EERSTE HOOFDSTUK

I

Op die droefgeestige morgen lag de wereld verdronken in een dichte, grauwe mist, die de velden overstroomd hield onder zijn vale vloed. De scheefgegroeide knotwilgen onder aan de dijk spookten schrikwekkend langs de sloot, donker gedoezeld in de wazige atmosfeer. Diep in zijn gedachten verloren sukkelde Merijntje Gijzen moeizaam voort over de grintweg, die deerlijk stuk gereden was door de kreunende boerenwagens met hun zware voeren suikerpeeën. Zijn doorweekte zolen glibberden over de vette klonters klei, die van de wielen geklodderd waren en de weg bijna onbegaanbaar maakten. Telkens gleed hij uit, trapte struikelend in een kuil of een verdiept wagenspoor vol vuilgeel modderwater, dat kil om zijn enkels greep en verraderlijk in zijn schoenen slipte. De oude olmen langs de kop van de dijk rezen maar als donker-schaduwende zuilen uit de wegkant, onmerkbaar naar boven in de nevel vervagend, de kruinen bleven onzichtbaar. Maar van de bijna kale takken lekten zware druppels, doorspikkelden de doffe stilte met overal ritselend getikkel, soms spette er nijdig een in zijn nek te pletter en sneed ijzige lijntjes over zijn bezwete rug. Gedempt en hol woeien de aanmoedigende kreten van een boerenknecht tot zijn paarden hem tegemoet. Dan doemden uit de nevel de geweldige schimmen op van de dampende dieren en de lange, zware kar, hoog en puntig bestapeld met de besmeurde, lijkkleurige peeën, wier weezoete geur om zijn hoofd walmde. Scherper omlijnd schoof de verschijning langs hem, vervaagde dadelijk weer in de dikke mist, schemerde toverachtig weg in de sombere nevelwade. En er was niets meer dan wat verward rumoer, gekners van ijzeren wielbanden over harde bobbels en langs scherpkantige wagensporen, gekraak van de kar boven veerloze assen, de vage, schorre stem van de voerman, vermoeid gesnuif van zwoegende paarden, de ijle knal van een zweep. Maar snel dempten en doofden ook de geluiden, versmoord in de dompe wattigheid van deze grauwe neveldag. En Merijntje liep weer verloren op de modderige baan, schuifelend en glijdend over kladden rottend bietenloof en klonten platgereden klei, als te voren eenzaam binnen de grensloze omvatting, de heimelijk meeschuivende tovermuur van de mist. Het daglicht won geen kracht, bleef tot een vermoeide, glansloze schemer verdoft.

Soms vlaagde wel een zwak gemurmel van stemmen naar hem over, maar hij kon de arbeiders in de velden niet zien. Dat gaf een stille wrevel van onmacht. De grote boerenhoeve beneden, in de buiging van de dijk was maar een onduidelijke vlekkerigheid van bomengroep en de machtige schim van de massieve graanschuur, alles zonder vaste contouren vervloeiend in het onbestemde, iets uit een hinderlijk-spannende droom-in-halfslaap, mysterieus, onherkenbaar bekend.

Van heel uit de verte begon dan het middagklokje te luiden. De heldere galm, die hij zo goed kende en waarvan hij zo veel hield, riep met een vreemdbeklemde stem, onwerkelijk, als vleugelden de klanken hoog boven hem uit, zoekend in een cirkel rond en trilden zoetjes weg op de lome golving der traag over de wereld gezegen nevelzee... Twaalf uur... over een goed kwartier zou hij in het dorp komen... dit moest immers de hoeve van Swagemakers geweest zijn... Vermoeid stond hij stil, zuchtte diep. schoofde hoed naar achteren en wiste zich met de rug van zijn hand het prikkende zweet uit de ogen...

De dompe, verduisterde dag drukte hem zwaar. Het was onbegrijpelijk en treurig, dat hij zo alleen door de mist doolde, zonder de kameraad van al die goede zomermaanden. Maar een week geleden had hij hem helpen begraven, en nu ging hij zijn laatste wil uitvoeren: aan pastoor Ramakers de helft van het geld brengen voor de armen van de parochie. Zo duidelijk en schrijnend als vandaag had hij de lege plaats naast zich nog niet gevoeld. Zeker kwam het doordat die vale damp hem binnen zo benauwend enge kring van de overige wereld afgesloten hield... Een rauwe pijn wrong in zijn keel. Het zou goed geweest zijn, als hij eens teugelloos had kunnen uithuilen... maar daar was hij immers te groot voor!... Hij had de laatste nacht slecht geslapen, telkens weer van Flierefluiter gedroomd, tot hij schokkend wakker schoot met bonzend hart en natte wimpers. Dan had hij in het donker liggen staren, zoekend naar het beeld van de vriend, dat hem eensklaps ontvloden was en dat hij zich met geen mogelijkheid voor de geest kon halen, maar dat sprankelend van leven en werkelijkheid terug opdook, zodra hij in nieuwe sluimer loom was weggezakt. Te levend, te werkelijk om het lang te kunnen verdragen, want hij wist ook in zijn droom, dat Flierefluiter dood was... hij hield die luchtig natuurlijke en toch zo bedrieglijke aanwezigheid niet uit en rukte zich met geweld los uit de slaap, driftig en bedroefd...

Schuw keek hij om zich heen. Hoe troosteloos eenzaam was dat, alleen te staan in de ondoorgrondelijke schemer van de mistige dag, met niets om je heen dan een stuk nattig glimmende, bemodderde grintweg, een randje vergelend gras, een paar dof-donkere, verwazende, als doorschijnend geworden boomstompen... opgesloten in de nauwe omspanning van die niet te doorbreken nevelcirkel... En naar alle zijden daarbuiten lag de wereld met de mensen en al de goede, bekende dingen... Het verre geruis ervan drong naar hem over, maar hij kon er niets van zien, het zag hem niet, hij had er geen gemeenschap mee, hoe diep en smartelijk hij daar ook naar hunkerde. Hij stond alleen, verlangend en verlaten binnen de onwezenlijke gevangenis van de wijkende muur, die toch geen muur was, maar enkel damp... Hij kon de anderen niet bereiken... hij wist van hun bestaan, maar niemand wist meer van het zijne... zij taalden niet naar hem, zij zaten versloten binnen hun eigen betoverde cirkelmuur van damp. Niets dan schimmen om hem heen, en onzichtbaar, onbereikbaar leven verder weg... Een huiveringwekkende, spookachtige wereld, onpeilbaar van geheimenis... Hetzou niet eens verwonderlijk zijn, als Flierefluiters schaduw deze nevelkring binnen gleed om hem te verschrikken of te bespotten... Een kraai kraste makaber in de onzichtbare boomtop boven zijn hoofd...

Rillend schokte hij weer in beweging, struikelend van haast opeens over de ongelijke weg. Een plotse, panische angst joeg hem voort. Zijn hart roffelde wild. Zweet prikte op de hoofdhuid onder zijn haren, bijna was hij gevallen, uitglijdend over een half verpletterde suikerbiet, van een wagen verloren.

Woedend vloekte hij binnensmonds, herstelde, springend over een plas, zijn evenwicht en verwenste zichzelf... Er was immers niets!... Niets was er dan een heel gewone damp, een volstrekt niet geheimzinnige, dikke, koude, natte nevel, zoals er zo vaak in het najaar en de winter over de wereld zonken. Waarom moest hij zich daarbij weer allerlei onnozele, spookachtige voorstellingen maken ?... Anderen deden dat toch ook niet ?... Hij was toch allang niet meer kinderachtig bijgelovig?... Nevel was enkel een laag hangende wolk... die trok wel op en dan werd alles weer gewoon als van ouds... Maar omdat het nu mistig was, dacht hij aan spoken en sloeg op de vlucht voor het brutale gekras van een alledaagse kraai in een onzichtbare boomkruin, dat hem ontsteld had als een rauwe schreeuw uit de geestenwereld !... Een flinke kerel was hij wel, een held, een goed discipel van de onverschillige Flierefluiter, die voor dood noch duivel bang was... omdat hij aan geen van beide geloofde...

Er was geen enkele reden voor die jagende angst, en zijn verstand wist dat heel goed. Maar hij was overstuur geraakt door de ongewone eenzaamheid, die hij overigens zelf had gezocht. De overspannen-montere stemming, waarin hij van het kerkhof was weggegaan, had niet lang geduurd. In de herberg, waar hij 's middags alleen aan tafel zat om te eten had hem het gemis van de blijmoedige vriend met zijn ironische, spottende wijsheid plotseling heftig bedrukt. Er was leven genoeg in de rokerige gelagkamer, waar tevreden boeren, die van de markt in de stad terugkeerden, hun zoveelste borrel slurpten en op onvaste benen rond het rommelende biljart stommelden. Maar Merijntje had het beklemmende gevoel, dat er in hem een grote, dodelijke stilte lag, die niet gestoord wilde worden. Hij kon de mensen om hem heen eensklaps niet meer uitstaan; waarom treurden ze niet, hoe konden ze zich zo vrolijk en onbezorgd aanstellen?... Flierefluiter was toch dood?... En hij zat hier zonder de grote kameraad, en wist niet wat hij beginnen moest... De wereld was verduisterd, was leeg, somber en droefgeestig geworden, en Merijntje leed diep onder de smartelijke zekerheid, dat hij nu nooit meer zou kunnen lachen of vrolijk zijn. En dit onbehouwen volk hier deed maar, dronk, biljartte, schreeuwde uit wijdopen monden tegen elkaar in, vermaakte zich, alsof er niets gebeurd was, alsof niet alles donker, kleurloos en treurig was geworden met de dood van Flierefluiter... Haastig was hij weggegaan. Het leek hem zelf een vlucht, maar hij kon niet anders, het was hem onmogelijk langer onder deze botte lawaaimakers te blijven, tot wie het niet doordrong, dat wereld en leven met één slag veranderd waren, dof geworden, tot één enkele, grote droefenis verslagen... En dat was onherstelbaar... Maar niemand merkte het buiten hem... Plotseling hoorde hij niet meer bij de mensen, die hij gisteren nog kende en begreep...

Het plan om regelrecht naar zijn dorp te gaan, had hij opgegeven: hij zou het niet hebben kunnen verdragen samen te zijn met de mensen, die Flierefluiter zo goed gekend hadden, op de plekjes, waar hij zo verwarrend veel met hem had doorleefd... Terneergeslagen en doelloos had hij rondgezworven door bossen en velden, en hoe vaak, hoe dringend hij zich ook voorhield dat Flierefluiter zelf gezegd had, blij te zijn vóór de wrakke ouderdom te mogen sterven, hij kon die blijdschap delen noch verstaan. Hij leed elke dag dieper, omdat de vriend niet meer naast hem ging. En de herinnering aan deze wonderlijke mens kon hij niet ontvluchten. Heel deze streek was immers vol van zijn aanwezigheid !... Overal was hij met hem geweest... in deze boskant had hij naast hem geslapen... langs deze weg met hem lopen zingen... in dit ven had hij met hem gezwommen, op die velden met hem gewerkt, aan deze dijk zijn eerste lessen in het fluitspelen gehad... in dit dorp op de kermis, in dat op een bruiloft voor de dans gespeeld... Flierefluiter was overal... maar hij was er als een leegte, een wurgend verdriet... Zo had hij dan eindelijk het besluit genomen nu maar naar het dorp te gaan... onder goede bekenden was het misschien toch lichter te dragen... Het besluit had hem al wat rustiger gestemd, het verdriet schroeide niet meer zo heet. Iets als een voorgevoel van naderende berusting was langzaam over zijn opstandige, ontstelde gedachten gevloeid... Nu had vandaag die vervloekte damp de beklemming der smartelijke eenzaamheid mateloos in hem versterkt, maar ook heftiger de behoefte in hem opgejaagd onder de mensen te zijn, onder bekenden, onder vrienden, die van Flierefluiter hadden gehouden... Heel deze week van dolen en dubben had hij diens naam niet uitgesproken, zijn verlatenheid en verdriet krampachtig in zichzelf opgesloten gehouden... nu lag het zwaar en benauwend, als een verstikkend brok rauwe pijn in zijn keel en borst... hij verdroeg het alleen zijn niet meer. De wazige gevangenismuur van de nevelcirkel moest hij doorbreken, het drukte hem, alsof hij wérkelijk in een cel rond trampelde... Hij moest verbinding hebben met de onzichtbaar geworden wereld daarbuiten, tussen de mensen zijn, voelen dat hij bij hen hoorde... Hij wilde weer bij hen horen... Steeds haastiger liep hij voort, glijdend en struikelend. Hij herkende de doezelig zichtbare dingen langs de weg, hoe onwezenlijk ze ook in de mist verzwommen: daar was het herbergje van Ko Gillemans, daar de heg met het hoge hek en de doodskoppen op de pilaren van het kleine kerkhofje... dan liep de baan schuin van de dijk naar beneden, boog het polderland in...daarwarende tweeschuine,stenen stootpaaltjes aan de indraai van de dorpsweg, de grote oude linde op de driesprong, de iele ruigte van de kale struikjes langs de slootkant, met de donkere, doornige ranken van de bramen er tussen geslingerd... Hier was hij thuis... Hij hoorde al de heldere klinkklank van de hamer op het aambeeld in de smidse van Wildenberg... wild en gebiedend kraaide een haan op het erf van Timmers: waar bleven de zon en het schelle daglicht?... Merijntje haalde verlicht adem. Nu voelde hij zich niet meer alleen... een bevrijdend gevoel van gemeenzaamheid omsloot zijn benauwd hart en met een vage glimlach van verwondering, die vreemd aan zijn strakke wangen trok, vroeg hij zich af, hoe hij zo zot gekomen was al deze dagen in eenzaamheid te verzwerven?... Hier was de warmte van genegenheid onder vrienden en verwanten, de oude kring van saamhorigheid en gemeenschappelijk avontuur en herinnering... Het grint knerste op deze dorpsweg geheel anders onder zijn schoenen... een lief, vertrouwd geluidje, zo veilig en bekend... zelfs de pijn van een scherpkantige steen onder zijn dunne zool leek een vriendelijk gevoel... Er was iets goeds nabij, het beloofde vrede voor zijn verwarde gedachten, rust voor zijn vermoeide lijf, warm te voor zijn verkleumde hart, een goed maal voor zijn plots zeer hongerige maag... Rook hij al niet de onvergelijkelijk heerlijke geur van het versgebakken brood, dat de Foep uit zijn gloeiende oven op de droogplanken schoof?... Nee, dat was onmogelijk... het was nog te ver, en het was immers ook de tijd niet... Maar hij rook het toch en verhaastte zijn schreden, die heller klonken op de eerste keien van de dorpsstraat...

II

Toen Merijntje, die als vroeger achterom gekomen was, de klink van de achterdeur lichtte, zag hij Nele en meneer pastoor tegenover elkaar aan de keukentafel zitten. De lamp brandde. Zijn bedeesde groet ging verloren in de uitroep van verrassing, die beide tegelijk slaakten.

'Merijntje!'

Joa, 'k zijn ik 'et...'

Het klonk bedrukt. De pastoor was opgestaan. De jongen voelde zich schrieltjes tegenover de geweldige gestalte in de gebloemde kamerjas. Meneer pastoor zag, hoe de bezoeker bleek werd en de trillende lippen moeizaam vertrok tot een glimlach, die een grimas van pijn leek. Hij schudde hem de hand, sloeg hem krachtig op de schouder, riep dan luidruchtig: 'Allee, Nele, zet gaauw een bürd bij, want dieë rampzoaligen is uitg'ongerd, da' ziede toch wel?... Veruit... eest je balg vol sloan, jonge... proate kumme strak wel...'

Hij drukte hem neer op een stoel bij de tafel. Nele zette een bord voor hem neer, schepte er een eerbiedwaardige portie hutspot in en lei er een groot stuk vlees bovenop.

'Tast toe, jonge... da's goeie kost mee di' weer!...'

De kruidige geur van het eten maakte Merijntje duizelig. Maar hij voelde nu ook dat hij uitgehongerd was, liet zich niet langer noden en begon te eten. De warmte van de keuken omving hem behaaglijk. Het was hier goed. Het was heerlijk hier... Neles blinkende, propere keuken, Neles lekkere manier van koken, Nele zelf met haar vriendelijke ogen, meneer pastoors ontzagwekkende, maar rustgevende persoonlijkheid... alles was heerlijk na de kille eenzaamheid der laatste dagen, na z'n verschrikte tocht door die koude, spookachtige mist... De laatste rest van zijn onbestemde angsten gleed bevrijdend uit hem weg. Buiten mocht de nevel schemeren, hier was het warm en licht en alle dingen stonden helder afgetekend in de gouden schijn van de petroleumlamp. Er was geen mist, geen beklemmende dampcirkel. Veilig, warm en vertrouwd... Zwijgend aten ze. Neles blik ging vol genegenheid over zijn vermagerd gezicht, waar de warmte rode vlekken in brandde. Even keek ze naar de pastoor, die bijna onmerkbaar het hoofd schudde. Toen de jongen zijn bord leeg had, schoof hij het iets verder de tafel op, leunde achteruit tegen de leuning van de stoel en zuchtte voldaan: 'Hèhè... dad'ee gesmoakt!... Zoa' gij toch koke kunt, Nele!...'

De huishoudster glimlachte: 'Lillijke flikflooier!... Da' beteke' zeker a'ge nog meer lust!'

'Neeë, Nele... wezelijk nie... dank je... 'k zou nie meer kunne!' Ineens viel als een schrik het doel van zijn komst hem in. Onzeker zei hij 'Wete jullie al...'

Pastoor Ramakers wuifde met de hand.

'Joajoa... stil moar... zo'n tijding goa gaauw genog roond...'

Hij stond op.

'Kom mee noar de koamer... dan kunde me-n-alles vertelle... Nele brengd' oons wel een kom koffie strak.'

'Meneer pestoor kom dikkels in de keuken eten a't er gin meins is,' verklaarde Nele ongevraagd. 'Dan kan alles in z'n koamer blijve lege, ziede...'

Merijntje knikte. De uitleg was overbodig. Geen ogenblik had hij zich verbaasd: waarom zou meneer pastoor niét bij Nele in die gezellige, warme keuken eten ?... Toen hij van de tafel wegging, sloeg Nele de handen in elkaar en riep:' Meinsekinders! wa' ziede gij d'r uit!... Ge zijd' één stuk slik één al!

Bedremmeld keek de jongen langs zich neer. Hij zag er werkelijk ontoonbaar uit, vol modderspatten en kladden vuil op schoenen en broekspijpen. Meneer pastoor lachte om zijn bloedrood aanlopend hoofd.

'Da's den boames,' zei hij onverschillig. 'Gift 'em moar een poar petoffels van mijn... de rest droog van eiges bij de kachel...'

Hij liep de keuken uit. Merijntje ontdeed zich van zijn doorweekte schoenen. Maar Nele hield niet op voor hij ook droge kousen aangetrokken had. Toen slofte hij op een paar veel te grote pantoffels de gang door naar de studeerkamer.

Meneer pastoor had de gordijnen gesloten en de staande lamp op de schrijftafel aangestoken. De pot van de plattebuiskachel bloosde in de warme schemering. Het goud op de ruggen van de boeken spatte gele vonkjes uit. Op het gestreepte vloerkleed lag een halve cirkel van gulden schijn gevloeid voor de tafel met de lamp. Ineens brandden tranen achter Merijntjes oogleden. Zo heerlijk stil, veilig en warm was deze kamer en zo vol herinnering aan vrolijke en spannende uren met Flierefluiter... Hij beet de tanden op elkaar en slikte. Flierefluiter zou hier nooit meer zitten en wijn drinken met meneer pastoor, en vreemde, brutale dingen tegen hem zeggen en muziek maken... Dat was voorbij, verzonken in het duizelingwekkend mysterie van de raadselachtige dood... En hoe kort was het nog geleden... amper drie maanden... en voor drie weken liep hij immers nog onbekommerd met Flierefluiter langs de wegen en streed met hem om God en duizend andere dingen...

Pastoor Ramakers zat in zijn leunstoel bij de kachel, de voeten op de blinkend geschuurde trommel, de rug naar de lamp gekeerd, een enorm silhouet tegen het zacht goudelend licht. Hij rookte zijn grote meerschuimen pijp. Met een vage handbeweging zei hij: 'Nimd' een sigoar één komt erbij zitte, jonge...

Merijntje trok een stoel bij de kachel, zette zich tegenover de pastoor, trok vuur aan z'n sigaar en staarde zwijgend voor zich uit. Droefenis kroop hoger in hem aan. Vast beet hij de punt van de sigaar tussen de tanden: hij wóu niet schreien... nu zeker niet... niet als meneer pastoor het zag... Deze keek even naar het bleke gezicht tegenover hem, waarin de ogen vochtig schemerden in het stille lamplicht. Hij zag hoe de jongen zijn tranen verbeet, wendde de blik af, glimlachte en zweeg... Hij moest eerst maar eens tot zichzelf komen, de aanwiekende herinneringen de baas worden.

Buiten gingen mensen voorbij. De klompen klopten dof op de keien. Een harde mannenstem praatte onverstaanbare woorden. Kinderen joelden in de Dreef achter de kerk, een klein gerucht van hoge stemmen. Er kwieterden vogeltjes in de bomen voor de ramen aan de tuinkant. Het was zo stil in de kamer met de goudige lampeschemer. Zo warm, zo veilig, zo goed. Net zoals het deze zomer geweest was, toen ze gedrieën hier zaten. Het overviel hem weer met een gevoel van verwondering, schrik en diep bijtend verdriet: één van de drie was er niet meer bij. Flierefluiter was weg, was dood. Dood... de onherroepelijkheid van dat woord pijnigde, verbaasde en riep een vreemde ongelovigheid wakker... Als hij zijn ogen dicht deed, kon hij Flierefluiter naast meneer pastoor zien zitten... ieder ogenblik kon je zijn stem verwachten, die spotte met je verwarring, je verwondering, je verdriet... Maar Flierefluiter was gestorven... hij lag in een hoekje van het verre, vreemde kerkhofje onder de treurwilg in de koude grond te vergaan... Zij tweeën waren gebleven... alles was gebleven, het dorp, deze kamer, het lamplicht, de boeken... Alleen Flierefluiter was er niet meer, zou er nooit meer zijn... Langzaam liepen twee heldere tranen over zijn wangen. Hij proefde de zilte smaak in zijn trillende mondhoekenen eensklaps werd hij overweldigd door een zo ondraaglijk verdriet, dat hij het hoofd op de armen liet zinken en snikte... Het was medelijden. Medelijden met de arme Flierefluiter, die uit het leven had moeten verdwijnen. Medelijden met de mensen, met het leven zelf, dat vernietigd werd door de geheimzinnige, genadeloze dood... Medelijden met de kleine jongen, wiens tranen hij proefde op zijn lippen, en die zo vreselijk verlaten heel een week hulpeloos had omgedoold eer hij hier was aangeland, tot op het gebeente verkild... nu werd hij zwak door de koestering van de warmte, waaraan hij ontwend was... Hij schaamde zich over zijn zwakheid. Hij moest zich toch beheersen... Hij slikte enige malen achtereen, klemde de kaken op elkaar, wreef de ogen droog over de ruwe stof van zijn mouw en richtte zich langzaam op, bang voor de blik van meneer pastoor... hij zou er medelijden of spot in zien, en geen van beide kon hij nu verdragen. Maar meneer pastoor stond met de rug naar hem toe bij de schrijftafel en stopte een nieuwe pijp. Merijntje snoot zijn neus, veegde de tranen van zijn wangen, hoestte driftig een paar keer achtereen, en toen de pastoor zijn pijp aangestoken had en zich naar hem toewendde, zat hij teruggeleund tegen z'n stoel en rookte met een bleek, verbeten gezicht, waarin de donkere ogen schril lichtten. Rustig zette pastoor Ramakers zich tegenover hem, rond zijn hoofd een blauwe wolk van tabaksrook. En met een stem, die merkwaardig zacht klonk, vroeg hij : "Eet ie veul geleje, Merijntje?'

Toen kon Merijntje ineens weer spreken. Zijn stem klonk nog wat onzeker en schor, maar de beklemming was uit zijn keel weg.

'Ik gloof wel 'at ie veul pijng'ad 'eet, meneer pestoor... Moar 'ij was dikkels buite kennis... één 'at ie bijkwam kloagden ie nooit...'

'Verteld'es 'oe 'at da' zo ineens gekommen is, één 'oe 'at ammoal gegoan is...'

De jongen dacht even na, begon dan langzaam te vertellen. Toen hij even bezig was, kwam Nele binnen. Zij zette de koffie op de tafel, ging op het puntje van een stoel zitten en luisterde mee. Gedempt ging Merijntjes ontroerde stem. Hoe meer hij vorderde, hoe lichter hij zich voelde worden. De woorden verduidelijkten weer de indrukken, die hem vlak voor en na de begrafenis zo'n rustig, bijna blij gevoel gegeven hadden. Zwijgend zaten de anderen en luisterden naar het wonderlijk verhaal van dit ziekbed en deze stille, blijmoedige dood. De glimlach week niet van pastoor Ramakers' lippen. Nele wiste af en toe tersluiks met een tip van haar schort langs haar ogen. Toen hij zweeg, bleef het lang stil. Alle drie staarden voor zich uit, naar het beeld van de vrolijke mens, wiens dood zo'n harmonische afsluiting van zijn leven geworden was. Eindelijk zuchtte Nele diep, stond langzaam op en zei stil: 'Joajoa...'

Zij schonk de koffie in de witte kommen en ging onhoorbaar de kamer uit. De pastoor knikte met het hoofd en zei: 'Die 'eed oons zo es evetjes een goei voorbeeld gegeve, Merijntje... a'me da noar kunne volge, zijn me niet slecht

Dankbaarheid liep warm over Merijntjes hart: meneer pastoor dacht goed over Flierefluiter... Tegelijk stegen hem honderd vragen naar de lippen. Hij begreep niet, hoe een pastoor zo over Flierefluiter kon denken en spreken. Want Flierefluiter was toch eigenlijk een heiden geweest. Hij geloofde niets van wat de pastoors leerden en kwam in kerk noch kluis... En had hij niet op zijn sterfbed nog gespot?... Verlegen vroeg hij: 'Was da' niet slecht, meneer pestoor, 'at ie z'n eige liet bediene zoonder dat ie d'r wa' van meende?... Is da' gin spotte, gin 'eiligschennis?...'

De pastoor keek hem aan, glimlachte en zei dan overtuigd: 'Ik ken de pestoor van da' dürp... Flierefluiter 'ad gelijk: die zou doodongelukkig gewiest 'emmen 'at die zieke gestorreve was zoonder de sacramente... Zouwde gij deinken 'ad Oonze Lieven 'eer kwoad kan zijn op iemes die mee zo'n vriendelijke doad den dood in goat?... 'IJ bedoelde toch einkel moar om die pestoor een plezier te doen?...'

Merijntje fronste de wenkbrauwen en sloeg de ogen neer. Hij durfde niet naar meneer pastoors gezicht te kijken. O, hij was niet meer de bigot gelovige knaap, die alles naar de letter nam, en Flierefluiter had niet veel in hem overgelaten van dat oude, dogmatische kerkgeloof van de catechismus. Maar telkens als hij tegenover de zwarte soutane stond, voelde hij de druk van dat oude over zich en verwachtte strenge opvatting en heftige bestrijding van Flierefluiters ketterse denkbeelden en daden. Hij wist allang, dat pastoor Ramakers het soms wonderlijk met Flierefluiter eens kon zijn en zelf vreemde dingen zei over het geloof, maar toch was hij ook nu weer verbaasd en verontrust over wat de geestelijke gezegd had. Het paste zo helemaal niet bij het wereldbeeld, dat hij zich door zijn opvoeding en ervaring gevormd had. Een pastoor was streng en hield vast aan de letter der geboden. Hij kon goed zijn en vriendelijk en vergevingsgezind, zoals het oude pastoortje geweest was, de liefste herinnering uit zijn kinderjaren, maar er waren toch dingen, die een pastoor heel streng behóórde te veroordelen, en hij had zeker gedacht, dat Flierefluiters biecht en communie op zijn sterfbed zonder geloof als onvergeeflijke zonde zou worden beschouwd. En pastoor Ramakers sprak er vriendelijk over, op dezelfde toon als Flierefluiter gedaan had!...

Meneer pastoor was opgestaan en had zijn kop koffie leeggedronken. Nu liep hij heen en weer door de kamer en zei met zijn zware, donkere stem: 'Flierefluiter, die gloofden oan een God, zo groot één zo wijd, dad'een onnozel meinsken 'em nie-beledige kan... 'IJ dee' één 'ij zee soms dienge, die verschrikkelijk oneerbiedig leke... moar meschien school doar meer eerbied in vor God as in 'et strengste leven van die bang is vor de strafFe van 't voagevuur één van d'el... Iedere God wild' op z'n eige menier gediend zijn, Merijntje... dad' edde toch wel van Flierefluiters geleerd zeker?...'

Het liep de jongen koud over de rug. Spotte meneer pastoor?... Zou hij aanstonds losbarsten in donderende verwijten als hij toegaf, dat hij naar die goddeloze praat van de zwerver gehoord had en er door geschokt was in zijn oud en enig waar geloof? Bijna fluisterend vroeg hij: 'Is-t-er dan meer dan ene God, meneer pastoor?'

In plaats van de verontwaardigde uitval, die hij verwachtte, kwam de rustige stem zonder enige opwinding, eer met een peinzende klank: 'Da' gloov' ik nie, want ik gloov' ok nie, dat er meer dan een 'eelal is... Moar ieder meins kan God in z'n 'art op een aandere menier beleven één doar kom 'et op oan.'

Hij zweeg en Merijntje waagde het niet, meer te vragen. Hij begreep het niet goed. Een beetje angstig keek hij naar de grote man, die bij het raam stond, het gordijn even opzij hield en in de schemer van de mistige tuin staarde. Dat een pastoor zo iets zeggen kon!... Als Flierefluiter zulke dingen verkondigde, kon je je dat nog voorstellen, maar een pastoor!... Die hield zich toch aan het woord, aan de leer, aan de schrift?... Wat bedoelde hij eigenlijk met zijn raadselachtige woorden?...

De priester kwam terug in de kamer. Peinzend liet hij zich neer in de stoel voor de schrijftafel. Zijn gezicht versomberde, nam een bijna toornige uitdrukking aan, laag trokken de borstelige wenkbrauwen neer boven de diepliggende ogen. De grote hand op het tafelblad balde zich tot een vuist.

'De meinse,' zei hij op misprijzende toon, 'de meinse kunnen 'et leve mee God alleen nie oan... Ze ruste niet vóór a'ze mee mekoaren afgesproken 'emmen a' z'ammoal net eender tegenover 'em stoan, één 'oe a' God eruit ziet, één wat ie van de meinse verlangt... 'oe 'at ie gediend wilt zijn één 'oe 'at ie et d'ong'oorzoamen inpepert as ze nie persies binne de lijntjes lope...' Zijn stem werd een diep gegrom.

'Ik mot er om lache... Ik zien ze leinst 'et straand lope mee spoaikes één mee emmertjes, net as onnozele kinders... ze bouwe dijke van een duim 'oog één dan deinke ze da' ze den oceoan ingedamd 'emmen één da' ze doarom nou alles van 'em wete... moar ze kunne nog gin duzendste van z'n oppervlak overzien, één wat er in z'n diepte leeft, doar zulle ze nooit van z'n leven iets van wete...'

Hij zweeg en keek strak voor zich naar de gebalde vuist, die machtig en dreigend voor hem op de tafel lag. Bedremmeld vroeg Merijntje: 'Sprikt' over de christene, meneer pestoor?'

Pastoor Ramakers wendde het gezicht naar hem toe. De grimmigheid week van zijn trekken. Hij lachte en zei: 'Ik spreek van de meinsen één van God, jonge... van de vlooien één van den baarg, die z'n kop wijd in de wolleke stikt... Flierefluiter was in zekere zin een 'eilige, want 'ij 'ee z'n eige mee 'uid één 'oar overgegeven oan de God doar 'at ie in glooide... Eén meer 'eed Oonze Lieven 'eer nog nooit van een starfelijk meins gevrogen of gedoan gekrege...

Bevangen keek Merijntje hem aan. Toen moest hij toch even lachen.

'Een mooien 'eilige!' zei hij, denkend aan zoveel dwaze avonturen en lichtzinnige praat over vreugd en vrouwen.

'Tjoa,' zuchtte de pastoor, "t zal wel lang duren eer 'at ie op een zuil in een kerk komt te stoan, moar ge kun nooit wete!...'

'Den 'eilige Flierefluiter,' peinsde Merijntje hardop. 'Da' zou nie slecht klienke...'

'Eén 'ij zou veul vereerders 'emme,' zei de pastoor met een klein lachje. 'Eén vereersters nog veul meer... Een echten 'eilige vor de vrouwe...'

Merijntje keek hem even aan, licht blozend. Maar meneer pastoors gezicht lachte zo innig vergenoegd, dat hij wel mee moest lachen.

"IJ 'ee woondere genog gedoan!' riep hij, denkend aan Flierefluiters geheimzinnige kwakzalversstreken. 'Woonderboare genezingen, meneer pestoor !... Doar stoade versteld van!'

'Ziede wel!' lachte de ander. 'A'me d'r moar lang genog over deurproate woort ie 'oe langeroe 'eiliger... ge zul zien a'ze nog es een beeweg moake noar z'n graf... Maar dan mot z'n leve beschreve woore... één da' zouwde gij dan moar es motte doen!...'

'Ikke?' riep Merijntje verschrikt. 'Ik kan toch gin boeke schrijve!'

'Dan leerde 't moar... Voor Oonze Lieven 'eer z'n 'eilige motte wad' over 'emme! Eén 't kan een schoon ver'oal woore!'

'Nou!... da' zouw 'et zeker... Moar nie plechtig genog, deinkte wel, meneer pestoor?... Ze zouwe d'r te veul om motte lache...'

'Joa,' zuchtte pastoor Ramakers, 'da's wel eeh bezwoar... de meeste meinse deinke dat er bij iets 'eiligs niet gelache kan woore... Nou, dan zumme d'r voorlopig moar van af zien om Flierefluiter te canonisere...'

'Tot 'at de meinse wijzer gewoorezijn,' voltooide Merijntje.

Verrast keek de pastoor hem aan. Toen sloeg hij hem op de schouder en zei lachend: 'Ge toon j'w eigen een goeien discipel, Merijntje... dad 'ad Flierefluiter zelf niet beter kunne zége... Wa' deinkte?... wilde mee me mee goan op ziekebezoek?'

'Bij wie, meneer pestoor?'

'Bij je grootmoeder.'

'Is grootmoeder ziek?... Gevoarelijk?'

'Z'is al oan de beter'aand... Kom moar mee...'

III

Twee oude wijfjes, de wollen muts over de oren getrokken, kouwelijk gedoken in haar omslagdoek, kwamen grootmoeders achterdeur uit, toen Merijntje en de pastoor de hoek van het huisje om kwamen. Met een schuwe groet schoven ze langs de geweldige gestalte, die nog groter leek in de dampige schemerdag. Pastoor Ramakers lachte kort, keek ze na en bromde: 'Die 'emmen een nijig potje te vuur g'ad, Merijntje, daor kunde stoat op moake!'

Daarop duwde hij de lage deur open, bukte het hoofd en stapte het achterhuis binnen. De jongen liep achter hem aan. Het was bijna geheel donker in het lage kamertje, alleen de gloed van de gloeiend-staande kachelpot verspreidde een zwak rossig licht. De tafel was wat opzij geschoven en het oude vrouwtje zat in haar rieten leunstoel tussen tafel en kachel, een onduidelijk zichtbare gestalte, het gezicht schemerend binnen de omraming van de witte haakmuts.

'Goeiemiddag, vrouw Gijze,' groette de pastoor. 'Ge roai nooit wie a'k 'ier bij me-n-em...'

'Da' zal wel wa' moois zijn,' kraakte de vinnige oude stem, en Merijntje moest even in zichzelf lachen, al viel tegelijkertijd de ergernis over haar eeuwige ruzietoon weer over hem. 'Dag, grootmoeder,' zei hij, geforceerd monter,' 'oe goaget ermee?'

"Eilige Lieven 'eer, doar 'emme die voageboond ok weer es!' riep vrouw Gijzen. "Oe goaget er mee, vroagt ie... 'k 'ad al net zo goed oonder de groene zooie kunne lége... moar doar trekt ie z'n eige niks van oan... 'k zijn z'n grootmoeder moar.'

'Ik wies toch nie a'ge ziek war, grootmoeder!'

'Neeë... gij dallek liever mee wild-vremde zotte roond...' Meneer pastoors zware stem viel haar in de rede: 'Zijn d'r gin levende genog meer om kwoad van te spreke, grootmoeder Gijze?... Loat de dooie mee vree.'

'Kwoad spreke?' snibde het oude wijfje. 'Wa' miszèeg ik doaroan?... Flierefluiter was een wildvremde van da'jong, één een zot was ie ok, da' wit iederendeen... Ik spreek van gin meins kwoad...'

De pastoor lachte zachtjes. Zijn grote schaduw verduisterde het zwakke licht, dat door het kleine venster druilde. Merijntje zat bij de tafel en trommelde met de vingers op het hout. Hij was woedend. Zijn ongenadige grootmoeder maakte hem altijd woedend met haar redeloze uitvallen en haar manier om net te doen of zij het toonbeeld van alle denkbare deugden was. Toen niemand haar antwoordde, ging zij voort: 'Moar ik ken m'n christelijke plicht, or... ik bid elleken oaved een tientje vor de rust van z'n zoondige ziel... al zal 'et nie veul 'ellepe.'

'Edde zo weinig vertrouwen in de kracht van je gebed?' vroeg de pastoor spottend.

'Goed zo!' dacht Merijntje. 'Die is roak.'

Maar grootmoeder was niet uit het veld geslagen. Ze pufte minachtend en sneerde terug: 'At die nie in d'el leet te braande, dan weet ik 'et nie!' Merijntje voelde een bijna onweerstaanbare neiging op te springen en haar te slaan. Maar de spottende stem van de pastoor weerhield hem ervan uit te varen: 'Gij 'ed er zeker mee nóg zo'n troepke kwezelende totebelle bijgezete, toen Oonze Lieven 'eer 'et oordeel over 'em uitsprook, is 't nie?'

'Doar 'oef ik niet bij te zitte... Ik weet m'n weetje...'

'Zo... witte gij je weetje?... Eén ik zèg jou, da' ge stienkt in Gods neusgoate mee je schijn'eilig'ed, je roekeloze menier van oordeelen of 'a' g'oan God gelijk zijt, één je venijnige tong... gij één 'eel da' klutske klepperend' ouw' wijve, doar g'altij mee zit te kokkemokke. Schoam j'w eige toch, meins, één bemoei je mee j'w eige zoonde... die zijn groot genog... Mee ene voet stoan z'in 't graf één nog kunne ze d'r evennoaste nie mee vrede loate... Ge zij me de christene wel, gullie!...'

Zijn donkere stem donderde door de kleine kamer. Merijntje verheugde zich diep, dat de pastoor haar zo genadeloos de les las. Maar zij leek helemaal niet verslagen. Met haar snerpende stem sputterde zij driftig tegen: 'Joa, gij 'egget meer op laandlopers één dagdieve, die gin God of gebod kenne... die overspel plegen of 't zo moar niks is...'

"Edde doar ok al mee je neus bij gezete?...'

Grootmoeder maakte een sissend geluid van woede. Merijntje moest op z'n knokkels bijten om het niet uit te schateren: aan pastoor Ramakers had grootmoeder een goeie!...

'D'r zijn pestoors ok, die nie deuge!' kefte zij naar de grote, donkere gestalte bij het raam.

'Van eiges... één da' zijn sjuust de pestoors, doar jouw soort 'et liefste noar lüstert... Moar a'gij nog es in den 'emel wilt komme, grootmoeder Gijze, dan zuldej'w eige motten 'oasten om je leve te betere... Spinnekoppe kan Oonze Lieven 'eer nie gebruike... die vroag liefden a'ge da' soms nog nie wies...'

'Ik doen m'n plicht...'

'J'w eeste plicht is liefde... Doar schiete lillijk in te kürt, meinske!'

'D'r zijn d'r wel die doodzoonde doen deur te veul liefde, meneer pestoor...'

'Da' motte dan moar es tegen Oonze Lieven 'eer vertellen a't zo wijd is binne kürt...'

'Da' za'k zeker doen, doar kunde van op oan, meneer pestoor.'

Het bleef even stil. Toen stampte pastoor Ramakers met zijn voet op de grond en barstte uit in een schaterlach, die de kleine vensters beverig deed rinkelen. Merijntje kon niet meelachen. Hij was verbaasd en verstoord over de ongelooflijke brutaliteit van z'n grootmoeder tegenover de persoon van meneer pastoor, haar verbeten verzet, grimmig en vastberaden, alsof ze, gelijke tot gelijke, tegenover een gehate vijand stond. De lach van meneer pastoor klonk ook eerder boosaardig en uitdagend dan vrolijk. Er was iets in de atmosfeer, dat hem beklemde. Hij kon in de zware schemering de uitdrukking van de gezichten niet zien en dat maakte alles nog geheimzinniger en drukkender. Dan zei de pastoor: 'Da's moar een oarig ziekebezoek gewiest, Merijntje... Je grootmoeder is weerzo gezoond as een vis... Ik goan es wijerop... 'k Motje strak nog spreke... ge kun weer op de pasterij sloape... Allee, de goeie middeg, grootmoeder, één proficiat mee je beterschap, or...'

Lachend liep hij de deur uit. Toen zijn dreunende stappen verklonken waren, bromde grootmoeder kwaad: 'Zo'n doerak... Moar 't zalt'em d'r noar vergoan, wacht moar... Oonze Lieven 'eer komd' op z'n tijd...'

Merijntje zat verstomd van verbazing. Hoe durfde ze zulke dingen zeggen over meneer pastoor? Hij wist niet of hij lachen moest of woedend worden. Eigenlijk was het komiek: dat machteloze, giftige oude wijfje tegenover de geweldige figuur van de machtige parochieheer te horen schelden... net of een heel klein, mager straatscharminkeltje stond te keffen tegen een statige Sint Bernardshond. Toch was er drift in zijn stem, toen hij zei: 'Moar, grootmoeder... zo meude toch niet over meneer pestoor proate! Da' voeg nie.'

Grootmoeder liet zich niet uit het veld slaan. Nijdig antwoordde ze: 'A' zo'n snotpiek as gij z'n grootmoeder kapittelt... da' voeg nie! Zijde zot gewoore, lillijken oap?'

'Gè me zellef geleerd a'g'eerbied mot 'emme vor een pestoor...'

'Moar nie vor zo ene...'

'Vor 'oe ene?'

'Vor zo enen as pestoor Roaimoakers.'

'Wad' is-t-er dat dan vor ene?'

Gespannen wachtte hij haar antwoord. Maar ze zweeg. Hij kon haar gezicht niet zien, hoorde alleen door de stilte de kralen van haar rozenkrans zachtjes en droog tikkelen in haar schoot... Zat ze nog te bidden, terwijl ze de goede naam van de pastoor door de modder haalde?... Kwaad herhaalde hij zijn vraag: 'Nou... wa' valt er op pestoor Roaimoakers te zége?'

Hij hoorde haar zachtjes voor zich heen lachen, een hatelijk, een duivels gegrinnik. Zo grinnikte ze vroeger, als ze erin geslaagd was, z'n vader woedend te maken en hem of Arjaan straf te bezorgen. Hij haatte haar. Dan kwam haar stem, spottend en scherp: 'Wat er op 'em te zége valt?... Wa' valt er nie op 'em te zége?... Is dad' een pestoor? Een geestelijke?... Zo rauw in z'n moond as een polderjonge... Eén altij' nimt ie 'top vor de bandieten één de vülderike... De broave meinse zijn nie bij 'em in tel... Van de prikstoel 'eet ie geropen 'at den duvel zeet: de fijne zijn de mijne!... 't Is mooi, da' mo'k zége!...'

'Moar mee die fijne bedoelt ie toch einkel de schijn'eilige femelèers, de farrezeeërs één de kwezels, die de katjes in den doonkere nijpe!'

'Wel, wel... ge zij goed op d'oogte... Afijn, gij zijd' ok zo'n weggooier gewoore, doar at ie 't op 'eet... net as dien oontige voageboond van een Flierefluiter ... Gemeen vollek... daar trekt ie pertij vor, één da' trekt dan van eiges ok weer pertij vor 'um... Moar 't endje zal de last droage, let es op mijn woorde.'

Nu moest Merijntje toch inwendig lachen. Wat waren ze woedend op pastoor Ramakers, de kwaadsprekende kwezels. Maar ze konden hem niet bereiken met hun venijnig gesputter. Treiterend zei hij : 'Nou joa... gemeen vollek ... gemeen vollek...' t Leet er moar oan wa'ge gemeen vollek noemt...' Grootmoeder blies minachtend.

'G'ad'em moar es bezig motte zien, toen ze die sloerie van 't Sas, die Marjan Bedaf, 'et dürrep af stenigde!... 'IJ 'eet er drie bekaant oongelukkig geschopt één gesloge... Eén zoondags doarop 'eet ie d'r over geprikt 'at ammoal schaande war... 'IJ dorref d'r nog d'eilige Maria Magdalena bij t'oalen één Christus zellef... 'k Wier d'r ammoal koud van... Oonze Lieven 'eer is vuls te laankmoedig... 'IJ 'ad 'em van de prikstoel motte sloan, da' zèg ik... Zo mót 'et geloof wel noar de pinnekes goan...'

Merijntje verstond al lang niets meer van haar kwaadaardig gemummel. IJskoud van schrik zat hij recht op zijn stoel. Ze hadden Marjan van 'et dorp gestenigd?... Marjan?... Voor zijn wijd open in het donker starende ogen zag hij het gebeuren... Een joelende troep opgeschoten vlegels, die scheldend achter haar aan zaten en met stenen naar haar smeten... De goedkeurende blikken over de horretjes van de wijven, die de rel met hun gemene, ophitsende praatjes hadden voorbereid... Het ruwe lachen en de smerige opmerkingen van de lafïe kerels, die toekeken en er een beestachtig plezier in hadden... En Marjan, die liep, die holde, met fladderende rokken, de handen beschermend om haar hoofd, gillend van angst, haar bleek, vertrokken gezicht, de ogen krankzinnig vergroot in de razende vrees voor de achter haar aansuizende stenen ... Wat een smeerlappen!... Wat een vuile, laffe beesten!... Een weerloze vrouw met een hele bende zo te vervolgen !... Zijn hart deed pijn van radeloze woede. Hij kneep de vuisten tussen de knieën samen, een ogenblik bang dat hij die giftige ouwe grootmoeder van hem daar op haar stoel de hersens zou inslaan... Marjan... zijn Marjanneke... En dat was gebeurd, terwijl hij godweet ergens plezier maakte, opeen kermis danste... Hij moest nu bedaard blijven... te weten komen, wat er precies gebeurd was en waarom... Hij haalde een paar keer diep adem, dwong zijn trillende stem tot vastheid en vroeg: 'Woarom stenigde ze die Marjan Bedaf van 't dürp?'

Grootmoeder maakte weer haar minachtend pufgeluidje.

'Een lekker dieroazie!... Iederendeen wit 'at er gin 'oar oan d'r dugt. D'r vént kon 'et niet bij d'r uit'ouwe, die is-t-er van oonder getrokke... Z'oalde Jan één alleman oan... een godgekloagd schandoal... tege 't ènd van de zomer wiert er 'oe langer 'oe meer over geproat... Toen is de zeun van boas Meesters buite kennis vor d'r deur gevonne... die was bekaant doodgesloge deur een poar aandere vülderike, die bij d'r kwamme, zége ze... Nou, één toen vonne z' op 't dürp 'at mooi genog gewiest war, één z'emme ze weggestenigd... Moar z'ee gin schrammeken opgelope, die gadverse teef, want de pestoor sprongt er as een briesende leeuw tusse...'

De jonge Meesters... die hond... die zat er natuurlijk achter... die had de praatjes helpen verbreiden, het vuurtje aangestookt... Bewusteloos geslagen door een paar andere kerels, die bij haar waren... Je werd onverschillig, had ze gezegd... op 't laatst kon het je niks meer verdommen... als ze 't dan toch aldoor van je vertelden... je werd zomoe... Zouen ze haar weer zover gekregen hebben?... Moordzucht kroop traag door zijn bloed... Die jonge boer... als ie die tegenkwam... De lafbekken, die met stenen naar haar gegooid hadden... Wat zat z'n grootmoeder nou nog verder te mompelen ?... Hij luisterde: 'Zellef is ie ommes gin 'oar beter... één da' mot een pestoor verbele...'

' Woar 'edde 't nou weer over?' vroeg hij ruw. 'Wad'is-t-er nou weer mee meneer pestoor?'

'Da' kan 'kjou gineens vertelle... doar zijde gij nog te snotterig voor... Moar van oaved of morge komd' alles uit één dan zulde wa' beleve.' orakelde het oude wijfje met haar scherpe stem.

In de zwakke gloed van de rode kachelpot zag hij maar vaag de omtrek van haar gezicht binnen de omraming van de haakmuts,doch in haar ogen stonden kleine, rode vonkjes, fel en giftig. O, hoe hij haar haatte, dat verschrompelde, kleine serpent!... Ze spuwde venijn, zodra ze haar mond open deed, en altijd tegen de mensen, waar hij veel van hield: Flierefluiter, Marjan, meneer pastoor ... Wat voor smerige laster hield ze nou weer achter de hand?... Hij wou haar niet eens de voldoening geven er naar te vragen. Hij zocht wraakzuchtig naar iets, waarmee hij haar kwetsen kon, haar kwellen. Eensklaps zei hij met ruwe triomf: 'Vor Flierefluiters 'oefde gij nie meer te bidden, or, grootmoeder... Die is in stoat van genoade gestorreve... ten volle bediend... Ge kund' oan 'üm vroagen of at ie een goei woordje vor jou wilt doen bij Oonze Lieven 'eer... dad'edde wel nodig mee je vuile gedachten één je kwoaje tong... Salu!'

Hij stond op, trapte zijn stoel achteruit en liep weg, nog eer ze adem genoeg gevonden had om op de monsterachtige belediging te antwoorden. Buiten greep de natte mist kil om zijn verhit gezicht. Even stond hij stil naast het huis, zette z'n kraag op en trok de hoed dieper in zijn ogen. Bevredigd dacht hij : 'Voor mijn part kreg z' op slag een broerte, die vilijnige toot!...'

Toen stapte hij de dorpsstraat in, die donker in de damp lag. Een straatlantaren doezelde een doffe rossigheid rond z'n petroleumvlammetje, een droevig starend, waterig oog... Zijn stap klonk hol tegen de huizen op. Achter de ramen van de smidse scheen een flakkerende gloed, doorspookt van grillig verschuivende schaduwen, een hamer dreunde op het galmende aambeeld... Uit onzichtbare hoogte vielen de eerste slagen van de klok: de koster luidde de Engel des Heren... vijf uur... Wat had ie lang bij grootmoeder gezeten... En wat had ze allemaal verteld ?... Kapot gerammeld had ze de goede stilte, de vrede in zijn hart, die gekomen was onder het praten met meneer pastoor... Marjan... Teeuw Meesters... de bende smeerlappen met hun stenen, straatvuil en scheldwoorden... Het lieve dorpje, waar hij zich zo heerlijk thuis wist... vrienden en goede bekenden... brave mensen... Hij voelde zich of ie van top tot teen onder de vuiligheid zat. Hij had een smerige smaak in zijn mond... En hij was ontzettend moe. Voor het eerst bekroop hem de gedachte, dat Flierefluiter gelukkig was: hij had met al deze smeerlapperij niks meer te maken, hij was eruit, verlost... je kon hem benijden... Nee, hij zou toch niet dood willen zijn!... Hij had nog wat te doen... Die Teeuw Meesters en een stelletje anderen moest hij nog ontmoeten... Haastig liep hij verder, het dorp uit, de dijk op, zonder er bij te denken de richting uit van het Sas...

IV

In het huisje van Marjanne brandde geen licht. Het pad over de dam was modderig en onverzorgd. Hij rammelde aan de gesloten deur. Er was een kram in de post geslagen, er hing een ketting en een hangslot. Langzaam, tastend liep hij om het huisje heen. Een van de luiken stond open, zwaaide op de wind met een naargeestig gepiep. Hij streek een lucifer af. Het venster was stuk, er waren stenen door gevlogen. Achter de gaten gaapte zwarte, lege duisternis. Het huis was verlaten. Marjan woonde er niet meer. Hij was niet verwonderd. Hij had het eigenlijk aldoor geweten. Ze was weggegaan, ze had het opgegeven. Arme, lieve Marjan... waar zou ze zijn?... Hij ging zitten op het houten bankje onder de vlierstruik, voelde de kille nattigheid, stond dadelijk weer overeind, keerde zich om en liep de weg op... De hoeve van Meesters lag als een donkere schim achter het erf in de mistige avond. Een paar verlichte vensters schemerden ros in de damp. Door de dompe stilte kwamen vage geluiden. Een paard stampte in de stal, een ketting rammelde, iemand zwaaide de knarsende zwengel van de pomp, hij hoorde het water plensen in de emmer... een stem riep iets onverstaanbaars achter de schuur... een koe loeide klagend... toen blafte de waakhond... Als het nou in de ouwe tijd was, kon je een roverbende vormen, die boerderij overvallen, dat tuig afmaken en de rooie haan op de hoeve en de schuur laten kraaien... het dorp straffen, plunderen en platbranden... Hij moest lachen om die zotte gedachte, een minachtend, pijnlijk lachje... De wraak van de roverhoofdman... een mooie titel voor zo'n roman in afleveringen, waar ze thuis eeuwig op geabonneerd waren... Maar als die Teeuw nou per ongeluk eens naar buiten op de weg kwam, had ie toch een mooie kans om morgenochtend verzopen hier in de sloot gevonden te worden... Enfin, wat in 't vat ligt, verzuurt niet...

Met een ruk draaide hij zich om en liep de polderweg af naar de dijk. Hij had alle aandacht nodig om niet bij iedere stap uit te glijden, te struikelen, te vallen. Heel de weg was kapot gereden en lag vol kluiten klei, stukken bieten en glibberig loof. In zijn hart wrong de woede der onbevredigde wraakzucht. In zijn hart wrong de woede der onbevredigde wraakzucht. Er was een blinde pijn om Marjan. Nog nooit had hij geweten, dat hij zo veel van Marjan hield. Het was een schreiende vertedering, een ondraaglijk medelijden met haar hulpeloosheid, haar onbegrijpelijke ongeluk, haar eenzaamheid te midden van een vijandige wereld. Hij kon niet meer begrijpen, dat hij van haar was weggegaan en waarom. Hij had moeten blijven om voor haar te zorgen, haar te beschermen ... Maar als ze te weten gekomen waren hoe het met Marjan en hem stond?... Een hete angst vloog door hem heen... Dan hadden ze ook hem het dorp afgestenigd, misschien waren ze te hoop gelopen rond het huisje van Marjan, hadden alles kort en klein geslagen en hen beiden er uitgesleurd en met schande overladen... Zoiets was meer voorgekomen, als ze eenmaal opgezweept waren door het giftig gepraat van de farizeeërs en kwezels... En wat deed je tegen zo'n bende?... Zou hij dat voor Marjan hebben overgehad?... Hij wist het niet. Hij zou graag ja gezegd hebben, maar hij was er niet zeker van en schimpte op zichzelf om zijn lafheid... Plotseling drong het tot hem door, dat Marjan het voorzien had... En daarom had ze hem weggezonden!... Ze had niet gewild, dat hij mee in de schande zou raken... Ze kende de mensen beter dan hij, dacht verder dan hij, die maar leefde bij het ogenblik en meende, dat alles blijven kon zoals het was, omdat hij het prettig vond zo... Ze wist hoe de familie van haar man, haar eigen verwanten en andere vijanden haar beloerden, over haar kletsten, haar belasterden uit alle macht. Ze had voorzien, hoe het af moest lopen en hem weggestuurd... zo gauw al... uit angst misschien, dat ze het later niet meer zou kunnen... En hij was alles wat ze op de wereld had om van te houden...

Zijn gedachten maakten hem duizelig. Hij voelde, dat hij struikelde en zwaaide als een dronkeman. Met een ruwe vloek bleef hij staan, plantte de voeten vast in de modder van de weg en schudde beide vuisten, alsof hij heel de wereld wilde bedreigen en uitdagen. Beheerster ging hij dan verder. Maar hij verachtte zichzelf mateloos. Marjan was groter, sterker, beter dan hij. Hij was een lafaard. Hij had zich zachtjes weg laten dringen van de plaats waar gevaar was, toen hij genoeg genoten had van de zoetheid, die er te halen viel. En haar had hij alleen gelaten. Hij was een kakkebroek, een kleine kakkebroek, net als hij altijd geweest was. Blozekriekske had het hem als kind al verweten: als hij iets groots moest doen kon hij er de moed niet voor bijeenrapen... Iets in hem verzette zich tegen deze voorstelling, zwak, maar koppig... Hij wou het grote en het goede wel, maar je kon niet altijd zoals je wou... Wat had hij moeten doen? Wat had hij gekund? Bij Marjan moeten blijven. Maar hoe dan?... Ze was getrouwd, hij kon niet met haar trouwen... En hij was nog geen twintig !... En hij had niet eens een bestaan, niet eens werk!... Hoe had hij met haar kunnen leven?... Heel de wereld tegen zich. Z'n familie, de hare, het dorp... iedereen zou ach en wee geroepen hebben en er schande van gesproken. Ze hadden weg moeten gaan, maar hoe en waarheen?... Nee, het was geen lafheid geweest, maar noodzakelijkheid... Het andere was onmogelijk, en Marjan was de verstandigste en had hem weggestuurd... Er kon niets van komen... alles zou alleen nog maar verwarder, ongelukkiger geworden zijn...

Zo redeneerde zijn verstand. Maar zijn hart wou hem niet vrij spreken. Marjanne had hem zo veel gegeven. Met haar was het leven op geheel nieuwe wijze opengegaan. Alles had zij veranderd door het wonder van haar overgave in liefde. Hij had bij haar moeten blijven, desnoods met haar weg moeten gaan, ergens heen waar niemand hen kende. Arm waren ze allebei altijd geweest, en verhongeren zouden ze niet. Hij zou wel werk hebben gevonden. Maar hij was een lafaard geweest. Hij had het wel goed gevonden, dat ze hem terug de vrijheid in stuurde. Dat was veel gemakkelijker voor hem dan een moeilijk en gevaarvol leven met haar te delen. Hij nam maar liever het gemakkelijkste deel... En daar werd je dan op je tijd weer voor gestraft... Daarom strompelde hij hier nu in duisternis en mist en kou alleen over de dijk, met een hart vol spijt en pijn en zelfverwijt, eenzaam en ongelukkig, zonder te weten wat er geworden was van Marjan, waarvan hij nu voelde, dat ze voor hém het enige, het liefste op de wereld was... Als hij dapper was geweest... dan zat hij nu misschien ergens met haar in net zo'n warm, klein huisje als dat bij het Sas, onder de lamp, en zij sneed brood en lei het voor hem neer met zo'n lief, moederlijk gebaar... en zij was z'n vrouw en hij was haar man... en er zou geen gruwelijke herinnering zijn aan een middag, waarop zij uit het dorp gestenigd was als een liederlijke sloerie, niet waard onder fatsoenlijke mensen te verkeren!... En in hem zou geen razernij zijn, die het bloed in golven door zijn hart joeg, omdat hij het schandelijke onrecht niet wreken kon... Samen hadden ze de stomme mensen kunnen verachten en uitlachen... alleen moesten ze allebei lijden onder de boosaardigheid van die huichelaars, onder hun gemene streken, die doorgingen voor uitingen van deugdzaamheid... Zij had moeten vluchten en hij kon niets doen om haar te helpen... Wist hij maar, waar ze was!... Misschien kon hij het te weten komen... Misschien zou meneer pastoor het hem kunnen zeggen... die had haar toch beschermd!... Misschien kon hij nog wat goed maken!...

Toen hij Neles keuken binnenkwam, ruimde zij juist de tafel af. 'O, zijde doar?... G'è zeker bij je grootmoeder bottramme g'ete?' 'Bij grootmoeders, ikke?... Neeë, 'k 'em ruzie meet 'er g'ad één ik 'em wa' roond gekuierd...'

Nele keek hem aan, een glimlachje om haar lippen, een olijk lichtje in haar ogen. 'Ruzie mee je grootmoeder?... 'Oe is 't mogelijk, zoude zége... Allee, goa zitte... d'r is nog wel wad'over vor je.'

Goeie Nele. Ze vroeg niet, waarover de ruzie gelopen had, noch waar hij had rondgehangen in dat smerige weer. Als alle mensen waren zoals Nele zou alles veel gemakkelijker zijn... Die bemoeide zich nooit met dingen, die haar niet aangingen. Nooit hoorde je haar praten over andere mensen behalve om er wat goeds over te zeggen... En dat was nog wel een pastoorsmeid!...

Nele keek naar hem terwijl hij at en breide onderwijl ergens aan. Als hij haar blik ontmoette, knikte zij hem bemoedigend toe: neem nog maar wat!... Hij voelde behoefte wat met haar te praten.

'Grootmoeder zat weer te zemele,' vertelde hij. 'Gewit wel: van laandloper één weggooier één zo... één dad'eel de wéreld slecht is b'alleve zij één nog een poar van die kwezels 'ier... Witte wel 'at er van meneer pestooren ok gin droad dugt?... Gadsammen, over jou 'eeze 't'eemoal nieg'ad!... Gestoa toch zeker nie bij d'r in de pas, 'ee Nele, want da' vergeef ik je nooit!'

Nele glimlachte en schudde het hoofd.

'Zij moar grust... A'k ze wa' brocht toen ze ziek lag, moesik 'eel wa' steken oonder woater oan'ore... De vroegere pestoorsmeide zijn bepoald veul godvruchtiger één kwoaier gewiest as ikke...'

'Trek j'w eige d'r moar niks van oan, Nele... ge zijt de beste één de liefste van ammoal.'

Nele kreeg een kleur en sloeg de ogen neer op haar werk. Merijntje lachte stilletjes, omdat hij haar verlegen gemaakt had. Zacht vroeg ze dan: 'Wad' ad z' op meneer pestoor te zége?'

Haar stem klonk bezorgd. Maar Merijntje antwoordde luchtig: 'Oach, flaauwe kul... ammoal zo moar smele... Net as over Flierefluiters. Ze bidt 's oaves vor 'em, zég ze, moar ze glooft 'at da' niks 'ellept, want 'ij zit toch in d'el... Nou, toen 'em ik ze verteld, da' Flierefluiter bediend is voor-t-ie stierf, één da' ze nou oan 'um bijstaand kan vroage...'

Hij verwachtte, dat Nele lachen zou, maar in plaats daarvan zei ze driftig: 'Meneer pestoor is de beste meins, die-t-er leeft.'

Verwonderd keek de jongen haar aan. Ze had haar werk in de schoot laten vallen en keek hem recht in het gezicht. Er beefden tranen aan haar wimpers. Merijntje haastte zich haar bij te vallen : 'Da's nogal glad... Ge trek j'w eige toch zeker niks oan van wat die ouw'wijven oonder mekoare zwaanze?'

"t Zijn nie einkel d'ouw' wijve... 'k Weet zeker 'at er overal kwoad gesproke woord van meneer pestoore, moar ik kan nie gewoar woore wa' ze zége.'

'Da' kom ik wel te wete,' beloofde de jongen ijverig, 'moakj'w eige moar niks oongerust!... Eén oach... kwoad spreke motte z'ommes altij... doar leve z'in...'

'Ik zijn soms zo bang,' bekende Nele zacht. 'Meneer pestoor is zo driftig, één a-t-ie kwoad is, kent is z'n eige kracht nie...'

'Da's net goed,' lachte Merijntje, "k 'em van de zomer gezien, 'oet-ie een poar vechtersboaze meet-er koppe tege mekoare knutste... gadvergeme, 't kroakten ammoal... één 't was ineens afgedoan!'

Nele schudde bedrukt het hoofd en nam haar breiwerk weer op. Merijntje begreep niet, waarom ze zich ongerust maakte: meneer pastoor kon best voor zichzelfzorgen, en dat geleuter van de dorpsgenoten betekende immers niets...

'At ie moar nie zo koppig was,' zuchtte Nele. 'Eén die proatjes lienks één rechs, die zijn veul gevoarelijker a'jullie deinke... da's net vergif...'

'Oach toe!' verwierp de jongen geruststellend. 'Wa' kunne ze nou van 'em zége?... Dat ie gin gekwezel uit kan stoan... dat ie eep grote moond op kan zette... dat ie z'n toog uitdoet vor een geblomde sjamberloe, één dat ie een rooi mutske droagt me een kwas jen at ie thuis is... 't Is nog al aarg... Eén dat ie de zoondèers voorsprikt tegen de farrezeeërs... da's 't mooiste wa' ge van een pestoor vertelle kunt... Of nie soms?...'

'Ik weet nie wa'ze proate... moar ik moak m'n eigen oongerust...'

'Ikkenie, or... ze kunne tegen 'um toch nieop!... Is-t-ie thuis?... Ma'k noar 'em toe goan?'

Nele glimlachte. Haar ogen keken ineens zo vriendelijk en blij. 'Gij 'ed een groot vertrouwen in meneer pestooren, 'ee?' vroeg ze.

'Da's nog al wiedes,' antwoordde Merijntje geestdriftig. 'Eén a'zekwoad van 'em zége, sloan 'k erop... Is 't nou goed?'

'Goa moar noar 'em toe,' lachte Nele. "IJ zit in de koamer te leze.' Hoofdschuddend keek ze hem na met een blik vol warme genegenheid. Maar toen hij de kamer uit was, vergleed de glimlach uit haar gezicht en zuchtend ruimde zij de tafel af...

V

Merijntje had Flierefluiters legaat aan de armen van pastoor Ramakers' parochie op tafel gelegd, meer dan driehonderd gulden. En zelf had hij evenveel in de binnenzak van zijn jasje. Meneer pastoor zat met een raadselachtig glimlachje naar de smoezelige, verkreukelde bankbiljetten te kijken. Eindelijk zei hij: "Oe kwamt ie in godsnoam oan zo veul geld?... 'IJ zal toch zeker nie bij den enen of aanderen boer...' en hij maakte een beweging van geld-in-je-zak steken.

Merijntje schudde met een verschrikt gezicht het hoofd. De pastoor lachte. 'Ik zou er aanders m'n 'aand nie voor in 't vuur dürreve steke, dat ie zo'n keunsje nooit uitg'oald 'eet... 'IJ 'ieuwvan evewicht, zeetie al tij ...te veul oan den ene kaant één te weinig oan den aandere... da' moakten 'em bedroefd één zenuwachtig...'

