AAN DIRK COSTER

de vriend, de humanist, de jonge kunstenaar, is deze tweede cyclus opgedragen

een herinnering aan schone dagen,

van jonge vriendschap, verwonderd ontwaken en vurige geestdrift.

EERSTE HOOFDSTUK

I

Er zat een dikke spreeuw op het dak van de school. Zwart stond hij getekend in het stuk hard-blauwe lucht, dat tussen de openschuivende grauw-en-witte wolken zichtbaar kwam. Als hij aarzelend een regel van zijn bijna verleerde liedje kwieterde, knipperde zijn spitse bekje snel open en dicht. Zodra de zon even doorkwam, was hij eensklaps niet meer zwart, maar begon feestelijk, groen en blauw en goudig te glanzen, met zilveren spikkels oversprenkeld, en zijn snavel was geel als boter. Hij had zijn Zondagse pakje aangetrokken, want de lente zou spoedig uit de zoele luchten vallen...

Merijntje leunde op zijn spade en keek naar de spreeuw en voelde, dat hij van hem hield. Het was een mooi diertje en het deed zijn best om zijn simpel liedje sierlijk af te fluiten met een driftig fiorituurtje, hoog en schel sjierpend. Telkens opnieuw en telkens nadrukkelijker, heftiger. Je moest er om lachen, als je er op lette en merkte hoe vlijtig hij zich oefende. De bolle wind joeg de grote wolken uit het zuidwesten traag langs de hemel en af en toe viel er een los buitje. Maar er was een zoelte in de lucht, er hing een sterke geur van gistende aarde, uit de zwarte takken van de appel en perebomen puilden geel-wit de knoppen, er stonden al gouden bloemsterretjes tussen het gras en het zilverige kransje van een enkel madeliefje. De winter was voorbij. Het zou gauw lente zijn. Het nieuwe leven maakte zich gereed om uit de rulle aarde te breken, uit de harde takken der bomen. Er spande een nauw bedwongen drift, een onweerhoudbare vreugde, die open zou schieten in vogelgejuich en bonte veelheid van bloemen, in de smetteloze sneeuwvracht der boomgaarden. Ook in de mensen drong die kracht-vol-verwachting. Ook in Merijntje. Er lag een gloed in zijn leden, een tinteling in zijn bloed, er kon best ieder ogenblik iets gebeuren, dat wonderlijk was. Alles bereidde wonderen voor...

Hij stopte zijn pijp uit een leren tabakszak. Allebei geschenken van meneer Louis, die verleden week verjaard was en die dan geschenken ronddeelde in plaats van ze te verlangen. Hij lachte tegen de glimmende kop van de pijp en luisterde. Uit het huis klonk zacht muziek naar hier over. Meneer Louis speelde op de vleugel. Dit was een huis van muziek. Het huis, waar hij was komen aanzwerven in de sneeuwstorm, nu al meer dan drie maanden geleden, waar hij ziek gelegen had en genezen was en gebleven en zo ongelooflijk veel leerde. Van meneer Louis, die een musicus was, geen muzikant, maar een musicus... Van Joris Moonen, de schilder, geen verver, maar een schilder, een kunstschilder. Meneer Louis en Joris Moonen waren kunstenaars, en Merijntje was ontzaglijk blij en trots, omdat hij nu wist, wat dat was en wat het voor betekenis had. Je hart ging open, als je Joris Moonen voor zijn ezel zag staan en hoe hij toverde met zijn penselen, ze tipte in de kleuren op het grote palet, met vlugge streken borstelde over het doek, en hoe er dan een wonder gebeurde, leven ontstond, kleur, vlees, groen en bloemen... Een vreemde beklemming viel over je, als meneer Louis' witte handen met de lange vingers over de toetsen dwaalden en heel de kamervol liep met een muziek, waaruit de wonderlijkste voorstellingen naar je overkwamen, als uit verhalen in een vreemde taal, die je niet verstond en toch op onverklaarbare wijze begreep... Kunstenaars...

Driftig omklemde hij de spade, dreef hem diep in de vette aarde en wentelde de donkerglimmende kluit in de voor. Hij spitte de tuin om voor meneer Louis. Zware grond, moeilijk werk. Zijn armspieren deden zeer, scheuten pijn vliemden venijnig door zijn leden. Het hinderde niet. De pijn was bijna een plezier, want hij werkte voor meneer Louis en voor meneer Louis zou hij nog wel veel zwaarder werk willen doen. Hij zou ook zonder aarzelen voor hem door het vuur gaan, als het nodig was. Hij zou iedereen aanvliegen en lam ranselen, die een verkeerd woord over meneer Louis durfde zeggen. Nog nooit had hij zoveel van iemand gehouden, dacht hij, maar dan gleed een schroom door zijn denken: nee, dat kon je niet zeggen, meneer Louis was niet maar zo'n gewone man, aan wie je kon denken als aan een vriend, waar je veel van hield. Het was anders. Het was een vreesachtige eerbied, een verre aanbidding bijna, de verering voor iets, dat hoog boven je uitstak, tegelijk zo fijn en broos, zo onbereikbaar ver en verheven. Zelf was je er niets bij, en daarom mocht je blij zijn, als je de zware grond van deze tuin mocht omspitten en pijn voelen in je ontwende armen, je handen en je rug. want het was de tuin van meneer Louis. Joris, die zelf een kunstenaar was, en brutaal onverschillig uit de hoek placht te komen, Joris had dikwijls ook iets beklemds en schuchters tegenover meneer Louis, al waren ze goede vrienden en noemden mekaar gewoon bij de naam. Merijntje zei Joris tegen de schilder, dat had deze zelf gewild, maar meneer Louis zou hij nooit in der eeuwigheid bij zijn naam durven noemen...

Hel brak de zon door, scheen vreemd-warm in zijn bezwete nek. Wat die al een kracht had! Nog een voor of tien, twaalf, dan was hij bij het gras onder de appelboom en kon er voor vandaag een eind aan maken. Want hij moest nog naar Joris om hem te helpen bij het in elkaar flikken van een stokoude kast, die hij van een boer gekocht had en die wrak was in al z'n voegen. Joris was gek op oude dingen. Hij noemde ze antiek en beweerde, dat ze leefden van al het leven dat ze gediend hadden. Z'n vrouw zei, dat hij meer eerbied had voor dooie antieke dingen dan voor levende mensen. En dan knikte Joris ijverig, sloeg haar op de brede schouder en riep, dat ze de spijker op de kop geraakt had... Ze sloegen en stompten mekaar veel, Joris en Janna, en ze hadden onophoudelijk ruzie, maar die ruzies klonken onweerstaanbaar vrolijk en de slagen en stompen waren hardhandige liefkozingen, want Merijntje had nog nooit twee mensen gezien, die zo dol op mekaar waren. Hun vijf kinderen waren al net eender; ze snaterden en rumoerden het hele huis door, vochten en ravotten als een stel jonge honden en schaterden om alles. Een dol huishouden. Als je er was, raakte je er gewoon niet weg.

