij veilig was in zijn kleinheid. En nooit kwam je er achter wat hij precies bedoelde. Hij zei, dat hij niks bedoelde en ook niet bedoelen wou... Maar daar kon Merijntje niet mee tevreden zijn. Hij wou een duidelijk antwoord: bestond God of bestond God niet? En natuurlijk bestond God! Hoe kon iemand dat ontkennen?... Maar wat was hij dan en hoe wou hij, dat je je tegenover hem verhield?...

Toen sloeg Merijntje stevig op zijn duim, liet met een onderdrukte kreet zijn hamer vallen en stak de gekneusde duim in zijn mond... Grootmoeder zei binnen in hem: 'Zo komd' Oons Lieven 'eerke, lillijke twijfelèer!'

Maar dat was natuurlijk onzin!... Toch werd hij weer de kleine misdienaar, die overwoog of hij met zijn loszinnige gedachten niet tiendubbel zondigde nu hij ze dacht als de gast van een pastoor en in de tuin naast de kerk, die bij de pastorie hoorde?... En dan lachte hij halfluid en met een pijnlijk gezicht om die kinderachtige overweging... Dat was nou echt een idee voor die kleingeestige stakkers, die zich God voorstelden als een muggenziftend rekenmeester... Maar zo wérd je dan toen als kind maar voorgehouden, dat God was... Een intense afschuw overviel hem... Hoeveel angsten en ontzetting had hij als kind sidderend doorleden, omdat ze hem God hadden voorgehouden als een eeuwige boeman, die kleine kinderen achterna zat om ze voor hun kleinste pekelzonden met de gruwelijkste gestrengheid te straffen?... Nee, zo was het niet, zo kón het niet zijn... zo mocht je God niet tegenover een kind zetten... dat was onrecht... Zo ? was dat onrecht ?... En het werd je dan toch maar zo geleerd in de kerk en in huis!... En hoe kwam hij aan de wijsheid om dat anders te zien?... Waar haalde hij het recht vandaan het beter te willen weten dan een pastoor ?... Zeker omdat hij omging met zulke dwaalgeesten als Flierefluiter, die tenslotte nergens een antwoord op wisten?... Goeie genade, wat was het allemaal moeilijk en gevaarlijk ingewikkeld!...

De torenklok sloeg twaalf uur. Nauwelijks was de laatste toon verklonken of daar begon het te luiden. Nu stond de koster in de klokkekamer en trok aan het touw, waaraan hij zo vaak op en neer gebengeld had... De luide stem van het vrolijke klokje vloog de toren uit, de lucht door, over dorp en wegen en velden en waarschuwde de mensen, dat ze er uit mochten scheiden met werken... Etenstijd... vlug!...

Meneer pastoor en Flierefluiter kwamen aangestapt. Slijkspatten zaten tot op hun gezicht.

'Gij 'ed een properder ambacht as wij, Merijntje!' lachte de pastoor. 'Kekt es oan: 'ij 'eed amper een bietje zoagmeel op z'n broek, één wij zien d'r uit as varkes!'

"IJ zoekt al tij 'et beste part vor z'n eigen uit,' zei Flierefluiter onbeschaamd.

Maar Merijntje gaf hem lachend een stomp tegen zijn buik en zei goedgeluimd: 'Ge kreg me toch nie kwoad, man?'

'Een goeie christen woor nooit kwoad,' meende Flierefluiter, met een schuinse blik naar de pastoor, die opgedroogde modder van zijn armen stond te wrijven.

Deze ving de blik op, lachte even en zei: 'Doar zou ik moar niet te veel op vertrouwe, Flierefluiter...'

'Ik zèg toch nie a' gij een goeie christen zijt, meneer pestoor,' antwoordde de brutale zwerver beleefd.

Merijntje werd bleek van schrik om die ongelooflijke belediging, maar pastoor Ramakers lachte luid en greep naar Flierefluiter, die snel opzij sprong, afwerend met zijn hand schudde en riep: 'Mijn 'oefde 't nie te moake, meneer pestoor... ik pas!'

II

Toen ze 's middags langs de dijk liepen, begon Merijntje op afkeurende toon: 'Ge zij toch een oarige, gij, Flierefluiter!' Verwonderd keek deze hem aan, en vroeg: "Oezo?'

'Nou, gij 'è nerreges respekt voor!... Ge proat mee een pestoor net zo glad as mee een boer of een arrebeier!... Eén ge zèg net wa' jevor je moond komt... Doar strak ok: ge verweet pestoor Roaimoakers 'at ie gin goeie christen was... 'Oe kredde 't in gods'erenoamen in je kop?...'

Flierefluiter grinnikte.

"IJ begreep me beter as gij... 'ij wiert er toch nie kwoad om. Eén da' was gin verwijt... da' was een kompelemènt.'

'Een mooi kompelemènt!' lachte Merijntje. ' Tegen een pestoor zégen 'at ie gin goeie christen is!... Da's gadvergemen ok wa'!... Wie is-t-er dan wel een goeie christen?'

'Nou... jouw grootmoeder bevoorbeeld... één da's nog belange de slimste nie... Dan 'edde zo'n Anneke van Tielo, die 'et in d'r jonge joare mee 'eel 'et dürp g'ouwen 'eet... een den ouwe Mop van Zette, die zoop één vocht één die stool as de roave... één de Schele Joane Kwik, die nog loopt te schuimbekke van 't kwoadspreke... da' zijn de goeie christene... Vroag 'et ze zellefmoar... Sloan z' ooit een mis of een lof over?... Eén schuddekoppe z' eel den dag nie, om'at de wèreld tegewoorig zo slecht is?...'

'Joa... die schijn'eilige sallemaanders... a' ge da' goeie christene noemt!' riep Merijntje verontwaardigd.

'Ikke nie, jonge, ikke nie!... Zullie zellef!... Ze zijn d'r zeker van, da' zo'n rauwdoanes as pestoor Roaimoakers as christen nie in d'r schoaduw kan stoan... Net zo min as gij of ikke.'

'Joa, nou motte j'w eige d'r ok nog bij noeme!... Ge zèg zellef a' g' een 'eiden zijt...'

'Da' komd' om'at er zükke christenen in de kerk zitte,' lachte Flierefluiter.

'Toch zijde vuls t' oonstraant tege meneer pestoor...'

'Da's weer wad' aanders... Moar zouwde nie liever wachte tot 'at ie da' zellef zégt?...'

Merijntje lachte: "k Mag lijen 'at ie 't dan mee z'n knuste zégt!'

'Ge zij wel 'artelijk vor een goeie kammeroad,' zuchtte Flierefluiter. 'Wouwde me 't gast'uis in 'emme?... Wad' em ik jouw misdoan, lillijk manneke?'

De jongen lachte luid om zijn verongelijkt gezicht, gaf hem een duw tegen zijn schouder en riep uit de grond van zijn hart: 'Wad' emme toch een goei leven, 'ee Flierefluiter!' Het bewegelijke gezicht van de zwerver straalde eensklaps van tevredenheid. 'O, wa' dad' oangoat,' zei hij verrukt, 'doar mekeer bekaant niks oan... A' me lang genog soame roond stappe, wilde nie aanders meer... Vivan de vrij'eid één de leut!'

Hij gooide zijn hoed wervelend de lucht in, ving hem kwiek weer op zijn kop, zonder zijn handen te gebruiken.

'Woar goan me-n-op af?'

'Da' weet ik nie... de kaant van de zon op... allee... 'ier, deze polderweg in...'

Ze daalden de helling van de dijk af en gingen de smalle kleiweg in, die kronkelend tussen de akkers door liep. De lucht rook naar aarde en jong gras, naar vroege zomer en zonneschijn. Felgroen schoot het koren op, zachte golven liepen erover, met zijdeachtige glansen. Het loof der jonge suikerbieten blonk hard en nieuw. De klaver stond zo mals en een veld met vlas leek heel teer tussen de struise gewassen. De slootkanten stonden geel en paars en wit van de veldbloemen. Leeuweriken klommen jubelend naar het hoge blauw van de hemel, kieviten kruisten boven de landen, hun schreeuw klonk ijl en hoog. Een koewachtertje louwde aan een dijk en van heel ver kwam de zachte galm van een andere stem als antwoord. Kikkers kwaakten in de sloten, rietvinken scheerden over de weg, een roodborstje zat zijn teder liedje te kwieteren in een elzenstruik. De aarde en de lucht, de grote eenzaamheid der velden was vol leven en geluid.

Merijntjes hart sloeg snel en luid in vreemde ontroering. Hoe heerlijk was alles... Hij kende hier toch ieder plekje, maar alles was volkomen nieuw... Had ie dan vroeger, toen hij als jongen er alle dagen door liep, daar nooit iets van gezien of gevoeld?... Nee... Flierefluiter had gelijk: hij was blind geweest en ziende geworden... Kon je dat nou maar alles uitspreken... maar dat was onmogelijk... daar waren geen woorden voor... die zouden kinderachtig en flauw klinken... De onuitsprekelijke vreugde beklemde zijn borst. Hij zuchtte diep, zei dan aarzelend: 'Wad' is 't in een grote stad toch aarm één koal, 'ee Flierefluiter?'

Tevreden lachte de ander hem toe.

'Beginde 't ok in de goate te krijge?... 'Te weinig zout, man, één vuls te veul mosterd één peper...'

Bevreemd keek de jongen hem aan. Het klonk gek, maar hij voelde toch wel, hoe het ongeveer bedoeld was.

'Da's slecht vor de moag,' zei hij lachend.

'Eén j'w 'art goat er ok mee noar de mieter,' vulde Flierefluiter aan. 'Eén kek nou es of a' ge dad' üske doar gunterwijd nog kent?'

Merijntje keek naar het lage huisje met z'n witte muren en z'n dofrood pannendak, dat naar achter heel laag afliep. Er stond een grote bos vlierstruiken bij en een schuurtje van zwartgeteerde planken. Hij zag rond om zich te oriënteren... Dat huisje... natuurlijk kende hij het... Maar wie woonde er dan?...