Merijntje kleurde. Hij dacht aan de worsten en andere draagbare en profijtelijke dingen, die Flierefluiter schaamteloos en zonder de minste gewetenswroeging placht weg te toveren... Maar geld?... Zoveel geld?...

'Wa' deinkte gij dan, Merijntje?... Spoare lag nou ok precies nie in z'n oard!...'

'Ik gloof zeker 'at ie 't van z'n vrouw meegenomen 'eet, meneer pestoor.' 'Van z'n vrouw?... In Rotterdam?...'

'Joa... die lesten dag, mee al die ruzie één dol één da' vechte...' Hij vertelde de hele historie, maar verzweeg beschaamd zijn eigen beslissende rol in het drama. De pastoor luisterde aandachtig. Hij blies grote rookwolken uit zijn pijp naar de lamp en zijn felle ogen glinsterden alsof er vuur in brandde. Toen Merijntje zweeg, wierp hij het hoofd achterover, lachte luidkeels en sloeg dreunend met de vuist op de tafel.

'Dad'is 'em 'eemoal!' riep hij eindelijk. 'Merijntje, me-n-'emmen.een groot man gekend: loat oons da' nooit vergete!... Meinsekinders, wad' een klucht!..'

Plotseling werd hij ernstig en trok een bedenkelijk gezicht: 'Moar di' geld meuge me-n-eigelijk nie oanneme, jonge, 'tkom z'n vrouw toe... die is arfgenoam...'

'Eén 'ij 'eget zellef oan oons vermoakt!'

'Volgens de wet mot z'n vrouw arve.'

Merijntje werd rood van ergernis.

'Da' lillijk wijf?' riep hij. 'Dan goa ze d'r doadelijk weer me woekere... Ik verbraand' et nog net zo lief.'

'Trouwens,' zei de pastoor met een fijn glimlachje, 'me motten oan d'intentie van den erfloater ok deinke. Die 'ee zeker zo gezeed: 't is van d'arremen afgenomen, 't mot oan d'arreme vrom komme, nou a'k er zellef nie meer van kan profitere... Wa' deinkte gij?...'

'Naturelijk, meneer pestoor!' viel Merijntje hem overtuigd bij. "IJ mag toch mee z'n geld doen wat ie wilt zeker!'

'Da's primitieve gerechtig'ed,' meesmuilde pastoor Ramakers. 'Maar ik lèg m'n eige d'rbij neer. Ik zou nie gèren oanleiding zijn a'Flierefluiter z'n eigen in z'n graf omdraaide, wa' gij?... Die woelwater mag wel es rust 'emme!'

Hij stond op en raapte het geld bij elkaar.

'Wa' doede gij mee jouw portie?'

'Die neem ik mee noar 'uis... Moeder zal zo es evetjes lache, gadverdikke, nou!'

'Ge moes morregen in de stad eest moar es wa' winterklere goan kope.'

Merijntje keek neer langs z'n versleten, dunne plunje. Meneer pastoor had gelijk... Hij knikte, keek toe hoe het geld in een la van de schrijftafel geborgen werd... Hoe zou hij het gesprek op Marjan kunnen brengen ?... Hij moest van meneer pastoor te weten zien te komen waar ze heen gegaan was. Hij kon de gedachte niet verdragen, dat ze van God en alle mensen verlaten ergens zat te treuren... Ze zou ook wel aan hem denken, naar hem verlangen... ze hield zo veel van 'em... hij moest haar helpen.

Meneer pastoor ging naar de kast en kwam terug met een fles wijn en twee glazen.

'Me zullen een glas drienken op de noagedachtenis van oonze grote vriend, Merijntje... Witte nog 'oe-t-ie de lof zong van die wijn?... at ie een goei glas wijn vóór 'em staan 'ad, kwam 'et pas uit wad' een godvruchtige natuur a-t-ie was...'

Merijntje knikte verstrooid. Hij vond het wel vreemd, dat de pastoor Flierefluiter een godvruchtige natuur noemde, maar misschien was het een grapje, en hij dacht aan andere dingen, vocht met z'n bevangenheid en trachtte de moed te verzamelen over Marjan te beginnen. Meneer pastoor schonk de grote roemers vol, lichtte het glas naar de lamp en keek naar de diepe, rode fonkeling van de wijn in het kristal. Dan bracht hij het glas onder zijn neus, ademde de zware geur in, zuchtte diep, en zei weemoedig: 'Joa, joa, jonge... zo goan me-n-ammoal op oonze tijd... Moar die een leve g'ad 'eet zoas Flierefluiter... die is nie te bekloage... Allee... me drienken op 'em... vergete woore zal-t-ie nie...'

Zij stietén aan en dronken. Dan zaten ze zwijgend voor zich uit te staren naar het beeld van de gestorven vriend. Zacht zei de pastoor: 'Witte nog 'oe a'k 'em in de vijver gegooid 'em?' Een vage glimlach kwam om hun lippen. De pastoor schudde het hoofd, "t Is kazjeweel,' zei hij, 'oan den dieë kunde nooit lang mee een bedroefd gezicht deinke... Zodroa g'over 'em begint, ziede 'm een kwoajongesstreek uit'oale of g'oort 'em een kwienkslag zége... 'k Zien 'em nog mee je grootmoeder bezig!'

Hij schoot in een lach en Merijntje lachte mee. Dan nam hij nog een slok uit zijn glas. De wijn liep zo warm naar je buik en gaf je dadelijk een licht gevoel in je hoofd.

'Die is ouwer as gij, man,' vertelde de pastoor. 'Proeft 'em moar mee oandacht, da' verdient ie!' Hij dronk zijn glas leeg en vulde het dadelijk weer.

'Die kan toch drienke,' dacht Merijntje. 'A'k gelijk mee 'em opdroonk lag ik over een 'allef uur oonder toafel... Ik mot toch wa' meer drienke... dan dürref ik zeker noar Marjanne te vroage...'

Hij nam nog een slok uit zijn glas. De pastoor knikte goedkeurend. Toen vroeg hij spottend: 'Wad 'edde zo lang bij je grootmoeder gedoan? Was-t-er zo gezellig?'

"k Zijn d'r gin kertier meer gebleve noar a'gij weggegoan zijt.'

'Woar 'edde dan al die tijd gezete?... In d'arrebaarg?'

'Neeë, meneer pestoor... 'k 'em wa' wieste kuiere.' Achterdochtig keek de pastoor hem aan.

'Uitgezocht wirke zo mee die mist,' zei hij argeloos. 'Ruzie g'ad?'

'Joa, meneer pestoor.'

Hij zweeg. Pastoor Ramakers zweeg ook, keek naar de jongen uit de hoeken van zijn ogen en sneed bedachtzaam de punt van een grote, zwarte sigaar.

'Ok roke?'

Hij schoof de kist naar voren. 'Asteblieft, meneer pestoor.'

Beiden rookten, zwegen. Het was drukkend stil. Merijntje dronk zijn glas leeg, keek met een gekweld gezicht, hoe meneer pastoor het weer vol schonk, greep er dan meteen weer naar om te drinken. De geestelijke hield zijn hand tegen.

'Nie zo 'oastig, jonge... Is 't zó moeilijk?...'

Onzeker keek Merijntje hem aan, trok beschaamd zijn hand terug, haalde verlegen de schouders op. 'Allee... komt er es mee vor den dag...'

'Meneer pestoor...'

'Nou?'

'Meneer pestoor... witte gij... witte gij, woar a' Marjan Bedaf gebleven is?'

De priester leunde terug in zijn stoel, keek hem met half dichtgeknepen ogen aan, blies dan een grote rookwolk naar de lamp.

'Wel wel,' zei hij langgerekt, 'da's woar ok... da' was ik vergete... Dus doar 'edde ruzie over g'ad mee je grootje... één ge zij noar 't Sas gekuierd?... 't Kooike leeg gevonne... joa joa... ge zijd' een trouw manneke...'

'Woar is ze, meneer pestoor? Witte gij 'et?'

De pastoor knikte. Langzaam zei hij : 'Z'is in Aantwarpe.'

Merijntje ging rechter op zitten. Zijn ogen werden groot.

'In Aantwarpe?'

'Joa... bij d'r man.'

De jongen sprong van z'n stoel, verblekend.

'Bij die sallemaander?'

Het woord was er uit eer hij 't wist. Even schrok hij, vergat dan alles, ging voort: 'Bij die beul, die-t-er gerammeld 'eet één in de steek geloate? Da' kan nie!'

'Bief zitten één drienkt es,' maande de pastoor.

Merijntje ging gehoorzaam zitten, greep met bevende hand zijn glas en dronk het met één teug halfleeg. Met een heimelijke glimlach keek de ander naar zijn ontsteld gezicht. Afschuw joeg door Merijntjes hart. Terug naar die rauwe vlegel ?... Naar die stomme pummel, die niet eens waard was, dat ie d'r pink aanraakte?... Ze zou weer bij die vent wonen, voor hem zorgen, bij hem slapen ? Marjan, die van hem geweest was, die van hem was en bleef... Hij zag haar blanke, blonde lijf, hij voelde de koele, satijnige huid aan de binnenkant van zijn handen, die hij woedend tot vuisten kneep... Dat... dat had ze van hem afgenomen, het aan die smerige kerel gegeven?... Hulpeloos wendde hij de ogen weer naar de pastoor: 'Moar... 'oe is da' dan toch gekomme?'

'Doar 'em ik vor gezürgd.'

'Gij?...'

Even schoot een zo woedende blik uit zijn ogen, dat pastoor Ramakers de tanden op elkaar moest bijten om niet luid te gaan lachen. Maar hij bedwong zich, en zei op kalmerende toon, terwijl hij Merijntjes glas weer bijschonk en het uitnodigend naar hem toeschoof: 'Moar wad 'ad ik nou aanders motte doen, zot jong?... Je vriendelijke grootmoeder zal je wel verteld 'emme wad'ier gebeurd is... Nou, woar moes ik mee-t-er noar toe ?... De femilie wou niks van d'r wete... Ze schreeuwden ammoal, da' ze moar noar d'r vént moes goan, want da' ze doar 'oorde. Toen 'em ik die vént in Aantwarpen opgezocht om es mee 'em te proate... 'k 'Eb 'em doanig de maantel uitgeveegd, moar da' was eigelijk gin eens nodig: 'ij was zo klein as een muis. 'IJ 'ad er spijt van 'ad alles zo gelope was. 'IJ schreeuwde. 'IJ was nog zot op z'n vrouw, 'k 'Eb 'em verteld, 'ad al die proatjes leuges warren één dat ie een beest gewiest was... Eén 'ij wou ze gère weer bij 'em 'emme...'

'Eén gieng ze zo moar?'

Verbaasd, met trillende lippen keek Merijntje naar de pastoor, die de schouders ophaalde, uit zijn glas dronk en voortging: 'Neeë, ze wou nie. Moar ik wou da' ze gieng. Z'eet er eige doage lang geweerd. Z'ee me-n-uitgeschollen, één z'ee geschreeuwd. Moar ik 'ieuw vol. D'r was gin aandere weg... Woar moes ik mee-t-er noar toe?... Ik kon ze toch nie op de pasterij 'oale?... Eén eindelijk 'ee ze toegegeven één z'is gegoan. 'k Em ze zellef noar Aantwarpe gebrocht...'

'Eén nou?'

'Nou?... 'k'Em al een poarkere tijding g' ad... 'tgoa goed, schrijf ze zellef.' De jongen zat hem verbluft aan te kijken.

"t Goa goed?', herhaalde hij dwaas, "t Goagoed?... 'Oe kant da' nou?...' Zijn gezicht stond zo dom en onthutst, dat pastoor Ramakers even in de lach schoot. De jongen wreef met de hand over het voorhoofd, al moest hij zich ergens op bezinnen.

'Ik begrijp 'et nie,' mompelde hij. "Oe kant da' nou goed goan... Ze zee toch...'

'A'ge de vrouwe moes 'ouwen oan al wa' ze zége, Merijntje... oan al wa' z'op sommig' ogenblikke zége, dan zouwe d'r nog veul oariger diengen gebeuren in de wereld...'

'Moar z'eet 'em nooit uit kunne stoan!' bruiste Merijntje op.

'Z'is mee 'em getrouwd,' antwoordde de pastoor en zijn gelaat verduisterde zich: hij dacht aan de moedeloos gelaten toon van de brieven, waarin Marjan hem geschreven had, dat alles goed ging, en voelde zich onzeker. Koppig zei Merijntje: 'Da' kan genog, moar z'ouw nie van 'em.'

'Da' gebeur wel meer,' bromde de geestelijke, 'moar a'ge getrouw d zijt motte 't uit'ouwe. Man één vrouw 'ore bij mekoare... dan motte ze, sakkerju, moar nie trouwe... Drienk je glas liever es leeg.'

Gehoorzaam nam de jongen het glas op en liet de wijn in zijn keel lopen. Hij had de gewaarwording, dat hij alles zou kunnen vernielen, te beginnen met de wijn, die een gemakkelijk slachtoffer was voor zijn wraakzucht. Hij voelde zich zéér strijdlustig. De fles was leeg en de pastoor haalde een andere. Merijntje zat dubbend voor zich uit te kijken. Plotseling zei hij : "t Is een verdomde gemene streek.'

'Toe moar,' moedigde de pastoor hem aan, 'lucht j'w 'art moar, da' kan gin kwoad.'

'Dad'ar ik nooit gedocht,' riep Merijntje. 'Dad'ar ik nooit achter d'r gezocht... Ik vertrouwde d'r 'eemoal... 'oe kunde nou zoiets verwachte?...'

De ander zat naar hem te kijken. Hij zag de radeloze ontsteltenis, de schrik, de verwarring en het leed op dat jonge, vlekkerig rode gezicht. En hij begreep, dat de aanraking met deze vrouw de jongen diep geroerd had. Ze was de eerste echte vrouw in dit jonge leven geweest. Niemand kon volkomen doorgronden, wat dit voor een ontluikend mannenleven betekende, maar het betekende ongetwijfeld zeer veel. Wat kon hij doen?... Geen dwaasheden, geen sentimentaliteit. Die knaap was nog zo jong en zo gevaarlijk onbedorven. Het beste maar om deze opstopper van het leven een beetje te accentueren. Voor hem noch voor die arme meid kon iets goeds voortkomen uit het weer aanknopen van de verhouding. Een beetje wreedheid, een beetje cynisme was voor allerbei het beste. Geen zachte heelmeester zijn ...

Hij lachtte spottend en antwoordde op Merijntjes verzuchting: 'Van de vrouwe kund' alles verwachte, man... wieste da' nog nie?... Die loate d'r eige moar goan op d'r gevoel... ze kunnen 'et ok nie gebetere, d'aarme slore... moar standvastig zijn ze zelde... Ge mot er nie te veul van verwachte... da' breng moar tegevallers, verdriet één ruzie... 't dien nerreges toe...'

Merijntje zat met de ellebogen op de tafel, draaide het wijnglas aan de steel tussen zijn vingers rond en staarde in de rode flonkering zonder iets te zien. De woorden van de pastoor zoemden in zijn oren, hun zin drong aanvankelijk niet tot hem door. Verwondering, die smart was, lag als een open wond in hem. Langzaam verduisterde het stralende beeld, dat van Marjan in hem leefde. Was het dan van zo weinig gewicht geweest, wat tussen hen gebeurd was?... Hij kon toch nog haar ogen zien,alshij haar in zijn armen hield... haar stem horen die: 'lieve jonge' tot hem zei, haar gezicht, toen ze hem vertelde van haar kapot geslagen leven... en hoe eerst met hem alles goed en mooi en lief geworden was... Komedie?... Zo maar wat los gepraat, gevlei, omdat het prettig was met die nieuwe vrijer te zijn?... Zo had hij het toch niet begrepen, niet gewild... niet verwacht of geloofd... Van de vrouwen kun je alles verwachten ?... Ja, als Marjan hem alweer vergeten was, in de armen van die rotvent kon liggen... wie weet tegen hem dezelfde lieve woordjes zei... Marjan... zijn Marjanneke uit die gloeiende droom... ja, dan kon je zeker alles van de vrouwen verwachten... alle bedrog, alle wreedheid, de diepste leugen... Hij schaamde zich. Hij was er op ingegaan, alsof het allemaal echt en waarachtig waar was, diep en voor altijd waar... En voor haar... Kon dat nou werkelijk, dat het voor haar maar een voorbijgaand spel geweest was, een bevlieging, een bekoring, die ze brak toen ze 't genoeg vond ?... Kon ze zo liegen en bedriegen ? ...Het was niet te begrijpen!... Ze had toch geschreid, zich aan hem vastgeklampt, hem bezworen, dat hij de eerste, de enige was, waar ze zó van hield... Maar nu leefde ze in Antwerpen, met de vent, waar ze zoveel kwaad van verteld had, en ze schreef meneer pastoor, dat alles goed ging... Alles ging goed... Ze moest bij die ploert slapen en alles ging goed ...Welja, waarom ook niet?... Hém had ze doorgestuurd... toen waren er anderen... de kerel of de kerels, die Teeuw Meesters tegen de grond geslagen hadden... En daar had hij een hele droom op gebouwd. Al die tijd had hij dat onbeschrijflijk mooie, warme, stralende beeld in zijn ziel gedragen van die zuivere Marjan, die maar een meisje was, zo lief... zo duizelingwekkend lief... zijn Marjanneke... Als een domme kleine jongen had hij zich voor de gek laten houden, zich weg laten sturen... Ze moest hem wel als een onnozel prullemanneke achter zijn rug uitgelachen hebben... Godverrrr!... wat een groene ezel was ie geweest!... Hij nam een slok wijn... dat was lekker... dat was óók vuur en gloed, maar het bedroog je niet... het had geen achterbakse streken. Wat zei meneer pastoor nou?... Hij wendde zijn troebele ogen naar het grote gezicht, waarin de grauwe ogen onder de dikke wenkbrauwen spottend lachten.

'Ge mot nog veul lere, Merijntje... Zó serjeus zijn de dienge nie... Ge zijd' ommes nog vuls te jong om te deinke, da'g'al vor goed gebonne zouw zijn... Vrouwe zijn een bietje mysterieus... doar mott'oan wenne... ge loat j'w eige vuls te makkelijk inpalleme... zij toch wijzer... loat de vrouwe nog moar een bietje lope tot a'ge wa' meer van 't leve gezien 'ed... Aanders braandeje viengers moar...'

'Ze kunne verrekke,' zei Merijntje wraakzuchtig.

'Goed zo!' monkelde de pastoor. 'Da's gesproken as een man... Doar kumme nog grust een glas op drienke... allee!...'

Ze dronken. Merijntje verslikte zich van drift, hoestte, en veegde zijn bemorste kin met zijn zakdoek droog. Toen hikte hij en begon te lachen.

'Ge mot nie deinken 'at me wa' verschille kan, or, meneer pestoor,' verklaarde hij manhaftig. 'Ze mot moar doen wa' ze niet loate kan, wa' gij?'

'Da' sprik van eiges,' bevestigde de pastoor.

"t Kan me gin flikker verstikke, dèr!' vloekte Merijntje er geweldig nog achteraan. 'Vor mijn part goa ze meet-t-er vént noar Amerikoa... Mijn zulle ze niet meer vor den oap 'ouwe, die wijve... Gadsamme, wa'n gepuchel... Loat ze nou gaauw de bibberkoors krijge...'

'Nou mott' ok weer nie te kwoajelijk tege d'r doen... ze kunnen 'et ok nie gebetere.'

'Nie gebetere?' riep de jongen en zwaaide met zijn vuist door de lucht. 'Ze doen 'ter toch zeker om!... Eest 'oale ze j'w oan één dan kund' een schop oonder je koont krijge... Moar ik trap er nie meer in, ojirre neeë!... Ze zijn ammoal mee één sop overgote... Ze zijn ammoal net als Blozekriekske...'

'Wie is da', Merijntje?'

'Da's ommes Nelleke Besjoane, witte da' nie?'

'Neeë... één wa' was dat dan mee Nellekes?'

Merijntje moest ineens verschrikkelijk lachen, "k 'Em 'eel d'r 'uis in mekoare gestaampt!' gierde hij.

'Da's nie mis...'

'Joa, 't was moar een spullegoed'uis, ziede...'

Daarop vertelde hij de geschiedenis van Blozekriekske met haar schervenhuishouden in het varkenskot, hoe ze hem overgehaald had om zo'n befaamd kopje-met-soldaatjes-erop stuk te gooien, en hoe ze hem uitgescholden en gehoond had, toen hij eindelijk de heet begeerde scherven bracht: ze had iets mooiers gekregen van een andere vereerder... en hij had een bloedende vinger opgelopen en een pak slaag van z'n moeder!... Maar hij had daar zo maar niet in berust, om de verdom niet!... Heel dat rammelende en rinkelende schervenboeltje had hij verwoest, stuk gegooid, uit mekaar getrapt... Toen het verhaal uit was, bleef hij even somber voor zich uit kijken. Hij hoorde meneer pastoors luide lach niet. Wraakzuchtig schouwde hij in het verleden, 't Was goed gedaan geweest. En als hij nou de kans had, deed ie met Marjan net zo: vernielen wat ze 't liefste had... Kon ie haar maar bereiken... ze zou ervan lusten... en die vent van 'er... die zou ie in stukken slaan...

'Zo motte z'oangepakt woore,' bromde hij kwaad. 'Dan lere ze d'r streke wel af...'

Maar meteen twijfelde hij weer: Blozekriekske was nog net zo'n klein serpent geweest, toen hij haar van de zomer weer ontmoet had, en in eens was zijn kwaadheid weer weg en moest hij lachen: zo'n haaievel als ze was, bleef ze toch lief... maar je moest voor d'r oppassen... Marjan was helemaal geen haaievel... dat zou je tenminste niet gedacht hebben... en daarom was ze juist veel gevaarlijker, veel gemener...

'Ze zijn al den doonder net eender,' besloot hij grimmig, en hij hief zijn glas op naar de pastoor. 'Santé, meneer pestoor!'

'G'ed al 'eel wa' meegemoakt, gij,' lachte deze.

'O jee!' blufte Merijntje. "k Ben al es bekaant getrouwd gewiest mee 'n jodemesken ok... toen was ik twoalefjoar...'

Ze schaterden beiden, Merijntje boog zich buiten adem over de tafel, en toen zag hij ineens Esthers ovaal, matbruin gezichtje met de grote, donkere ogen en het zwarte haar, en ze was zó lief en zó zacht, dat z'n ogen vol tranen liepen, en met bevende stem jammerde hij: 'Waarom zijn ze, verdommen, ok altij' zo lief?...'

'Joa, da's nou ok wa!' hijgde de pastoor. 'At ammoal lillijkers warren één spinnekoppe, dan was 't nie moeielijk... Den duvel wit z'n vallekes goed op te zette, zij moar grust.'

'Den duvel?' schreeuwde Merijntje woedend. 'De wijve zijn zellef ammoal duvels!'

'Nou, nou,' suste de ander. 'D'r loopt af één toe ok wel es een engel oonder deur... 't Is de grootste keunst om die d'r uit te zoeke...'

Daar peinsde Merijntje even over door. Ernstig zei hij daarop: 'Gij 'ed er een gevonne, meneer pestoor: Nele... da's zo'n engel...'

Lachend knikte de pastoor. Merijntje keek hem opmerkzaam aan. Waarom lachte hij nou?... Daar was toch niks belachelijks aan!... Nele was, gadsamme nog toe, een engel... Maar eensklaps proestte hij het zelf uit: duidelijk zag hij aan de overkant van de tafel twee pastoors naast elkaar zitten, twee precies eendere pastoors... Hij stond op. De kamer zwaaide. De vloer golfde, en zijn benen konden die beweging maar moeilijk bijhouden. Hij greep zich met de ene hand vast aan de tafelrand, wees met een dwaas onzekere vanger naar z'n gastheer en zei giechelend: 'Woar kom nou dien aandere pestoor Roaimoakers zo gaauw vandoan?... D'r zit er nog een neveje... da's, gadverdikken, ok een klucht!...'

Toen stonden allebei de pastoors tegelijkertijd op en kwamen om de tafel heen op hem toe. Halverwege vloeiden ze in elkaar tot één, maar die was wazig, net of de mist in de kamer gedrongen was. En dat maakte zo'n malle indruk, dat Merijntje het uitschreeuwde van het lachen. Hij lachte nog, toen hij aan de arm van meneer pastoor de trap opstommelde, die ook al gek geworden was en onwillig onder z'n voeten bokte. Maar toen hij in de logeerkamer op de rand van het bed zat, sloeg zijn stemming eensklaps om, zonder overgang liepen er stromen tranen over zijn wangen, en met een klein, bedeesd stemmetje riep hij: 'Eén toch is 't gemeen, meneer pestoor!... dad' ar ik nooit van d'r gedocht, nooit... gij wel?...'

Hij kreeg geen antwoord, keek rond en zag, dat hij alleen was. Dat leek hem vreemd en onhartelijk. Vol wrok bromde hij: 'Oach... stikt allemoal vor mijn part!' en kroop geheel gekleed onder de dekens.

Beneden stond Nele in de keukendeur, toen de pastoor in zichzelf lachend de trap afkwam.

'Wa' was da' vor een geweld?... Edde de jonge zat gevoerd?...'

Pastoor Ramakers lei zijn twee grote handen zwaar op haar schouders.

'Wijntje,' zei hij raadselachtig, 'is soms een goei tegegif tege Trijntje. Begrepte?'

Nele schudde het hoofd.

'Ik begrijp er gin stom woord van.'

De pastoor liet de handen langs de zijden vallen.

'Da's moar beter ok,' lachte hij. 'Vrouwen 'oeven alles nie te begrijpen, één uit de biecht ma'k nie klappe...'

Hij liep naar zijn kamer. Verbluft keek Nele hem na, zag z'n brede schouders zachtjes schokken en keerde terug naar haar warme keuken... Soms leek meneer pastoor net een grote kwajongen...

TWEEDE HOOFDSTUK

I

Al dagen was Merijntje nu weer op het dorp. Bij slecht weer werkte hij in de schuur van de pastorie. Meneer pastoor was een poosje aan het timmeren geweest, en had er mee opgehouden, toen hij zich in zijn werkplaats niet meer draaien of keren kon. Alles lag door elkaar, gereedschap en stukken hout, die een grote keukenkast hadden moeten worden, maar nooit passen wilden in het raam van de tekening, die hij er voor gemaakt had. Nu ruimde Merijntje alles uit en zou de kast zuiver naar de tekening voor Nele maken. Bovendien was er een vrij zware beukeboom in de tuin omgewaaid; op mooie dagen moest hij die tot brandhout verwerken. De ruwe en zware arbeid beviel hem. Met opgestroopte mouwen stond hij in het waterige namiddagzonnetje en viel de omgewaaide boom aan met de blinkende bijl, alsof hij bezig was zijn meest gehate vijand in stukken te hakken.

Merijntje had verdriet en was somber gestemd. Hij voelde zich door het leven bedrogen en door het ongeluk vervolgd. Hij miste Flierefluiter ontzettend: juist nu had hij zijn raad en uitleg zo goed kunnen gebruiken. Hij kon moeilijk wijs worden uit zijn gevoelens. Het geval met Marjan drukte hem zwaar, en een grote verbittering tegenover haar kwelde hem. Zijn vertrouwen in het mooiste, het liefste dat hij nog ooit gevonden had, was gebroken, en dat was haar schuld. Hij wist nu, dat hij nooit meer een vrouw vertrouwen zou, en dat was wreed, en dat had zij hem aangedaan. Misschien, dacht hij soms, was hij alleen naar het dorp teruggezworven om troost te zoeken bij haar, nu Flierefluiter gestorven was. Het was zo moeilijk, alleen te gaan. En nu was ze teruggekeerd naar die lamme vent, dat beest, waar ze nooit van gehouden zou hebben... Ze hield alleen van hém, van Merijntje, haar lieve jongen... met hem alleen was alles mooi en lief en goed... Pah ! wat konden die wijven femelen en flikflooien... Een onnozele zot, die er naar luisterde en het geloofde... Verwoed zwaaide hij de bijl hoog boven zijn hoofd en deed hem suizend neervallen in de oksel van de dikke tak, die van de stam gescheiden moest worden. De gele spaanders spatten sissend weg tussen de dorre blaren op de grond, soms sprong er een tegen zijn voorhoofd of wang, brandde er een klein plekje korte pijn, die een grimmig genot was... Dat had hij liever dan de pijn in zijn hart... Hij spotte zelf met de malle gedachte, dat daar het gevoel voor Marjan gezeten had... nu was het er uit gescheurd, en daar was iets rauws, dat schrijnde en schroeide als je aan haar dacht... Kon je het maar laten aan haar te denken, dat zou het beste zijn... maar dat ging niet... Iets, waar je geen zeggen over had, dacht vanzelf aldoor weer aan haar... En dat maakte je woedend, maar je kon er niet aan ontkomen...

Het ergst van alles werd op de duur de schaamte.

Want Merijntje schaamde zich. Hij schaamde zich diep. Om allerlei redenen. Omdat hij geloofd had aan haar lieve woorden, aan haar gevoel, aan de echtheid van haar liefkozingen. Omdat hij haar in dat onvoorwaardelijk geloof zo hoog gesteld had... zo ver boven alle andere... Zoals iemand, die een god aanbeden heeft en ontdekt, dat het maar een zielloze afgod was, een stuk hout zonder gevoel of macht. Hij schaamde zich om zijn domheid. Hij schaamde zich, omdat hij zijn gevoel zo groot, zo gloeiend had laten worden voor een, die hem bij lachen en schreien bedroog... Het was allemaal zo vernederend. Hij had zo'n belachelijke rol gespeeld. En het meest schaamde hij zich, omdat hij niet zonder pijn en verdriet aan haar denken kon... Dat hij het niet van zich af kon zetten, dat hij niet met één slag heel die geschiedenis en heel die vrouw vergeten kon, verbannen uit zijn herinnering, verbannen uit zijn gevoel... Dat was de diepste, vernederendste beschaming: als hij in stille ogenblikken aan haar dacht, zag hij haar weer voor zich met haar mooi en zacht gezicht, haar blonde krulletjes, haar stralende, lieve ogen, die zo oprecht en gelukkig in de zijne konden kijken... dan liep zijn hart vol tederheid en hij kón niet geloven, dat ze anders was dan ze zich had voorgedaan... hij hield nóg van haar!... Maar het was toch bedrog geweest. De feiten hadden het bewezen en hij wóu zich niet opnieuw laten bedriegen, laten begoochelen door de schone schijn, ook niet door zijn veel te week hart... Hij meende nu wel zo'n beetje te begrijpen van wat Flierefluiter hem eens in Rotterdam, in dronkemansweemoed en wanhoop over Bets had voorgepraat: hoe hij wist dat ze hem bedroog, dat ze slecht was, gemeen en wreed, en dat hij toch niet van haar los kon komen... Zijn hart dreef hem naar net zoiets tegenover Marjan... maar bij hem zou het niet lukken... hij was gewaarschuwd door het afschuwelijke voorbeeld van Bets, en hij zou sterk blijven... 't was uit en 't bleef uit... Ze was teruggegaan naar die lamstraal, die pestkerel, dat stomme beest... goed... dan moest ze daar nou maar blijven... Doch het was misselijk te moeten bekennen, dat er telkens momenten kwamen, waarin je liefst maar zo naar Antwerpen zou zijn gestoven om haar bij die kerel weg te halen... terwijl je wist, dat je behandeld en in de luren gelegd was als een kwajongen, als een onnozele hals, een snotneus zonder ervaring... Je kon wel spugen van je zelf!...

Spreken erover was onmogelijk. Flierefluiter was dood, de enige met wie hij over zulke dingen kon praten... Het zou natuurlijk ook niet geholpen hebben, want hier was niets te praten... hier spraken de feiten en wel zo duidelijk, dat elke verdere uitleg overbodig was. En nu konden ze voor zijn part verder allemaal naar de hel lopen, die vrouwen met haar aanhaligheid en haar lieve woordjes!... Misschien zou hij er nog wel es mee vrijen en scharrelen, maar geloven en vertrouwen deed hij ze niet meer... nou zou hij ze voor de gek houden... 't Gaf eigenlijk wel een veilig gevoel, zoveel wijzer geworden te zijn!...

Gewaarschuwd, gewapend te staan tegenover gevaren en de list van anderen... Maar blij maakte het je toch niet... Het stemde triest en verbitterd... Waarom konden de mensen niet gewoon eerlijk en oprecht, open tegenover elkaar staan?... Waarom hielden ze altijd een slag om de arm, deden zich anders voor dan ze waren, hielden mekaar voor de mal met mooie praatjes, waar ze niets van meenden en waarnaar ze niet handelden?... Waarom konkelden ze achter mekaars rug, probeerden mekaar zwart te maken en te benadelen? Waarom speelden ze zo lelijk komedie?...

Een forse slag dreef de bijl diep in de stam van de gevallen beuk en daar liet hij hem zitten. Met zijn rode zakdoek veegde hij het kriebelende zweet uit gezicht en hals, en rekte zich zuchtend uit. Armen, schouders en rug deden pijn van de ongewone inspanning, zelfs de spieren van zijn dijen voelden stijf en als gezwollen door de stramme stand bij het zwaaien en kappen met de zware bijl... Hij stak een pijp op, sloeg het jasje los om de schouders en ging even zitten rusten op de boom.

De wereld was maar een raar boeltje, en de mensen over 't algemeen niet veel zaaks. Die gekke dokter Presco had misschien niet eens helemaal ongelijk... Er was op het dorp een stemming die hem wrevelig maakte. Wat er precies omging had hij nog niet ontdekt, maar er werd gefluisterd tegen meneer pastoor, dat was hem wel duidelijk geworden. Er waren twee partijen, vóór en tegen pastoor Ramakers, maar niemand sprak zich openlijk uit. Als hij er bijkwam, hielden ze gauw hun mond: hij woonde immers weer in de pastorie en dus moesten ze met hem oppassen, hij was in staat de praatjes aan meneer pastoor over te brengen, en de angst voor diens energieke manieren zat er diep in bij de parochianen. Ook weer zoiets vuils, dat gemompel onder mekaar van praatjes die niemand gezegd wilde hebben, als 't erop aankwam. Niemand sprak hardop, niemand zei met ronde woorden wat hij meende. Sluipende, gluipende kwaadsprekerij, laster, gemene, stomme veronderstellingen... god weet wat de smeerlappen en de kwezels bij mekaar verzonnen... Ze waren doodsbang voor hun pastoor, ze begrepen niets van zijn bruuske manier om de schijnheiligen de waarheid te zeggen, van zijn afkeer van godvruchtige aanstellerij, waarachter zich het onheiligste gekonkel verborg... Ze waren bang voor zijn donderende spot, voor de scherpe ogen waarmee hij door hun huichelachtigheid heen keek, de onbarmhartigheid, waarmee hij hun ware wezen aan de kaak stelde, hun ón-christelijkheid aanklaagde. Tegen zijn mannelijk-barse waarheidsdrang hadden ze geen verweer... geen ander tenminste dan hun achterbaks gemompel, hun laf geleuter achter zijn rug. Maar wat kónden ze hem verwijten?... Wat konden ze over hem vertellen ten slotte?... Niets anders dan dat ze niet begrepen wat hij deed en zei... De kaffers!... En toch was Nele ongerust. Nele was bang... Die goeie Nele!... Wat kon het haar schelen, wat die sukkelaars in hun machteloosheid onder elkaar konkelfoesden?... Wie trok zich iets aan van die kletskousen?... Hij zou wel eens proberen te weten te komen wat ze allemaal te vertellen hadden. En dan konden ze er samen om lachen...

Er liep een rilling over zijn snel afkoelende rug. Het was al aardig koud, echt novemberweer, of er vorst en sneeuw in de lucht zaten... Hij gooide zijn jasje af, wrikte de bijl uit de stam en begon weer te werken. Met alle inspanning concentreerde hij zijn aandacht op het werk. Hij wou zich niet meer laten afleiden, aan niets anders meer denken dan aan de boom, die in stukken moest... Niet aan Marjan, niet aan zijn pijnigende gekrenktheid, niet aan de stomme kwaadsprekerij van het dorp...

Hij hield een wedstrijd met zich zelf. Berekende telkens met hoeveel bijlslagen hij een tak van de stam kon scheiden... verheugde zich als het in minder lukte, maakte zich driftig als er meer nodig bleken... Stram werkte hij door. Dat deed goed!... Het was een eigenaardig genot te voelen hoe je lijf gehoorzaamde aan je wil. Hoe je voeten zich vast geplant hielden in de zachte grond. Hoe je spieren zich bogen en strekten, spanden tot harde bundels en weer verslapten aan het eind van de beweging. Hoe de bijl na zijn machtige zwaai door de lucht precies neersloeg op de plaats, die de ogen hadden uitgezocht... 't Was net of je je voelde groeien onder dit werk, dit gevecht met het werk... Klip!... Klap!... en sissend vlogen de spaanders, krakend zakte een losgeslagen tak zijwaarts weg van de stam, met een licht geritsel van brekende twijgen. Hij schrok van meneer pastoors stem, die achter hem zei: 'Nou, nou!... ge zit erop as de duvel op Gerard, Merijntje!...'

De jongen keerde zich om, liet de bijl met de kop op de grond rusten en lachte.

"IJ mot er zo gaauw mogelijk oan, meneer pestoor...'

Wat zag ie er weer on-pastoorsachtig uit! Zonder soutane, in z'n korte broek en met een bombazijnen boerenmouwvest aan en blootshoofds.

'Wi'me-n-es oonder 't 'aardste kappe, Merijntje?'

Merijntje mat met de ogen de brede gestalte met de zwaar gewelfde borst en de schonkige schouders. Lachend zei hij : 'Woar wette m'n om?'

'Ad'ik 'et verlier kredde 'n goeie sigoar, één a'k 'et win kredde 'r twee... Goatda'?'

'Da' zijn gin slechte condities,' grinnikte Merijntje. 'Wie begint er?'

'Beginde gij moar.'

Ze merkten twee ongeveer even dikke takken, die van de stam gehakt moesten worden. Dan begon Merijntje en zij telden de bijlslagen. De jongen deed zijn uiterste best om het staal zo diep mogelijk te doen doordringen. Hij zette er al de kracht achter van armen, schouders en rug. Bij elke slag zei hij: 'Khhh!'... De pastoor keek glimlachend toe, de handen op de rug, de sigaar in de mondhoek gebeten, en prees de best gelukte slagen, die veel spaanders deden stuiven en de wigvormige wond verdiepten: 'Goed zo, Merijntje... die was roak!'

Dan viel de tak met een droog gekraak en met een laatste lustige slag sneed Merijntje de splinterende vezels los.

'Zesendertig,' telde de pastoor. 'Nie kwoad... Nou ikke.'

Hijgend stond Merijntje terzijde en keek lachend toe hoe meneer pastoor als een echte houthakker in zijn handen spuwde en de zwaarte van de bijl even beproefde. Dan zwaaide hij het zware gereedschap, zo licht alsof het een rietje was, boven zijn hoofd, de slag kwam dofdreunend neer en met verbazing zag de jongen, hoe diep het blinkende staal in het stugge hout beet, waarvan hij de weerstand zo goed kende... Wat een vermorzelende kracht zat er achter die slagen!... En hij zag heel goed, dat de pastoor zich niet eens bijzonder inspande. Hij hield aldoor de sigaar tussen de tanden en deed een trekje na elke twee, drie slagen. Grote spaanders stoven rond... Bij de twaalfde slag viel de tak. Merijntje keek in het triomfantelijk lachende gezicht van de overwinnaar en klapte bewonderend in zijn handen. Toen hoorde hij grinnikend lachen, keek terzijde en zag twee vrouwengezichten, die door een gat in de heg loerden en zich klaarblijkelijk boosaardig vrolijk maakten over de houthakkende parochieherder en zijn ongepaste kledij... twee van de ergste klappeien uit het dorp. In plotse woede pakte Merijntje een stuk hout van de grond en slingerde het naar de heg. Nog maar juist op tijd verdwenen de gezichten, zo bliksemsnel en door een zo heftige schrik getekend, dat de pastoor in een luide lach schoot. De tak bleef in de heg hangen. Bleek van drift stond Merijntje er naar te kijken.

'Zijde zot gewoore?' vroeg meneer pastoor. 'Ge zouw z'oonder'aand d'asses in gooie!'

'Da' wouw ik ok,' grauwde de jongen. 'Z'oeven 'ier nie stoan te loere, die verdommese pekelteve!'

De geestelijke lachte bulderend om het uitbundige scheldwoord. Hij schudde de driftige jongen aan zijn schouders heen en weer, zeggend: 'Ge meug wel es bedeinke, da' g'in den 'of van de pasterij stoat, manneke!... Op gewijde groond om zo te zége... Dan voeg 'et nie om de meinse klippels noar d'r kop te gooien één ze nog uit te vloeken op den 'oop toe.'

Merijntje lachte mee, maar het ging niet van harte. Hij vond de pastoor veel te goedmoedig tegenover dat soort loerende wijven, die natuurlijk weer zouden rondvertellen, dat ze hem in een schandalige kledij hout hadden zien hakken in de tuin... En zo onschuldig als het was, zou er weer gif uit gezogen worden, en de eerbied voor de geestelijke voorganger weer een beetje ondermijnd. Hij zei echter niets. Dat was volkomen nutteloos bij een man als pastoor Ramakers ... Die stond te ver en te hoog om door die praatjes geraakt of gehinderd te worden. Maar Nele werd er door gehinderd, en dat was voor Merijntje genoeg om te willen dat er een eind aan kwam... Meneer pastoor zelf werd er niet eens door bereikt. Die lachte erom, en als ie kwaad werd, sloeg ie d'r misschien een paar met de koppen tegen mekaar, dat ze kraakten, en daar was het voor hem dan mee uit. Nele ging er onder gebukt. Vrouwen waren zo. Die luisterden naar wat er gekletst werd en trokken het zich geweldig aan.

'Kom,' zei meneer pastoor, 'me goan je prijs 'oalen één een kommeke koffie bij Nele... Loat die pekelteve moar doen!'

Weer schoot hij in een luide lach om het dwaze scheldwoord, en nu het uit zijn mond kwam, moest Merijntje er ook om lachen... En waarom maakte Nele zich eigenlijk zo ongerust? Waarom maakte hij zich zo kwaad? Een beetje gemier en gesmiespel van praatzieke pekel teven... dat was alles...

II

's Zondags na de hoogmis was Merijntje nauwelijks op straat of iemand pakte hem bij zijn arm. Hij keek terzijde: het was Nellekes moeder.

'Ah!... vrouw Besjoane!... 'Oe goaget ermee?'

Binnen de omspanning van haar plooimuts was haar vriendelijk gezicht bleek.

'Goed, één mee jou?... Edde gin zin om vanmiddeg es een kommeke koffie te komme drienke?'

'Meschien wel... 'k zal es zien of a'k zo wijd kom.'

Ze knikte en schoof weg tussen de zich verspreidende kerkgangers. Merijntje keek haar verstrooid na, glimlachte dan, omdat hij er ineens aan dacht, dat hij haar 'vrouw Besjoane' genoemd had: ze was immers allang 'vrouw Oapers' geworden! Maar ze had er niets van gezegd...

Een paar kameraads begroetten hem luidruchtig en hij moest mee een borrel drinken en een partijtje biljarten. Overal werd hij aangesproken en ze wilden allemaal bijzonderheden weten omtrent Flierefluiters dood. Hij werd er beroerd van. Telkens hetzelfde verhaal in telkens korter en stugger woorden. Toch voelde hij in de vragers meer dan enkel botte nieuwsgierigheid. Je merkte aan alles, dat ze oprecht van Flierefluiter gehouden hadden. Er was een ontroerde meewarigheid, die onmiskenbaar echt aandeed. Maar altijd vervloeide de ontroering in een glimlach; men haalde herinneringen op aan allerlei gebeurtenissen, waarin de onverbeterlijke vagebond de hoofdrol gespeeld had, en dat was altijd een uilenspiegelrol geweest. Lieve God, wat had die onuitputtelijke grappenmaker een streken uitgehaald! Hij stond nergens voor, toonde voor niets respekt en had elk ogenblik nieuwe invallen. Ze vergaten hun spelletje kaart, verdiepten zich in het verleden, en de beklemdheid om de te vroege dood van Flierefluiter loste zich op in levendige gesprekken, telkens door een schaterlach onderbroken bij de oplossing van een of ander dol verhaal.

'Witte nog wel van toen...'

En dan kwam er een nieuwe daverend-dwaze geschiedenis. Merijntje zat er bij en glimlachte, maar hij werd steeds triester en dacht: 'de andere Flierefluiter hebben jullie toch niet gekend... alleen de uitbundige potsenmaker... de echte, de ware Flierefluiter, die een god voor zich alleen had, die hebben jullie niet gekend en zelfs in de verte niet vermoed...' Daar hoefde hij ook niet over te praten. Die Flierefluiter zou hen niet geïnteresseerd hebben. Misschien zouden ze er van geschrokken zijn, bang voor hem geweest... De ongelovige spotter konden ze nog aanvaarden, omdat hij ze aan 't lachen maakte. De man, die er een eigen god op nahield en daar met dromerige ogen en eerbiedige stem over praten kon, zouden ze ontvlucht zijn als een gevaarlijke ketter, die het heil van hun ziel bedreigde, hen verleiden wou tot gedachten waar de hel op stond. En toch voelde Merijntje elke dag dieper, dat Flierefluiter eigenlijk vromer geweest was dan al deze brave kerkgangers die trouw ' hun plichten onderhielden' bij mekaar.

Hij keek het pratende, drinkende en lachende gezelschap rond. Hij kende ze allen. Daar waren ze, de goeie christenmensen, die naar de kerk geweest waren, omdat je 's zondags naar de kerk moest, die biechtten en ter communie gingen omdat het voorgeschreven was, die zich kinderen Gods voelden omdat ze indertijd gedoopt waren en op tijd de catechismus uit hun hoofd hadden geleerd zo goed en zo kwaad als het ging en hun eerste communie hadden gedaan. Uitverkoren waren ze doordat ze de genade hadden van het enig ware geloof, dat een gave Gods was, ze stonden ver boven de protestanten, verachte ketters, de joden waren vervloekt en de heidenen, hoewel beklagenswaardig door onwetendheid, kwamen helemaal niet in aanmerking dan om er missionarissen heen te sturen die ze moesten bekeren. Voorbeeldige christenmensen... Jawel!... Hoe hielden ze de geboden, die niet door iedereen gekontroleerd konden worden?... Marjan hadden ze met stenen van het dorp gejaagd, omdat ze een slechte vrouw was, een overspelige... Hij zou wel eens willen weten, hoe veel van deze mannen verontwaardigd en vol afschuw weg zouden lopen, als ze in de gelegenheid kwamen overspel te plegen met een vrouw als Marjan!... En hoe stonden ze tegenover elkaar, tegenover hun naasten?... Hoe praatten ze over mekaar?... Hoe oordeelden ze?... Wat werd er gekonkeld over meneer pastoor door de braafsten onder de braven, de uitverkorenen onder de uitverkorenen, het slag van zijn eerbiedwaardige grootmoeder?... Vergeef ons onze schulden, gelijk ook wij vergeven onze schuldenaren... jaja... En voor dit alles was de Zoon Gods aan het kruis gestorven, negentienhonderd jaren geleden... Het mocht gerust nog eens over gedaan worden, ze hadden er verdomd weinig weet van !... Het maakte je onpasselijk, als je eraan dacht...

Maar dan zag hij het glimlachende gezicht van Flierefluiter. Het knipoogde van verstandhouding, het spottend trekken van de scheve mond. Neem het ze niet kwalijk, Merijntje, de sukkelaars!... Ze hebben zo weinig in de wereld... wat blijft er over, als je ze hun zonden ook nog afneemt, het enige wat nog een beetje geur en fleur en opwinding geeft aan die arme bestaantjes?...

De geest van Flierefluiter was levend hier aanwezig. Na zijn dood, dóór zijn dood werkte hij nog als een schuimende drank, die onstuimige vreugde geeft. Ze waren al helemaal vergeten, dat ze hier eigenlijk met zedige gezichten een overledene behoorden te zitten herdenken met een diepe zucht, een onbestemd dwalende blik en een meewarig, vroom woord: God hebbe zijn ziel... hij was een groot zondaar, maar Onze Lieve Heer is barmhartig... Ze dronken de ene borrel na de andere. De naam van Flierefluiter vuurde hen aan, het ophalen van gebeurtenissen uit zijn overmoedig leven maakte hen baldadig, en ze vierden hun herinnering uit in steeds luidruchtiger vreugde... De gestorven tovenaar heerste nóg over hun geest en zij dronken dankbaar op zijn nagedachtenis.. . Flierefluiter zou er zeker een geweldig plezier in gehad hebben... Maar Merijntje werd er steeds treuriger van en hij ging stilletjes weg, liet de herberg vol opgewonden geroezemoes en gelach voor wat ze was. En ze merkten niet eens, dat hij zwijgend uit hun midden verdween.

Op de pastorie schreef hij zijn wekelijkse brief naar huis, deelde vader en moeder mee, dat hij nou wel gauw terug zou zijn in Rotterdam, hij moest enkel nog wat werken voor pastoor Ramakers, een paar weken nog, en het ging hem goed. Over grootmoeder hoefden ze zich niet ongerust te maken; die was al zowat helemaal weer beter en net zo'n vinnige spinnekop als in haar beste dagen...

Na het middagmaal bracht hij zijn brief naar de bode en liep het dorp uit, de polder in, om koffie te gaan drinken bij vrouw Besjoane, die nou vrouw Oapers heette. Hij had geen zin op het dorp te blijven hangen en aldoor weer over Flierefluiter te moeten praten en aldoor weer te voelen, dat hij vijandig stond tegenover de mensen, die Marjan zo gemeen behandeld hadden en kwaad spraken over de beste pastoor, die er bestond en die ze niet uit konden staan, omdat hij groter, sterker en rechtvaardiger was dan zij allemaal op een hoop!...

Het was een heldere dag, vroege winter. De lucht was lichtblauw, een bleke zon sproeide een zilveren glans over de kale velden, die opengescheurd lagen te wachten op het zaad van het nieuwe seizoen. Maar dat had de tijd nog. Eerst zouden zij aangestampt worden onder de roffel van de fel neerslaande regen, rul gevroren door de vorst, toegedekt onder een donzen sneeuwdeken, vet doorweekt van het dooiwater... de natuur boerde ijverig mee. Hier en daar lag een fluwelig tapijt over een akker: fris opgeschoten winterkoren, dat niet veel hoger worden zou vóór de lente en nu net breedbladig gras leek, mals groen.

De wind streek koud over de landen, maar Merijntje had er geen hinder van in zijn warme winterkleren, die hij in de stad was gaan kopen. Hij zag er een beetje uit als een schipper met zijn duffelse jekker en zijn blauwe pak. Hij had er ook zo'n schipperspet bij gekocht met een zwart gebloemd lint onder de bol en net zo'n lintje over de lakense klep gespannen. Hij had die kleding van de schippers altijd bewonderd, stemmig en toch zwierig, er zat iets aan van reizen en trekken, van avontuur, iets onverschilligs ook. Het schippersvolk was anders, zette zich nergens vast, deed niet mee aan de gewoonten van de mensen die in huizen bij mekaar woonden en een leven lang op dezelfde plaats bleven; zij kwamen aanzeilen uit de verten, waren er een ogenblik en gleden weer weg over het water naar onbekende verten... Merijntje had eigenlijk best schipper willen zijn en voelde zich tevreden in de kleding, die hem op een schipper deed lijken. Tot hij zich die tevredenheid bewust werd en het zich kwalijk nam als belachelijke aanstellerij, 't Kwam er waarachtig nog al wat op aan hoe je eruit zag, als je zo overstelpt was van verdriet en narigheid als hij... je beste vriend gestorven; alle vertrouwen verloren in het liefste meisje, dat ooit bestaan had en dat je belogen en bedrogen had; vol verbittering gelopen tegen de mensen, die wreed en gemeen waren, kleinzielig en benepen, altijd bezig kwaad te stoken met giftig gelaster, laf en kwaadaardig... Je kon net zo goed niet op de wereld zijn, beter misschien... En hij liep er over te denken, hoe goed hij er uitzag in zijn schipperskleren... de moeite waard... Maar diep in hem bleef toch een kleine, niet te verdrijven gewaarwording van tevredenheid, die zich door geen zwartgallig gemijmer en geschimp liet ontmoedigen.

Hij had zich zelden zo sterk, zo fris, zo gezond gevoeld. Zijn spieren waren hard en lenig, zijn bloed stroomde warm en driftig door zijn lijf, de in zijn zakken tot vuisten gebalde handen waren vereelt en verlangden naar zwaar gereedschap, zijn benen wilden wel weer de grote weg op, lange marsen maken zonder ander doel voor de avond dan een hooischelf of een schamel bed in een logement. Er was ruimte in zijn borst, die met welbehagen de koude vrieslucht inzoog. Zijn ogen keken in het wijde landschap en waren blij met de zon, de open velden, de bomenrijen langs de dijken, de verspreide kerktorentjes met de gouden flikkervonk van hun haantje, een donkere vlucht vogels, in en uitwaaierend in speelse dwarreling, de kleine huisjes met hun rode of groenigverweerde daken, de boerderijen met hun donkere groepen winterbomen... Jammer dat zijn hoofd zoveel wist, waardoor donkere schaduwen vielen over deze heldere wereld... jammer dat er in zijn hart zoveel somberheid geslopen was, die het genot van het sterke, gezonde, mooie leven bedierf...

Hij vond Blozekriekskes moeder bezig koffie te op schenken. Heel het vriendelijke propere kamertje geurde ernaar. De kachel verspreidde een aangename warmte. Dadelijk omving hem de bekoring van de gezellige huiselijkheid. Vrouw Oapers glimlachte blij, toen hij binnen stapte. In eens herinnerde hij zich, dat ze Marianne heette... Flierefluiter noemde haar zo... en hij kreeg een kleur in plotse bevangenheid en verwarring.

'Doe je jas uit, Merijntje... 'angt 'em moar oan die spieker... Komd'ier bij 't roam zitte... ge kreg doalij k koffie, ze mot nog evetjes trekke... Da's oarig van je, da'ge gekomme zijt...'

'Oach... 'k 'ad toch niks te doen...'

Hij hoorde ineens zelf, dat het niet vriendelijk klonk, wat hij zei, maar de vrouw scheen het niet op te merken. Ze zette kopjes op de zondags met een witen-rood geruit kleedje gedekte tafel. Een blauwglazen suikerpot in het midden... zou dat nog dezelfde zijn van vroeger, waar hij wel eens boterbrokken uit gesnoept had?...

'Is Nelleke nie thuis?'

'Neeë, die moes noar 't lof... Eén Oapers die zit wijd weg, in Overijsel... doar groave z'een kanoal of zo iets...'

'Oapers,' zei ze. Niet m'n man, of Teeuw... Dat klonk vreemd, maar getrouwde mensen hadden soms zo'n rare, eigenwijze manier om over mekaar te spreken... In Rotterdam hadden ze een buurvrouw gehad, die graag een beetje deftig deed, en als er gebeld werd en naar haar man gevraagd, zei ze steevast: 'meneer Van Dam is niet thuis'... de hele buurt gilde erom!...

Vrouw Oapers smeerde beschuiten, strooide er royaal suiker over en zette ze tussen de kopjes. Een gezellige zondagmiddag-tractatie. Zwijgend ging ze rond om alles te verzorgen, schonk dan de kopjes vol en nodigde de gast uit toe te tasten. Ze ging tegenover hem aan de tafel zitten en keek hoe hij zijn beschuit knabbelde en de hete koffie slurpte. 'Da' smoakt,' zei hij prijzend, "t Is koud buite... 't Goa bepoald vrieze.'

Ze knikte verstrooid, keek hem aldoor in zijn gezicht, maar met een afwezige blik. Het maakte hem nerveus. Ongedurig schoof hij heen en weer op zijn stoel, haalde dan een sigaar voor den dag en stak die op. Even schaduwde een glimlach om de mond der vrouw. Zacht zei ze: 'Doar zit nou een grote vént een sigoar te roke...één ik zien 'em nog vor den eeste keer'ier binnekomme mee Flierefluiters... zo'n klein jongeske... 'tis net of a't giestere was... Woar bleft de tijd...'

'Joa,' zuchtte Merijntje, 'da' zéde wel, vrouw Oapers... da's al wel tien of ellef joar geleje...'

Zij knikte en zweeg weer. De late zon viel door het venster vol over haar hoofd. Er liepen veel grijze draden door haar donkere haren. De ogen stonden vermoeid en glansloos in een net van kleine rimpels. Van de neusvleugels liep een rechte lijn naar de mondhoeken en de lippen waren vreemd samengenepen en gaven het gezicht iets zeer ouwelijks. Toch kon ze nog niet oud zijn, veertig hoogstens... Een lief gezicht was het. Het moest een mooi meisje geweest zijn. Nu was ze moe, verdrietig en streng... Streng?... Hoe kwam hij op die gedachte?... Door die strakke mond misschien en die scherpe lijn van de neus?...

"Ee Flierefluiter een zwoare dood g'ad, Merijntje?...'

De vraag kwam onverwacht en overrompelde hem. Er schoot een brok in zijn keel en hij kreeg een kleur. In eens werd het hem duidelijk, dat die vrouw hem alleen hier had laten komen om hem naar Flierefluiter te vragen. Natuurlijk... hij herinnerde zich, hoe hij enige maanden geleden met hem hier geweest was, en het gesprek, dat hij daarop met zijn vriend gevoerd had. Flierefluiter had veel van die vrouw gehouden en zij van hem... In verschillende perioden hadden ze stilletjes met elkaar geleefd... Toen waren ze ineens ieder met een ander getrouwd... Gek, hoe alles liep... hoe alles in de war liep, allemaal anders dan goed geweest zou zijn en dan de mensen wilden... Nellekes moeder was misschien alleen met die polderjongen getrouwd om te laten zien, dat ze er niks om gaf dat Flierefluiter er met dat kermiswijf vandoor gegaan was... Maar van Flierefluiter was ze blijven houden... Daarom had Flierefluiter zichzelf toen een harde klap in z'n gezicht gegeven en zich voor stommeling uitgescholden... Ze hield nóg van hem en kromp van verdriet, omdat hij gestorven was. Ze zou het niet tegen hem zeggen, maar het lag zo duidelijk op haar gezicht met de vermoeide, doffe ogen en de verdrietige trekken om die strakke mond. Hij had ontzettend met haar te doen, en voelde zich op vreemde wijze eng met haar verbonden... Hadden zij tweeën misschien niet het meeste van de wonderlijke vagebond gehouden?... In hun beider leven was door zijn dood een grote, zwarte leegte geslagen.. . Met geweld wurgde hij zijn ontroering neer, knipte met de oogleden, slikte enige malen achtereen en trok zware wolken rook uit zijn sigaar. Toen begon hij langzaam te vertellen. En zo als hij het tegen haar vertelde, had hij het nog aan niemand kunnen zeggen, ook aan meneer pastoor niet...

Hij zag haar maar vaag zitten. Telkens vertroebelde een waas van tranen zijn ogen, moest hij moeite doen zijn stokkende stem meester te worden, maar de woorden kwamen zo gemakkelijk, alsof hij alleen was en ze enkel maar hoefde te denken.

Onbeweeglijk zat de vrouw over hem aan tafel, rechtop, de handen in de schoot, en luisterde. Haar grote, stille ogen weken niet van zijn sprekende mond. Maar toen hij zweeg, rolden twee heldere tranen uit haar ooghoeken over haar wangen, vergleden in de groef naast de neus. Even bewoog ze de lippen als om de zilte smaak van haar tranen te proeven. Ze veegde het vochtige spoor niet van haar wangen, het verdofte en droogde langzaam weg. Dat bewegeloze, starende zitten begon als een ontzetting op Merijntje te wegen... Eindelijk leunde zij wat achteruit op haar stoel, streek met de hand over het voorhoofd en kreunde even, met een geluid dat klonk als kwam het van een gepijnigd dier. Daarop zei ze zacht: "IJ is goed gestorreve... moar goed geleefd., dad' eet ie nie!'

Het klonk niet als een verwijt. Het was alleen een hulpeloze klacht. Ze moest wel ontzaglijk veel van Flierefluiter gehouden hebben, ging het plotseling door Merijntje. En hij had haar telkens en telkens in de steek gelaten ...

'Edde nog een wrok tegen 'em?' vroeg hij.

Zij keek hem aan, verwonderd, alsof hij haar uit diepe slaap had wakker geroepen. Een stille glimlach kwam even om haar mond. Langzaam schudde ze haar hoofd.

'Neeë... 'oe zou ik?... Dad'em ik eigelijk nooit g'ad... al moes ik... soms...' Zij stokte. Er kwamen nadenkelijke rimpels in haar voorhoofd. Daarop vroeg ze: 'Proatten ie wel es over 'ier... over oons... over mijn?'

Zo hongerig en verlangend was haar blik. God, wat moest die vrouw Flierefluiter hebben liefgehad !... Hij had haar slecht behandeld. Een vreemde, beangstigende natuur was hij toch geweest, want ook hij had heel veel van deze vrouw gehouden, dat kon Merijntje haar met een gerust geweten verzekeren. Hij knikte ijverig.

"IJ proatte veul over jullie... dikkels... 'IJ 'ad veul spijt ok, zeet ie soms... 'IJ kon z'n eige roond z'n oresloan, zo'n loomperik vond ie a-t-ie was... Moar 'ij kon 'et nie gebetere, ziede, vrouw Oapers... 'ij was nou eenmoal zo... 'ij 'ad gin rust in z'n lijf, 'ij moes altij weer wijer, 't leken net of a-t-ie betoverd was. Moar 't viel 'em dikkels zwoar genog, één nerreges zouwt ie zo gère gebleve zijn as 'ier... a-t-ie moar gekunnen 'ad...'

Marianne knikte met saamgeknepen lippen. Een haat steeg in haar op, de haat, die haar zo vaak en zo tot wanhopig wordens toe gekweld had: de haat, die niet de man betrof, maar dat mysterieuze, onweerstaanbare in zijn natuur, dat gif in zijn bloed, de zwerfzucht, die hem van haar wegdreef. De onmachtige haat, die radeloos maakte en nooit berusting bracht. Zij knikte.

'Ik weet 'et wel,' zei ze toonloos, "t Was sterker as 'ij zelf... 'IJ 'eget me dikkels genog uitgeleed... Moar 't was moeielijk te verdure...'

Een poosje zat ze star voor zich te kijken. Toen zuchtte ze en zei: 'Eén nou is 't allemoal verbij... Oonze Lieven 'eer zalt 'em wel vergeve, want 'ij eget nooit kwoad gemeend... al 'eet ie de meinse veul verdriet gedoan soms...'

'Moar 'ij 'eet de meinsen ok veul moois gegeve,' pleitte Merijntje overtuigd. Mariannes ogen leefden op in een glans van herinnering. Zij glimlachte en een licht rood steeg in haar vale wangen. Zij leek veel jonger op eens.

'Da's woar,' zei ze warm, 'da's zeker woar... veul moois... 't was een woonderlijke meins, Merijntje... doar 'edde gelijk in...'

Nu was alles goed geworden. Ze hielden allebei veel van Flierefluiter. Ze wisten, dat hij nooit verdriet had willen brengen, enkel vreugde. Alles was hem vergeven. Hij was de onvergetelijke vriend, de onvergelijkelijke minnaar, de wijze leermeester, de liefste man geweest. Mariannes gezicht was zacht geworden. Haar donkere ogen keken met warme blik in het verleden en dankbaarheid vloeide over haar hart. Woorden van Flierefluiter fluisterden door de stilte... de nodeloosheid van verdriet en wanhoop... de liefheid van het gedenken der vreugden en lusten, die het leven gebracht had...

Buiten daalde de zon. Er was een roestig rood aan de einder en daarboven glansde de hemel als paarlemoer. De schaduw van de komende avond vergrijsde de velden en de bomen werden zwart. De vrouw dacht aan avonden, lang geleden, avonden als deze, die langzaam zonken van de hemel af over de akkers, en in de kamer werd het donker en over haar schemerde blank het ovaal van een geliefd gezicht met de glans van lachende, verliefde ogen... hoe snel het leven ging... nu begon de avond neer te strijken over het hare... maar de dag had schone uren gebracht en een mens moest dankbaar zijn... Merijntje keek dromerig door het venster naar de sombere kleuren aan de horizon...

't Werd avond, maar morgen stond de zon weer over de tuin van de pastorie en maakte het water van Flierefluiters vijver doorzichtig tot op de bodem... De winter streek zijn koude hand over de wereld, maar dan kwam de nieuwe lente met bottende knoppen en bloemen... Waar zou hij dan zijn?... Even schoof een rank, blond figuurtje voor zijn verbeelding langs: het winkeljuffrouwtje uit de Van der Takstraat, een glimlach trok aan zijn mondhoeken, maar hij neep de lippen opeen... nee, met de vrouwen had hij afgedaan...

III

Toen Nelleke thuis kwam, vond ze Merijntje in druk gesprek met haar moeder. Ze kneep de ogen halfdicht om scherper te kunnen zien in de schemering. Verrast riep ze: 'Wel, kekt doar es!... Doar is dieën broeskoeker ok weer.'

'Woar komde zo loat vandoan?'

Mariannes stem klonk ontevreden. Onverschillig antwoordde Nelleke: "k 'Em nog wa' gekuierd mee Mie 'Oagenèers één Sjokes.'

Zij droeg geen muts, maar een stads hoedje en een mantel, die nauw om haar figuur sloot. Verwonderd dacht Merijntje: wat is ze toch groot geworden ! 'Ma'k de laamp oansteke, moeder?'

'Goa je gang moar.'

'Doede gij dan de blinde dicht, Merijntje.'

Het was de oude, besliste kommandotoon. Hij lachte zachtjes en ging zonder tegenspreken naar buiten.

'Kommendeer toch zo nie, oonstraant jong,' berispte de moeder.

'Bèh... 'ij kan toch ok wel es wa' doen... 't is nog al aarg.' Toen Merijntje weer binnenkwam, lag de kleine kamer in de gele schijn van de petroleumlamp, warm en gezellig. Nelleke stond voor de spiegel en duwde met beide handen haar springende krullen recht. 'Blefd'ier nou moar een botrammeke mee ete, Merijntje.' Hij zag in de spiegel Nellekes gezicht, dat tegen hem lachte met een olijk knipoogje, en een knikje van verstandhouding. Haar wangen waren rood van de koude wind buiten en haar ogen schitterden als sterren. Blozekriekske... de naam paste nog altijd op haar...

'Da's goed, vrouw 'Oapers.'