Hij was wel wonderbaarlijk goed terecht gekomen. Een geluksvogel was hij. Midden uit de drukkende miserie van dat stiekem en gevaarlijk samenzwerende dorp rond pastoor Ramakers had het toeval hem in de sneeuwstorm tegen de deur van meneer Louis gegooid. In een geheel nieuw, volkomen onbekend leven was hij gesmeten en hij was er in opgenomen alsof het vanzelfsprak. De dagen waren weken geworden. Niemand praatte over weggaan. Hij moest wat opknappen en aansterken na de dagen van wilde koorts en overspannen dromen. Hij had zijn proper kamertje. Hij werkte wat, herstelde kapotte dingen, maakte de schuur winden waterdicht, verfde het achterhuis en de trap naar de zolder en verzorgde nu de tuin tegen het nieuwe seizoen. En uren, hele dagen en halve nachten las hij de boeken, die meneer Louis voor hem opzocht uit de kasten, die opgepropt vol stonden en lagen. Hij wist nu, dat met de inhoud van een boek, met het verhaal alleen, niet alles gezegd was. Meneer Louis had hem geleerd te luisteren naar de klank der woorden, te letten op de eigenaardige manier van uitdrukken, 'de beelden' noemde je dat en op allerlei, dat er bij kwam, dat tussen en achter de woorden lag, en op die manier werd een boek zo rijk, zo vol, dat je het in één keer nooit helemaal in je kon opnemen. Je moest er eenvoudig telkens naar terug grijpen, omdat je je ineens iets niet zuiver meer herinnerde, en sommige gedeelten zetten zich vast in je hoofd en zinnen zoemden er rond als een liedje, dat je niet losliet... Een hele nieuwe wereld, waarvan hij het bestaan nooit had kunnen vermoeden... Er was alleen nog zo ontstellend veel in, dat hij niet omvatten kon, waartoe zijn begrip niet reikte. Voor het eerst besefte hij het bezwaar van zijn gebrekkige ontwikkeling. Hij voelde het pijnlijk, als een gebrek, een hinderlijke en beschamende mismaaktheid. Vaag begreep hij het ook als een onrecht: waarom mochten anderen zoveel leren en moest hij op zijn twaalfdejaar al de fabriek in?... Niet eens de volle zes klassen van de school had hij doorlopen... Toen de werkloze vader geen centen meer had om het schoolgeld te betalen, hadden ze het zoontje geen onderwijs meer willen geven, en daar stond hij... Hij kon lezen en schrijven en rekenen, wist een beetje van aardrijkskunde en een beetje van de vaderlandse geschiedenis-en dat grotendeels nog verkeerd, zoals hem gebleken was door de uitleg van meneer Louis. Meneer Louis hielp hem, leerde hem veel, al pratend, liet hem in atlassen zien, hoe de ontdekkingsreizigers en veroveraars gevaren waren, verklaarde hem, hoe de geschiedkundige feiten in elkaar zaten, wat er achter stak en wat de bedoelingen ervan waren... het was een boel minder mooi en edel dan de meester op school vroeger verteld had... Meneer Louis wist ontzaglijk veel... Merijntje verbaasde zich er soms heimelijk over, dat die geleerde man zich met hem wou bezig houden, het de moeite waard vond met hem te praten, hem de dingen uit te leggen. Maar hij vroeg niet naar het waarom. Hij was veel te bang, dat meneer Louis dan ook erg zou krijgen in de dwaasheid van het geval en ermee ophouden... 't was veel te fijn zo... Joris leerde hem ongemerkt weer andere dingen, over schilders en beeldhouwers en hun werk, over oude kerken en meubels, de mooie ambachten van vroeger tijden, en je kon spijt voelen, dat je niet meer leefde in die tijden, om langzaam aan een meester te worden in je vak, een schrijnwerker, een edelsmid, een zwaardveger... Tegenwoordig met al die machines was een arbeider weer een slaaf aan 't worden, zei Joris, bijna alle ambachten gingen te gronde... gefrutsel aan een machien in plaats van handwerk, één onderdeeltje aldoor maar weer opnieuw maken en niet eens weten hoe zich dat in het geheel voegde, laat staan hoe het geheel achter elkaar gemaakt werd... Allemaal dingen, die Merijntje natuurlijk allang wist, maar waarover hij nooit nagedacht had, en die nu als nieuw voor hem stonden in een lang niet plezierige samenhang ... Joris had ook veel boeken, oude in vergeelde perkamenten of verweerde leren banden, en nieuwe, maar bijna allemaal vol platen, afbeeldingen van schilderijen, beelden en gebouwen uit alle eeuwen... Het was onbegrijpelijk, dat er zo veel moois gemaakt was door de mensen en er kon een doffe woede in hem gaan broeien, omdat hij van dat alles nooit iets geweten had en er door een toeval achter moest komen... Uren kon hij luisteren naar Joris' uitleg, kijken naar de prenten, verlangen de echte werken te zien, lezen hoe die oude meesters geleefd hadden, hoe ze door vorsten waren geërd, hoe ze waren miskend en verguisd, hongerend gewerkt hadden en in armoede gestorven waren, maar nooit het geloof in hun werk verloren... Een wonderlijke wereld schoof langzaam voor zijn ogen open, een wereld vol wonderen die werkelijk gebeurd waren en... gebeurden... Was Joris Moonen niet een echte schilder, een meester, waarvan de naam veel later ook met eerbied genoemd zou worden en voor wiens schilderijen rijke mensen kapitalen zouden neerleggen?... Zoals hij een gewone boerenarbeider schilderde of paarden voor een ploeg tegen een lucht vol wolken... Zoals hij Merijntjes portret getekend had... precies levend en toch heel anders dan hij zichzelf in de spiegel zag... wonderlijk...

De muziek van meneer Louis, daar moest hij zich aldoor het meest om verbazen. Daar werd je duizelig bij. Als hij voor de vleugelpiano zat of met die overmatig grote viool tussen zijn knieën een cello heette dat en erop speelde, kon je alles vergeten. Meneer Louis schreef ook zelf muziek, hele nieuwe muziek, allemaal zwarte stippen met staartjes en vlaggetjes op banen van vijf lijntjes, en die muziek kon je dan weer spelen. Meneer Louis was een componist, had Joris hem verteld, en hij zou eenmaal heel beroemd worden. Hij had ook beroemd kunnen worden met zijn piano of cellospel, maar hij had een geheimzinnige ziekte, waar niet over gesproken mocht worden, en daarom kon hij niet voor het publiek spelen. Vreemd. Merijntje had er nooit iets van gemerkt, dat meneer Louis ziek was. Wel erg zenuwachtig soms, maar hij hoefde niet in bed te blijven of door een dokter behandeld te worden. Teer leek hij, lang en mager, bleek met heel diepe, donkere ogen met zulke eigenaardige leden, die er bol halverwege over stonden... in Joris' boeken had hij dat ook wel gezien op portretten van mensen uit vroeger tijden. Merijntje moest altijd naar zijn voorhoofd kijken, zo hoog en blank, met even ingezonken slapen en twee scherpe, loodrechte voren boven de neuswortel. Op het portret, dat Joris van meneer Louis geschilderd had, leek er licht uit te stralen van dat voorhoofd, maar dat kwam misschien alleen omdat het donkere, golvende haar in het duister van de achtergrond vervloeide...

Het tuinbed lag omgespit. Merijntje stiet de spade in de grond en rechtte stram de rug. Zuchtend rekte hij de armen zijwaarts. Klaar. Schuin keek hij naar het gedeelte van de tuin, dat nog omgespit moest worden. Een aardig karwei. Morgen verder. Nu even zijn handen wassen in de keuken, z'n jasje aanschieten en naar Joris...

II

Het huis van de schilder lag even buiten het dorp, een eindje van de weg af. Je moest een berkenlaantje door en dan was er een witgeschilderd lattenhek tussen twee stenen palen. Het was een oud boerderijtje eigenlijk, laag onder het strooien dak, maar aan de achterkant lag er een stuk aangebouwd met een hoog, groot raam, en daar werkte Joris. Dat was het atelier. Niemand kon zich voorstellen, dat er zo iets gezelligs bestond als dat atelier. Het rook er naar verf en terpentijn en vernis, er stonden een paar ezels, bij het zijraam een grote, hellende tekentafel en overal rondom kleurige schilderijen van Joris zelf en van anderen, koddige tekeningen met vreemd vertrokken koppen van vrienden hoe was het mogelijk, dat je ze tóch zo duidelijk herkende! Er stonden oude kastjes en stoelen en bankjes, duikbuikige kruiken met rietpluimen erin, vazen en borden, bont beschilderd, kleurige doeken, oude wapens, een ridderhelm en de vreemdsoortigste curiositeiten, een beeld van een man zonder huid: je zag al zijn spieren bloot liggen; een houten pop, waarvan je de ledematen net kon buigen als je wou; een opgezette otter; een kleine krokodil hing aan een zolderbalk en loerde met stoffige glazen ogen vals de ruimte in. Op de vloer zaten verfspatten en inktvlekken, overal lagen en stonden boeken, stapels kranten en afleveringen met platen erin. Het leek een onontwarbare chaos, maar niemand mocht er een vinger naar uitsteken om er iets in op te ruimen, want dan wist Joris er de weg niet meer in: er was eeuwigdurend vrolijk-luidruchtige ruzie met Janna, die dreigde, dat ze de stal zou uitmesten en eindelijk de grootste helft van al de smeerlapperij wegsmijten... maar ze bleef er netjes af.

Naast het atelier was een schuurtje, waar een werkbank stond met bankschroeven en een compleet stel gereedschap, want Joris knutselde graag en handig, en had altijd wel iets te timmeren aan een of ander wrak meubel, dat hij ergens had opgeduikeld. Merijntje ging er binnen en keek naar de kastdeurtjes, die hij gisteren in de lijm gezet had. Hij begon iets te begrijpen van Joris' liefde voor antieke dingen. Het oude eikenhout van de paneeltjes voelde zo lekker glad aan, zijdeachtig haast en toch was het keihard; er zaten schildjes op gesneden; ze waren afgesleten, de lijnen verzacht en vervloeid, net of ze in het hout verzonken waren; zo eenvoudig en zo zuiver was dat snijwerk, het was prettig er met je hand over te strijken... Door de open deur van het atelier hoorde hij spreken, Joris praatte met zijn plezierige, donkere stem, die bijna altijd een beetje spottend klonken of hij in zichzelf ergens om lachte; dan antwoordde een vrouwenstem, die een koele, vlakke, lichtelijk honende klank had. Merijntjes gezicht betrok. Dat was mevrouw Amelie, de zuster van meneer Louis. Merijntje bewonderde haar in 't geheim zeer, maar hij was bang voor haar hooghartigheid en haar verachtelijke ogen, die net naar hem kijken konden of hij een muis was of een vlieg of zoiets. Ze was een jaar of vijf geleden getrouwd met iemand, die iets erg hoogs was in Indië, maar vorige zomer was ze alleen teruggekomen en nu was ze van haar man gescheiden. Verbijsterend mooi was ze, maar ongenaakbaar trots, en meneer Louis kon haar niet uitstaan. Hij noemde haar de Markiezin de Pompadour, en al klonk die naam heel deftig, vriendelijk bedoeld was het niet, dat begreep je wel aan zijn toon. Hij hoorde haar zeggen: 'Je hebt er een dichtertje van gemaakt... Bespottelijk zijn jullie...'

'Ik maak nooit ergens iets van,' antwoordde Joris. 'Ik teken wat ik zie, en daarmee uit.'

Hij sprak stads met mevrouw Amelie, een bewijs, dat hij niet in zijn humeur was.

'Wat je dénkt te zien,'zei ze smalend. 'Wat je wilt zien. Wat jullie mekaar inpraten.'