'Ken ik die meinse?'

'Neeë... da' zal nie zijn!... Zoek moar es goed...'

'Vrouw Besjoane!' riep Merijntje eensklaps. 'Blozekriekske!...'

'Sjuust!' lachte Flierefluiter. 'Doar 'oefde gin kleur van te krijge!...'

'Gadsamme!' riep Merijntje. "k Zijn benieuwd of ze nog kwoad op me-n-is!'

'Kwoad?... Woarom kwoad? Jullie warre toch grote vriende?...'

'Joa, man, moar toen gij weggegoan zijt, 'em ik ,'eel d'r 'uis'ouwen in 't schuurken oan gruzelemente gestaampt...'

'Dan goan me d'r noar toe om vergiffenis te vroage,' besliste Flierefluiter. 'D'r moeder 'ee me-n-ok nog 'et een één aander te vergeve... Kom... gaauw... aanders dürref ik nie meer...'

Haastig stapte hij voort en Merijntje kwam lachend achter hem aan. Duizend herinneringsbeelden dwarrelden voor zijn ogen... Blozekriekske en haar moeder... opwindende spelletjes met de poppen en het schervenhuishouden van Nelleke in het schuurtje... haar lieve, aanhalige maniertjes, waarmee ze hem alles wist af te zetten... haar koddige hebzucht... de schelle ruzies... het katastrofale besluit van hun hevige vriendschap... Nog stak even de pijn van dat moment waarop ze hem verloochend had voor een kapotte schotel, juist toen hij alles getrotseerd had om haar te brengen waar ze maanden om had gezanikt... Maar hij lachte er overheen... dat slimme, kleine krengetje van een Blozekriekske... wat was het een grappige haaibaai geweest...

Om het huisje heen liepen ze naar de achterdeur. Flierefluiter lichtte de klink duwde de deur open, stak zijn hoofd door de kier en riep: 'Meuge me binne komme ?...'

Een onderdrukte kreet van schrik was het antwoord.

Hij stapte nu de lage deur door en Merijntje kwam achter hem aan.

Vrouw Besjoane stond bij de tafel, de linkerhand op de borst gedrukt, met een bloedrood gezicht en keek met starre ogen naar de op haar toekomende man.

'Flierefluiter!' zuchtte ze moeilijk... 'Is da' verschrikke...'

Nu eerst zag Merijntje, dat er een lange kerel met een borstelige knevel en een mager, scherp gesneden en verweerd gezicht bij het venster aan de tafel zat.

Flierefluiter stak de hand uit, die de vrouw aarzelend aannam.

'Dag, Marjanneke!' lachte hij. "k Zijn blij a' ge me nog nie vergete zijt...'

De vrouw had zich wat hersteld. Een bittere trek verbreedde even haar mond. Dan wees zij op de man bij het raam: 'Ge ken m'n man gloof ik wel, is 't nie?'

Merijntje had Flierefluiter nog nooit zo door verbazing overrompeld gezien. Hij was wit geworden tot in zijn lippen. Z'n mond ging een paar keer open en dicht, hij slikte en slikte en zijn ogen puilden zo ver naar voren, dat het leek of zij uit hun kassen wilden springen. De man bij de tafel lachte en sloeg zich met de grote hand op de knie.

'Bief moar nie dood van de schrik!' bulderde hij met zware stem. 'Trouwen is toch meinselijk zeker!... Vor een wedewvrouw net zo goed...'

'Zijde,' stamelde Flierefluiter, het hoofd weer naar Marjanne wendend, 'zijde gij met 'Feeuw Oapers getrouwd?'

'Joa,' antwoordde zij met een vijandige toon in haar stem. 'Dochte gij soms a' ge den enige war, die trouwe kon?...'

Flierefluiter kuchte. De kleur kwam terug in zijn gezicht. Hij herstelde zich met inspanning van al zijn krachten, maar zijn lachje klonk armzalig en zijn stem was schor, toen hij zei: 'Nou, wel gefileceteerd, allebei, or... jammer, a'k 'et nie geweten 'em... dan 'ar ik jullie blomme gestuurd.'

'Da's de gewoonte nie bij oons soort vollek,' antwoordde Marjanne stuurs.

Nu kwam ook Merijntje naar voren.

'Dag, vrouw Oapers,' zei hij, korrekt haar nieuwe naam gebruikend, 'ge ken me zeker nie meer?'

Onderzoekend keek zij hem aan.

'Neeë... nie da 'k weet.'

'Da's ommes Merijntje Gijze,' lichtte Flierefluiter haar in.

Een glimlach ontspande het strakke gezicht van de vrouw.

'Die kleine ruziemoaker!' zei ze met iets vrolijks in haar stem. 'Doar zal Nelleke van opkijke!'

'Is ze nie thuis?'

'Joawel... z' is in 't schuurken èrepels oan 't koke vor 't varreke...Gemeugze wel g'ndag goan zégen, or...'

Lachend ging hij de achterdeur uit en liep het plaatsje over. De vreemde gewaarwording van een herhaling viel over hem. Hij werd naar Nelleke in het schuurtje gestuurd... Waren er zoveel jaren verlopen, of was het gisteren pas geweest, dat dit voor de eerste keer gebeurde?...

De deur van het schuurtje stond halfopen. Hij hoorde binnen een meisjesstem, die een liedje zong, een oud liedje, dat zijn moeder ook vaak gezongen had, een sentimentele ballade van een trouw soldaat, die op wacht in donker zijn oude moeder doodschoot, die hem wat lekkers kwambrengen en nietstaan bleef, omdat ze zijn 'werda' niet hoorde. Nelleke zong het met gevoelige uithalen. Luisterend bleef hij even staan en glimlachte. Ze had een heel andere stem gekregen, voller, dieper... Dat kittige, kleine ding!... Hij duwde de deur open, bukte en stapte binnen. Dan zag hij haar, gebogen over de kookketel, waarin zij roerde met een stok, een fors gebouwde meid, de armen blank en rond uit de hoog opgestroopte mouwen. Zij lichtte het hoofd op, streek een krullende haarlok uit haar gezicht met de rug van haar hand, keek hem met een paar donkere ogen verwonderd aan.

"Eilah!' zei ze onvriendelijk. 'Wa' motte gij?'

Hij lachte zacht: ze beet nog altijd ferm van zich af.

'Dag, Blozekriekske!'

'Zèg es evetjes!' begon zij snibbig, maar dan schoot eensklaps de herinnering aan, haar verwonderd en boos gezicht ontspande zich in een vrolijke lach en ze riep: 'Merijntje!... Wel, gadverdikke!... da's Merijntje Gijze!'

"Eemoal!' lachte hij, en schudde haar de hand. "Oe goaget?'

'Mee mijn best, or... éen mee jou?... Wel wel, wa' zijde groot gewoore!'

'Eén gij dan!... Ge zijd' een kompleet vrümmes, gij... 'Edde j'w 'uis'ouwe nog?'

Hij keek rond, maar het huis van Blozekriekske was weer in gebruik genomen: een halfwas varken liep er kreunend en smekkend door de slurpende smurrie te stappen.

'Zijde zot?... 'k 'Em wel wad' aanders te doen!... Kwamde soms es kijken of a' ge 't weer in mekoare kon staampe?...'

Ze lachten allebei luid op, en keken elkaar in de ogen. Warmte van herinnering aan samen beleefde spanning bracht hen dicht bijeen.

'Wad' emmen 'ier toch soamen een leut g'ad, 'ee, Nelleke?'

'Eén ruzie... Wa' warde gij toch een dwarskop soms!'

'Moar gij kon me-n-ok lillijk judasse, zég!'

'Ikkejou?... Neeë, die is goed!... Gij mijn bedoelde!'

'Zèg, goa nou gaauw deur!... Ge ward 'een klein serpent, Nelleke...'

'Eén gij ward' een rauwen doerak!'

Dan hoorden ze beiden de agressieve toon in hun stem en schoten in een lach. 'Doar beginne me werachtig awweer!'

Nelleke greep de stamper om de varkensaardappelen, die gaar waren, fijn te stampen.

'Gif moar 'ier die staamper... da' zal ik wel vor je doen.'

'Zijde zot?... Da' kan 'k zelf wel, or.' 'Gif op da' dieng!'

'Ge deink zeker a'k zo'n stads kakmedammeke zijn?'

'Gif ier, zè 'k!'

'Ge bleft er mee je vurige viengers lekker af!'

Ze hield de stamper op haar rug, keek hem met haar van pret schitterende, donkere ogen uitdagend aan en stak de tong tegen hem uit. Merijntje vloekte: 'Wel, gadverdikke!'

Hij greep naar de stamper, maar zij draaide weg, stond aldoor met haar plagende lach vlak voor hem. Toen sloeg hij beide armen om haar heen om op haar rug de stamper te pakken. Door de ruk viel zij tegen hem aan en liet de stamper los. En hij dacht aan geen stamper meer, hield de armen om haar schouders, drukte haar vast tegen zijn borst en begon haar te kussen, waar hij haar maar raken kon. Zachtjes lachend draaide zij haar gezicht onder zijn dorstige mond weg. Hij kuste haar op haar oor, op haar krullen, in haar hals, op haar keel. Plots sloeg zij haar armen om zijn hals, trok zijn hoofd naar zich toe en kuste hem wild en lang op de mond, de ogen gesloten, dicht tegen hem aangedrukt. Vlak bij zag hij de trillende oogleden, de lange, zwarte wimpers, die bevend op het rozig glanzende vel van haar wangen lagen. Dan liet zij hem los, zette de handen tegen zijn borst en duwde hem heftig van zich weg. Onthutst tuimelde hij hijgend achteruit, keek naar haar met verschrikte, troebele ogen... Zij streek haar krullen glad en zei op verontwaardigde toon: 'Zèg, kunde wel.. oonstraanten oap!'

'Nelleke,' stamelde hij verward, maar zij keef verder: 'Hüh! da' kom zo moar uit de locht vallen één da' begin moar te kusse!... Wie deinkte a' ge vor 'ed ?'