'Eén dan goan me strak een bietje koarte,' stelde Nelleke voor.

Bedrijvig hielp ze haar moeder de tafel gereed maken voor de koffieboterham. Met haar heup duwde ze Merijntje tegen de schouder. 'Goad'es wad' op zij a'k de messen uit de schuif 'oal!' Hij duwde haar met zijn schouder terug, zodat ze van hem wegschoof. 'Zoetjesoan, 'ee,' zei hij lachend, "t goa zo ok wel.'

Hij trok de la van de tafel open. Zij haalde de messen er uit, gooide ze kletterend op de tafel. Daarop trok ze hem vinnig aan zijn nekharen en vluchtte naar de andere kant, zijn greep naar haar miste. Hij wreef de brandende plek in zijn nek. 'Lillijk vals jong!'

'Wa' doe ze weer?' vroeg Marianne, met het brood terugkomend van de kast.

'Niks!' snibde Nelleke. "IJ ploag me.'

De moeder schudde het hoofd. De jongen lachte. Natuurlijk gaf ze hem de schuld. Zo was het altijd geweest. Toen ze aan tafel zaten, zei Nelleke: 'Flierefluiter is dood, 'ee?... Oach aarme...' Merijntje knikte zwijgend.

'Ze zégen 'at ie 't oan z'n longen 'ad, één 'at ie nog bediend is... Is da' woar?'

'Joa... dad'is zo.'

'Edde gij 'em dood zien goan?'

'Joa.'

'Bah, wad' oakelijk!'

Zij beet een groot stuk uit haar boterham en kauwde driftig. Een rilling bewoog even haar schouders. Daarop begon ze druk te vertellen over wat ze op het dorp gehoord had, over haar vriendinnen en van wat die wisten omtrent de verschillende amoureuze gebeurtenissen, wie met wie gezien was, en wat deze of die maatgevende persoonlijkheid daarover in het midden gebracht had. Haar moeder zat, langzaam etende, voor zich uit te kijken, in gedachten en herinnering verloren. Merijntje lachte af en toe, maakte een spottende opmerking, dacht geringschattend dat meisjes toch echte, snaterende ganzen waren ... nergens dachten en praatten ze over dan over vrijen en scharrelen en geruchten rondvertellen...

Toch luisterde hij met plezier naar haar vrolijk ratelende stem. Hij keek naar haar ronde armen, die zo aardig bewogen in de nauwsluitende mouwen van haar donkergroene jurk, haar stevige, toch smalle schouders, zo heel anders dan de hoekigheid van de jongens, de zachte welving van haar borst, waarop het zilveren kruisje naar haar ademhaling bewoog. Een vaag verlangen gleed door zijn gedachten. Die lachende, rode lippen hadden hem gulzig gekust, die armen hadden om zijn hals gelegen. Lief was een meisje, als ze je zo kuste...dan had je de gewaarwording van zo iets eigens en vertrouwds... heel vreemd., en zo heerlijk, dat het leek of je er dronken van werd... Maar het diende allemaal tot niets... je wist nooit of ze 't meenden. Ze lieten je maar zoenen en doen, ze genoten ervan en dan kon je stikken... dan gingen ze naar een ander en ze schreven, dat alles goed ging... en jij mocht in de kou blijven staan en jezelf uitlachen!... Serpenten... 'Ge woon weer op de pasterij, 'ee, Merijntje?'

'Joa. Waarom?'

'Is meneer pestoor nou wezelijk zo'n oarige?'

"Oezo?'

'Nou, ze zégen 'at ie thuis mee een rooi mutske loopt één mee een geblomde jas oan.'

'Sjuust,' zei Merijntje nijdig. 'Eén in den 'of waarkt ie soms zoonder z'n toog oan, in z'n kürte broek één mee een mollevelle mouwvest. Magt da' soms niet?'

Nelleke lachte schel. Ze hoorde de kwaadheid in Merijntjes stem en wou hem graag tot groter woede prikkelen.

'Vor mijn part,' giechelde ze. 'Moar 't is toch moar oarig vor een pestoor... Eén ze zégen, 'at ie van de zomer iederen ochend vóór de mis achter 't Sas in een kreek gieng zwemme... zo moar mee einkel een klein zwembroeksken oan...'

"Ouw toch je moond, schandoal!' keef haar moeder. 'G'oeft die loompe proatjes nie verder roond te briese.'

'Bèh, 't is nogal wad 'ok! Ze zégen 't toch ammoal.'

'Eén wat dan nog?' stoof Merijntje op. 'Wa' stikt doar in?... Mag een pestoor nie zwemmen 'at ie da' gère doet?... Eén 'at ie zwemt, mot ie dan soms z'n toog één z'n schoenen oan'ouwe?...'

'Nou zég!...' verbaasde Nelleke zich met grote, ronde ogen. 'Da's ok wa!... Een pestoor, die bekaant in z'n noakende gat goat zwemme!... Da' voeg toch zeker nie!...'

Ze spitste haar lippen, sloeg de ogen zedig neer, een felrode kleur steeg in haar wangen. Merijntje wist een ogenblik niet, wat hij liever zou doen: haar rond haar oren slaan of haar een kus geven op dat blozende, duidelijk schijnheilige smoeltje... Die verdomde meiden maakten je altijd onzeker en verward.

'Eén woarom nie?' riep hij, dubbel geërgerd door haar onzinnige kritiek en zijn eigen onzekerheid. 'Een pestoor is buite de kerk toch net een meins as een aander?... Moar smerlappe zoeken overal vüllig'ed achter. Loat ze d'r eige bemoeie meet er eige vuile streke, dan 'emme ze genog te doen... Een mooi stelleken 'uichelèers doar op 't dürp... meneer pestoor is beter oan z'n pienk as zullie oan 'eel d'r stienkend lijf, gadvergeme!'

'Joa, mee vloeke winde' t toch nie,' zei Nelleke effen. 'Eén d'r goan nog veul meer oarige proatjes over pestoor Roaimoakers... Meet die Marjan Bedaf was 't ok gin zuivere koffie, zege ze... aanders zouwt ie nie vor d'r gevochten 'emme... zo'n sloerie...'

Merijntje moest even de ogen sluiten. Hij voelde zich ineens moe. Moe en vuil. Of ie iets kleverigs had aangeraakt, dat stonk, weerzinwekkend... Bah! wat een smeerlapperij !... Dat insinueerden ze dus, dat meneer pastoor het geweten zou hebben met Marjan!... Ah !... als ie es zo sterk was als Simson, of alleen maar als pastoor Ramakers!... Als een stormwind zou hij het dorp overvallen en al die stomme, gemene lasteraars met de koppen tegen mekaar te pletter slaan... Zulke vuilakken!... Wat moest je zelf een gemeen beest zijn om op zulke gedachten te komen!...

Toen riep Marianne met een vuurrood gezicht: 'Wilde nou je moond wel es 'ouwe, snotmeid, schoamde j'w eige nie?'

'Nou, ze zégen 't ammoal... Eén woarom 'ee meneer pestoor da' vrümmes aanders zo rap noar Aantwarpe gebrocht?... Eén Merijntje zee toch zellef 'ad een pestoor buite de kerk net een meins is as een aander... Welnou dan!'

'Dad'eet ie zo nie gemeend, slecht jong, één da' witte wirregoais goed... Ik begrijp nie a'ge de vuile proat van die kwoaitongen in je moond durft te neme...'

'Ze vertelle nog veul meer,' mokte Nelleke. 'Wat dan nog?' vroeg Merijntje haastig. 'Da' zég ik nie.'

'Eén da's moar goed ok!' riep haar moeder, met de vlakke hand op tafel slaande. 'Ik wil d'r niks meer van 'ore. 't Is schaande, dér, om de meinse zo deur 't slik t'oale... Eén g'egget 'art nie om d'r ooit nog over te proate, verstoan?... Die zukke dienge roondvertelle, konnen 'et vandoag ofmorrege wel es motte veraantwoore...'

'Meneer pestoor is vuls te goed,' gromde Merijntje. 'Vuls te rechtvèerdig, één nie schijn'eilig genog. 'IJ kan die fijne sallemaanders nie uitstoan meet er gefemel één d'r vuile streke in den doonkere, dad' is 't em! 'IJ deurzie ze te goed één 'ij gif ze 't oongenoadig op d'r bottram... Ze zijn bang vor 'em één doarom moake ze 'm zwart. Moar 't zal ze nie 'ellepe... wacht moar... 'ij kreg ze wel, de smerdekes!...'

'Je grootmoeder scheld'aanders 'et 'aardsten op 'em.' Merijntje lachte schamper.

'Grootmoeder?' zei hij. 'Da's toch zeker de grootste kwezel en de lillijkste kwoadspreekster van 'eel' t dürp?... At die op iemes afgift, kunde 'r zeker van zijn 'at een broaf meins is... Die lieven'eerbeesjes motte moar vertrouwe, dan zijd' in den oap gelogeerd...' Nu lachte Nelleke helder op.

'Ge proat mooi over j'w eige grootmoeder!... Nou sprikte zellef kwoad, manneke!'

'Ik zég de woar'eid,' beet Merijntje terug.

'Nou, 't kan me nie schillen ok... De meinse motte zellef moar wete wa'ze doen, meneer pestoor ok... Zummen opruimen één een boomke goan speule?'

'Voeierde gij dan eest de beesten af... Ik was de kommekes.'

'A' Merijntje me-n-'ellept...'

'Allee dan.'

Zij deed een bont schort voor en stak de stallantaren aan, die in een hoek stond. Dan liep ze hem voor, de deur uit, naar het schuurtje. Zij huiverde: 'Sjoe! wa's 't koud!'

Een ijzige wind blies om de hoek. De bladerloze takjes van de vlierstruik sloegen zacht tikkelend tegeneen. In de zwarte hemel flonkerden de sterren... de eerste winteravond... In het schuurtje mekkerden de geiten, bonkten dof met de horens tegen hun houten schot. De konijnen krabden driftig tegen de tralies van hun hokken. Het varken knorde ontevreden, schuurde z'n ruwe huid tegen een paal van zijn kot.

'Gifde gij de keu z'n slobber één een poar voerpeeë, dan 'ellep ik de geiten één de kernijne.'

Een zwakke schemer hing in de schuur. Alles was onduidelijk en geheimzinnig. In de hoeken en onder het dak draalde duisternis. Een hooihark, die met de tanden naar boven stond, was een gedrochtelijk beest. Op de kanten van een blinkende spade glommen slimme oogjes, roodachtig en vals. Een keulse pot met inmaak stak parmantig zijn buik uit het donker naar voren, als een deftig burgemeestertje, de zware kei er bovenop was een verfromfaaide hoge hoed... Risten uien aan een balk waren spokige vissen met gezwollen koppen en vezelige vinnen en staarten... De zacht zwaaiende lantaren aan de haak in de muur toverde onheilspellende beweging in de schaduwen... Als je hier alleen was, zou het een benauwde droom kunnen lijken...

Het varken slobberde zijn dikke brei van kleine aardappelen, meel en water, kraakte de malse mangelpeeën tussen de wreed en gulzig malende tanden. Hij keek naar de monsterachtige schim van het zware beest in het donkere, stinkende kot. Zijn oude afkeer van deze vraatzuchtige, vuile smulpapen die niet anders deden dan slobberen en slapen kropte in zijn keel. Nelleke had de andere dieren hun voer gegeven en kwam met de lantaren naast hem staan. Ze lichtte over de planken van het hok.

'Een lekker keuke, wa'?... Die 'oal z'n drie 'oonderd poond wel!'

Het dier hief de kop op, loensde naar het licht van de lantaren. Zijn kleine, valse oogjes flikkerden. Dan boog het zich weer over de trog en slobberde gulzig verder, smekkend en kreunend.

'Vieselijke beeste,' zei Merijntje rillend.

"IJ 'ee nie veul tijd meer om vieselijk te zijn,' lachte Nelleke. 'Van de week woord ie geslacht.'

"Oe kunde doar nou om lache?' vroeg de jongen verwonderd en geërgerd. 'G'ed 'eel 't joar vor 'em gezürgd één nou mot ie dood!'

Nelleke haalde de schouders op en keek hem bevreemd aan.

'Bèh... doar is ie toch vor,' zei ze nuchter. 'Wa' wouwde gij dan?'

'Ik wou niks,' antwoordde hij nors. 'Moar gij 'è gin gevoel.'

'Eén gij zijd' een flaauwerik,' kaatste zij triomfantelijk terug. 'Ge zij nog net as vroeger: een kakkebroek...'

'Da's beter as een vrümmes zoonder 'art.'

'Zoonder 'art!'

De onaangename gewaarwording van een herhaling beklemde hem. Dit was een oude ruzie... Zij lachte spottend, keek hem van vlakbij uitdagend in de ogen, duwde haar schouder tegen zijn bovenarm. Hij wendde de blik af en schoof een beetje opzij.

'Ge durf me gineens te kusse.'

Hij lachte minachtend.

'Doar is nogal wad' oan te dürreve!...'

'Nou, woag 'et es!'

Uitdagend stond ze voor hem, de lantaren aan de uitgestrekte arm, alsof ze hem daarmee bedreigde. Haar mond was halfopen, haar witte tanden blonken, in haar ogen flikkerde een schelms en spottend lachje. Een hevige lust besprong de jongen, haar in zijn armen te trekken, haar zachte borst tegen de zijne te voelen, die rode mond, die malse, blanke hals te kussen, te kussen tot bedwelmens toe. Ze zou een beetje vechten voor de grap, maar hem dan graag en begerig terug zoenen. Maar hij wou niet. Hij wou niet opnieuw week worden en zich laten begoochelen door de valse lievigheid van een meisje. Trots zei hij : 'Ik kus de meskes alleen a'k 'et zellef wil.'

Teleurstelling en woede vlogen in haar op. Ze had hem liefst de lantaren naar zijn kop gegooid. Wat verbeeldde die aap zich eigenlijk?... Maar de lust hem te tergen en te temmen overheerste. Hij was een knappe jongen. Groot geworden en breed. Hij had ook iets heel anders over zich dan de jongens van het dorp. Andere ogen had ie, een andere uitdrukking in zijn gezicht. Zacht en toch met een verborgen kracht, die je aantrok, die je om je heen zou willen voelen, waar je je graag aan zou overlaten. Hij kon zo heerlijk kwaad kijken. Dan werden z'n ogen als kool zo zwart. Dan beet hij woedend van zich af en je had aldoor het gevoel, dat je ieder ogenblik een klap zou kunnen krijgen die aankwam... Maar hij zou je nooit slaan... Of toch wel?... Nelleke speelde graag met vuur. Ze wist nog nauwelijks wat de liefde was, maar ze voelde, dat ze met de jongens doen kon wat ze wou, prikkelde ze, plaagde ze, maakte ze jaloers, haalde ze aan, liet zich aanhalen, en als ze dachten, dat ze haar gewonnen hadden, deed ze ineens onverschillig, weerde ze koeltjes af, liet ze staan... Ze vond ze toch vervelend, ruw en onhandig, de moeite niet waard om je er lang mee bezig te houden. Maar Merijntje boeide haar op onweerstaanbare, manier... Ze had zijn kussen in dit zelfde schuurtje niet vergeten. Het waren de enige, die een herinnering, een verlangen in haar hadden achtergelaten. Hij was anders... Ze wist vaag van Marjan en was heimelijk jaloers... En wat had hij uitgevoerd, terwijl hij rondzwierf met die wilde speelman?... God weet, hoeveel andere meisjes hij gekust had, met hoeveel hij had liggen vrijen langs dijken op zijn verre tocht... Dat had zij nog nooit gedaan... kan je begrijpen !... zo een was ze niet!... Ze gekte graag met jongens, ze stoeide ermee, ze liet zich kussen, maar vrijen in 't donker, met een jongen in 't gras gaan liggen... daar paste ze voor... Met Merijntje zou ze 't misschien willen, als hij lang genoeg aanhield, had ze wel eens heimelijk gedacht... zo goed stond hij bij haar in de pas, al sprak ze er met niemand over en al zou ze 't hem ook niet zo gauw laten merken... En juist Merijntje zou niet eens ingaan op het gewone spelletje van zoenen en stoeien?... Hevig sloeg de begeerte, hem in dit spel te overwinnen, zijn mond te voelen op de hare, over haar gekrenktheid heen. Ze liet de lantaren zakken en zei pruilend: 'Labbekak!' De jongen lachte minachtend. 'Schel moar,' hoonde hij. 'Schelle doe gin zeer.'

'Woarom 'eddezo'n hekel oan me, Merijntje?... 'k 'Eb je toch niks gedoan?'

"k 'Eb gin 'ekel oan je, meid, oe komd'erop?...'

'Ge lieg 'et. Ge kun me nie luchte... aanders zouwde me wel wille kusse.'

'Eén die boerezeun dan ?... Den dieë van de Meule, doar ge zo over stoefte ?' Nelleke lachte... Aha... hij was jaloers!...

'Toon de Wit?... Die loopt altij nog op me... moar ik mot 'em nie... Da's een echte meidezot, één 'ij stienkt eeuwig noar de péren één noar de misput.'

'Da's aanders een gezonde reuk.'spotte Merijntje. 'Kom, loat oons noar binne goan... je moeder zal nie we te woar a' me blijve!'

Nelleke zette de lantaren naast zich op de versleten stoel en sprong hem met een katachtige beweging om de hals. Ze trok zijn hoofd naar beneden en perste haar lippen op zijn mond. Zijn verzet brak. Hij drukte haar tegen zich aan, kuste haar lang en wild terug. Ze duwde haar hoofd in zijn hals en zei gesmoord : 'Ik geef tóch alleen omjou... Gin meins aanders kan me wa' schille...'

Hij keek over haar heen de duistere schuur in. Duidelijk zag hij Marjans gezicht in de donkere hoek. En haar stem zei: 'Ik geef toch alleen omjou!... Dat klonk heel mooi, maar hij wist nou wat het waard was!...'

Vastbesloten duwde hij Nelleke van zich af, streek het haar van zijn voorhoofd en zei grimmig: 'Ziezo... nou 'edde je zin g'ad... Kom nou moar mee!...'

Snel liep hij de schuur uit. Nelleke keek hem na, met een verdwaasde uitdrukking op haar gezicht en hangende armen. Toen kwam er een triomfantelijk lachje om haar lippen. Met beide handen streek ze de voorover gevallen krullen uit haar gezicht, nam de lantaren van de grond en ging haastig achter hem aan.

IV

Door de heldere maannacht liep Merijntje naar het dorp terug. Zijn stappen klonken metaalachtig op de hardgevroren grintweg. Het was prikkelend koud, maar de wind was gaan liggen en Merijntje voelde met welbehagen de vorst prikken in zijn oren. Hij was blij, dat hij weg was uit de nabijheid van Nelleke, die heel de verdere avond niets anders gedaan had dan hem op allerlei manieren prikkelen. Onder tafel kwam haar knie zachtjes tegen de zijne rusten, en als hij zijn been wegtrok stond even later haar kousevoetje warm op zijn wreef. Ze lachte tegen hem, alsof ze samen wie weet wat voor lieve geheimpjes hadden, en ze had een manier om spottend uit haar ooghoeken naar hem te zitten lonken, die hem eerst verlegen en dan razend gemaakt had. Onder het kaarten had ze zich aangesteld, angst gehuicheld voor zijn spel en telkens naar zijn hand met de kaarten gegrepen, zogenaamd om er even in te kunnen loeren, in werkelijkheid alleen om hem aan te raken, met hem te stoeien, hem in verwarring te brengen. Hij had haar driftig afgeweerd, te driftiger, omdat hij telkens gevoeld had, dat het spelletje hem eigenlijk wel aantrok, dat zijn bloed warmer begon te stromen als hij haar voet langs de zijne voelde wrijven. Want hij wou dat niet. Hij had zich voorgenomen, niets meer met vrouwen te maken te willen hebben, en hij wou zich zeker niet laten overrompelen door de aanhaligheden van Blozekriekske, die haar onbetrouwbaarheid al als klein nest afdoende bewezen had. Merci!... Van de vrouwen wist hij voorlopig genoeg... En toch brandde de kus, die ze hem bij het weggaan in het donkere portaaltje nog gauw opgedrongen had, nóg als vuur op zijn lippen. En aan zijn vingers voelde hij nog de warme zachtheid van de ronde bovenarmen, waaraan hij haar van zich afgeduwd had... Want hij wou het niet!... Zijn bloed, zijn zinnen wouwen het wel, maar hij wilde zich beheersen...

Eigenlijk moest hij er toch om lachen.

'Ben ik nou je meske?' had ze in het portaaltje vlak bij zijn oor gefluisterd.

En hij had dapper en hard gezegd: 'Gin gedacht van.'

Ze had hem vinnig in z'n arm geknepen.

't Is welle, lillijkerd!'

'Nooit van z'n leve!'

Toen had ze hem langs z'n kaak geaaid en gezegd: 'Eén gij zij toch mijn lief Merijntje!'

Daarop had hij zich losgerukt en was weggelopen. En ze had hem nog nageroepen: 'Deinkt erom, or!'

Zo'n eigenwijs, bazig ding toch!... Ze dreigde hem eenvoudig, of ie haar knecht, haar hondje, haar eigendom was... Ze kon omwaaien voor zijn part!... Ze deed, verdomme, net met 'em of ie zo'n stuk uit haar voormalig huishouden was, een potscherf of een koffiekan zonder oor... Jawel!...

Toch was ze lief, dat parmantig ding!... Ze had een mondje zo zacht en zo warm... haar ogen lachten aldoor, baldadig vrolijk, en ze had van dat springende krulhaar, dat droog en warm om je vingers kronkelde... En ze verstond de kunst om je over te halen, dat was zeker... Een halfjaar vroeger zou ie met huid en haar haar prooi geworden zijn, zo verliefd als een kakkerlak. Maar nou was ie door pijnlijke ervaring wijs geworden... nou ging de vlieger niet meer op... ze kon hem nou niet meer overbluffen met haar veroverende poezenmaniertjes. Hij zag veel te goed wat ze wou en hoe ze 't aanlei... Wie weet hoeveel jongens dat aardige diertje al voor de gek gehouden had!... Wie weet verzamelde ze geen vrijers, zoals ze vroeger scherven verzameld had!... Zo maar, puur uit grilligheid, óm ermee te spelen en te pronken!... Maar hij zou geen stuk in haar verzameling worden, als ze dat maar niet dacht... Hij kwam er niet meer. Hij zou haar standvastig uit de weg lopen!... Dan was het net of Flierefluiters stem in hem zei: 'Jammer!...' Jammer?... Vond hij het zelf dan ook jammer?... Waarom nou jammer?... Wrevelig duwde hij die gedachte terug. Er was niks jammer... Jaja! hij wist het best, Flierefluiter had het hem honderdmaal gezegd, hem er honderdmaal om beklaagd, beschimpt en uitgelachen: hij was lang niet lichtzinnig genoeg, hij nam alles veel te serieus op... Als zo'n meisje nou eenmaal aanhield, met alle geweld wóu... waarom zou je dan niet toegrijpen, een prettige tijd met haar hebben, kussen en vrijen, dat het klapte, en verder trekken als je vond dat het mooi genoeg geweest was?... Het leven was zo kort en de liefde was zo mooi!... Alleen als je er ernst mee maakte, dan was het gevaarlijk en je kwam in de labberente!... Nooit ernst maken met die dingen!... Het plezier genieten en dan als de wind er vandoor, eer de val achter je dicht klapte... Flierefluiter kon dat... Flierefluiter kon misschien niet anders... en tóch was hij tegen Bets opgelopen... en hij had een vrouw als Nellekes moeder achter zich gelaten, die wel verschrikkelijk veel van hem gehouden moest hebben en die hij niet gelukkig had gemaakt... door wie hij zich niet gelukkig had laten maken... en zelfs Flierefluiter had daar somwijlen spijt en verdriet van gehad, anders zou hij zichzelf niet zo'n harde klap om z'n kop gegeven hebben!...

't Was moeilijk. En hij, Merijntje, zou wel nooit op Flierefluiters manier met meisjes en vrouwen om kunnen springen... Hij kon niet anders dan dadelijk ernst maken... Het zotte was, dat anderen dan toch bekoring op hem oefenden ... En je kon toch niet met meer tegelijk ernst maken ?... Hij was zeker nog veel erger dan Flierefluiter!... Maar juist daarom moest hij voorzichtig zijn... Want het leek wel, dat wie ernst maakte, verloor...

Nee, Blozekriekske zou hem niet hebben!... Ze had aardige, vleierige maniertjes. Maar ze had ook andere dingen. Hoe luchthartig had ze die stomme en gemene praatjes over meneer pastoor niet opgerakeld. Toen had hij haar wel kunnen vernielen... Hoe was het eigenlijk mogelijk, dat hij daarna weer gewoon vriendelijk tegen haar geweest was, haar tóch gekust had, een zekere vertedering voor haar had gevoeld?... Als ze een jongen geweest was, had ie haar vast en zeker een pak slaag gegeven en zich verder niet meer met haar bemoeid... Zodra het een meisje betrof werd alles anders, verward, stom en onredelijk... Het was een lelijk jong, die hele Nelleke, een valse kletskous, een huichelaarster, die fleemde om bij je in de gunst te komen, maar als je je hoofd verloor en je op genade of ongenade aan haar overgaf, kon je nog wat beleven...

Wat een smerige praat over meneer pastoor!... Hoe hadden ze 't hart...!

En hoe kregen ze zulke dingen verzonnen?... De pastoor met Marjan... Alleen omdat hij haar verdedigd had, toen ze in haar eentje werd aangevallen, beledigd, met stenen gegooid door een hele bende lafaards!... En daar werd dan dadelijk deze schandelijke konklusie uit getrokken!... Hoe was zoiets nou mogelijk ?... Wie pastoor Ramakers maar een beetje kende, die moest toch weten, dat hij voor een wildvreemde net zo goed in de bres zou springen, als die overvallen werd door een bende woestelingen?... Wie durfde nou de veronderstelling maken, dat hij, een pastoor, met Marjan wat gehad zou hebben ?... Wat waren de mensen toch onbegrijpelijke wezens... gemeen, laaghartig... Ze leken zo gemoedelijk, zo goedhartig, argeloos vrolijk en hartelijk... Ze waren braaf rooms, ze hielden hun plichten, ze kenden hun catechismus, ze wisten wat zonde was... Ze hadden een blinde eerbied voor de pastoor, die een gewijd man was, een gezalfde, de bemiddelaar tussen hen en Onze Lieve Heer. Maar amper gebeurde er iets, dat niet met hun vreemdsoortige opvattingen strookte, of hun brave eerbied sloeg om tot achterbakse haat, die zich uitte in giftige kwaadsprekerij en voor de vuilste lasterpraat niet terugschrok... Geloofden ze die waanzin nou zelf?... Waarschijnlijk wel. Want inwendig waren ze helemaal zo braaf en zo godsdienstig niet als ze voorgaven. Ze staken vol zonde en gemeenheid. Ieder apart zou graag de veelbeschimpte zonde bedrijven met zo'n slechte vrouw, die ze uit edele verontwaardiging van het dorp stenigden... En als iemand het publiekelijk en desnoods met de vuist voor haar durfde opnemen, dan bewees dat toch zeker alleen maar, dat hij het met haar wist... pastoor of geen pastoor!... Een pastoor, die recht in zijn schoenen stond en streng toezag op de handhaving van de goede zeden, die zou het vastberaden optreden van zijn waakzame parochie toegejuicht hebben... En als hij dat niet deed, dan moest er wat achter zitten... Nobele gevoelens veronderstellen achter een daad, die hén te schande maakte?... Kan je begrijpen!... Als iemand hen dwarsboomde had hij vuile bedoelingen, was niet zuiver op de graat... In hun hart waren ze tot elke gemeenheid in staat en bereid... waarom zouden ze dat ook niet van een ander denken?... En als ze het eenmaal dachten en ze wilden die ander krenken en benadelen, en ze durfden die ander openlijk niet aan, waarom zouen ze dan niet met stiekem gepraat zijn naam door het slijk halen ?... Als ' t erop aan kwam, had iedereen het gehoord, maar wie had het gezegd?... Immers niemand!... Er was een zegswijze, die bewees, dat ze wel wisten hoe machtig en gevaarlijk kwaadsprekerij was: 'Ik zal je niet schoppen of bijten of slaan, maar ik zal je een kwaje naam geven...!' Zo was de wraak van de lafaards... en die wraak was tegenover meneer pastoor in volle gang... Wie zou zeggen, waar en wanneer ie ophield?...

Natuurlijk konden ze meneer pastoor ten slotte niets doen. Ze fluisterden alleen maar zo kwaadaardig om hun overkropt gemoed te luchten, hun machteloze woede te koelen... Nele ving er wat vage echo's van op en was er door van streek. Pastoor Ramakers zelf trok er zich niets van aan. Ze konden hem toch niet bereiken en hij was veel te groot, veel te trots om dat leuterende gespuis zelfs maar te laten merken, dat hij van hun vuile praat wist... Misschien, als ie er eens een bezig hoorde, zou ie 'em een optater geven, dat ie stond te suizebollen, maar verder zou hij er zich niet om bekommeren... De praatjes zouen ook wel dood bloeden. Als ze lang genoeg van de smeerlapperij genoten hadden, raakte de aardigheid eraf en dan hielden ze vanzelf hun mond... Of er kwam een ander schandaaltje in omloop en dan dacht niemand meer aan dit.

Nelleke had gezegd, dat er nog wat anders, nog wat ergers verteld werd. Maar wat, dat had ze niet willen zeggen. Nóg wat ergers?... Wat kon dat dan in godsnaam wel zijn?. ..Je moest er eigenlijk om lachen. Ze zouen nog zó erg gaan overdrijven, dat ze zélf in een lach schoten om de daverende onzin... 't Beste was werkelijk om net te doen of je 't niet hoorde, je van heel die zotte troep kletsmeiers niets aan te trekken en gewoon je gang te gaan, net zoals meneer pastoor deed... Een reus, die bedreigd werd door een troep dwergjes... Een leeuw, die aangepiept werd door een kluitje veldmuizen... Eén klap... en alles was voorbij, alle geraas zweeg... Hij kon het best aan meneer pastoor overlaten... En toch bleef er een vage onrust, een heimelijke vrees in hem wringen. Hij voelde intuïtief de stille, vervaarlijke kracht van de ondermijningsarbeid, die de laster doen kon... 'Ik zal je niet schoppen of bijten of slaan, maar ik zal je een kwaje naam geven'...

Toen hij de dijk naar de dorpsweg afdaalde, kwam ook van de andere afrit iemand aanstappen. Die liep zachtjes in zichzelf te zingen, was zeker naar de stad geweest en had een stuk in zijn kraag. De ander had hem ook gezien en zwaaide met zijn arm. Lachend kwam Merijntje hem tegemoet. Dan bleven ze op enkele passen van elkaar plotseling allebei staan. Ze hadden elkaar herkend : de ander was Teeuw Meesters, de boerenzoon, die hij tegen de grond geslagen had, omdat hij Marjan beledigde... In het heldere maanlicht zag hij duidelijk de verbazing en schrik op Teeuws gezicht. De jonge boer hield zich stijf rechtop, maar zwaaide zachtjes heen en weer op zijn benen; hij was goed dronken. Dan kwam hij een stap dichterbij. Blijkbaar had hij een besluit genomen. Weglopen wou hij niet en kon hij ook niet. Het enige was, onverschillige moed te tonen... 'Ge wou 'et nou zeker es uitvechten, 'ee?' vroeg hij met onzekere stem.

Hij scheen te denken, dat Merijntje hem hier opgewacht had. Deze stond met de handen in de zakken, de benen even gespreid. De dolle woede, die even in hem opgeschoten was toen hij Teeuw herkende, was even snel weer neergevallen. Het had immers helemaal geen zin meer!... Hij zou niet meer voor Marjan vechten, en zeker niet met Teeuw Meesters... Hij moesteven lachen... Teeuw had weinig plezier van Marjan gehad: tweemaal was hij voor haar buiten westen geslagen!... Rustig antwoordde hij: "Ouw je gemak, man... ik kwam 'ier moar toevallig leinst.'

Teeuw keek hem loerend met zijn troebele ogen aan; hij vertrouwde het nog niet, bleef op zijn hoede voor een onverwachte aanval.

'Mot er nie gevochte woore?'

"k Zou niet wete woarom... Die zottig'ed is verbij,..'

'O,' zei Teeuw dwaas en duidelijk opgelucht.

Dan laaide zijn moed geweldig op, en hij zei vol dronkemanspathos: 'G'egget aanders moar vor 't zégen, or!... At er gevochte mot woore, zijn 'kje man!'

En hij sloeg zich bonkend met de vuist op de borst.

'Ik weet toch wel a'ge nie bang zijt,' suste Merijntje. 'Moar ik 'em op 't ogenblik gin zin in vechte.'

'Dan is 't goed,' knikte Teeuw tevreden. 'Allee, dan goan me soame wijer.'

Hij stak zijn arm onder die van Merijntje en stapte naast hem voort. Af en toe struikelde hij.

"t Is, potverdomme, net of a'k zes benen 'em,' grinnikte hij, 'ze sloan ieder ogenblik in de knoop.'

Plotseling bleef hij staan, lei beide handen op Merijntjes schouders, keek hem aandachtig aan en schudde het hoofd.

'Da's toch kazjekwak,' zei hij verbaasd. 'k 'Em altij gedocht: a'k den dieë nog es tegekom. steek ik 'em rats oan 't mes... één nou zijn 'k, potverdomme, glad nie kwoad meer op je... 'Oe komt da' nou?...'

Merijntje glimlachte tegen zijn rood gezicht.

'D'r is ommes niks meer om kwoad om te zijn,' zei hij.

Teeuw bleef hem aankijken, over dat antwoord nadenkend. Eindelijk had hij het begrepen.

'Da's woar,' zei hij moedeloos. 'Z'is weg... Me kunne d'r allebei noar fluite.' Hij liet zijn handen vallen. Zijn ogen schoten vol tranen.

'Z'ee nooit wa' van me wille wete,' bekende hij met bevende stem. 'Da's, potverdomme, toch gek?... Eén ik was wezelijk zot op d'r, man stoapelzot... d'r is thuis genog over te doen gewriest... één ik kan ze nog nie vergete, dèr!... da' karonje!'

'Tut, tut,' zei Merijntje koel, "ouw je tong een bietjen in toom.'

De jonge boer zweeg, hoofdschuddend, liep een poosje dubbend te zwijgen. Dan grinnikte hij voor zich heen, en zei: 'Ze zegen a'rne-n-een machtige medeminnoar g'ad 'emme, Merijntje... doar kunne zukke klootmannekes as wij tweeë nie tegenop.'

'Ouw je smoel over die kwoaje proat,' snauwde Merijntje. 'Ge zij toch gin ouw wijf?...'

Teeuw keek hem van terzijde in zijn kwaad gezicht. Hij zwaaide met de hand en zei vergoelijkend: 'Allebonneur... Allebonheur... da's woar... ge zijd' een vriend van meneer pestoore... 't strek je tot eer a'ge 't vor 'em opnimt! Eén oonder oons gezeed, ziede man, ik gloov' er ok gin mieter van, or...da's moar gekawaauw...'

'O zo... a'ge da' moar wit,' besloot Merijntje dreigend.

'In ieder geval,' riep Teeuw, 'de wijve schoppe de boel altij in de war... da's iets da' zeker is... Moar wij goan eeri borrel kopen om 'et af te drienke, wa' gy?

'Doar is 't te loat vor... all' aarbarge zijn geslote.'

"k Wou a't verrekte... zo'n stroontdürp...'

Hij raasde een poosje door op de negerij, waar ze de herbergen zo vroeg al dicht gooiden, net nou hij lust had op de verzoening te drinken. Royaal bood hij aan: 'Wild' opperknecht woore bij oons op d'oef?'

Merijntje lachte om de dronkemansgrootspraak van de boerenzoon, en antwoordde: 'Merci... 'k goan binnekürt vrom noar Rotterdam.'

'Dan kom ik je doar es opzoeke,' beloofde Teeuw. 'Potverdomme, Merijntje, dan zumme soame de peekes es opscheppe, wa'?'

'Daar kunde doonder op zége.'

'Eén toch,' zei Teeuw na enig zwijgen op een toon van grote verbazing, 'één toch begrijp ik er gin flikker van...'

'Woar nou weer van?'

'Da' Marjan vrom gegoan is noar d'r vent... doar kan ik nie bij...'

'Die zijn d'r wel meer,' bromde Merijntje.

'Afijn,' nokte Teeuw, moeilijk zijn jenevertranen verbijtend, "t is een goeie leer gewiest... ze kan doodvalle... alle wijve kunne doodvalle, één nou witte 't!'

"IJ ok al,' dacht Merijntje.

Hij moest er om lachen en toch haakte er een verdrietig gevoel. Teeuw liep zijn ogen droog te wrijven en vloekte halfluid van wege de scherpe wind, die er niet was. De dorpsstraat lag blank in de melkwitte maneschijn, een fluwelen schaduwrand langs de ene zijde. Een scharminkelig hondje dribbelde bibberend door de goot, snuffelde verlangend aan opgedroogde plasjes. Slapend lagen de huizen met de gesloten ogen hunner gegrendelde luiken. Stilte en vrede. Zuivere stilte, vriendelijke vrede. Alles schijn en bedrog. Achter die gesloten blinden ademde het leven van de mensen, bereidde zich rustend voor tot nieuwe boosaardigheid. Er gistte onheil in deze liefelijke, van maneschijn doorvloeide stilte. Inde bedrieglijke vrede broeide giftige strijd...

"k Weet nie 'oe a'gij d'r over deinkt,' gromde Teeuw naast hem, 'moar ik vin 'eel de wèreld een stienkende rommelzooi... één 'eel 'et leven isstroont... 'k 'em er m'n buik van vol... één ik blijf vrijgezel...'

'Groot gelijk,' antwoordde Merijntje. 'Moar ik zijn bij de pasterij. Allee, Teeuw, wel thuis!'

Teeuw bleef staan en riep met overslaande stem: 'Gi' me de vijf!... Gij zijd' een kérel, een beste kerel!... Ge wit er alles van, 'ee?... Me zullen leveslang vriende blijve... potverdomme!... Zijn me vrienden of zijn me gin vriende?'

'Me zijn vriende!' lachte Merijntje en sloeg hard in de uitgestoken hand. De jonge boer zwaaide heftig zijn arm, of ie een pompzwengel bewoog. Dan liep hij haastig door op zeer onvaste benen, in zichzelf mompelend en bedroefd het hoofd schuddend. Merijntje keek hem na, zag hem rakelings langs de watergang de hoek omzwaaien naar de dijk, hoorde hem krakend vloeken en daarop luid lachen.

'Zo zat as een pinneke!' concludeerde hij en liep het donkere poortje in.

DERDE HOOFDSTUK

I

Dagen lang woei een snijdende wind uit het oosten. Het water van de Kaai en de Kreek spiegelde diepzwart en er kwamen spitse naalden in glinsteren, die zoetjes naar en in elkaar schoven tot een dun ijsvliesje. De kinderen liepen hoopvol langs de kant, gooiden er steentjes op en bespraken optimistisch de kansen op schaatsenrijden tegen zondag, of misschien wel zaterdagmiddag al. En thuis haalden ze zolders en schuurtjes overhoop om te zoeken naar schaatsen en priksleetjes. Soms liep de wind tegen de avond het noorden in en 's nachts viel een dun laagje droge, korrelige sneeuw, die van dorp en velden een fijne tekening maakte in wit en zwart. Maar 's morgens stond een blanke zon weer in een van kou verbleekte hemel en ontstak glinsterende sterrevonkjes in de verblindend witte sneeuw.

Merijntje had de beuk in de tuin gelaten voor wat hij was. Hij werkte nu in de schuur aan de kast, zaagde en schaafde, tekende en paste en rekende. Het was er behaaglijk warm, want er stond een potkacheltje met een pijp naar de schoorsteen van de oude oven in de hoek, waarin vroeger brood gebakken werd. Het rook er lekker naar vers gezaagd hout en de blinkende krullen ritselden gezellig rond zijn langzaam zich verplaatsende voeten. Af en toe bracht Nele hem een kop hete koffie. Ze droeg een dikke wollen kaper met balletjes, die grappig rond haar gezicht liepen, en een omslagdoek om de schouders. Haar neus was rood en haar wangen strak van de kou door het korte loopje in de ijzige wind van de keuken naar de schuur. Ze wachtte tot hij zijn koffie gedronken had, bekeek zijn werk en prees hem, omdat alles er zo mooi uitzag; zij schudde lachend het hoofd, vertellend hoe meneer pastoor geëzeld had op de planken en plinten, hoe ze nooit haaks wilden worden of de juiste maat krijgen en hoe hij ze dan woedend in een hoek smeet, dat de splinters en spaanders overal heen sprongen. Tot hij er eindelijk zuchtend en mopperend maar mee opgehouden had.

'Eén zo duvels 'at ie was, jonge!... 'JJ was in gin doage te genoake...'

'Een pestoor is toch gin timmerman, da's nou ok wa'!' lachte Merijntje. "k Zien den ouwe Veroart al een preek 'ouwe 's zoondags in de kerk!... Ieder in z'n vak, or!'

'Da' zouw z'n vrouw beter kunne!' zei Nele een beetje spits.

'De die?' grinnikte Merijntje. 'Dan bleeft er van gin meins op 't dürp een stuk 'eel... Zo'n loazeresklep... die noemde me vroeger al d'Oavendstar... Me sprongen over de stoep vor d'r roamen op één neer, één dan zwaaide me mee een ouwe kraant één me riepe: d'Oavendstar!... 't nieuwste nieuws!... Eén dan kwam ze noar buite schommelen in al d'r vet, mee den bezem, één wij d'r vandeur... gadsamme, wad'emme doar dikkels een leut mee g'ad!...'

Hoofdschuddend lachte Nele, maar er bleef een geprikkelde trek in haar gezicht. Met de lege koffiekom in haar handen onder de schort ging ze weg. Merijntje werkte door, nog nalachend over die dikke schommel van een vrouw Veraart, de beruchtste kwaadspreekster uit heel de omtrek. Nele kon haar niet uitstaan, dat was duidelijk. De Avondster had natuurlijk ook een groot aandeel in de kletscampagne tegen meneer pastoor!... Zo'n lam wijf!... Wat hadden ze d'r toch aan om mekaars leven te verzuren met al dat gezanik ?... Ieder ogenblik was er ruzie en moeite, alleen omdat zulk soort vrouwvolk d'r snavel niet houden kon... Bij de timmerman waren al minstens zes keer de ruiten ingegooid door mensen, die er genoeg van hadden door die dikke pad belasterd te worden. En één keer hadden ze 's avonds een touw voor de achterdeur gespannen om haar te laten vallen, als ze naar buiten kwam, en toen had natuurlijk Veraart zelf haast z'n nek gebroken...

Meneer pastoor zelf kwam hem af en toe ook een poosje gezelschap houden, verbaasde zich over de gehoorzaamheid van het gereedschap en het hout, zat en stond hem overal in de weg. Hij wou met alle geweld meewerken en toen gaf Merijntje hem een beitel en een stuk beukenplank en liet hem spieën steken, die hij later gebruiken zou bij het in elkaar zetten van deuren en panelen. Meneer pastoor kreeg precies de maat op en stond zielsvergenoegd te steken en te snipperen. Maar bij de vierde stak hij zich met de vlijmscherpe beitel diep in de wijsvinger. Scheldend holde hij naar Nele om zich te laten verbinden en hij zwoer nooit meer hout of gereedschap te zullen aanraken. Voortaan bepaalde hij zich er toe zijn pijp te roken op het bankje bij de kachel en te zorgen, dat deze niet uitging. En onderwijl plaagde hij zijn timmerman: 'Ge zijd' op feziete gewiest bij vrouw Oapers, 'ee, een zoondag-en-oavend ?'

'Joa... 'oe witte gij da' nou, meneer pestoor?'

"Ier op 't dürp kunde niks doen of iederendeen weet 'et...' Merijntje pufte minachtend, trok de zaag nijdiger door de plank, dat het blanke zaagsel met een straal uit de snee stoof. 'Was Blozekriekske nog al schappelijk een zoondag?'

De jongen schoot een woedende blik op hem af; knersend splinterde de zaag door de laatste vezels. Hij schopte het kopeind voor zijn voeten weg, brommend: 'Oach... dad' oakelijk jong!' Pastoor Ramakers' ogen glinsterden van pret.

'Nou, zo oakelijk vin ik 'er nie,' monkelde hij, "t is een kittig dieng... d'r zijn d'r wel mindere...'

'Da' kan genog... moar ik mot er niks van 'emme... Alle meide kunne vor mijn part...'

Wat ze konden, sprak hij maar niet uit: tegen meneer pastoor kon je geen al te onfatsoenlijke termen gebruiken.

'Joajoa, da' weet ik,' suste de pastoor, 'dad' edde me dien eesten oavend al gezeed... Ge zij genezen, 'ee...'

'Ik 'oop 'et!'

'Moar ik vrees er vor!'

Hij lachte stilletjes om de woede, waarmee Merijntje zijn gereedschap hanteerde: blijkbaar had hij raak geschoten. Vol genegenheid keek hij naar de kwade rug van de koppig zwijgende jongen. Zo'n snotneus!... Zo'n gelukkige aap!... Negentien jaar... een sterk lijf, een aardig bakkes, een paar ogen waar elk meisje in kijken moest... een hart vol onbestemde verliefdheid, maar een geweten, dat te moeizaam waakte... Een deugdzaam mannetje, dat lastig zondigde en daarop zwaar door berouw geteisterd werd... Hij moest als pastoor hem sterken in die degelijkheid... En toch zou hij hem liefst zo'n Blozekriekske om z'n hals hangen... dat was beter voor z'n latere deugd !... Zo'n onervaren kalf!... Dacht, dat ie al heel wat meegemaakt had... gerechtigd was als vrouwenhater op te treden... jawel... alles trok hem naar de meisjes... en de meisjes zouden wel een handje meehelpen!... Zo'n gelukkige doerak... en die nam zich voor de monnik te spelen... stoïcijns weg... Heilige Lieve Heer, wat een wiegekind was die jongen nog... Gevaarlijk!... Als hij hem niet handig wat voorgezwendeld had over die Marjan, was ie in staat geweest dadelijk naar Antwerpen te gaan om haar bij die man weg te halen... Weerloos overgeleverd aan z'n trouw... Niks waard!... Mannen, die met hun eerste vlam trouwden, leerden nooit wat liefde eigenlijk was en werden nooit goede echtgenoten... en de soort, waar deze knaap toe hoorde, was in staat zich blindelings weg te gooien... verzopen voor ze water gezien hadden... Hij moest eerst nog maar es wat gedwarsboomd worden, teleurstellingen en ervaring opdoen... Hard zijn was soms barmhartigheid, voor wie verder vooruit kon kijken... In eens moest hij hardop lachen: als die dierbare kwezels van het dorp deze gedachten van hun pastoor eens konden lezen !...

Merijntje keerde zich om.

'Woar lacht' om, meneer pestoor?'

'Oeioeioei. Merijntje!... A'ge's wies 'oe kwoad a'je rug noar me stong te kijke!'

Lachend liep hij weg. De jongen keek hem na door het venster en schudde het hoofd. Uit pastoor Ramakers kon je niet wijs worden... Geen wonder, dat ze op het dorp over hem kletsten!... Maar daarom hoefden ze nog geen kwaad van 'em te spreken, want dat was wéér wat anders!...

En wie had 'em dat nou weer verteld van z'n bezoek bij Neliekes moeder?...

Blozekriekske, had meneer pastoor gezegd. Expres om hem te plagen natuurlijk!... Ze was een aardig meisje. Maar niet te vertrouwen. Jee, zo'n jong ding, en die kon flikflooien... Als je niet oppaste dee ze gewoon met je wat ze wou... Maar hij had dat kunstje door... met hem ging ze niet kuieren! Zo'n nest... hoe ze 'm daar in 't schuurtje ineens om z'n hals gesprongen was, toen hij haar de kus niet geven wou, waar ze om vroeg!... Hij moest er toch om lachen. En hij voelde zich ook een beetje trots en gevleid, dat ze zo brutaal en openlijk om hem wierf... Ze kwam alleen te laat... Hij keek nou dwars door al die lievigheid heen, en hij moest er niks meer van hebben... Het maakte je maar onrustig, als je was zoals hij. Je had jongens, die lachten erom. Die gingen ieder ogenblik met een ander meisje, vrijden en stoeiden, kusten en scharrelden maar raak, en lieten het geval dan doodkalm in de steek om met een ander opnieuw te beginnen. Ze praatten er luchtig over, lachten en pochten er op, hoeveel meisjes ze gehad hadden, vertelden schaamteloos hoe ver ze gekomen waren met die en met die... Vuil was dat, echt gemeen en laag. Hij zou tegenover anderen zelfs de naam niet kunnen uitspreken van een meisje, waar hij mee gevrijd had, die hij gekust had en die zo lief voor hem was geweest... Maar dat schenen die jongens gewoon niet te voelen... Vreemd vond hij dat en ongelukkig ook. Want het mooie, dat was toch dat wonderlijke gevoel, da jij en dat meisje zo heel, heel dicht bij elkaar kwamen, niét lichamelijk, maar anders... misschien wel dóór het lichamelijke, maar toch anders, het eigenlijke mooie en onvergetelijke was ergens anders en daar kon je nooit met iemand over praten... Waar je wel over praten kon, dat was zoveel niet waard... Of misschien toch wel, maar het verloor zijn waarde als je erover praatte... Dan werd het zo arm, zo lelijk, zo'n soort allemansplezier... en het andere, het mooie, warme, dat wat je een gewaarwording kon geven als tegenover iets heiligs... dat zou er meteen mee verjaagd zijn, niet meer bestaan... Dat voelden die jongens dus niet, want anders zouden ze hun mond wel houden... Maar hij was nou eenmaal anders. Als hij een avond met een meisje vrijde, werd dat meisje ineens iets heel bijzonders, zo iets kostelijks, waar je voorzichtig mee wou zijn, zo iets moois en goeds, waar je lief voor zijn moest, al had je dan niets anders gedaan dan haar gekust, je arm om haar heup gelegd, haar hand vast gehouden, haar gestreeld, en al zag je haar na die avond nooit meer terug... En als het zo geweest was als met Marjan, zo overweldigend, dat je er volkomen in onder ging, dan kon je er helemaal nooit over sprekende kreeg het al benauwd als iemand bij toeval haar naam noemde... Dat met het meisje in de herberg... het was onweerstaanbaar geweest en het had hem later diep tegengestaan... maar hij zou er toch niet onverschillig over kunnen snoeven als over 'een buitenkansje'... En over zulke belevingen werd juist altijd pochend verteld, met meer weerzinwekkende dan opwindende bijzonderheden, en ze vonden het allemaal prachtig, ze vonden het allemaal doodgewoon, hadden allemaal hun verhalen... al kon je meest de praalhanzige leugens op een afstand ruiken... Hij wist zich nooit een houding te geven, als hij erbij zat. Het maakte hem kregel, het verveelde hem, het boezemde hem minachting en een raar soort medelijden in. Hij wou niet weglopen om niet uitgelachen te worden. Maar de gedachte alleen, dat hij óók wel eens iets zou kunnen vertellen, joeg hem de schrik op het lijf en het bloed naar de wangen... Hij was zeker een buitenbeentje... Nou, ook goed... Maar als je was zoals hij, dan kon je beter wat uit de buurt blijven van de meisjes... De klap, die hij door Marjan gekregen had, was daar bewijs genoeg voor... Want als je zelf zo helemaal en heilig ernstig was en je werd dan nog met een mooi smoesje weggestuurd om plaats te maken voor anderen, en ze ging dan óók nog voor goed terug naar een man waar ze zoveel kwaad van verteld had... wel, dan kon je op de hele boel wel spugen... Dan moest je zeggen, dat de stoeiende jongens gelijk hadden, dat je maar moest vrijen en scharrelen zonder je te laten misleiden door de komedie van dat lieve en warme... dat heilige, dat blijkbaar niet bestond dan in zijn verbeelding... Dan maar d'r op los, en zelf een beetje komedie spelen en genieten wat voor 't grijpen lag, wild, gedachteloos, als een hongerig beest... Als ie nou zó eens op Blozekriekske lostrok ?... Die verdiende zeker niet beter. Die hield iedereen voor de gek, gebruikte iedereen op een of andere manier voor haar plezier en profijt. Hij zuchtte diep over de schaaf, die stil lag onder zijn werkeloze handen.

Zeker verdiende dat heerszuchtig-aanhalige kleine kreng niet beter. Hij zou best op haar de nederlaag en de vernedering, die Marjan hem toegebracht had, kunnen wreken. Dan had ze nog maar net wat haar toekwam, dat brutale nest, en hij zou zich een kerel kunnen voelen...

Maar zoiets kon hij toch niet. Al beredeneerde hij duizendmaal, dat hij het wou en mocht en moest. Als hij zich dat slanke en toch mollige figuurtje voorstelde, die ronde armen om zijn hals, die vrolijke, vragende, eisende ogen, die zachte rode mond... dan voelde hij alweer die vage vertedering, die innerlijke, zwijgende verering, die dringende wil om enkel maar goed en lief voor haar te zijn... alle moeite, pijn en verdriet van haar te weren... Hij was bepaald een beetje gek... en in ieder geval veel te week om zich afdoende te verdedigen tegen de lagen en listen van dat doortrapte vrouwvolk!...

Kwaad scheurde hij de knisterende krullen boven de beitel van de schaaf weg en slingerde ze onder de werkbank. Hij begon haastig en driftig door te werken, maar telkens werd hij gehinderd door de herinnering aan die donkere, verlangende ogen van Blozekriekske vlak bij de zijne... En met al zijn woede en zelfverachting kon hij ze niet verjagen... Maar toch zou ze hem niet hebben, dat kleine serpent!...

II

Toen hij de volgende avond bij Nol Damme binnen wou gaan om tabak te kopen, klepte de deur open en hij liep tegen Nelleke op. Ze had een hengselmandje met boodschappen aan haar arm en de krulletjes, die onder haar hoedje uit sprongen, hadden een donkere goudglans tegen het gele licht van de grote petroleumlamp boven de toonbank. Van haar gezicht zag hij alleen de schitterende ogen. Met een vlugge beweging trok ze de deur achter zich dicht.

'Gadvergeme!' zei ze lachend. 'Da' tref ik zo es evetjes, zèg, Merijntje!... Ge breng me toch zeker noar 'uis?'

'Joa, da' kunde begrijpe... 'k 'em wel wad' aanders te doen,' antwoordde de jongen stug. 'Ge kund'alleen de pad wel vinne.'

Hij stak de hand uit naar de klink van de deur, maar zij hield met een smekend gebaar zijn arm tegen. 'Eè, toe nou, Merijntje... 't is zo doonker, één 't woai zo... Ik zijn bang.' Hij lachtte spottend.

'Oach joa, da's woar ok!... Ge zijd'altij zo'n bang bloedje gewiest...'

"t Is wezel ijk woar, Merijntje.'

Ze trok hem aan zijn mouw en onwillekeurig liep hij een paar passen met haar mee.

'Ge moes eerder bang zijn a'k mee je mee gieng.'

'Woarom?'

'Nou, een mesken alleen mee een maanskèrel op zo'n stille doonkere weg... 'k zou je wel es wa' kunne doen...'

Nelleke lachte helderop.

'Gij?... Da' woag ik er op... ge doe me niks wa'k zellefnie wil... doar 'ouwd' ommes vuls te veul vor van me.'

Verbaasd en geërgerd dacht hij : daar begint ze weer. Spottend smaalde hij : 'Ikke van jou?... Pah!... Wad'een verbeelding!... 'Oe komd'er op!'

'Joa, strij'et moar nie af... 't is toch zo.'

'Ge zij zot.'

'Een bietje, joa... op jouw!' Met een ruk bleef Merijntje staan.

'Gekun verrekke,' snauwde hij ruw."k Mot niks van je flaauweproatjes'emme. Salu!'

Hij wou zich omkeren, maar Nelleke hing aan zijn arm en drong zich tegen hem op. Haar stem smeekte en vleide: 'Tot verbij 't kerk'of dan moar... da's zo oakelijk om alleen leinst te goan 's oaves... Toe nou, Merijntje... ik zijn wezelijk bang... Eén de Lange Wapper stoat er meschien ok...' Merijntje lachte hatelijk.

'Ge zijd' een kinderachtige meid,' zei hij. 'De dooie doen niks, één de Lange Wapper bestoa nie...'

'Moar a'k er nou toch bang vor zijn!'

'Da's mooi geriddeneerd,' hoonde de jongen, "t Bestoa wel nie, moar a'k er nou toch bang vor zijn... wa's da' vor lulkoek?...'

'Meskes zijn nou eenmoal banger as jongers... Toe... breng me nou tot verbij 't kerk'of, Merijntje... dan zijde lief...'

'Doar zouwde veul vor doen!'

Het klonk nog spottend, maar hij was toch al half overwonnen. Meisjes zijn nou eenmaal banger dan jongens... Zij was een meisje... hij was een jongen... Zij had listig het bewustzijn van het sekseverschil tussen hen gewekt... Het beroep op zijn moed en bescherming vertederde hem tóch... Zij gaf hem zachte stootjes met haar hand in z'n zij... 'Doede't, Merijntje?'

'Allee dan moar... tot verbij 't kerk'of, moar gin stap verder, or...'

'Da's afgesproke...'

Het klonk blij en opgelucht. Zwijgend liepen ze naast elkaar door de stille dorpsstraat. De koude wind zoefde door de kale, platte kruinen van de geschoren linden voor de school. Er was geen mens op straat. Zodra ze de laatste, flakkerende lantaren voorbij waren, stak Nelleke haar arm door de zijne. Onwillig wou hij zijn arm wegtrekken, maar zij drukte hem vaster tegen zich aan.

'Loat me nou?' vroeg ze. 'Dan voel ik me-n-eige veul gruster... 't is zo 'elsdoonker van oavend, één 't is glad ok.'

Hij verzette zich niet langer. De warme druk van haar zachte lijf tegen zijn arm verslapte zijn weerstand. Toch zei hij geërgerd: 'Ge zijd' een 'eks, gij.'

Nelleke lachte zachtjes, "k Wou a'k jou moar es betovere kon !'

'Dan zouwde zeker een 'oondje van me moake?'

'Joa... dan konde me teminste nie aldeur afsnaauwe... Eén ik kon j'w oan'oale zoveul a'k wou... Eén 's nachts moogde bij m'n in bed sloape...'

'Doar 'oefde toch gin 'oond vor van me te moake!'

'Vülderik!'

Ze rukte aan zijn arm, verontwaardigd. Hij lachte... Nelleke foeterde: 'Jullie deinken altij oan vülleg'ed... jazzes...'

Merijntje antwoordde niet. Het ergerde hem een beetje, dat hij dat gezegd had en tegelijkertijd versterkte het zijn gevoel van meerderheid.

Nelleke was natuurlijk niet kwaad, ze deed maar zo. Hij voelde best aan zijn arm hoe ze zachtjes liep te schudden van het lachen.

Ze waren nu bijna aan het eind van de dorpsweg. Het meisje wrong zachtjes haar hand bij de zijne in de zak van z'n jekker en drukte zich onder het gaan dichter tegen hem aan.

'Zouwt de Lange Wapper d'r van oavend nie stoan, Merijntje?'

'Neeë... die stoat er nooit... da's moar bijgloof van ouwe wijve.'

Haar hand was ijskoud en kroop vreesachtig weg in de zijne. Onwillekeurig sloten zijn vingers zich er beschuttend omheen... zo'n klein handje, dat steenkoud geworden was op zijn arm... Klagend huilde de wind over de kop van de de dijk... dor sloegen kale takjes tegen elkaar. Angstig zei het meisje: 'Joa... da' zéde gij! Witte dan nie wat er gebeurd is mee Nilleze van Moei Annemie?'

'Nee... wat dan?'

'Nou, da'was toch zo'n zatlap, zo'n echten deurdroaier... een groten deugniet, die alles dee wa' lillijk was. 'IJ kwam dikkels zat uit de stad of uit de polder noar 'uis één op een keer zagt ie de Lange Wapper over de weg stoan... oan iedere kaant een been... 'IJ dorref er nie oonderdeur, één 'ij liep om over de Meulen één toen kwamt ie van de kaant van ' t Sas op 'et dürp oan... Moar de Lange Wapper 'ad z'n been omgezet en doar stongt ie ok weer over de weg... Nilles die zweette wóater één bloed... één 'ij gieng weer vrom om 'et nog es te probere... Moar de Lange Wapper stong d'r... Nou, Nilles was doodaf. 'IJ moakten een krüsken één'ij bidden een Weesgegroetjen één toen liept ie zo 'aard 'at ie kon tusse de bene deur... Moar de Lange Wapper die bukte... één die 'eet 'em een dof in z'n rug gegeven 'at ie tot midden in 't dürp vloog, voor de deur van z'n moeder. 'IJ parremeteerden om binnegeloate te woore, moar Moei Annemie wou de deur nie ope doen... Goar moa sloape doar a'ge van doan komt, lillijke weggooier, zee ze. Moar 'ij steende van de pijn één van de bangig'ed één 'ij zee: Loat me d'r moar in, moeder... 't is nou de leste keer gewiest... Afijn, toen 'ee ze 'm d'r in geloate... één 'ij 'ad de woar'eid gesproke, want binnen een week was ie dood... Hu... één dan motte gij nog zégen 'at ie nie bestoat, de Lange Wapper!...'

Ze had halfluid gesproken, dicht tegen Merijntje opgedrongen, er was angst in haar stem, de schrik voor het mysterie van dat ontzettende wezen, opduikend uit de nacht, niemand wist vanwaar, om slechtaards als waarschuwing te dwingen onder zijn gespreide benen door te lopen. Meneer pastoor had hem wel eens verteld, hoe dit een heel oud heidens verhaal was. Na zoveel eeuwen Christendom wou het nog niet zwijgen in de fantasie van deze boerenmensen.

Overdag spotten ze er wel eens mee, alsof ze overtuigd waren, dat het maar een bakersprookje was. Maar 's avonds leek het weer anders, en bijna niemand kwam hier 's nachts uit de stad langs of zijn hart klopte onrustig en hij spiedde met bange ogen naar de boomachtige benen van de Lange Wapper, die hier wel eens over de driesprong konden staan... Misschien hielden de vaag uit het duister schemerende stammen van de twee oeroude linden aan weerskanten van de weg het vertelsel wel levend... voor de verontruste verbeelding van een dronkeman konden zij gemakkelijk veranderen in de benen van de geduchte Lange Wapper...

Merijntje lachte om het malle verhaal, maar zijn lach klonk toch niet helemaal onbevangen. Geërgerd zei hij: 'Oach, meid, da' zijn ommes arrimoal verzinsels... Da' zelfde ver'oaltje vertelde m'n moeder van Tijs van de woagemoaker, één m'n grootmoeder weer van een aander uit 'eur tijd... zemelkloterij... ze zijn ammoal bang in den doonkere...'

'Gij nie, 'ee, Merijntje?'

'Vroeger wel, moar nou nie meer, zijde zot...'

En hij ergerde zich opnieuw, omdat hij wist, dat het niet helemaal waar was. 'Nou, moar ikke wel, or, da' wil ik grust wete... 'k zijn veul blij a'ge bij me zijt... De Lange Wapper stongt er vandoag nie... da's avvast een goei teken, 'ee?'

'Een goei teke?... Woarvoor?'

'Vor oons... da's een teken 'at nie slecht is wa' me doen...'

'Me doen 'eemoal niks, zottin... bloasj'w eigen zo nie op...'

'Zumme-n-oonder leinst den dijk lope, Merijntje, dan zijn me-n-uit de wind, 't is zo gadvergemes koud...'

'Da' kunde nie in den doonkere... doar is toch gin geboande pad...'

'A'ge me goed vast'ouwt goaget best.'

'Zoanik nie... over vijf menute zijn me 't kerk'of verbij één dan goan 'k vrom.'

'Da' zulde me toch nie oandoen?... Ge breng me toch noar 'uis zeker!'

'Gin gedacht van.'

'Hu!... ge zijd'een lekkere, gij !... Die loat z'n mesken alleen in den doonkeren één de kou noar 'uis goan.'

'Ge zijd'eestes m'n meske nie... één tweedes zijde maans genog omj'w 'uis alleen te vinne...'

'D'r zijn d'r genog, die gère mee me mee zouwe goan... nog wel wijer as tot 'uis...'

'Dan 'adde'r zo moar een op motte zoeke.'

Mokkend zweeg ze. Snel achtereen voelde hij de overredende stootjes van haar elleboog, in zijn zij. Inwendig moest hij er om lachen, maar hij reageerde niet. 'Doede't, zèg?'

'Neeë... ik doen 't nie! Ik loat m'n eige nie koejenere.'

'Hu... beer op sokke!... Ik koejeneer je toch nie?'

'A'ge moar kon...'

'Ik vroag 'et je zo lief a'k kan.'

'Da's ok dwienge... Ik ken jouw streke, meske.'

Hij zou niet toegeven. Hij had zich voorgenomen om sterk te zijn en Blozekriekskes verleidingskunsten te weerstaan. Hij voelde er niks voor, wéér door een vrouwelijk wezen geringeloord en dan in een hoek getrapt te worden.

'Lillijken dikkop!'

Ze kneep in z'n hand, die ze in zijn jaszak nog altijd vasthield.

"k 'Ad je nogal wille vroagen om morregenoavend bij oons te kome.'

'Om wa' te doen?'

'Morrege woor 'et varreke geslacht... dan is 't toch 's oaves feest... Eén Pinneke Testers kom slachte... dan woor 'et altij een leutige boel, da' witte.'

"k 'Em gin tijd.'

'Ge wil nie!'

'Ok al goed.'

Nelleke werd ongeduldig door zijn ongewone en hardnekkige weerstand. Ze rukte weer aan zijn hand, stiet met haar schouder tegen zijn bovenarm, probeerde in zijn gezicht te kijken om te zien of hij meende wat hij zei, maar het was te donker. Tranen drongen naar haar ogen van spijt en boosheid. Ze was nogal zo blij geweest, dat ze hem onverwachts trof. Niet één keer had hij stil gestaan om haar es lekker af te kussen... Was hij nou zo'n dooie diender of had ie een woeste hekel aan haar?... Van de zomer had ie haar toch zo wild en heerlijk gekust... ze rilde nog van genot als ze eraan dacht... Misschien... als het waar was wat ze vertelden van hem en die Marjan Bedaf, dat slechte wijf, die lelijke sloerie... Misschien was ie nog op die verliefd. Nukkig smaalde ze: 'G'ed er zeker wel aander' in je kladboek stoan, 'ee, slechterik?...'

'Da' kan jou toch nie verschillen, is 't wel?'