Joris lachte.

'Wat heb je tegen 'em, Amelie?... Je doet net of je een uitgesproken aversie tegen 'em hebt.'

'Te veel eer,' weerde de dame koeltjes af.' Ik moet alleen lachen om die malle overdrijving van jullie, dat is alles.'

'Dat moet overigens nog blijken,' zei Joris. 'De toekomst zal 'et wel uitmaken, wie zich vergist, wij of jij.'

Er klonk een minachtend lachje: 'Toekomst?... Heeft dat soort mensen ook al een toekomst?'

Dan viel een vijandig zwijgen. Merijntje aarzelde bij de werkbank, peuterde aan de touwtjes, die rond de gelijmde panelen gespannen zaten. Waar hadden ze 't over?... Hij waagde het niet naar binnen te gaan, nu die twee kibbelden.

Na een poosje vroeg Amelie: 'Waar heb je 't portret van je vriend Mortelmans? Is 'et al af?'

'Nee, bijna.'

'Ook zo'n trouvaille van je... Lieve God, hoe kan je zo'n malloot om je heen dulden?' Joris' diepe lach klonk vrolijk op.

'Malloten moeten er ook zijn,' verklaarde hij. Eergisteren is hij tot 's morgens vijf uur bij me geweest. Hij heeft me de mutatie-theorie van Hugo de Vries uitgelegd. Hij noemde het de metetoasie-tejerie en hij heeft me duidelijk gemaakt, dat er geen bal van deugde: zijn waarnemingen in het veld bewezen, dat de professor geen ogen in z'n kop had of de boel bewust bezwendeld heeft. Het was heel leerzaam en verdomd amusant.'

'Dat zal wel, ja,' kwam de bitse stem van Amelie. 'Maar ik ben bang, dat je ook een tik van de molen te pakken moet hebben om je bij zulk stom gebalk te amuseren... tot vijf uur in de morgen...'

'Zalig zijn de armen van geest,' spotte Joris.

'Nou, dan krijg jij een gouden stoel in de hemel, vlak naast je filosoof Mortelmans, en met je nieuwe ontdekking aan je voeten!'

Zij lachte. Haar lach klonk onaangenaam, scherp en honend. Het deed Merijntje zeer dat ze zo lachte; misschien omdat de lelijke lach van zo'n mooie vrouw kwam. Maar Joris lachte goedmoedig tegen haar hoon in en spotte terug: 'Dan zal er voor jou wel geen plaats zijn bij ons, Amelie... jij zult in de buurt van de ijsheiligen terecht komen, denk ik.'

'Troef!' dacht Merijntje en lachte stil voor zich heen: het bleef stil daar binnen, ze wist zeker niet wat ze zeggen moest.

Toen kwam haar stem, met een heel andere klank, zachter en met iets treurigs: 'Voor zo ijzig verslijten jullie me... Je bent een groot psycholoog, Joris Moonen... net zo groot als Mortelmans in de fysiologie is.'

'In de alwetendheid asjeblieft, Amelie... Mortelmans is alwetend. Overigens spreek je fysiologie verkeerd uit. Mortelmans zegt: fyliosogie... waarschijnlijk, omdat hij gelooft, dat het iets te maken heeft met zoogdieren...'

Merijntje hoorde mevrouw Amelie weglopen. Haar spitse hakjes tikten vlug en nijdig over de planken vloer. De glazen atelierdeur ging open en sloeg dan kletterend weer dicht. Even zag hij Amelies gezicht met de boze grijze ogen en de saamgenepen lippen onder de schuin neerhangende rand van haar grote zwarte hoed voorbij het raampje van de werkplaats schuiven, en onwillekeurig dook hij opzij weg om niet door haar gezien te worden... echt een gezicht om bang van te zijn!... Maar Joris scheen er geen last van te hebben. Die lachte in zichzelf, mompelde wat en begon neuriënd door het atelier te lopen, blijkbaar zeer tevreden over de afloop van de schermutseling. De jongen treuzelde nog wat, ontdeed de paneeltjes van de spandraden, krabde wat naar buiten geperste lijmkorrels en ergerde zich, omdat de vele vreemde woorden uit het gesprek hem onbegrijpelijk bleven; wat moest je een massa leren, eer je met zulke mensen zou kunnen omgaan als gelijke... Zo lang ze met je praatten, merkte je dat niet erg, maar als ze onder mekaar bezig waren, begreep je soms niet de helft...

In het atelier vond hij Joris met een korte, dikkoppige pijp in zijn mond, voor het portret staan, dat hij van hem getekend had; er zat nu een zilverachtige lijst omheen en een glas ervoor. Het leek veel mooier zo, helderder, af. Weer moest Merijntje zich verbazen. Hij was het, en toch durfde hij zich niet te verbeelden, dat hij het werkelijk was. De ogen droomden zo vreemd en ver, het voorhoofd was zo breed en blank, om de lippen lag een glimlach, en de handen, die achteloos een boek vasthielden... waren dat zijn handen?... Hij vergeleek ze vlug, en vond ze op de tekening veel te mooi... In zijn handen zat eelt, er waren zwarte groefjes in de huid van zijn vingers en een schram van een doorn liep bloederig over de bovenkant: die had hij gisteren opgelopen bij het snoeien van de achterheg... Nee, zulke mooie, gave handen had hij niet... De jongen op het portret leek precies iemand van het soort als meneer Louis en Joris zelf... Dat was Merijntje Gijzen niet... en toch was hij het ook weer wel... zijn neus en kin, haar en ogen... Een raar geval... De schilder keerde zich naar hem om.

'Ah, doar 'emme de man zellef!' lachte hij; dan wendde hij de blik terug naar het portret, deed een paar stappen achteruit en zei: 'Ziet er nie kwoad uit, 'ee?... 'k Wed a'ge zellef nie wies a'ge zo'n mooie jonge war.'

"k Zijn zo mooi ok nie,'ontkende Merijntje. 'G'è me vuls te mooi gemoakt... Net een fijne meneer... één da' zijn 'k nie.'

'Een fijne meneer?' protesteerde Joris. 'Ge zij zot!... Fijn meschien, moar een meneer?... Ik teke gin meneren, a'ge da' moar wit... ik teke meinse.'

'Een meneer is toch okeen meins?'

'Een einkele keer, joa, moar verdomd zelde... da' zulde loater nog genoeg oondervinne...'

Merijntje keek verwonderd naar zijn verstoord gezicht, lachte en zei hoofdschuddend : 'Ge zèg moar oarige dienge soms, gij !... Zumme de kas nou es in mekoare steke? De panele zijn greed.' Joris had hem niet verstaan. Hij zei: 'Ge goa noar Amsterdam.'

'Ikke?... Wa' mo'k doar goan doen?'

'Je portret, loomperik!... Noar de tentoonstelling... Portret van M. Gijzen... Meuge ze roaie wa'ge vor een sjampoeper zijt!' Merijntje kreeg een kleur.

'Noar de tentoonstelling?' vroeg hij verward. Da' meende toch zeker nie?' Hij voelde iets als schaamte. Het was hem om een of andere reden onaangenaam te denken, dat zijn portret daar voor iedereen te kijk zou hangen.

'Woarom nie?' vroeg Joris geamuseerd; spottende lichtjes vonkten in zijn zwarte ogen. "t Is een goei dieng. Eén g'hoefj'weige niet te zjenere, ge stoat er nie noakend op...'

'Da' zouwt' er ok nog bij motte komme!' riep Merijntje verontwaardigd en vol schrik.

'Ge mot toch nog es noakend vor me posere,' plaagde Joris. 'Ik wil een Doavid schilderen, één doar zoek ik al lang een goei model voor... Ge zit nog al goed in je spiere, gloofik... één ge zijd' een goei doonker type, g'ed een bietjen een kromme neus... net wa'k 'emme mot...'

'Ge zij zot!' viel Merijntje uit; hij was bloedrood geworden; zweet prikte onder zijn haren van benauwdheid. 'Eén Doavid liep toch zeker nie noakend!'

'Piemel poedel noakend,' bezwoer Joris. "IJ mot niks oan g'ad 'emmen as z'n slienger.'

'Zwaanzer!' schold Merijntje. 'Ge zoek moar een aander, or, da' doen 'k nie... nog vor gin duzend gulde!'

'Jouw gadverse kleine filister!' raasde Joris. 'Ge mot nou es op'ouwe mee te deinken a'noakend iets te moaken 'eet mee vüllig'ed!... Deinkte soms 'ad alle schilders één beeld'ouwers smerkoanese zijn, omda' ze mannen één vrouwe noakend loate posere?... Wacht es, ik za'j'w es een aanderen Doavid loate zien!'

Hij greep een boek uit een stapel, bladerde erin en legde een reproduktie van Michelangelo's David voor Merijntje neer.

'Ziede,' zei hij geestdriftig, 'die 'ee gin kleren oan, één toch ziede, da't een koning is... een koninklijke jonge kérel, alles kracht één oadel wat er oan is... Et noakt is 't mooiste wat er is... dad'eed Oonze Lieven'eer zellef gemoakt... de kleren 'eet den duvel uitgevonnen om Gods schone waarke te verdoondere... 'Ier, kijk, Michelangelo 'eed een beeld gemoakt van Christus zellef... 'elemoal noakend... moar 't stoa nou in een kerk in Rome mee een gouwe lendedoek om... 't was zoonden om te loate zien a'Jezus een man was!... Zukke farrezeeërs!...'