Ze keek echt kwaad en Merijntje begreep er niks van.

'Moar...' begon hij.

'Joa, zwijg moar!... Staampt d'èrepels liever vor me.'

Beduusd bukte hij zich en raapte de stamper op. Dan vloog woede in hem omhoog en hij stampte in de pot, dat kleine aardappels en water over de rand stoven.

'Nie zo wild!' riep Nelleke, en hij stampte bedaarder, wierp haar een boze blik toe.

Zij lachte alweer, en prees: 'Zo is 't goed.'

Zij zette zich op een oude, afgedankte stoel met kapotte biezen zitting en lei de handen in de schoot. Rustig keek ze toe, hoe hij de aardappelen tot moes stampte. Ineens leek ze zó op het kleine Blozekriekske van vroeger, dat hij er om lachen moest en ophield met stampen.

"Oe oud zijde nou, Blozekriekske?'

'Zeuvetien... Wa' komde gij eigelijk 'ier doen?'

"k 'Em fekaansie.'

'Fekaansie?... Zijde dan op studie?'

'Wel joa, meid, vor pestoor ommes!'

'Vor pestoor?'

Haar mond zakte open van verbazing. Dan zei ze verontwaardigd: 'Eén durfde gij dan de meskes te kusse?'

Merijntje schaterde het uit en zij begreep, dat hij haar voor de gek gehouden had. Toch klonk er opluchting door haar boosheid, toen ze zei: 'Oach, jongen, 'ouw j'w eige vor den oap!'

Toen moest ze toch even lachen.

"Edd' een goei ambacht, Merijntje?... Verdiende veul doar in Rotterdam?

'Nou, asteblieft!... A'k moar waark 'ad.'

"Edde gin waark?...'

'Neeë, da' zijn 'k 'ier komme zoeke...'

Peinzend zat ze naar hem te kijken, toen hij driftig weer begon te stampen. Na een poosje zei ze: "k 'Em meschien al gaauw vaste verkering.'

De jongen keek haar ongelovig aan.

'Gij? Nou al?'

'Meet de zeun van boas De Wit van de Meule... gewit wel van die groot' oef...'

Pijn van jaloezie stak in Merijntjes hart. Maar hij wou het niet geloven. Geringschattend zei hij : 'Joa, da' zal wel... zo'n rijke boerezeun 'ee jouw nodig!'

Hij verwachtte, dat ze op zou stuiven, maar ze lachte zelfbewust, kruiste de armen over de borst, en vertelde triomfantelijk: "IJ is zot op me... A' z'n ouwers 'et nie willen 'emme, trouwt ie toch mee me, zeet ie. 'IJ loopt as een 'oondjen achter me-n-oan, Merijntje, ge mot ermee dood...'

Nors zei hij: 'Paste gij moar op mee die boerevlegel... ge deinkt toch nie 'at ie 't mee je meent, zottin?'

Even trokken haar wenkbrauwen dreigend samen, maar weer lachte ze en zei minachtend: 'Ik kan wel op m'n eige passen, or... sjeloersen oap!'

Merijntje gooide de stamper heftig in de dampende pot en schreeuwde, rood van woede: 'Sjeloers?... Ikke sjeloers?... Wa' deinkte wel?...'

Toen hield hij in. Weer overviel hem het dwaas beklemmende gevoel van een herhaling. Als had zich gisteren dezelfde scene afgespeeld. En een naam drong zich op: Peer... haar neefje Peer... Verdomd!... toen had ze hem gejudast met dat snotterig Peerke... nou was het al een rijke boerenzoon geworden...

"k 'Em zellef een mesken in Rotterdam,' blufte hij driftig. 'Da's wad' aanders. Z' is wienkeldochter... een echte fijne doame, mesken, a' ge da' moar wit...'

Maar Nelleke liet zich niet van haar stuk brengen. Ze blies verachtelijk en sneerde: 'Da' kunde makkelijk zege... Eén ge zijd' een mooien, or, om aandere meskes te kussen a' ge 'n mesken in Rotterdam 'ed!... Vülderik!'

Hij moest lachen om haar onlogische uitval, en zij keek hem duister aan, onzeker geworden door zijn veranderde houding.

Toen klonk de stem van Nellekes moeder uit de achterdeur: "Eelah!... Komme jullie een bakske doen?'

'Joeoeoeoeh!' gilde Nelleke en stond op.

'Zouwde Flierefluiters nog kenne?' vroeg Merijntje.

Haar ogen glansden op.

'Is die d'r ok?... Dad' adde me wel es eerder kunne zége!...'

Met fladderende rokken rende ze voor hem uit. Langzaam volgde hij haar... Nelleke... Blozekriekske... Zeventien jaar, en al een volwassen vrouw... En ze had nog precies dezelfde streken!... Ze kon hem nog ieder ogenblik razend maken met haar grillige maniertjes en haar donkere ogen, die lonkten en dreigden om beurten... Eerst had ze hem gekust en hem dadelijk daarop uitgescholden en getreiterd... Die meiden ook... Toch bleef er een verwonderde vertedering... Dat nukkige Blozekriekske!...

Toen hij binnen kwam, zat ze op Flierefluiters knie en klopte met beide handen op zijn wangen en hij had zijn ene arm om haar schouder en streelde over haar springende krullen.

'Zo'n gadvers klein dieng!' zuchtte Flierefluiter. 'Eén da' groei moar op, één da' woor groot... één da' doe mijn voelen a'k een ouw peeke woor... 't is om d'r bij te schreeuwe, dèr!'

Teeuw lachte luid om zijn bedroefd gezicht. Zijn vrouw zei ontevreden: 'Allee, Nel, schoamde j'w eige nie?... Ge zij gin klein kind meer!'

Het meisje sprong van Flierefluiters knie, schudde baldadig haar krullen en zei nuffig: 'Püh!... 't Is toch m'n oom zeker?'

'Joa, van Oadams wege.'

Maar het klonk niet als een grapje uit Marjannes saamgeknepen mond.

Ze dronken koffie, kregen er ieder een halve beschuit met suiker bij. Maar er was geen feestelijke stemming. Er bleef iets gedrukts. Flierefluiter vond geen losse grap en de ruwe grollen van de polderjongen vielen niet in goede aarde, zodat hij beledigd zweeg en brommend zijn pijp stopte. Zodra ze hun koffie op hadden, zei Flierefluiter met een mislukte poging tot opgewektheid: 'Allee... me goan es wijer op, pleegzeun...'

Niemand probeerde hen te weerhouden, en na een slappe handdruk stapten zij de deur uit. Zwijgend liep Flierefluiter naast zijn verwonderde kameraad. Hij liet het hoofd hangen en zijn gezicht leek slap en sterk verouderd. Af en toe zuchtte hij hoorbaar en schudde het hoofd.

'Wa' mekeerde toch?' vroeg de jongen eindelijk, ongeduldig.

'Niks, Merijntje,' antwoordde Flierefluiter met een vreugdeloze glimlach.

'Ge doe zo beschimmeld!'

De ander haalde de schouders op, liep wat vlugger door, beet hard op de steel van zijn pijp. Toen ze aan de hoge dijk kwamen, ging hij tegen de helling in het gras zitten, in de schaduw van de zware olmen, en keek naar het dof-rode dak, dat ver weg in de wijdheid der velden verloren lag. Dan zuchtte hij diep, klopte zijn pijp uit op de palm van zijn hand, en zei raadselachtig: 'Hjoa, Merijntje... zo goaget...'

Merijntje zette zich naast hem, kauwend op een grashalm.

'Wa' meende?' vroeg hij.

'A'k nou toch getrouwd moes roake... woarom zijn 'k dan nie getrouwd mee Nellekes moeder, 'ee?...'

'Gij?... Mee Nellekes moeder?'

'Bel joat, jonge... dan warre d'r twee gelukkige meinse gewiest... één nou zijn d'r minstens drie, die nie contènt zijn...'

Merijntje zat hem verbluft aan te kijken. Flierefluiter getrouwd met de weduwe Besjoane ?... Langzaam ging hem een licht op... Daarom gingen ze vroeger samen zo dikwijls naar het huisje in de polder!... Daarom speelde hij middagen lang met Blozekriekske in de schuur zonder dat ze ooit door de grote mensen gestoord werden... Flierefluiter en vrouw Besjoane waren verliefd op elkaar... Ineens werd hij zich het verschil bewust tussen de stralende, vrolijke jonge weduwe van toen en de stugge, wat slordige vrouw met de doffe ogen en de verbeten mond, die hij zoeven gezien had... En Flierefluiter was met dat wilde kermiswijf getrouwd!... Geërgerd zei hij: 'Dad' adde wel wa' vroeger meuge bedeinke.'

Flierefluiter zuchtte weer en antwoordde met een schuldig gezicht: 'Zégt da' wel, jonge... Moar zo wijs as gij zijn ik nooit gewiest...'

Driftig sloeg Merijntje met de vuist in het gras.

'Scheer toch es uit mee je flaauw gezeever!' riep hij nijdig. 'Ge b'aandel men-altij net of a'k een kleine jonge zijn... Ik begrijp jou nie!... G'ouw veul van d' een één ge trouw mee d' aander... één dan loopt' er weer voandoan één dan proatte net ofg' ik weet nie 'oe oongelukkig één misdoan zijt... Hüh!... a' ge mee Nellekes moeder getrouwd war, dan zouwt er ok wel een rede gekomme zijn om weg te lope... Gij doe toch zeker nooit iets aanders as altij weer weglope...'

Hij zweeg en trapte een kluit harde aarde, die voor zijn voeten lag, de dijkhelling af. Flierefluiter zat hem met grote ogen aan te kijken, de half gestopte pijp bewegeloos met de kop in zijn tabakszak. Zacht zei hij: 'Goa nou deur, Merijntje... toe, schel me moar es flienk uit!'

'Oach, gij lacht overal om,' snauwde deze. 'D'r is oan jou gin eer te b'oale... Ik weet soms nie of a' g' een grote kwajongen of een bandiet zijt...'