'Ge zijd' een mooie, da' mo'k zége... Dad'ar ik nooit van je gedocht, Merijntje.'

Merijntje moest lachen. Waar had ze 't nou weer over?... Die meiden sprongen maar van de hak op de tak... Als 't op de ene manier niet lukken wou, probeerden ze 't maar weer eens anders... al was het nog zo onzinnig. Hij bleef staan.

'Zo... me zijn 't kerk'of al een 'eel ènd verbij... nou goan 'k vröm.'

Zij drukte z'n arm stijver tegen zich aan.

'Goat dan nog mee tot a'k oan de polderweg zijn.'

'Neeën, ik goan vrom!'

'Nog een klein èndje moar...'

'Gin stap meer...

'Gimme dan moar een kus.'

Het klonk zo onweerstaanbaar grappig in z'n mokkend gebiedende toon, dat Merijntje in een lach schoot. Zo'n bazig ding als die Blozekriekske moest er nog geboren worden!...

'Allee dan moar!'

Hij lei de handen om haar schouders en boog zich naar haar over. Nelleke sloeg haar vrije arm om zijn hals en trok zijn hoofd naar beneden. Ze woelde haar lippen op zijn mond, kuste en kuste hem, en toen sloten zijn armen zich vast en vaster om haar heen en hij kuste haar terug, weer en weer, tot ze geen adem meer hadden en zij duizelig en slap in zijn armen tegen hem aan hing. Zijn bloed klopte in zijn slapen en het verlangen naar meer steeg heftig in hem aan. Maar ook het verzet kwam terug. Hij liet haar los, streelde nog even langs haar koude wang, drukte haar hoofd in zijn hals.

Haar stem fluisterde dicht bij zijn oor: 'Ouwde toch een bietje veul van me, Merijntje?'

Hij maakte zich van haar los en antwoordde stug: 'Beel j'w eige moar niks niks in... ik 'ouw van gin meins veul...'

Tot zijn verbazing zei ze met een zucht van bevrediging: 'Dan is 't goed...'

Haar hand ging strelend over de mouw van zijn jekker.

'Dag, Merijntje!... Tot morregenoavend, 'ee?... Ge kreg smullekes van de keuman... 'Ouwdoe!.,.'

De duisternis slokte haar op. Verbluft bleef hij even staan luisteren naar de vlugge voetstappen, die zich snel verwijderden. Ze hadden een metaalachtige klank op de hard bevroren grintweg. Dan keerde hij zich met een ruk om, trok de pet vaster op zijn hoofd, stak de handen in de zakken en begon terug te lopen naar het dorp. Ijzig blies de wind langs zijn plots verhit gezicht. De kou beet in zijn neus en oren, deed bijna pijn in zijn longen.

Zachtjes vloekte hij voor zich heen... Dat kataas van een Nelleke!... Ze had hem toch weer zo ver gekregen!... Hoe was 'et in godsnaam mogelijk, dat hij met haar meegegaan was en haar toch weer had staan kussen, tot heel z'n lijf gloeiend werd en hij haar haast niet los had kunnen laten? Terwijl hij zich zo heilig voorgenomen had zich niet meer over te laten halen, geen meisje meer aan te raken... Een held was ie!... Een sterke vent!... Maakte dapper grote voornemens en dan kwam er een klein, parmantig Blozekriekske en wond hem om haar pink... Mooie boel... Op hem kon je bouwen!... Een haaibaai, die Nelleke, dat was zeker, maar daar hoefde hij toch niet in te lopen ?... Dat wist hij toch allang! Grimmig hoonde hij zichzelf: 'Neeë, Merijntje... a'ge moar zo'n labbekak nie war!... Moar da' zijd' altij gewiest één da' zulde wel blijven ok... Mee een natte vienger over t'oale... Een meidezot zijde... A't er een meske lief tege je doet, léde van de pinne... G'è gin ruggegroat, dad' is 't... Een grote moond a'g'alleen zijt... Moar a't er een poar vriendelijk' oge noar je lonke... dan woorde van slappe was, manneke... dan woorde zo klein, da'ge wel in d'r schoot weg zou wille kruipe... Een labbekak, één aanders niks... Ge zul nog es slecht wegkomme, jonge, da' zulde zien, één oondervinne!...'

Maar een andere stem onderbrak zijn streng sermoen, Flierefluiter lachte overmoedig en zei spottend: 'Manneke, manneke toch, wa' moaktej'w eige weer overstuur vor niks!... De meskes zijn d'r toch ommes, omdat de jongers d'r mee zouwe vrije!... Ge lijke wel een ouw, uitgedroogd peke mee je gezever !... Pakt da' Blozekriekske toch, ze wil 'et zo gèreri één gij zou ok wel wille... Eén wa 'nukt da' nou?... Ad' iets verbij is, mott' er nie over lége te lamentere, moar ge mot wad'aanders beginne... A'ge da' nie doet, is je leve verbij eer a'ge 't genoten 'ed, suffer, soavikloas, goalipoap, pezewever a'ge doar stoat!...Ge zij moar eens jong... profiteert er toch van!...'

Ja... dat was zo Flierefluiter z'n opvatting. Maar Flierefluiter wist niet hoe 'et er bij Merijntje van binnen uit ging zien, als hij meteen meisje begon... Flierefluiter bleef altijd de baas, maar Merijntje werd zwak van vertedering en liet maar met zich doen... hij werd de knecht van z'n gevoel en van het meisje... en dan liep 'et mis en dan was ie doodongelukkig, voelde zich leeg, vernederd, verlaten en verslagen en wist niet, waar ie met zichzelf naar toe moest...

Hij begreep ook niks van meisjes. En van Blozekriekske zeker niet. Toen hij verwachtte, dat ze kwaad op zou stuiven, had ze zielstevreden gezegd: 'Dan is 't goed!

En morgen werd hij op het slachtfeest verwacht... Maar hij ging niet. Ze kon naar de bliksem lopen met 'er streken en kunste... En als ie ging, dan zou ie nou es aan 't vrijen trekken voor zijn plezier en net zoals hij 'et wou!... Dan moest dat slimme Blozekriekske d'r onder door en hij zou 'et net zo lang volhouden tot hij er genoeg van had en ze dan koudweg laten stikken... Hij blééf geen kleine jongen!... Ten slotte was hij twee jaar ouder dan zij, en hij had het een en ander achter de rug... hij wist wat een vrouw was en wat ze liefde noemden... En Nelleke was ten slotte een speels jong, dat heel parmantig deed, maar dat van toeten noch blazen wist... een onnozel kind bij hem vergeleken !... Ze zou best es een zure pijp kunnen roken met een doorgewinterde jongen als hij was... (o zo!...

Alleen... hij begon er liever niet aan, want ergens diep in zijn hart stak toch een vleugje van die gevaarlijke vertedering voor dat heel jonge meisje, dat zo driftig op hem aandrong, zich aan hem wou toevertrouwen en niet wist, welk gevaar zij liep... Maar hij kende het gevaar, dat hém bedreigde, en daar waagde hij zich liever ook niet aan... Hij verdomde het. Naar het slachtfeest ging hij niet... Veel veiliger voor hen allebei om maar thuis te blijven!...

III

In de winkel van Nol Damme brandde nog maar een klein petroleumpitje, toen Merijntje er binnen kwam om zijn tabak te kopen. Nergens op de wereld vond je zo'n gezellige winkel als die van Nol Damme. Het rook er naar petroleum en stokvis, kaneel en gedroogde appeltjes, vers gemalen mosterd, gerookte bokking en gedroogde schar, zeep, stroop en Gelderse rookworst, kaas, peper en sigaren. Want bij Nol Damme kon je alles krijgen wat je maar verzinnen kon, tot spijkers, droge verf en houtlijm toe. De wanden waren tot aan de zolder vol schuiven en laden, waar cijfers en letters op stonden en waar Nol precies de weg in wist. In alle hoeken stonden tonnetjes en kistjes met schel rood-en-blauwe papieren beplakt, baaltjes en dozen en pakjes. Aan de balken van de lage zoldering hingen de koopwaren in risten en de plavuizen vloer was voor de lange toonbank uitgesleten en verzakt. Twee ouderwetse weegschalen hingen aan een vreemd gevormde plank boven de toonbank en een nieuwerwetse stond er tussen de blokken met blinkend gepoetste gewichten.

Nol zat achter de toonbank op een laag bankje vlak bij het lampje en rekende vliegensvlug met een krijtje op een zwarte plank. Z'n lange bovenlijf over de toonbank hangend, de handen onder de kin, keek Pinneke Testers belangstellend toe, knipperde zenuwachtig met zijn varkensoogjes en volgde, zichtbaar verbaasd, het haastige krijtje op zijn grillige weg. Er dwarrelden streepjes en Romeinse vijfjes en tienen, die onder de natte vinger van Nol weer verdwenen om plaats te maken voor scheve nulletjes, tot Nol een diepe zucht slaakte, opkeek en zei: 'Da's dan zeuve gulden één dertien stuivers bij mekoare, Pinneke.'

Pinneke knikte triestig. "t Wijf 'eet er weer oarig in gebete,' zei hij knorrig.

Protesteren of narekenen kwam hier niet voor. Nol vergiste zich nooit en was zo eerlijk als goud. 'Toe, toe!' suste hij. 'Da' wijf van jou gooi 'et nie over den ballek... d'r zijn d'r wel aander... Eén ge verdien goed in deez' doage... g'è nie te kloage, Pinneke...'

"Oorde mijn kloage?' zei Testers, opverend van de toonbank. 'Die mijn wild' ore kloage, die mot oan de kiest komme lustere, doar a'ze me-n-in noar 't kerkeputje droage...'

Hij lachte uitdagend, trok een grimas tegen Merijntje en haalde een leren beurs uit zijn broekzak, waaruit hij Nol de schuld betaalde. Nol streek het geld in de la, veegde met een groezelige natte doek de zwarte plank schoon en zette een paar onverschillige potloodkrassen over de hiëroglyphen op het blad van het lange boek, waarin de rekening der pofklanten werd bijgehouden.

'Gi' mijn een allef oons A-B-tabak, Nol,' zei Merijntje.

Nol deed zonder op te staan een greep onder de toonbank en bracht het gevraagde te voorschijn.

"Oe goaget op de pasterij?'

'Goed...'

'Ge mot moar tege meneer pestoore zégen 'at ie z'n eige niks oantrekt van die zemelknoperij van de kwezels, Merijntje... Vandoag of morrege knutse me d'r es een stuk of ettelijk meet er koppe tege mekoare... de nijpnèerze!...'

'Kom 'et em zellef moar vertellen, or,' antwoordde Merijntje. 'Bij mijn weten 'eet ie 't er nog nooit over g'ad...'

'Dood loate valle,' adviseerde Pinneke Testers. 'Da's 't enige: dood loate valle...'

Nol en Merijntje lachten.

'Zo zalt de pestoor d'r ok wel over deinke,' veronderstelde Nol. 'Een pèrel van een man!'

'Goade morrege bij 'Oapers slachte, Pinneke?' vroeg Merijntje, die het gesprek een andere wending wou geven.

'Joa... 'oe witte gij da'?'

"k Zijn op de fooi verzocht.'

'Gadsamme!... Ge kom toch zeker?'

"k Weet nog nie of a'k weg kan... 'k Zal wel es kijke.'

'Zèg?' riep Pinneke verontwaardigd, 'zijde gij een lummel van twintig één motte doar nog over deinke?... Mee zo'n blom van een Nelleken in 'uis ?... A'k jouw joaren 'ad één ze vroge me, dan gieng ik... al moes ik er, gadnondeju, op m'n blote knieë noar toe kruipe... Ge komd' or... één ge brengd' een 'allef fleske jenever mee... zijde benukt!'

Toen wendde hij zich om naar Nol Damme, en zei bars, met alle tekenen van wanhoop: 'Da'jong volk van tegewoorig, Nol, da's 'et doodschoppe nog nie wèerd... één 'eet me da' nou es te liegen a'ge durft!'

Bestraffend en onderwijzend keerde hij zich weer tot Merijntje en zei: 'Oach, manneke!... wa' witte gullie nou van 't leven af... dooie dienders!... Toen ik zo oud war as gij, was ik es op de fooi gevroge bij een boer in de Blikke... 'k zal z'n noam nie noeme, want 'ij leef nog, één 'ij 'eed 'eel 't geval glad vergete... zukke boere kunne veul vergeten, or, gadsamme nou!... 't Was een plechtig feest, de knechts één de meide warre d'r ok bij... Me-n-'emme g'eten één gedroonke, 'at geweldig was... ik deink nog meer gedroonken as ge'ete... In ieder geval, toen'k 'soches wakker wier, lag ik neve de jonge boerin... één me verschrokken allebei. Ze wou goan blète, moar ik 'em ze wete te kalmere... Toen zijn me den boer goan zoeken... één die lag te snürreke tusse de twee meide... Joa, da' warre teminste nog feeste... doar motte nou es om komme!...'

Hij schudde bedroefd het hoofd. Nol sloeg met de vlakke hand op de toonbank en lachte dreunend.

'Eén 'emme jullie den boer d'r uit gesleurd?' vroeg hij.

'Kunde begrijpe!' riep Pinneke. 'Zo goeiekoop kwam ik er nie af!... Want de boerin was gloeiig kwoad, één ik moes mee vrom noar 't bed, want den boer moes gestraft wooren één doar moes ik bij 'ellepe!... Joa, wa' doede dan as arreme sukkelèer, 'ee?... A' den boer of de boerin kommendere, dan 'edde niks in te brenge... Dus 'emme soame den boer gestraft... één goed, or... getuchtigd emme-n-em... Eén ze wouw niet op'ouwe vóór 'at den boas in de koamer kwam... Toen wouw tie nog opspeulen ok. moar da' duurde nie lang... de boerin moakten een leven as een oordeel, 't Leke wel een leeuwin... Eén da' zulde nou nie wille glove, moar z'emme me-n-op die 'oef nooit meer op de fooi gevroge... Doar kunde weer es oan zien, 'oe oondaankboar 'at de meinse zijn, de boere vooral!...'

Nol lag dubbelgevouwen tegen de toonbank, en kletste herhaaldelijk met beide handen op het houten dekblad.

'Gadverse kwidam toch!' steunde hij. "Oe kredde de lieges bij mekoare?'

'Lieges?' schreeuwde Pinneke. 'Wie proat er van lieges?... A-t-nie woar is, ma'k lijen a'k nooit staref... dèr!'

'Nou glove me-n-et,' lachte Merijntje. 'Moar ik goan d'r vandeur... Aju!'

'Nie tege meneer pestoore vertellen, or, Merijntje!' riep Pinneke Testers hem op smekend bezwerende toon na, en toen hij op straat liep, hoorde hij de twee in de winkel nog schateren... Gekke kerels!... Pinneke was de grootste kwast van 'et dorp, een echte kwajongen, al was ie zeker al over de veertig, want hij had een zoon, die bijna zo oud was als Merijntje... 't Zou er morgenavond vrolijk naar toegaan op het slachtfeest... Als het niet om Nelleke was ging hij er vast heen... verdomme... die meiden zaten je overal dwars!...

Hij had de hele avond willen lezen in het boek, dat meneer pastoor hem geleend had. En nou had hij geen zin meer in lezen. Hij zou er toch zijn gedachten niet bij kunnen houden, aldoor afdwalen naar Nelleke, naar haar slimme streken, haar aanhalige maniertjes, haar kussen, haar onbegrijpelijke woorden, haar uitnodiging voor morgenavond... Hij ging liever es bij Birres kijken of er iemand was om een partij biljart mee te spelen, en een glas bier drinken... Z'n zinnen een beetje verzetten...

Toen hij de herberg binnen kwam, werd hij luidkeels verwelkomd: ' Aaah! Merijntje!... da' treft!'

Het was Teeuw Meesters, die met een andere jonge boer aan een tafeltje zat met een borrel voor zich... De sjees, die buiten stond, was zeker van hen. Hij groette tamelijk koel, maar Teeuw stond op, kwam op hem af, schudde hem de hand en trok hem mee naar hun tafeltje.

'Allee, komt er bij zitte... 'Ier, da's Toon de Wit van de Meule, da's m'n kammeroad... één did' is Merijntje Gijze... ok een kammeroad.'

Toon knikte. Hij was een grote, breedgeschouderde kerel, blond, met een stug, hooghartig en knap gezicht, een jaar of wat ouder dan de beide anderen. Hij lachte met zijn sterke, witte tanden bloot en zei: 'Da's gaauw gekomme!... Ik docht a' jullie gevochten 'arre.'

'Joa,' antwoordde Teeuw luchtig, 'moar da's allang bijgeleed... me motten 'et alleen nog afdrienke... één da' goan me nou doen... wa' zal 't zijn, Merijntje?'

'Een stopke bruine, Birres.'

'Da's goed om mee te beginne.' prees Teeuw. 'Dan kunde strak wa' straffers neme... Ge mot vor Toonen ok nog wa' drienke, want me zijn een nieuwe klepper wieste kopen onder de Lepelstroat, één doar mot op getrakteerd woore... Gin woar, Toon?'

'Van eiges,' zei de ander.

Hij lachte zo wat tegen Merijntje, een onverschillig lachje van verstandhouding: Teeuw had 'em om... Toon de Wit kreeg 'em zo gauw niet om. Die kon een beginneling als Teeuw Meesters gemakkelijk onder de tafel drinken...

Teeuw begon een verward verhaal over de koop van het paard, een Hannoveraan, die ook onder de man gereden kon worden. Dat wou Toon, want Toon had bij de veld gediend, en die kon nou niet goed meer leven als ie niet geregeld zo'n paard onder z'n kont had. Om de drie zinnen riep hij Toons getuigenis in en die knikte maar, grinnikte en nipte van zijn borrel. Af en toe knipoogde hij vertrouwelijk tegen Merijntje, als Teeuw de dingen wat heel erg door elkaar haalde, en Merijntje glimlachte vaag, stopte langzaam z'n pijp en wipte met zijn stoel...

Het hele geval stond hem eigenlijk niet erg aan. Wat had hij hier te zitten met die twee rijke boerenzoons?... In hun hart telden ze hem niet eens en ze dachten waarschijnlijk, dat hij zich ontzaglijk vereerd moest voelen zo maar bij hen aan tafel te mogen zitten en met hen meedrinken... Je hoefde maar naar de harde, trotse kop van Toon de Wit te kijken : daar kon je de boerenhoogmoed met de lepel afscheppen... En Teeuwke Meesters... nou, die kende hij van deze zomer... al deed ie nou ook nog zo poesvriendelij k!... Een donderhond... alles wat niet tot de rijke boerenstand behoorde, telde niet mee, als 't erop aan kwam... Als ze nou maar niet dachten, dat hij zich er iets van aantrok, want dan hadden ze ' t mis... Boeren waren voor hem allang geen wezens van hoger orde meer... Als ze met hem omgang wilden hebben, best, maar niet bij wijze van gunst... Als gelijke met gelijken en anders helemaal niet... Hij wenkte de kastelein met zijn pijp. 'Een roondje vor mijn, Birres.'

'Kekt es oan,' lachte Toon, 'me woore nog getrakteerd ok!...' Maar Teeuw zwaaide met zijn handen riep: 'Da' kan nie verstikke... 'ij mag net zo goed een roondje geven as wij... 't duur nog lang eer 't ochtend is... één... één kammeroad is kammeroad... da's nou, potverdommen, ok wa!'

Merijntje lachte. De dronken Teeuw had de smalende klank in Toons stem blijkbaar uitstekend verstaan, en kwam ridderlijk voor zijn gloednieuwe vriend op. Dat had natuurlijk ook niks te betekenen: dronken mensen gedroegen zich altijd heel anders dan wanneer ze nuchter waren. En Merijntje was vast niet van plan zich met deze broeders te bezatten, vast niet... Hij zou z'n roondje mee drinken en daarmee uit... Dan ging hij rustig naar huis en slapen.

Teeuw kwam om de tafel heen met zijn borrel op hem toe, morste de helft over zijn vingers, dan lei hij zijn arm zwaar op Merijntjes schouder, stiet onhandig met hem aan en zei, terwijl hij hem strak in de ogen keek: 'Wij verzuipen oons verdriet, wa' gij, Merijntje... Zolang a-t-er nog jandoedel is, krijge z'oons d'r nie oonder, om de verdom nie...'

'Woarom lachte nou?' snauwde hij plots naar Toon. 'Doar begrepte gij toch gin doonder van, want ge wit nie woar 'at over goat... da' vertel ik jou toch nie... lillijke loompe boerevlegel!'

En toen moest hij zelf schor en uitbundig lachen om het geweldige scheldwoord, waarmee hij zijn eigen stand beschimpte. Toon deed luchtig mee: de mallepraat van de dronken kwajongen kon hem niet kwaad krijgen. Maar wel begon hij nieuwsgierig te worden: wat stak er eigenlijk achter Teeuws plotselinge vriendschap voor die armoedzaaier, die van honger uit Rotterdam weggelopen was en nou hier in de streek z'n kostje opscharrelde als daggelder of god weet wat?... Hij had Teeuw van de zomer op z'n mieter geslagen... Ze hadden toen gezegd, dat daar iets achter zat met dat wijf van Bedaf, maar Teeuw deed erg zwijgzaam over het geval. En hoe kwamen ze nou zulke dikke vrienden?... Bedstee-zwagers soms?... Nou... daar kwam hij wel achter.

Merijntje zat onder het verwarde en aarzelende praten van Teeuw al enige tijd tersluiks naar Toon de Wit te kijken. Toon de Writ van de Meulen... Er was iets in die naam, dat vaag tot zijn herinnering sprak... Een knappe vent, daar viel niks op af te dingen... Op en top een kerel... Wat die in z'n klavieren had, kreeg de duivel zelf er niet uit. Zo waren eronder de boeren. Je kon ze haten om hun heerszucht, hun kille hoogmoed, hun waan, dat er buiten hen geen eigenlijke mensen meer bestonden... maar je moest toch een zeker angstig respekt voor hen hebben... Die Toon de Wit was er zo een, of werd er zo een... ijzer en staal... ging voor niemand opzij en deed wat hem goeddacht... Voorlopig was hij nog maar een rijke boerenzoon van de Meulen... Ah!... daar had ie 't!... Natuurlijk... dat moest dan die zogenaamde vrijer van Blozekriekske voorstellen!... Met die vent praalde ze en wou ze hem overbluffen!... Hij moest er in zichzelf stilletjes om grinniken... Nu waren ze allebei zijn medeminnaars geworden, deze boerenzoons!... Dat was prachtig!... Toen kreeg hij een dolle inval. Hij boog zich over de tafel en zei lachend: 'Zèg, mannen, ik weet wa'!'

'Wat dan?' vroeg Teeuw, dadelijk belangstellend. 'Zèg op !' Merijntje hield Toons gezicht in 't oog. Hij wou zien, hoe die op zijn voorstel reageerde, dan zou hij meteen weten of Blozekriekske gelogen had of niet.

"k Zijn morgenoavend op een slachtfooi gevroge,' zei hij. 'Doar moese me mee z'n drieë noar toe goan...'

'Da's goed,' stemde Teeuw dadelijk toe. 'Bij welleken boer is 't?'

"t Is bij gin boer... 't Is moar bij gewoon' arrebeiersmeinse... moar doar kund'ok leut 'emme.'

Toon de Wit keek misprijzend voor zich. Teeuw knikte geestdriftig. 'Mijn is 't goed!' zei hij. 'Ik ben je man, al was 't bij den duvel één z'n ouwe moer!'

"t Is bij 'Oapers, in de polder... ge wit wel... de wedewe Besjoane... z'eed een dochter, die Nelleken 'eet... allee, jullie kenne ze toch wel!...'

Toon de Wit was bijna onmerkbaar rechter op komen zitten. Teeuw zat diep na te denken, maar kon zich de mensen niet te binnen brengen, en schudde het hoofd. De ander zei: 'Allee, da's afgesproke... Moar niks zége, doar, or... Ze motte nie weten amme komme!... Me brengen een druppel mee, omda' z'op oons nie gerekend 'emme... Komde gij ok, Teeuw?'

'Neeë, da' zal nie zijn !' schreeuwde Teeuw. 'A-t-er wa' te zuipe valt, dan is Teeuwke de luiste nie, a'ge da' moar in de goaten 'ouwt... Om 'oe loat goan me?'

'Nou... vóór een uur of acht zijn ze toch nie mee 't varreke kloar... Om kwart vóór achten 'ier?'

'Afgemoakt...' Toon stond op.

'Kom Teeuw, me goan... ik loat de klepper nie langer in de kou stoan.'

'Nou al?' riep Teeuw verontwaardigd. 'Ge kun rechtop verrekke... da' doen 'k nie... Rij moar noar 'uis, ik goan strak wel te voet!...' 'Ge mot 'et zellef weten, ik goan weg.'

'Goa moar man... barst mee je gerij... ik loop veul liever!... '

'Tot morrege! Aju!'

'Salu, tot morrege!' lachte Toon, betaalde aan het buffet en stapte met een laatste brede armzwaai de deur uit.

IV

Teeuw keek hem na en luisterde naar het geratel van de wegrijdende sjees.

'Doar goat ie,' zei hij; toen viel hij zwaar neer op zijn stoel tegenover Merijntje, zuchtte een paar keer diep en vervolgde nadenkend: 'die mott' in de smiezen ouwe, jonge... die dug nie... die dug glad nie... Die woor nooit zat... Eén 't is een stille vrouwefreter ok...' 'Wa' bedoelde doarmee?' lachte Merijntje. 'Een stille vrouwefreter?' Teeuw veegde zijn mond af met de rug van zijn hand, maakte een vaag gebaar en zei geheimzinnig: 'Gevoarelijk... slecht... stoa nerreges voor... Eén meet de wijve doet ie wat ie wilt... Eih ! Birres!... Kunde me wa' t'ete geve?... Ik stik, potverdomme, van den 'onger!...'

'Wa' wild'emme?... Brood één koffie...'

'Da's goed. Eén loat er dan een poar eiers bij bakken over een snee 'am.'

'Goed.'

Een tijd lang zweeg Teeuw. Dubbend zat hij voor zich op het tafeltje te kijken, maakte met zijn vinger sterren en ineenlopende figuren van de gemorste jenever, kauwde traag op de sigaar, die scheef in z'n mondhoek hing. Z'n krullend zwart haar hing aan z'n bleek, bezweet voorhoofd geplakt. Zijn ogen leken klein en hadden rode randen van heel die dag rondrossen in wind en kou. Merijntje zat naar hem te kijken, voelde een vaag medelijden met de jonge boer, een stil wellende sympathie. Het ging hem niet goed, deze verwende zoon van een der rijkste boeren uit de omtrek. Hij was lelijk uit het lood geslagen en deed domme dingen. Alles om Marjan?... Merijntje moest zelf heel sterk aan Marjan denken nu hij zat tegenover de onstuimige medeminnaar, die een felle botsing had uitgelokt om harentwille. Hij keek naar dat trieste, bleke, door de drank ontstelde gezicht... Hoe had hij het gehaat op die middag!... Met wat een wellust had hij de lippen stuk geslagen, die het schennende, gemene woord hadden doorgelaten. Ze hadden gevochten met het gevoel, dat ze doden wilden, allebei... Toen was er nog één nacht met Marjan geweest, de laatste, de hevigste, de zoetste... En in de morgen had ze hem weggestuurd... omdat het niet meer kon nu... Maar toch was tóén het mooie niet stuk gegaan. Hoe heerlijk was ten slotte die zachte droefenis niet geweest, dat stille, verzwegen dromen in de herinnering en de nooit vast bewust wordende wil, de zekerheid, dat hij de weg tot haar terug zou vinden... Nu wist hij wel, dat hij dat altijd van plan geweest was: terug te keren en bij haar te blijven of haar mee te nemen, onverschillig voor heel de wereld... Zo stelde je je dat voor: dat de ander precies hetzelfde dacht en wou, en geduldig wachtte tot je er weer zijn zou... Maar het kwam anders... Ze was niet zoals je je dat had gedroomd, niet zó als in je verbeelding paste... Je was nog niet weg of ze ontving anderen... Het werd zo'n schandaal, dat er bijna moord en doodslag van gekomen was!... En dan ging ze rustig naar haar man terug en schreef zielstevreden dat alles goed ging... Dat was géén Bets... dat was een Marjan, voor wie hij z'n hand in het vuur gestoken zou hebben... Hoe was ie eigenlijk zo erbarmelijk goedgelovig gekomen?. .. Had ze hem niet de eerste dag de beste mee naar huis genomen en hem 's nachts laten blijven ?... Dat had hem toch moeten waarschuwen... Niks beter dan Bets, niks beter!... En toch... toch moest hij ook nu nog de tanden op elkaar bijten en zich geweld aandoen om het te geloven, om haar te zien zoals ze was. Toch ...hield hij nóg van haar... Nog spookte ze door zijn dromen als de engel, die ze voor hem geweest was... Maar de engel was wél diep gevallen!... Hij wist het, maar zijn hart had het nog altijd niet willen aanvaarden.

Ach, wat was hierbij vergeleken zo'n arm gevoel als voor Nelleke!... Een wat onwillige neiging, een beetje honger... een smeulende drift... Maar met Marjan was er een grote gloed geweest, laaiende vlammen, waarin je dacht te vergaan, en waaruitje telkens groter, heerlijker, gelukkiger weer opdook... Hoe was het eigenlijk mogelijk, dat zoiets bedriegen kon?... Maar het had bedrogen ... En als dat bedroog, waarop kon je dan nog vertrouwen ?... Op niks... En hij wou ook niet meer vertrouwen! Hij zou zo gaan leven, dat er ook op hem niet meer te vertrouwen viel... ook maar zo'n beetje spelen, liegen en bedriegen voor z'n eigen plezier... Als ie dat kon tenminste... het miserabele was, dat het bij hem toch altijd weer ernst werd na korte tijd... Maar als je je nou es vast voornam om voet bij stuk te houden!... Verdomme, dan móést je 't toch kunnen... hij was toch geen papkind?... Nelleke speelde haar spelletje met hem. Waarom zou hij zijn spelletje niet spelen met haar?... Ze had wel iets, dat hem vertederen kon, ze zwierf zo vastberaden om hem, zo zelfbewust en triomfantelijk, maar wat had ze er mee voor?... Ze was een onbetrouwbaar nest, nog net als vroeger. En als hij er ongelukkigerwijze ernst mee maakte en er op vertrouwde, dat er ook voor haar niets anders bestond... dan zou er iemand komen met een mooiere schervenschat, en hij kon alleen in de kou blijven staan... Dat was eens geweest, maar nooit meer... Hij bracht nou de jongen met de mooiste scherven zelf bij haar in huis en hij wou wel eens zien, hoe ze zich daar onder hield!... Toon de Wit had een oogje op haar, dat was duidelijk genoeg. Maar had ie ook wat met haar gehad?... Misschien gebruikte Blozekriekske hém alleen maar om die grote, blonde boerentrotskop jaloers te maken en naar zich toe te trekken... Dat kleine slimme ding was tot de gekste listen in staat. Maar nu was hij geen onnozel misdiendertje meer. Hij zou het er nu wel uit krijgen. Je ogen open houden, je niet maar zo met heel je gevoel, met huid en haar, en blindelings overgeven !... Kleur bekennen zou ze en dan zou ie haar uitlachen en naar de maan laten lopen!...

Teeuw was als een wolf aan 't eten geslagen. Hij dronk de ene kop sterke koffie na de andere. Merijntje had geweigerd mee te eten en zat verstrooid voor zich uit te kijken, spinnend aan zijn grimmige gedachten.

'Dad'ee me wezelijk goed gedoan,' zuchtte Teeuw, met zijn zakdoek zijn mond afvegend.

Hij had wat meer kleur gekregen, zijn ogen stonden helderder en zijn handen beefden niet meer zo. Hij keek de gelagkamer rond. Er was niemand buiten hen tweeën. Ook Birres was weggegaan, zat zeker in de huiskamer aan het avondeten.

'Doar zitte me nou,' zei Teeuw, met een mislukte poging om te schertsen, 'vrieze me dood dan vrieze me dood...'

Toen boog hij zich weer over de tafel naar voren en vroeg halfluid: 'Is-t-er nog een brief uit Aantwarpe gekommen op de pasterij?'

Merijntje schudde het hoofd.

'Nie da'k weet.'

'Witte gij woar a'ze doar woont?'

'Neeë...'

'Da's toch gek, 'ee, Merijntje... a'k tegewoorig de noam van die stad moar 'oor noeme, dan is 't net of a'k een klap krijg... alleen moar, omda' zij d'r woont...'

Merijntje keek hem aan, zag zijn verbijsterd gezicht en hoe hij als een oud mannetje met het hoofd zat te schudden. Was ie nou zo dronken of was ie bezig gek te worden?... Wat ongeduldig zei hij: 'Zij toch wijzer, jonge... 'Oe kunde j'w eige da' nou zo oantrekke?'

De boerenzoon keek verwonderd naar hem op.

'Oantrekken?' vroeg hij. 'Wa' zou ik dan aanders kunne?...'

Hij dacht een poosje na, mompelde toen: 'Da' begrepte gij toch nie... Vor jou is 't wad'aanders...'

'Wa' meende?'

Teeuw keek hem lang en onderzoekend in zijn gezicht, eer hij antwoordde: 'Van jou wouw ze wete... op jou was ze zot... da' weet ik...'

Merijntje bewoog onrustig op zijn stoel heen en weer. Hij was liefst opgestaan en weggegaan. Wat moest nou dat geklets over dingen, waaraan niets te veranderen viel?... Bovendien... over deze soort dingen kón je niet toch praten met iemand, die je amper kende. Maar hij bleef, omdat die Teeuw Meesters hem zo ongelukkig zat aan te kijken, net een hond, die een vreselijk pak slaag gehad heeft en nou met z'n ogen vraagt of het asjeblieft genoeg is... Toch was het een gekke boel... Het gekste wat hij nog ooit beleefd had... Waarom wou Teeuw nou juist tegen hem over Marjan praten?... 'Vor mijn,' zei de jonge boer, 'vor mijn 'ee ze nooit een goei woord g'ad.'

'Ze was bang voor je,' zei Merijntje.

Teeuws ogen dwaalden terzijde. Hij haalde de schouders op. 'Meschien was ik t'oongeduldig... 'k Was gewend om te krijge wa'k 'emme wou... Ik dee zeker te kwoad eest... 'k weet nie... 't is ammoal verkeerd gewiest... 'k Was gin onnozele jonge meer, or... 'k 'em al meide genog g'ad... één wijven ok... op 't veld of in de schuur... da's zo moeilijk nie... Eén a'zij toegegeven 'ad, dan was 't meschien net eender gegoan... 'ad ik er noar een keer of twee, drie genog van g'ad... Moar ze wou niks van me weten. Eest lachte ze me-n-uit, ze noemde me-n-een snotpiek... één loater wier ze kwoad... Meschien is 'et da' gewiest, ik weet 'et nie... moar ik wier 'oe langer 'oe gekker op d'r... ik kon nerreges aanders meer oan deinke... Eén toen kwam z'ineens mee jou af... 'k 'Em je d'r wel binne zien goan, dien oavend toen 'k een steen tege de blinde gegooid 'em... 'Allefde nacht 'em ik in 't kore gezeten om j'w op te wachte, moar ge kwam nie... Toen wier 'et pas aarg, man... 'k 'ad je wel kunne vermoore... één a'ge me doar op 't veld nie omvaar geslogen 'ad, zou ik 'et gedoan 'emmen ok, vast... Eén toen a'gij weg war, 'em ik alles geprobeerd... Ik 'em d'r opgezocht, 'k 'em brieven oonder d'r deur geschove... 'k 'em den ouwe Joacobs, oonze knecht, een tientje gegeven om es meet er te goan proate vor me... Ammoal vor niks... Ze kon me nie luchten of zien. A'ze me tege kwam, draaide ze d'r kop vor me-n-om... Toen stong z'op een oaved potten één panne te schuren achter d'r 'üsken één ik kwam achter leinst om... 'k 'Em weer meet er geproat... 'k 'em geschreeuwd as een kleine jonge moar ze stuurde me deur... Eén toen wier ik net zot, man... Ik doch : dan neem ik wa'ge me nie geve wilt, wa' kan 't mijn ammoal verdomme, één ik sprong d'r bovenop. Moar ze was starker a'k docht. Me-n-emme gevochten as twee kérels. Toen 'ee ze de koekepan te pakke gekregen één doar 'ee ze me-n-klap mee op m'n kop gegeven één doar lag ik!... Toen a'k weer bij kwam, was ze noar binne. Ik zijn opgekrabbeld één noar de weg gesukkeld, moar doar zakten ik weer in mekoare. Net kwamme d'r een poar boerenarrebeiers oan één die 'emme me thuis gebrocht... Veertien doage doarop is dad'ier op 't dürp voorgevallen één een week noader'aand was ze noar Aantwarpe... vrom noar d'r vént...'

Merijntje zat hem verbluft aan te kijken. Hij was bleek geworden, slikte een paar keren en vroeg met een stem, die beefde van ingehouden drift: 'Zijde dan nie omvaar gesloge deur een vènt die bij d'r was?'

'Belneent, man... dad'ee ze zellef gedoan...'

Merijntje greep hem over het tafeltje bij zijn schouder en schudde hem heftig heen en weer.

'Moar ze vertellen 'ier op 't dürp a'ze 'n poar kerels bij d'r ar, één da'die jou buite weste geslogen 'emme...'

'Doar is gin doonder van woar... oach, ze lulle zo veul op die verdomde negerij 'ier... wa' kan 't verstikke?...'

'Moar doarom 'emme ze z'ommes van 't dürp wille stenige... één d'r was gin woord van woar?...' Hij vloekte tussen de tanden en liet zich terugvallen op zijn stoel. Teeuw schudde het hoofd en streek de naar voren gevallen haren uit zijn ogen. Dof gromde hij:' Wa' sallemaandert da' nou ammoal ?... Z'is ommes vor goed weg... Die zien me nooit meer vrom... Die zijn me kwijt...'

'Kwijt?' snauwde Merijntje. k'Oe kunde gij proate van kwijt?... G'èze nooit g'ad, dan kunde z'ok nie kwijt zijn...'

Teeuw trok een geheimzinnig gezicht en zwaaide met de hand. 'Da' motte nie zége,' zei hij bijna fluisterend. 'Want zo lang a'ze d'r was, was alles toch aanders... 's Oaves, dan wiesik a'ze thuis was... D'r koamertje zou ik wel uit kunne tekene... één dan kon ik ze zien... in 'uis, of 'oe a'ze deur 't veld liep of over de waarf, a' ze' op d'oef waarkte... Moar nou zien 'k ze nie meer... Ik kan ze nie meer voor me-n-'oale... Da's toch gek, 'ee?...'

Hij mummelde door, maar Merijntje luisterde allang niet meer. Met een somber gezicht zat hij langs Teeuw heen te kijken naar een flauw zichtbare reclameprent voor een of ander soort jenever, zonder iets te zien. Zijn rechterhand lag tot een vuist gekrampt voor hem op de tafel. Zijn gedachten werkten stormachtig. Het was niet waar, dat Marjan kerels bij zich ontvangen had, nadat hij weggegaan was. Ze had Teeuw zelf tegen de grond geslagen. Het was maar een praatje... Vroeger, ja, dat had ze zelf gebiecht, vroeger had ze 't wel gedaan, toen ze wanhopig was en van heel de wereld walgde en door iedereen verlaten, veracht en verstoten was... maar niet meer na hem... vast niet... anders zou ze Teeuw niet zo behandeld hebben... Wat vroeger gebeurd was, telde niet... dat was bekend en vergeven... En de rest was laster geweest... Ze had in haar huisje gezeten en aan hem gedacht en zeker naar hem verlangd... Ze had hem weggestuurd, omdat ze uit bittere ervaring de vernielzuchtige praatlust kende van de mensen hier... Toch had ze misschien wel gehoopt, dat hij terug zou komen... En toen was dat gerucht rondgegaan van de kerels, die bij haar waren en de jonge Meesters halfdood geslagen hadden... Kompleet een hoerenkast daar in de polder... een gevaar voor mannen en jongens... zo'n verschrikkelijke sloerie... Daar moest iets tegen gedaan worden... die pestbuil van ontucht moest worden uitgesneden... Hij hóórde het praatje rond gaan en onder de verhitte fantasie van het kletsende dorp steeds erger worden... En toen waren ze maar met stenen gaan gooien... Marjan was onschuldig!...

En die dronken boérenvlegel daar tegenover hem was de oorzaak van alles, en die zat als een zoutzak tegen de tafel voorover gezakt, zichzelf te beklagen... Hij had lust op te staan, hem van z'n stoel te sleuren en hem een rammeling te geven, hem tegen de grond te beuken... Toen moest hij even glimlachen... dat zou de derde keer zijn, dat hij voor Marjan tegen de vloer ging!... Nee, dat diende nergens toe... Hij keek hem eens aan. Teeuw zat zwijgend voor zich op de tafel te staren en er druppelden zowaar tranen van z'n wimpers... Een vreemde jongen, die Teeuw... hoe kwam die zo onbeheerst?... Je ging toch zo maar niet tegen de eerste de beste zitten janken, als je verdriet had !... Stug vroeg hij : 'Zitte doar tegen iederendeen over tejirremiëre?' Teeuw keek op, veegde haastig de tranen van zijn wangen en zei verschrikt:

'Zijde nou glad van je bedoonder af?... Doar proat ik toch zeker tege gin meins over!... 'k Zijn nog al zot... om uitgelache te woore... Moar tege jou is 't wad'aanders... gij wit er ok van... Z'ee jouw ok vernukt mee noar d'r vént toe te goan... Ziede, Merijntje... memoesen eigelijk kwoad op d'r kunne zijn, dan warre me 't kwijt... Moar da' kan 'k toch nie...'

'Ikke wel,' zei Merijntje spinnijdig. 'Deinkt' a'k goan lége parremeteren omdad' een meid me-n-in de steek geloaten 'eed ?... 'k Zag nog net zo lief... Ze kan vor mijn part noar d'el lope, meet er vént erbij.' Twijfelend keek Teeuw hem aan. 'Meende da' nou?'

'Wel wiesjenbliksems meen ik da'!... Docht' a'k oan de rokke van een wijf bleef 'ange?... As ze nie meer willen, ok goed, één aju!...' 'Dan zijde gij goed af,' zei Teeuw bewonderend.

'Oach man, zij toch wijzer!' blufte Merijntje voort. 'Ik begrijp jouw nie!... Een jonge vént as gij, een boerenzeun... één da' loop te jaanken achter een arrebeierswijf, da' niks van 'em wete wilt... Da'ge j'w eige nie schoamt!... D'r zijn toch meskes genog?'

De jonge boer zat hem treurig aan te kijken. Langzaam zei hij : 'Ze wille me mee Willemiene loate trouwe, de zuster van Toon de Wit... Eén voader zou een groot'oef vor oons kopen oonder Prinslaand...'

Hij boog het hoofd als een bok, die stoten wil, sloeg met de vuist op tafel en zei hard: 'Moar ik verdom 'et... ik verdom 'et!... Ik trouw nie meet 'er!'

'Da's aanders een knappe meid genog,' prees Merijntje. De ander lachte schamper.

'Pah! die boeretrien ?... Die wakkel nou al net as een gaans... Bij 'eur vergeleken is Marjan toch zeker een prinses!... Ik mot ze nie, al was ze mee goud besloge...'

In eens vroeg Merijntje: 'Woarom 'eddegij da' proatje niet tegegegoan, da' Marjan kérels bij d'r 'ad, toen a'gij kwam?... Ge wies toch 'at da' nie woar was?'

"k Mag doodvallen a'k er iets van g'oord 'em... 'k 'Em een dag of vijf in m'n nest motte blijve... één toen 'k vor 't eest weer op 't dürp kwam was z'al noar Aantwarpe...'

'Moar doarom 'emme ze ze van 't dürp wille stenige... Doar is alles deur oangekomme!... Doar motte zo locht nie over deinke...' Teeuw haalde de schouders op.

'Da's ammoal verlore moeite,' zei hij dof. 'As z'ier oan 't lulle sloan, dan kan den duvel ze d'r smoel nog niet loaten 'ouwe... Da' ziede wel oan da' geklepper over de pestoor... doar komd' ok gin ènd meer oan...' 'Z'emmen al dürreve zégen a' meneer pestoor 't ok mee Marjan wies.' Teeuw trok z'n ogen rond, sloeg zich dan op de knie en lachte schor. 'Da' weet ik ommes,' bromde hij, "t is 'et mooiste wa'k nog g'oord 'em... Moar doar zied'uit, da'ze nerreges vor stoan, die kwoaitongen 'ier... Da' loop nog es lillijk mis, Merijntje, let op wad ik je zèg...'

Toen begon hij weer over Marjan. Maar Merijntje stond op, lei het geld voor de vertering op tafel en knoopte z'n jekker dicht. Ineens stond alles hem tegen... die sullig klagende boer... de herberg... dit van geklets ronkende dorp... de hele donderse boel...

'Goade'er nou in eens van deur?'

'Joa, 'k mot op tijd binne zijn... Aju, or... tot morrege!...'

Teeuw zwaaide bedroefd met de hand ten afscheid, keek de vertrekkende na, liet zich op zijn stoel onderuit glijden en geeuwde luidruchtig. Dan zuchtte hij en liet het hoofd op de borst hangen. Nou was hij weer helemaal alleen met zijn koppig verdriet, dat met iedere borrel ondraaglijker werd, zwaarder drukte en onherstelbaarder over zijn leven hing... Hij was een mislukt, verloren mens... zijn hart was kapot... 't beste was maar naar het Sas te gaan en de sluis in te lopen. Het medelijden met zichzelf werd overweldigend, en toen Birres weer in de gelagkamer kwam vond hij zijn klant met het hoofd voorover op de tafel, snikkend als een kind...

V

Het weer was in de nacht omgeslagen. De wind was door het zuiden gelopen en stuwde over de Zeeuwse stromen grote, wattige wolkgevaarten aan, die grijsgrauw werden in het stijgen en de dag verdonkerden. Alles voelde plotseling klam aan. In de morgenuren was de dorpsstraat een ijsbaan, maar toen de kinderen uit de school kwamen, viel de eerste regenbui en spoelde hun vurige hoop op een zaterdag en zondag met ijs, dat hield, onder zijn neerstriemende stralen weg. De kans op een vroege, strenge winter was verkeken. Treurig zakten ze af naar huis, slifferend over de laatste restjes ijzel die nog aan de keien kleefden...

Merijntje werkte die middag aan de kast. De regen roffelde op het dak van de schuur en stroomde in snel kronkelende straaltjes langs het venster af.

Hij had slecht geslapen, was telkens wakker geschrokken uit verwarde dromen, waarin Nelleke rondliep met Marjans gezicht of Marjan tegen hem praatte met de stem van Nelleke. Heel de dag wilde het gesprek met Teeuw hem niet uit de gedachten. Hij verviel van de ene driftbui in de andere, gereedschap en hout moesten het ontgelden en al tweemaal had hij een paneel te diep uitgestoken omdat zijn boze hand de beitel te krachtig in het hout stiet. Maar ten slotte had de triestheid het gewonnen. Traag en verdrietig werkte hij voort, nog somberder gestemd door het druilige licht van de regendag.

Meneer pastoor was al een half uur in de werkplaats en stommelde brommend achter hem rond, stond dan weer een poosje op Merijntjes handen te kijken, wendde zich weg, als hij bemerkte, dat hij de jongen zenuwachtig maakte. Af en toe zei hij iets, trachtte een gesprek aan te knopen, maar Merijntje gaf korte, stugge antwoorden, zich dieper buigend over zijn gereedschap, als leed het werk geen afleiding. Nu zat de pastoor op het bankje bij de kachel, pookte er in, gooide nieuwe kolen op het vuur. Hij rookte zijn grote meerschuimen pijp, speelde wat met de pook, keek naar Merijntje en vroeg zich af wat de jongen scheelde. Hij had aldoor het gevoel, dat die hem iets vragen wou en er niet mee voor den dag durfde komen... Zou hij weer voor een theologische puzzel zitten? Pastoor Ramakers glimlachte vaag, denkend aan de twistgesprekken tussen hem en Flierefluiter, waarin soms plotseling de jongen zich gemengd had met een vraag of een opmerking, waar ze beiden stil van geworden waren. Merkwaardig, de rechtlijnigheid, waarmee de ongeoefende hersens van die intelligente knaap konden denken, niet afgeleid door ballast van weten op allerlei gebied... Toch jammer, dat zo'n jongen niet meer geleerd had. Er zat wat in. En hij had een ware honger naar weten. Hij vrat letterlijk je woorden op, als je hem iets uitlegde, en later kreeg je er iets over te horen, waaruit bleek, dat hij het weergaas goed verwerkt had... D'r ging een massa prachtige intelligentie verloren, en een massa botte middelmaat zat hoog te paard met een titel en een hoofd vol onverteerde wetenschap, die er met kunst en vliegwerk in gestampt was... Gekke wereld!...

"Oe lang deinkt'a'ge nog waark 'ed oan de kas, Merijntje?'

"k Weet nie, meneer pestoor, 't kan mee één tegevalle...'

'Joa, 't kan vriezen één 't kan dooie,' lachte de pastoor.

Maar de jongen bromde iets onverstaanbaars en lachte niet.

'Wa' zéde, jonge?'

'Niks, meneer pestoor.'

'Da's een bietje,' zei de ander op spijtige toon. 'Ge zij nie sproakzoam vandoag...'

'Oach...'

'Is-t-er iets gebeurd?'

'Bel neenik... wa' zouwt er nou gebeurd zijn?'

Pastoor Ramakers stond op en kwam op Merijntje toe. Hij keerde hem aan de schouders met het gezicht naar zich toe en keek lachend naar zijn boze ogen. Toen pakte hij hem met zijn geweldige handen bij de bovenarmen, lichtte hem als een kind van de grond en zette hem met een bons op de werkbank. Verbluft keek Merijntje hem aan.

'Ziezo,' zei de pastoor, 'één nou vertelde gij es proontjes oan meneer pestoor wa'g'op je lever 'ed...'

'Niks, meneer pestoor... wezelijk nie.'

'Joawelle, meneer pestoor... wezelijk wel... Allee... komt er es mee op de proppe!'

Merijntje neep de lippen op elkaar. Er kwam een bijna vijandige blik in zijn ogen. Even aarzelde hij nog. Toen vroeg hij met harde stem: 'Meneer pestoor... wieste gij, da' Marjan die jonge Meesters zellef een klap op z'n kop gegeven 'ad, dat ie bleef lége?...'

De pastoor liet hem los, deed een stap achteruit en nam de pijp uit zijn mond.

'Aha,' zei hij verrast. 'Is-t-em da?'

Vol verwachting keek Merijntje hem aan. Het schoot hem door het hoofd, dat hij misschien naar een biechtgeheim gevraagd had en dat hij dan natuurlijk geen antwoord zou krijgen. Een licht rood steeg hem naar de wangen.

Maar meneer pastoor knikte al en antwoordde rustig: 'Joa... da' wies ik... dad'ad ze me verteld.'

Merijntjes kleur werd donkerder.

'Woarom 'edde dat dan nie tege mijn gezeed, meneer pestoor?...'

Het klonk verwijtend en bezeerd.

'Omda'k da' vor jouw één vor 'eur beter von, Merijntje...'

'Beter?... Moar ze was toch... z'ad toch gin manne bij d'r... één doar wier net schandoal over gemoakt... één doar was ik net zo... zo kepot van...'

"t Was 'et besten a'ge nog een tijdje kepot bleef, Merijntje...'

'Moar de meinse gloven 'et ammoal nóg... da's toch freet!'

'Dad is 't.'

'Nou dan...'

'Eén zouwde gij deinken a'ze 't nie meer gloofden as ik zèeg a't nie woar is?... Witte nie wa'ze vertellen over mijn één die vrouw?...'

Merijntje ontweek de blik van zijn felle ogen.

'Zo... da' witte dus al... Nou dan?...'

Merijntje dacht na. Misschien had meneer pastoor gelijk en was het beter, niet op die smerige laster in te gaan... Aarzelend zei hij: 'Moar... moar g'ar 'et toch tege mijn wel kunne vertelle, meneer pestoor...'

'Woarom?'

"k 'Em er... 't 'ee me...'

'G'ed er veul verdriet van g'ad?'

'Joa zeker.'

'Eén a'k 'et je nou es verteld 'ad, wa' zouwde gij dan gedoan 'emme?'

'Da' weet ik nie, meneer pestoor...'

'Ik zouw 'et je meschien verteld 'emmen a'ge wa' minder geweten één wa' minder gevoel g'ad 'ad...'

Hij wendde zich af, liep naar de kachel, klopte zijn pijp uit en diepte zijn zilveren tabaksdoos uit zijn zak. Rustig stopte hij de pijp en reikte toen de open doos aan Merijntje: "Ier, stopt es... nieuwe knaster van den Brekeléer... goei spul, man...'

Lusteloos stopte Merijntje zijn pijp, klapte de doos dicht en gaf haar terug.

'Merci, meneef pestoor.'

De blauwe tabaksrook wolkte door de werkplaats.

De geestelijke liep langzaam heen en weer, schopte stukjes hout voor zijn voeten weg en dacht er over na, hoe hij de jongen het beste helpen kon in deze nieuwe, onverwachte fase van de geschiedenis met Marjan. Eindelijk bleef hij voor hem staan en lei zijn zware hand op zijn schouder.

'Lüsterd'es, Merijntje,' zei hij, en zijn zware stem had een zeer zachte klank. 'Marjan 'ee me-n-alles verteld over jullie tweeë... Vor een pestoor is da' moar een oarig ver'oal om oan t'ore, da' begrepte gij ok wel...'

Hij glimlachte even om het bedrukte gezicht met de neergeslagen ogen, dat met zijn hoge kleur iets zeldzaam kinderlijks had, en schudde even aan de schouder.

'Gadverse zoondoar,' bromde hij, 'doar 'edde wa' moois oang'oald... Nou, afijn, doar wille me 't nou nie over 'emme... me zijn nie in den biechtstoel... Me motte nou de zoaken es bekij ken as twee manne, die-t-er 'et beste van moake wille... Liefden één zo kunde trouwens ok in den biechtstoel nie mee een schrobbering één een penitentie afdoen... At da' zo was, arre me 't ammoal 'eel wa' makkelijker... Ik weet wel a't buitegewoon moeilijk is om in de liefde je verstaand te gebruike... moar doar emme-n-et toch eigelijk vor gekregen, 'ee, om 'et te gebruike... Ik was bang a'gij 'et nie gebruike zou bij den eeste schok... één doarom 'em ik je die afïaire mee de jonge Meesters nie uit de doeke gedoan... Moar nou motte me 't oonder d'oge zien, jonge...'

Hij zweeg en begon weer op en neer te lopen, de handen op de rug, de rook van zijn pijp slierde langs zijn gezicht naar achter. Merijntje zat onbeweeglijk op de werkbank; zijn benen hingen slap naar beneden, hij keek niet op. Nog had hij het gevoel, dat pastoor Ramakers hem en Marjan onrecht gedaan had, en dat kon hij juist van hem niet verkroppen. Dan begon de geestelijke weer te spreken: 'Eén dieng kunne me nooit wegcijfere, Merijntje: Marjan Bedaf is getrouwd, één een getrouwde vrouw, die leeft mee een aandere man... die doe d'iets da'ze beloofd 'eet nie te doen... iets, dad 'eel zwoar opgenome woord deur de wèreld...'

'Moar...'

'Stil nou es evetjes... ge kun me niks vertelle da'k al nie weet, me niks voor'ouwe, da'k nie begrepen 'ad vóór a'gij deinke kon, jonge... Dad' 'uwelijk van Marjan was een 'uwelijk zoonder liefde... deur de femilie deurgedreve... goed... zo'n 'uwelijk goad' in de meeste gevalle scheef... goed... moar 't is één bleft: een 'uwelijk. Marjan is een buitengewone mooie, één een buitengewone lieve vrouw, één z'eed'een goei karakter. Moar z'is driftig één eigezinnig... nie makkelijk uitgevallen a't niegoat zoa'ze gère 'emme zou 'atgieng..

'Da's...'

'Wacht nou wa'... doar bedoel ik gin kwoad mee... D'r zijn veul lillijke dienge gebeurd. Dad'uwelijk is kepot gegoan... d'r man is weggelope. Van de zomer is da' mee jou gekomme... Ik kan da' goed begrijpen één ik wil d'r nou es nie over oordele... Moar d'r kon niks goeds van komme... Dad'ee Marjan al gaauw ingezien één z'ee je weggestuurd één ge zij gegoan... Da' was vergemes mooi één stark van Marjanne, da' zulde pas loater goed begrijpe... doar 'ee ze m'n respekt mee gewonne... Toen is die stomme geschiedenis 'ier op 't dürp gebeurd, één ik zijn d'r tusse gespronge... Z'ee me toen alles eerlijk verteld. Eén toen 'k alles wies, zag ik moar één weg... z'is op mijn oanraoie noar d'r man vrom gegoan...'

'Ad'ik 'ier gewiest war, zouwt da' nie gebeurd zijn...'

'Doar zijn 'k ok bang vor... Dan warre jullie soame van 't dürp gestenigd, één ge war soame weggegoan... één wat dan?... Zijde gij op een leeftijd om zo'n verantwoording op je te neme?... Zijde'r zo zeker van, dat da' tusse jou één die vrouw eeuwigdurend is?... Ge zij nog zo bloedig jong, man... g'è nog zo weinig gezien één beleefd... Ge zij' nog in de tijd, da' ge zin 'ed om alle lieve meskes te kusse... A'k'et goed begrijp, was Marjan d'eeste wezelijke vrouw in je leve... da' sloa diep, één da' bief j'w altijd bij... moar duur 'et?... Is 'et zo standvastig, da' ge d'r een zwoar één moeielijk leven op bouwe kunt ?... Deinkt doar es over noar, jonge...'

'Moar zij, meneer pestoor... Marjan... die 'ee toch gin leve zo...'

'Da' weet ik nie, Merijntje... da' kan genog meevalle... Z'eed'een lillijke klap g'ad... één z'eed iets om op trug te zien... iets moois, doar ze zelf van gezien 'eet, da't nie dure kon... da' ken veul 'ellepe... Ik zèg nie da' ze gelukkig zal zijn... Wie is-t-er nou gelukkig in deze wèreld vol verwarring één troane... Geluk, Merijntje, da' kom moar bij vloage, bij ogenblikke... één da's moar goed ok: a't te lang duurt sprieng 'et kepot oan z'n eige spanning... Afijn, da' begrepte toch nog nie, één ge gloov'et nie ok... Moar d'r kan voor 't geluk iets in de plek komme, da' langer duurt, één da' 't leve toch droagelijk, één soms mooi kan moake...'

'Wad' is dat dan, meneer pestoor?'

'Berusting, Merijntje.'

Merijntje trok zijn neus op. De pastoor glimlachte.

'Da' zijde nie mee me-n-eens, 'ee?'

'Ik zien in berusting niks moois... ge kun net zo goed dood zijn.'

'Doarom sprienge de meinse, die nie beruste kunnen, 'et woater in... de loomperike... Moar 't goa nou over Marjan... Die is bezig noar de berusting toe te groeie... d'r enige kaans op een droagelijk leve... want die kaans zou ze mee jou tóch nie gevonnen 'emme, jonge, deinkt da' nie... zoiets kunde gij nog nie oan... Ik 'em jou willen 'ellepen om te vergeten één die kwestie af te sluite... doarom liet ik je moar in 't geloof oan de slechtig'ed van Marjan... een pèremiddel, da' geev' ik toe, moar ik zag mee jouw gemoedstoestand gin beter... Nou witte de wöar'eid... Wilde nou Marjan weg'oalen uit d'r berusting?... A'ge't ze vroagt, goa ze mee je mee, da' weet ik zeker... want zo ver is ze nog niet da' ze de kracht 'eet om dad af te sloan... Nou motte zellef moar wete wa' ge doet... of a'ge koeroazie genog 'ed om da' leve weer in de war te schoppen één d'r de verantwoording vor op je te neme... Ik 'em gedoan wa'k vor m'n plicht 'ieuw... Doede gij dad'ok, moar deinkt er wel oan, da' ge vor je doade rekenieng af mot lége... Goeien dag!'

'Dag, meneer pestoor!'

Daar zat hij alleen in de schuur. Hij liet zich van de schaafbank glijden en ging op het houten bankje bij de kachel zitten, de ellebogen op de knieën, het hoofd gestut op de tot vuisten gebalde handen.

Zo zat het leven dus in elkaar!... Een soort listig opgezette muizenval!... En wie erin liep, werd niet de volgende morgen verzopen, maar langzaam doodgetreiterd met wat ze berusting noemden... Of je werd losgelaten en op de weg naar een andere muizenval geleid...

Als ie naar Marjan toe ging, zou ze met hem meegaan... meneer pastoor was er zeker van... Hij nu ook... natuurlijk zou ze mee gaan, want van hem hield ze en van die ander niet. Dus moest hij gaan. Maar hij wist meteen, dat hij niet gaan zou. Nee, hij zou niet gaan. Hij vervloekte er zichzelf om, maar hij zou niet gaan. Hij durfde niet. Hij was bang... Meneer pastoor had hem een last op de schouders gelegd, die hij zeker wist, dat hij niet zou durven dragen... de verantwoording voor Marjans leven... dat kon hij niet, daar was hij niet sterk genoeg voor, niet dapper genoeg... te klein!... Meneer pastoor had hem bang gemaakt... hij had hem laten voelen, dat hij machteloos was; zelfs als hij de moed vond dit leven in zijn handen te nemen, zou hij het niet vast kunnen houden... De muizenval... Het leek eerst allemaal zo doodeenvoudig... je kwam mekaar tegen, je vond elkaar aardig, je werd dol op mekaar, je vloog in mekaars armen... alles ging vanzelf, je hoefde nergens over na te denken, alles was helle vreugde, genot, geluk... En dan zat je onverhoeds midden in de moeilijkheden, dan bleken er overal kwesties te zijn, die je niet op kon lossen, je kon niet meer voor of achteruit... de muizenval...

Marjan... arme Marjan... in berusting moest ze vrede vinden... geluk was voor haar niet weggelegd... Hij hield zo ontzettend veel van haar, en hij kon haar niet werkelijk helpen... als hij haar weghaalde, werd het nog erger... Hij moest haar overlaten aan de berusting... Tranen van machteloze woede prikten achter zijn oogleden... Meneer pastoor had op een verschrikkelijke, onweerstaanbare manier gelijk... hij kon niets doen dan het voor Marjan erger maken... Eerst leek het anders, zo licht en eenvoudig..  Marjan was onschuldig... ze hield van hem... onder de druk van de barre omstandigheden was ze naar haar man teruggekeerd... hij kon haar weghalen, wanneer hij maar wou en ze zouen samen gloeiend gelukkig zijn... Maar de pastoor had ineens de werkelijkheid er overheen gezet, de verantwoordelijkheid voor het dan onherroepelijke ... Als hij ouder was... Als hij een bestaan had... Hij had de bittere wijsheid van de arbeidersjongen... kende de nood, de ellende van armoe en werkloosheid, de zenuwachtige overprikkeldheid van hongerperioden, als de man het ogenblik vervloekt, waarop hij een gezin stichtte, de vrouw de man verwijt, dat hij niet eens het brood voor zijn kinderen kan verdienen, dat hij haar in 't ongeluk gesleept heeft... ze had het zo goed in haar dienst... Nee... hij kon Marjan niet gaan halen... hij zou haar niet eens kunnen onderhouden ... Hij was nog een hulpeloze jongen... en hij moest haar laten waar ze was, berustend in plaats van gelukkig... Het was bitter... het was zo bitter als gal... maar hij was niet opgewassen tegen de verantwoordelijkheid... Hij was nu niet kwaad meer op meneer pastoor. Ook niet meer in hem teleurgesteld. Zijn bewondering was groter dan ooit... Dat was een sterk man, hardhandig, maar wijs en rechtvaardig... Hij had helemaal niet doorgepraat over de zonde... en ten slotte was het toch geen kleinigheid: echtbreuk!... Een lelijk woord, waar je onwillekeurig, toch voor terugschrikte... echtbreuk... Wonderlijk, dat hij daar niet over losgedonderd was in een verschrikkelijke boetpredikatie... Hij praatte er zo zacht-menselijkover, alsof het enkel maar een ongelukkige vergissing was... Hij verweetje niets, maar hij liet je voelen, dat het niet kon, niet mocht, dat het alleen maar ongeluk kon brengen... Daarom belasterden de fijnen hem. Hij was niet streng genoeg voor de zondaars, maar de schijnheiligen zat hij onbarmhartig op hun tabernakel... Schijnheiligheid hield hij immers voor de grootste, stinkendste zonde... Een vreemde, onaanvaardbare pastoor voor de lieveheersbeestjes, die in hem hun natuurlijke bondgenoot wilden vinden, en moesten voelen, dat hij hun norse, grimmig spottende vijand was... Maar niemand kon Merijntje afstrijden, dat pastoor Ramakers een groot man was!...

Lang zat hij daar op het bankje en luisterde naar het regengeruis over het dak en probeerde zich vertrouwd te maken met de gedachte, dat hij met Marjan afgedaan had... Juist nu hij haar vandaag weer veel dichterbij gevoeld had, omdat de monsterachtige verdenking was weggevallen... nu ze in zijn hart weer z'n eigen, lieve Marjanneke geworden was... Voorbij... Geluk was maar een vlaag... het kwam maar bij ogenblikken, had meneer pastoor gezegd ... Zou dat nou waar zijn?... Zou niemand heel zijn leven lang door gelukkig kunnen zijn?... Als hij nou es heel, heel rijk was... of ten minste vast werk had, dat je nooit verloor, en dat goed geld in bracht... en Marjan was niet met die ander, maar met hem getrouwd... zouen ze dan niet echt, gloeiend gelukkig kunnen zijn en blijven?... Waarom niet?... Tja... maar dat was 'et nou juist... hij was niet rijk, hij had geen vast werk en Marjan was met een ander getrouwd... En hij zou van Marjan blijven houden, en zij zou onbereikbaar blijven, en hij zou nooit meer echt gelukkig zijn, nooit meer zoals in die korte dagen van de voorbije zomer...