'Da' komd' ok nie te pas,' zei Merijntje, diep geschokt. 'Ik vin 'et schandoalig.'

'Gij zij nog nie wijzer,' vergoelijkte de schilder glimlachend. 'Moar die da' beeld een doeksken om deeë, die wiese verdommes goed, da't ploertig was... Vuile bedriegers één schijn'eilige kwezels... De vüllig'ed zat nie oan da' nobel beeld van Michelangelo, moar in d'r eige ziel, in d'r bedorven 'art...'

'Verteld' es wa' van die Michelangelo?' vroeg Merijntje begerig. Joris keek hem aan en glimlachte tegen zijn van weetgierigheid glinsterende ogen. Toen ging de deur van het atelier open en mevrouw Amelie kwam binnen. De schilder keek verwonderd en verstoord. Vluchtig groette ze Merijntje: 'Zo, jongmens.' Hij knikte verlegen terug. 'Dag, mevrouw.'

'Zeg, Joris, ik had wat vergeten... Die kleine Ruysdael van me... nou ja, jij beweert, dat 'et een slechte kopie is, dat weet ik allang, hou je mond maar... die is van de muur gevallen, en de lijst is kapot... d'r is ook een lelijke schram over 'et paneel. Wil jij dat niet voor me in orde maken?'

Ze praatte nou heel anders dan daarstraks, dacht Merijntje. Nou ze wat van Joris gedaan wou hebben, kon ze wel flikflooien ! Nou zou je niet zeggen, dat 'et zo'n kat was !...

Maar Joris vloog er niet in. Stug antwoordde hij: 'Daar moetje voor naar een restaurateur gaan. Ik heb geen zin om de naam te krijgen, dat ik authentieke Ruysdaels verknoedel met m'n lompe poten.'

Mevrouw Amelie lachte. Nu had ze een lief gezicht met die witte tanden en zulke vriendelijke ogen. Mooi was ze als een engel. Ze lei haar twee kleine handen op Joris' schouders, hield haar hoofd een beetje schuin en zei op pruilende toon: 'Doe nou niet zo beerachtig, meester!... Je hebt die prachtige Van Goyen van oom Arnold zo fijn gerestaureerd, dat niemand er iets van zien kan... Toe, zeg nou maar gauw ja!'

'Als ze 't mij zo vroeg,' dacht Merijntje, 'met die handjes op m'n schouders... gó, wat een kleine, witte handen heeft ze...'

Een somber gevoel van geringheid ging door zijn hart: zo'n voorrecht zou hem nooit te beurt vallen!... Joris stond met de handen op de rug. Onwillig knorde hij: 'Dat was wat anders... Ruysdael is Van Goyen niet...'

'Ach wat!... Jij kan alles... Doe je 't voor me?' Ze schudde hem zachtjes aan zijn schouders heen en weer.

"k Zal wel es kijken,' antwoordde Joris, half lachend.

'Tiran, dat je bent!' Ze liet hem los, zuchtte verlicht en zei: 'Prachtig... ik wist wel, dat je niet zo onaardig bent, als je je voordoet.' Ze zei het net als een klein meisje, heerszuchtig en tevreden. Joris wendde zich half af, duwde met zijn brede wijsvinger de as in zijn pijp naar benedenen bromde: "t Is, dat er toch aan dat kreng niks te bederven valt, anders deed ik 'et vast niet...'

Toen begon ze over iets anders te praten. Merijntje hoorde er helemaal niet bij. Zacht liep hij het werkplaatsje in, haalde de deurtjes van de kast en begon ze alleen op hun plaats te brengen. Achter hem hoorde hij het gesprek, waarvan hij de helft niet begreep. De donkere, altijd wat ruwe stem van Joris, het aristocratische praten van mevrouw Amelie, haar koele, trotse stem, waarin soms ineens iets meisjesachtigs zilverig kon doorklinken. Hij voelde zich zeer eenzaam, uitgestoten en verwaarloosd. En vol bitterheid bekende hij zich, dat ie niet meer kreeg dan zijn verdiende loon: dit was een andere wereld, waarin hij niet thuis hoorde... wat deed hij er eigenlijk?... Een onweerstaanbaar verlangen schoot vliegens door zijn hart: naar huis gaan, naar z'n moeder, de goedmoedig knorrende stem van zijn vader, de parmantige heerszucht van Arjaan, de straatjongensbrutaliteit van Jantje, de aanhaligheid van kleine Mieke, Annet, die moe en gelaten van haar schrale dienstje kwam... Daar was hij op z'n plaats, daar was hij iemand, hier telde hij niet mee, als 't erop aan kwam... De twee aan het raam spraken nu Frans, Joris las iets voor uit een Frans boek... En hij prutste aan die ouwe rotkast om de deurtjes zuiverder te hangen, dat ze goed en haaks liepen... Het knechtje, M. Gijzen, waarvan ze raden mochten, wat dat voor een sjampoeper was...

III

Toen hij een uur later naar huis ging, wist hij volkomen zeker, dat alles toch heel anders was. Lang niet zo troosteloos en naar. Joris was weggeroepen en toen was mevrouw Amelie bij hem komen staan, had hem gevraagd wat hij deed, was een gesprek begonnen, vriendelijk en vrolijk, had hem over zijn bevangenheid heen geholpen. Ze was niet zo trots en onaangenaam als ze leek. Ze kon aardig praten, ze had vriendelijk gekeken, heel gewoon gedaan en aandachtig naar zijn uitleg geluisterd. Ze keek af en toe heen en weer van hem naar zijn portret, en dan werd hij verlegen. Ze prees hem om zijn handigheid met het gereedschap en ineens had ze hem gevraagd, of hij voor haar ook iets doen wou: ze had thuis een oud muntenkastje, waar laatjes van vastzaten, knopjes loshingen en een pootje bungelde erbij. Ze zou het erg prettig vinden, als hij vanavond om een uur of acht bij haar wou komen met wat gereedschap om het in orde te maken.

Je kon je aardig in de mensen vergissen, als je afging op hun spraak en hun houding zonder dat je ze nader kende!... Hoe oud zou ze eigenlijk zijn?... Hij had eerst gedacht bij de dertig, maar ze leek hem nu veel jonger...

Meneer Louis keek Merijntje een tijdlang nadenkend aan, toen deze hem aan tafel vertelde, dat hij 's avonds naar het kasteel moest om een karweitje op te knappen voor mevrouw Amelie. Hij trommelde met zijn lange vingers op het tafellaken naast zijn bord en keek met opgetrokken wenkbrauwen langs Merijntje heen. Toen zei hij ontevreden: 'Wat moet dat betekenen? Wat heb je daar te doen?'

'Ze heb een kastje...'

'Ze heeft,' verbeterde meneer Louis.

Daar was Merijntje al aan gewend. Meneer Louis leerde hem behoorlijk Nederlands spreken, zat voortdurend achter zijn Rotterdams aan, maar het was nog lang niet overwonnen. 'Ze heeft een kastje, dat een beetje bijgewerkt moet worden.'

'Zo.'

De rimpels tussen zijn wenkbrauwen groeven zich dieper. 'Ik zou maar thuis blijven. Joris komt vanavond met Janna. Ik heb beloofd, dat ik wat spelen zal... Wil ik een boodschap sturen, dat je niet komen kunt?'

'Ja maar, meneer Louis... ik heb vast beloofd, dat ik komme zou.' 'Komen... Zo... nou... jammer...'

Hij nam een sigaret, stond van tafel op en liep heen en weer met een verstoord gezicht, in gedachten verdiept. Af en toe keek hij even naar de jongen, schudde bijna onmerkbaar het hoofd, zijn gezicht verduisterde meer en meer, nerveus streek hij met de hand door het volle, golvende haar. Merijntje voelde zich onbehaaglijk onder zijn duidelijke ontevredenheid. Hij begreep er niets van, durfde ook niets vragen.

Ze gingen naar de grote muziekkamer, waar een lamp op de vleugel een goudig schemerlicht spreidde. Meneer Louis wees hem een grote fauteuil bij de lage tafel, schoof het kistje sigaren naar hem toe. Zwijgend zat Merijntje en rookte. Zijn hart klopte onrustig. Een vaag schuldgevoel kwelde hem, alsof hij meneer Louis onbewust onrecht gedaan had. Maar waarmee? Hoe?...