'Van allebei een bietje, Merijntje...'

'Ziede wel... nou zitt' awweer te lache... Zo trekt ie een gezicht as een oorwurm één zo is-t-ie 't weer vergete... Woort doar nou moar es wijs uit.'

Flierefluiter sloeg hem hard op de knie en zei dankbaar: 'Moar gij 'è me zeilef geleerd a'k weer lache moes... G'ed ommes groot gelijk: a'k mee Nellekes moeder getrouwd was, zou ik meschien al veul vroeger weggelope zijn... Nie deur 'eur schuld, or, want z'is oonmeinselijk lief, altij gewiest... Moar ik mot wezelijk altij weglope... 'k Zijn wel vier keere van d'r weggelope... waarom zou ik de vijfde keer gebleve zijn, 'ee?...'

'Ouw nou je moond moar,' zei Merijntje beschaamd.

Na een kort zwijgen sprak Flierefluiter voort, als had hij het tegen zichzelf: "k 'Em 'et er noar gemoakt... da's zeker... Moar da' was altij een 'oave, doar 'k binne liep a'k moei was, a'k genog van alles 'ad... Dan 'ad ze de gloeiende ju op m-n-in één ze schol me-n-uit vor vuile vis... Moar 't wier altij weer goed, één ze moakte me beter... Gadsamme... zo'n vrouwke mot er nog gebore woore... A'k moar een aanderen oard 'ad... Wa' doede 'r oan?... Z' ad beter verdiend, Marjanneke... een beteren as ikken één een veul beteren as die loompe polderjonge... Flierefluiter! Flierefluiter!... ge zijd' een verdommese steenezel... moar ge kun 'et ok nie gebetere, jonge...'

Hij gaf zichzelf een klinkende klap op de wang, schudde droefgeestig het hoofd en stopte zijn pijp af. Hij stak haar op, blies een paar grote wolken de lucht in en vroeg op veranderde toon: 'Eén Nelleke, Merijntje?... wa' deinkte van Nellekes?'

'De die ?' zei de jongen, half kwaad, half geamuseerd. 'Die is nog net as vroeger... Eest kuste ze me, één toen was ze kwoad omda 'k ze kuste één ze begon gaauw te vertelle van een rijke boerezeun, die op d'r loopt... Zo'n lillijk dieng!...'

'Ei!' meesmuilde Flierefluiter. 'Ge woor rizzeluut, Merijntje... Da' komd' een meske tegen één da' begind' op slag moar te kusse...'

Merijntje werd bloedrood. Het was hem onwillekeurig ontvallen in zijn verontwaardiging over Nellekes boosaardige kunsten, en nou zat Flierefluiter hem uit te lachen.

'Oach,' zei hij verlegen, 'ik weet nie 'oe da' zo ineens kwam...'

'Ikke wel,' lachte Flierefluiter. 'Eén gezouw nie wèerd zijn a' ge leefden a' ge 't nie gedoan 'ad...'

'Verrekte gij,' bromde Merijntje met een duister gezicht, maar hij voelde zich toch niet ontevreden door Flierefluiters lof. En Nelleke, dat lelijke ding, werd iets heel liefs in zijn gedachten... Ze had hem zo vast op zijn mond gekust, met haar armen om zijn hals geslagen, en helemaal tegen hem aan gedrukt... haar wimpers beefden op haar wangen, vlak bij zijn ogen... God, wat was zoiets lief... En dadelijk daarop hadden ze ruzie gemaakt en mekaar stekelige dingen gezegd, mekaar jaloers gemaakt, mekaar getreiterd... wat een kinderachtig gedoe! Maar Nelleke was ermee begonnen. Waarom?... Ze deed net of ze een gloeiende hekel aan hem had. Waarom had ze hem dan eerst die kus gegeven?...

'Flierefluiter?' vroeg hij vertrouwelijk, 'woarom was Nelleke kwoad op me, toen ze me-n-eest gekust 'ad? Wat deinkte?'

Flierefluiter keek hem aan, verbeet zijn lachen, en zei ernstig: 'Omda' ze bang vor je wier...'

Verbaasd staarde Merijntje hem aan.

'Bang vor me?... 'Oezo nou bang?... Ik zou ze toch gin kwoad gedoan 'emme?'

De ander schudde het hoofd met een vage glimlach. Zijn blik werd peinzend, en langzaam sprak hij: 'Sommige vrouwe zijn d'r bang vor om veul van iemes t'ouwe, jonge. Die vechte lang vóór a' ze d'r eige gewonne geve. Eén 'oe meer a' ze d'r eige gevange voelen, 'oe 'aarter a' ze tege stribbele... Eén soms begrijpe ze pas, wa' ze gedoan 'emme na't teloat is.. . Joa, man... 't leven is een oarige warwienkell... Een meins moes in z'n jonge joaren een bietje wijzer zijn, één op z'n ouwen dag een bietje zotter... dan zouwe d'r veul dienge beter goan.'

Hij zweeg, blies nadenkend kringetjes de stille lucht in. Zijn woorden roesden door Merijntjes hoofd. Het klonk allemaal zo vreemd. Was het maar weer gekheid, luchtige spot, of meende hij het ernstig, zoals zijn toon deed vermoeden ?... Spoedig dwaalden zijn gedachten echter terug naar Blozekriekske. Ze was mooi geworden... Was ze eigenlijk mooi?... Zeker niet zo mooi als het blonde winkeljuffrouwtje. En ook zo mooi niet als dat boerenmeisje op de hoeve, waar ze gedanst hadden. Maar ze was toch mooi. En lief... Wat een lieve wezens meisjes toch waren... Je moest er toch wel van houen, of je wou of niet!... En hij had nooit geweten, dat je ze zo maar kussen kon en ze tegen je aan houden... En dat het heerlijk was, ze te kussen en terug gekust te worden, met een paar ronde armen warm om je hals... Alle lieve meisjes zou hij willen kussen, ze in z'n armen houen, van vlakbij in die stralende, lachende ogen kijken, de fluisterende stem dicht aan zijn lippen, aan z'n arm de streling voelen van die buigzame leest... Mocht dat?... Verschrikt door de gang van zijn gedachten week hij er in de geest voor terug. Het was slecht, wat hij daar zat te bedenken!... Dat mocht immers niet!... Dat was onzedelijk, om zo maar raak te leven en met een boel meisjes te vrijen... Eén mocht je d'r hebben en daar moest je je dan bij houden, ermee trouwen en erbij blijven tot je dood... Maar in hem lachte Flierefluiter hem uit: waarom slecht?... Hij wou toch niets gemeens?... Hij vond ze lief, hij wou ze kussen en zacht en lief voor d'r zijn... verder niets... Aan de smerige rest, waar zoveel jongens d'r vuile bek over vol hadden, dacht hij niet eens!... Een zoen, een lief woordje, een streel over geurende haren, een arm rond soepele, veerkrachtige lenden, kijken in die heldere ogen, die zo warm en goed terug keken, de plotse vertrouwelijkheid of je alles van mekaar wist, dat gevoel, ineens alles voor zo'n meisje over te hebben, alles goed voor d'r te willen maken, d'r vreugde te geven... was dat slecht?... Slecht was altijd lelijk, als je' t goed ging bekijken... Maar dit was niet lelijk!... Dit was juist mooi... zo onbegrijpelijk, verbijsterend mooi, dat het wel eens even in je keel kropte van bedwelmende blijheid... Of... was dit wat ze noemden: de verblindende schone schijn van de zonde?...

'Woar zitt' over te prakkezere, Merijntje?'

Onthutst keek de jongen opzij naar zijn vriend.

'Da' kan 'k nie zége,' antwoordde hij na een poosje met onzekere stem.

'Da' begrijp ik,' knikte Flierefluiter. 'Proaten over meskes, die ge lief vindt, da's net 'eiligschennis... doar 'edde gelijk in.'

Merijntje zag wel de lichtjes van de spot in die grijze ogen.

Toch vroeg hij: 'Is 'et nie slecht, Flierefluiter, a' ge zo... a' ge 't gevoel 'ed of a' ge van een 'eleboel meskes gelijk veul kunt 'ouwe?'

Flierefluiter liet zich achterover in het gras vallen en sloeg de armen boven zijn hoofd te samen.

'Moak me nie oan 't schreeuwe!' zei hij klagend.

'Gif nou es aantwoord!' riep de jongen ongeduldig.

Toen kwam de zwerver weer overeind, sloeg hem op de schouder, en antwoordde rustig: 'Neeë, Merijntje, da's nie slecht. Da's einkel moar naturelijk op jouw joare... Eén meschien moes 'et da' wel blijven ok... Wat de meinse proaten is meest moar zottekul of schijn'eilig'ed. Wa'j'w 'art zégt... doar motte noar lustere... één doar motte noar doen ok... Moar om da' te kunne, mott' eest vergeten al wa' ge geleerd 'ed één al wa' ze je nóg wille lere. Eén da's verdommes moeilijk, jong, da' zulde gaauw genog gewoar woore...'

'Eén a' ge nou een begulzig 'art 'ed?' vroeg Merijntje benauwd.

Flierefluiter lachte vrolijk en zonder spot.

'Da' zulde gij nie 'emme... doar zijn 'k nog al grust op,' zei hij overtuigd.

Daarop schudde hij het hoofd en riep verbaasd: 'Duzend bedeinksels 'eet da' jong altij... net as vroeger!... Ge zijd' een goeie vor een godgeleerde ruzie, gij !... Probeer 'et moar es mee pestoor Roaimoakers!... Ik wed a' gij tien kere zoveul kunt uitdeinken as 'ij b'aantwoorde kan!...'

Merijntje staarde peinzend voor zich uit. Hij luisterde niet eens meer naar de malle verzinsels van zijn kameraad. Onrustig dacht hij aan het wonderlijke verschijnsel, dat hij ineens alle meisjes ontroerend lief was gaan vinden en zin had om ze te kussen. Dan hoorde hij weer de stem van Flierefluiter, die goedig zei: 'Ge zult er wel gaauw een tege komme, die 't van al d' aander wint, Merijntje. Dan deinkte nie meer oan de rest...'