Bestond het geluk werkelijk niet?... Hij dacht aan zijn vader en moeder. Die hielden oprecht veel van mekaar, daar hoefde je niet aan te twijfelen. Maar met al die zorgen, kinderen die gestorven waren, verwijten over onvermijdelijke kleinigheden... nee... dat was het geluk niet... Buurman Van Tol en z'n vrouw... die waren echt gek op elkaar, nog echt dol verliefd... maar af en toe dronk hij, dan was het huis te klein voor de herrie... Nee... waar hij ook keek... echtgeluk, zo als hij dat met Marjan gevoeld had, zo, dat elke minuut een feest, elke ademhaling een genot, elke gedachte liefde was... dat zag hij niet... Overal was iets dat de boel bedierf... de glans dof maakte, het licht verduisterde, het geluk verstoorde... Vlagen misschien... maar het duurde niet. En het moest toch duren!... Wat had je er anders aan ?... Ach, natuurlijk kon het duren ! Als je 't maar voorzichtig opbouwde en bewaakte... geen stomme dingen deed, waarmee je 't zelf vernielde... Hij zou het wel vinden, vandaag of morgen en zorgen, dat hij het vasthield ook... Hij had aardig wat geleerd al, en daar zou hij profijt van trekken... Als je niet wijzer werd door je ervaringen, was je 't doodschoppen niet waard!... Maar... had hij niet juist uitgedacht, dat hij nooit meer echt gelukkig zou kunnen worden, omdat Marjan voor hem verloren was ?...

Voorbij... De vlaag, die Marjan heette, was voorbij... Daar moest hij nu maar aan zien te wennen... En niet meer dadelijk zo vol vertrouwen hals over kop ergens in springen... Voorzichtig zijn en niet weer z'n vingers branden...

Toen hij zuchtend van zijn bankje opstond en zich uitrekte, was het al schemerig in de schuur. De korte winterdag was voorbij ...

Nou moest ie van avond naar het slachtfeest bij Nellekes moeder. Veel zin had hij er niet in door dit hondenweer zo ver de polder in te lopen voor een feestje, dat hem niks schelen kon... Maar het viel hem in, dat hij het gekke plan gemaakt had, Teeuw Meesters en Toon de Wit mee te nemen. Toon kwam in ieder geval, dat was zeker... En Nelleke die avond alleen aan Toon overlaten... nooit van z'n leven!... Hij wóu zien, hoe Blozekriekske, die zich tegenover hem zo verliefd aanstelde, tegen Toon deed... Dan wist hij meteen, hoe ze 't eigenlijk bedoelde...

VI

Teeuw Meesters en Toon de Wit waren niet op de afgesproken tijd in de herberg bij Birres. Merijntje wachtte nog een poosje, maar er kwam niemand. Dat had je ervan, dacht hij schamper, als je een afspraak maakte met een paar boerenzoons... Hoe had hij het zich ook in zijn hoofd gehaald?... Die waren immers veel te verwaand om mee te gaan naar een pover slachtfeestje van arme arbeidersmensen!... Als ze dronken waren, ja, dan wouen ze wel eens gewoon meedoen, maar zodra ze weer tot zichzelf kwamen trokken ze zich gauw terug in hun eigen kringetje... Nou, 't kon hem niet schelen... ze konden stikken... die Teeuw met z'n gesnotter over Marjan en die van de Meulen, die 'et alleen erom te doen was om z'n zin bij Nelleke te krijgen?... Hij kocht een hele fles jenever en ging alleen op weg naar het huisje in de polder.

De regen had gelukkig opgehouden, maar er stond een sterke, vochtige wind, de weg was modderig en de avond aardedonker. Geen prettige wandeling zo in je eentje!... En toch was hij niet ontevreden. Vooral het feit, dat Toon de Wit niet gekomen was, vervulde hem met een heimelijke voldoening... Hij kon die grote kerel met zijn trotse, vierkante kop toch niet goed uitstaan... Die kon net rond zitten kijken of hij uit zat te rekenen of ie genoeg geld in z'n portemonnaie had om de hele wereld te kopen... Zo'n echte boerendikkop...

Maar in de polderweg haalde hij iemand in, die voor hem uitliep en toen hij hem bij 't passeren groette, zei deze: 'Ah, zijde gij 'et?... 'k 'Em oonder oan den dijk nog op je stoan te wachte, moar ik docht a'ge nie meer kwam.'

't Was Toon de Wit.

'Verrek nou, zijde gij et?... 'k 'Em bij Birres op jullie gewacht.'

'Teeuw kom nie. Die is nog zo ziek as een kat van giestere.'

Hij lachte spottend.

'Wat er meet den dieën opdoet!... Die züp tegeworig 'at de luizen op z'n kop barsten... één 'ij kan d'r glad nie tege.'

Merijntje zweeg. Hij zou Toon niet aan z'n neus hangen, wat er met Teeuw aan de hand was.

'Gemeen weer,' zei hij.

'Eén een slechte pad,' mopperde Toon. 'Ge schept af één toe je schoenen oonder.'

'Me zijn d'r gaauw.'

Ze zagen de glans al van de hartjes in de luiken en een stallantaren, die schommelend langs de zijmuur naar het plaatsje achter het huis dwaalde, dan om de hoek verdween.

'Goade gij moar voor,' zei Toon, toen ze voor het dammetje over de sloot stonden. 'Gij zij gevrogen één ikke nie...'

Merijntje vond het nu ineens toch wel erg brutaal van zichzelf, dat hij zo maar iemand meebracht en hij was blij, dat Teeuw er tenminste niet bij was. Ze liepen langs het huis, over het smalle stenen straatje, naar de achterdeur. Binnen hoorden ze praten en lachen. De vrolijke stem van Pinneke Testers klonk luidruchtig boven alles uit. Er was gerammel van messen en vaatwerk.

Merijntje deed de deur open en stapte binnen, knipogend tegen het lamplicht. Een vreugdekreet van Nelleke verwelkomde hem. Ze sprong op hem toe, alsof ze hem in ieders tegenwoordigheid omhelzen wou.

'Merijntje!... Da's nog es lief, da' ge gekomme zijt!'

Toen zag ze de hoge gestalte achter hem.

'Wie 'edde doar bij j'w?'

Toon kwam lachend naar voren en gaf haar een hand.

'Ik 'oorden ad 'ier fooi was, één toen 'em ik m'n eige genooid...'

Nelleke trok snel haar hand terug. Haar gezicht verduisterde en ze kreeg een kleur. Onzeker keek ze van Merijntje naar Toon. Daarop lachte ze en sloeg de handen in elkaar.

'Welkom dan,' zei ze. 'Komt er in één doe je jas uit, jullie.'

'Beljoat! 'Oe meer zielen 'oe meer vreugd, zeet den duvel, toen 't ie de pestoor van Krüslaand in d'el slipte!' riep Pinneke en streek zijn wetstaal langs een groot slagersmes, als moesten de nieuwe gasten er meteen aan geloven.

'Me zijn nie mee leeg' aande gekomme!' zei Merijntje, en zette de fles jenever op de tafel, die glom van het vet.

Toon deed z'n jas open en haalde er een fles cognac en twee dikgebuikte flessen wijn onder vandaan, die hij met een plechtig gebaar rond Merijntjes jenever groepeerde.

' Christeneziele! wat mot doarvan terech te komme!' riep Nelleke en gaf Toon een klap op zijn arm.

Maar Pinneke Testers lag al op zijn knieën voor de tafel, met gevouwen handen galmend: 'Te Jandoedel laudamus...'

Nellekes moeder kwam op het spektakel uit de voorkamer en sloeg de handen in elkaar. Ze keek verbaasd naar Toon en de zonderlinge flessen op tafel.

'Alles is zo kloar,' zei ze zenuwachtig. 'Over vijf menute kumme beginne... Kom moar mee noar vore...'

'Nie vroeger as over een ketier!' smeekte Pinneke. 'Me motten eest oonzen eetlust nog opwekke, vrouw 'Oapers... aanders blefde meet d'elleft zitte.'

In de voorkamer stond de tafel gedekt. Behalve Nelleke en haar moeder, Pinneke met zijn zoon en zijn knecht, waren er ook nog een arbeider met zijn vrouw, jonge mensen, die een eindje verder aan de polderweg woonden, zeer onder de indruk bleken van Toons aanwezigheid en verlegen deden. Nelleke was bedrijvig.

'Blefde gij moar zitte, Koat! Allee, Merijntje... 'ellep me-n-es... d'r mot nog een blad uit de toafel getrokke wooren, aanders kumme-n-ammoal nie zitte.'

Ze duwde Toon met haar heup opzij : 'Goad'es weg doar, grote sloeber, ziede nie a'k er nie deur kan?'

Kaat, de jonge arbeidersvrouw, had een schichtige blik naar de rijke boerenzoon: of ie zich deze behandeling zou laten welgevallen?... Maar hij klopte Nelleke lachend op haar rug en ging gehoorzaam op.zij.

Merijntje hielp haar met het vergroten van de tafel en haalde toen nog wat stoelen uit het achterhuis. Vrouw Oapers had glaasjes op tafel gezet en Toon schonk ze vol uit het karafje, dat met ene ronde leeg bleek. Pinneke kwam er nu ook met zijn helpers bij zitten. Ze waren doodmoe van het harde werken aan het zware varken, heel de dag door, maar tevreden, dat alles goed verlopen was en gereed. De vrouwen hadden ook een zware dag achter de rug. Zij zuchtten en beweerden, dat ze hun armen en benen niet meer voelden.

'G'è ze toch nog wel?' vroeg Pinneke verschrikt en stak onderzoekend zijn hand uit naar de benen van de jonge buurvrouw, maar die trok haar knieën weg, lachte verlegen en gaf hem een tik op zijn brutale vingers. Ze had een kleur als vuur. Ze was blijkbaar niet veel gewend, oordeelde de slachter. Hij hief zijn glaasje op en zei: 'Allee... santé, meinse!... Loat oons drienke op'et welzijn van den overledene, die een broaf varreke gewiest 'eet... Moar loat oons 'open amme-n-een betere dood zulle stareven as 'ij... oame!'

'Ajazzes!' griezelde Nelleke. 'Witte niks leutigers té bedeinken om op te drienke!...'

Pinneke wipte het glaasje handig achterover, kauwde genietend en knikte dan goedkeurend, terwijl hij de jenever inslikte. Daarop zei hij onderwijzend : 'Ge zij nog jong, Nelleke, moar leer nou van mijn, da't niks kan verschille, woar a'g'op drienkt... Woar'at op oan komt, dad' is: da'ge drienkt... 'ouwt da' vast, want da's een voornoam iets in 't leve...'

'Ge zijd' een mooie, gij,' lachte vrouw Oapers, "Oeveul borreltjes 'edde nou 'oonder 't slachte vandoag al wel leeg getutterd?'

'Da' weet ik nie, Marjan,' lachte hij. 'G'è me gin tijd gegund om te telle. G'èd 'eel den dag achter me-n-oan-gezeten as een sloavejoager... een stuk of vier, vijf, deink...'

'Zestien,' zei de knecht lakoniek.

Een gelach ging op. De slachter keek verongelijkt.

'Liegenèer!' schold hij. 'Eén gij dan?'

'Ikke moar vier.'

'Slampamper!... a'gij j'w eige belang kende', ward' allang lid gewoore van 't Kruisverboond... dan ar ik er twintig g'ad!'

'Moar g'è toch nie wezelijk zestien borrels gedroonke?' vroeg Merijntje ontzet.

'Zijde beslikt!' verwierp Pinneke luchtig. 'Ginkwepstie van... dan 'ar ik ommes m'n eige viengers in de wüste gekapt!...

Maar Nelleke en de knecht hielden vol, dat het er zeker niet minder geweest waren, en daarop gaf Pinneke hun goedig zijn volgende les: 'Kekt es oan... ge mot altij wèl bedeinke, da' ge gin flikker 'ed oan de borreltjes, die gedroonke zijn... De borreltjes, die nog gedroonke motte woore... die zijn van belang... Eén 'oe is 't nou, Marjan ?... Motte me-n-'ier van den 'onger één van den düst krepere?... Da' zuid' oons toch nie oandoen?'

Toen werd het feesteten op tafel gebracht. De pan met de 'smullekes,' de in reuzel gebraden, fijn gesneden darmen en maag, de grote lekkernij. De schotel met vette kluiven, de stukken, die niet mee in de pekel hadden gekund en ook niet bewaard konden worden. Hartig gebraden, met kruiden en peper gekookt. Stapels dungesneden boterhammen erbij en voor de mannen een kruik wit bier. Ze smulden zonder veel te praten. De vrouwen hadden rode gezichten. Hun huid zat strak gespannen en blonk, verschroeid door het lange koken en braden voor het hete vuur.

Toon de Wit at het minst. Hij nam een beetje van dit en van dat, maar toonde geen eetlust en helemaal niet de vreugde over het feestelijke maal, die al de anderen van het gezicht straalde. Want dit was een maaltijd van waanzinnige overvloed. Zo aten ze maar eens in het jaar, op de dag van het slachten, als ze gedwongen waren het overtollige weg te werken. Morgen moesten ze weer zuinig aan gaan doen: het vlees en het spek van het varken moesten een heel jaar duren en één van de hammen zou verkocht worden. Rundvlees aten ze maar enkele malen, met Pasen en met kermis en als er soms eens een erg bijzondere gelegenheid was, een bruiloft of zo.

'Smoak 'et je nie?' vroeg Nelleke een beetje spits aan de jonge boer.

Haar moeder keek haar bestraffend aan, maar Toon lachte en antwoordde: "t Goat er in as klokspijs, meid.'

'Waarom zitte dan zo te pitse?... G'it bekaanst niks!...'

'Da' deinkte moar... Ik eet gaauwer as gij...'

'Ik ok,' zei Pinneke met een volle mond. 'Mijn moeder 'ee me geleerd, da' g'uit mot goan van de spreuk: 't 'oef nie weinig te zijn, a't moar lekker is... één doar 'ouw ik m'n eigen oan...'

Het was hem aan te zien. Het vet droop hem van kin en vingers en niemand begreep, hoe hij het aanlei om zoveel te eten en toch zo mager te blijven.

'Een goeien 'oan woor nooit vet,' zei Pinneke met een knipoogje naar de jonge, knappe Kaat en een veel betekenende blik naar Janus, haar broodmagere man, die zich verslikte in een stuk vlees, hoestte tot hij blauw in z'n gezicht zag, en nog uitgelachen werd, omdat zijn zenuwachtige vrouw hem hoe langer hoe harder op zijn dof klinkende rug sloeg, en hij zich met een driftige beweging aan haar hardhandige hulp onttrok.

Toen alles schoon op was, keken ze elkaar voldaan aan, zuchtend van welbehagen, verzadigd en onvoorwaardelijk tevreden.

'Toch zijn d'r goeie momenten in een meins z'n leve,' filosofeerde Pinneke, en liet een geweldige boer, waarvoor hij zich met de vinger in de mond met een overdreven verlegen gezicht verontschuldigde: 'Neem me niekwoalijk... moar 't is jouw schuld, Marjan... dan 'adde me zo moar nie af motte loaie... 't is schaande zo a'gij ordentelijke meinse temteert...'

'Me zullen een glaske cognac neme voor de schrik,' lachte Toon. 'Dan goa Nelleken ok wad' opgewekter kijke meschien!'

'Wa'?' schreeuwde Pinneke. 'Kek ze zwart, da' lillijk dieng?... Wel, gadsammenemele... da's kras op zo'n oaved !'

Nelleke schrok op. Ze had even in gedachten naar Merijntje zitten staren. Ze voelde onder tafel de knie van Toon de Wit, die vast tegen de hare gedrongen stond en wist niet of ze 't prettig dan wel afschuwelijk vond. Van Merijntje zou ze 't heerlijk gevonden hebben, maar waarom was die nou net aan de overkant van de tafel gaan zitten ?... Misschien om haar beter in haar gezicht te kunnen kijken, dat zou lief zijn... Maar als ie 't gedaan had om niet zo dicht bij haar te zitten... nou, dan kon ie naar de maan lopen!... Jongens genoeg... d'r zat er een vlak naast haar, die niet te lui was om Merijntjes plaats in te nemen... Maar ze vond Toon de Wit niet aardig meer en ze was een beetje bang voor hem... hij was zo sterk, en hij kon je zó opwinden, dat je bijna niet meer aan zijn drang kon weerstaan... en toegeven wou ze niet... nooit! Kan je begrijpen... ze was niet gek!... Waarom deed Merijntje zo stug en afwezig?... Die zat maar met z'n bierglas te draaien of met kruimels brood te spelen en voor zich op z'n lege bord te kijken... deed of ie op een lijkmaal was in plaats van op een slachtfeest...

Merijntje was een beetje in de war: telkens hoorde hij, hoe Pinneke Testers de moeder van Nelleke bij haar voornaam aansprak: Marjan, en dan moest hij te sterk aan die andere Marjan denken, de arme, geslagen Marjan, die hij toch niet helpen mocht, omdat hij het dan nog maar erger voor haar maken zou. Maar haar naam gaf hem een vreemde, weke ontroering. Toen kreeg hij onder tafel een vinnige schop tegen z'n schenen. Hij schoot verschrikt rechtop, keek in Nellekes uitdagend gezicht met de van boosheid schitterende ogen. Zij hief haar glaasje cognac naar hem op: 'Santé...'

Hij greep zijn glaasje, hief het naar het hare en klonk: 'Gezoond'eid...'

Toons arm lag achter haar rug op de leuning van haar stoel, achteloos, maar met een bezittersgehaar, dat Merijntje ontzettend ergerde. En Toon bemoeide zich niet eens met haar, zat naar de jonge arbeidersvrouw gewend, klonk met haar. zei wat onverstaanbaars dicht bij haar oor, zij lachte schel en stiet hem met haar elleboog in de zij. Ze deed al veel minder verlegen; het borreltje en het bier hadden haar opgewonden; zij bloosde en haar ogen blonken, ze vond die jonge boer zeker lang niet onaardig... Haar man keek met een verlegen lachje en een onzekere blik langs haar afgewend hoofd naar Toons lachend gezicht. De boerenzoon scheen hem zelfs niet op te merken. Merijntje voelde een vaag medelijden met hem, gemengd met lichte spot en een kleine boosheid: waarom toonde de sukkel zich niet een beetje meer man?...

Het werd een vreemde avond. Pinneke Testers bleek onuitputtelijk in kwinkslagen, malle verhalen, liedjes en voordrachten. Hij was er trouwens voor beroemd en werd ervoor uitgenodigd tot ver in de omtrek, als er feest te vieren was. Zijn liedjes waren niet altijd even stichtelijk, zo min als zijn verhalen, en Marianne wenkte hem meer dan eens, zich te matigen met het oog op Nelleke. Maar Nelleke lachte het eerst en het hardst om zijn baldadige grappen, al had ze ook telkens een kleur als vuur. Ter ere van de flessen Bourgogne voerde Pinneke 'depoepenolledans' uit, en heel het gezelschap lachte zich blauw bij het vreemd bezeten gedraai om zijn eigen as, met één duim op zijn kruin en één tegen zijn achterwerk gedrukt. Hij stiet er woeste, schrille kreten bij uit, stampte ritmisch en al sneller en sneller met de ene voet op de vloer, tot hij plotseling buiten adem en geluidloos lachend neerviel op zijn stoel onder de stormachtige bijval van de anderen. De Bourgogne was zwaar en wrong de ongewende monden samen, maar de mannen klakten met de tong en zwoeren, dat dit een godendrank was; de vrouwen schepten er suiker in en dronken toen de koppige wijn als pompwater.

Merijntje dronk niet veel. Hij zat wat achterover geleund op zijn stoel en keek ongemerkt rond. Ze kregen zo zoetjesaan aardig de hoogte. De jonge arbeider had een rood hoofd gekregen, de verlegen trek was van zijn gezicht verdwenen, zijn bolle ogen schitterden en zijn ver uitstekende, spitse adamsappel wipte schokkend op en neer bij zijn schor gelach. Hij lette niet meer op zijn vrouw, die met haar schouder bijna tegen Toons arm leunde en telkens als deze iets tegen haar zei glimlachend naar hem opkeek met een verwarde blik. Nelleke praatte levendig naar alle kanten, lachte schel en haar ogen gingen van de een naar de ander, zij knikte aanmoedigend en hief haar glas om gezondheid te drinken, haar bruine krullen sprongen los om haar slapen en zij zag er zeer uitdagend en zeer ondernemend uit. Af en toe kwam de grote hand van Toon haar schouder omvatten, als hij haar iets vroeg of zei en ze gaf gewillig toe aan zijn druk, leunde even tegen hem aan, lachte en gekte terug en sloeg met een speels handje naar zijn brutaal gezicht. Het was benauwend warm in de kleine kamer met de vele mensen, de tabaksrook hing als een blauwe mist onder de lage zoldering en je rook de doordringende geur van de bezwete lijven der opgewonden feestgenoten.

Ze gingen pandverbeuren met 'knijpen zonder lachen,' waarbij de knecht door Pinneke bij elke kneep al zwarter en zwarter in zijn gezicht gemaakt werd en de vrouwen zo moesten lachen, dat ze er bijna niet meer uit konden komen. Tot straf moesten ze dan de ronde zoenen en Pinneke zelf, die ook zijn lachen niet meer kon bedwingen, liep bij wijze van penitentie op zijn handen achter de stoelen om tot grote verbazing van de vrouwen, die schreeuwden van bewondering over de lenigheid van een man op deze jaren; maar toen hij achter Toon door wandelde gaf deze hem een klinkende klap op zijn zitvlak en Pinneke verloor jammerlijk zijn evenwicht, zakte door zijn ellebogen en viel op zijn neus. Zijn overdreven gegil wekte nog groter vrolijkheid en Kaat lag slap tegen Toon aangevallen, die haar zachtjes op de rug klopte en wat fluisterde in de springende haartjes bij haar oor, waarop ze hem schaterend een duw gaf en met een nog dieper kleur moeizaam en hijgend recht op haar stoel kwam. Haar man wou toen met alle geweld ook op zijn handen lopen, stond als een bokkend paard met zijn hielen in de lucht te schoppen onder de aanvurende kreten van Pinneke, maar slaagde er niet in omhoog te komen; onverwacht rolde hij onder de tafel, waar hij zich vastgreep aan Mariannes benen, die schreeuwend achteruitstoof en met de handen op haar van schrik bonzend hart geluidloos stond te snikken van het lachen. En toen de buurman met een verlegen en ontdaan gezicht onder de tafel uit kroop, wankelend weer op de been krabbelde en zich stotterend verontschuldigde, kwam er aan het schreeuwend gelach geen einde. Nelleke hield met beide handen de arm van Toon omkneld en wreef haar gezicht tegen zijn schouder, haar rug schokte, en Toon boog zich zover naar haar over, dat zijn gezicht Nellekes haren raakte. De vrouw van de arbeider drukte haar man op zijn stoel terug, waar hij blazend en dom lachend dwaas rondkeek en genoot van wat hij voor het succes van zijn heldendaad hield; zij was duidelijk ontstemd en verlegen om zijn gedrag, maar Toon trok haar aan haar arm terug op de stoel naast hem en zei: 'Loat 'em toch, meid... wa' sallemaander 'et: a-t-ie moar leut 'eet!...'

Hij kneep haar met de hand rond haar schouder in haar arm en zij liet zich gaan, lachte naar hem op en veegde een losgevallen lok van het voorhoofd.

Merijntje voelde langzaam aan een stille woede in zich opkruipen. Er was ook verbazing in hem. Zo brutaal als die jonge boer naar links en naar rechts tegelijk zat te vrijen!... Nelleke scheen helemaal vergeten te hebben, dat Merijntje voor haar hier gekomen was. Ze praatte en lachte aldoor met Toon, stiet met hem aan en zag verliefd en bewonderend naar zijn sterk, brutaal gezicht met de harde blauwe ogen, die begerig op haar neerkeken... Zou ze nou niet in de gaten hebben, dat hij naar de andere kant óók zat te vrijen met die half dronken vrouw van de buurman ?... Z'n hand was onder de tafel en de hare ook... die hielden mekaar natuurlijk vast... je hoefde maar te zien, hoe ze mekaar af en toe even aankeken...

Somber zat hij toe te zien en dronk zijn glas leeg. 't Kon hem natuurlijk niks schelen. Hij gaf geen zier om heel dat aanhalige Nelleke, anders zou hij Toon de Wit niet zelf meegebracht hebben. Hij had alleen maar es willen zien, hoe zij bestond, en dat toonde ze nou maar al te goed: ze vrat die boerenkinkel haast op met haar flikkerende ogen... ze zag niet eens, dat ie vlak naast haar handje zat te vrijen met die knappe jonge vrouw, het stomme schaap... Hij moest er eventjes om grinniken... Een mooie komedie was dat allemaal!... Om je dood te lachen !... Maar lachen kon hij toch niet. Hij was kwaad. Kwaad op de vrijpostige jonge boer, die daar maar schaamteloos met twee vrouwen zat te scharrelen, ze allebei voor de gek hield, en als ie kans zag ze alle twee zou opknappen met een cadeautje waar ze lang plezier van konden hebben!... Zo'n smeerlap!... Reuen en teven!... Wie had hem dat ook weer gezegd !... Nou ja, dat donderde niet, maar hier had je een prachtig voorbeeld!... En Blozekriekske had hem willen doen geloven, dat ze om hem gaf!... Jawel... om de baas over hem te spelen!... Om zich aan hem op te winden met zoenen en omhelzingen en stoeien... als ze daar zo es behoefte aan had... Maar met een ander ging het ook... beter nog misschien... die Toon weerstreefde niet zoals hij !... Hij was ook net gek met zijn gepieker altijd en zijn gekke behoefte om alles serieus te nemen... Beter maar om net te doen als Toon en er een spelletje van te maken voor je eigen plezier... Als die meiden met alle geweld wilden opgevrijd worden en bedonderd, moest je ze d'r zin maar geven en van de gelegenheid profiteren... nog al de moeite waard om je gewetensbezwaren te maken... ze vergaten zelf alle geweten als je ze even aan de gang maakte... Kijk maar es naar die getrouwde vrouw, die aan haar hele man niet meer dacht en Toon aankeek of ze wel in z'n binnenzak zou willen kruipen!...

Toen zat in eens Nellekes moeder naast hem en zei, nauwelijks verstaanbaar in het geroezemoes van praten en lachen der anderen: 'Doar 'ad Flierefluiter nou es bij motte zijn, Merijntje... dan zouw 'et er nogaanders noar toegegoan zijn!

Merijntje keek haar van terzijde aan. In haar verhit gezicht stonden de ogen droevig en moe, haar vingers plukten zenuwachtig aan het schortebandje in haar schoot. Een weekheid schoof over Merijntjes ontstemming, maar hij wou er niet aan toegeven en antwoordde stug: 'Zoonder Flierefluiter goaget er aanders ok leutig genog noar toe.'

Ze keek rond en glimlachte triest.

'Pinneke Testers kan de boel wel oan de gang krijge... moar mee Flierefluiters was 't toch 'eel wad'aanders...'

'Oach... a-t-er op oankomt is 't altij 't zellefde,' zei Merijntje gemaakt onverschillig. 'Eten één zuipe, ziengen één flaauwe proat uitsloan, voordrachjes één scharrele... da's alles...'

Verwonderd zag Marianne hem aan. Het klonk zo ouwelijk voor zo'n jonge jongen... had ie daar nou helemaal geen plezier in?... Hij keek zo strak en streng uit z'n donkere ogen... Dan dacht ze de oplossing gevonden te hebben: hij was natuurlijk nog niet over z'n droefheid om Flierefluiters dood heen... Er schoten tranen naar haar ogen. Ze lei haar hand op zijn schouder en zei vriendelijk, met trillende stem: 'Ge mot er zo nie over tobbe, Merijntje... da' zouwt ie zellef nie gewillen 'emme!'

Toen kwam Nellekes schelle stem van de overzijde: "Ei doar!... nie zitte vrije jullie, 'ee?... Da' ge j'w eige nie schoamt, moeder!'

Marianne kreeg een hoogrode kleur, en wou uitvallen tegen dat brutale nest, maar ze kon zich niet verstaanbaar maken door de kreten en het gelach der feestgenoten en lachte toen maar mee. Nelleke stak haar tong uit tegen Merijntje en begon uitdagend te zingen: 'Eén Merijntje, die dürreft de roondte nie te zoene, falderalderiere!'

Schreeuwend en lachend vielen de anderen in, maar Merijntje trok een minachtend gezicht, wenkte, dat hij het niet deed, hield koppig vol en werd luidruchtig uitgelachen.

'Me zijn 'em nie mooi genog!' gilde Nelleke opgewonden. "IJ 'eet er wel aander in z'n kladboek stoan, wa' gij, Merijntje?'

'Da' roaidegoed,' riep de jongen er tegenin. 'Fleeweek zijn 'k nog meet de prinses van Engelaand uit gewiest!'

Toen kwam de buurman waggelend overeind, sloeg met de vuist op tafel, keek kwaad rond en riep vol vuur: 'Da's goed gezeed, nondeju!... 'k Zou ikke m'n eigen ok nie loate koejenere!... Ikke... ikke...'

Zijn stem ging verloren in een onverstaanbaar gemompel, hij lachte dwaas, zakte terug op zijn stoel, lei het hoofd op de armen en sliep vreedzaam in. Zijn vrouw schudde hem aan z'n schouder, maar er was geen beweging meer in te krijgen.

'Gadsamme!' zei ze half lachend, half huilend. "IJ wild' al tij meedoen één 'ij kant er nie tege... Wa' mot ik nou mee 'em oanvange?'

"k Za'je wel 'ellepen om 'em thuis te brenge,' bood Toon de Wit aan. 'Tussen oons in kloart ie 't wel...'

De vrouw keek hem even aan met een vage glimlach, knikte dan en sloeg de ogen neer: 'Da's goed... merci...'

'Die 'ee nie te kloage!' zei Pinneke Testers diep overtuigd, maar liet in het midden wie hij zo gelukkig prees.

Nellekes gezicht verstrakte. Ze keek met een boze blik naar Toon en dan naar de jonge vrouw, die probeerde haar man aan de schouder omhoog te trekken. Ze liep rond de tafel en vroeg aan Merijntje: 'Zouwde gij ok nie een 'aandje mee 'ellepen om Joaneze thuis te brenge?'

De jongen schudde het hoofd en zei met een harde lach: 'Ik zou je daanke... da' speule ze soame wel kloar, or!... Z'emme gin dwarskijkers van doen.'

Nelleke stompte hem tegen z'n schouder. Halfluid snauwde ze: 'Lillijken broeskoeker!... g'ed 'eel m'n oavend bedorreve...'

'Is 't woar?' vroeg hij spottend. 'Da'sjammer... moar ik 'em er een verdommes bietje van gemorreke!'

'Me moese nou ammoal moar opbreke,'stelde Pinneke voor. 'De flesse zijn toch leeg, één 't is al ellef ure gewiest...'

Er was plots een ontnuchterde stemming, zoals vaak bij het afscheid na een feest. Onder kwinkslagen, die niet echt klonken, werd de slapende buurman overeind en in zijn jas gehesen, en hangend tussen Toon de Wit en zijn vrouw, die telkens onbedwingbaar lachen moest, werd hij de deur uit geloodst naar de weg. Ze keken het zwaaiende, strompelende en struikelende drietal in de vage schemer van de maneschijn-achter-de-wolken na en lachten om hun malle bewegingen. Dan gingen ze terug naar binnen. Nelleke trok Merijntje achteruit in het donkere portaaltje en fluisterde aan zijn oor: 'Woarom 'edde dien broerlieng meegebrocht... suffer!'

"Edde 'r spijt van soms?'

'Dad'em ik zeker... 'k zijn gloeiig op je...'

'Ziet dan moar a'ge gaauw afkoelt.'

'Ge zijd'een dikkop!'

'Da' kan... Allee, loat me deur, ik mot m'n jas pakke.'

'Lüsterd'es, Merijntje... Moeder goad een zoondag-e-middeg noar 't lof één dan blefze kofïiedrienke bij Moei Joane... Komdegij me stillekes een bietje gezelschap'ouwe?...'

'Vroagt da' moar oan Toone.'

Woedend kneep ze hem in zijn arm.

'A'ge nie komt, dan... dan doen 'k 'et ok...'

'Zij moar verzichtig, meske.'

'Komde?'

'Oach...'

'Ge zuld'es zien 'oe lief a'k vor je zijn, jonge... me drienken 'ier soame koffie... Doede't?... Zèg nou moar joa...'

"k Zal wel es zien...'

'Om een uur of 'allef vier dan, zèg...'

'Rekent er moar nie te vast op.'

Ineens lagen haar armen om zijn hals, ze trok zijn hoofd naar beneden en zoende hem vast en heftig op de mond. Hij had graag het gezicht afgewend, maar kon niet, en kuste haar toch terug. Toen liet ze hem bevredigd passeren. Bij het afscheid keek ze hem strak aan en knipoogde nauw merkbaar: dat was een herinnering aan zijn belofte zondagmiddag te komen. Daarop stapte hij met de drie anderen de deur uit, de nacht in. Lachend riepen ze nog wat heen en weer, dan schoofde schuine, gele lichtbaan weg met het sluiten van de deur en de eerste ogenblikken leek het zeer donker. Maar de maan brak even door de wolken en achter elkaar liepen zij het dammetje over naar de polderweg.

VII

Pinneke Testers praatte honderd uit over het gezellige feest en kwam niet uitgelachen over die slappe vaatdoek van een Janus, die zo laveloos dronken geworden was en nu thuisgebracht werd door z'n vrouw en Toon de Wit.

'Z'n wijf zal 't vannacht beter 'emmen 'as 'ij !' bulderde de slachter. 'Gadverdomme, zo'n Jan de Wasser!... 'Edde da' spulleke gezien?... Afijn, z'is de pijne wèerd, één een meins leef moar eens, da's iets da' zeker is!...'

Maar niemand ging op zijn grollen in. Z'n zoon en de knecht waren moe en soezerig van de drank en Merijntje had geen zin in praten. Hij was kwaad en ontevreden over zichzelf, over de avond, over Nelleke en over heel de verdomde, onredelijke en verwarde wereld. Pinnekes stem verwaaide in de koude nachtwind en het drong niet tot z'n bewustzijn door, wat hij zei; heel het verhitte gezwets van de luimige slachter kon hem trouwens niets schelen.

De handen diep in de zakken van zijn jekker, het hoofd gebogen tegen de sterke, vochtige wind, sjokte hij voort. De kou verdreef spoedig de lichte duizeligheid, die door zijn hersens roesde, al had hij weinig meegedronken.

Dus Nelleke wou hebben, dat hij zondagmiddag bij haar kwam, als ze alleen in huis was. Ze zou koffie zetten en brood snijden. Hij zou alleen met haar in huis zijn en zij zou de koffietafel verzorgen... Dat zou zijn als van de zomer met Marjan... Hij wou dat niet, maar hij bezwoer zichzelf niet, dat hij op het dorp zou blijven. Hij wist nu, dat hij zwak was, dat hij tegen beter weten in, tegen zijn eigen wil in, naar zo'n avontuur gedreven werd door de drang van z'n bloed, de onbevredigde drift van z'n zinnen... Met liefde had dat niks te maken. Tussen Marjan en hem... dat was liefde geweest... het andere was daaruit opgevlogen en er in opgegaan... het was niet iets aparts geweest, ook denkbaar zonder het andere, of het andere denkbaar zonder dat... Als je met een meisje alleen bevrediging zocht voor die hete stuwing van je onrustig bloed, dan werd het daarna zo onverdraaglijk lelijk, gemeen en vuil... zoals het geweest was met de meid uit de herberg, de nacht vóór Flierefluiter ziek werd. Hoe kwam dat nou ?... Het woord 'zonde' in zijn oude betekenis zei hem al geruime tijd niets meer. Toch had hij dat toen als een echte zonde gevoeld en zijn lichaam door overmatig harde arbeid getuchtigd voor z'n vergrijp... Nou was daar Nelleke, en lokte. Een jong meisje. Een jong, sterk, buigzaam lijf. Zachte armen. Lachende ogen, een gulzige mond, ronde borsten, die spanden onder het strakke jakje... Aanhaligheid, uitdaging... een voortdurende prikkeling... Maar hij hield niet van haar, niet zo, dat hij haar in zijn armen en zijn hart kon sluiten en heel de wereld vergeten... Zo was het bij Marjan geweest... En Nelleke?... Die hield immers ook niet van hém !... Ze had tegen Toon de Wit dezelfde aanhalige, prikkende maniertjes gehad als tegen hem... en tegen god weet hoeveel andere jongens. Ze kon het gewoon niet laten. Ze moest een jongen die haar beviel plagen met haar lachje, haar gestoei, haar heerszuchtig gepraat. Misschien meende ze niet eens, wat hij of andere jongens dachten, maar de jongens werden daar toch heen gelokt... Hij wist, dat hij er nadien spijt van hebben zou, maar hij wist ook, dat het onweerstaanbaar worden kon, al was je nog zo vast van plan er niet aan toe te geven... Daar hoorde hij Pinneke Testers met een diepe zucht zeggen: 'A'de maanskérels gin mannekes één de vrüllie geen wefkes warre... dan zou alles veul makkelijker zijn...'

'Reuen één teve meende zeker,' bromde Merijntje.

'Katten één koaters, zeugen één bere, merries één 'engste!' lachte Pinneke. "t Is overal al den doonder net eender... Zolang 'at er mannekes één wefkes zijn is 'eel 't leve vol 'oaken één oge...'

'Ge doe' net of 'at da' 't voornoamsten in de wèreld is,' verweet Merijntje stug.

Pinneke schaterde en sloeg hem hard op de schouder. 'Eén wa' dochte gij dan?' vroeg hij spottend. 'Dat er nóg iets voornoamers was?... Doar draaid' alles om, jonge... de liefde noemde ze da'... een groot woord voor iets, da' niks meer wèerd is as eten één drienke... een doekske voor 't bloeie... Maar 'eel 't leve draait doar om... Loatj'w eige toch niks wijsmoake, man... doar kredde moar last mee...'

'Een mooi opvatting,' verzette Merijntje zich koppig. 'Doar komde wijd mee... Ik verdom 'et om einkel moar een reu te zijn...'

'Da' motte gij wete,' grinnikte Pinneke. 'Moar toch dwoald' achter de tifkes oan, Merijntje... één 'oe meer a'ge j'w eige verzet, 'oe slimmer 'a 't woord... Let moar es op: die-t-er 'et meesten op schelle, die 'emme d'r 'et meeste mee te stelle... da' rijm nog ok, gadsamme nog toe!... Moar de woar'eid is 't... De kwezels één de farrezeeërs... oeioeioei... a'ge die es in d'r 'art kon kijke... a'ge die es bezig kon zien in d'r 'eimelijk levetje, dan zouwde nog stoan te kijke... 'k Weet zeker 'at die mijn nog wa' zouwe kunne leren, één ik zijn toch 'eel m'n leven een eeste klas pikeur gewiest, doar kom ik roond vor uit...'

'Da' stoa je mooi,' antwoordde Merijntje, ondanks zichzelf lachend om het vuur, waarmee Pinneke zich verdedigde.

'A' ge jong zijt,' filosofeerde de slachter voort, 'dan motte't ervan neme. Je jonge joare, die komme nooit meer vrom. De wild' oare die motte d'r uit. Ge mot van die verdomde nieuwsgierig'ed af, aanders kredde nooit rust... A'ge d'r alles van wit... dan kunde meeproate... dan zijd' ok zo makkelijk nie meer te vange... Trekt er op los, zègik altij, zürregt a'ge d'r bij zijt vor a't te loat is, aanders woord'op loatere joaren een 'eimelijke vülderik!'

'Ge wil zeker zége: dan kund' in je jonge joare beter een opelijke vülderik zijn!

'Sjuust, manneke, zo is 't!... Want dan zijde loater om de verdom geen pezewever ... dan kunde de zon in 't woater zien schijne... dan gund' een aander ok z'n part... dan begrepte dad' een meins gin èrepel is één gin pop van strooi ok... Dan woorde zo iemes as pestoor Roaimoakers of Pinneke Testers...'

Nu schoot Merijntje in een luide lach. De brutaliteit, waarmee Pinneke zich bij meneer pastoor vergeleek, was al te dol. Maar dadelijk daarop werd hij argwanend.

'Wilde doarmee zégen a' pestoor Roaimoakers...'

'Zwijgt,' riep Pinneke bars. 'Wa' pestoor Roaimoakers doet of loat, kan me niks verstikke, moar pestoor Roaimoakers is een groot man, één een 'eilig man. één doarmee uit... één die 't aanders zégt, die kreg mee mijn te doen.'

'Witte gij persies wad'a ze roond lope te briesen over meneer pestoore, Pinneke?'.

'Persies nie,' antwoordde de slachter. 'Ik zijn blange nie fesoendelijk genog om deur die broave smerlappe vertrouwd te woore... Veul moois is 't nie, doar kunde vergif op inneme... Moar me kommen'et wel 't ore... Eén vandoag of morrege zwaait er wa'... me loaten oonze pestoor zo moar nie deur 't slik 'oale... a'ze doar moar grust op zijn!...'

'Doar 'oop ik bij te zijn!' zei Merijntje hard. 'A't zo wijd is, woarschouwde me moar...'

Pinneke Testers lachte.

'Ge mot 'et nie te zwoar opneme,' zei hij luchtig. 'Zo'n klutske kwoadsprekers op een dürp breng z'n eige meestal 'et argsten in de labberente, moar wijzer woore ze d'r nie van... Gi' mijn moar een borrel kloare jenever één een lekker wijf in 't bed... dan meuge z' over me kleppe zoveul as ze wille!'

'Vülderik!' lachte Merijntje.

'Joa,' zuchtte de ander. 'Zo zijn 'k, 'ee!... A'z'over mijn proaten 'oeveze teminste nie te liegen om schandoale te kunne vertelle...'

En hij begon luidkeels het liedje te zingen van het vissertje, dat uit vissen zou gaan, en waarvan het refrein vast stelde, dat ieder vist op zijn manier en dat vissen ieder plezier doet. Het was een tamelijk schandalig liedje, en Merijntje begreep niet hoe iemand zo'n schunnig vers kon gaan zitten maken, noch hoe een man op jaren als Pinneke Testers dat met zo kennelijke vreugde en instemming midden in de nacht kon gaan lopen brullen... Maar Pinneke was een wilde gast, een soort rauwere broer van Flierefluiter, voor wie hij trouwens een onbegrensde bewondering en vriendschap gevoeld had... Hij hield er zonderlinge begrippen op na... die misschien toch nog zo gek niet waren... Maar als je daarnaar leven wou, moest je toch een bedroefd klein beetje verantwoordelijkheidsgevoel hebben en een geweten van elastiek...

Vóór in het dorp bleef Pinneke staan en wees op de luiken van een klein huisje: door de hartvormige opening scheen licht.

'Volop licht bij An Nollebart,' zei hij zacht. 'Doar is zeker wad' oan 't aandje.'

'Tiest is ommes ziek,' vertelde zijn zoon. 'Ze woake zeker bij 'em.'

"k Mot toch es kijke,' besloot Pinneke nieuwsgierig.

Hij liep op z'n tenen het hekje binnen, ging voor het luik staan en rekte z'n lange hals, zodat hij met zijn ogen voor het gaatje kwam. Daarna stapte hij zachtjes weer terug de straat op.

"k Doch 'et wel,' zei hij. 'Tiest in de bedstee, één roond de toafel An Nollebart, Schele Trien, Kee Neus één d'Oavendstar... een grote pot koffie, één moar kleppe, jongers, één moar kleppe... meneer pestoor is-t-er goed voor, zijt doar zeker van.' 'Loat ze verrekke,' zei de knecht soezig. 'Me goan sloape...' "k Zou ze gère wad' oandoen,' mopperde Pinneke. 'Motte me da' nou zo moar oanzien?... Witte gij niks, Merijntje... ge zijd' aanders zo'n nijig manneke.'

Maar Merijntje wist ook zo gauw niet iets te verzinnen en schudde het hoofd. 'Da'kan'k toch nie loatelope,'klaagde Testers zenuwachtig.'Ik mot ze wa' doen, die klappaaien, aanders doen 'k vannacht gin oog dicht...'

Hij stond ongedurig van de ene voet op de andere te wippen, maar hield daar plotseling mee op en lachte zachtjes. 'Wilde gij me-n-ellepe, Merijntje?' vroeg hij.

'Van eiges,' antwoordde die. 'A't moar nie op moord uitdraait...'

'Wa' goade weer voor streken uit'oale, voader?' vroeg Pinnekes zoon ontevreden.

'Da' zulde wel zien, dooien diender.'

'Da' za'k nie, want ik goan noar 'uis... Loat da' nou, voader... Emme-n-al gin kwoaje noam genog?'

'Doar 'emme die vier kleppe doar d'r deel oan g'ad,' grinnikte Pinneke. 'Licht a'ze nou es oondervinnen a'ze nie eemoal gelogen 'emme...' Mopperend stapte zijn zoon weg en de knecht liep met hem mee. 'Kom,' zei Pinneke, 'me goan ze 's opfrisse, die sallemaanders!' Nieuwsgierig volgde Merijntje hem. Pinneke liep eerst langs het huis van de bakker naar achter en haalde daar een bijna manshoge takkenbos weg. Toen gingen ze terug naar An Nollebarts huisje en slopen langs de zijmuur naar het tuintje. Tegen de schuur stond het houten pleetje en Merijntje zag met verbazing, dat Pinneke de planken oplichtte die de beerput bedekten.

'Wa' goade doen?' vroeg hij fluisterend, toen Testers een lucifer aanstak.

De ander grinnikte.

'Me treffen 'et,' antwoordde hij. "IJ is bekaant slikvol.'

Met een brede zwaai lichtte hij de takkenbos van de grond en stak hem met een krachtige beweging diep in de beerput, waarna hij hem druipend en ontzettend stinkend weer tevoorschijn trok. Merijntje sprong opzij en hield vol afkeer zijn neus dicht.

'Wa' goade toch doen, smerlap?' vroeg hij benauwd, "t Stienkt as de pest!'

'Blange so vieselijk nie as die wijve d'r proatjes,' zei Pinneke, stikkend van het lachen. 'Nou goad' een klucht zien, Merijntje... Allee, trug noar de voordeur... Eén gij goad 'ier recht over neve 't 'uis van Jaanse stoan, in den doonkere, da' ze je nie zien kunne...'

Merijntje was blij, dat hij weg kon uit de buurt van de verpestende stank en haastte zich op zijn tenen over de straat naar zijn uitkijkpost, van waar hij alles zien kon zonder gezien te worden. Pinneke Testers bewoog als een donkere schim in de zwakke schemer van de maannacht. Zorgvuldig en voorzichtig zette hij de besmeurde takkenbos schuin tegen de voordeur.

Toen ging hij naar het venster en klopte zacht op de blinden, een paar keer achtereen. Waarna Merijntje hem hoorde zeggen: 'Doed'es gaauw ope, buvrouw... wa'k nou toch gezien 'em... da's nie om teglove... komme gaauw!..'

Merijntje beet op zijn tanden om niet te schateren. Als hij niet beter geweten had, zou hij gezworen hebben, dat hij de stem hoorde van Mieke van de koster, de zure ouwe vrijster, één der ergste kwaadspreeksters van het dorp... Meteen kwam Pinneke met grote, geruisloze stappen de straat over gebeend en stelde zich achter Merijntje in de donkere gang tussen de twee huizen op. Hij kneep de jongen in de schouder en fluisterde: 'Let goed op... nou goaget gebeure!...'

Op hetzelfde ogenblik werd de deur bij An Nollebart met een zwaai geopend: ze was razend nieuwsgierig naar het overweldigende nieuwtje, dat daar zo midden in de nacht kwam binnenvallen; als het niet iets geweldigs was, zou Mieke zeker zó laat niet zijn komen aanlopen...

Maar er viel iets anders binnen. Het viel tegen haar aan, en omdat ze van de schrik struikelde, sloeg ze de armen er omheen en ze viel achterover in de gang met de takkenbos boven op haar en begon te schreeuwen of ze vermoord werd. Haastig krabbelde ze overeind, de vriendinnen kwamen niet opdagen om haar te helpen: die zaten natuurlijk halfdood van angst en met bestorven gezichten bij hun koffiepot... Jammerend en scheldend liep An Nollebart terug de gang in en even later kwamen ze met een lampje en stonden gevieren te kakelen en ach en wee te roepen over de smeerlappenstreek, die de een of andere onverlaat daar uitgehaald had... En ze konden er een eed op doen, dat ze de stem van Mieke gehoord hadden... Maar Mieke kon toch niet...

Een vage stank woei over de straat naar de twee in hun donkere schuilhoek. Merijntje leunde, krom gebogen, tegen de muur en beet op zijn zakdoek en schudde van het lachen en had alle moeite om het niet uit te schreeuwen. Pinneke was er bij gaan zitten en drukte het hoofd tussen de knieën en trappelde zachtjes met de voeten op de vochtige, koude grond. De tranen liepen hun over de wangen.

An Nollebart schopte de smerige takkenbos de gang uit op haar proper geschuurd stoepje, schreeuwde met haar schelle oudevrouwenstem over de straat: 'Goddeloze slampampers!... Oonze Lieven'eer zal je d'r vor straffe !'

Dan smeet ze met een klap de deur dicht en alles werd weer stil.

'Ziezo,' zei Pinneke bevredigd, met benauwde stem, 'nou 'emme ze 't eesten uur wel wad' aanders te doen as te kleppe...'

Hij kwam overeind en stiet Merijntje aan, die nog steeds tegen de muur geleund stond en naar adem hijgde.

'Woar lachte gij zo om?' vroeg Pinneke onnozel. 'Is-t-er wa' gebeurd?'

Toen hielden ze 't geen van beiden meer uit en schaterden ingehouden en moesten elkaar hevig op de schouder slaan en zachtj es vloeken van onbedwingbare geestdrift.

'Kom nou mee,' zei Pinneke eindelijk hees, 'me goan over de meet, ge kun nooit wete...'

Ze gingen achter het huis om, een plank over, die de watergang overbrugde, en toen over de gemeenschappelijke moestuinen naar de dijk, waarna ze van de andere zijde het dorp weer inkwamen. Voorzichtig bleven ze in de schaduw. Voor de pastorie namen ze afscheid. Een beetje berouwvol zei Pinneke: 'Vor Tiesten is 't meschien nie goed gewiest, Merijntje... moar oach... a-t-ie dood goat, is ie verlost van da' serpent, één in 't voagevuur kant ie 't nooit slechter 'emmen as bij da' wijf... meschien komt ie wel recht in den 'emel vor al z'n lijen 'ier in dad' oondermoanse troanedal... Wa' deinkte gij?'

'Loat oons 'et doar moar op 'ouwe,' zei Merijntje, gaf hem een laatste vriendschappelijke stomp en liep zachtjes om de pastorie heen naar de achterdeur...

VIERDE HOOFDSTUK

I

Die zondag was Merijntje dadelijk na de eerste mis het dorp uitgewandeld. Hij had het vaste besluit genomen, niet naar Nelleke te gaan die middag. Hij had veel aan Marjan gedacht, verdrietig, met een gevoel van verongelijking en boosheid. Telkens waren daar dan beelden tussen opgedoken van Blozekriekske, een vaag verlangen naar haar mond en haar armen, en door zijn herinnering dwaalden woorden van Flierefluiter en van Pinneke Testers, verlokkende, onverschillige woorden, die luchtig spraken over de dingen, die voor hem zo zwaar wogen. Hij wou wel geloven, dat de meeste mensen naar die woorden konden doen, maar hij was tot de overtuiging gekomen, dat hij anders was. Voor hem golden ze niet. Hij kón niet zo luchtig over deze dingen heen glijden. Diep in hem bleef een spijt, een twijfel, een berouw over iets, dat nog niet eens gebeurd was... De gewaarwording, dat met iets kostbaars gemorst werd... Kon je iets heel moois, fijns en duurs zo maar achteloos behandelen, stuk maken, in de modder gooien en onverschillig achter je laten liggen ? ... Zo was hij niet. Anderen konden het blijkbaar wel, maar hij was zo niet... Beter het dan ook maar niet te proberen en een andere weg te gaan...

Het was een heldere dag met een lichte vorst in de lucht, een diep-blauwe hemel en een zonnetje, dat weldadig warmde. Het winterkoren spreidde zijn fluwelige, frisgroene tapijten tussen de somber-bruine vlakken van omgeploegde en braakliggende akkers. In de kale elzenstruiken pikten kwieterende meesjes aan de zwarte proppen. De slingerende Vliet blonk als een opgepoetste spiegel, bevende rimpelingen huiverden er af en toe over onder de speelse adem van een lichte wind. Voorbij het Sas lag de brede stroom achter de wijde schorren en slikken te glanzen als een reusachtige parelmoerschelp, de bomen aan de overkant stonden doorzichtig dof-blauw gedoezeld tegen de diepere toon van het luchteblauw. De rode daken van boerenhoeven en arbeidershuisjes in de polder, de witte molen op zijn doorboorde heuveltje, de kerktorens met hun gouden haantjes, alles leek schoongewassen en opgepoetst, als voor een feest te pronk gezet. De velden lagen verlaten. Over de wegen draafden de trotse kleppers, die de boeren in de tilbury naar de kerk brachten en hier en daar fladderde de witte vlek van een plooimuts als een vrolijke verre vlinder tussen de landen: een vrouw onderweg naar het dorp. Overal was de zondag. Heel de wereld leek voor de zondag opgetuigd... Zelfs de zeilen van de schepen op de stroom hadden iets feestelijks, als waren ze uit spelevaren... Op de zeedijk was de lucht koeler, je rook de zilte geur van het brakke water in de kreken en op je lippen kwam een zoute smaak...

Tegen de middag kwam hij in een dorp, waar hij een oud vriend van zijn vader ontmoette, die hem mee naar huis nam om te eten. Een rustig gezin met drie volwassen, ongetrouwde zoons, zware kerels, die hun strenge moeder als goedige reuzen naar de ogen keken en zich als kinderen lieten bedillen en bedienen. Merijntje moest vertellen van Rotterdam en hoe zij in die grote stad leefden. Maar zijn aanvankelijke vlotte opschepperij stuitte af op het zwijgende ongeloof en de stille minachting van deze met het land vergroeide mensen, en hij sprak zachter en begon naar waarheid te praten over de moeilijkheden voor Brabantse mensen in dat zonderlinge verwikkelde leven onder vreemden in die verwarrende stapeling van hoge huizen, en hoe dikwijls zij heimwee gehad hadden naar het dorp en de ruime lucht boven de velden. Dan knikten ze vol vriendelijk begrip en hij voelde zich weer veel dichter bij hen. De vader vertelde wat uit zijn jeugd en hoe hij met Merijntjes vader samen gediend had onder de infanterie en van grappige voorvallen uit de kazerne of bij de manoeuvres. De zoons lachten goedmoedig en gehoorzaam bij de honderdmaal gehoorde verhalen en keken naar hun vader als naar een held. Het waren goede mensen, maar er was een duffe lucht van vochtige aarde in hun huisje en rond hun logge gestalten en Merijntje was blij, toen hij afscheid kon nemen om zijn wandeling te vervolgen.

Genietend snoof hij de frisse lucht, toen hij achter het dorp de polder weer in trok. Hier rook het ook naar aarde, doch die geurde niet duf en bedompt, maar krachtig, gezond en met iets er in van vrijheid en moed. Voor het eerst na Flierefluiters heengaan zag en voelde hij weer, hoe sterk en diep hij hield van dit land met zijn hoge hemel, zijn rustige velden, zijn wijkende verschieten met de beboomde dijken, telkens grijzer, telkens ijler wegblauwend naar de verten, zijn vriendelijke torentjes, die hij allemaal benoemen kon naar de dorpen waarboven ze hun spits in de hemel staken. Dit was zijn land... Hij bezat er geen duim van, maar het was toch zijn land en hij hield ervan alsof het zijn dierbaarst bezit was... dat kon je nooit verklaren, maar het was zo... Rotterdam was ook mooi, de Maas, de havens, de onafzienbare weilanden er omheen, de Kralingse plas... Maar het was anders, het was niet zo eigen en vertrouwd, je kon het niet met woorden uitleggen, maar je was er toch een vreemdeling, je kwam er niet thuis... Zijn thuis was in Rotterdam, op een derde verdieping aan de Prins-Hendrikkade, met een prachtig uitzicht over de bruggen en de Koninginnehaven... daar woonde het hele gezin, maar hij voelde zich veel meer thuis hier tussen die winterakkers zonder een levende ziel om tegen te praten en onder mensen, die hij nooit gezien had... Hij hield van de mensen hier ook. Hij sprak hun taal, kende hun leven, hun verlangens en vrezen, hun plezier en hun armoe, hun feesten en kabaal. Een heimelijke vertedering had hem beslopen. Het was zo stil en vredig hier in dat schoongewassen, zondagse land... Zelfs op de kwaadsprekers van het dorp kon hij niet ernstig boos meer zijn... Het was allemaal zo onbeduidend, zo kinderlij k... Eensklaps moest hij stilstaan om luidkeels te lachen: hij dacht aan Pinneke Testers en de besmeurde takkenbos tegen de deur van An Nollebart... Lieve God, wat een spektakel was dat geweest!... Ze was naar de veldwachter gegaan om zich te beklagen en te eisen, dat de misdadiger zou worden opgespoord. En de hele dag had de veldwachter proestend rondgelopen en het geval in geuren en kleuren verteld aan alle deuren en in alle herbergen en hij was 's avonds stomdronken bij An Nollebart komen stotteren, dat de dader niet te vinden was en dat het zeker een streek was van Joosje Pek, de duivel, die z'n ouwe toverheks op die oorspronkelijke manier had willen begroeten. An had haast een beroerte gekregen van woede, hem de huid vol gescholden en hem met de bezem het huis uit gejaagd. Maar toen had de veldwachter zijn sabel getrokken en An Nollebart was naar binnen gevlucht en de veldwachter had procesverbaal op willen maken wegens belediging van en geweldpleging tegen een ambtenaar in funktie en daar stond 'principale gevangenis' op en An moest en zou het spinhuis in. Het was een ontzettend spektakel geweest en heel het dorp schaterde er nog om en iedereen wist natuurlijk allang, dat Pinneke Testers het gedaan had. En voor Tiest had het geval heilzame gevolgen gehad: hij was 's nachts wakker geschrokken door het gegil en gescheld van de vrouwen, en toen hij hoorde, welke poets zijn vrouw gebakken was, had hij zo onbedaarlijk gelachen, dat ze niet anders dachten of hij zou erin blijven. En van dat ogenblik af was hij aan de beterhand. Hij vertelde zelf, dat de kwestie heel eenvoudig was: d'r had van binnen ergens iets vast gezeten, daardoor had hij het zo benauwd; maar door dat lachen was het ineens losgeschoten, hij had het duidelijk gevoeld, en nou werd ie weer beter! Ze konden zeggen wat ze wouen, maar hij zou An nog begraven... en waarschijnlijk hoopte hij in stilte, dat dit spoedig zou mogen zijn... En dan beweerden ze in de stad nog, dat er op zo'n dooie negorij nooit iets gebeurde!...

Ergens klepte een klokje voor het middaglof... Nu was vrouw 'Oapers op weg naar het dorp en Nelleke zat alleen thuis... te wachten of hij komen zou... En heel de middag zou ze zitten wachten, tot het schemerig, tot het donker werd... maar Merijntje zou niet komen... Ach, wat zou ze kwaad zijn!... Daar kon ze nou net helemaal niet tegen, gedwarsboomd te worden in de plannetjes, die ze zelfontworpen had !... Furieus zou ze zijn, gloeiend kwaad !... Ze kommandeerde je op voor zondagmiddag, en dan had je te zorgen, dat je er was, basta!... Hij moest er toch weer even om lachen. Want dat was het gekke met Blozekriekske: hij kon nooit echt kwaad op haar zijn en blijven. Wel wórden.. asjeblief!... razend kon ze hem maken met haar bazigheid en haar manier om over hem te beschikken, zijn tegenstand te breken door haar aanhalighede en een beroep op zijn beschermende mannelijkheid... Hij had haar best door, zag precies waar ze heen wou en hoe ze hem er toe wou brengen. Hij ergerde zich groen en geel, maar zij won het altijd en dan was hij achteraf woedend op haar, maar het duurde nooit lang. Dan moest hij er altijd weer om lachen. Hij kon zich soms net tegenover haar voelen als een ouwe oom tegenover een ondeugend en nukkig nichtje... als' t er op aan kwam was hij toch weer vertederd, juist om haar ondeugende streken, en in plaats van het pak voor haar billen, dat hij haar toegedacht had, kreeg het ondeugende nest van een nichtje een zakje ulevellen... Want geloven, dat ze werkelijk vals was, dat kon hij op de duur toch niet... Ze deed maar wat grillig, wat bokkig, wat bazig, maar dan was ze ineens zo onmenselijk lief, zo echt aardig en lief, dat je onmogelijk geloven kon aan valsheid... Ze kon eigenlijk 't beste vergeleken worden met zo'n mollige en speelse jonge poes... Die aaide met z'n zachte velletje langs je benen en gaf kopjes tegen je handen en klom omhoog naar je schouders om zich tegen je gezicht en in je hals te kunnen vleien en hij kroop onder jejas om warm tegen je aan te gaan zitten spinnen van puur geluk en hemelse tevredenheid.. Je werd aangehaald en vertroeteld als de beste, de liefste vriend, de enige... Maar een half uur later werd een ander precies zo bejegend, een vreemde... En je kon toch onmogelijk kwaad zijn op het katje... dat deed maar naar z'n natuur, en kwam even later weer met z'n staart omhoog om je benen draaien, zachtjes mauwend, bedelend om asjeblieft geliefkoosd te worden... en je had de moed niet het teleur te stellen... Ze had die avond Toon de Wit aangemoedigd en om zijn brutale knepen gegiecheld, en Merijntje hoewel hij er niks mee te maken had of wou hebben, had zich gruwelijk geërgerd om het misselijke spelletje... Even goed had ze, vóór hij wegging, in het donkere portaal aan zijn hals gehangen, hem een kus afgetroggeld en hem gedwongen te beloven, dat hij deze middag bij haar zou komen... Misschien had ze 't alleen gedaan uit spijt, omdat Toon hoe langer hoe meer werk was gaan maken van die jonge vrouw en ten slotte met haar weggegaan was om haar laveloos dronken man thuis te brengen... jawel... anders nergens om!... Zou Nelleke dat nou begrepen hebben, zo'n jong ding?... Waarschijnlijk wel niet, maar jaloers was ze geweest en toen had ze meteen maar weer een aanval op hem gedaan, de kleine kat...

Vandaag zou ze een zure namiddag hebben, want Merijntje zou niet komen opdagen. Dat opwindende gescharrel was niks voor hem, had hij uitgemaakt, en zich laten gebruiken om misschien een ander jaloers te makenen te ergeren wou hij helemaal niet... 't Was jammer voor Blozekriekske, dat hij diedingen zo zwaar opnam, maar dat was nu eenmaal zo... 't Was ook wel een beetje jammer voor hem... want als hij diep in zijn eigen hart keek, dan zat daar toch wel een klein verlangen naar Nelleke... een heel oude genegenheid, die niet zo gemakkelijk uit te roeien viel... Ze was zijn eerste vriendinnetje geweest... ze had hem overgehaald tot iets heel lelijks en hem gehoond en weggescholden, toen hij haar de buit van de misdaad kwam brengen... Wild van woede was hij geweest... maar dat was vergeten... en de oude genegenheid was blijven zitten als een kleine, onuitroeibare vertedering. Ze zou hem misschien nog honderdduizend maal ergeren en woedend maken... maar hij zou het altijd weer vergeten, en die kleine tederheid zou blijven zitten en maken, dat hij het haar vergaf en weer naar haar toe ging... Want ze was wel speels en je kon zeker niet op haar bouwen, maar vals, echt opzettelijk vals... dat was ze ook niet... enkel maar zo'n onnadenkende, genotzuchtige, aanhalige jonge poes... Hij zuchtte diep... Als hij maar niet zo hopeloos veel van jonge poezen gehouden had!...

Ineens was hij spinnijdig geworden op zichzelf. Met een driftige beweging schoof hij zijn schipperspet in zijn nek en wreef met de hand over zijn warme voorhoofd. Hij vroeg zich af, wat hij nou eigenlijk wou?... Toch naar Blozekriekske gaan?... Ondanks z'n vaste voornemen het niet te doen?... Ondanks het feit, dat hij wist door Nelleke behandeld te worden als een speelpop?... En als hij het wou, waarom kwam hij er dan niet royaal voor uit?... Verdomme! zo iets ergs was het toch zeker niet ?... Waarom moest hij altijd zo zwaar op de hand zijn en alles duizendmaal overwegen en overal zwarigheid en zonde zien?... Hij alleen onder alle anderen?... Als iemand hoorde, dat een meisje hem uitgenodigd had haar te komen opzoeken, omdat ze een hele middag alleen thuis zou zijn... en dat hij niet gegaan was... wat zouen ze hem uitlachen!... En hij had geen hekel aan Blozekriekske... Hij mocht haar wel... en ze was een meisje... Zijn bloed verlangde naar het meisje, naar dat verlokkende wezen met vochtige ogen en krullende haren en een zachte, koele mond om te kussen en een mollig lijf, dat week en toch vol veerkracht was aan je handen... Ze wóu, dat hij kwam, ze wóu, dat hij haar kuste en tegen zich aandrukte en streelde... en hij verlangde te gaan en haar te kussen en tegen zich aan te voelen en over haar heupen en haar borst te strelen... hij was dol van verlangen naar dat alles... was hij niet gek, om daar in z'n eentje door de polders en over de dijken te dwalen, terwijl zo'n warm, verlangend meisjeslijf op hem wachtte?... Waarom moest hij juist de brave Hendrik zijn, de onnozele bloed, de kuise Jozef ?... En wat kon het hem schelen, dat Blozekriekske een spelletje met hem speelde voor haar plezier?... Hij kon evengoed zijn spelletje spelen met haar... voorzijn plezier... Dan waren ze nog maar quitte en ze hadden allebei hun zin gehad !... Dat verdomde sikkeneurige gepieker van hem altijd...

Driftig liep hij uit de polderweg de dijk op en keek, boven gekomen, neer op het lage land daar beneden. Toen schoot hij in een lach: daar was de polder, waarin Nelleke woonde... hij zag het huisje liggen halverwege de weg, en ginder achter die andere dijk stak het torentje van het dorp spottend de vinger tegen hem op: 'O Merijntje toch!'

Hij lachte zichzelf uit... Daar had hij nu heel die grote wandeling voor gemaakt !... Was het een toeval, dat hij net hier uit gekomen was, aan het andere eind van de polderweg, of had hij heel de dag alleen maar deze omweg gezocht om toch bij Nelleke aan te komen?... Wat een huichelaar was ie!... Wat een aansteller!... Heel de lieve lange zondag was ie op de loop geweest voor zichzelf en toch had ie gedaan, wat ie in z'n hart het liefste wou!... Z'n voeten waren slimmer geweest dan z'n stomme ezelskop!... Natuurlijk ging ie naar Nelleke!