Meneer Louis liep langzaam door de grote, schemerige kamer te ijsberen, aarzelend om te spreken, niet wetend hoe te beginnen. Hij wou de jongen waarschuwen voor Amelie. Haar plotse belangstelling, blijkend uit de schijnbaar argeloze uitnodiging, beviel hem niet. Hij kende haar onberekenbare grillen, haar wild opspringende invallen, door geen enkele scrupule ingetoomd, haar heerszucht, haar honger naar nieuwe sensaties, waaraan ze alles opofferde, onverschillig, alleen begerig naar de verwachte spanning... Had ze wat met de jongen voor? Hij zou de eerste niet zijn, waar ze een perfide spelletje mee gespeeld had om hem als een waardeloos vod weg te gooien, zodra ze er genoeg van had. Ze verveelde zich op het ogenblik. Ze had blijkbaar ineens de jongen opgemerkt, stak er meteen de hand naar uit, vastberaden als altijd in die opwellingen. Hij verafschuwde haar om die volstrekt gewetenloze genotzucht, het onbegrijpelijk gemoedsrustige amorele van haar natuur. En tegelijk moest hij haar heimelijk bewonderen om de driftige moed, waarmee ze haar impulsen volgde. Misschien was er verborgen afgunst in weerzin en bewondering, de pijnigende nijd van de zwakke tegenover de sterke. Tenslotte waren ze van één bloed, en zonder de handicap van zijn vreselijke kwaal... misschien... Nee... neenee... dat lag anders... ze hadden allebei de schone erfenis te verwerken, hij in zijn fysiek, zij in haar ziel, haar hooghartig, pervers wezen... Maar hij was voor anderen onschadelijk... zij was een gevaar, immer onbevredigd, immer jagend achter nieuwe spanningen, ziekelijk brutaal, ziekelijk breidelloos... Wat ze hem met spottende onverschilligheid verteld had van haar leven in Indië... Hij wou de jongen waarschuwen. Als ze wat in de zin had, werd ie immers haar weerloos slachtoffer... Juist hij, met zijn gevoelige aard, zijn argeloosheid, zijn nog onbewuste behoefte aan verfijning en schoonheid zou een gemakkelijke prooi worden voor haar katachtige verleidingskunsten... Maar hoe moest hij het inkleden om dat die knaap aan zijn verstand te brengen? Die leefde immers duizend mijlen van deze sfeer, had geen flauw vermoeden van het bestaan dezer dingen, hun oorzaak en treurige onvermijdelijkheid. Eindelijk zei hij zacht, met even haperende stem: 'Pas een beetje op met m'n zuster, Merijntje...'

En toen de jongen hem met grote ogen verbaasd aankeek, voegde hij er barsonhandig aan toe: 'Ze kan verdomd onaangenaam zijn, weetje... Ik waarschuw je maar...'

Dan ging hij achter de vleugel zitten en begon te fantaseren. Als altijd vluchtte hij voor zijn moeilijkheden in de muziek. Merijntje zat met onrustig kloppend hart in z'n stoel, en luisterde. Het klonk treurig en vermoeid met af en toe iets toornigs er in. Meneer Louis hield niet van z'n zuster Amelie, die hij de Markiezin de Pompadour noemde... Waarom ?... Op zijn jongere zuster Gonda, daar was hij dol op. Die studeerde in Leiden en kwam alleen zaterdags en zondags thuis en nog niet eens alle weken... Onaangenaam kon mevrouw Amelie zijn... oh, dat wist hij ook wel... Maar ze kon ook vriendelijk zijn, en dan was ze lief genoeg, en mooi... een voorname dame, heel veraf, en toch met iets, dat je vertrouwd voorkwam... Een beetje met haar oppassen moest hij? Een bitter lachje vertrok zijn mond: oppassen deed je voor iemand, waar je als gelijke mee omging... voor mevrouw Amelie ging hij een karweitje doen... als het gebeurd was, zou ze hem bedanken, hem een paar kwartjes in z'n hand stoppen en hij zou gaan... wat viel daar op te passen?... Had ze de gewoonte de werklui onhebbelijk te behandelen, ze uit te schelden, als het niet precies ging zoals ze wou?... Dan kon ze stikken... hij was niet in haar dienst... Hij was al meer op 'het kasteel' geweest, het oude herenhuis, dat even zuidelijk van het dorp achter zijn oprijlaan in een parkachtige tuin lag. Meneer Louis' moeder woonde er alleen met haar dochter Amelie, een huisknecht, een tuinman, die ook stalknecht en koetsier was, en twee meiden... vier personen om twee mensen te bedienen. Het was een beetje spookachtig in dit grote huis met de hol klinkende gangen en de grote kamers, versomberd door de hoge, donker-eiken lambrizeringen, de oude familieportretten, de zwaar neerhangende, dofgroene overgordijnen en portières. De oude mevrouw zag je bijna nooit. Ze liep altijd in het zwart met een kanten kapje op het dunne, witte haar en sprak zelden, met een vreemd-schelle, glasachtige stem, die je de zonderlinge gewaarwording gaf, dat ie ieder ogenblik zou kunnen breken. Merijntje kon zich best voorstellen, dat meneer Louis liever in dat gezellige huis in het dorp getrokken was... Toen hij onder de vergulde lantaren voor de hoge deur stond en luisterde naar de galm van de bel, overviel hem een huivering. Het was een koude avond. De wind was opgestoken en zoefde door de kale kruinen der bomen, er vielen kille druppels op zijn handen.

De oude, knorrige meid luisterde nauwelijks naar wat hij zei, ze wist zeker al waarvoor hij kwam, wees hem de trap en zei: 'Boven rechtsaf en dan de tweede deur links.'

Daarop slofte ze terug naar haar keuken en liet hem staan. Het was doodstil in het huis. Buiten ging klagend de wind om de hoeken. Met kloppend hart klom Merijntje de trap op, zijn voeten zonken onhoorbaar in de dikke loper, hij kwam zichzelf voor als een inbreker, die behoedzaam binnensloop in een rijkeluishuis. Toen hij op de bovengang stond, schemerig verlicht door een kleine lantaren, wist hij tot zijn schrik niet meer, welke deur hij hebben moest. Het zweet brak hem uit. Stommeling!... Waarom had hij niet beter geluisterd? Moest hij nu links of rechts gaan?... Gelukkig ging toen een deur open en mevrouw Amelie stond op de drempel.

'Daar is mijn schrijnwerker,' zei ze lachend. 'Kom maar gauw binnen.'

Het was een grote kamer, heerlijk warm, want er brandde een kolenvuur in de kleine open haard onder de bruin-marmeren schoorsteen. Een bitter-zoete geur zweefde er en die leek van mevrouw Amelie te komen. Ze droeg een donkerrode fluwelen japon en de mouwen, die nauw om de polsen sloten, hingen ruim om de armen, maar waren van de schouders af opengesneden, lieten telkens de glans van de blanke arm tussen het dof-gloeiend rood lichten... een wonderlijk bedenksel. Om de blote hals had ze een dun gouden kettinkje en daaraan hing op haar borst een gelig flikkerende steen, waaruit stralen schoten of er licht in zat. Onder het zwarte haar leek het gezicht zeer blank en de grijze ogen schitterden in een vriendelijke lach. Ze leek precies een koningin, dacht Merijntje verbluft, en hij stond met een vuurrood hoofd voor haar zijn pet te verfrommelen en kon geen woord uit zijn droge keel wringen. Glimlachend nam mevrouw Amelie de pet uit zijn nerveuze vingers en gooide die achteloos op de kanapee. Ze wees op de tafel, die midden in de kamer stond onder een grote lamp met een goudbruine zijden kap, waarop vreemdsoortige bloemen en vlinders geborduurd waren.

'Daar staat het kastje. Wil je 't es bekijken?'

Moeilijk kwam Merijntje in beweging. Hij had het gevoel, dat hij helemaal van hout was, een ruwe, lelijke houten pop, plomp en hoekig, iets, dat hier helemaal niet hoorde, niet paste, alles bederven, breken en vernielen zou waar hij aan kwam. De meubels blonken, stonden op fijne, gebogen, zuiver gesneden pootjes op het zware tapijt, zo luchtig en sierlijk; overal glansde en schitterde kristal en porcelein, zilver, en damast van behangsel, en daartussen bewoog een koningin in een roodfluwelen kleed, verschikte tulpen en seringen en rozen in een hoge vaas en neuriede een wijsje. En hij stond met stijve, onhandige vingers te morrelen aan de laatjes van een wonderlijk kastje, roodgelakt met dof gouden figuren, poppetjes in Chinese kleren, ranken van riet en bloemen, huisjes met spitse daken, fijne vogeltjes, vlinders en angstwekkend verkronkelde draken. Zijn gereedschap op de tafel leek veel te grof om er iets mee te kunnen doen aan dit brekelijke, angstig fijn bewerkte sieraad.

'Daar durf ik niet aan te spijkeren,' mevrouw, zei hij beducht. 'Dat moet voorzichtig gelijmd worden. Zal ik 'et meenemen en bij Joris maken?'

'Wacht, ik heb hier geprepareerde lijm. Die is beter dan die grove houtlijm van jullie.'

Ze ging naar een glanzend bureautje van rozerood hout, kwam terug met een tube, die ze voor hem op tafel legde. 'Heb u geen krant of zo, anders maak ik de tafel vuil.'

'Ook al.'

Zwijgend werkte hij. Het beven van zijn handen hield op. Hij concentreerde zijn aandacht op het fijne werk. De gladde plankjes voegden zich zo zuiver aan elkaar. En onder het drogen van de lijm keek hij naar de wonderlijke versiering van de buitenzijden, het lakwerk zonder een rimpeltje of korreltje, de hoge glans van het rood, de diepe gloed van de gouden ornamenten. Alle handvaatjes waren kleine bronzen draken, de felle oogjes hadden een levend lichtvonkje, elk schubbetje was zuiver afgerond, lag als los over het lijf, als kon je ze er zo afpellen. En dat was gemaakt door de Chinezen, een onbeschaafd heidenvolk, waar wij missionarissen heenstuurden om ze tot christendom en beschaving te brengen?... 'Hoe oud denk je, dat dat kastje is?'