De jongen keek hem van opzij aan en bloosde diep en vroeg zich verwonderd af waarom. Maar als een diep en rijk geluk voelde hij de warmte van zijn vriendschap voor deze vreemde Flierefluiter in zijn borst. En hij wist eensklaps met verontrustende zekerheid, dat hij over heel veel dingen alleen zo kon praten met die wildvreemde vagebond. Met z'n vader of moeder zou het zeker onmogelijk zijn... Het was eigenlijk een rare gedachte. Maar de troost was, dat hij toch iemand had om mee te praten over z'n moeilijkheden. En dan met iemand, die heel wat beleefd had en op alle vragen een antwoord had... al was het er dan soms een antwoord naar...

III

ln de stille avond liep Merijntje langs de dijk en floot zacht een liedje zonder te weten wat. De maan stond blank aan een bleekblauwe hemel. Op de gele grintweg wemelden duizend beweeglijke stukjes goud, lichtvlekjes, waar de maan tussen de blaren van de zacht fluisterende boomkruinen door de grond raakte. De velden aan weerskanten lagen in de zilverige klaarte gespreid, de rijpende gewassen leken donker. Een hoeve sliep in de schaduw van zijn babbelzieke populieren, een vlakje van de gewitte gevel scheen er doorheen, leek dichterbij, als een verdwaald wapperend stuk papier. Op een afstand zag hij het dorpje in de bocht van de dijk liggen, zo klein in deze wijde avond met zijn kerktorentje en de lage huizen, wier dakenkanteling zilverig maanlicht ving. Mooi was de avond, mooi dat vertrouwde dorpje, mooi de wijde wereld onder die bleke hernel, waarin de maan vriendelijk met hem meewandelde en schaarse sterren verspreid glinsterden als driftig spetterende vonken.

Stevig zette hij zijn overmoedig stappende voeten op de grond, hoorde met onverklaarbare vreugde het geknars van het harde, stukgereden grint onder zijn zolen, en was gelukkig.

Want nu wist hij toch wel zeker, dat het niet slecht was.

Hij had weer een meisje gekust. Met Kees van de smid was hij weggewandeld uit het pratende kringetje aan de dijk en ze waren twee meisjes achterop gelopen, die arm in arm de achterweg langs gingen. Ze waren lachend met haar mee gaan stappen. Janske de Booi ging naast hem, hij kende haar nog van school, ze hadden in dezelfde klas gezeten bij meester Kostermans, die ze 'de Pieterolieboer' noemden: waarom dat wist hij niet meer. Bij de Dreef was Kees met het andere meisje in de schemering onder de hoge bomen van hen weggedwaald en met Janske liep hij alleen verder de Achterweg langs in de vallende avond. Zij had hem van alles gevraagd over Rotterdam en hij had van de grote stad verteld, wonder na wonder ten toon gesteld voor haar verbaasde belangstelling-van-dorpsmeisje. Ze liep dicht naast hem. Telkens voelde hij haar arm tegen de zijne. Over een weitje waren ze gegaan, waar lispelende knotwilgen in stonden en plots had vlak bij hen een jonge stier gebruld, die vast stond aan een paal en woedend met zijn hoeven in het gras stampte. Verschrikt had Janske zijn arm gegrepen en hij had beschermend de zijne om haar schouder gelegd. Zo waren ze dan verder gegaan, tot ze onder aan de Luie Dijk uitkwamen. Daar hadden ze zich zonder er over te praten in het gras gezet en lang gezwegen. Toen had hij haar gezicht met zijn hand naar zich toegewend, en er was een stil licht in haar ogen, die hij duidelijk zien kon in de zwaarder zinkende schemer. En ze hadden elkaar gekust en met de armen om elkaar heen lang zwijgend naar de opkomende maan gekeken, die als een dofrode, ronde lamp door de nevelen aan de horizon de hemel in steeg. Later had hij haar thuis gebracht. Ze woonde een eind buiten het dorp. Bij het houten bruggetje over de sloot naar het huisje van haar ouders had hij haar weer gekust, en met de armen rond zijn hals had ze een tijdlang naar zijn gezicht opgekeken met een vage glimlach, die haar witte tanden even blinken deed achter haar geopende lippen. Nog een keer, onverwacht, had ze hem op de mond gekust, was dan snel het bruggetje over geslopen en achter het huis verdwenen. En Merijntje liep terug naar het dorp en was rustig en diep gelukkig: nee... er was daar zeker niets slechts aan!... Het was zo stil en zo eenvoudig. Het kwam zo ongemerkt en zonder dat je het eigenlijk tevoren gewild had. En daarna was zo'n meisje eensklaps zo iets liefs en innigs in je herinnering. Iets vreemd eigens en toch weer ver van je weg, wat een weemoedig gevoel gaf, dat niet onaangenaam was... Waar waren nu zijn afkeer en zijn angsten van enkele weken tevoren?... Zijn ontstellende gedachten aan het lijfelijke, dat hem zo stuitend bleef en walging wekte voor eigen verdorvenheid?... De zachtheid van een meisjesborst tegen zijn schouder wekte enkel een stille vertedering en een schuchtere eerbied als voor iets heiligs, waar je niet aan raken wou of dorst en dat er toch was als een heimelijk wonder... belofte van onbekende, vaag en schaamtevol bedroomde heerlijkheid...

Hoe kwam het, dat hij zich zo groot, zo vrij, zo sterk voelde nu?... Als hij wou, zou hij die boom uit de grond kunnen rukken en van de dijk in het veld smijten... Of hij zou een sprong kunnen nemen van hier af tot midden in het dorp, net als in je droom soms... Het was een verrukking om te leven en met Flierefluiter weggevlucht te zijn uit Rotterdam en teruggezworven naar het oude land van zijn kinderjaren... het mooiste van allemaal... En morgen zou hij eens extra zijn best doen op de uitgestulpte kroonlijst voor de volière van meneer pastoor. De volière, die eigenlijk voor Nele was... Zou Nele, toen ze nog een jong meisje was, ook wel eens een jongen gekust hebben?... Nele?... Hoe kwam hij daar nu bij ?... Nele was een vrouw, lief en goed en zacht... maar ze was de huishoudster van een pastoor... en dan hoorde je aan zulke dingen niet te denken... Vreemd... Nele was zo anders dan de pastoorsmeiden die hij gekend had... Die hadden nooit de indruk gemaakt, vrouwen te zijn eigenlijk... Nele juist wel... een stille, moederlijke vrouw... Van Nele moest je veel houden, omdat ze zo een lieve vrouw was...

Nu stond hij boven aan de afrit, bij de ingang van het dorp. De torenklok sloeg half tien... Zo laat al ?... Er was niemand meer op straat. Het maanlicht lag als zilverig water over de daken en over de droge keien van de dorpstraat, gleed langs de gesloten blinden der huizen, waar maar hier en daar een gouden lichthartje opglansde. De meeste mensen sliepen. Zo stil en blank lag daar dat dorp. Als onder een betovering, die wel eens honderd jaar zou kunnen duren... O, wat hield hij van dit dorpje!... Wat hield hij van dit land!... Hoe heerlijk was die grote stilte, waar alleen wat windgeruis door zoefde en de zinderende naklank van de klokkegalm...

Toen greep hem plotseling de onrust: half tien!... als ze op de pastorie ook al maar niet naar bed waren!... Idioot en brutaal van hem om zo lang weg te blijven!... Hij schoot in draf de helling af en rende het dorp in tot bij de pastorie. De blinden waren dicht, maar er scheen licht door de spleten en hij hoorde stemmen in de kamer van meneer pastoor. Gelukkig!... die zat nog te praten met Flierefluiter!...

Later wist hij zich nooit meer goed te herinneren, hoe hij daar binnen gekomen en op de kanapee in de donkere hoek bij het achterraam geraakt was. Er was alleen een vaag-verschrikkend beeld van een nevelig berookt vertrek, een geur van tabak en drank, twee rood opgelopen, glanzende gezichten met blinkende ogen in de rosse lichtkring van de grote staande lamp, luide stemmen en driftige gebaren. Misschien hadden ze hem een van beiden een wenk gegeven, dat hij zou gaan zitten, maar hij bekwam pas iets van zijn verbijstering, toen alleen de stem van meneer pastoor in de kamer was, met een wonderlijke, vervoerde klank, die alle woorden vol en zwaar van betekenis maakte. In zijn ene hand had hij een boek, de andere gebaarde zacht in de lucht, uit de sigaar tussen de vingers kringelde helblauwe rook spiralend omhoog.

Met verbazing merkte Merijntje op, dat het rijmde, wat meneer pastoor voorlas. Hij zei een versje op!... Er stonden een paar flessen op tafel en grote glazen, waarin donkerrood de wijn fonkelde... Waren ze dronken?... Waren ze zo dronken, dat ze niet meer wisten wat ze van malligheid doen moesten ?... Grote mensen, die versjes opzeien?... Een pastoor, die een rijmpje stond af te dreunen?... Van Flierefluiter kon je je zoiets voorstellen: als die te veel gedronken had, was hij in staat tot de flauwste uitbundigheden... Maar meneer pastoor?...

Hij keek naar Flierefluiter, verwachtend diens gezicht in duizend spotrimpeltjes getrokken te zien, een knipoogje van verstandhouding te ontmoeten om die zonderlinge, beschonken pastoor met z'n zware stem en z'n versje... Maar met nieuwe verbazing zag hij, dat Flierefluiter de pastoor zat aan te kijken met stralende ogen, de mond even geopend, het grote gezicht verstild in ademloze aandacht en een uitdrukking van bijna kinderlijk geluk. En dronken was hij zeker niet... Hij begreep er steeds minder van.