Nog lachend duwde hij zijn pet op drie haren, liep de dijk af en stapte fluitend de polderweg in. Hij moest langs het huisje van Janus en z'n vrouw, dat een honderd meter of vijf, zes aan deze kant van dat van Nelleke lag. Toen hij er langs ging hoorde hij de jonge vrouw praten. Dan klonk er een vrolijke mannenlach en een stem zei hard: 'Da's verdommes goed uitgedocht... Ge zij goud wérd, Koat!'

Maar dat was Janus niet... dat was de stem van Toon de Wit!... Godgod! die was er zeker al als kind in huis!... Een mooie huisvriend! Maar hij zou 'em niet moeten, als ie in Janus' plaats was!... Die zat er zeker maar verlegen bij te grinniken en te kijken of ie 'et niet helpen kon, maar er toch niet gerust op was, net als op de avond van het slachtfeest... Nou... ze moesten 'et maar onder mekaar uitzoeken!... Snel liep hij verder, glimlachend om de drie daar in dat kleine huisje, half verscholen achter een elzenbosje...

II

Toen hij de achterdeur binnenkwam, viel Nelleke hem om de hals en kuste hem met zo'n vanzelfsprekend gebaar, dat hij even verbaasd was en lachen moest: of een vrouw haar man omhelsde, die thuis kwam.

'Hèhè... ik docht al a'ge nie meer komme zou... 't is al zo loat!'

"k Was goan kuieren één een bietje wijd afgedwoald, moar ik 'em gelope, meid, a' m'n tong op m'n schoenen 'ieng...'

Ze streelde hem langs z'n wang: 'Mijn lief schippertje!'

Dan trok ze hem de kamer in.

'Goat doar in voaders zürregstoel zitte, dan kunde lekker uitruste... Eén ge kredd' een lekker kommeke koffie mee veul suker één mellek... Zijd'altij nog zo'n snoeper?'

"k Zijn nooit een snoeper gewiest.'

Hij verwachtte, dat ze hem driftig tegen zou spreken, maar ze zei niets, redderde aan de kachel en kwam met de koffiekan naar de tafel. Hij keek naar haar bewegingen. Het was toch iets heel erg fijns zo rond je heen een vrouw te zien bewegen, waarvan je wist, dat ze je mocht, dat je haar straks naar je toetrekken zou, haar kussen en liefkozen, 't Was net of er iets in je bloed begon te zingen, als je daaraan dacht... Een paar uren minstens zou hij met haar alleen in huis zijn... ze durfde eigenlijk wel heel veel aan, dat zelfde Blozekriekske. Ze was er een beetje stil van. Haar ogen stonden nadenkend, en er liep een smal, grappig groefje van haar neuswortel omhoog, alsof ze haar wenkbrauwen even fronste... De koffie geurde heerlijk. Hij strekte zijn benen behaaglijk onder de tafel en hing lui achterover in de krakende rieten leunstoel. Nelleke schoof hem een kop koffie toe en de blauwe suikerpot met de eigengebakken boterbrokken.

'Asteblieft.'

'Dank je.'

Hij pakte haar hand toen die de koffie los liet en kuste haar pols. Ze woelde met de hand door zijn haar en keek verstrooid door het venster naar buiten. Hij volgde haar blik, maar zag niets dan een hoek van de schuur en de eenzame zondagsvelden, die een paarsige gloed kregen in de al dalende zon. 'Is-t-er iets, Blozekriekske?'

Langzaam wendde ze haar ogen naar hem terug. 'Woarom?'

'Ge zij zo stil... da' zijn 'k nie van je gewend.'

Even scheen zij te aarzelen. Dan vroeg ze effen: 'Woarom brochte gij van de week Toone mee?'

Merijntje voelde zich betrapt, lachte wat te luid en zei verlegen-brutaal: 'Doar 'adde gij toch zeker niks op tege?'

'Ge wies toch 'at ie op me gelopen 'ad?'

'Nou?... Eén da' wouwde gij zeker nie?... G'ed er genog over gestoeft tege me.'

'Ik kan 'em nie meer uitstoan... 't Is een gemene vént... 'k zijn vies van 'em, één bang ok...'

'Joa... dad'em ik op de fooi gezien!'

"Oezo?'

'Oach, meid, ge zat 'em toch zeker oan t'oale... 'k 'em m'n oge nie in m'n zak...

Ziezo, daar had je 't! Ze zaten al weer midden in de ruzie!... Nou zou ze natuurlijk tegen hem uitvaren. Maar ze voer niet uit. Ze glimlachte vaag en zei zacht: 'Da' dee ik alleen om jou te ploage... Gij 'ad m'n oavend bedorreve... Ge bleef oan den aandere kaant van de toafel zitte... Toen wou ik jouw ok négere... Ge war zo sjeloers as een oap, man!'

'Ikke?'

Hij kreeg een kleur van ergernis. Ze knikte zonder iets te zeggen. 'A'ge da' deinkt, wil ik 'em doalijk weer 'ier noar toe brenge... één dan kund' alleen mee 'em blijven, or, ik zal wel weggoan... zó sjeloers zijn 'k!'

Nieuwsgierig keek ze hem aan. 'Een woar zouwde'm zo gaauw vandoan 'oale?'

'Die is nie wijd te zoeke,' antwoordde hij triomfantelijk. "IJ is op feziete bij die bure van jullie doargunter. 'k Eb 'em 'ore proaten één lache, toen 'k verbij kwam.' Nelleke knikte.

"k 'Em 'em wel zien goan,' zei ze effen. 'Moar 'k zijn bang a' ge'm nie mee zou krijge...'

'Woarom nie?'

'Joanes is mee moeders mee noar 't dürp...'

Verbluft keek de jongen naar haar strak gezicht, kwam rechterop in z'n stoel. Nelleke vervolgde schamper: 'Koat 'ad 'em een dubbel zoondagsortje gegeve... 'IJ moes moar es een pintje bier goan drienken één een pertijke beljarte... 'ij 'ad nooit es wa'!... 'IJ was zo blij as een kind!... Zukke goeie wijve as die van 'um moesse d'r nog gebore woore, zeet ie... die wiese wad'een maanskèrel toekwam!... G'ad 'em neve moeders weg motte zien stappe, jonge... net een paauw... Zo'n gadverse suffer!... Een'allef uur noader'aand was Toon d'r!...'

Ze lachte schel, met een boos gezicht. Merijntje sloeg zich op de knie en lachte luid mee. Maar Nelleke verstrakte weer.

'Motte doar om lache?' vroeg ze geërgerd. 't Is nog al mooi ok.'

'Neeën, ik zal d'r om schreeuwen, is 't nou goed?' snauwde de jongen. 'Ik 'oef toch nie sjeloers te zijn, is 't wel?'

'Neeë... gij zij Joanes nie.'

'Eén Nelleken ok nie...'

Ze lachte, trok hem aan z'n haar en zei: 'Oach, jonge, goa nou gaauw deur!., 't Kan mijn nog al wa' verschille... 'k Zijn vuls te blij a'gij 'ier zijt!... Loat die aander moar doen, or!'

Zij gleed op zijn schoot, sloeg de armen om zijn hals en drukte zijn hoofd vast tegen haar borst.

'M'n lief schippertje!'

Hij omvatte haar ronde heupen, trok haar dichter tegen zich aan, lichtte zijn hoofd naar haar gezicht en kuste haar op de mond. Ze sloot de ogen en zuchtte diep, haar lippen weken halfopen, hij voelde haar scherpe tandjes aan zijn lip en z'n bloed vloog als vuur door z'n lijf. Wilder en wilder kusten zij elkaar, ze gleed van zijn schoot, zat op haar knieën voor hem, omvatte zijn heupen en hij streelde dat lieve hoofd, keek diep in haar bruine ogen, die een bedwelmde, dronken blik hadden, en zij fluisterden dwaze woordjes en konden niet genoeg krijgen van elkaars lippen, hals en ogen. Rillend van genot liet zij zich strelen, en verzette zich niet toen zijn hete handen al brutaler werden. Schemering kroop de kamer in, de vroege avond was over de velden gevallen, zij zagen elkaar nog maar vaag als schimmen met het blanke ovaal van het gezicht, het driftige geschitter van de vochtige ogen. Merijntje gleed van zijn stoel naast haar op de grond, hield haar achterover hangend lijfin zijn arm en kuste haar gulzig op haar kloppende keel. Toen liet hij haar geheel op de grond zinken, boog zich over haar heen, de arm nog om haar hals en fluisterde stamelend haar naam: 'Nelleke?... Blozekriekske?...'

Ze trok zijn hoofd naar haar neer, kuste hem wild en beet in zijn lippen. Hij kreunde zacht van pijn en lust, sloeg de arm vaster om haar heen... Maar met een vlugge beweging wendde zij zich op haar zij, richtte zich half op en sprong dan overeind. Smekend omvatte Merijntje haar benen, maar ze maakte z'n handen los, lachte zachtjes en roefelde door zijn verwarde haren.

'Allee, zotte jonge... zij toch wijzer...'

'Blozekriekske!...'

'Neeë... da' mag ommes nie... toe, loat me nou... a-t-er iemes komt...'

Zijn hand streelde langs haar been, hij voelde het trillen, maar zij sprong van hem weg...

'Allee... zij nou contènt...'

Dwaas voelde hij zich daar zitten, de benen onder zich, kloppende slapen en handen, die nog verlangend uitgestrekt waren, bevend en heet. Hij zag haar schim bewegen door de schemering. Nog wat hijgend en onzeker kwam haar stem: 'Doede gij de blinden evetjes dicht, Merijntje, dan steek ik de laamp oan...'

Traag stond hij op. Langzaam zonk de opwinding uit hem weg. Hij voelde zich verwonderd, ontzenuwd en wonderlijk gekrenkt. Blootshoofds liep hij de achterdeur uit, klapte met bruuske bewegingen de luiken dicht. De wind was ijzig koud aan zijn verhitte wangen. Toen hij weer binnenkwam, brandde de lamp boven de tafel. Nelleke kamde haar haren. Ze lachte in de spiegel tegen hem, een paar haarspelden hield ze tussen haar witte, spitse tanden. Hoe ver was ze nou in eens van hem af!... Met nerveuze vingers stond hij zijn pijp te stoppen, ging dan bij de tafel zitten. Nelleke kwam achter hem staan en trok de kam door zijn haar. Onwillig boog hij zijn hoofd weg, maar zij hield het tegen, lachte en kamde hem, alsof hij een kleine jongen was. Toen lei ze haar handen om zijn wangen, boog zijn weerstrevend hoofd achterover en keek lachend in zijn ogen: 'Oooh!... wa' kek m'n schippertje kwoaielijk!...'

'Loat me nou moar.'

Ongeduldig maakte hij zijn hoofd vrij uit haar greep. Vlug stapte ze om de stoel heen en zat weer op zijn knie, een arm rond zijn hals.

'Nie kwoad zijn, Merijntje... toe... da' kan toch nie, zot jong... wa'deinkte wel?'

'Ik deink niks...'

'Nie kwoad zijn dan!'

'Ik zijn nie kwoad!'

'Lacht dan es tege Nellekes?'

Zij kietelde hem onder zijn keel en hij moest lachen, of hij wou of niet, maar zijn ogen bleven ongeduldig en de frons er tussen stond boos en ontevreden.

'Zo is 'tgoed,' lachte ze.'Eén witte wa'k nou goan doen?... Nou goan 'kbottramme snijen één ik bak een stukske wüst in de pan... da's lekker man, die nieuwe wüst... wa' wilde: bloedwüst of aandere?'

'Kan me nie schille.'

'Dan neem ik bloedwüst, want die lus ik liever...'

Merijntje lachte, al wat onbevangener. Daar had je Nelleke weer... deed altijd wat ze zelf het prettigste vond...

Toch was het gezellig, haar zo bedrijvig door het kamertje te zien gaan om alles klaar te zetten. Handig sneed ze brood, lei de lange, dunne boterhammen op een bord en praatte onderwijl door... Het was net of er niks gebeurd was, maar als ze toevallig zijn blik met de hare ontmoette, kreeg ze even een kleur en glimlachte bijna verlegen, met iets schuchters in haar gezicht, dat hem vertederde en verzoende. Een wonderlijke meid was ze toch ...je werd er niet uit wijs... Toen de bloedworst in de pan siste en de kruidige geur door de kamer dreef, voelde hij, dat hij honger had. Het water liep hem om de tanden. Handenwrijvend kwam hij er bij staan en keek toe, hoe zij met de vork de dikke schijven om en om keerde... ze werden bijna zwart, rul en het vel krulde er af... zulke bloedworst kreeg je alleen hier... kenden ze in Holland niet. Hij kuste haar in haar nek. Ze lachte zacht en wreef even haar schouder tegen hem aan, zonder de bloedworst uit het oog te verliezen.

Dan zetten ze zich samen aan tafel. Nelleke schonk koffie. Ze smulden van de warme bloedworst uit de koekepan, die boven een treeftje tussen hen in op tafel stond. Tevreden zei Nelleke: 'Wa' zitte me-n-ier gezellig, 'ee, Merijntje?... Net voader één moeder!'

'Precies as vroeger in 't schuurke, witte nog wel?'

'Nou! óf ik 'et weet!... Wad'emme doar een leut g'ad, 'ee?'

'Eén een ruzie.'

'Da's nog al glad... gij moakt altijd ruzie... Zèg... wad emmejullie uitg'oald mee An Nollebart?'

'Wij?... Wie wij?'

'Nou, zèg... Pinneke Testers één jullie toch zeker!... Verteld'es...'

Merijntje sloeg met de vlakke hand op tafel en begon te lachen.

'Gadsamme, da' was een klucht, meid!'

Met horten en stoten, telkens onderbroken door lachbuien, vertelde hij van Pinnekes heldendaad. Nelleke schreeuwde van afkeer en pret en viel haast van haar stoel, zo moest ze lachen om het verhaal van het optreden van de veldwachter en de mirakuleuze genezing van Tiest. Daar zou wat om gelachen en over gepraat worden, over jaren nog!... Pinneke zou zelf wel zorgen, dat het niet in 't vergeetboek raakte!... Ze ruimden samen de boel weg, en toen alles gewassen en in de kast gezet was, kwam Nelleke weer bij Merijntje op schoot zitten en begon hem een eindeloze reeks kleine kusjes te geven, overal op zijn gezicht en hals. Hij hield haar losjes om de heupen, sloot de ogen en liet haar glimlachend begaan. Plotseling hield zij op en zei zacht:' Wa' zouwe Koat één

Toon nou doen?'

'Loat ze verrekke,' zei Merijntje nijdig, 'wa' kan oons da' schille?'

Hij was kwaad. Ze dacht tóch aan die boerenlummel. Jaloezie stak.

'Wad' edde toch meet dien boer oonder de pet?'

'Niks... 'oe komd'er op?'

'G'è 't vrije zeker van 'um geleerd, 'ee?'

Ze lachte spottend.

'Wa' gift da' nou, van wie 'k 'et geleerd 'em?... Gij profiteert er in ieder geval van... Kan 'k 'et goed, Merijntje?'

'Oach, meid!...'

Hij wilde haar van zich wegduwen, maar zij klemde zich vast aan zijn hals, drong dichter tegen hem aan en sloot zijn mond met lange, gulzige kussen. Zijn weerstand verslapte, de vroegere opwinding bruiste weer door zijn bloed en met een vreemde woede, die aldoor voelbaar bleef onder zijn verliefde drift, begon hij haar weer te kussen en te liefkozen. Zuchtend gaf zij zich over aan zijn lippen en handen. De wimpers van haar gesloten ogen trilden op haar blozend gezicht. Maar toen hij heftiger en heftiger werd en met hese stem smekend aldoor haar naam fluisterde met zijn mond in haar warme hals gedrukt, duwde zij zacht zijn handen terug, kneep ze in de hare bijeen en fluisterde: 'Neeë, schippertje, da' nie, da' nie...'

Het klonk week en niet zo overtuigd als daar straks. Nog verzette ze zich, maar ook in haar zwol onweerstaanbaar het grote verlangen. Als hij haar hevig beetpakte en dwong, zou ze zich laten gaan misschien, want zo gek als op deze jongen was ze nog nooit op een ander geweest. En de gedachte aan Toon en Kaat in het andere huisje had haar onzegbaar opgewonden en verhit. Maar Merijntje drong niet aan. Haar tegenstand verlamde en ontnuchterde hem. Als ze niet zelf wou, zou hij haar niet dwingen. Dat kon hij niet. Weer kwelde dat lege, verdrietige gevoel van verongelijkt en bedrogen te zijn.

Hij liet haar los en zij stapte van zijn schoot. Ze wist zelf niet of ze tevreden was dan wel teleurgesteld, blij dan wel kwaad. Hij gaf het wel gauw op. Met hem hoefde ze niet te worstelen en te ruziën, zoals ze met Toon had moeten doen eer ze uit zijn handen los kwam... En misschien zou ze zich heel gauw hebben laten gaan, juist bij hem... Een rare jongen was die Merijntje toch... Hij was wel heftig, maar brutaal en dwingend was hij niet... Ze wou gedwongen worden... Eens zou iemand haar moeten dwingen, want zonder verzet zou ze zich nóóit kunnen overgeven... En nu wist ze niet meer of ze gewild had, dat Merijntje met dwang haar verslappend verzet gebroken had of niet... Was ze blij, dat ze de baas gebleven was?... Natuurlijk was ze dat... Nee, toch niet!... Het was beter zo, maar toch roerde er diep in haar hart een wrevel, als was haar onrecht gedaan. Ze keek naar Merijntje en had zin, hem te krenken en verbaasde zich daarover, want ze hield toch veel van hem.

Merijntje was opgestaan en rekte zich uit met een ontevreden en nors gesloten gezicht. Hij sloeg zijn jasje uit de kreukels en keek rond naar zijn pet en zijn jekker. Hij had er genoeg van op stang gejaagd en dan afgescheept te worden... Toen zei Nelleke met haar liefste vleistem: 'Zèg, Merijntje?'

'Joa?'

'Is da' nou woar, da' meneer pestoor van de zomer zo schandoalig mee Flierefluiters gezopen'eet?' Verwonderd keek hij haar aan. "Oe komde doarop?'

'Nou, da' zége ze... Ze zége da'z'alle twee as dweilen over de groond lagge te rolle van zattig'ed... één da'ze schandoalige liekes zonge...' Merijntje was gloeiend rood geworden. Zijn ogen flikkerden van kwaadheid. 'Is 't woar?... Zége ze da'?... Ze zége... ze zége...' Smalend rekte hij de hatelijke woorden. 'Eén wa' zége ze nog meer?...'

'Neeë, vertel nou es, Merijntje... gij 'ed er toch bij gewiest... Loop meneer pestoor in een kürten oonderbroek deur den 'of soms?' Ze proestte achter haar hand. Merijntjes ogen werden groot van verbazing. 'In z'n oonderbroek?' Toen lachte hij luidop.

'Joa zeker,' snauwde hij. 'In een zwarten oonderbroek.'

'Wezelijk?... In z'n oonderbroek?... 't Is toch freet!'

'Oach, meid, ge zij stoapelzot, gij!... Da's ommers een zwarte loakese kniebroek, die droagen alle pestoors oonder d'r toog!... Lég nie te lulle...'

'Eén ziet die Nelen 'em dan zo moar in da' kürt broekske deur den 'of lope?... Nou, da's ok mooi, zég!...'

Bleek van woede stoof Merijntje nu op: "Ouw je smoel, gadverdomme!... Doede gij ok al mee oan da' geklep van die smerlappe?... Ge moes j'w eige schoame!'

'Loat meneer pestoor z'n eige schoame!'

'Die doe niks, doar-t-ie z'n eige vor 'oeft te schoame, verstoade da?... 'k Wouw a'ge's een jonge war, dan sloeg ik je liengs één rechs de koamer deur...' Nelleke retireerde voor zijn dolle woede.

'Nou... ik zèg toch niks?'

'Ziede, doar edde 't... ik zèg toch niks... gin meins zèg wa', moar iedere lulkous breng 'et verder... De lamstroale... 'k zou ze wel kunne verniele... Eén da' gij nog meedoet oan da' gekawaauw van die ou'wijve!'

'Hm! die is goed... Nou motte nog tegen mijn op goan speule!... Kan ik er wad'oan doen?'

'Gij 'ellep 'et verder vertelle.'

'Nou... a'gij 'et wilt, dan proat ik er nooit mee gin meins meer over... A'gij toch zégt a't gin woar is.'

"t Zijn ammoal lieges één verzinsels van de verdomde femelèers, die bang zijn van pestoor Roaimoakers! Da' zèg ik toch... d'r is gin verdommenis woar van al die smerige proatjes.'

'Nou, frit me moar nie op! Ik proat er nooit meer over. Is 't nou goed?...'

'Hm!'

'Nou nie kwoad meer zijn op Blozekriekske, schippertje... zumme 't afkusse?

'Oach... die flaauwe kul!'

'Allee!'

Ze pakte hem bij zijn schouders, ging op haar tenen staan en stak hem haar gespitste lippen toe. Onwillig kuste hij haar. Ondanks zichzelf moest hij nu toch weer even lachen om haar argeloos onschuldig gezichtje met de ondeugend flikkerende ogen en de slimme trek om de mond.

'Ik goan d'r vandeur.'

'Joa, 't woor tijd. Over een 'allef uurken is moeder zeker vrom.'

Hij trok zijn jekker aan en zette zijn pet op.

Ze kuste hem lang, liet hem dan met een zucht los.

'Dag, lief schippertje... 'Edde 't goed g'ad bij me?'

'Da' schik genog...'

'Komde dan nog es gaauw vrom?'

'Da' kan best gebeure... Dag, Blozekriekske!'

'Tot ziens, schippertje.'

Ze bleef midden in de kamer staan en keek hem na tot bij de deur, glimlachend. Dan luisterde ze naar zijn stappen over het klinkerstraatje langs het huis. Er prikte iets in de hoeken van haar ogen: ze had misschien toch beter gedaan niet met hem over de pastoor te beginnen... Wat was ie razend geworden!... Toen haalde ze de schouders op en keerde zich om naar de spiegel. Weer kamde ze haar haren glad en lachte tegen haar spiegelbeeld. Haar bloed was tot rust gekomen. Zachtjes zei ze tot het meisje in het glas: 'Da' was bekaanst, Nelleke... Ge mot oppasse meet da schippertje...'

III

't Was regenachtig weer de volgende dagen, druilerig en somber, laat dag en vroeg avond. Merijntje werkte binnen aan de kast. Hij had een versiering van de panelen ontworpen, meneer pastoor had die goedgekeurd en Nele was er verrukt over. Nu zat hij op een hoog krukje voor de werkbank en stak met verschillende beitels het ornament in het hout. Het was prettig werk. Het hout glansde zo zijig en glad en het licht speelde zo aardig in het hoog en laag van de eenvoudige versiering. Als je eenmaal de gang te pakken had, ging het haast werktuiglijk en je kon je gedachten rustig hun gang laten gaan.

Merijntje was in een gedrukte stemming, ontevreden over zichzelf en tamelijk in de war. Hij wist minder dan ooit, wat hij aan zichzelf had. Hij wist alleen, dat hij niet was, die en wat hij gaarne zijn zou. De middag met Blozekriekske zat hem lelijk dwars. Hij zou zich graag voorgenomen hebben, haar nooit meer te ontmoeten, maar hij deed het niet, omdat hij geen vertrouwen had in de wilskracht, die er voor nodig was om zo'n voornemen ook uit te voeren. Hij was ontevreden, onvoldaan en kwaad thuisgekomen. Hij was kwaad op zichzelf, omdat hij zo heftig met Nelleke had zitten vrijen en haar over had willen halen, zich helemaal aan hem te geven, en hij was kwaad op Nelleke, omdat ze hem zijn zin niet gegeven had. En dat klopte niet... Als hij dacht aan die hevige ogenblikken, toen zijn hart haast barstte van de opwinding, verlangde hij er gespannen naar terug en tegelijkertijd haatte hij dat verlangen, omdat hij zeker wist, dat hij toch niet echt van dat meisje hield. Hij had altijd minachting gehad voor jongens en meisjes, die schaamteloos weg maar zulke hete spelletjes met elkaar speelden... en sinds Marjan wist hij pas goed, hoe minderwaardig het genoemd moest worden, als er geen alles overheersende liefde achter drong. En toch deed hij het nu ook en was kwaad als het meisje hem niet het alleruiterste gaf... Hoe kon je zo ooit in vrede met je zelf leven ?... Als je zo zeker wist wat goed was en toch het verkeerde deed ?... En wist, dat je dat verkeerde weer zou doen, als je er de kans toe kreeg... het misschien zoeken zou... Wat was dat toch in hem?... Hij moest wel iets doortrapt slechts in zich hebben... O, anderen deden het ook, maar aan hun lachend en spottend en openlijk genietend praten erover merkte je, dat ze het helemaal niet erg, dat ze het heel gewoon vonden. Het was daarom niet minder lelijk, maar zij zagen het niet als lelijk. Hij wel. Hij vond het heel lelijk... en toch deed hij het en zou het weer doen... dat was het waarom je zo woedend kon worden: dat je zo'n zwakkeling was, en de verleiding niet kon weerstaan... De verleiding?... Had Nelleke hem dan verleid?... Iedereen, die het te weten kwam, zou zeggen, dat hij haar verleid had... meisjes werden verleid, en jongens waren de verleiders... Nee, zo was het niet. Hij had Nelleke niet verleid en Nelleke hem niet. Het zat in je allebei... en als je ervaring groeide, werd het sterker inplaats van zwakker... je verbeelding speelde met je herinnering en zweepte je verlangen naar nieuwe ervaring aldoor hoger op... Het bedenken, het weten, dat jij een jongen was en zij een meisje gaf je al een warm gevoel en een vreemde zwakte tegenover je wil en voornemens... Het trok je naar elkaar toe, haast onweerstaanbaar, en als je er niet in slaagde meteen je los te rukken en te maken, dat je weg kwam, dan werd je van het een tot het ander gevoerd en je moest tot het uiterste gaan of je wou of niet, of je van zo'n meisje hield of niet, of je zeker wist, dat je er later bloedig spijt van zou hebben of niet... En hij zou er altijd spijt van hebben, dieper en pijnlijker, omdat hij door Marjan wist, dat het ook anders zijn kon, dat élke herinnering mooi, zuiver en goed kon zijn... zelfs al had je dan in ieders ogen echtbreuk gepleegd... Het onuitstaanbare was, dat deze wetenschap je niet helpen kon, dat die dolle drang in je bloedje willen en weten verlamde en je ademloos voortdreef naar een bevrediging, die je eindeloos onbevredigd achterliet, vol spijt, vol verachting voor je zelf... en dat zich dit altijd weer herhaalde.

Telkens weer, als dat verlangen naar Nelleke in hem opstond, gemengd met een onmiskenbare vertedering, vroeg hij zich af, of hij dan soms toch van haar hield. En hij moest antwoorden: nee!... Van Marjan hield hij. Hij kon zich voorstellen, dat hij altijd met Marjan samen zou zijn; dan vloeide er een ondraaglijk geluksgevoel door hem heen, en hij kon zich niets heerlijkers voorstellen. Maar met Nelleke ?... O nee!... nooit!... Hij kon met haar lachen en stoeien, ruziën en vrijen, zich gloeiend aan haar opwinden, maar de gedachte alleen, met haar te moeten leven, deed hem zweten van angst: hij zou haar de een of andere dag doodslaan om haar streken en haar onbevangen geratel, waar ze altijd een bedoeling mee had... En als hij haar nooit meer zag, zou het hem niets kunnen schelen... Hij hield niet van haar, niet zó, maar als ze hem liet weten, dat ze van avond weer alleen thuis was, dan zou hij naar haar toe gaan en alles in het werk stellen om zijn zin bij haar te krijgen. Dat was verfoeilijk, maar hij hoefde tegenover zichzelf niet te liegen: hij kon die drang niet weerstaan, al zag hij het minderwaardige, het slechte ervan volkomen in...

Als hij maar iemand had, waarmee hij over deze dingen praten kon. Die hem kon zeggen of er meer waren zoals hij, en hoe wijzer mensen, die het leven goed kenden, daarover dachten. Pinneke Testers' brutaal loszinnig gepraat was geen maatstaf, en Flierefluiters opvatting omtrent deze dingen kwam hem ook niet al te betrouwbaar voor... Misschien was er een middel om anders te worden. Hij wou het graag genoeg, maar de middelen, die ze hem daartoe geleerd hadden, hadden gefaald. Hij zou er meneer pastoor wel naar hebben willen vragen... als het maar geen pastoor geweest was... Maar met een pastoor kon je immers over dat soort belevingen niet praten... In de biechtstoel, ja... en dan kreeg je te horen, dat je 't niet meer doen moest, en zoveel penitentie en het was je vergeven... Al duizend jaar gingen de mensen te biechten en hoorden, dat ze 't niet meer doen moesten en namen zich misschien vast voor het nu ook te laten... maar ze deden het toch, ze deden het nog altijd... net als hij, die het ook niet wou... Hij wist wel, dat Pastoor Ramakers heel menselijk over alles dacht, maar hij zou toch nooit de moed vinden met hem over deze moeilijkheden te spreken... die lagen al te ver buiten het wezen van een geestelijke!... Pinneke Testers beweerde, dat heel het leven daar om draaide. Dat ze konden praten wat ze wilden, maar dat dat het allerbelangrijkste was en overal achter stak, al wouen ze't niet toegeven... Als dat eens waar was... 't Gaf je zo'n moedeloos gevoel... het leek zo plat, zo laag bij de grond... Er was nog zoveel anders... De godsdienst bijvoorbeeld, die zich juist afwendde van die dingen, ze verbood en streng veroordeelde... Maar... de godsdienst had ze toch niet kunnen overwinnen of uitroeien... Ze bleven gebeuren, ze stuwden de mensen tot wat ze niet wilden... ze maakten je leven onrustig en lelijk...

Zwijgzaam deed hij zijn werk. Zwijgzaam was hij aan de maaltijden. Meneer pastoor zat onderzoekend naar hem te kijken, maar vroeg of zei niets. Hij was benieuwd, waar Flierefluiters jonge vriend nou weer mee in de knoop zou zitten. Misschien liep hij nog over Marjan te piekeren.

's Avonds zat hij in meneer pastoors warme kamer en las een boek uit de grote boekenkast. Meneer pastoor las ook of schreef brieven aan zijn bureau, soms studeerde hij in dikke, perkamenten folianten en maakte aantekeningen in een schrift. Het waren rustige, heerlijke avonden en soms werd Merijntje overvallen door de gedachte, dat hij ze eigenlijk niet verdiende. Zou hij hier mogen blijven, als meneer pastoor wist, hoe hij precies bestond, dat hij soms hier in de kamer opeens dacht aan die gloeiende ogenblikken met Nelleke en ernaar verlangde ze weer te beleven?...

Op zo'n stille, rustige avond werd er gebeld. Het was pas half negen, maar dat was voor het dorp al vrij laat. Nele deed open. Ze hoorden een zware mannenstem naar meneer pastoor vragen. Deze was dicht bij de kamerdeur en deed hem open. 'Wie is doar, Nele?'

'Peer van Til, meneer pestoor... 'ij vroagd'of a-t-ie j'w evetjes kan spreke.'

'Komt er moar in. Peer.'

De lange, breedgeschouderde gestalte van Merijntjes vroegere schoolmakker struikelde de kamer binnen. Hij zag bleek en had een blauwe bult boven zijn oog. Hij draaide zijn pet tussen de vingers, zijn donkere, wat schorre stem beefde, toen hij meteen begon te praten: 'Ge mot me-n-ellepe, meneer pestoor... da' goa zo nie... ge mot er tusse kommen, aanders gebeure d'r oongelukke... da' verdroag ik nie!...'

'Goad'eest es zitte, Peer, één verteld'es wat er op doet.'

"k Zijn op stoande voet weggejoge bij den boer... 'k ben d'r mee Sint-Andries as vaste knecht gekomme.'

'Da' weet ik: bij De Wit op De Meule... Wad' is 't er gebeurd?'

"t Is Toon z'n schuld... die stienkerd kan van gin vrouw afblijve... Kee 'ad me-n-al een poar kere verteld, "at ie mee 'eur ok beginne wou... Eén z'is een moand of drie oonderweg van oons tweede, meneer pestoor... Ze waarkt op d'oef, ze kom 's oaves ok mee melleke... Eén toen 'k doar strak de péren afvoeierden 'oorden ik ze roepen in de koeistal... één toen snapte ik die smerlap net 'at ie ze te pakke wou neme...'

Hij zweeg hijgend. Zijn ogen puilden naar voren van drift en zenuwachtigheid.

'Eén toen?'

'Toen 'em ik 'em de koeistal uitgetrapt, moar 'ij kwam vrom... één toen 'emme gevochte... Den boas kwam 't erbij, één toen was 't uit, van eiges... 'IJ 'ee me-n-op stoande voet weggejoge... Moar da' goa nie deur, meneer pestoor... da' loat ik m'n eige nie doen...'

"Ouw nou es evetjes je gemak,' zei pastoor Ramakers sussend; hij ging naar de kast in een hoek en kwam terug met een glas jenever. "Ier, drienkt es vor de schrik... Deink nou moar nie ineens oan moord één doodslag één braandstichting...'

'Woar mot ik zo midden in de winter ineens noar toe?' vroeg Peer, met bevende vingers het glas opnemend, "t Gieng net ammoal zo goed...'

'Woar is je vrouw?'

'Thuis, meneer pestoor.'

'Drienkt dan je borrel uit één goa noar d'r toe. Ze zal wel flienk overstuur zijn... Eén loat de rest moar oan mijn over.'

'Zouwd'er wad' oan kunne doen, meneer pestoor?'

'A'ge doaroan twijfelt, 'ad 'ier nie' oeve te komme, Peer,' lachte de pastoor. 'Zij moar grust... da' kom wel terechte...'

Peer stond op.

'Neem me nie kwoalijk, meneer pestoor, a'k 'ier zo moar kwam binnevalle,' stamelde hij. 'Moar 't zat me tot 'ier... één ik moes road 'emme... A'k die zeilef geschaft 'ad... warre d'r meschien dooie gevalle...'

'Da' kan 'k j'w oanzien,' antwoordde de geestelijke lachend en sloeg hem op de schouder. 'Jullie zijn zo 'eet geboakerd... Moar goed a'g'om mijn gedocht 'ed... woar 'edde'aanders een pestoor vor, 'ee?'

'Da' zee ik ok tege Keeë,' bekende Peer trouwhartig, en begreep niet, waarom meneer pastoor zo luid lachte.

'Goa nou moar noar je vrouw één zégt a'ze nie oongerust 'oeft te zijn.'

'Ge zij vriendelijk bedaankt, meneer pestoor... de goeien oaved dan.'

'Goeien oaved, Peer... ik kom morregenoched noar de mis wel noar jullie toe.'

'Moar ik mot al vroeg noar d'oef, 'a...'

'Gij goa nie noar d'oef vóór a'ge mijn gesproken 'ed.'

'Da's goed dan, meneer pestoor...'

Toen de arbeider weg was, zei Merijntje verlegen: 'Ik kon zogaauw nie wegkomme, meneer pestoor...'

Pastoor Ramakers keek naar hem om. Zijn gezicht was verduisterd, zijn mond dicht gebeten, zijn zware wenkbrauwen diep neergetrokken boven de harde ogen, die daareven nog zo mild en vriendelijk naar Peer gekeken hadden.

'Da's niks,' zei hij bars. 'Peer 'ee je gin eens gezien... Kleej'w eigen oan, me goan d'r op af.'*

'Nou nog?... Boas De Wit lee meschien al op bed a'me doar oankomme.'

'Dan 'oale ze 'm d'r moar uit... Blefde liever thuis? Dan goan 'k alleen.'

'Neeë, neeë, meneer pestoor.'

Ze trokken hun schoenen en hun jas aan. Met enkele korte woorden bracht de pastoor Nele op de hoogte. Deze sloeg de handen ineen, maar ze verzette zich niet tegen meneer pastoors besluit, bij ervaring wetend, dat dit nutteloos was. Hij weigerde de wollen das, waarmee ze hem nog in de gang nakwam.

Het was donker, de maan was nog niet op. Met grote passen liep de pastoor driftig voort, en Merijntje had moeite hem bij te houden. Af en toe hoorde hij hem binnensmonds mompelen... Het zou er spannen bij die boer. Meneer pastoor was woedend... Maar de boer was de baas op de hoeve... als die d'r een knecht uit wou trappen, dan trapte hij hem er uit en niemand kon hem dwingen de vent terug te nemen... ook de pastoor niet... Of misschien toch?... Hij was benieuwd, hoe het zou lopen !... Heel het halve uur van de wandeling naar de boerderij werd er geen woord gesproken.

Ze liepen het erf op. Woest sloeg de hond aan, rammelend aan zijn ketting. Door de luiken van een kamer aan de voorkant viel licht. Meneer pastoor klopte met zijn stok op de deur, die kort daarop geopend werd door Koos, de oudste zoon van de boer.

'Meneer pestoor?... Zoloat op den oaved?...'

'Is je voader nog op?'

'Joa zeker, meneer pestoor... Moar komt er toch in.'

De pastoor stapte de gang in, wenkte Merijntje hem te volgen. De boerin kwam de gang ingelopen, verbaasd. 'Meneer pestoor!'

'Ik mot den boas 'emme, vrouw De Wit...'

"IJ is in de koamer, meneer pestoor, me zatte net een bietje koart te spele...' Ongeduldig duwde de priester haar en haar zoon de kamer binnen en liep er achter aan. Een beetje beduusd bleef Merijntje bij de drempel staan en keek door de open deur, die in de consternatie niemand sloot, de kamer in.

Aan de tafel zaten baas De Wit, zijn dochter Willemien en Toon. Toon had een geweldig gezwollen bovenlip, een pleister op zijn voorhoofd en zijn rechteroog zat dicht, leek één grote buil met een spleetje in 't midden. Dat had Peer lang niet slecht afgewerkt, dacht Merijntje voldaan; hij hoopte alleen, dat Toon nog een beetje kreupel liep ook. Er stonden glazen met dampende rode wijn op tafel en een paar kristallen koektrommeltjes met zilveren deksels. Ze begroetten de pastoor en wilden opstaan, maar deze zei: 'Bief zitte.' Het klonk niet als een vriendelijkheid, maar als een bevel, zo nors en kortaf, dat de drie als ledepoppen op hun stoelen terug vielen. De boerin schoof een stoel naar voren: 'Goa toch zitte, meneer pestoor!...'

'Wad' ik 'ier te doen 'em, kan 'k wel stoanden af...'

'Toen ging Koos op z'n tenen naar z'n vroegere plaats terug en de boerin zette zich op het puntje van haar stoel, zenuwachtig friemelend aan het gouden kruisje, dat op haar borst hing. Groot en dreigend stond de zwarte figuur van de pastoor in de kamer. Hij had z'n hoed nog op het hoofd en z'n stok onder de arm. De boer vermande zich, en vroeg: 'Wad' is-t-er gebeurd, meneer pestoor?' .

'D'r is onrecht gebeurd, boas De Wit.'

'Onrecht?... 'Oe meende da!'

'Da' witte wirregoais goed... G'è j'w knecht Peer van Til op stoande voet weggejoge...'

Zijn stem klonk donkeren zwaar. Er viel een bedrukte stilte. De boer hield de ogen neergeslagen en speelde met het hoopje kaarten dat voor hem lag. Eindelijk zei hij met een poging om luchtig te doen.

'Tjoa... knechts, die meet de zeuns van d'oefvechte... die 'ouw ik nie... Kek moar es, 'oe Toon toegetoakeld is...'

De pastoor richtte zijn doordringende ogen op Toon. Deze wendde de blik af en werd rood. Hard zei pastoor Ramakers: 'A' de zeuns van d'oef d'r 'aande nie van de knechts d'r vrouwen afkunnen 'ouwe, motte ze moar 'emme, wat er bij stoat...'

'Wa'?' riep de boerin verschrikt. "Ee Toon...'

'Stil, vrouw, 'ouw je moond d'r buite,' snauwde de boer streng. Willemien had het hoofd gebogen en keek met een vuurrood gezicht op de handen in haar schoot. Koos keek misprijzend naar zijn jongere broer, wiens gedrag hij verachtte.

Met een poging om flink te zijn, zei de boer: "Oord'es 'ier, meneer pestoor... wat er gebeurd is, is gebeurd... Ik zijn boas op m'n 'oef... ik kan gin knecht 'ouwe, die mee m'n zeun gevochten 'eet...'

'Moar ge kun wel een zeun 'ouwe, die 't vrouwvolk van j'w 'oef te noar komt...'

De Wit haalde de schouders op, onwillig.

'Wa' zijde van plan te doen vor die knecht?... 't Is winter... 'ij kan nou zo gaauw gin aander wark vinne, één zeker nie nou-t-ie 'ier weggejogen is...'

De boer dacht na, zei dan aarzelend en met een norse intonatie in z'n harde stem: 'A't nodig is, kant ie toch van den arreme trekke...' De pastoor zette driftig zijn stok voor zich, het klonk als een klap. 'Boas De Wit,' zei hij langzaam, en ingehouden woede deed zijn stem trillen, 'ge zij kerkmeester, één ge wit net zo goed as ikke, dat den arreme d'r nie is om goed temoake wa' koppige één onrechtvèerdige boere verknoeid 'emme. Peer van Til zal mee z'n gezin gin arremoei lijen, omda' gij een smerlap van een zeun 'ed, da' vertel ik jouw as pestoor van de perochie. Uit d'arremekas kom vor di' geval gin rooie cènt... Doar zulde gij vor op motte brenge...'

De boer stond op achter de tafel. Hij was bleek geworden en zijn grote handen hadden zich tot vuisten gebald.

'Meneer pestoor,' zei hij moeilijk, 'ik loat m'n eige zo de les nie lezen in m'n eigen 'uis... Ik...'

'Blefzitte, man!' gebood de priester, en er was zoveel minachtend overwicht in zijn zware stem, dat de boer bedremmeld gehoorzaamde en terugzakte op zijn stoel. 'Z'ebbe mijn oangesteld as'erder over deze perochie, één zolang 'ad ik er zijn, zulle de schoape nie deur de wolleven opgefrete woore, doar kunde grust op goan. Ik zèg je di': ge nim Peere vrom, of ge zürregt 'at ie bij een aanderen boer komt, of ge betoalt 'em z'n volle loon thuis, mee kostgeld d'r bij... Morrege vóór twoaleve mot ik bericht 'emme 'oe ofwa'... één aanders légt er morregemiddeg een oanklacht tege je zeun weges oanraanding van een getrouwde vrouw in dienstbetrekking... Getuige zijn d'r... In Bredoa lache ze nie mee zukke grapkes...'

'Da's... da's afdreige!' stotterde de boer.

Toon keek schichtig van de pastoor naar zijn vader. Hij was krijtwit geworden, en zweet parelde op zijn voorhoofd. Pastoor Ramakers lachte, kort en honend.

'Dad' 'oefde mijn nie te vertelle,' zei hij toen bars. "t Is wijd genog gekommen in een christelijke wèreld ad een geestelijke de doodgewoonste rechtvèerdig'ed van z'n perochioanen af mot perse:.. As boer 'edde de veraantwoording voor je volk, man, nie alleen vor de wet, moar ok vor je geweten één vor God... A'ge da' vergit, ben ik er voor om j'w een 'aandje t'ellepe. Rijkdom is bij mijn gin vrijbrief vor schavuitestreke, moar iets, doar 'a ge rekenieng vor af mot lége... Oomt'ouwt da'... Ik reken d'r op, da' ge j'w eige zo gaauw mogelijk trug trekt as kerkmeester... Goeien oavend soame!'

En vóór iemand van de verblufte familie tijd had, iets te antwoorden, was hij de kamer al uit. Merijntje deed de buitendeur voor hem open. Toen stonden ze even stil op het donkere erf... Plotseling klonk van achter de vensters de rauwe stem van baas De Wit en een daverende slag op de tafel. Glazen rinkelden in scherven. De vrouwen gilden met hoge stemmen, de mannen ruzieden er vloekend en ruw bovenuit.

'Kom, Merijntje,' zei de pastoor vergenoegd. 'Nou 'emme z'iets om over te proate...'

Merijntje liep naast hem voort, nog bevangen door de druk van dat harde gesprek, maar met een gevoel van grote, lichtende vreugde in zijn borst. Liefst zou hij als een kleine jongen naast meneer pastoor hebben lopen dansen en springen, diens hand gepakt hebben om er zijn gezicht tegen te wrijven. Hij voelde zich zo klein en licht, had aldoor de gewaarwording, dat hij dribbelend voortdraafde naast een reus, een goede, rechtvaardige reus, die de wagen van het scheef gelopen leven met één ruk van zijn machtige hand in het juiste spoor terugbracht... Hoe hij daar gestaan had in die rijke pronkkamer van de trotse

boer, tegenover heel die machtige familie... als een toren van kracht en gerechtigheid... onwankelbaar en alles bedwingend... En ze waren zo klein geworden, deze trotse, rijke mensen, deze machtige boeren, gewend om naar willekeur te beschikken over het lot van knechten en meiden... ze waren in mekaar geschrompeld tot enkel ook maar mensen, niks meer waard dan de mensen, die voor hen werkten... Er was er maar één geweest waarvan grootheid en macht uitging, en dat was meneer pastoor, die gerechtigheid eiste, afdwong. Afdreigde, had de boer gezegd, maar daar was meneer pastoor niet voor teruggegaan... hij had hem een antwoord gegeven, waar ie 'et voorlopig mee doen kon... En Peer van Til zou z'n recht krijgen!...

Plotseling schreeuwde hij geestdriftig: 'Gadverdikke, meneer pestoor... dad 'edde ze doar zo es evetjes oan d'r verstaand gebrocht!... Ik verschrok er ammoal van, moar z'arre d'r nie van trug!'

Pastoor Ramakers sloeg hem schertsend met z'n stok over de rug. Hij lachte zacht en stond stil.

'Me zullen es preberen of a'me-n-een sigoar oan kunne krijge,' zei hij. "k 'Em een droge keel gekrege van al da' geklassineer...'

Hij wou zeker niet eens geprezen worden, dacht Merijntje. En ineens moest hij lachen: dat kleine, giftige gepraat van het dorp... al die onzinnige rondsluipende geruchten... wat konden ze tegen de kracht van deze man?... Meneer pastoor was net een rots, en daar ergens beneden kabbelden wat pruttelende golfjes aan het graniet... 'Woar lacht' om, Merijntje?'

'Ik docht erreges oan, meneer pestoor...'

'O, a'ge me moar nie uitlacht, want dan zal 't er spere!'

'Ikkejou uitlache, meneer pestoor!' riep Merijntje geestdriftig. 'Da' za' wel loat woore!'

En toen was het de beurt van de pastoor om in een lach te schieten.

IV

De volgende dag was Peer van Til vaste knecht bij Koenraads, dichter bij het dorp, en een vriendelijke boer... hij was er nog op vooruitgegaan. Koenraads had zijn knecht geruild met baas De Wit. En zondags ging de boer van de Meulen niet met de schaal rond in de mis... de koster deed het in zijn plaats... de baas was kerkmeester af... Daar was weer wat gebeurd!... De tegenstanders van meneer pastoor snuffelden rond aan het geval, waarvan men het rechte niet te weten kon komen. Maar dat zo'n rijke en algemeen ontziene boer geen kerkmeester meer was... dat leek toch verdacht... Als een pastoor niet eens zulke mannen als kerkmeester kon houden, was het al ver gekomen!...

Merijntjes grootmoeder was weer ziek geworden. Hij liep er af en toe even aan, dronk er een kopje koffie en liet zich de les lezen over alles en nog wat, er deugde niet veel aan hem en de omgang met die bullebak van een pastoor bedierf hem nog verder. Hij trok er zich weinig van aan. Het begon hem langzamerhand te amuseren in plaats van te ergeren. Ze was eigenlijk komiek, dat vinnige ouwe wijfje met haar kleine, spitse gezichtje, dat steeds meer de kleur van verbleekte gele was kreeg, binnen de strakke rand van haar haakmuts. Haar koolzwarte oogjes priemden hun waakzame blik nog even scherp in je gezicht, maar haar stem kraakte roestiger dan vroeger, versleten en schorrig. Ze zat nu half liggend tegen een stapel kussens in de bedstee en buurvrouw Bluut verzorgde haar en hield het huisjeschoon. Merijntje hield veel van buurvrouw Bluut, die tien kinderen had tussen de dertig en twaalf jaar, altijd vrolijk en opgewekt was, voor iedereen een goed woord had en maar één verdriet kende: dat ze geen kleine kinderen meer te verzorgen had. Daarom verzorgde en vertroetelde ze zoveel mogelijk de peuters van anderen en was als een furie tegen mensen, die onverschillig deden tegen kinderen. Ze koesterde de onwillige grootmoeder ook, alsof het een zuigeling was, liet haar vinnigheden lachend langs zich afglijden, maar werd onmiddellijk heftig, als het ouwe wijfje smaalde op meneer pastoor. Want die had ze in haar hart gesloten. Waarschijnlijk beschouwde ze hem als het grootste kind van heel het dorp. Ze was zeer bevriend met Nele, en de kwebbelaars waren voorzichtig met hun praatjes als vrouw Bluut in de buurt was...

Ook pastoor Ramakers bezocht geregeld de zieke oude vrouw, zonder zich te laten afschrikken door haar scherpe tong. Hij maakte zich niet kwaad om haar uitvallen, en zijn terechtwijzingen plaatste hij meer om zich heimelijk te amuseren met haar spitse replieken dan in de hoop, dat zij z'n vermaningen ter harte zou nemen.

Op een regenachtige namiddag, toen hij niet verder kon werken, omdat verschillende delen van de kast in de lijm stonden en drogen moesten, stapte Merijntje naar zijn grootmoeder. Hij vonder drie van haar beste vriendinnen bij haar op bezoek. Ze hadden de tafel naast het bed geschoven en zaten er omheen, dronken koffie en ratelden welbehaaglijk. Het gesprek verstomde toen de jongen binnenkwam. Ze keken achterdochtig naar de deur, begroetten hem dan verdacht hartelijk, zeiden dat het mooi van hem was, zijn zieke grootmoeder op te komen zoeken. Een beetje nijdig zei hij : 'Ik lus zo veul suker nie in m'n koffie...' Grootmoeder smaalde uit haar bed: 'O 't is zo'n broaf manneke... 'Oe kan 't ok aanders, a'g'op de pasterij woont?... Oonder de leiding van zo'n 'eilige man motte zellef ok wel een 'eilige woore...'

De vriendinnen giechelden om de rake zet, die zo goed aansloot op het pas gevoerde gesprek.

"t Goad' awweer oarig beter mee je, gloov'ik, grootmoeder,' antwoordde Merijntje sarcastisch.

'A't er mee jouw ziel zo goed voor stong as mee mijn gezoond'eid, 'adde nog gin kloage,' insinueerde de zieke.

'Doar za'k dan es noar motte loate kijke,' veronderstelde de kleinzoon. 'Want zó florisaant stoad'er nou ok weer nie voor, grootmoeder!'

'G'èje biechtvoader vlak bij je,' snerpte het oude wijfje. 'Eén nogal een, die gaauw één veul vergift... een, die lacht om de zoonde... Of 'eet ie soms nie gelachen om die smerlappestreek van jou één Pinneke Testers tegen An Nollebart?... 'IJ loopt er 'eel 't dürp over mee te giechele... Joa, trek nou moar zo'n onnozel gezicht nie... Pinneken één gij 'emmen 'et gedoan één gin meins aanders... Een mustert vol stroont... 't is schaande, dér!'

Een van de vriendinnen begon onbetamelijk te grinniken maar zweeg onmiddellijk, toen grootmoeder Gijzen haar bestraffend aankeek. Haastig betuigden ze allemaal haar instemming met het oordeel van de zieke en keken misprijzend naar de vermoedelijke medeplichtige aan de wandaad. Maar deze haalde de schouders op en schonk zich brutaalweg een kom koffie in. Hij ging op een stoel zitten, zette de voeten op de bovenste sport, steunde de ellebogen op de hoog opgetrokken knieën en blies in zijn koffie, spottend rondkijkend.

De vriendin, die haar lach niet had kunnen houden, vroeg nieuwsgierig: 'Verteld'es 'oe a't gegoan is, Merijntje?'

Hij trok de wenkbrauwen hoog op, dronk eens van zijn koffie, en vertelde: 'Ze zége... zo beginne jullie ommes ok al tij... ze zége... moar ik wil 'et nie gezeed'emmen, or!... ze zégen 'a Mieke van de küster oan 't roam stong te roepen om binnegeloate te woore... één toen... zége ze... toen dee An Nollebart de deur ope... één toen kwam die mustert noar binnen in plek van Miekes... Eén ze zégen 'ad An die mustert om'elsde net of a't een rillekwie in de processie was... één da'ze d'r oonder gevallen is... 't Mot gestoonken 'emmen a't meer as present was... zége ze... één An 'ee geschreeuwd of a'ze vermoord wier... a't teminste woar is, wa' ze zégen, 'ee, want d'r woor zo veul geproat

De vorm, waarin hij zijn verhaal kleedde, stond de vrouwen niet bijzonder aan, maar ze konden haar lachen toch niet bedwingen. Merijntje zag zelfs een schaduw van een glimlachje dwalen om de strakke lippen van zijn grootmoeder. Doch ze zei streng: 'Weljoa... lache jullie d'r moar om... 't is mooi, da' mo'k zége...'

Met een onnozel gezicht vroeg Merijntje: 'Begrepte gij nou, grootmoeder, ad'iemes as Mieke van de küster zoiets doet?... Dad'ar ik nooit achter d'r gezocht, gij wel?'

'Joajoa, 't is goed... gifde gij een aander de schuld ok nog moar, slecht jong a'ge doar stoat!'

'Moar, grootmoeder, ze zége toch 'ad An Nollebart duidelijk de stem van Miekes g'oord 'eet!... Dan mot zij 'et toch gewiest 'emme. ..joa... nie 'ad ik 'et gezeed wil 'emmen, or... Oonze Lieven 'eer zal me d'r voor bewoare...'

"Ouw je moond er nou moar over... 'Edde niks te doen?'

'Vandoag nie meer.'

Spottend keek hij rond. Hij was natuurlijk midden in een heerlijke roddelpartij gevallen, en nou durfden ze niet door te gaan. Maar hij bleef lekker zitten, hij zou ze het plezier niet doen weg te gaan en de baan vrij te geven voor verdere kletserij... Hij amuseerde zich met de verlegenheid van de wijfjes. Ze kuchten en slobberden eens van haar koffie en klaagden over het natte weer, dat zo slecht was voor haar reumatische knoken en je van de ene verkoudheid in de andere deed vallen.

'Rotte winters moake vette kerk'ove,' troostte Merijntje met een ernstig gezicht. 'D'r zulle weer 'eel wad' ouwe meinse doodgaan eer 'at voorjoar komt.'

De vrouwtjes huiverden en trokken haar wollen omslagdoek vaster om de magere schouders. Grootmoeder keek hem kwaad aan.

'A'g'aanders niks wit, kunde beter weggoan, eigewijzen oap,' beet ze hem toe.

Merijntje grinnikte en begon kalm z'n pijp te stoppen.

'Ge meugd' ier nie roke... dan krij'k 'et benaauwd.'

'Dan nie.'

Hij stak de pijp weer in z'n zak, keek vergenoegd voor zich uit en floot zachtjes tussen de tanden. Hij ging toch lekker niet weg, al barstten ze op een rijtje aan de nieuwtjes, die ze niet kwijt konden.

'Da'jong vollek van tegewoorig 'ee niks gin eerbied meer in z'n lijf,' snibde een van de vriendinnen.

'Zégt da' wel, meins,' viel een ander haar bij. 'Da' doe moar, één da' zég moar, doar a'ze zin in 'emme.'

'Da' was in oonze tijd aanders...'

'Oach, toen warre de meinse nog nie wijzer,' zei Merijntje luchtig. 'De wèreld goa vooruit, 'ee.'

'De wèreld?' snoof grootmoeder. 'De wèreld goad' achteruit, zo 'aard 'ad een pèerd lope kan...'

De vriendinnen knikten. Haar spitse neuzen gingen op en neer boven de minachtend samengetrokken mummelmonden. Merijntje moest zich geweld aandoen om niet luid te lachen. Eén van haar hield het niet langer uit, keerde haar gezicht naar hem toe, en vroeg: 'Witte gij nie, woarom 'aboas De Wit gin kerkmeester meer is?'

'Joawelle.'

Toen keken ze hem alle vier aan, de ogen fel van nieuwsgierigheid.

'Waarom dan?'

"IJ moog nie meer van de boerin.'

Verbaasd staarden ze hem aan. Ze schoven op haar stoel heen en weer van ongeduld om meer te horen. Merijntje knikte trouwhartig.

'Woarom nie?'

'Ze was bang a' meneer pestoor 'em op 't slechte pad zou brenge... Ge mot deinke: zo'n deurtrapten deugeniet as pestoor Roaimoakers, één dan zo'n simpele, broave meins as boas De Wit... ze was as de dood vor de ziel van d'r boerke... Nou, één toen 'ee ze 'm rizzeluut verbojen om nog langer kerkmeester te blijve bij dieë slechterik!'

De wijfjes zaten hem dwaas aan te kijken, niet wetend of ze hem geloven moesten. Maar grootmoeder viel scherp tegen hem uit: 'Zèg... schoamdej'w eige nie om ouwe meinse vor den oap te zitten 'ouwe, lillijken battroaf!... 't Zajje d'r nog es noar vergoan, rekent doar op!... Ge leer wel veul moois doar op de pasterij van die pestoor van jou!...'

Merijntje zat stilletjes te proesten om de woede van zijn grootmoeder en de minachtende teleurstelling van de andere vrouwtjes, die nu begrepen, dat ze er ingelopen waren. Onder grootmoeders woorden was de deur opengegaan en pastoor Ramakers' stem zei van de drempel: 'Wad'em ik nou weer op m'n gewete?'

Verschrikt keken de vrouwen naar hem om. Merijntje stond op om een stoel voor de pastoor te halen. De vriendinnen mompelden verlegen een groet, maar grootmoeder zei onvervaard: 'Ge moogt da'jong wel es wad' eerbied vor den ouwerdom bijbrenge, meneer pestoor!'

'Is-t-ie weer oonstraant gewiest, da' slecht jong?' vroeg de pastoor op afkeurende toon. 'Joa, grootmoeder, diekleinzeun vanjouw 'eed een kwoajen oard.. 'k 'em er wa' mee uit te stoan!... Eén Nele wit al lang gin road meer mee z'n deugenietestreke... Ge zij zeker nie streng genog vor 'em gewiest, toent ie klein war...'

Merijntje lachte luidop en de vriendinnen giechelden beduusd een beetje mee.

'Ziede wel?' klaagde de pastoor. 'Vor mijn 'eet ie ok al gin respekt, de rekel!'

'Jullie,' mopperde grootmoeder nijdig, 'jullie zijn twee 'aanden op een buik.'

"t Zal d'r oons nog es noar vergoan, meneer pestoor,' waarschuwde Merijntje in de trant van z'n grootmoeder. De vriendinnen stonden op. 'Nou, me goan moar es.'

'Ik joag jullie toch nie weg?' vroeg de pastoor duidelijk ongerust. 'Bief nog wa'... meschien 'oor ik dan nog zo 't een één 't aander over de zoondig'ed van m'n perochioanen... één van m'n eige... da'k gebruike kan vor m'n preek van een zoondag...'

De wijfjes gniffelden verlegen, zeiden gedag, en dribbelden op hun sleffende muilen achter elkaar naar de deur.

'Bij de küster is de koffie bruin,' vertelde de pastoor vriendelijk. 'Ge kunt doar grust je stichtelijke bijeenkomst voortzette... oons dürp kan wel wa' gedegen oordeel één goeie road gebruike... geneerj'w eige moar nie bij 't b'oefene van de liefde tot j'w evennoaste... Oonze Lieven 'eer ziet da' gère, da' witte!'

De vrouwen vluchtten. Merijntje zag ze met gebogen rug langs het venster gaan en lachte luid van vreugde om de uitval van meneer pastotor. Deze schudde het hoofd, kwam naar de tafel, lei er stok en steek op en ging zitten. Merijntje schonk hem koffie in. Grootmoeder keek kwaad naar haar bezoeker. Verontwaardigd vroeg ze: 'Zijn da' nou meniere voor een geestelijke?'

Pastoor Ramakers streek zich door het stugge haar en antwoordde zuchtend : 'Tjoa, grootmoeder... 'k zijn bang a'k in jullie oge moar een miseroabel èndje pestoor zijn...'

Grootmoeder keek hem met haar felle, zwarte oogjes een poosje doorborend aan. Dan zei ze venijnig: 'A'ge moar nie deinkt, da' g'in d'oge van God een goeie pestoor zijt...'

Merijntje schrok ervan. Hoe durft ze! dacht hij. En hij verwachtte een verpletterende uitval van meneer pastoor tegen die ongehoorde brutaliteit. Maar de pastoor was niet in een stemming om ernstig op de woorden van de oude vrouw in te gaan. Op verschrikte toon vroeg hij : 'Die drie lieftallige moagde warre soms toch gin verkleed' engeltjes, die j'w een bodschap van Oonze Lieven 'eer gebrocht 'emme?...'

'Joa, spot er moar mee,' snibde de zieke, 'moar 't èndje zal de last droage...'

'Van eiges, grootmoeder Gijze, van eiges... Da' zumme dan wel zien a't zo wijd is... In ieder geval zijn 'k je daankboar vor al de zurreg, die ge vor me toont... gij één nog meer broave zielen uit de perochie... Doar zuid' ok op je tijd vor beloond woore, zij moar nie bang...'

De oude vrouw neep de lippen opeen en antwoordde niet. Lange tijd lag ze naar hem te kijken. Eindelijk zei ze, zacht maar met een duidelijke dreiging in haar zwakke, krakende stem: 'Ge deink nou a'ge groot één staark zijt, 'ee, meneer pestoor?... Moar d'r zijn d'r groter één staarker gevallen as gij... Ad' Oonze Lieven 'eer z'n vienger uitstikt, dan léde...'

'Doar 'edde gelijk in, grootmoeder... Een d'r zijn d'r 'ier op 't dürp genog, die Oonze Lieven 'eer gèren een 'aandje zouen 'ellepen a'ze de kaans krege... gloofd' ok nie?'

Zij antwoordde niet, keek naar de pastoor met zoveel duidelijke, rustige minachting, dat Merijntje zich verbaasde waarom deze niet opstoof. En weer bekroop hem de angst voor die rondsluipende praatjes, waarvan je nooit het ware te weten kwam: het moest toch wel heel erg zijn, als grootmoeder zo'n houding durfde aannemen tegenover de pastoor. Hoe was dit allemaal mogelijk en wat stak er achter ?... Wat wisten ze of meenden ze te weten, dat ze zo tegen meneer pastoor waagden te spreken en te doen als zijn grootmoeder?...

Pastoor Ramakers zat naar het boos versloten gezicht van de oude vrouw te kijken en er speelde een glimlachje in de hoeken van zijn sterke mond. Hij draaide het zilveren kettinkje van zijn horloge rond z'n wijsvinger en duim. Eindelijk zei hij: 'Ik zou toch wel es wille wete wa' g'eigelijk tege me-n-'ed, grootmoeder Gijze... moar da' zulde me wel nie vierkaant in m'n gezicht wille zége, deink?'

'Ik zèg nooit meer a'k veraantwoorde kan.'

'Nou, da' weet ik nog zo net nie... Moar a'k er bij ben, woor 'et wad aanders, da' sprikt...'

Merijntje hield het niet meer uit.

'Ge moog wel wa' meer eerbied 'emme vor een pestoor!' verweet hij zijn grootmoeder heftig.

Ze wendde haar ogen naar hem en antwoordde kortaf: "t Geloof is meer as een pestoor.'

'Eén God is weer meer as 't geloof, da' gij meent,' zei de pastoor rustig. 'Moar da' zulde pas begrijpen a't te loat is... Kom... ik goan es wijer op... 'k em nog meer zieke... Gelukkig a' z' ammoal zo veul nie op me tegen 'emme!... Kan 'k soms nog iets vor je doen, grootmoeder?... G'è moar te spreken, or...'

'Ik kan m'n eige wel redde.'

'Da's meer 'at de meeste meinse dürreve zége... Gij goa voorlopig nog nie dood... Ge zuid' oons ammoal nog begroaven a-t-een bietje wilt!... Dag, vrouw Gijze... 't beste d'r mee...'

Zij bromde een onverstaanbare groet. Merijntje ergerde zich vreselijk. Hij stond op. 'Ik goan ok weg,' zei hij kwaad.

'Zouwde je grootmoeder wel alleen loate ?' vroeg de pastoor, maar grootmoeder trok haar rozenkrans onder het kussen uit en zei ellen: "k Zijn altij in goei gezelschap... goa maar grust weg...'

De pastoor keek nog even naar haar, schudde het hoofd en liep glimlachend de deur uit. Merijntje volgde hem op de hielen. Buiten spuwde hij op het straatje en zei driftig: 'Pah!... dad'oonverdroagelijk wefke!' Pastoor Ramakers begon te lachen.

'Z'is een dappere soldoat vor d'r God, Merijntje, da' motte toegeve... Wij motte van da' godje niks 'emme... moar zij stoat er vor tot d'r leste snik... doar motte respekt voor 'emme... al was die god nie meer as een pop van strooi...'

'Ik 'em er niks gin respekt vor!' riep Merijntje.

'Doar zijd'ok nog rijkelijk jong vor, manneke... Moar ge mot niet te veul op d'r schelle, want ge trek meer op d'r a'ge wel deinkt!...' 'Ikke?... Op grootmoeders?' vroeg de jongen ontsteld.

'Van binne, meen ik.'

'Toe moar!... da's nog aarger!... Da' meende nie, meneer pestoor!'

'Da' meen ik wel... één 't is as een komplemènt bedoeld... Allee, tot strak... ik mot 'ier zijn...'

Lachend liet hij Merijntje met zijn verontwaardigd gezicht staan. Deze voelde zich oprecht beledigd. Maar de gedachte dat hij innerlijk iets gemeen kon hebben met de dweepzieke kwezel, die zijn grootmoeder was, kwam hem zo bespottelijk voor, dat hij niet anders konkluderen kon dan door meneer pastoor voor de gek gehouden te zijn. En dus schold hij zichzelf voor ezel uit en liep lachend verder. Z'n maag jeukte. Hij ging es bij Nele in de keuken kijken of ze alvast niet iets voor hem te smikkelen had...