Merijntje keek op. Mevrouw Amelie zat schuin in een grote stoel achter de tafel gedoken, de ellebogen op de knieën, de handen gevouwen, de kin op de gestrekte vingers. Een geamuseerd lachje speelde om haar wat brutale mond.

Hij trok de wenkbrauwen op, keek nog eens naar het gave lakwerk, de zwierige tekening der gouden motieven.

'Tien jaar?' raadde hij aarzelend.

'Doe er maar vierhonderd bij, dan kom je ongeveer in de buurt...'

'Vierhonderd jaar?'

Het laatje viel bijna uit zijn vingers.

'Konden die Chinezen toen al...'

De dame knikte, lachte even, zei dan: 'Ja, Merijntje Gijzen... En ze konden al lezen en schrijven, schilderen en beeldhouwen, prachtige zij met bloemen doorweven, toen onze lieve voorouders nog in beestenvellen door de bossen liepen achter beren en oerossen. Ze kenden ook het kompas, ze waren echte geleerden en wijsgeren... een wonderlijk volk... nóg...'

'Ben u... ben u wel es in China geweest?'

'Ja, ik ben over China en Japan uit Indië teruggekomen.'

Merijntje zuchtte en keek weer naar het kastje voor hem. Over China en Japan uit Indië teruggekomen... Dat klonk nou net als een mooi verhaal uit een boek... Een groot, machteloos verlangen kwelde, afgunst stak... die rijke mensen waren toch maar bevoorrecht... Maar dadelijk had hij weer berouw van die gedachte... zo mocht hij daar niet tegenover staan. Ze waren goed voor hem, die rijke mensen, hij leerde van hen, ze lieten hem mooie dingen zien, een hele nieuwe wereld deden ze voor hem open, en in die wereld golden geen armoede en rijkdom, alleen geest en schoonheid, beschaving en talent... zo zei meneer Louis... Maar je moest wel veel weten om er mee binnen te kunnen komen, want je moest alles kunnen begrijpen, anders werd je er nooit thuis...

'Waar denk je aan?'

Hij keek op. Mevrouw Amelie stond thee in te schenken. Ze gluurde uit haar ooghoeken naar hem over, spottend en nieuwsgierig.

'Aan Indië, en China, en Japan,' zei hij zacht. 'Dat moet toch heerlijk zijn, om dat allemaal te magge zien.'

Hij keek naar haar, de droom aan de verten in zijn donkere ogen. Een vreemde jongen, dacht Amelie, misschien had Joris niet eens helemaal ongelijk met zijn portret. Hij leek dwaas gevoelig, toonde zijn snel wisselende stemmingen zonder het te vermoeden; hij was zo schuchter als een meisje, onhandig en verlegen, en toch had hij iets sterks in zijn gezicht, iets koppigs om z'n verbeten mond... Hij was ondersteboven door de omgeving en haar zelf. Als ze wou kon ze met hem doen wat ze verkoos... zo'n pril jongetje... Misschien had ze wel zin hem een beetje te laten dansen... ze verveelde zich zo ontzettend, en ze kon de energie niet bijeenrapen om weg te gaan, op reis... 't was trouwens toch overal net eender, saai, bekend en vervelend... Joris en Louis wilden met alle geweld iets in die stevige knaap zien. Ze werkten met komische ernst en vlijt aan die ongeletterde volksjongen en hij hing aan hen als een hondje. Misschien zat er ook wel iets in, best mogelijk... Hij had mooie ogen, vol uitdrukking, een gaaf voorhoofd, waar grappige rimpels over kwamen staan, als hij diep nadacht of verwonderd was. Brede schouders had hij en sterke handen. Als de hartstocht in hem opvloog, zou hij je tegen zich aanpersen, dat je adem stokte, er was zinnelijkheid genoeg in zijn volle lippen, al kneep hij ze nog zo preuts opeen... Haar altijd waakzame sensualiteit bewoog haar zinnen met die beginnende koorts, waardoor alles anders kon worden, spanning krijgen, als ging men een vervulling tegemoet. Haar zinnen mochten het ongecultiveerde wel. Het onverwachte kon eruit opspringen, het kon gevaarlijk worden, dreigend en diep in z'n primitiviteit, onberekenbaar. Ze kende het immers, had het sidderend ondergaan, het bevend van angst toch nog bedwongen, getemd, dan weggeschoven, plotseling vermoeid, ontnuchterd, gedégouteerd. Het gevecht met de gorilla... Hoewel deze knaap weinig had van een gorilla, dacht ze, glimlachend naar zijn bewonderende ogen, die als gefascineerd naar haar bewegingen bleven kijken. Er was bepaald iets bijzonders in hem!... Een zachtheid, een tederheid, de onbeholpenheid van een groot, jong dier, dat z'n gevaarlijke kracht niet kent en smekend opkijkt naar de meester, nooit zeker of het geaaid zal worden of geslagen... Misschien had ze zin om hem te aaien... misschien om hem te slaan... het was allebei aardig, het gaf allebei afleiding en sensatie... en bijten zou hij niet... of toch ?... De koppige trek om die mond.. en de ogen konden ineens verstrakken, hard en zwart worden in verzet en woede... Tastend gleden haar gedachten over hem heen, zoekend naar zijn wezen, naar de mogelijkheden om het te liefkozen of te kwellen, het te gebruiken voor haar vermaak en genot, overwegend of het de moeite kon lonen, zacht opgewonden en toch koel berekenend, als een kat, die de muis beloert en zich de sensatie voorstelt van het ogenblik, waarop zij haar klauw zal slaan in het warme, trillende en schokkende lijfje, de hoogste wellust van een zorgvuldig bedwongen gulzigheid, die eindelijk losschiet in onweerhoudbare, hartstochtelijke, vernietigende activiteit. Misschien was het de moeite niet waard. Misschien bleek het de belachelijkste banaliteit, onbeduidend en eigenlijk beschamend ... Maar ze zou er in ieder geval Joris en Louis mee kunnen ergeren, hun bespottelijke, bezorgde ijver nutteloos maken... wat die grote pastoor ze wel allemaal over die jongen had ingeblazen?... Ze kon hun het stuk speelgoed afnemen, het onbruikbaar maken, zich amuseren met hun woede... zoals ze als kind doen kon, Louis opvoerend tot gillende razernij, waarbij ze bevend van schrik en angst in een hoek kroop, toch met een raadselachtige, diepe, wellustige bevrediging, die nerveuze schokken door haar spieren joeg. Ze had altijd graag kwaad gedaan, Amelie. Wat anderen dan kwaad noemden. Voor haar was het alleen maar een heimelijk plezier, proefnemingen van haar onbeheersbare drang om macht te oefenen over anderen, zich ervan te overtuigen dat ze sterker was dan zij, meer durfde, en de reacties waar te nemen van de zwakkeren, de vreesachtigen, die zich schrik lieten aanjagen door de kinderachtigste voorstellingen van zonde en de straf, die het kwaad vanzelf over zijn bedrijver brengt. Haar ervaring had het haar al vroeg anders geleerd. Zij was het verafgode, bijzondere, begaafde kind, men ontzag haar, de zwakkeren waren bang voor haar, haakten naar haar gunst om veilig te zijn voor haar kwelzucht, zij werd bewonderd, vereerd, omworven. Haar vader was trots op haar, vermoedde in haar een hoge, onafhankelijke geest, bespotte de klagers, gunde Amelie haar grillen, de anderen hun nederlagen. Eens had Louis, al te zeer getergd, haar bont en blauw geslagen en geschopt. Ze had niet gehuild, de handen voor het gezicht gehouden en de tuchtiging ondergaan, ijskoud van woede, maar machteloos tegen zijn losgebroken wildheid. Zwijgend had ze haar vader de builen en zwartblauwe plekken op haar armen, benen en rug getoond en op Louis gewezen. Toen had de kalme, beheerste aristocraat zijn bezinning verloren, was over de jongen heengevallen en had hem ontzettend afgeranseld. Louis had zich verweerd, tegen gevochten, was in een hoek getrapt en daar suf blijven liggen, tot de jammerende meid hem opnam. De moeder zat bevend in haar stoel, bleek en ontdaan, kon zich niet verroeren van schrik en afschuw. De nacht daarop had Louis zijn eerste aanval gehad... Sindsdien ontweek haar moeder haar, schuw, angstig voor de demon in het zwarte meisje, de demon, die haar man voor genie aanzag. Amelie leefde voort, vrolijk in het grote huis, dat al meer en meer een stille hel werd. Ze aanvaardde geen schuld, was door niets te intimideren, leefde naar haar invallen, bleef het middelpunt overal waar ze kwam, intelligent, aanhalig, plaagziek, genotzuchtig, gewetenloos, gevierd als de hooghartige, bijzondere Amelie, die anders was dan iedereen, die je alles moest vergeven, omdat ze nooit vergiffenis vroeg, nooit spijt toonde, ook niet als het verkeerd ging en zij voor pijnlijke consequenties kwam te staan. Ze was als een getraind bokser, incasseerde voortreffelijk en sloeg, hard en droog, zorgvuldig berekend... want zij vocht met haar hersens. Nederlagen leed zij alleen, als haar hersens tijdelijk hun kracht en helderheid verloren, als zij overweldigd werd door de broeiende zinnelijkheid, die diep in haar wezen verdoken lag, als een geheime ziekte waarvoor verklaring noch remedie bestond. Als die zwoelte de dijken doorsloeg, kwam de verlamming over haar, werd zij meegesleurd door de troebele vloed, weerloos overgeleverd aan de macht, die ze anders zelf als een soepel en genadeloos wapen hanteerde in feilloze trefzekerheid. Met vele mannen had ze gespeeld, doch enkele hadden met haar gespeeld en ze had zich als was geweten in de verraderlijke, liefkozende handen. Misbruikt was ze, als een speelpop, een ding, een slet en ze had met zich laten doen, machteloos tegen de benauwende hartstocht, die haar tegelijk het hoogste genot en de diepste vernedering bracht. De herinnering aan die perioden zat als een geweerhaakte angel in haar ziel, dreef haar soms tot radeloze drift, soms tot een wraakgierige bedrijvigheid, soms tot een dagenlange, lome wanhoop, waarin angst en onzekerheid waren, een ellendig makend, wee verlangen schreide naar toch weer zo'n bedwelmdheid, waarin je verzinken kon, gedachteloos, blind en verlamd, enkel verlangen, genot en nieuw verlangen, uitputtend en eindeloos zalig... Maar het was beter te spelen dan met je te laten spelen, beter te heersen dan beheerst te worden, beter jager dan prooi te zijn... Was de prooi de moeite van het jagen waard ?...