Dan begon hij te luisteren naar wat de pastoor las. En aanstonds was hij geboeid door de diepe stem en de bezielde toon. Wonderlijk klonk dat. Ernstig, vol overgave, er trilde af en toe iets in dat bronzen geluid als de zingzang van een klok. Het waren vreemde woorden, klankrijk en vloeiend in een natuurlijke zangerigheid, het klonk Merijntje verheven in de oren, vol moeilijk te begrijpen uitdrukkingen, waarmee dingen bedoeld moesten zijn die niet gezegd werden... Dit was geen kinderachtig versje, geen komiek rijmend voordrachtje... Het kwam op je aan als een nooit gevoelde gewaarwording... iets vreemds en zoets... het sprak van liefde en van de schoonheid ener vrouw, van een avond met de verre, parelmoerige glansen in de westelijke hemel, en uit de golvende klank der woorden rezen zuiver getekend de beelden op: een donkere vogel wiekte langs de lichte kim, hoge bomen stonden gedoezeld tegen de nachthemel, een licht brandde op de waranda van een zwijgend huis, een mensenhart klopte hoorbaar in de stilte en een groot, wijd geluk zonk over de ziel, zodat je wel schreien kon van verlangen... Al wat mooi en goed geweest was, rees voor je op. Hoe kon zoiets?... Star van verbazing keek Merijntje naar het levendig bewogen gezicht van meneer pastoor, en toen de donkere stem zweeg was het als doofde voor zijn ogen plotseling een helle glans, waarin hij betoverd had zitten staren... Nog dreven klanken door zijn hoofd, de heldere muziek van schoon ruisende woorden... Toen zei Flierefluiter, zacht in de suizende stilte: 'Wad' een dichter!... wad' een dichter!...'

Meneer pastoor glimlachte tevreden, sloeg het boek dicht en nam een grote slok uit zijn glas.

'Licht!' zei hij dan. 'Puur licht, man!... Zoiets kom moar eens in d' oonderd joar voor!...'

Zijn stem trilde van ingehouden geestdrift. Zijn zware hand gleed even in behoedzame liefkozing over de wit-en-gouden band van het boek.

Een tijdlang zat Flierefluiter hem over zijn half geheven glas met bijna dichtgeknepen ogen aan te kijken. Daarop zei hij : 'Ik zou wel es wille weten 'oe a' gij eigelijk pestoor gewoore zijt...'

Merijntje schokte recht in zijn kanapee-hoekje:dat was weer een van die onbegrijpelijke vrijpostigheden, waarmee zijn vriend elke gunstige verhouding dreigde te verstoren. Duidelijk zag hij, hoe onder de borstelige wenkbrauwen van meneer pastoor een donker-fonkelende blik naar de brutale zwerver uitschoot en hoe het grote gezicht versomberde. Hij verwachtte een bitse uitval, die Flierefluiter gevoelig op zijn plaats zou zetten, maar het bleef stil. De pastoor dronk zijn glas leeg, schonk het weer vol, trok geweldige rookwolken uit zijn sigaar en staarde in de karbonkelrode gloed van de wijn. Daarop zei hij : 'Da' 's moar een stom toeval gewiest...'

Zwijgend keek Flierefluiter hem aan. Een bittere trek kwam om de mond van de priester. Na een wijle zei hij : 'Drienk je glas leeg, dan za'k 'et je vertelle... Gij zijd' een lief ebber van plezaante geschiedenissen, 'ee?... Ge zul wa' te lachen 'emme, man!'

Hij schonk Flierefluiters haastig geledigd glas tot de rand vol, dronk hem toe en vertelde met boze stem, die van tijd tot tijd in bittere sarkasmen snerpender uitschoot: 'M'n voader was een groten boer oonder de Fendert, één ik was de tweede zeun. M'n moeder stierfin 't kroambed, toen ik een dag of vijfoud war. Da'kon m'n voader menie vergeve. 'IJ was streng één zoonder liefde vor mijn. M'n broer was z'n alles. Moar in één dieng wouwt ie 'em z'n zin nie geve: 'ij wou geestelijke woore, moar voader 'ad d' oef vor 'um bestemd één 'ij moes boer woore. Moar ik wou boer zijn, één doarom dwongt ie mijn om voor geestelijke te lere. 'IJ waarkten as een pèerd om d' oef te vergroten één 'ij ad geluk: elk joar wierd ie rijker, één alles moes oan m'n broer komme; ik 'ad weinig nodig a'k eenmoal geestelijke was. Ik 'em m'n oge bekaant blind geschreeuwd, toen 'k op studie moes, moar d'r 'ielp niks oan, ik moes van d' oef weg. Ik was moar een schrepel manneken in die tijd, één m'n voader lachten om me-n-één wees op m'n broer, een struise kérel, toen al: da' zouw een boer woore!... Ik vroeg of a'k dan vor wad' aanders moog lere, vor dokter of vor advekoat, want vor geestelijke voelden ik nou net niks. Neeë, geestelijke moes ik woore... doar kon ik meschien mee uitboete, da'k m'n moeder 'et leve gekost 'ad... 'Oonderd keere zijn 'k van plan gewiest van 't seminoarie weg te loope. Eén net toen 'k 'et zeker gedoan zou 'emme... 'k was een joar of achttien, negetien... toen krege me-n-een nieuwe professor, één vor 'um zijn 'k gebleve. Da' was een groot geleerde, één een 'eilige was 't ok. 'IJ koos mijn uit al d' aanderen om z'n vertrouwden één z'n vriend te zijn... één 'ij 'eed een bietjen een meins van me gemoakt. 'IJ leerde me lezen één begrijpe wat er geschreve wier. Deur 'um ben ik te wete gekomme wa' de schoon'eid zijn kan in 't leve van een eenzoam één verbitterd meins. Een tijdje lang 'em ik toen ok nog geloofd, da 'k tóch roeping 'ad vor 't geestelijke leve... Een moand of tien vóór m'n leste wijding is ie gestorreve... Een meins kan veul overleve... moar d'r was iets in me kepot gegoan, één 't ouw gevoel van misdoan één alleen te zijn kwam weer in me terug... Eén een poar moande noadien wier ik noar 'uis geroepe: m'n broer was in de stal deur een van de père kikdood gesloge... Noar de begroafenis, toent de femilie één de gebure weg warre, zee m'n voader tegen me: 'Nou, jonge, 'ang nou je zwarte toog moar oan de kapstok... ge mot nou moar op d'oef komme...' Begrepte wa' da' vor me betekende?... Ik'ad bove 't 'uis uitgesprongen at ie me dad' een poar joar vroeger gezeed 'ad... Moar 'ij 'ad me vastg'ouwen in z'n dwang. 'IJ 'ad 'eel m'n jonge leve verknoeid één verdoan. Eén toen wies ik nie, a'k die man zo gloeiend 'oatte!... Da' voelden ik pas, toent ie zo leinst z'n neus weg kommendeerde, da'k m'n toog moar uit moes trekken één boer woore. Da' voelden ik, toent ie mee zo'n welbe'oage keek noar m'n breje schouwers, want ik was groot en stark gewoore, net zo groot één zo breed één zo stark as 'ij. Eén toen wou ik nie meer. Toen wou ik 'em nog alleen vergelle wat ie mijn gedoan 'ad. Ik wies at ie moar één grote liefde meer over 'ad: z'n 'oef, die over moes goan oan een zeun één in de femilie blijve, net as twee of drie'oonderd joar al. Eén doar kon ik 'em nou in treffe. Eén dad' em ik gedoan. Ik weigerden om op d' oef te kommen één ik ben noar 't seminoarie vrom gegoan. Ik zijn geestelijke gewoore. M'n voader is nie bij m'n wijding gewiest één nie bij m'n eeste mis. Eén 'ij is gestorreve zoonder z'n eige mee mijn te verzoene. Noar z'n dood 'em ik d' oef verkocht... Die 'ad genog kwoad gesticht in oonze femilie... Zo, nou witte, woarom één 'oe ad' ik pestoor gewoore zijn... D'r zou een schone moroal uit die geschiedenis t' oale zijn, 'ee, mee veul d'r in over de vienger Gods, één 't kwoad, da' z'n eige straft één zo... De kwezels van 't dürp zoue d'r oan kunne smullen a' ze 't wiese!...'

'Boerekoppig'ed,' zei Flierefluiter hard, 'boerekoppig'ed over één weer...'

Merijntje zat vergeten in z'n schemerige hoek. Hij had zich koud voelen worden onder het harde verhaal van pastoor Ramakers en een gewaarwording van misselijkheid benauwde hem. Konden mensen zo onbarmhartig zijn tegenover elkaar?... Kon iemand zo priester worden?... De stemmen van Flierefluiter en de pastoor roesden tegen elkaar in, zonder dat de verschrikte jongen een tijdlang de woorden verstond, verward in zijn ontredderde gedachten.

Toen hoorde hij zijn vriend weer zeggen: 'Gin woonder a' ge zo'n bullebak gewoore zijt...-'

De pastoor lachte, spottend en verbitterd. Met een knal trok hij een nieuwe fles wijn open, schonk de glazen in, en zei nors: 'Da' volk 'ier 'eed een bullebak nodig... Wa' zouwt er aanders van terechte komme?... Ze frete mekoare nou al bekaant levend op...'

"Ouwde gij wel genog van de meinse?' vroeg Flierefluiter na een kort zwijgen.

De pastoor hield verrast de fles een ogenblik stil boven zijn glas. Toen schonk hij rustig in, lachte en antwoordde onbevangen: 'Eén woarom deinkte gij a'k anders pestoor zou blijve?... Omda 'k zo gère wierook ruuk soms, ofvooroan in de processie loop ?... Ik gloof a'k die sloebers vuls te gère lije mag... ammoal, tot die verdommese kwezels toe... Ze doen me lache... één ik' em er mee te doen ok... Ik prebeer ze te dwiengen om wijzer één beter te woore, want uit d'r eige doen z' einkel moar d'r best om mekoare vliegen af te vangen één kwoad te doen... 't Meinsdom is nie veul bijzoonders, Flierefluiter, a' ge 't op de keper beschouwt...'

'Da' gloofde zellef nie,' bromde de zwerver verstoord.

'Eén woarom nie, asteblieft?' vroeg de pastoor agressief.