V

Steeds minder begreep Merijntje van zichzelf, van de wereld om hem heen, van de mensen, wier leven rond hem bewoog. Nelleke trok hem telkens naar zich toe, wist het zo in te kleden, dat hij haar na donker thuis bracht, als ze boodschappen in het dorp gedaan had, of haar thuis opzocht. Ze liet hem helpen in het schuurtje, maar er werd niets uitgevoerd, ze hing dadelijk om zijn hals. Een paar keer had hij haar ook nog alleen in haar huis getroffen, en zij werd steeds driester, steeds hartstochtelijker, maar zodra hij de grenzen wou overschrijden die zij zich gesteld had, weerde ze hem met beslistheid af, en telkens dieper voelde hij zich gekrenkt en geënerveerd, telkens nam hij zich voor niet meer naar haar toe te gaan, maar na een paar dagen lokte haar lachend en opwindend beeld weer zo sterk, dat hij haar toch weer opzocht. Steeds veelvuldiger werden de ogenblikken, dat hij haar en zichzelf haatte, maar het leek wel of hij in de ban van een betovering lag en aldoor weer naar haar toegedreven werd. Ze zette hem van alles af, een lap goed voor een bloesje, een gesp voor een ceintuur, een kralen ketting. Ze praatte spijtig over iets, dat ze graag hebben wou, maar niet kopen kon, en hij gaf haar het geld ervoor. Haar verrukking en dankbaarheid waren kinderlijk uitbundig, ze bekoorden en ergerden hem terzelfdertijd. Alles aan haar bekoorde en ergerde hem tegelijk... hij kon er razend om worden, wou er los van komen en kon niet. En toch wist hij, dat het niets was, heel die woeste vrijerij met Nelleke, niets dan wat zoekend gespeel, drinken, dat de dorst niet lessen kon, onweerstaanbaar aantrekkelijk, maar onbevredigend, en niet mooi. Niet mooi. Vooral: niet mooi. Zeker had Nelleke gelijk, als ze het laatste, het ergste niet wou toegeven en toch had hij het gevoel, dat het daardoor kwam dat naderhand alles lelijk scheen... Had ze gelijk?... Nee, dat was het juist... ze had toch géén gelijk... Ze zou gelijk gehad hebben, als ze niets toegelaten had, als ze zich ingetogen en volkomen kuis gehouden had... Ze zocht het genot, maar ze ontweek... het gevaar... Dat was het... ze wond hem en zichzelf op door het prikkelende spel, maar als hij zijn zelfbeheersing verloor en het uiterste wou, dan kwam zij plotseling tot bezinning, dan sprak ze over je verstand gebruiken... Nelleke kon plotseling de stroom van de hartstocht onderbreken en het verstand in werking stellen... En dat verkilde je plotseling. Dat gaf je het gevoel bedrogen te zijn, te kort gedaan en voor de gek gehouden. Er werd een spelletje met je gespeeld en als je zelf vergat, dat het een spelletje was... dan werd je in eens geremd en terug gestoten, het spelletje was uit, en ontzenuwd kon je heengaan... Het was lelijk en iedere keer boezemde het hem dieper weerzin in. Hij wou er van los. Hij moest ermee ophouden als hij zichzelf nog een beetje wou blijven achten, zich niet helemaal een in de modder geraakte schooier wou vinden... Maar dan kwam Nelleke, keek hem pruilend aan, had onschuldig vragende ogen en zo'n rode, verlegen glimlachende mond, die 'm'n lief schippertje' zei, en hij werd machteloos en deed weer wat ze wou, en kwam dieper ontgoocheld en vernederd naar huis... zo'n zwakkeling was hij dus, zo'n labbekak van een vent.

In het dorp voelde hij steeds duidelijker de spanning. Telkens waren er hier of daar ruzies uitgebroken. Er broeide onheil, maar hij kon niet gewaar worden wat er precies gaande was. De geruchten, die hem ter ore kwamen, waren zo onzinnig en eigenlijk niet anders dan belachelijk. Die moesten immers vanzelf dood bloeden. Met zulke kinderachtige onzin was toch niets te beginnen tegen meneer pastoor... al spraken zijn grootmoeder en haar mede-kwezels en femelaars nog zulke donker dreigende taal vol verholen dreigement en onheilsvoorspelling... Hij wou er niet eens aan denken, het van zich afzetten, maar er bleef een stille ontsteltenis, een heimelijke vrees, waaraan hij zich toch niet onttrekken kon. Nele maakte hem zenuwachtig door haar onrust, haar duidelijke angst, al wist ook zij niet wat er eigenlijk allemaal verteld was, of ze iets in het schild voerden tegen meneer pastoor en wat. De hardnekkigheid van de fluistercampagne matte haar af, ze werd nerveus onder de boze ogen, de hatelijke glimlachjes, de kwalijk verborgen haat, waarvan ze niets begreep. Alles bleef gehuld in een waas van geheimzinnigheid, het leek een samenzwering, waarvan je nooit het rechte te weten kwam, het doel niet, de middelen niet, waarmee de in donker beraamde plannen moesten worden uitgevoerd. Meneer pastoor was de enige, die kalm en onbewogen zijn gang ging, nooit iets vroeg of ook maar een toespeling maakte op enige verontrusting door de rondgaande geruchten. Nauwelijks merkte je af en toe iets van ontstemming door een onverwachte bruuske beweging, een driftig wenkbrauwfronsen, waarvoor geen gerede verklaring aanwezig leek.

En wat de mensen in hun geprikkeldheid en woede elkaar verweten en van elkaar vertelden !... Want al bleef het moeilijk iets zekers te weten te komen omtrent de verschrikkelijke misdragingen, die meneer pastoor aangewreven werden, omtrent elkaars pekelzonden betrachtten ze heel wat minder geheimzinnigheid. Heel het dorp leek één bende onbetrouwbare schavuiten, achterbakse wellustelingen, dieven en echtbrekers. Hij had er bij gestaan, dat Jan Bosters, die vóór de pastoor was, Willem Nuiten en zijn vrouw van repliek diende, toen ze voor hun deur in conflict geraakt waren. Jan had verreweg het sterkste geluid en de grootste vaardigheid in het gebruik van schilderachtige uitdrukkingen en knallende scheldwoorden. Hij had ten aanhore van de geamuseerde toeschouwers een beeld opgehangen van het zedelijk verval zijner druk kerklopende buren, waarbij je de haren te berge rezen. Ze gapten als eksters wat ze maar vangen en grijpen konden, ze bedrogen en belogen God en alle mensen, de vent zat achter alle verdachte vrouwen aan en het wijf was alles behalve vies van een mannelijk bezoekje in afwezigheid van haar waardige echtgenoot... Ze vloekten en vuilbekten, als ze zich onbespied waanden en hun fijnheid was de grofste huichelarij, die Onze Lieven Heer ooit geërgerd had... Nuiten en zijn vrouw waren ten slotte bleek en bevend van woede in hun huis geretireerd en hadden daar samen een ontzettende ruzie gekregen, tot onbeschrijflijke vreugde van Jan Bosters. Later had Merijntje hem alleen ontmoet en hem gevraagd of dat nou allemaal letterlijk waar was, wat hij zijn buren voor de voeten gegooid had. Jan had gelachen en trouwhartig gezegd: 'Belneent, jonge!... 'Edde dad' ammoal gegloofd?'

Stomverwonderd had Merijntje hem aangekeken en gestameld : "Edde dat dan zo moar verzonne?'

'Da's nog al glad!...'

'Moar woarom dan in godsnaom?'

'Bieh... ze liegen over mijn ok... da' loat ik er toch zeker zo moar nie bij zitte... 'k zijn nie zot... Poets wederom poets, or!'

Hij vond het heel gewoon en begrijpelijk en lachte spottend om Merijntjes verbazing en verontwaardiging...

Hoe kon je daar nou uit wijs worden ?... Het was een hopeloze warboel en alles leek ondoorzichtiger dan ooit. Je wist nooit waar je aan toe was.

's Avonds vertelde hij het gekke geval aan de pastoor, toen ze samen een pijp rookten in de grote kamer na het avondbrood, en vroeg hem wat hij daar nu wel van dacht. Pastoor Ramakers lachte luid. 'Wa' deinkte gij d'r zellef van, Merijntje?'

'Ik begrijp nie 'oe 'ad 'iemes 'et in z'n kop kregt... A'ge toch wit 'atniewoar is wa'ge vertelt, dan ouwde toch je moond dicht...'

'Da' zou prachtig zijn, want dan zouwt er gin laster bestoan... Moar dan zouwt er ook nie geschreve stoan: ge zul gin valse getuigenis geve...'

'Nou, da's toch een verbod, meneer pestoor?'

'Sjuust, jonge... moar oande geboje kunde zien, woara't bij demeinsenoan 'oapert. A'ge de zwak'eden één de meest voorkomende zoonde van de meinse kenne wilt, dan motte noargoan wad 'at er bij de wetverboje woord. Meet de tien geboje te beginne... die zijn duzendejoare geleje vastgesteld vor de meinse van die tijd... vor de joden in een ver oosters laand... Mozes kende z'n pappen'eimers... één de meinse van vandoag, de christenen in 't weste... diemott' al deze dienge nog altij voor'ouwe, want ze zijn van binne nog net zo zwak as die ouwe, zwervende jode van Mozes... één ze zoondige d'r nog net zo 'aard tege...'

Merijntje ging in gedachten de tien geboden na... Ja... daar had je juist alle dingen bij elkaar, waartegen ieder uur van de dag en de nacht druk gezondigd werd... Vreemd was dat... 't zat er zeker bij de mensen ingekankerd...

'Ge zul gin vremde gode voor mijn oangezicht 'emme... doar 'ouwe ze d'r eige toch oan, meneer pestoor!...'

De geestelijke lachte spottend.

'A'ge da' deinkt zijde toch abuis, Merijntje.'

'Moar z'oanbidde toch gin afgode, meneer pestoor!'

"Oe witte gij da'?... Ik zijn d'r nog zo zeker nie van... A'k de verschillende meinse roond me-n-'ene zo es bekijk, dan kan 'k m'n eige nie voorstelle da' z'ammoal dezelfde God oanbidden al komme z'ammoal in dezelfde kerk en al bidde z'ammoal dezelfde gebejen uit 'etzelfde kerkboek... Ge deink toch nie a'die kwoaje god van jouw grootmoeder dezellefden is as de Lieven 'eer van vrouw Bluut, die d'r vor zürregt 'at de meinse veul lieve kinnekes krijgen om ze te vertroetelen in zijn noam ?... Ge zouwd' oonder'aand goan deinken 'at er net zoveul gode warren as meinse...'

'Moar wie 'ee nou de woare, meneer pestoor?'

Weer lachte pastoor Ramakers.

'As pestoor zou ik motte zége: ikke... de Roomse Kerk... Moar al de meinse van 't dürp zége dad' ok... één toch 'ouwe ze d'r ieder een soort eige Lieven 'eer op noar... zo een, die 'et beste past bij d'r eige weze... Deink moar es oan de god van Flierefluiter... was da' gin Flierefluiter in de perfektie?...'

'Moar d'r mot toch één woare God zijn, meneer pestoor?'

'Da's nog al glad, jonge...'

'Moar woar is die dan?... 'Oe is die dan?'

'Da' kund' in je kattekissemus vinne.'

Merijntje keek de pastoor aan, zag de spotlichtjes in zijn ogen flikkeren. Hij dacht na. Ontevreden zei hij: 'Doar stoad' in, dat ie alomtegewoorig één volmoakt is, alwetend, algoed één alwijs... drievuldig één toch een... Dad' emmen alle Roomse meinse geleerd, één gezègzellef, da'zed'r bekaant ammoal een eige god op noar'ouwe... ik zou wel es iemes wille vinne, die me persies de woare god wees...'

'Gij zouwd' 'em wille begrijpe?'

'Joa, naturelijk...'

'Moar man, woar is je verstaand?... Be-grijpe... da' beteken toch mee je meinseverstaand iets vastpakke, iets omvatte... Moar iets da' g' omvatte wilt, mot kleiner zijn as gij, aanders spuide 't nie kloar... Doarom kunde God toch nie begrijpe... Ge kund' iets van 'em zien af één toe, 'ier één doar, iets van 'em vermoede... een oondeelbaar klein brokske van z'n wezen ok begrijpe meschien...'

'Moar 'oe stoan dan al die meinse meet d'r aparte god?... Dwoale die ammoal?... Zijn dad' ammoal afgodedienoars?'

De pastoor blies een grote rookwolk uit, keek door de langzaam omhoog krullende damp peinzend naar Merijntje. Het duurde een poosje eer hij antwoordde: 'Da' gloov' ik nie... God is zo groot... zo alomvattend, dat iederendeen, die iets oanbidt, toch God oanbidt... iets van 'em dan... da'gene, doar-t-ie zeilef 'et dichtste bij is, dat ie mee zijn verstaand, mee zijn natuur zo'n bietje benoadere kan... da's nie veul, moar 't is meschien toch net genog... Een wijs meins vroag van een aander nie meer a-t-ie geve kan... één God, die alwijs is, zalt dat toch zeker nie doen?...'

'Neeë,' zei Merijntje nadenkend, 'da' gloov' ik ok nie...' En na een korte aarzeling voegde hij er aan toe: 'Moar... zijn d'r dan eigelijk kerken één geestelijke nodig?...

Pastoor Ramakers haalde de schouders op, lachte en antwoordde: 'Nou droafde weer mee losse teugels deur, gadverse filesoof!... Ik zee toch wel a'ge veul van je grootmoeder weg ar!... Ik deink 'at de meinse de kerk één de geestelijke nodig 'emme, net as ministers één pelisieagente... Ze kunnen uit d'r eige de tien geboje nog nie 'ouwe!'

"Oe komt dat dan, meneer pestoor?... A't z'al zo lang voorg'ouwen is?...'

'Omda 't nog gin meinse zijn, moar diere,' zei de pastoor en bonkte dof met zijn grote vuist op tafel.

Merijntje was een beetje geschrokken van deze harde uitval. Vragend bleef hij meneer pastoor aankijken. Langzaam werd diens gezicht zachter van uitdrukking. Hij schudde glimlachend het hoofd en verklaarde: 'De meins is een mee rede begoafd wezen, 'ee?... Moar de geleerde zégen, 'at er een tijd gewiest 'eet, dat de meinse net as de beeste deur de wildernis dwoalden één d'r reden einkel moar gebrükten om in d'r b'oefte te voorzien één d'aandere beeste van de schepping te slim af te zijn... Eén van da' beest is altij' iets in oons achter gebleve... Me-n 'emmen om zo te zége da' beest nog binnen in oons... één oonze rede zégt 'at da' slecht is, verkeerd één gevoarlijk... Een beest in de wildernis vecht op leven één dood mee een aander, dat 'em in de weg komt... 'et frit op wa' 't vindt zoonder te vroagen of een aander d'r recht op 'eet... 'et poar meet de wefkes, die a't tegekomt één die-t-ervan gediend zijn, vandoag mee 't een één morregemee 't aander... één a-t-er een aander manneke wa' tegenin wilt brenge, verjoagt ie 'em of moakt 'em kepot... 'IJ deink moar om één dieng: zo lang één zo plezierig mogelijk te leve, al z'n verlanges rijkelijk te bevredige... Da' wilt da' beesjen in oons ommes ok nog... Gekund' overal één elleken dag zien 'oe a't noar buite spriengt... Moar degoave van de rede verdroag z'n eige nie meet da' beest. De reden is in de meins gegroeid tot een zedelijk bewustzijn. Da' zedelijk bewustzijn wil 'et beest temmen één uitroeie... Doar zijn de tien gebojen op uit... die goan bekaant stuk voor stuk in tege de belust'eid van 'et beest, tege z'n neiging om zoonder gewete, zoonder geest, alleen moar vleselijk te leve... Meschien vroage ze 't onmogelijke... meschien goan ze te kras in tege de natuur van 't beesje, da' meins genoemd woord... Ge zouw 'et bekaant zegen a'ge de resultoate beschouwt noar zoveul eeuwe... Moar 't is goed, één 't is al veul gewonne, dat die geboje bestoan, één da' 't toegeven oan de luste van 't beest gevoeld woord as kwoad, as zoonde... as iets, doar gej'w eige vor te schoamen 'ed, één da' g' alleen nog in 't verborrege durft te doen... één dan moak 'et je nog oonrustig één je gewete kwel je... Moar 't beest is 'aardnekkig... 't leef z'n eige toch in 't verborregen uit... de geest is nog nie staark genog tege de natuur... Eén 't is al iets, dat de geboje d'r zijn, één da' gin meins ze meer opelijk durft af te valle... Doodsloan, roven één stele durref gin meins meer opelijk te doen...'

'Eén in den orelog dan, meneer pestoor?'

De pastoor knikte treurig. Hij zuchtte en rekte zich achteruit tegen de leuning van zijn stoel.

'A't beest nog leeft in de meins, Merijntje,' zei hij met iets vermoeids in zijn stem, 'één 't is nog zo staark in ieder afzoonderlijk... 'oeveul miljoen kere staarker mot 'et dan nog wel zijn in een volk, dad' uit miljoene meinse soamegesteld is?... A't beest in een volk opstoat, dan telle de geboje nie meer, dan telt de geest nie meer, één de rede nie... dan sloag 'et beest z'n klauwen uit één goat de wildernis in, op jacht noar prooi, op zoek noar roof... één dan woore de meinsen ieder afzoonderlijk ok weer kompleet beeste, want dan bestoad alleen nog moar de wet: moorden of gemoord woore, freten of gefrete woore... Eén a-t-al zo lang duurt om de meins apart noar de geboje te loate leve... 'oe lang mot 'et dan wel duren om de volleke zo wijd te brenge?... Doar zouwde moedeloos bij kunne woore, Merijntje... a-t-er nie één troost was.'

'Welleke dan, meneer pestoor?'

"Et vernielziek vernuft van da' sakkers beest, jonge!... Da' vin zukke verschrikkelijk moordtuig uit, da 't gaauw zo wijd zal komme, da' twee volleke, die orelog goan voere, mekoare totoal vernietigen in minder dan gin tijd. Dan kant er mee een orelog niks meer gewonne wooren, alleen moar alles verlore. Dan motte z'uit pure zellefzucht de palm geven oan de rede... één dan zulde' z'es 'ore stoefen op d'r broaf 'eid, d'r beschoaving één d'r kustelijk gewete... z' ouwe d'r eige precies oan de geboje...'

Hij lachte weer, maar zijn lach klonk niet vrolijk, eerder boosaardig en kwaad, en herinnerde Merijntje vaag aan het spottend geschater van de gekke dokter Presco. Het zoemde in zijn hoofd van alles wat de pastoor gezegd had. Aan duizend dingen tegelijk moest hij denken en duizend vragen drongen zich op, duizend gevolgtrekkingen eisten overweging. Bevangen sprak hij: "t Is toch ammoal zo simpel, meneer pestoor... Woarom wille de meinsen 'et nie begrijpe?'

De geestelijke stond op, rekte zich en antwoordde: 'De weg noar 't Paradijs trug is lang, jonge... één de meinse zoeken op de verkeerde menier, dad' is 't 'em.'

"Oezo dan?'

'Ieder zoekt da' Paradijs vor z'n eigen, één doar zijn gin Paradijze genog voor... Moar a' ze 't wezelijkgoan zoeke vor 'eel 'et meinsdom gelijk, ammoal soame... dan 'emme ze 't morrege gevonne...'

Lachend eindigde hij: 'Eén goa nou moar noar bed... Ge ziet er net uit of aanders je kop over vijf menuten uit mekoare zal sprienge... Allee... proontjes...'

'Welteruste, meneer pestoor...'

'Sloap wel, jonge... Droom nie te veul van 't Paradijs... aanders valt de wèreld morrege te veul tege...'

VI

Merijntje werkte en ging om als in een droom. Dagen lang leefde hij in de ban van het gesprek met meneer pastoor. Hij had moeite zijn stormachtige gedachten te ordenen. Soms was hij uitbundig vrolijk, meende overal klaarheid en licht te zien, maar even later werd onder een invallende bedenking alles weer duister en raadselachtig en hij voelde zich mistroostig en verwenste zijn zwak verstand, dat niet toereikend was om te begrijpen wat hij begrijpen wou. Neerslachtig zette hij de kast verder in elkaar. Langzaam kroop dan het lichte, blije gevoel weer terug in zijn hart. Er waren toch veel dingen in hem opgeklaard. Er was een oude, vage angst verdwenen, hij had de verre aanvoeling van een vrede, die zich door zou zetten, hij wist nog niet hoe of waardoor, maar hij wist nu al zeker, dat hij nooit meer bang zou zijn voor God. Op een of andere onverklaarbare wijze was de mogelijkheid tot die angst uit hem weggevallen en dat gaf een gevoel van verlichting en bevrijding, waarvoor hij onnoemelijk dankbaar was. Dat had pastoor Ramakers hem gegeven. Pastoor Ramakers was de grootste, de geleerdste, de nobelste man, die hij nog ooit ontmoet had... Als hij met je sprak en hij begon te praten zoals op die avond... dan was het net of de wanden van de kamer wegschoven... Of er iets vers en wijds open ging, waarin hij je liet kijken... Je kon er duizelig van worden,maar het was heerlijk, en aan zijn hand voelde je je zo veilig en zeker... 't Was moeilijk... ingewikkeld, je moest je geweldig inspannen om het bij te houden maar aan 't eind was het dan eensklaps weer zo eenvoudig, zo helder en simpel en je begreep massa's dingen die je nooit duidelijk geweest waren. Hij was een heel ongewone man. Misschien zei hij soms dingen, die je niet van een pastoor verwacht zou hebben, maar hij was groot en goed, al leek hij soms nog zo'n bullebak voor de mensen, wier schijnheiligheid hem ergerde... Hoe goeiig had hij niet tegen grootmoeder gedaan, al was ze nog zo spits en brutaal tegen hem... alleen, omdat hij geloofde, dat de oude vrouw het niet lang meer maken zou... en toch wist hij, dat grootmoeder een van de ergste stooksters tegen hem was... Wat had hij die baas De Wit in een hoek gedrongen en klein gemaakt om Peer van Til recht te laten doen... En over zo'n man liepen ze hier op dat stomme dorp te lasteren... Enfin... hij zou ze wel tonen, wie hij was, en er vandaag of morgen op lostrekken, als een stormwind over hen heen vallen en de kwakende bende laffe kletskousen verpletteren... Een zachtmoedige, geduldige heilige was hij zeker niet, maar een heilige was hij. Op zijn stuurse, hardhandige manier, maar zeker een heilige...

Merijntje voelde zich sterk en sterker worden in de nabijheid van meneer pastoor. Hij kon hem nakijken als hij in gedachten verdiept door de kamer wandelde, en muisstil zijn, eerbiedig denken aan wat er wel omging in dat grote hoofd, en zich eindeloos bevoorrecht voelen, dat hij in hetzelfde huis met hem mocht wonen en voor hem mocht werken.

Hij was het nu ook met zichzelf er over eens geworden, dat het uit moest zijn met Nelleke. Hij kon dat niet meer. Het was te zinneloos. Het was te onwaardig. Het was helemaal de overheersing van het beest, en hij wou niet meer overheerst worden door het beest. Hij wou naar de geboden leven, niet om er zich op te beroemen, niet omdat hij zo'n braaf jongetje was, maar omdat hij een mens was, een wezen, met rede begaafd... Dat met Nelleke had niets te maken met de rede, het was volkomen redeloos, het was niets dan de lust van het beest, die zich wou botvieren. Zodra hij haar weer zag, zou hij haar rustig zeggen, dat het uit was, dat hij er genoeg van had, dat hij niet meer met haar om wou gaan. En midden in deze voornemens kwam er een briefje van haar, dat zij de volgende avond alleen thuis was en of hij haar gezelschap kwam houden. Dat was dus de gelegenheid...

Toen hij die avond naar buiten kwam, vond hij Teeuw Meesters op hem wachten.

"k Wou net oanbellen om je te spreke te vroage, Merijntje.'

'Wa' doet er op?'

"k Zijn bij d'r gewiest.'

'Bij wie?'

'Bij Marjan naturelijk, bij wie aanders?'

Verschrikt keek Merijntje hem aan. In het rosse licht van de petroleumlantaren flikkerden Teeuws ogen met een onnatuurlijke glans. Zijn mondhoeken trokken, je wist niet of hij lachen wou of huilen... Merijntje liep door en Teeuw bleef naast hem lopen als een hondje. 'Zijd' in Aantwarpe gewiest? Ge zij zot, gij !'

'Joa... 'k 'em een 'alleve middeg vor d'r 'uis gewacht, toen kwam ze noar buite. Merijntje voelde een vreemde ontroering, Teeuw, die hier naast hem liep, had Marjan terug gezien. Teeuw, die hij om Marjan tegen de grond geslagen had, was bij haar geweest?... Een verdriet ging door hem heen en een woede. Hij dwong zich tot kalmte, vroeg: 'Eén toen?'

'Ze wou weglope, toen ze me zag. Moar ik zee a'k ze gin kwoad wou... Toen moog ik meet er meelope... Me-n-emme in een'arrebarg wa' zitte proate...'

"Ee ze... nog noar mijn gevroge?'

'Neeë. Moar ik vertelde d'r a'gij weer op 't dürp was. Toen draaide ze d'r kop om... Z'ee gezeed, a'ze goed contènt was meet 'er leve nou. Ik moes ze moar vergete, da' was moar kalleverliefde, zee ze... Eén ze wou nou grust geloate woore... Ze mot een kind krijge van d'r vént...'

Met een schok bleef Merijntje staan en Teeuw stond op hetzelfde ogenblik ook stil. Hij kon in 't donker zijn gezicht niet zien. Zwijgend stapte hij weer door, en meteen zette ook Teeuw zich weer in beweging, alsof hij onzichtbaar met hem verbonden was. 'Eén wa' nog meer?'

'Niks meer... Of o joa... doar zijn 'k net vor noar je toegekomme... Toen a'k weg gieng, riep ze me vrom. Eén ze zee a'k je g'ndag moes goan zégen één a'k 'et nie vergete moog... Joa, da' zee ze... Ik zijn naar Aantwarpe gegoan, moar gij 'egget nog es gewonne... Afijn, doar goaget nou nie meer om... Me zijn z' allebei voor goed kwijt, Merijntje...'

"Oe zag ze d'r uit?'

'Een bietje smal één wit, dung me...'

Merijntje zei niets meer. Een poosje liep Teeuw als een automaat naast hem in de pas voort. Toen zei hij: 'Nou, 'k 'em m'n bodschap gedoan... 'k Goan vrom...'

Hij bleef staan en stak Merijntje de hand toe. Heftig sloot hij zijn vingers om die van Merijntje. Deze vroeg: 'Wa' goade nou doen?'

Teeuw lachte schor.

"k Goan m'n eigen een stuk in m'n koont zuipe zo groot as morregen 'eel den dag.'

Hij rook al sterk naar drank.

'Loat die jenever toch stoan, man... Wa' schiete doar nou mee op?'

'Van oaved nog, Merijntje!... Morregen 'ouw ik er mee op... Morrege zèg ik tege voaders, 'at goed is... a'k mee Willemiene van de Meule wil goan trouwe... moar gaauw... 'k 'em er nou genogvan...'

'Ge doe moar... één veul geluk...'

Haastig liep hij verder. Teeuw ging terug naar het dorp. Hij hoorde hem een vrolijk liedje fluiten, dat na een paar regels met een schrille klank afbrak... Had hij ooit kunnen denken van de zomer, dat het zó diep zou zitten bij die jonge boer?... Of zou dat nou alleen komen, omdat hij zijn zin niet gekregen had?... Werd je ooit wijs uit de mensen?... Marjan leefde nu met haar man, en ze zou een kind van hem krijgen... Waarom voelde hij zo'n walging?... Zo'n benauwende walging alsof ie spugen moest?... Het was immers het beste zo... Meneer pastoor had groot gelijk: dit was het enige voor haar!... Al het andere was verkeerd... dit was het enige goede... terug naar haar man... een geregeld leven... een huisje met een man, en kinderen... Nu zou alles voor haar goed worden... Als ze haar kind had... dan zou ze voor goed gebonden zijn en vergeten wat er vroeger gebeurd was... Natuurlijk was het zo het beste... God! wat had hij veel van die Marjan gehouden... wat hield hij nóg van haar... Hij voelde, dat hij haar nu eerst verloren gaf... al die tijd had hij haar innerlijk toch nog niet opgegeven... Nu was ze los van hem en dreef van hem weg, elke minuut verder... ze was al zó ver van hem heen, dat hij haar gezicht niet meer zien kon... dat lieve, lieve gezicht van Marjan... Het deed wel pijn... Ze had Teeuw terug geroepen om hém g'ndag te laten zeggen... ze was hem toch nog niet helemaal vergeten... misschien hield ze ook nog een beetje van hem... maar ze had hem losgelaten, ze had zich aan dat andere leven gegeven, ze zou een kind krijgen van haar man, en daar kon je nou misselijk van worden of niet, maar het was het aller-, allerbeste... het enige goede voor Marjan... het enige goede...

Wat liep hij nou hier over die dijk?... Ach ja... hij moest naar Blozekriekske... Even lachte hij, een kort, honend en bitter lachje... Het zou nou helemaal niet moeilijk meer zijn om er een eind aan te maken ! Hij werd al kregel als hij aan haar dacht. De voorstelling van haar lichaam boezemde hem afkeer in... Hier was een bocht in de dijk... hij was de polderweg al een eind voorbij !... Grinnekend om zijn vergissing liep hij met grote passen terug, haastig... hij wou het gauw achter de rug hebben!... Hoe eer hoe beter... Hij had het gevoel, dat die geschiedenis met Nelleke hem vuil maakte... Als het voor goed uit was, zou het net zijn of hij een bad genomen had in de Kreek of in een ven... dan voelde je lijf zo fris en koel... net of het nieuw was...

Toen hij zijn hand uitstak naar de klink van de achterdeur, vloog deze al open en Nelleke sprong tegen hem op, sloeg de armen vast om zijn hals en gaf hem drie heftig smakkende zoenen op zijn mond. 'M'n lekker schippertje!... Zijde doar eindelijk?...'

Met een grimmig genoegen merkte hij op, dat haar kussen hem koud lieten, dat haar armen om zijn hals, haar zachte lijf tegen zijn borst zijn bloed niet in beroering brachten. Hij maakte haar armen los. 'Loat oons binnegoan.'

Ze ging hem voor, met lichte, dansende passen. Binnen schoof hij zijn pet naar achteren en knoopte zijn jekker los.

Nelleke keek hem aan en riep: 'Wad' is-t-er mee jou?... 'Edde de Lange Wapper gezien?' 'Neeë,' zei hij rustig, 'spoke vertone d'r eigen oan mijn nie...' Hij keek haar aan. Verbeeldde hij het zich of was er een onrust in haar ogen, weifelde haar blik van de zijne weg?...

Ze drong aan: 'G'è zo'n weggetrokke gezicht... Zijd'ieveraans van verschrokke?...'

'Woar zou ik nou van motte verschrikke?...'

'Nou, da' kunde nooit wete...'

Bedrijvig liep ze naar de kachel, pookte in het vuur„ gooide er kolen op en praatte aan één stuk door, lachte om haar eigen woorden. Ze deed zenuwachtig, vond Merijntje, ongedurig... ze had wat... zou ze vermoeden waarvoor hij gekomen was?...

"k Zaj j'w een kom koffie inscheinke... 'ier... anijsbeschuite mee botter één suker... doar zijde toch gek op?... 'Em ik nie goed vor je gezürgd, lief schippertje... 'Em ik 'et 'ier nie gezelliggemoakt voor je?... Me zullen een leutigen oavend 'emme... G'è nog gin eens wa' van m'n bloeske gezeed... vinde 't nie goed stoan?...'

Ze had de nieuwe blouse aan, waarvoor hij haar de stof gegeven had. Kaarsrecht stond ze. Haar kleine, stevige borsten tekenden zich duidelijk af onder de dunne stof. 'Mooi,' prees hij.

'Zellef gemoakt, jonge... Eén kekt es 'oe mooi a'je ketting d'r op stoat...' Hij knikte. Ondanks alles welde toch even een vertedering in hem op, maar dat was medelijden... Ze voelde bepaald aankomen, dat het uit moest zijn. Ze was zo druk, ze stelde zich aan, anders dan gewoonlijk, onrustig, alsof ze in angst verkeerde... Zou het zó duidelijk aan hem te zien zijn?... Hij kauwde traag en nadenkend zijn beschuit, zonder te proeven wat hij at, en brandde zijn lippen aan de hete koffie... Hoe moest hij er over beginnen ?... Hij blies in zijn koffie, keek over de rand van zijn kom naar haar. Ze zat in eens zo stil op haar stoel, de handen ineengeklemd in haar schoot. Ze was gejaagd. Een hoog, vlekkerig rood kleurde op haar jukbeenderen. Weer dwaalden haar ogen schuw van de zijne weg. Ze was zo eigenlijk veel liever dan anders. Er was iets roerends in haar zenuwachtigheid, iets hulpeloos, dat al bij voorbaat om meelij en steun bedelde... Het zou moeilijk worden, als ze zo doorging... Maar misschien deed ze 't erom!... Ze zat vol slimme streken, dat doortrapte ding... ze wist je altijd in je zwak te tasten... Maar deze keer zou 'et haar niet lukken... Als Teeuw hem niet van Marjan verteld had... dan zou hij misschien nóg eens zwak geweest zijn... Nu niet... Nu stond alles vast... Hij zou sterk en hard zijn... het was voorbij. 'Wa' zitte me toch oan te kijke?' riep Nelleke eensklaps met bevende stem. Hij schrok rechtop. Toen lachte zij schel en sprong op hem toe. 'Gedoe net of a'ge me de klere van m'n lijf wilt kijke... da' kreddemeej'w oge toch nie gedoan, manneke!...'

Het klonk brutaal, maar niet overtuigd, en de beweging, waarmee zij op zijn knieën wou kruipen, was aarzelend. Merijntje pakte haar bij de bovenarmen en hield haar zo van zich af. 'Me motten es proate, Nelleke...'

'Proate?... Wa' motte me nou proate?... M'n 'emme wel wa' beters te doen as te proate, Merijntje... Toe, gimme nou eest es een kus... een lange, lange kus, doar ge van buiten oasem roakt... Ge zuld'es zien, 'oe lief a'k vanavend vor je zijn zal, schippertje... Toe...' Merijntje schudde het hoofd, liet haar los en stond op. 'Neeë, Nelleke, doar motte me mee op'ouwe...' Ze ging een stap achteruit.

'Mee op'ouwe?... Mee op'ouwe?... Da' meende toch nie, Merijntje?' Er was nog meer angst dan ontsteltenis in haar stem en haar gezicht, iets vreemds in de manier, waarop ze naar de zijkant van de tafel week. Ze was helemaal overstuur, de arme meid... Jazzes, wat was het moeilijk, een meisje verdriet te doen... hij had ontzettend meelij met haar... Het zou zo prettig zijn nu zijn armen om haar heen te slaan, haar dicht tegen zich aan te drukken, haar Blozekriekske te noemen en te zien, hoe dat ontstelde gezichtje opklaarde, die donkere ogen weer hun overmoedige flikkering kregen, die vertrokken mond begon te lachen, blij en lokkend... Maar het zou tot niets dienen. Het moest nou maar doorgevochten worden en uit zijn. Zo erg kon het trouwens ook voor Nelleke immers niet zijn... Het zat bij haar ook zo diep niet. Het was een opwindend en prikkelend spel geweest voor allebei. Het deed een beetje verdriet er zo ineens een eind aan te maken, maar daar gingen ze niet van dood... ze zouden het gauw genoeg vergeten hebben. Hij wou leven naar de opvattingen, die hij met meneer pastoor besproken had... en daar hoorde Nelleke niet bij... En Nelleke... och, Nelleke zou onverwijld een andere jongen naar zich toe vleien en met die van voren af aan beginnen... "t Is wezelijk 'et beste, Nelleke... Ik kan da' nie meer vol'ouwe.' Eensklaps was zij weer vlak bij hem, door haar wellende tranen heen schitterden haar ogen hem hoopvol, verlangend en smekend tegen. 'Neeë, da' voel ik wel... zo 'ouwde da' nie uit... moar dad' oefd' ok nie... Ik zal m'n eige nie meer were... ge meug mee me doen wa' ge wilt... ge meug me-n-'eemoal emme... Komt dan, Merijntje...'

Merijntje wendde beschaamd het hoofd af. Haar ogen stonden zo schril en wanhopig, en zij dacht, dat het hem daar om te doen was... Hij week terug en zei bedeesd: 'Neeë, Nelleke... loat oons d'r moar nie meer over proate... 't goa nie... ik kan 't nie meer... ik goan weg...'

Het meisje viel op een stoel bij de tafel neer, sloeg de handen voor het gezicht en snikte kreunend. Verlegen knoopte Merijntje zijn jekker dicht en trok de pet vaster op zijn hoofd. Hij moest maken, dat hij weg kwam, want dat hield hij niet lang meer vol. Onder dat wanhopige gesnik werd hij week en weker en hij moest met alle geweld de bijna onweerstaanbare neiging onderdrukken haar in zijn armen te nemen en dat wilde verdriet weg te kussen... Toen nam Nelleke de handen voor haar gezicht weg, veegde de tranen van haar wangen en keek hem aan met een blik vol haat. Heel haar gezicht leek verstrakt in een plots opgeslagen woede, en hij verwonderde zich weer over haar snelle veranderlijkheid. Tegelijk voelde hij zich verlicht. Zo zou het gemakkelijker zijn!... Als ze kwaad werd en begon uit te vallen, was het lang niet zo erg... Smalend zei ze: 'G'èd 'em zeker gesproken, 'ee?... 'IJ is je zeker gaauw alles komme vertellen, 'ee?... Zo zijn jullie... smerlappe!' Verbaasd keek hij op. 'Over wie 'edde 't in godsnoam?' Ze lachte, kort en schril.

"Ouwj'w eige moar zo onnozel nie... G'è Toone gesproke... ik begrijp 'et genog...'

Verbijsterd stond Merijntje te kijken. Waar had ze 't toch over?... Toon?... Toon de Wit misschien?... Wat was er dan met Toon?... Wild raasde ze voort: 'Ik kon d'r niks oan doen... 't Is jouw schuld ok... 'ad 'em dan nie meegebrocht op de fooi... ik was 'eemoal van 'em af... één toen 'k van de week alleen thuis was, is iegekomme... ik stong te wassen in de schuur... Ik wou 'et nie, Merijntje... ik wou 'et wezelijk nie... moar 'ij kan zo oan'ou wen één zo flikflooie... 'ij ee me gek gemoakt, stoapelzot 'eet ie me gemoakt... moar ik 'em 'et nie gewille... Ik wouw 'et mee jou toch gin eens... 'k weet nog nie 'oe 'at ie me zo wijd gekrege 'eet, die schoelie... Eén om 'et nou doadelijk oan jou te goan vertelle... o, wa'n gemeenen'oond... wa'n smerlap... wa'n smerlap!..!' Ze liet het hoofd op haar armen vallen en begon gierend te schreien. Merijntje stond een ogenblik als verstijfd. Hij had zich onder haar onverwachte bekentenis ijskoud voelen worden... Daarom was zij dus zo zenuwachtig geweest... Met Toon de Wit... Ze had Toon de Wit niet kunnen weerstaan... Maar toch had zij Merijntje gevraagd van avond bij haar te komen... en van avond zou ze zich tegen Merijntjes aandrang niet weren!... Zo was ze dus... En nu meende ze verraden te zijn en zat daar te schreien als een wanhopige... Zeker in het verdriet van iemand, die het onderste uit de kan wou hebben en wien het lid op de neus gevallen was!... Zo komd' oons Lieven 'eerke, zeien ze tegen de kinderen ... Hij rukte zich los uit de beklemming, rende zonder groeten weg en trok de deur met een harde klap achter zich dicht. Wild sloeg zijn hart en hij had lust te vloeken en te schelden... op Nelleke, op die geile hond van een Toon de Wit... op heel de rotwereld, waarin hij veroordeeld was te leven, waar alles blijkbaar altijd weer verknoeid en vuil gemaakt moest worden, waar alles verkeerd ging, alles kapot ging... Er stak een pijn ergens bij zijn hart en hij wóu niet, dat die pijn er was, want waarom zou deze geschiedenis hem pijn doen ?... Hij had er niks mee te maken, geen donder had hij ermee te maken, Nelleke en haar gedrag, haar vrijerijen en haar streken gingen hem geen flikker aan, haar verdriet ook niet... Ze had gedaan, waar ze zin in had, ze had haar leven lang al aldoor gedaan, waar ze zin in had, en dat zou ze ook wel blijven doen. Af en toe ging het eens eventjes verkeerd en dan voelde ze zich verongelijkt en zette een keel op, deed hartbrekend bedroefd... Ze kon verrekken, de hele stinkboel kon verrekken... Hij had het immers goed aangevoeld: het beest in de mens was tussen hen geweest, en nu bleek pas goed, hoe erg... enkel maar het beest... Hij had er al een eind aan willen maken en nu was er wel met een ruwe ruk en voorgoed een eind aan gekomen... Dat was prachtig. Het was ten slotte precies wat hij gewild had. En daarom hoefde hij ook geen pijn te voelen ergens bij zijn hart en kwaad hoefde hij ook niet te zijn, daar was geen enkele reden voor... Maar als hij per ongeluk die Toon de Wit tegen kwam, zou hij toch in staat zijn hem aan te vliegen en hem de keel dicht te knijpen... Waarom mochten zulke dieren vrij rondlopen?... Iedere dag veroorzaakten ze ongelukken...

Een snijdende vrieswind had de wolken van de hernel geveegd. Koud flonkerden de sterren. Er was een wazig lichte plek waar aanstonds de maan op zou komen. Tegen de dijk ging hij even zitten, buiten adem van het haastige lopen ... 't leek wel of hij op de vlucht was!... De koude wind streek als met ijzige handen langs zijn verhit gezicht, prikte in de randen van zijn oren en in zijn neus. Over zijn bezwete rug trok de kille kou, als werd er een nat laken langs gehaald. Rillend stond hij weer op. In die wind was het waanzin aan de dijk te gaan zitten... Hij klom naar de kop, stak de handen in de zakken en liep tegen de wind in... z'n ene wang voelde als een stuk ijs, de andere gloeide nog...

Wat kon je in korte tijd een stuk wijzer worden!... Afrekenen met allerlei dwaasheden... Twee uren geleden was hij rustig de deur uit gegaan met het verstandige voornemen om kalm en sterk een eind te maken aan die onwaardige verhouding met Nelleke. Toen was Teeuw gekomen en had hem verteld van Marjan... ze was content met haar leven en ze zou een kindje krijgen van haar man... Zij... zijn Marjan!... En toen was Nelleke losgebarsten en had onder een verkeerde indruk haar bekentenis uitgeschreeuwd... Hij was werkelijk heel wat wijzer geworden in deze ene avond, in deze paar uren!... Hij had een paar lesjes gekregen, die hem heugen zouden... Wijs worden deed blijkbaar pijn... Maar dat kwam er niet op aan! Je leerde ervan en je kon voor later zorgen, dat je er profijt van trok... je liet je niet meer zo gauw tot nieuwe stommiteiten verleiden!.... Hij altijd met zijn lieve gedachten, zijn zucht om alles mooi te zien en voor goed te houden... de ene kreeg een kindje van haar man en de andere lag te kroelen met een jonge boer, waarvan ze wist, dat ie 'et aanlei met alles wat rokken droeg!... En ondertussen liep hij rond met z'n hoofd in de wolken, z'n hersens vol onnozele dromen en lieflijke voorstellingen, z'n hart geladen met zelfverwijt, omdat hij te ruw met haar was omgesprongen!...

Uit was het allemaal... Beter om je maar 'aan de geboden te houden'!... Het beest bracht je toch niets dan een klein beetje plezier en daarna een vloedgolf van verdrietelijkheden, spijt en berouw, vernedering en het gevoel, dat je tot aan je nek toe in de modder gezakt was. Uit nu!... Hij had zijn les geleerd en zou er zich aan houden... Hem kregen ze niet nóg eens in de fuik!...

Met een grote boog liep hij door de koude nacht om het dorp heen, kwam er dan van de andere zijde binnen. Zijn opwinding was gezakt en een verlammende ontmoediging woog over zijn ziel. Toen hij rillend tussen zijn kille lakens gleed, sloeg de torenklok het uur van middernacht, twaalf waterheldere slagen door de klare, stille vriesnacht. Nog lang lag hij met open ogen in het maanlicht te staren en te spinnen aan zijn moeilijke gedachten, zijn jammerlijke ontgoochelingen te bevechten en de vreemde pijn van zijn onbedwingbare kwaadheid, die volkomen onredelijk was...

VIJFDE HOOFDSTUK

I

De volgende morgen werd Merijntje rillend wakker met een pijnlijke keel, een bonzend hoofd en een gevoel of een loodzware vermoeienis zijn leden verlamde. Toch stond hij op, en ging naar beneden, maar meneer pastoor stuurde hem weer naar bed. Het was een lichte aanval van influenza. Nele vertroetelde hem met lekkere schoteltjes en dwong hem een paar dagen langer in bed te blijven dan hij zelf nodig vond. Meneer pastoor bracht hem 's avonds grote glazen warme wijn met suiker en een schijf citroen : daar was geen enkele ziekte tegen opgewassen... Hij soesde de koortsige dagen door, lag dan behaaglijk te rusten in het lekkere, warme bed, en dacht over wat er de laatste tijd gebeurd was. Het had hem allemaal overdonderd. Maar nu groeide langzaam een brede gelijkmoedigheid. Hij had het zeker wel te zwart en te zwaar gezien. Stil lag hij te luisteren naar de geluiden van het dorp, het klinkend gehamer van de smid, het doffe geklop in de wagenmakerij schuin over de pastorie, het geklepper van paardenhoeven over de keien, gemengd met het geratel van wagenwielen, het gesnater van de spelende kinderen, de heldere stem uit de toren, die de dag indeelde, het gekwieter van de vogels in de volière. Een hond blafte, hanen kraaiden tegen elkaar in. Het weer was veranderlijk. De vorst was met eenmaal weer weg. De natte westenwind gleed klagend om de hoeken van het huis, de gulle regen stroelde langs de vensters, een waterig zonnetje tekende bewegende schaduwen van zwaaiende takken op de ruit... Rustig vergleden de dagen. De ziekte week snel. Het was allemaal niet zo verschrikkelijk erg... Flierefluiter was tevreden gestorven, niemand mocht hem zijn rust misgunnen... Met Marjan was het nu volkomen voorbij... ze was bij haar man, ze verwachtte een kind van hem, en alles ging goed... meneer pastoor had gelijk gehad: wat had er anders, wat had er beters kunnen gebeuren?... Hij zou er waarachtig niet van dood gaan, al deed het ergens diep in zijn hart nog een beetje pijn... en hij had er heel wat mee geleerd... En Nelleke?... Nelleke was vrij om te doen wat ze wou... Het was lelijk, het was afstotelijk, maar ze moest het zelf weten en verantwoorden, 't Lag zeker in haar natuur, ze was zoals ze nu eenmaal was en kon er ook niets aan veranderen. Hem ging het niet langer aan: elke dromerige dag helderder zag en wist hij, dat hij hiermee had afgedaan... Nelleke gleed uit zijn aandacht weg, het was een vergissing geweest, een vergissing van zijn zinnen, en hij mocht blij zijn, dat hij zo ruw was wakker gestoten... Hij voelde een vaag medelijden met Nelleke en haar wonderlijke aard... ze zou er nog beroerdigheden genoeg door krijgen, maar hij kon haar niet helpen, en de kwellende betovering was van hem afgevallen... Gelukkig... Het was tóch iets... iets onwaardigs geweest, iets dat je neerhaalde... De mensen van het dorp waren dom en praatlustig, maar ook dat liep allemaal wel weer met een sisser af... die geruchten en praatjes bloedden vanzelfdood... Het was dwaas en overbodig zich overal zulke zorgen over te maken, alles zo zwaar en somber op te nemen... Hij was natuurlijk aldoor wat zenuwachtig geweest, wat overspannen... De gebeurtenissen waren ook wel heel erg vlug en keihard over hem neergeslagen... Maar als je nou zo rustig onder de dekens lag, er over nadacht en onderwijl luisterde naar de vertrouwde geluiden buiten, dan werd alles veel begrijpelijker, veel minder erg, zo veel gemakkelijker te doorzien en te dragen...

Na een week kwam hij weer beneden. Nele hield hem de hele morgen in de keuken. Hij sleep alle messen en poetste de lepels en vorken voor haar zilverblank ; hij repareerde de koffiemolen en zette een nieuwe steel aan haar bezem. Maar na het eten trok hij zijn jasje aan en ging de tuin in om de gevallen boom verder tot brandhout te verwerken. Hij zag, dat alle takken er afgehakt waren. En vlak onder de kruin was de stam met de bijl in tweeën gekapt. Verbaasd keek hij naar de ruwe snijvlakken en de grote spaanders, die meters ver in het rond gespat lagen. Dat was natuurlijk werk van meneer pastoor!... Je kon zien met wat een ongelooflijke kracht de bijl in het harde hout geslagen was... Wie kapte er nou een boomstam met de bijl in tweeën ?... Daar gebruikte je toch de zaag voor!... Meneer pastoor wist zeker af en toe niet, waar hij met zijn kracht naar toe moest!... De bijl zat tot halverwege de baard in de stam geslagen; Merijntje hijgde en had een rood hoofd van inspanning, toen hij hem er met veel moeite en gezucht uitgewrongen had. Hij huiverde bij de gedachte aan de klap, waarmee de bijl in de boom geslagen was, en moest er ook om lachen: je zou haast denken, dat meneer pastoor woedend geweest was, toen hij zo machtig uithaalde!...

Nu moesten de wortels eraf. Maar al bij de eerste slagen bemerkte hij, dat de bijl niet sneed. Hij bekeek zijn gereedschap en zag, dat meneer pastoor de bijl totaal bot gehakt had en vol schaarden. Zo was er niet mee te werken. Hij zou maar eens even naar de wagenmaker gaan en vragen of die hem helpen wou om hem te slijpen. Met de bijl over de schouder liep hij de tuin door. Meneer pastoor kwam juist de achterdeur uit met stok en steek: hij moest die middag naar een vriend, die pastoor was in een ander dorp. 'Woar goade meet die bijl op af?' vroeg hij. Merijntje lachte.

'Die mot geslepe woore. G'ed er oarig mee oan 't rammelatse gewiest, meneer pestoor: 'ij is zo bot as een koeter.'

'Die diengers kunnen ok nerreges tege,' mopperde de pastoor. 'Net spullegoed!'

En lachend liep hij de straat in, sloeg met de ijzeren punt van zijn stok de vonken uit de keien.

Toen de bijl geslepen was, en Merijntje nog wat met de knecht van de wagenmaker stond te praten in de werkplaats, hoorden zij kijvende stemmen in de straat. Luisterend zwegen ze.

'Nol Dammen is weer bezig,' zei de knecht lachend. 'Die eget tegewoorig ieder ogenblik meet de wijven oan de stok!... 't Zal weer wel over de pestoor goan...'

Ze liepen naar buiten. Nol Damme, de kruidenier, stond stevig op zijn even gespreide, korte benen geplant voor zijn winkeldeur, zijn rond buikje onder het besmoezelde witte voorschoot strijdlustig vooruitgestoken. Hij voerde een zeer bewogen dispuut met Mieke van de koster, Trien Leepoog en Annet van de bakker, die een huis verder voor Triens deur bijeengroepten, de handen kouwelijk onder het bonte schort, en zich niet onbetuigd lieten. Twee schippers, die met hun vrouwen voorraad bij Nol hadden ingeslagen, stonden er vol belangstelling grinnekend bij te luisteren. Nol Damme had een stem als een klok, en beschikte over een uitgezochte collectie schilderachtige krachttermen, die hij vervaarlijk als zweepslagen liet knallen over de hoofden van de neepneuzige wijven, voor wie hij een grenzenloze verachting liet blijken.

Nol Damme verdedigde de pastoor. Hij zou de pastoor ook verdedigd hebben, als deze het gemeentehuis in brand gestoken had en de burgemeester een doodslag gegeven. En daar was reden voor. Want pastoor Ramakers had de in het nauw gedreven kruidenier nog net bijtijds van de ondergang gered. Merijntje kende de geschiedenis op een haar.

Nol Damme was een koppig mannetje, die pal bleef staan voor wat hij recht en billijk en voor de waarheid hield. Enige jaren geleden had hij het stoute stuk bestaan ruzie te maken met de bovenmeester, die dirigent was van de dorpsharmonie 'Sint Caecilia'. Hij beweerde openlijk, dat meester Piasmans geen benul had van muziek, en niet hoorde, hoe de harmonie zo vals speelde als een kreng. Nol Damme was heel muzikaal. Hij blies piston en klarinet, hij sloeg de grote en de kleine trom, en als de meester ziek of verhinderd was, dan dirigeerde Nol Damme en zat de muzikanten op hun tabernakel, omdat ze maar gewetenloos raak speelden. Zonder verschonende woorden gaf hij er kalmweg de meester de schuld van, dat de harmonie nooit prijzen haalde en, ontmoedigd, al sinds lang wegbleef van festivals en muziekconcoursen. Hij had in alle opzichten gelijk, maar meester Piasmans was de beschermeling van pastoor Van Gils, en deze twee dorpsmachtigen hadden de oneerbiedige Nol Damme uit de harmonie gezet onder het motief, dat hij de goede geest van het gezelschap ondermijnde. Dat was een vreselijke slag voor de ijverige kruidenier, want muziek en de harmonie waren zijn opstaan en zijn naar-bed-gaan. Zonder muziek, zonder harmonie was aan het leven voor hem geen geur of smaak meer...

Met een paar andere ontevreden leden had hij toen een nieuwe harmonie opgericht, tegenover 'Sint Caecilia'. En in plaats van die naar een heilige te noemen, had hij er de heidense naam 'Aurora' voor uitgedacht. Al zijn spaarduitjes had hij er aan opgeofferd om zijn mensen aan instrumenten te helpen.

Ze repeteerden bij een bevriende en moedige kastelein even buiten het dorp, en Nol dirigeerde zelf. Pastoor Van Gils en meester Piasmans hadden aanvankelijk gelachen om die potsierlijke concurrentie van een ongeletterde kruidenier. Maar het lachen was hun spoedig vergaan, want Nol Damme breidde zijn troepje meer en meer uit en hij had succes. 'Aurora' speelde veel beter en pittiger dan 'Caecilia', en op het eerste festival het beste haalde Nol Damme een eerste en een ereprijs weg. Met volle, schel schetterende muziek waren ze als triomfators het dorp binnen getrokken, en de geamuseerde protestantse notaris had hun als bewijs van waardering een prachtig vaandel geschonken: rood fluweel met een opgaande zon in goud, en zilveren Gotische letters. Daarmee was dan de oorlog definitief begonnen.

Pastoor Van Gils had categorisch van Nol Damme geëist dat hij zijn heidense harmonie zou opheffen, en dat had Nol Damme categorisch geweigerd. Eindeloze ruzies waren gevolgd, intriges om hem met bedreigingen of mooie beloften zijn beste muzikanten af te troggelen, 'n vinnige hetze tegen de weerbarstige kruidenier, die het waagde ongehoorzaam te zijn aan z'n kerkelijke overheden. De winkel van Nol Damme had er danig onder geleden. Buiten de kring van zijn trouwe en medeplichtige muzikanten bleven hem bijna geen klanten over, en dat was natuurlijk niet voldoende om de zaak drijvende te houden. De prijzen, die hij overal won waar hij met 'Aurora' uitkwam, vormden wel een morele, maar geen materiële schadeloosstelling, en zijn huiselijk leven werd er niet gelukkiger op: z'n vrouw had weinig waardering voor de muzikale triomfen van haar echtvriend en verweet hem dagelijks, dat hij zijn gezin te gronde richtte voor een zinneloze liefhebberij. Maar Nol Damme gaf geen kamp. Noch de sommaties van meneer pastoor, noch diens gepeperde en overduidelijke zondags-preken over eigengereide dwazen en hoogmoedige zaaiers van tweespalt, noch de tranen en kijfpartijen van zijn vrouw, noch de hopeloos achteruitgaande inkomsten van zijn zaak konden hem ertoe brengen de stijve nek te buigen. Want Nol Damme voelde zich in zijn recht en beweerde, dat hij liever droog brood kauwde met een goed geweten dan in overvloed te zwelgen met een slecht. Pathetiek behoort bij het martelaarschap, en Nol Damme voelde zich martelaar voor een goede zaak, slachtoffer van de aanmatigende willekeur van de groten der aarde. Hij zocht werk als daggelder op het veld en bood zich aan om op bruiloften, kermissen en partijen voor de dans te spelen, hij, de burger, de gezeten winkelier, een der bijna notabelen van het dorp, maar de bijtende smart van zijn gekrenkte trots sterkte hem slechts in zijn hardnekkig verzet tegen het onrecht...

Juist toen de beslissende ondergang nabij was en een paar ongeduldig geworden grossiers dreigden met faillissement, stierf onverwacht pastoor Van Gils en kwam Ramakers als zijn opvolger. De nieuwe parochieheer liet zich inlichten over het zonderlinge feit, dat zo'n onbeduidend dorp twee harmonieën had. Hij hield niet van kracht, tijd- en geldverspilling en het allerminst van tweedracht in zijn gemeente. Hij had zich plechtig door beide corpsen voor laten spelen. 'Sint Caecilia' had hem lachkrampen bezorgd en pijn in zijn buik. Over 'Aurora' was hij verrukt geweest. Hij had de bedremmelde bovenmeester openlijk gehoond en donderend gefulmineerd tegen het slechtere, dat het betere verhinderen wou op te bloeien. Toen hij de lijdensgeschiedenis van Nol Damme hoorde, was hij in grote toorn ontstoken, had als een onweer te keer gegaan en van de preekstoel zijn ontzetting uitgebulderd over het ongehoorde schandaal, dat mensen, die zich christenen noemden, een medechristen het bestaan onmogelijk maakten om een belachelijk meningsverschil, waarin het gelijk bovendien aan de zijde van de benadeelde was. En met een vuistslag op de rand van de preekstoel, waar heel de kerk van dreunde, had hij verklaard, dat hij zulke heidense toestanden in zijn parochie niet duldde, en er desnoods met harde hand een eind aan zou maken.

'Sint Caecilia' was geruisloos verdwenen, en de winkel van Nol Damme van die dag aan op ongekende wijze opgebloeid. En de kruidenier-musicus was de fanatieke paladijn geworden van pastoor Ramakers. Toen de onthutste kliek van de farizeeërs, de kwezels en de schijnheilige kwaadsprekers zich al giftiger tegen de nieuwe pastoor begon te roeren, kwam hij adem en woorden te kort om openlijk en luidkeels zijn mening te verkondigen over die gluiperige huichelaars. En nu het de laatste tijd steeds erger werd met de lasterpraat, voerde hij een geregelde veldtocht met snijdende sarcasmen en brandende hoon tegen de lieveheersbeestjes, die overal poogden de voortreffelijkheid van pastoor Van Gils-zaliger te stellen tegenover de rauwe en harde, on-godsdienstig gescholden praktijken van de nieuwe zieleherder, die van week tot week verdachter werd in de ogen der uiterst rechtvaardigen en over wiens heidense en zondige gedragingen telkens nieuwe, telkens alarmerender geruchten opdoken. Zijn wetenschap omtrent de verborgenheden in het leven van vele overdreven vrome dorpelingen kwam hem in zijn campagne uitnemend te stade, en hij maakte er een onbarmhartig gebruik van: over zijn toonbank glipten heel wat geheimen van het dorpsbestaan zijn diskrete oren binnen; maar hij had een onfeilbaar geheugen, en als het er op aan kwam zijn redder en afgod te verdedigen, kende hij geen scrupules.

Merijntje hoorde hem luid tegen de schippers betogen: 'Oonze pestoor, da's een werachtige man Gods, die streng doe wa' rechtvèerdig is... Eén doar zijn ze bang voor, zukke bleekschete van kwezels 'at er doar weer drie bij mekoare stoan te roatele. Die knijpe de katjes in den doonkere, moar in den dag trekke ze schijn'eilige smoelen één ze bekladden een rechtschoape meins as pestoor Roaimoakers meet'er vuile, stienkende proatjes... Loat z'over d'r eige vüllig'ed kleppe, dan 'emme ze genog te doen... 'IJ mag z'n 'aand nie 'ouwe boven een wijf, die-t-er vént weggelopen is!... Hüh!... a' Kees van Trien Leepoog zo'n Jan de Wasser nie war, was ie al wel tien kere weggelope van die oonverdroagelijke toot!'

'Oe mije!' grinnikte de wagenmakersknecht en gaf Merijntje een elleboogstoot.

Trien draaide zich woedend om naar de fulminerende kruidenier. 'Da' zulde me woar moake, lillijke sallemaander!' krijste ze. 'Ik neem getuigen één ik goan noar de veldwachter!'

'Ge doe moar, or!' lachte Nol. 'Dan breng ik een klutske getuige mee om te vertelle wa'ge van meneer pestoor gezeed 'ed... één Chiel Verstroate zal ok es een boeksken overj'w ope doen!'

De scheldwoorden bestierven Trien op de lippen bij het horen van die naam: hoe wist de smeerlap dat van haar en de metselaar, die haar schuurtje opgeknapt had? Waren ze afgeloerd of had die flikflooier het zelf verteld?... Haastig beende zij weg, het vlekkerige gezicht spits als van een kwaadaardige rat, het te ver openhangend, rood ontstoken oog in ontsteltenis en woede nog wijder gesperd.

Nol Dammes luide lach galmde achter haar aan en ook de schippers lachten vol leedvermaak om de onmiskenbare nederlaag van Trien Leepoog. Merijntje genoot.

'Die wit er weg mee!' zei hij tegen de wagenmaker.

Overmoedig schreeuwde Nol Damme naar de twee overgebleven kwebbelaarsters: 'Mo'k van jullie soms ok wa' vertelle?... G'egget moar vor 't zégen, or!'

De vrouwen keken schichtig om naar het luidruchtig lachende groepje, slopen dan haastig bij Mieke van de koster binnen, bang voor de onplezierige onthullingen of schaamteloze leugens van die schavuit voor z'n kruidenierswinkel. Ook waren ze eensklaps bezeten van het ongeduldige verlangen eens nauwkeurig uit te pluizen, wat er waar kon zijn van die succesvolle toespeling op iets onzuivers tussen haar vriendin en die lange Chiel Verstraten... Ze wisten het allang: de wereld was slecht, maar wat zo'n vent zag in dat lelijke mirakel met 'er leepoog...

'Kek ze 's een zuiver gewete tone!' hoonde Nol triomfantelijk. 'Zouwde ze nie op'ange, die gadverse klapeksters?...'

Daarop wendde hij zich tot de schippers en zei voldaan: 'Vertelle jullie moar overal rond, da' wij 'et zo es evetjes getroffen 'emme mee oonze pestoor... Eén die moar zó veul kwoad van 'em zégt, die liegd' at-ie barst!'

Hij knipte met de nagels en keek strijdlustig naar de lege plaats, waar zoeven de kletsende vrouwen gestaan hadden, als om ze uit te dagen hem tegen te spreken. Lachend gingen de schippers met hun vrouwen de richting van de kaai uit, tevreden over hun inkopen en de sensatie van het dorpskrakeel.

Voldaan overzag Nol Damme het slagveld, waarvan hij overtuigd meester gebleven was. In zichzelf lachend stopte hij zijn korte, stenen pijp en stak er de brand in.

Merijntje was op hem toegekomen en glunderde: 'Doar 'adde ze nie van trug, Nol!...'

De kruidenier pufte een zware rookwolk uit en zei wraakzuchtig: 'Ze warre plat, wa'?... 'k Zal ze lere, da' vuil gepuchel... A'ze konne, judaste z'em 't dürp af... dan konne ze meet de nieuwe meschien weer lekker kokkemokken één den oanbrenger speule... die neetore!'

'Wa' lulle ze toch ammoal?...'

'Oach, zo veul... a't een nie is, is 't aander... Meneer pestoor is vuls te goed... die 'ad z'allang d'r kwoaje smoele motte stoppe...'

'Doar stoat ie t'oog voor... 'ij wil 'et gin eens g'oord 'emme...'

"k Zal ik ze wel op d'r zielement zitte,' dreigde Nol grimmig, "t Mot nie veul wijer goan of ik zal ze 's aanders oanpakke... De bovenmeester spuld' ok meet'er oonder één 'oedje... die muzikoale kloon... Ze willen 'em een brief oan den biskop loate schrijve... Joa, meins, ik kom al! 'Ouwdoe. Merijntje.'

Zijn vrouw had hem geroepen en hij liep op een drafje de winkel in.

Merijntje bleef nadenkend staan... Dat was het nieuwste!... Ze wouen een brief aan de bisschop schrijven !... En wat moest er dan wel in die brief staan?.. Dat meneer pastoor zonder soutane en met een mouwvest aan door de tuin liep en er hout hakte ?... Dat ie Flierefluiter in huis genomen had ?... Dat ie z'n parochianen niet toestond een weerloze vrouw met stenen de hersens in te gooien?... Dat ie niet gesteld was op de vrome aanstellerij van kwezels en femelaars, die ze achter d'r elleboog hadden?... Dat kon een mooie brief worden, en Monseigneur, de bisschop, kon er een vrolijke avond mee hebben!... En ineens schaterde Merijntje het midden op straat uit, liep dan hard naar de pastorie om met pas geslepen bijl zijn vrolijkheid uit te vieren op de arme, omgewaaide beukenboom...

II

Met Nele alleen at Merijntje de koffieboterham in de keuken. Meneer pastoor bleef tot later in de avond bij zijn vriend. Nele zat zwijgend en in zichzelf gekeerd voor zich te staren, nam zonder eetlust af en toe een hapje van haar boterham en dronk er een slok koflie bij om het weg te spoelen. Haar gezicht stond bedrukt en triestig. Ze had zorg en verdriet. Ze nam het steeds aangroeiend gepraat op het dorp niet zo licht als meneer pastoor...

Merijntje was van plan geweest haar te vertellen van Nol Dammes uitval tegen een drietal van de beruchtste kwezels en kletskousen, en van het malle plan om een brief aan de bisschop te schrijven, die de plechtstatige meester Piasmans dan zou moeten opstellen. Maar hij had er de moed niet toe. Neles zorgelijk gezicht, haar verdrietige en verslagen houding drukte ook hem. Misschien was het niet zo onschuldig en belachelijk als hij het zich voorgesteld had, dat schrijven van die brief... En zeker zou Nele, die het gepraat al zo zwaar opnam, er nog meer door van streek raken.

Nele draaide een stukje brood tussen haar vingers tot een balletje en keek strak langs Merijntjes arm naar een bepaald punt van het fornuis, maar zij zag niets. Om haar af te leiden vroeg de jongen onverhoeds: "Edde'm, Nele?' Zij schrok op, keek hem verwezen aan en vroeg: 'Wa'?'