IV

Er werd weinig gesproken. Af en toe een woord, een paar zinnen. Een losse vraag, een bevangen antwoord. In haar de stille opwinding van nog aarzelende voornemens, de welbehaaglijke bewustheid van mogelijkheden, die voor het grijpen lagen, de heimelijke voorsmaak van het genot in het experiment, dat ze zich misschien zou veroorloven. In hem de verwarring om het samenzijn met die verbazingwekkend mooie, voorname dame, de bitter-zoete geur, die van haar naar hem uitstroomde, de vreemde vertrouwelijkheid waar zij em behoedzaam inwikkelde, de weelderige omgeving, de onbegrepen angst voor de sfeer rondom dit alles.

Het kastje was klaar, de rommel van de tafel geruimd.

'Wil je 't even hiernaast op m'n toilettafel zetten, je ziet wel, waar het gestaan heeft... dan kun je tegelijk je handenwassen. Onderwijl maak ik een warme groc klaar, die zal wel smaken, niet?'

Ze hield de portière voor hem op, liet hem door, het gordijn viel met een ploffend geluid achter hem dicht. Dit was haar slaapkamer. Een laag, breed bed op gebogen gouden pootjes, een gelig zijden hemel. Er stond een hoge lamp te branden, die een gulden schemer breidde door het grote vertrek. Een marmeren wastafel, een toiletmeubel met spiegels, flonkerend kristal, sieraden, doosjes en potjes met kleurige dekseltjes en onbekende bestemming. Hij zette het kastje er voorzichtig tussen, zag in de spiegel even zijn rood gezicht, onbekende, zoete geuren van poeder en parfum drongen bedwelmend in zijn neusgaten. Zachtglanzend zijden goed lag slordig over een gouden stoeltje gegooid. Haastig wies hij zijn handen, durfde de ruwe handdoek niet te gebruiken, droogde ze af aan zijn zakdoek... Zo sliep zo'n dame, in zo'n grote kamer, in zo'n ongelooflijk bed, te midden van al die pracht en weelde... Nietig voelde hij zich, grof en plomp ook tussen die fijn gebouwde meubeltjes, in dat goudige licht, een onwaardige indringer, een niets. Een sidderende opwinding doorvloeide hem geheel, een onbestemde angst joeg hem van hier, als kon er ieder ogenblik iets gebeuren dat hem verpletteren kon... Het was ook onbetamelijk om in deze slaapkamer te blijven, dat hoorde niet, het was de slaapkamer van mevrouw Amelie... daar hoorde je niet rond te kijken. Een zonderlinge lust om te schreien ontstelde en beschaamde hem nog dieper. Hij beheerste zich, dwong die kinderachtigheid driftig weg, liep haastig terug naar de portière.

Mevrouw Amelie lachte tegen hem over de glazen, die ze juist volgeschonken had. Ze zag zijn verstoord, ontsteld gezicht, de koppig opeengebeten lippen, de onrustige gloed in zijn ogen. Ze voelde zich tevreden en geamuseerd. Zo'n jongen !... De atmosfeer van die slaapkamer had hem aangepakt... Daar leefde een mannetje in die knaap!... Ze zou hem in laaie gloed kunnen doen uitslaan, als het haar behaagde... Een aardig gezicht had hij zeker... hij wist niet eens, dat die donkere lok tot vlak op zijn wenkbrauwen over zijn voorhoofd gevallen was... zo had die kamer hem van streek gemaakt... Sancta simplicitas!... Brede schouders... sterk gebouwd... lenig en hoekig als een jong dier... zou gauw een knappe man worden ... in al z'n onzekerheid en schroom had ie toch iets van een veroveraar... dat hij het niet wist, was een charme... Er zong iets in haar bloed, haar ogen werden warmer... Als ze nu wou, was die jongen van haar, haar slaaf, haar ding... Het was prettig, mensen als dingen te hanteren...

'Trek die twee grote stoelen bij de haard, Merijntje Gijzen... hier het tafeltje, zo... ga zitten, en laten we nou eens klinken op de nadere kennismaking... Je hebt je nooit met me willen bemoeien... je ziet niemand anders dan m'n broer Louis en Joris... Dat vindt een vrouw niet aardig, Merijntje... Zó afschuwelijk om aan te zien ben ik toch niet?... Ofwel?...' Hij had een gevoel of de woorden als zweepslagen om zijn oren knalden. Onbeholpen zat hij haar aan te kijken, het grote, hete glas trilde in zijn hand... Dat vindt een vrouw niet aardig... Een vrouw noemde zij zichzelf zo maar... Dat gafje een wonderlijk gevoel. Hij moest ineens aan Marjanne denken, die hem had leren begrijpen, wat dat zeggen wil: een vrouw... Het bloed schoot hem in golven naar het hoofd om die ongehoorde gedachte, want een dame als mevrouw Amelie kon dat zo niet gemeend hebben... hij was een vlegel... Zo'n voornaam gezicht en daarbij konden zulke gedachten in hem opkomen... Ze hief lachend haar glas naar hem op: 'Santé, Merijntje Gijzen.. 'Santé, mevrouw...'

Zijn stem klonk schor. Haar helle blik hield de zijne vast, terwijl ze van haar glas dronk, maar hij verdroeg het niet en sloeg de ogen neer. Hij zag haar kleine voeten in geel satijnen schoentjes onder het rood van haar japon, de fijne enkels in zijden kousen van dezelfde goudige kleur. Zijn verwarring nam toe. De groc was van zware, oude rum gemaakt en gaf een wat wrange smaak in de keel. Hij hoestte en zette het glas weg. Zweetdruppels parelden op zijn voorhoofd en hij durfde ze niet afvegen...

Amelie zag zijn groeiende benauwdheid, zijn beklemming en duidelijke angst. Ze lachte onbevangen, vroeg: 'Is de groc sterk genoeg of wil je er nog wat rum bij hebben?' 'Neeë, neeë,' zei Merijntje haastig, "ij is staark genog, merci...' Hij hoorde zichzelf dialect spreken en schaamde zich voor de boerse taal die hem hier grof, ruw en ongepast voorkwam. Bedremmeld excuseerde hij zich: 'O... pardon...'

Hij kreeg altijd een kleur, als hij dat stadhuiswoord uitsprak. Meneer Louis of Joris zeiden het zo glad en vlot, maar van hemzelf klonk het hem ontzettend gek en bespottelijk in de oren. Mevrouw Amelie lachte, zonder boosaardigheid, zonder hoon of spot.

'Praat jij je Brabants maar,' zei ze. 'Ik hoor je veel liever Brabants praten dan Rotterdams... Dat hoort veel meer bij je... Ik vind je veel aardiger, als je dat dialect spreekt...'

Zijn gezicht verduisterde. Natuurlijk: dat boerentaaltje hoorde bij hem. In Rotterdam hadden ze hem vroeger ook 'boertje' genoemd, en ze vroegen hem nog dikwijls of hij uit het Overmaasse kwam. Hij zou z'n leven lang een boer blijven. Iedereen zou dadelijk merken, dat hij maar liever boers moest praten. Dat hoorde bij hem... Z'n Hollands... dat bracht hem een klein beetje dichter bij zo'n dame als mevrouw Amelie, en daarom zei ze hem zo lief weg: 'je bent veel aardiger, als je dialect spreekt... Je moest ze maar proeven!... Boer, blijf bij je taal... Hond, blijf in je hok...'

Hij zweeg, wist zelf niet hoe kwaad zijn gezicht stond. Amelie begreep, wat er in hem omging. Op zo'n gezicht kon je lezen als in een boek. Ze moest er inwendig om lachen, maar het ontroerde haar ook een beetje. Er zat een bijzondere gevoeligheid in die jongen. Zacht, met iets vleiends in haar stem, zei ze: 'Daar moet je nou niet boos om worden, Merijntje Gijzen... Ik vind heus dat Brabants veel aardiger... 't Klinkt zo zacht, het vloeit veel mooier, en als 'et je moedertaal is, kun je je er immers veel beter in uitdrukken?'

'Woarom sprikte 't dan zellef nie?' vroeg hij, geërgerd om haar smoesjes, opzettelijk ruw... ze mocht gerust kwaad worden, dan kon hij opsallemanderen...