'Omda' ge dan ommes gin pestoor zou blijve... da' zéde zellef.'

De pastoor keek hem over de tafel heen peinzend aan. Dan glimlachte hij, hief zijn glas op en zei: 'Gezoond'eid, jonge!'

'Santé, meneer pestoor!' antwoordde Flierefluiter plechtig en dronk zijn glas tot de bodem leeg, de ogen gesloten in bewonderend genieten. 'Aah! wad' een wijntje...'

Zelf schonk hij zijn glas weer vol, nam het op, snoof de donkere geur diep in, liet het licht flonkeren in het edele rood en zei toen peinzend, zonder de pastoor aan te zien: 'Ik zou toch wel es wille weten in wa' vor een god a' gij glooft, meneer pestoor?...'

Merijntje dacht het van schrik te besterven... Nou zou toch zeker het geduld van pastoor Ramakers uitgeput zijn!... Nou vlogen ze buiten, op staande voet!... Nou kreeg de vrijpostige vagebond een pak rammel en een stamp onder z'n broek!... Maar er gebeurde niets van dien aard. Rustig vroeg de pastoor, en gaf de jongen daarmee een nieuwe schok: 'Deinkte gij, 'at er da' veul op oan komt?'

Flierefluiter monkelde: 'Nou... me dunkt... vor een pestoor...'

'Is een pestoor dan soms gin meins?' vroeg de ander.

Hij leunde met de ellebogen op de tafel, had de vuisten onder zijn vierkante kin, de sigaar schuin in de mondhoek gebeten, en keek de bedremmelde Flierefluiter spottend recht in de ogen. Deze sputterde onzeker: 'Ik gloof nie a'k begrijp, wa' ge bedoelt...'

'Oach, man!' lachte de pastoor, 'doe nie zo beschimmeld !... Wa' kom 'et er nou op oan wad' een meins wel of nie glooft tegenover God?... Pestoor of gin pestoor... Deinkte gij da' God, die 'eel 'et 'eelal 'eet doen woore, rekening 'ouwt mee wa' zo'n onnozel pierwürremken op een van z'n oongetelde wèrelden over 'em deinkt of nie deinkt?... Of at da' würremke nou een zwarte toog droagt of een blaauwe kiel?... God 'ee wel wad' aanders te doen as z'n eigen op t' ouwe mee zukke meinselijke muggezifterij, deinkt' ok nie?'

Flierefluiter haalde glimlachend de schouders op.

'Ik zijn gin theoloog,' zei hij en keek de ander door zijn saamgeknepen oogleden scherp aan. 'Moar ik deink a' je perochioane ogen op zouwe zetten as kruiwoagewielen as ze j'w 'oorde !... 'Oe wilde de meinse de deugd preke tegenover zo'n oonverschillige Lieven 'eer?...'

De pastoor lachte grimmig.

'Ik zal jouw es wa' zége,' blafte hij, 'a' God was zo as z' em de sufklote van meinse voor'ouwen, één 'at er dan nog een 'el was ok, dan giengen alle deugdzoame, die de deugd b'oefenen om God te poaien één d'r eige vor d' eeuwig'ed veilig te stelle... regelrecht noar 't diepste putje van d' el, zijt doar zeker van!..'

'Eén 'oe wilde gij dan da' ze 't goeie zulle doen één 't kwoaje loate?'

'Me motte nie goed zijn vor God... die kan 't wel zoonder oons stelle... Me motte goed zijn vor oons eige, vor de meinsen... omda 't leve zo schoon is méé goed'eid één oonverdroagelijk doarzoonder...'

"t Zal nog wel een stuitje duren eer a' ge de meinse zo wijd 'ed, da' ze dóarom goed zijn!' grinnikte Flierefluiter.

'Doarom blijf ik ok moar pestoor voorlopig!' lachte de ander.

Flierefluiter stond op en maakte een plechtige buiging, met de hand op het hart.

'Meneer pestoor,' zei hij nadrukkelijk, 'ge zijd' een groot man... Moar loat 'et in godsnoam tusse deez' vier mure blijve!'

Pastoor Ramakers wenkte hem te gaan zitten, streek zich met de hand over het voorhoofd en zei ontevreden: 'Alla!... me proate vuls te veul!... Eén gij züpt die wijn of a't pompwoater is! Ge wit nie meer wa' ge zégen of zwijge mot... Eén de fles is ok awweer leeg.'

Hij wendde zich halfom in zijn stoel om een nieuwe naast de schoorsteen weg te pakken en zag Merijntje zitten. Hij keek hem strak aan, een hele tijd, en de jongen beefde van een angst, waarvoor hij geen verklaring wist. De donkere blik onder de ruige wenkbrauwen werd allengs vriendelijker. Plotseling begon de pastoor luid te lachen en sloeg zich op de knie. De kwast van zijn rode kapje zwierde langs zijn oor.

'Doar zit me werachtig oons timmermanneken ok nog!' riep hij. "IJ ziet er bestorreve van!... Komd' ier jongen één drienkt een glas wijn mee twee fïlesofe, die 't goed mene mee de meinsen één mee Oonze Lieven 'eer allebei... Allee, proontjes, gadekke nog toe!...'

'Oeioeioei!' zuchtte Flierefluiter, terwijl Merijntje, nu rood als vuur, naar de tafel gestruikeld kwam. 'Die kleine potjes mee die grote ore toch!...'

Met trillende handen nam Merijntje het glas wijn van de pastoor aan, klonk plichtmatig met de lachende mannen en dronk van de zware, oude wijn, die zijn mond wrang samen trok, maar een nasmaak liet zo kruidig en zoet, dat hij in verbazing de ogen sperde.

'Nie kwoad, 'ee Merijntje?' prees Flierefluiter.

Toen, zonder overgang, vroeg hij boosaardig: 'Wa' deinkte gij, meneer pestoor: is dad' een grote zoonde, ad'een jonge jonge, zo van een joar of negetien zo'n oonweerstoanboare zucht 'eet om alle mooie meskes te kusse?'

Merijntje dacht, dat hij het bestierf. Hij verslikte zich in de wijn, hoestte en hoorde, hoe pastoor Ramakers met een luide lach en een daverende vuistslag op de tafel, riep: 'Een zoonde?... Da's Gods eige wil, man!... Da's zeker zo'n godgevallig waark as noar de kerk goan!...'

Zonder nachtgroet vluchtte Merijntje de kamer uit. Achter hem hoorde hij de schaterlach van de twee onbegrijpelijke spotters, waarvan er een notabene een pastoor was!... In vreemde ontsteltenis kleedde hij zich uit en kroop in bed. Beneden hoorde hij de stemmen van meneer pastoor en Flierefluiter. Ze praatten en twistten, al luider, dan lachten ze weer, ze zongen gedempt een liedje en klopten bij het refrein met de voet van hun glas op de tafel...

Door het venster zag hij een stuk van de klare nachthemel met enkele spetterende sterrevonken. Huiverend dacht hij aan de woorden van de pastoor over de grootheid Gods en de ongetelde werelden, die wemelden van leven en waarop de mens niet meer betekende dan een onnozele pierwurm... Waren die sterren werelden en woonden daar ook mensen en dachten die ook, dat déze wereld maar een lichtend vonkje was in de oneindigheid der hemelen ?... Een duizeling beving hem en hij sloot stijf de leden van zijn ogen. Lichtpuntjes bewogen zich wemelend over een glanzend paarse grond... Verschrikt opende hij de ogen weer, keerde zich naar de muur en luisterde naar het zware bonzen van zijn hart... Hoe moest je de woorden van meneer pastoor opvatten?... Was het heiligschennis?... Maar er was een ondertoon van grote eerbied geweest in zijn stem, en een nederigheid, die zeker niet te rijmen viel met de bedoeling om God te beledigen... Een mysterieuze geweldigheid was uit zijn woorden een ogenblik voor Merijntje opgegaan, maar had zich dadelijk weer verstoten in de angst voor het denken over dingen, waarvan hij heftig terugschrok... Want het was tóch niet de God, die ze hem hadden leren vrezen en aanbidden, waarover pastoor Ramakers gesproken had... Een pastoor, die zó sprak over Onze Lieve Heer... Was het niet om op de plaats dood te blijven van schrik en ontsteltenis?... Hij had gemeend, dat de pastoor van zijn God een zuiver afgerond begrip van stoere rechtvaardigheid had, en nou had ie er zó over gesproken... zo heel anders, zo onbestemd, zo geheimzinnig en onbegrijpelijk... Zo alsof God er wel was, overweldigend groot en machtig, maar zich van de mensen niets aantrok... Hoe kon je zoiets bevatten?... Een gevoel van ontzettende verlatenheid overmeesterde zijn denken... Als het eens zo was ?... Een zo geleerd man als de pastoor, die zoveel studie gemaakt had juist van de dingen omtrent God?... En als alle pastoors er eens zo over dachten, het alleen niet zegden, om de mensen hun steun en richting niet te ontnemen? Eensklaps voelde de jongen, angstig duidelijk, hoe hij met het diepst van zijn wezen altijd gesteund had op de God, zoals hij hem had leren begrijpen. In vrezen en beven voor zijn ontzaglijk, veeleisend en wraakzuchtig mysterie... Maar hij was er toch altijd geweest, hoe dan ook, en overal en liet je nooit alleen... Huiverende schrik kon je hebben, als je voelde, dat God je slecht gezind was om je zondig leven, maar dan nog bleef je aan hem verbonden en alles was van hem vervuld... En als hij er nu niet was... er niet zó was, maar op de vage, verre, onpersoonlijke en volkomen onverschillige manier van pastoor Ramakers? Waar bleef je dan? Wat was je dan?... Een pluisje, dat in de wisselende winden door de ruimte woei... Niets... Een arm, eenzaam, volkomen verlaten en doelloos ding?...