'De steilkijk!' lachte Merijntje.

Het oud-bekende grapje, waar starende mensen altijd weer invlogen, kon haar geen lachje ontlokken. Zij zuchtte en zei afgetrokken: 'Ik zat erreges oan te deinke...'

'Doar motte nie oan deinke.' viel Merijntje ontevreden uit. 'Ge lijke wel zot, Nele... Wa' kan jou da' nou toch schille, wat die misselijke kwoadsprekers oonder mekoaren uitbroeie... Loat ze toch...'

"t Is nie vor mijn, Merijntje,' antwoordde Nele zacht. 'Vor mijn kom 'et er nie op oan... 't Goa tege meneer pestoore... Eer is teer zége z'altij... één van die proatjes, al zijn ze nog zo zot één zoonder zin, blefd' altij wad'ange...'

'Bij die lammelienge, joa.' zei de jongen kwaad. 'Moar d'erelijke meinse, die stoan oan meneer pestoor z'n kaant... 't zijn ammoal gin sloebers 'ier op 't dürp...'

Nele zuchtte weer en schudde bekommerd het hoofd.

'Gij wit nie 'oeveul oongeluk 'at er vort kan kommen uit kwoaje proat... doar zijde nog te jong vor... 'k 'Em liever een klap in m'n gezicht as een proatje achter m'n rug.'

'Ge trek 'et j'w eige vuls te veul oan... Zij toch wijzer... Wa' vertelle ze nou, doar a' g' oongerust over zou motte zijn?... Wa' kunne ze nou vertelle?'

'Da' weet ik nie persies... da' loate ze van eiges tege mijn nie los. Witte gij 'et nie?...'

'Oach, wa' gezoanik over z'n sjamberloe één zo... één over da' geval meet die Marjan Bedaf... ammoal flaauwe zever...'

'Wat dan nog meer?'

'Meer 'em ik nie g'oord...'

Hij bedacht plotseling, dat hij een paar maal had horen zinspelen op nog iets anders, waar hij het rechte eind niet van te weten had kunnen komen. Wat was dat? Hij keek naar Nele, ving haar onderzoekende blik op. Wist zij er iets van?... Was er iets, waar ze speciaal bang voor was... een of ander bijzonder kwaadaardig praatje?... Hij moest het nu toch eens uitvissen...

"k Zal es roond'ore,' beloofde hij, 'één dan za'kj'w alles es persies vertelle... Dan zijde teminste zo oongerust nie meer.'

Nele knikte verstrooid. De gekwelde uitdrukking week niet van haar gezicht. Merijntje had met haar te doen. Liefst zou hij de arm om haar schouder geslagen hebben en haar gerustgesteld. Ze was zo'n lieve vrouw, Nele, één en al goedheid en zachtheid... Dat die nou juist verdriet moest hebben van dat vervloekte geklets!...

"k Goan strak es noar vrouw Bluut,' zei ze op gelaten toon. 'Da's een goei meins, één die goa vor meneer pestoor deur 't vuur... Die zal me meschien alles wel kunne vertelle.'

'Doet da',' ried Merijntje. 'Dan zijde teminste grust... Krij'k nog es een kommeke koffie?'

Hij liet zich zijn eetlust niet bederven door dat ouwewijvengezanik!... 't Was al te donker om nog buiten te werken. Nele ruimde de tafel af. Hij haalde het boek dat meneer pastoor hem gegeven had om te lezen, 't Was een mooi maar erg droevig boek. Kleine Dora heette het en 't was van een Engelse schrijver, die meneer pastoor een van de grootste vertellers van de wereld noemde. Hij ging bij de keukentafel zitten, de handen onder het hoofd, de vingers in de oren. Zo'n boek nam je helemaal mee. Na een poos had je 't gevoel, alsof je al deze vreemde mensen persoonlijk kende; je voelde de druk, die over het huis woog, je rook de geur, die er doorgangen en kamers hing, je zag die arme, kleine Dora op de trap zitten en je hoorde de verschillende stemmen van de verschillende figuren... je zag ze bewegen in hun ouderwetse kleren... Het moest wel heerlijk zijn, zo'n boek te kunnen schrijven. Maar ontzettend moeilijk. Daar moest je natuurlijk erg geleerd voor zijn. Ontzaglijk veel moest je daarvoor weten van de wereld en van de mensen... Eenmaal had hij iemand gekend, die ook boeken schreef: meneer Walter, wiens vrouw hij Onslievrouwke genoemd had... Meneer Walter zei, dat boeken Gods dromen waren... en dat je uitverkoren moest zijn om die te kunnen opschrijven... Deze Charles Dickens was zéker zo'n uitverkorene... je leefde ademloos met zijn mensen mee, en soms kon je niet verder, omdat ineens je ogen vol tranen liepen, net als om het ongeluk en de droefheid van mensen, die je goed kende en waar je veel van hield... En toch zei meneer pastoor, dat zo'n schrijver maar vertelde van mensen, die hij zelf verzonnen had... ze hadden nooit bestaan... Als je zoiets kon, moest je wel een gelukkig mens zijn... Hij had het boek uit en voelde spijt : jammer, dat hij er niet nog aan beginnen moest!... Verzonnen mensen ?... Het zou wel waar zijn... Hoe kwam het dan, dat je zó vast geloofde in hun bestaan ?... Het boek was al lang geleden geschreven. Ook als die mensen geleefd hadden, waren ze nu allang dood... Maar in dat boek waren ze levend gebleven ... je zag ze, je voelde ze leven... Het was toch wel heel geheimzinnig eigenlijk... bijna griezelig... Je had de gewaarwording, dat je ze ieder ogenblik zou kunnen tegenkomen... Dat was natuurlijk onzin... maar er bleef toch iets raadselachtigs als je er over ging nadenken. Hij moest er meneer pastoor eens naar vragen, die kon zo prachtig over boeken praten, net of het ook levende wezens waren... Hij zou hem eens vertellen van meneer Walter... Misschien kende hij hem wel... Wat voor boeken zou meneer Walter geschreven hebben?... Gek, dat hij daar nooit meer iets van gehoord had, er nooit over gedacht of hij misschien eens een boek van meneer Walter te lezen kon krijgen...

Hij bracht de roman terug in de kamer van meneer pastoor, trok zijn jekker aan en zei Nele, dat hij wegging.

'A'ge soms eerder thuis zijt as ikke, leet de sleutel van d'achterdeur in 't mosgat, da' witt', 'ee?'

'Joajoa, da's goed. Dag, Nele, tot strak.'

'Dag, Merijntje...'

Hoe dof haar stem klonk!... Hoe kón ze zich die leuterpraatjes zo aantrekken ?... Vrouwen waren daar toch wel erg gauw van onder de indruk!... Mannen lachten om zoiets, zetten het van zich af, trokken zich er niets van aan, of ze gingen er verhaal op halen, gaven de kwaadsprekers een pak op hun ziel, en afgelopen was het... Maar vrouwen pluisden dat tot in het eindeloze uit, raakten er door van streek en kwamen er niet meer van los... Belachelij k... En jammer voor Nele!... Zat ze niet veilig op de pastorie, beschermd door de machtigste man van het dorp?... Hoe kon ze zich zo angstig maken?... Vrouwen waren toch bangelijke wrezens!... Ze hadden geen merg in d'r knoken!... Maar van avond zou hij precies te weten komen, waar alles over ging, en dan zou ook Nele wel begrijpen, dat ze zich er niets van hoefde aantrekken!... Hij liep een eind de dijk op. Het boek zat hem nog in het hoofd, hij had geen zin nu al in een herberg te gaan zitten... De avond was donker en koud. Er woei een gure wind uit het noordwesten. Van de hemel was niets te zien. Af en toe joeg een ijskoude druppel tegen zijn gezicht. Er ging een ijl geruis door de bladerloze boomkruinen boven zijn hoofd. Verspreid onder langs de dijk en verder weg de velden in glansde hier en daar een verlicht venstertje in de doffe duisternis. De wind wakkerde meer en meer aan, blies hem recht in het gezicht, zijn ogen traanden. De heimelijke onrust over de rondgefluisterde lasterpraatjes verdreef stilaan het verwonderde denken over het boek. Hij keerde om. Met de harde wind in de rug liep hij terug op het dorp aan. Nu gloeide zijn gezicht. De wind zou een storm worden. Er zoefde korte vlagen door de kruinen, takken sloegen met een droog geluid tegeneen, soms joelde even een fluittoon. Merijntje liet zich door de duwende wind tot groter haast aandrijven. Het wonderlijke gevoel bekroop hem, dat hij door iets werd voortgejaagd, dat hij maken moest, vlug op het dorp te zijn, omdat hij anders iets verzuimen zou, dat van belang was. Hij moest er in zichzelf om lachen. Er was immers niets dan de wind in zijn rug, en die duwde tegen alles en iedereen even hard en kwam volstrekt niet speciaal voor hem uit die richting aanstuiven. Dat waren zo van die oude bijgelovigheidjes, waar Flierefluiter sarkastisch om grinnikte en pastoor Ramakers heftig tegen te keer ging: de onnozele waan van onbeduidende wezens, die zich verbeeldden, dat mysterieuze, bovennatuurlijke machten zich volijverig bemoeiden met hun onbelangrijk persoonlijk lotgeval. Misschien was het bij hem alleen maar de heimelijke angst voor het alleen zijn in het donker, die hem voort dreef, de ellendige angst, die hem als kind met haarstreuvelende voorstellingen besprongen had en waarvan hij zich nog altijd niet geheel en al vrij wist, hoe belachelijk hij het ook vond. Misschien ook was het enkel het verlangen naar de gezelligheid van een goed verwarmd en verlicht vertrek, waarvoor je op een eenzame weg in de donkere avond met de al driftiger blazende wind om je heen zo gevoelig werd. Of de drang, eindelijk te weten te komen welk potje de femelende kwaadsprekers eigenlijk voor meneer pastoor te vuur hadden staan. Niets of niemand buiten hem zette hem tot groter spoed aan, maar als je die gedachte eventjes toeliet, kwam er een gejaagdheid in je, begon je vanzelf harder te lopen. Vreemd was dat!...

Op een afstand lag het dorp. Je zag het onderlangs, in de buiging van de dijk gedoken liggen. Je wist het meer dan je het zag. Aan de kleine lichtplekjes, die door de gaatjes in de blinden glansden, wat ros aangegloeide vensters. Maar zo helder en nauwkeurig lag het beeld van het dorp in je geest getekend, dat je menen kon ook de omtrekken van de huizen en de silhouet van de toren donker in de nacht te onderscheiden, de zwarte brokkeligheid van de geteerde planken schuurtjes, de smalle watergang, de slingerende kreek met zijn ruisende zoom van riet en biezen... Hij zag tussen de huizen door al nu en dan de gloeiende spijker van een armzalig houten straatlantaren met zijn wakkelend petroleumlichtje... En bij baas Koenraads liep iemand met een stallantaren over het erf... het vlammetje danste als een dwaallichtje... Dwaallichtjes waren rusteloos zwervende zielen van afgestorvenen, hadden ze hem als kind wijsgemaakt... hij wist allang, dat ook dit dwaas bijgeloofwas en toch kon hij huiveren van onbestemde angst, alleen als hij door die zachtjes zwaaiende lantaren aan een dwaallichtje dacht. Een mens was een wonderlijk en zwak wezen eigenlijk...

In de herberg van Birres zaten vier mannen kaart te spelen. De kastelein stond erbij te kijken en streek met een mechanische beweging over zijn brede baard. Hij keerde zich om, toen Merijntje binnen kwam. 'Goeien oaved soame.'

De kaarters keken even op, groetten vluchtig en speelden hartstochtelijk door.

'G imme-n-een stopken ouwen bruine, Birres.'

Hij zette zich aan de ronde tafel in het midden onder de grote petroleumlamp, keek naar het schuimen van het bier, dat uit het kruikje klokkend in het grote glas stroelde. Lekker warm was het hier, behaaglijk. De vulkachel bloosde, in de schoorsteen rommelde de wind. Merijntje knoopte zijn jekker los, leunde op zijn stoel achteruit, strekte de benen onder de tafel. Hij hief het glas naar Birres, die bij hem kwam zitten, en nam een hartige slok. 'Santé,' wenste de herbergier.

"t Is verrekt koud buite,' zei Merijntje, het schuim van zijn lippen likkend, "t Woord'een openboare stürm,' voorspelde Birres. 'Eén me krijge sneeuw ok... da' voel ik oan 't steke van m'n schoere.'

'Kan best,' gaf Merijntje toe. 'Wimme-n-een pertij biljarte?'

'Da's goed,' glimlachte Birres, zeker van de overwinning. 'Dan neem ik avvast een kloaren op de pertij.'

'Eén ik neem er twee sigoaren op,' lachte de jongen. 'Vor oons ieder een... dan zumme-n-es zien wie 'at de dubbele schoai betoale mot.'

'Allee,' meesmuilde de kastelein, "ouw je portemenee moar greed...' Merijntje had geen spoor van kans tegen Birres, die alle grillen van zijn zeer onvolkomen biljart kende en wist te benutten om punten te verzamelen. Bovendien was de jongen verstrooid. De kaarters hadden hun partij beëindigd en zaten halfluid met elkaar te praten. Soms dempten de stemmen zich nog meer en dan werd er kort daarop onderdrukt gelachen of iemand slaakte verbaasde geluiden. Eerst dacht hij, dat ze mekaar gepeperde moppen zaten te vertellen, maar nu had hij al een paar keer de naam van meneer pastoor horen noemen. Eén van de kaarters was een vreemde, een schippersknecht: die werd zeker even ingelicht over de opwinding, waaronder het dorp leefde.

Langzamerhand werd hij driftig. Hij miste stoot op stoot, omdat zijn hand beefde, en hij spande zich tot het uiterste in om te verstaan wat er daar in de hoek verteld werd. Toen er weer verdacht gegrinnikt werd en de schipper zich hard op z'n dij sloeg, keerde Merijntje zich naar het groepje en riep: 'Proat es wad' aarter a' wij d'r ok om mee kunne lache.'

De vier aan de tafel keken naar hem. Eén zei spottend: 'Me zouwe jouw 'ier nie veul nieuws over kunne vertelle, manneke...'

Het was de Fijne, de magere vechtersbaas, die op de kermis zo gevoelig door pastoor Ramakers tot rede gebracht was. Naast hem zat Trien Leepoog d'r vent. die door Nol Damme een Jan de Wasser genoemd was, een slungelachtige kerel met een afgeknauwde druipsnor, een paar botte, uitpuilende ogen en grote, vooruitstekende voortanden, die hem nog meer op een vermoeid en afgeleefd paard deden lijken. De derde was Woutje Luyks. een heimelijke visstroper en kippendief, die geen mis of lof oversloeg, maar er niet in geslaagd was bij Pastoor Ramakers een wit voetje te halen...

Een mooi gezelschap!... Die zouen niet veel van meneer pastoor heel laten... En dat ging dan tegen een vreemde schippersknecht, die de verhalen wel mooi opgesmukt weer verder vertellen zou... Zijn hart klopte sneller van stijgende drift. Birres zag hem rood worden van ergernis en zei sussend: 'Loat ze toch lulle, jonge!...' Maar Merijntje ging langzaam op het tafeltje toe, z'n keu losjes in de hand. Nou zou die Fijne hem zeggen, wat ie verteld had, al zou hij het er met het dikke eind van dit hout uit moeten slaan.

'Woarom deinkte da', Fijne?' vroeg hij rustig, zijn drift met geweld bedwingend.

De ander keek hem met zijn pientere muizenogen spottend aan, zoog nieuw vuur aan z'n stompje sigaar en antwoordde treiterig kalm: 'Wel... g'è van de zomer een 'ele tijd op de pasterij gewoond... één nou zijd'er weer al een week ofwa'... Gij zul meer gezien 'emmen as wij mee z'n alle...'

'Goed zo,' dacht Merijntje. 'Nou zijde van wal... nou za'k alles uitj'w'oale!' Hij pakte een stoel en ging er schrijlings op zitten, de handen op de leuning, de keu leunend tegen z'n schouder. Maar Birres nam schijnbaar argeloos de keu weg en zette die zorgvuldig in het rek. Hij snoof onraad, en een biljartkeu was een gevaarlijk ding in de handen van een driftkop. Met een nors gezicht kwam hij ook bij het tafeltje zitten, klaar om in te grijpen als het nodig mocht blijken. Merijntje glimlachte even. Daarop vroeg hij bedaard: 'Wa' zou ik dan vor buitegewoons gezien motten 'emme, Fijne?...'

'Da' zulde gij beter weten as ikke.'

'Ik weet niks, moar ik wil 'et gèren 'ore.'

'Oach toe,' viel de man van Trien Leepoog met zijn dunne, hese stem in, 'doe zo onnozel moar nie... g'ed ok ogen in je kop.'

'Eén verdommese goei ok,' antwoordde Merijntje.

'Z'emmen 'ore, moar z'ore nie... z'emmen oge, moar ze zien nie,' citeerde Woutje plechtig.

'Moar z'emmen een moond één doar proate ze vuls te veul mee,' snauwde Merijntje.

Hij keek strijdlustig rond en vervolgde: 'Doar zitte ze nou... drie 'elde bij mekoare... één gin een dürfd'aardop te zége wa' z'achter d'r 'aand mompele... Allee, kom er es mee op de proppe, gadverdikke...'

De Fijne stak z'n scherp gezicht naar voren en zei bits: 'Ik zou wel es wille wete woar a'gij j'w eige mee moeit?... Me-n-emmeje toch niks gevrogen, is 't wel?'

'Neeë, moar ik vroag jouw wa'... één doar zulde me-n-over te woord stoan ok...'

'Oach man, goa toch noar je pestoor.'

'Ik goan noar m'n pestoor... noar jullie pestoor dan... Moar eest zulde me motte vertelle wa'g'over 'em proat... aanders neem ik j'w in je nekvel mee noar 'em toe, Fijne, éen dan zulde 't doar motte vertelle...'

Even rilde er een schrik over de magere vent en er schoot een schichtig loerende blik uit zijn bleke ogen naar de brutale snotjongen, die hem zo rustig bedreigde. De herinnering aan de ijzeren klem van pastoor Ramakers' vuist in zijn nek vervulde hem nog met vrees en ontzag. Hij overwoog ook, dat Merijntje, die een hoofd groter was, misschien in staat zou zijn hem wérkelijk mee te sleuren. Maar zijn nuchter verstand begon weeral weg te nevelen in de krankzinnige vechtlust, die hem onder elk twistgesprek beving, waar hij niet tegenop kon en die oorzaak was, dat hij bij ongeveer elke feestelijke gelegenheid grondig door de een of ander werd afgerost. De Fijne tergde graag, maar hij liet zich niet tergen. Wie hem uitdaagde kon alles krijgen, wat hij hebben wou, in woorden en daarop ook in daden.

Birres voelde aankomen, dat het mis liep. Knorrig bromde hij : 'Doen jullie toch zo kinderachtig nie... grote kérels, die ruzie zoeken om wad' ou'wijveproatjes...'

'Moar die zijn toch moar woar!' grauwdede Fijne heftig. 'Eén da'zal gaauw genog uitkommen ok... D'r woor noar den biskop geschreve, da's iets da' zeker is... één dan zumme nog oarige dienge zien gebeure, let moar es op.'

Merijntje voelde de geprikkelde stemming van de onzinnig driftige Fijne. Hij werd wat kalmer: nou zou hij hem alles wel ontlokken.

'Wel wel!' smaalde hij. 'Da' kan een kurieuzen brief woore!... Meneer pestoor droagd'in 'uis gin toog, moar een geblomde sjamberloe één een rooi potske... mee een kwas je nogal!... Eén meneer pestoor loopt in den 'of in z'n kürte broek, in z'n over'emsmouwen of mee een boeremouwvest oan, één 'ij groaf mee aan een vijver, of 'ij kapt 'out... Meneer pestoor sload een poar zatte kemp'oane, die nie opwillen 'ouwe mee vechte, meet d'r koppe tegemekoaren a't kroakt... Meneer pestoor wil nie lustere noar de road één d'oanbrengerij van de kwezels... Meneer pestoor schopt een troep bandieten uit mekoare, die een vrouw mee stene gooie... zoiets onchristelijks, één dan nog wel van een pestoor... 't isfreet, 'tisfreet... doar zal den biskop van opzien!... Tjongejonge nog toch!...'

'Meschien stoat er nog wel in, dat ie 't meet da' wijf g'ouwen 'eet ok,' veronderstelde de Fijne spits. ' Woarom zouwt ie z'aanders zo rap noar Aantwarpe g'ollepen 'emme? Ze schrijft 'em nog brieven ok!'

Merijntje schoot in een lach. Hij lachte onbevangen. Voor hem, die alles wist, was het zo ontzettend belachelijk !... En de postbode praatte dus ook al mee!...

'Da' zijn ammoal kloare bewijze,' zei hij spottend. 'Monseigneur joag meneer pestoor doadelijk weg, a-t-ie da' gelezen 'eet!... Eén dan mot erok nog in, 'at ie Flierefluiters in'uis genomen'eet... een vent, die bij z'n wijf weggelope was... Eén dat ie 's zomers zwemt in de kreke bij 't Sas... da's ok een doodzonde!...'

'Ge sloag 'et voornoamsten over,' beet de Fijne.

'Da's spijtig,' betuigde Merijntje. 'Da' komt dan zeker om'a'k 'et nie weet!'

'Da' witte gij beter as iemes aanders.'

'Zég 'et toch moar, Fijne... ge zij nou net zo lekker oan de gang...' Woutje stiet de Fijne waarschuwend aan, maar het was al te laat. Met zijn van drift overslaande stem snerpte hij: 'Dat ie 't mee z'n meid wit... da' verzwijgde!...'

Merijntje verstijfde. Hij sloot even de ogen en zijn hart stond stil. Hij werd bleek tot in de lippen. Na een poosje stamelde hij bijna onverstaanbaar: 'Mee Nele?'

'Joa zeker mee Nele!' riep de Fijne triomfantelijk. 'Kekt 'em moar es verschrikke... nou 'oefde niks meer te vroage...'

'Jullie zijn zot!' stotterde Merijntje.

'D'r zijn getuige, man... meer as een!'

Trillend over al zijn leden sprong de jongen op, de handen krampachtig om de stoelleuning geklauwd. Schril stonden de donkere ogen in het spookachtig witte gezicht. Moeilijk wrong hij de woorden uit zijn toegeschroefde keel: 'Die da' vor t eest verteld 'eet, moese ze de tong uit z'n stienkende stroot snije...

'Moar 't goa noar den biskop,' gilde de Fijne, sprong ook overeind en kwam vlak voor Merijntje staan, de handen inde lucht zwaaiend. In hysterische overspanning en vreugde herhaalde hij met zijn doordringende stem: "t Goa noar den biskop!...'

Met een trage beweging hief Merijntje de hand op en gaf hem een klap in zijn gezicht. Niet eens hard, het klonk nauwelijks. De Fijne vloekte wild en greep naar een bierglas. Maar zijn hand bereikte het niet. Want in bliksemsnel opschietende woede was Merijntjes vuist vooruitgevlogen naar de scherpe kaak van zijn tegenstander. Het klonk droog als de slag van een hamer op een stuk hard hout. De Fijne wankelde, draaide met de ogen en zakte slap op de grond. Bleek en bewegingloos lag hij. De mannen waren opzij gesprongen, keken zwijgend en verschrikt naar de verslagene... Birres knielde naast de Fijne neer, hief het lichaam omhoog tegen zijn knie, het hoofd gleed slap ter zijde. Met donker dreigende stem vloekte hij : 'Gadverdomme!... A'ge 'm doodgeslogen 'ed...'

"k Mag 'et lije,' zei Merijntje met vreemd heldere stem. Toen knoopte hij zijn jekker dicht, trok de pet dieper over de ogen en ging naar de deur. Niemand hield hem tegen...

III

Diep in het dichtst van liet bos zat Merijntje weggedoken tussen de struiken, de armen om de hoog opgetrokken knieën, waarop zijn kin rustte. Het ruige onderhout en het heuveltje waartegen hij zat, beschutte hem voor de snijdende wind, die de grote, grauwe wolken al dichter opeenjoeg tot een kompakte massa, waardoor heel de hemel overdekt werd en de late dag verduisterde. Het bos was één groot, zwaarmoedig geruis, waar de fellere vlagen af en toe hoger doorheen huilden rond de zacht krakende stammen. Merijntje leek op een dier, dat zich verschool, en zo voelde hij zich ook. Wegkruipen wou hij, zich onzichtbaar maken, geen mensen ontmoeten, niet door hen gezien worden. Een onoverwinnelijke afkeer dreef hem de eenzaamheid in, een verlammende schaamte sloeg hem met machteloosheid. Al drie dagen geleden was het, dat hij weggevlucht was uit het dorp en rond doolde in een soort uitzichtloze verbijstering, waaraan hij zich niet kon ontworstelen. Kou en honger had hij geleden. Eerst als hij bijna niet meer voort kon was hij een dorp of een stadje binnengeaarzeld om er te eten en te slapen. Niet meer dan het hoogst noodzakelijke had hij gesproken, was dadelijk weer weggegaan als zijn honger gestild was, zijn afgematte lijf halverwege uitgerust. De ontzetting van die avond joeg hem voort in een paniek, waaraan hij niet ontkomen kon.

Het was geen angst voor de gevolgen van de klap, die hij de Fijne gegeven had. Hij wist heel goed, dat hij die giftige leuteraar niet doodgeslagen had. Die was na enige minuten wel weer bij gekomen. Hij was ook heel rustig weggegaan met het plan te overwegen wat er nu te doen viel om aan die gruwelijk gemene lastercampagne een eind te maken. Misschien moest hij met meneer pastoor zelf praten. Misschien was het beter naar de burgemeester te gaan en die in te laten grijpen... Dat ging toch waarachtig te ver!... Zo vuile kwaadsprekerij ging alle perken te buiten... Onder geen voorwaarde mocht er een brief naar de bisschop gaan met zulke smerige verhalen... Dat zou een schande zijn voor heel het dorp...

Toen hij door de achterdeur de pastorie binnen kwam, zag hij Nele niet in de keuken. Hij hoorde praten in de kamer van meneer pastoor. De deur stond open en onder het aankomen zag Merijntje in de spiegel aan de zijwand wat er in de kamer gebeurde. Stokstijf bleef hij staan... Midden in de kamer stond meneer pastoor, blijkbaar pas thuis gekomen, de harige steek nog op het hoofd. Nele leunde tegen hem aan, het hoofd tegen zijn borst gelegd, één hand op zijn schouder. Hij had zijn arm om haar heen, klopte haar met zijn grote hand zachtjes op haar rug, die schokte van het snikken. Merijntje hoorde haar bevende, gesmoorde stem: 'Ze wille noar den biskop schrijve!...'

Pastoor Ramakers' gezicht was angstwekkend in zijn uitdrukking van ontembare woede. De harde ogen onder de zware wenkbrauwen flikkerden als vlammen, en tussen zijn opeengeklemde tanden knarste zijn zware stem: 'De vlegels... ik zal d'r nog es een poar doodsloan!...'

Toen sloeg Nele beide armen om hem heen en jammerde: 'Wa' mot er toch van oons terechte komme, Geert, wa' mot er toch van oons terechte komme ?..'

Zo'n vreselijke angst en ontzetting klonken in haar stem, dat Merijntje zich ijskoud voelde worden. Meneer pastoor lei zijn arm vaster om haar schouders, drukte haar tegen zich aan en keek op haar neer. Zijn hard gezicht veranderde. Zijn ogen kregen zo'n zachte glans, er kwam een glimlach om zijn strakke mond en zijn stem werd teder, als sprak hij een beangst kind moed in : 'Allee, Nele, allee nou...'

Toen was Merijntje op zijn tenen weggeslopen en naar zijn slaapkamer geklommen. Vaag hoorde hij nog de stemmen beneden. Hij had zijn bundeltje gepakt, een kort, onsamenhangend briefje geschreven voor meneer pastoor, hem bedankt en gezegd, dat hij niet langer blijven kon, weg moest. En toen veel later in de nacht alles in huis stil was, had hij zijn boeltje genomen en was weggeslopen als een dief, de pastorie en het dorp uit, dwars de polder door in de koude nacht met een onzekere schemerschijn van de maan achter de jagende wolken...

Duizelig en misselijk voelde hij zich dooreen opwinding, die hij niet meester kon worden. Zijn handen beefden, soms zwaaide hij wankelend als een dronken man over de weg. Zonder het te weten praatte hij halfluid in zichzelf. Zijn hart sloeg snel en onregelmatig, en nu en dan moest hij hijgend stil staan om op adem te komen. Een weerzin tegen alles en iedereen, tegen heel de wereld en het leven kropte in zijn pijnlijke keel. De weerzin, die hem gekweld had na het verhaal van Teeuw over Marjan, na de bekentenissen van Nelleke, diezelfde weerzin, maar eindeloos versterkt maakte hem het ademen moeilijk. Ontzetting woog over zijn verward en onwillig denken. Hij wou het niet geloven. Hij wou het toch niet geloven. Niets wou hij ervan geloven. Het mocht niet, het kon niet waar zijn. Alles was laster van kwaadaardige konkelaars. Nele was lief en goed, zacht en zonder schuld. Meneer pastoor was een groot man, een machtig bulderaar, een hardhandige zedemeester, maar rechtvaardig, en het waren de schijnheiligen, de heimelijke zondaars, die samenspanden om hem ten val te brengen... Loochenen moest hij wat zijn ogen hadden gezien, zijn oren gehoord. Niets had hij gehoord, niets gezien... Hij wou niets weten. Hij wou pastoor Ramakers en Nele in zijn gedachten even hoog blijven stellen als hij altijd gedaan had ... Ze waren niet schuldig, mochten niet schuldig zijn aan dat vreselijke, waarvan ze door de giftige smeerlappen op het dorp beticht werden. Dat was onmogelijk!... Daarmee stortte alles in elkaar, waaraan hij zich overeind hield. Hij had al zoveel verloren de laatste tijd, Flierefluiter, Marjan... zoveel vertrouwen was gebroken, vernield... hij was al zo eenzaam... hij kon dit niet ook nog verliezen!... Dan was hij immers zijn laatste steunpunt kwijt en de wereld werd leeg en zo ondraaglijk lelijk... alles zo hatelijk, gemeen en smerig... Dan kregen de vuilakken gelijk en niets kwam er meer op aan... Dan kon je gaan leven als een hond... Hij moest dit alles verjagen, bannen uit zijn geest, het kon niet anders geweest zijn dan een kwade droom, een nachtmerrie... Zo sterk kón, mócht het beest niet zijn!...

Maar het beeld in de spiegel stond in zijn herinnering gebrand, zo ontmoedigend helder, zo ontzettend duidelijk... Nele tegen de borst van meneer pastoor... haar armen om hem heen geslagen... zijn arm om haar schouders... zijn gezicht naar haar neergebogen met die uitdrukking van oneindige tederheid... En in zijn oren rumoerde aldoor haar klagende stem, de wanhoop, waarmee ze hem bij zijn naam geroepen had... Geert had ze hem genoemd... Een huishoudster, die een pastoor aansprak met zijn voornaam!... Hij huiverde bij de gedachte, dat iemand anders het gehoord kon hebben... spionnerende vijanden, die door een kier tussen de gordijnen afloerden wat er in de pastorie gebeurde... dan hadden ze bewijs genoeg!... 'D'r zijn getuigen,' had de Fijne triomfantelijk geroepen, 'meer as een'... Ze hadden gespionneerd... Hij had zelf zo'n paar loerende wijven een stuk hout naar haar kop gegooid, toen ze door een gat in de heg gluurden... Een grote angst joeg hem tot radeloosheid op: pastoor Ramakers en Nele waren verloren... Er ging een brief naar de bisschop, en de getuigen stonden klaar... Het was niet meer te keren, en daarom vluchtte hij weg van de pastorie, weg van het dorp... De lucht was er zwaar van boosaardigheid, drukkend van voorgevoelens als bij een naderend onweer... het noodlot kwam elk uur dichterbij en zou vernietigend neerslaan over de mensen, waarvan hij zoveel hield, met zo grote, eerbiedige verering... En het was niet meer tegen te houden... Ze hadden het zelf over zich afgeroepen... Hij moest weg, vluchten, hij durfde geen ogenblik langer blijven, de ontzetting en de angst wurgden hem... Meneer pastoor en Nele te schande gemaakt ten aanschouwe van die bende likkebaardende kwaadsprekers en huichelaars... Weggejaagd, schuw en vernederd wegsluipend onder de blikken van dat grinnikende tuig, misschien met stenen en vuil gegooid van achter beschermende heggen... Pastoor Ramakers, die zo groot en breed en zegevierend in Merijntjes stralende bewondering had gestaan... De verachte mompelaars zouden gelijk krijgen, triomferen over de machtige man, die een geweldige stormwind geweest was over hun krimpende minderwaardigheid... Zijn allergrootste schuld zou bewezen geacht worden, en als een verachte boosdoener zou hij met gebogen hoofd moeten verdwijnen, van zijn troon gestoten, spitsroeden lopen door het genadeloze, domme volk, dat gebeefd had voor zijn rechtvaardige toorn... Onder alle zondaars zou hij de ergste zijn en niemand zou hem zijn wraakzuchtige spot sparen... Hij zag het verachtelijk smalende gezicht van zijn grootmoeder, die de val van de pastoor voorspeld had... hij haatte het spichtige oude wijfje, alsof zij alleen de oorzaak was van al het kwaad en al de ellende... hij haatte haar zo fel en diep, dat zijn hart er pijn van deed... En zo haatte hij heel het dorp, wanhopig en vernielzuchtig haatte hij het, want hij hield maar van twee mensen in dat hele dorp: van meneer pastoor en van Nele... En dat zeker het dorp gelijk had en meneer pastoor en Nele op de vreselijkste wijze ongelijk, veranderde niets aan zijn gevoelens... van hen hield hij, zij waren voor hem het hoogste, en het dorp had hij kunnen verbranden en uitroeien om hen te behoeden voor het noodlot, dat over hen dreigde... Want al waren ze zo zwart van zonden als pek die aan hun ondergang werkten en over hun smadelijke nederlaag zouden lachen en zich verheugen, waren nog veel zwarter... kruipend en sluipend gedierte, dat je liefst vertrappen zou onder je voeten... Weg moest hij, ver weg, om niets meer te horen, niets meer te zien van het verschrikkelijke, dat daar gebeuren ging...

Hij wist niet waar hij liep, volgde doelloos de buiging van de wegen, ontweek de dorpen. Eerst tegen de avond van de volgende dag had hij in een kleine stad een logement gezocht. Hij was volkomen uitgeput, zijn knieën knikten en zijn tanden klapperden. Het eten maakte hem wee en de geluiden in de gelagkamer, de stemmen van pratende en lachende mensen, het droge geklos der biljartballen hinderden hem. Hij had hoofdpijn en al zijn leden deden hem zeer, zijn voeten brandden in zijn schoenen. Vroeg was hij naar zijn kamertje gegaan en in het smalle bed gekropen. Rillend lag hij tussen de klam aanvoelende lakens. Hij sloot de ogen, maar sliep niet. Langzaam werd hij warmer. En toen was voor het eerst de twijfel gekomen. De twijfel aan de schuld van meneer pastoor en Nele. Want al had hij hen niet uit zijn hart kunnen rukken, tot dan toe was er in hem geen twijfel geweest aan de waarheid van het vreselijke gerucht. Wat hij in de spiegel had gezien en door de open deur gehoord, had hem zodanig met schrik en ontzetting overvallen, dat er voor twijfel geen plaats meer was... de plotse openbaring van het boze gerucht had hem al te goed voorbereid... Nu echter kwam de twijfel en begon koortsachtig te spinnen aan een verdediging... Kon dit alles niet heel goed volkomen onschuldig zijn?...

Wat had hij gezien, dat onomstotelijk een schuldige verhouding bewees tussen de pastoor en zijn huishoudster?... Goed beschouwd... helemaal niets...

Nele was op onderzoek uitgegaan en had de afschuwelijke waarheid vernomen: wat er omtrent haar en de pastoor verteld werd, en dat er een komplot was om daarover naar de bisschop te schrijven. Geen wonder, dat ze totaal overstuur was thuis gekomen!... Kon ze niet enkel uit wanhoop en verdriet, uit zwakheid en doodsangst tegen meneer pastoor opgekropen zijn, het hoofd aan zijn borst hebben gelegd om bescherming te zoeken bij zijn kracht, half van zinnen door de ontzetting om de vreselijke ontdekking?...

Dat was heel goed mogelijk.

En dat meneer pastoor met zijn arm om haar schouder haar op de rug klopte en haar beschermend tegen zich aan hield, toen ze zo onbedaarlijk schreide... wat bewees dat nog?... Zo deed je ook meteen bedroefd en angstigkind... Het kon heel goed alleen bedoeld geweest zijn als de goedige geruststelling van de zwakkere door de sterkere... Hij had zacht en vol liefde op haar neergezien, maar was dat een ongeoorloofde liefde?... Meneer pastoor hield veel van Nele, maar dat mocht toch wel?... Daar hoefde niets in te zijn, dat niet goed was... En ze huilde zo, ze was zo bang én zo ongelukkig!... Sprak dit gebaar van meneer pastoor dan misschien niet enkel van menselijk medelijden met iemand waar je veel van hield... en die teugelloos schreide onder een groot leed, een grote angst ?...

Nele had hem Geert genoemd: Wat moet er van ons terecht komen, Geert ?...'

Maar Merijntje wist toch, dat zij meneer pastoor al van hun kinderjaren af kende. Haar vader was opperknecht geweest op de boerderij van de zijne. Toen hij een jongen was, had ze hem natuurlijk Geert genoemd, ze waren zowat even oud. Ze hadden samen school gegaan, samen gespeeld, samen gevochten ... En als ze nou zo verschrikkelijk in de benauwdheid zat, zo geschrokken was, kon het dan niet best, dat het oude weer boven kwam en ze hem zonder het te weten bij zijn voornaam aansprak?... En als ze zei: 'Wat moet er van ons terecht komen ?' bewees dat nóg niet, dat er wat was tussen haar en de pastoor, alleen dat ze ontzettend bang was voor de gevolgen van de praatjes en de brief aan de bisschop... En was daar geen reden voor ?... Ook als er geen sprake was van schuld?... Iedereen wist, hoe kwaadaardig de laster woelen kon, hoe gretig er naar geluisterd werd en wat voor onherstelbaar kwaad er uit kon voortkomen. Het was waarachtig geen kleinigheid voor een pastoor en zijn huishoudster, als er zoiets over hen verteld werd!... Of het nou waar was of gelogen, de goede naam en het vertrouwen waren kapot... Daar kon je van schrik bij verstijven...

Nee, alles bij elkaar genomen... als hij het goed en rustig overdacht, dan moest hij wel tot de slotsom komen, dat wat hij gezien en gehoord had, geen enkel positief bewijs inhield voor de schuld van meneer pastoor en Nele... Alles kon verklaard worden uit de meest onschuldige, argeloos-goede menselijkheid, die aan geen kwaad of zonde dacht.

Deze overwegingen hadden hem rustiger gestemd en hij was in slaap gevallen. Hij had een gat in de dag geslapen. Zodra hij wakker werd, had hij zijn redenering van de vorige avond herhaald en zorgvuldig nagegaan, en hij was tot de overtuiging gekomen, dat voor iemand van goede wil deze verklaring in elk opzicht aannemelijk was...

Maar langzaam aan was de onrust weer teruggekomen. Zijn verklaring was aannemelijk... maar de andere, de boosaardige, lag veel meer voor de hand. En zeker voor mensen, die graag het ergste geloofden, zoals de meeste mensen waren: ze wroetten bij voorkeur in kwaad en vuil en opwindende dingen, en van iemand, waar ze een hekel aan hadden, geloofden ze bij voorbaat al alle smeerlapperij!... En op het dorp waren er veel, die een hekel hadden aan de onbarmhartig oprechte pastoor... en hoeveel eerlijke, brave mensen zouden ze niet mee krijgen, als de vuile geruchten een schijn van waarheid kregen?... O, zelfs als er niets van waar was, zag het er slecht voor pastoor Ramakers uit...

Was er niets van waar?... Zou hij met een eerlijk hart durven beweren, dat er niets van aan was?... Om meneer pastoor te beschermen en te helpen, zou hij het tartend tegenover iedereen en alles bezweren... maar tegenover zijn eigen geweten en volle, eerlijke overtuiging?... Ontmoedigd moest hij toegeven, dat hij het niet in oprechtheid zou kunnen... Het bijtende gif was te diep in zijn ziel gedrongen...

Triestig had hij zijn bundeltje opgenomen en was verder gedwaald...

IV

Nu zat hij al een paar uren in dit stille, eenzame bos verloren en vocht hardnekkig met zichzelf om klaarheid. Zijn herinneringen pijnigden hem. Zo schrikkelijk waakzaam was zijn geest geworden onder de scherpe prikkel van de monsterachtige beschuldiging. Waakzaam en achterdochtig. Honderd kleinigheden vielen hem in uit het leven op de pastorie, die er alle op kónden wijzen, dat er waarheid was in de verpletterende aanklacht... Hij mocht zich verzetten zoveel hij wou, in dit licht kregen al die kleinigheden een sombere, loodzware betekenis...

Heel de atmosfeer in de pastorie was vervuld van een eigenaardige, huiselijke vertrouwelijkheid, die je in de woning van een pastoor immers niet verwachtte... Misschien was het toch niet zo gewoon en vanzelfsprekend, dat meneer pastoor met zijn mouwvest aan bij Nele in de keuken zat te eten... zo echt als een schonkige boer met zijn vrouw... Hij had wel gezien, hoe pastoor Ramakers soms over zijn boek heen naar Nele zat te kijken, als ze door de kamer ging met haar stil gezicht, haar neergeslagen ogen en haar lichte, goede glimlach. Terwijl zij de tafel afruimde, volgde hij haar overal met ogen, waarin een heimelijke glans van genegenheid was en als ze hem onverwacht even aankeek, liep er een klein lachje om zijn harde mond en er steeg een zacht rood naar Neles wangen, van vreugde of verlegenheid... Hoe kon ze schrikken, als zijn stem onverwacht wat hard uitschoot... Hoe innig keek ze naar hem, als hij vrolijk opgewonden redetwistte met Flierefluiter en geweldige bedreigingen uitte tegen de luchthartige en spitsvondige, brutale vagebond... Hoe draaide ze vol bezorgdheid om hem heen, als hij een enkele keer hoestte en schor praatte van verkoudheid...

En hoe vaak had ze met Merijntje zitten babbelen over meneer pastoor, de jongen er toe uitgelokt hem uitbundig te prijzen... hoe tevreden en warm gelukkig had ze dan gekeken en hem wat lekkers toegestopt... hij had er immers wel eens opzettelijk misbruik van gemaakt... Maar nooit was de gedachte bij hem opgekomen daar iets anders achter te zoeken dan de dwepende bewondering van de huishoudster voor haar buitengewone pastoor... Nu zocht hij er wél iets anders achter, en verweet zichzelf bitter, dat hij het niet meer zien kon als eerst... Want ook die vroegere opvatting kon juist zijn, natuurlijk, maar het steeds verder doordruppelend vergif van het kwaadaardige gestook had ook hem zijn argeloosheid ontnomen, deed hem overal het ongeoorloofde zien, waar hij eerst alleen maar het goede en lieve had geweten, het enkel maar menselijke tussen een pastoor en zijn dienstmeid, die in goede kameraadschap samenleefden... Ook kwelde de herinnering aan die zomeravond, toen hij zo ontzettend geschrokken was, omdat hij had gemeend meneer pastoor met Nele in de tuin te zien staan, zij tegen zijn schouder geleund, hij met de arm om haar heen. Later was hij krankzinnig blij geweest en had zich honderd pond lichter gevoeld, toen hem gebleken was, dat Neles broer op bezoek geweest was en hij natuurlijk had aangenomen, dat hij haar dus met haar broer gezien had... Maar was het, goed beschouwd, waarschijnlijk, dat Nele zo met haar broer gestaan had?... Broers en zusters uit het Brabantse boerenland deden niet zo aanhalig onder elkaar...

Tranen waren uit Merijntjes ogen gesprongen, toen zijn herinneringen steeds en steeds meer schuld vonden, en lange tijd had hij stil zitten huilen van wanhoop, en woede tegen zichzelf. Hij kon er niet meer tegenop. Alles wat tot nu toe gewoon geweest was, mooi en goed, tekenen van een warm menselijke verstandhouding verkeerde zich in hatelijke aanwijzingen voor de waarheid van wat niet waar mocht zijn. Hij voelde zich afglijden naar een donkere diepte, waarin hij niet verzinken wou, maar hij kon het niet meer tegenhouden, hij gleed er toch in weg, en alles werd onheilspellend, duister en lelijk... De dodelijk gehate kwaadsprekers kregen gelijk en hij haatte hen er des te feller om: het beeld van pastoor Ramakers had toch zijn glans verloren. De grote, heftige pastoor, de machtige, mannelijke priester was ontluisterd, neergehaald naar de aarde, besmeurd met het vuil van de afzichtelijkste zonde... De geestdriftig bewonderde bulderaar tegen de schijnheiligheid was zelf een huichelaar, die in blasfemie leefde, in schande en doodzonde... en in smaad en vernedering zou hij moeten ondergaan... En Nele ook... Nele, waarvan hij zoveel gehouden had, die zo'n lieve, stille en zorgzame, moederlijke vrouw was... zo echt lief en zonder kwaad, zonder boosaardigheid... die nooit over anderen een onvertogen woord zei... een waarachtig stil-vrome vrouw, waaraan je alleen maar met een genegenheid vol ontzag denken kon... Nele zou ook in heiligschennende zonde en schande met de pastoor geleefd hebben?... Hij kon het niet verdragen, juist van deze twee niet... ze waren zo goed, ze staken zo hoog uit boven de gewone maat van de mensen... ze hadden onaantastbaar moeten zijn en blijven voor kwaad en vuil... Als zoiets voorgekomen was met pastoor Van Gils en zijn meid... hij zou het schandelijk gevonden hebben, gemeen en onbegrijpelijk, maar hij zou er niet veel gedachten aan verspild hebben, er onverschillig langs zijn gegaan, hoogstens tegen de fel-kwebbelende veroordelaars van het dorp gezegd hebben: 'Denk aan de balk in je eigen oog!...'

Maar hier was het anders. Het deed zo'n pijn, alsof het in eigen vlees sneed. Hij wóu het niet geloven en hij moest, met elk uur meer. En alle terugzoeken naar de oude stemming en het oude gezicht bleef vruchteloos. Hij meende de waarheid in de aanklacht te zien en beefde... Beefde van angst voor wat er over pastoor Ramakers en Nele ging losbreken.

Want hoe afkeerwekkend hij hun gedrag ook vond, dat was het ergste niet. Het ergste was, dat hij nog veel van hen allebei hield en dat hij niets kon doen om hen te helpen, te beschermen, te beveiligen voor het ongeluk en de schande die op hen afkwamen. Hun ramp sloeg ook op hem neer. Nog nooit had hij zich zo verslagen, zo ongelukkig, zo leeggeplunderd gevoeld, zo machteloos en eenzaam, van alle mensen verlaten. Hij kon naar huis gaan. Misschien zou de nabijheid van z'n moeder hem troosten. Maar hij durfde niet. Z'n grootmoeder zou natuurlijk schrijven, al geschreven hebben, en als de donderslag meneer pastoor verpletterde met heel het triomfantelijke verhaal komen. En zijn ouders waren mensen als alle anderen. Ze zouden ach en wee roepen over de slechtheid van zo'n pastoor en de liederlijkheid van die Nele. Ze zouden er dagenlang niet over uitgepraat komen, hem duizend nieuwsgierige vragen doen, belust op bijzonderheden, die hij zeker weten moest, het geval wenden en keren, ondersteboven en binnenste buiten en het betreuren, dat ze die opwindende geschiedenis niet op het dorp zelf hadden kunnen meebeleven. Dat zou hij niet uithouden. Hij zou gaan schreeuwen en razen en zo driftig worden, dat hij de boel aan gruzelementen zou slaan... Hij kon niet naar huis gaan, nu... Maar waar dan heen?... Het kon hem niet schelen... Hij had het zwerven geleerd, was er aan gewend geraakt, hij had geld in zijn zak... En wat donderde het allemaal... heel de wereld was toch een onooglijke rommel, heel het leven een warboel en een rotzooi, waar de duivel nog niet uit wijs kon worden... Voor zijn part vloog de hele boel de lucht in... voor zijn part krepeerde hij vandaag nog... hij had toch niets of niemand, waarvoor het de moeite waard was erbij te blijven... ze konden het best zonder hem stellen... En de enigen, die hij zou willen helpen, die hadden alles zo onherstelbaar bedorven, dat ze niet meer te helpen, dat ze reddeloos verloren waren...

Als Flierefluiter er nog maar was!...

Flierefluiter?

Even lachte hij, kort en bitter...

Hier was iets, waar zelfs Flierefluiter bij had moeten toezien. Hier zou ook Flierefluiter het lachen vergaan zijn... Hier was niets te lachen of te beredderen. Hier kon je alleen twee mensen, waar je van hield, door eigen schuld te gronde zien gaan, en je hart opvreten van woede en verdriet, omdat je ze niet helpen kon...

Bah!... wat was het allemaal vuil en akelig...

Vermoeid en stijf in al zijn gewrichten stond hij op... Het begon al donker te worden... Rillend schudde hij de schouders. Hij was tot in z'n gebeente verkild... Stom, zo lang daar op het mos te blijven zitten op zo'n koude winterdag... Krachtig sloeg hij de verkleumde handen rond de schouders om het bloed weer aan 't stromen te krijgen. Dan stapte hij stampend heen en weer over het harde bospad. Z'n vingers tintelden, z'n voeten sliepen en prikten, alsof er duizend naalden in staken... Er woei iets tegen zijn gezicht, scherp en koud... op de mouw van zijn jekker vlekten witte stippen... jachtsneeuw... Hij keek naar de lucht. Die hing laag en donker over de schemering. Het klagende geruis van het dennenbos had een scherper, hoger toon gekregen... Sissend schoot de wind bij stoten langs de schilferige stammen... In dunne stralen joeg de droge, harde sneeuw tussen de bomen, witte, bolle bogen, in razende vaart naar de grond stuivend... Waar zou hij hier eigenlijk zijn?... Hij had niet op de weg gelet, maar raak gelopen, onverschillig voor de plaats, waar hij uitkwam. Het was een oud bos met zwaar geboomte en dicht, verwaarloosd onderhout, vol steile heuveltjes en diepe kuilen... veel weg was er niet te zien, een hobbelig en hard bevroren, onregelmatig pad... Hoe was hij hier gekomen?...

Enfin... hij was er gekomen en hij kwam er ook wel weer uit... Ten slotte was hij niet in de Afrikaanse wildernis!... Hij nam zijn bundel over de schouder, zette de kraag van zijn jekker op en stapte het pad langs.

Snel wolkte de avond over het bos aan. De wind werd steeds stormachtiger, viel tussen de bomen uit met rukkende vlagen over hem heen, grillig verschietend van richting. Rond zijn voeten wervelde de stuivende sneeuw, vloog in lange slierten voor hem uit, werd verderop weer waaierend uiteengeblazen tussen de struiken. Het werd een spookachtige tocht. Door de kruinen gierde de aanwakkerende storm met lange, klagende uithalen, wolken harde jachtsneeuw schuurden sissend langs de stammen, kreunend gekraak ging door de heftig bewogen takken. Dichter begon de sneeuw te jagen. Bij een buiging van het pad viel de wind Merijntje met geweld recht tegen de borst en hij moest de ogen half sluiten tegen de wild aanzwiepende fijne korrels die zijn gezicht striemden. Het pad verruimde zich, liep schuin uit op een brede, mulle zandweg tussen de bossen, flauw zichtbaar in de schemerende glans van de pasgevallen sneeuw. Maar al dichter stoven de vlagen, joegen recht op hem aan, verblindden hem in hun wild wervelende geseling.

Merijntje nam de bundel in zijn hand en steunde op zijn stok, even voorovergebogen tegen de druk van de wind. Een vreemde gewaarwording van grimmige genoegdoening begon in zijn bewustzijn op te staan. Hij weerde zich tegen de overal vandaan aanvliegende storm met zijn dunne zwepen van stralen jachtsneeuw... Ze wilden hem van de weg vagen... ze wilden hem dwingen om te keren... ze wilden hem angst aanjagen met hun gierend gehuil en hun striemende sneeuw... Maar dat was abuis! Dat zou niet lukken!... Hij was niet bang en hij was heel sterk geworden deze laatste maanden onder het zware werk en het wilde, gezonde leven, zwervend door velden en bossen... breed van borst, vierkant in de schouders en met spieren, die zwollen van kracht, en lust om zich te spannen... Tweemaal had hij een man met één klap buiten westen geslagen... hij wist nu, waartoe hij in staat was en hij liet zich niet tergen... wie zin had, moest maar opkomen... Vloeken en dreigende woorden prevelde hij tussen de tanden...

Gevlucht was hij uit het dorp, bang voor de dingen, die onzichtbaar op de mensen afkwamen en die geen kracht kon keren. Bang voor de ongrijpbare geest van boos gepraat, voor de onafwendbaar naderende verleiding, die het kwaad aantrok... Spoken in de lucht, waartegen alle verweer nutteloos was...

Maar hier ging het kracht tegen kracht, hier kon een man laten zien wat hij waard was. Alle door de wanhoop neergeslagen strijdlust stond driftig in Merijntje op. Het gevoel van dode machteloosheid tegenover de loop van lot en leven week en maakte plaats voor de wil zich te weren, niet te wijken voor wat hem bedreigde en klein wou krijgen. Onmerkbaar, onnaspeurbaar verweerden en verwarden zich gevoelens, gedachten en wensen in de ontstelde, diep geschokte ziel van Merijntje. Het was in wezen misschien toch zijn zucht om iets te doen voor meneer pastoor en Nele, zijn haat tegen het konkelende en samenzwerende dorp, zijn woede tegen eigen onmacht, teleurstelling en verdriet, die zich uitvierden in zijn verbeten worsteling tegen storm en sneeuwvlagen. Het verbroken evenwicht zocht naar herstel, de moedeloze, verslagen jonge ziel wilde zich overtuigen van haar veerkracht, haar macht tot daad en overwinning, en onstuimig wierp het lichaam zich in de strijd met de elementen, die zich zojuist bijtijds aan hem opdrong...

Grommend in een woede, waarvan hij zich geen rekenschap gaf, zette hij hoofd en schouders tegen de wind en steeds meer werd hij beheerst door het gevoel, dat hij te vechten had tegen lijfelijke vijanden, die hem terug wilden dringen, tegenhouden, van de weg duwen. Alles wat hem de laatste tijd benard had, vereenzelvigde zich met deze tegenstrevende krachten. Met wellust vocht hij. Het werd een verwoede kamp van hem alleen tegen alles en allen. De felle noordooster beet in zijn oren en neus, sloeg hem brandend koud op de lippen, joeg hem de sneeuw in golven tegen en langs het gezicht, benam hem de adem. Hij rukte aan zijn kleren, sleurde fladderend aan de zoom van zijn jekker, trok zijn broek strak om zijn benen en verkilde die onder zijn ijzig geblaas. Merijntjes ongeschoeide handen verkleumden en verstijfden. Hij kon zijn bundeltje en stok bijna niet meer vasthouden. Vloekend bleef hij staan, sloeg de handen krachtig om de schouders, de toppen van zijn vingers brandden van pijn als rauwe wonden. Hij wreef ze met sneeuw en ze werden warm, gehoorzaamden weer aan zijn wil. Tastend in het duister zocht hij zijn bundeltje, dat al ingesneeuwd was, en zijn stok. Dan wrikte hij de schouders weer tegen de wind, het hoofd vooruit als een driftige jonge stier.

'Ge zul me nie 'emme... Ik kan jullie wel boas...'

Het sneeuwkleed werd dikker, bemoeilijkte het gaan, woelde zich om zijn voeten, glibberde onder zijn zolen weg. Het kon hem allemaal niet schelen. Dan stampte hij maar wat harder. Hij bleef toch de baas. Of ze gilden en sisten in de bomen, of ze huilden in de lucht en stromen wolkende, verblindende sneeuw over hem uitstortten, of ze rukten aan zijn schouders en ijzig langs zijn dijen streken, of ze hem met machtige druk tegen de borst stieten en dan ineens loslieten, zodat hij vooruitstruikelde en op de knieën viel... het was hem allemaal om het even... Hij stond toch weer op en vocht verder, en ook de kuilen vol sneeuw, die zijn voeten onverwacht omlaag trokken en hem telkens bijna deden vallen, ontmoedigden of verschrikten hem niet... het hoorde er allemaal bij en hij ging voor niets uit de weg... Hij zou het ze laten zien!... Alles hield hij uit... alles overwon hij... hem kregen ze er niet onder... Hij moest bewijzen, nu, wie en wat hij was... Iemand had aan hem getwijfeld... Haha!... dat zou hij wel es anders tonen!... Kom maar op met je stormvlagen en sneeuwhozen... ruk en duw maar... probeer me maar verraderlijk beentje te lichten, joel en huil maar in het bos en boven m'n hoofd alsof honderdduizend heksen tegelijk op hun bezemsteel door de lucht jagen... mij krijg je d'r niet onder... ik weersta alles, ik vecht tot het laatste... wacht maar... al druk je de adem uit mijn keel... dan keer ik me om en ik vecht ruggelings, maar voorwaarts komen doe ik toch!...

Daar was een dorp... Licht brandde achter de vensters... Een uithangbord zwaaide met schel jankend gepiep in zijn haken... er stond iets op als een wit paard... door het bovenlicht viel een gouden schijn, waar garven glinsterende vlokken in woeste haast door wervelden... een herberg... achter de deur lokte warmte, gezelligheid en veiligheid... hij zou er eten kunnen en slapen, de storm en de verblindende sneeuwjacht achter zich wegsluiten...

Nee... dan zou hij weer gevlucht zijn... Weer zouen ze reden hebben hem een lafaard te noemen... Iemand zou weer aan hem kunnen twijfelen... Koppig liep hij door... haalde diep adem in de luwte van de kerk, de rosse lichtkring van een flakkerende lantaren daarvóór gaf hem duizelingen door de snelle vlucht van de vlokken, aldoor neerzwaaiend in dezelfde boog, die de ogen meetrok, tot ook je lijf mee wou vliegen... Vooruit!... Ik heb de verleiding weerstaan... ik ben niet bang voor jullie... hier ben ik weer... Probeer maar of je me klein kunt krijgen, jullie met je bar geweld!...

Het dorp door, een smallere weg, aan één kant bos, aan de andere een helling, beneden blinkt met zwarte blikkering water tussen de witbestoven takken van het kale hakhout... de laatste lantaren voorbij is hij opgeslokt door de zwarte nacht, waarin vaag de witte weg voor zijn voeten schemert... Oppassen... De huilende storm wil hem van de helling blazen, er zijn diepe wagensporen en bevroren plassen daartussen, dun, krakend, spiegelglad ijs, waarop de voet uitslipt, of dat versplintert onder je zolen en ijzig water tegen je enkels doet spatten... Zijn voeten glippen langs de kartelige, steenhard bevroren modderranden van het karrespoor... hij stoot er zijn enkels aan stuk, de pijn bijt giftig, maar hij lacht, kort, grimmig en kwaad... Hij geeft het toch niet op... Takken zwiepen in zijn gezicht... hij is tegen het struikgewas gelopen, treedt terug, tast met zijn stok, de weg draait, een smal bruggetje over, dat hol klinkt onder zijn stappen, schoongewaaid... dan is er weer een bosweg, die zich allengs versmalt en een pad wordt... hij botst tegen de bomen, dan links, dan rechts, struikelend en strompelend als een dronkeman door de rulle sneeuw, die hier soms tot halverwege zijn knieën reikt... Hij hijgt en kucht van inspanning en vermoeienis... zijn rug voelt heet, zweet en gesmolten sneeuw lopen gloeiend en ijskoud langs zijn gezicht en in zijn nek... Met een zwaai gooit hij zijn bundel van zich... waarom zal hij die meeslepen?... Daar gaat het helemaal niet om!... Wat kunnen hem die paar versleten hemden schelen... Hij wil doorvechten... Aan hem zal niet meer getwijfeld worden!... Dan verliest hij de grond onder de voeten en valt met een schreeuw voorover... Zijn voorhoofd slaat hard tegen een boomwortel... Maar het beekje, dat dwars over het pad liep is niet diep en er is bijna geen water in... Hij klimt tegen de andere oever op... Zijn stok is hij kwijt... Het hindert niet. Het gaat ook zonder stok... Even staat hij stil, er is een kleine open plek. Spottend joelt de wind, wervelt in het rond, sproeit aan alle kanten draaikolken van sneeuw over hem heen, van de grond naar hem omhoog, uit de lucht op hem neer... Er is sneeuw in zijn ogen, er vliegt sneeuw in zijn hijgend openhangende mond tot in zijn kloppende keel, er stuift sneeuw zijn mouwen binnen... Naar adem snakkend staat hij stil, hoestend en blazend, wankelend... De storm jouwt juichend aan zijn oren... Zal hij het verliezen, het opgeven, zich laten neerzinken in het donzen bed van sneeuw, dat vleit om zijn voeten, trekt aan zijn trillende benen ?... 'Nooit!' kucht Merijntje.

Hij stampvoet, blaast in zijn verstijfde handen, drukt ze onder de oksels, buigt het hoofd tegen de aangierende vlagen van de woedende wind, schopt de opgewaaide sneeuw voor zijn voeten uit elkaar en strompelt weer voort... Zijn ene schouder doet pijn... er loopt iets warm druppelend van zijn voorhoofd naar zijn wang, opzijn lippen, het smaakt zoetig, bloed... zijn bovenlip voelt gezwollen... Het doet er niet toe... het doet er allemaal niets toe... hij komt vooruit... hij is niet verslagen, niet overwonnen... laat de storm maar razen, brullen en proberen hem met garven stuivende jachtsneeuw blind te slaan... laat de wortels over het pad zijn voet grijpen, zodat hij keer op keer struikelt, op de knieën zakt of voorover, languit in de sneeuw ploft... hij staat toch weer open hoe moeilijker het wordt, hoe pijnlijker zijn verstijvende leden zich strekken, hoe koppiger hij doorzet, zijn trotse eerzucht vol wilde wrok doorstroomt hem als met vloeibaar vuur, voert hem aldoor nieuwe kracht toe, krampt zijn wil tezamen tot een harde bal van energie... Hij vecht... Het is hard en zwaar, maar het geeft een grimmige vreugde... Het is de moeite waard, te vechten om te bewijzen, dat er niet aan je getwijfeld mag worden, dat je kunt wat je wilt, dat je niet wegloopt voor moeilijkheden en gevaar, dat je niet overwonnen bent, maar sterker dan de boosaardigheid, het vuile, het lelijke...

Nu loopt hij weer op een grote weg. Hij merkt het pas aan het hardere stoten van de storm tegen zijn zij, en het verdovende zeegebruis van het gezweepte dennenbos is er niet meer... Er schemeren hier zware, donkere stammen van bomen, met witte vlammen getekend, er zijn kaal geblazen plekken waar zijn voeten op keien stampen... De weg draait in grote bochten, soms heeft hij de wind weer in het gezicht, soms wordt hij er in de rug door voortgestoten, soms struikelt hij voorwaarts in de luwte van een rand akkermaalshout of de hoge wal van een holle weg... Het doffe huilen van de wind is nu ook niet meer buiten hem, maar in zijn hoofd, het zoeft en zoemt daar rond en maakt hem slaperig... Z'n voeten zijn zware ijsblokken, die niet meer van de grond willen, zijn dijen en lendenen lopen vol vlijmende pijnscheuten elke keer als zijn schoenen uitglijden of ergens tegen stoten, zijn rug gloeit en is drijfnat, z'n nek een stijve zuil van ijzige kou, die langzaam, langzaam dieper naar voren gedrukt wordt door een dwingende hand met aldoor toenemende, steeds onweerstaanbaarder kracht, die Merijntjes taaie verzet geleidelijk gaat breken, hem neerdrukken met zijn gezicht in de donzen molligheid van de dikke sneeuwdeken. En dan is er plotseling muziek... Een wonderlijke mengeling van tinkelende klanken door het stormgezoem in zijn hoofd... Het is weg en het is er weer... en weer... over elkaar buitelende tonen, speels, uitgelaten, uiteengeblazen door aanjagende windvlagen, toch terugklimmend...

Merijntje staat stil, schudt de schouders, een sneeuwkussen valt met een doffe plof voor zijn voeten... Moeilijk heft hij het hoofd tegen de zware druk van de hand in zijn nek... Hij staat tegen een hoge beukenheg, waarin dorre blaren heftig ritselen, rillend op de felle adem van de wind... Tussen de wirwar van de verkronkelde twijgen, achter de dolle werveling van de neerstuivende vlokken is licht, een grote, glanzend gouden plek licht, een geel gloeiend venster... En door dat venster dwarrelt de muziek de wilde sneeuwjacht in... Dat is heel vreemd... heel vreemd... 't is net of Flierefluiter daar achter dat venster staat en hem wenkt, maar dat is dwaasheid, hij weet heel goed, dat Flierefluiter dood is en doden wenken niet... Hij steekt de hand uit om zich te steunen aan de heg, de dunne takjes breken tussen zijn vingers, en bijna was hij gevallen... een nieuwe sprankeling van zilveren muziek houdt hem overeind... Dof gonst de storm in zijn hersens, maar er dansen vonken door, spartelende, helle zonnevlekjes, wemeling van licht over rimpelend water... muziek... En als het nou tóch Flierefluiter was, die daar achter het venster wenkte en lokte?...

'Ik kom,' mompelde Merijntje.

Zwaar en strompelend zette hij zich in beweging... hoe konden voeten ineens zo ontilbaar zwaar worden?... Hij ging een hek door, een pad over en sloeg met de vlakke hand op een deur... een deur, die zeker vol naalden zat... Maar de muziek jubelde hoger... er klaterde water in een zilveren bekken... Flierefluiter was blij, dat hij kwam... Zijn stijve mond wou glimlachen, maar de lippen konden zich niet bewegen... Met een zware slag viel hij tegen de deur... de muziek nam hem op en droeg hem zachtjes de verstilde lucht in, waaruit het stormgeweld als bij toverslag was weggevaagd...

Table of Contents

Het boze gerucht

EERSTE HOOFDSTUK

I

II

III

IV

V

TWEEDE HOOFDSTUK

I

II

III

IV

DERDE HOOFDSTUK

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIERDE HOOFDSTUK

I

II

III

IV

V

VI

VIJFDE HOOFDSTUK

I

II

III

IV