Hij kon niet slapen. Het zweet brak hem uit. Driftig stampte hij de dekens van zich af en stond op. Hij ging naar het venster en stiet het open. Koele nachtlucht woei om zijn slapen. Hij voelde het niet. Over de tuin heen keek hij in de maandoorschemerde wereld. IJl en hoog was de zomerhemel, doorzichtig blauw, en de sterretjes pinkten vriendelijk en schuchter, als wilden ze hem gerust stellen, verre lampjes, die bemoedigend herinnerden aan vertrouwde dingen, aan veilige omslotenheid... Maar Merijntje leken ze spottend tegen te knipogen: we zijn niet de argeloze, stille hemellampjes, waarvoor jij ons gehouden hebt... wij zijn ook werelden, grote, verbijsterende werelden, vol leven en beweging en wij lachen om je zorgen en je vrezen, om je deugden en zonden, om al wat je nooit hebt gedacht en geloofd... Hij herinnerde zich, wat hij op school geleerd had: dat de blauwe lucht geen afsluitende koepel was, enkel maar een kleur, en dat een meester op de herhalingsschool verteld had van de sterren en het heelal; dat er achter die sterren weer andere waren, en daarachter wéér andere, en zo maar door tot in het oneindige... en grenzen waren er niet. Nu eerst begon die gedachte tot hem door te dringen in zijn duizelingwekkende omspanning. Er was geen boven en geen beneden. Er was alleen maar ruimte... Ruimte waarin je verdwaalde, zodra je er met je gedachte wou binnendringen... Ruimte waar je gek van werd... En waar kon dan de hemel zijn met God en zijn heiligen en engelen?... Waar de hel met zijn duivels en verdoemde zielen?... Waar bleef heel dat gemakkelijk ineenpassend wereldbeeld, dat hem van kind af zo vertrouwd geweest was? Vertrouwd en schrikwekkend ... Maar als nu die sterren werelden waren?... En als op die werelden ook mensen woonden?...

Maar hoe wist meneer pastoor dat?... Dat kon je toch niet weten?... Hoe kon je dat nou weten? Niemand kon zo ver kijken!...

Beneden werd een raam aan de tuinkant opengeschoven en de stemmen van Flierefluiter en meneer pastoor klonken luider.

'Luster nou,' zei de laatste, 'dan za'k je nog es wa' loaten 'ore, doar ge versteld van zult stoan, man!'

Even was het stil. Merijntje wou het hoofd wel naar binnen trekken, want hij wist van ouds, dat je niet behoorde te luisteren naar wat niet voor je bestemd was. Maar hij kon het niet. Zijn ziel en geest stonden gespannen als een veer. Hij moest luisteren. Het woord, dat hem gerust zou stellen, kon immers ieder ogenblik gesproken worden? Hier of daar moest toch klaar en duidelijk de waarheid gereed liggen?... Ineens kon het hem geopenbaard worden... Dan kwam de donkere, diepe stem van meneer pastoor, die zei:

Goede Dood wiens zuiver pijpen

Door 't verstilde leven boort,

Die tot glimlach van begrijpen

Alle jong en schoon bekoort,

Voor wien kinderen en wijzen

Lachend laten boek en spel,

Voor wien maar verkleumde grijzen

Huivren in hun kille cel,-

Mij is elke dag verloren,

Die uw lokstem niet verneemt:

Want dit land van most en koren

Is mij immer schoon en vreemd.

Want nooit beurde ik hier te drinken

't Water dat de ziel verjongt,

Of van dichtbij hief te klinken

't Verre wijsje dat gij zongt:

Alle schoon dat d' aard kan geven

Is een pad dat tot u voert,

En alleen is leven leven

Als het tot den dood ontroert.

In trage cadans, op zangerig eentonige wijs, woord voor woord zuiver scanderend, had de pastoor het vers gelezen. De zware stem had een bronzen ondertoon, een verholen trilling, die de verbazingwekkende woorden een diepe, geheimzinnige betekenis mee gaf.

Roerloos stond Merijntje voor de lichte zomernacht. Huiveringen kropen over zijn rug, langs zijn benen. Woorden zoemden na in zijn oren, verwarrende en onbegrijpelijke beelden stonden doorzichtig en ijl, vaag verschrikkend door zijn verstarde blik. Goede Dood ?... Kon de dood dan anders dan een verschrikking zijn ?... Een beker was er, geheimzinnig als uit een toververhaal, en daar was het water in, dat de ziel verjongt... Lieflijke velden lagen gespreid... het land van most en koren... en uit de verte deunde het wijsje, dat de dood zong, en plots was het dichtbij...

Flierefluiters stem herhaalde, wonderlijk bevend: 'En alleen is leven leven... als het tot den dood ontroert...'

Waarom zei hij dat nog eens?... En waarom maakte iemand zulke vreemde verzen ?... Je kon er niets van begrij pen... Goede Dood ?... En hoe kwam het, dat je er toch ademloos naar moest luisteren en dat die beelden eruit voor je ogen bleven en dat het zo mooi klonk en je zo afschuwelijk bekoorde?...

'Ik 'eb er m'n best vor gedoan,' vervolgde Flierefluiter op dromerige toon. 'Eén ik zal vol zien t' ouwe tot 'et énd toe...'

'Ieder op zijn menier,' bromde pastoor Ramakers.

Weer kwam de stilte, dat suizende, benauwende zwijgen, waarin duizend gedachten in Merijntjes hoofd dooreenvlogen, elkaar weg stieten nog eer ze voltooid en bewust waren, vergleden in grijze onbestemheid. Wat beduidde dit allemaal ?... Of beduidde het helemaal niets en waren er alleen twee onbehouwen mannen, die te veel wijn gedronken hadden en wartaal spraken?... Nu hoorde hij meneer pastoor diep zuchten, en zeggen: 'Tjoa, jonge, zukke dichters, da' zijn de stemme van de ziel... Oónze ziele zijn stom gebore...'

Ook Flierefluiter zuchtte diep en droevig. Klagend kwam zijn stem: 'Loat oons die aarme, stom gebore zieltjes van oons trooste, mee de loafenis van een goei glas wijn, meneer pestoor!...'

Woedend sloeg Merijntje met de vuist op de vensterbank... Die verdomde vagebond kon nooit zijn fatsoen houden!... Op zo'n plechtig gezegde van meneer pastoor kwam ie met zo'n zuipersantwoord!... Maar hij hoorde de pastoor ingehouden lachen en een doffe klap, die zeker op Flierefluiters schouder terecht kwam, want die zei vermanend: ''Verzichtig man, 't 'oef nie kepot al is 't zoondig!...'

Nu lachten ze allebei en het fijne zingen van tegeneen gestoten glazen trilde er doorheen.

'Eén nou loat ik die goeie dood es pijpe!' riep Flierefluiter.

Onthutst ging Merijntje weg van het venster en kroop weer in bed. Maar daar hoorde hij, hoe Flierefluiter een fijn en dansend melodietje uit zijn fluit trok, een wijsje, dat schril oversprong van huppelende vrolijkheid naar een trage, donkere droefenis en langs vreemde akkoorden weer terugliep naar zijn aanvang.

Stil lag Merijntje op zijn rug, de handen tot vuisten geknepen naast zich. Tranen sprongen in zijn ogen, liepen langs zijn slapen neer, trokken een brandend spoor. Hulpeloos voelde hij zich, dom en verloren. Hij begreep niets meer van het leven, noch van de dood. Wat wisten die twee daar beneden, dat hij nog leren moest, en waardoor ze zijn konden zoals ze waren en hun weg gingen, zelfbewust en zeker, terwijl hij was als een wakkelend kaarsvlammetje, dat bij ieder tochtje heen en weer waait en dreigt te doven?... Vernederd en neergedrukt door een gewaarwording van nutteloosheid en worgende onmacht beet hij de tanden opeen. Het vreemde spel van Fleirefluiter joeg een onrust in hem aan, waarvan hij niets begrijpen kon, die zinloos bleef en hem nog ontroostbaarder maakte. Waarom?... Wat was de zin van dit alles?... Wat was de zin van heel het onbegrijpelijke leven?... Waarom was hij er eigenlijk en waarom lag hij hier en moest stil voor zich heen schreien en de tanden vast op elkaar klemmen om het niet uit te schreeuwen als een kind, dat bang is of pijn heeft en niet weet waar of waarom?...

Plots liep het wijsje van de fluit uit schrille hoogte terug naar een diepe, warme toon, die zuiver en langzaam doofde en verklonk. Stil bleef het nu. Door de bomen van de tuin voer suizelend de nachtwind en een vogel kwiekte slaperig, korte, kleine toontjes. De toren liet helder een enkele slag vallen, die traag wegzinderde in de lucht.

Waarom was hij van huis gegaan en had zich gewaagd op de wegen van Flierefluiter, die een doolhof vormden, waarin hij steeds dieper verdwaalde en zichzelf niet meer kon terugvinden ?... Zot!... Wat had hij zich voorgesteld ?... Wat had hij zich verbeeld ?... Alles was verschrikking geworden en duisternis. Overal rondom waarde geheim en dreiging. De grote zomer, die open en geweldig over de wereld stond, was verdonkerd en vol benauwenis gelopen... Er was licht noch vreugde, en geheel alleen lag hij versmeten in dit vreemde bed, en kon niet eens meer bidden om hulp en kracht, want hij wist niet meer tot wie of wat zijn stamelende angst te richten. De aarde was duister, de hemel was leeg... En tussen de donkere aarde en de beroofde hemel dwaalde zijn verbijstering, zijn ziel in nood... Hoe was hij plots zo mateloos rampzalig geworden?...

Met een ruk gooide hij zich om en beet in zijn kussen. En tussen zijn opeengeklemde tanden riep zijn vertwijfeling naar de laatste heul, die de verzinkende mens immer blijft: 'O, moeder toch!...'

Table of Contents

De grote zomer

EERSTE HOOFDSTUK

I

II

III

IV

V

VI

TWEEDE HOOFDSTUK

I

II

III

IV

V

VI

DERDE HOOFDSTUK

I

II

III

IV

VIERDE HOOFDSTUK

I

II

III

IV

V

VIJFDE HOOFDSTUK

I

II

III