'Ik wou, dat ik het kon,' antwoordde zij met een zucht. 'Maar ik mocht het nooit spreken als kind, dat wou mama niet... Maar ik vind het werkelijk mooi.'

Hij keek haar aan. Het klonk oprecht. Haar gezicht stond eerlijk. Een glimlach brak door in zijn stuurse ogen. Als ze 't zo bedoelde, had hij haar weer vals van boosaardigheid verdacht. Hij dronk eens van zijn glas.

'Die boeretaal voeg nie in jouw moond,' zei hij dan, 'doar zijde gij toch zeker vuls te vornoam vor, te fijn... te... te geleerd..! Amelie lachte helder op.

'Mallejongen!' riep ze. 'Wat heeft dat er nou mee te maken?... Iedere taal is toch goed genoeg, als ie maar goed gebruikt wordt. Het Vlaams werd ook veracht als een boerentaaltje, en wat heeft Guido Gezelle ervan gemaakt?... Ken je Guido Gezelle?'

'Meneer Louis 'ee me d'rvan verteld, één me d'r wa' van voorgeleze... 't Was prachtig... 't was net ofa'gede wind erin deur 't riet 'oorde ruise... prachtig!' Z'n ogen glinsterden. Geestdrift veranderde z'n gezicht. Glimlachend keek Amelie naar hem, zei dan: 'Jij moet maar zorgen, dat je 't Brabants net zo geliefd en geëerd maakt als Gezelle het Vlaams gedaan heeft.'

"Oe dan?'

'Jij moet dichten in 't Brabants.'

Met grote, verbijsterde ogen zat hij haar een tijdje aan te kijken. Toen stotterde hij: 'Ikke?... Ik... ik zijn toch gin dichter... Eén... één in 't Broabaans kunde toch gin gedichte schrijve... gin wezelijke gedichte, meen ik...'

En plotseling werd het hem duidelijk, dat mevrouw Amelie hem er fijntjes door zat te halen. Hij schoot in een lach om zijn eigen dwaze ernst. Zij keek hem verwonderd aan: 'Waarom lachje nou?'

"IJ was goed!' grinnikte de jongen. 'Ikken een dichter... één op z'n boers nog wel... gadsamme!... doar loat ik m'n eige nog mee kullen ok!'

Hij nam een grote slok uit zijn glas. Het brandde wrang in zijn keel, maar de nasmaak was goed. Hij hoestte. 'Da's straf spul, zèg!'

'Lelijk?'

'Neeë, da' nie... toch lekker.'

'Hoe noemen ze dat in 't Brabants ook weer: iets, dat heel lekker is?'

'Spul van den uil?'

'Spul van den uil!' herhaalde Amelie geamuseerd. 'Als een jonge een meisje aardig vindt, zegt ie dan ook: spul van den uil?'

'Neeë,' lachte hij, 'da's einkel vor eten één drienke... tegen een meske zégt ie, da' z' een lekker mals boutjen is, of zoiets...'

Meteen kreeg hij weer een kleur om de overmoedige taal, die hij zat uit te slaan tegen zo'n deftige dame... die moest natuurlijk niks hebben van zulke praatjes. Maar hij zag haar glimlachen, en de grijze ogen, waarmee ze recht in de zijne keek waren heel groot en wonderlijk glanzend. Zachtjes zei ze: 'Een lekker mals boutje... daar kan je aan merken, dat Brabanders echte smulpapen zijn... ze zouen d'r meisje ook wel op willen eten... Maar 't klinkt wel lief... Zoiets zal tegen mij wel nooit iemand zeggen...'

Haar stem klonk een beetje bedroefd en verlangend. Het was vreemd, dat ze zo iets tegen hem zei. Het leek of zij daarmee veel dichter bij hem kwam. Ineens was er iets gewoon menselijks gezegd, een ogenblik was ze niet de grote, voorname dame, maar een mens als ieder ander, die wel eens graag iets hartelijks tegen zich wou horen zeggen... En hij antwoordde ernstig: "k Zou nie wete woarom nie...'

Amelie verbeet de onweerstaanbare lust om te schateren, ze zuchtte even en zei: 'Ach nee, jongen, ze houden niet van me. Iedereen vindt me een naar spook. Niemand is lief voor me... Ik ben zeker zo lelijk als de nacht...'

'Gij?' kreet Merijntje, recht komend in z'n stoel. 'Moar ge zij toch zo mooi... zo mooi as... as een koningin...'

Hij had met haar te doen. Ze had een veel te minne dunk van zichzelf, het was onbegrijpelijk. Want ze meende het, dat zag je duidelijk aan haar bedroefde ogen en haar pruilende mond. Ze kon eigenlijk net een gezicht hebben als een klein meisje, dat getroost moet worden. Het herinnerde hem ergens aan, maar hij wist niet aan wat of wie.

'Da's lief van je om dat te zeggen,' zei Amelie blij. 'Je zegt 'et wel alleen om me te troosten, je meent er niks van, maar 't is toch lief van je.' Merijntjes donkere ogen gloeiden van enthousiasme.

'Niemene?' riep hij. 'Da' meen ik wel!... Ge zij-g-'et mooiste, wa'kooitin m'n leve gezien 'em!'

Amelie keek naar zijn stralend gezicht, de vurige ogen, zijn gloeiende bewondering. Hij danst, dacht ze geamuseerd. Ik kan hem laten doen en zeggen wat ik wil. Als ie een heer was, zou hij zulke geweldige complimenten niet over zijn lippen laten, of hij zou ze heel anders zeggen. Een aantrekkelijke jongen. Hij spreekt nog met zijn ziel. Wat is ie méér: man of kind?... Man en kind tegelijk... dan zou Louis nog gelijk hebben... zoiets maakte de dichter, kón het althans, als de omstandigheden meewerkten... Ze zou in hem kunnen wekken wat ze wou, de man, de dichter... Wat interesseerde haar het meest?... Het meest interesseerde haar het spel, haar spel, de afleiding in de afschuwelijke verveling van deze lege dagen...

Ze was opgestaan, liep langs hem heen. Toen lei ze haar kleine, warme hand om zijn wang, drukte zijn hoofd even tegen haar heup en zei zacht: 'Je bent een lieve jongen... je bent een jongen, waar een vrouw wel eens dol op zou kunnen worden

Daarop liep ze door, rond het tafeltje, ging weer zitten. Onder haar halfgesloten oogleden uit keek ze naar Merijntje, die als verstijfd rechtop in zijn stoel zat en met een wilde blik in zijn donkere ogen naar haar staarde. Hij zag krijtwit. Er trok iets om zijn mond, alsof hij wou gaan schreien of schreeuwen. Zijn handen krampten om de leuning van zijn stoel... Hoe hij danst! dacht Amelie. Een donkere lust steeg in haar op, in een vloed van herinneringen. Maar zij dwong ze terug. Nog niet. Dit hier moest langzaam overweldigd worden, ingesponnen en tot activiteit gedwongen... Misschien zou ze zich dan laten gaan, misschien hem van zich wegschuiven... niemand kon vooruit zeggen welke lust groter zou lijken op het beslissende ogenblik, het wilde genot van genomen te worden in een storm van losgebroken, onhandige passie... of het koelzinnig kwellen, terugstoten, schrik aanjagen... Maar nu nog niet... Niet nu al... Het kon heel goed interessant worden met dit naïeve wezen... een ingénu... zeldzaam verschijnsel voor een jongen van die leeftijd... Een aardiginstrument om te bespelen... Bij de minste aanraking gaf het trillend klank... Voorzichtig aan, het had de tijd... de verveling brak... ze beleefde weer iets... niet veel bijzonders, maar 't kon misschien aardig worden... 'Bevalt 'et je nog al bij m'n broer Louis?'

Rustig, nuchter, koel viel de vraag in de zwoele atmosfeer, waarin Merijntje de adem gestokt was. De woorden kwamen als uit grote verte op hem aan, onbestemde klanken. 'Wablief?' vroeg hij verward.

'Of 'et je bevalt bij meneer Louis?'

'Oh... Moar da' wel, or.'

Hij zuchtte, had de gewaarwording, dat hij hoog uit de lucht in zijn stoel terug geploft kwam. 'Je mag hem graag lijden, niet?'

'Gère lije? Ik 'ou veul van 'em... één ik 'em veul oontzag vor 'em... Meneer Louis is een woonder van een man.'

'Zo, vind je dat? ...Ja ja... dat kan ik me wel voorstellen... hij heeft je aardig ingepalmd... Hij is ook wel geschikt... Als hij maar niet zo jaloers was...'

'Sjeloers?'

Amelie lachte schamper.

'Dat zul je nog wel ondervinden, als hij merkt bijvoorbeeld, dat je ook een beetje met mij vriend zou willen zijn. Meneer Louis is een volmaakte egoïst. Hij wil alles voor zich alleen houden... Nou ja, zo belangrijk is het niet.'

Merijntje zweeg, onaangenaam getroffen. Dat wou hij niet geloven van meneer Louis. Zo was die niet. Een egoïst?... Dat was iemand, die alles naar zich toehaalde, niets voor een ander over had. Nee... 'Meneer Louis is gin egoïst.'

Het klonk kort, stug, vijandig. Amelie sloeg er geen acht op. Er was haar iets anders ingevallen, een nieuwtje, dat ze die morgen van een kennis uit de stad gehoord had.

'Weetje ' t al van die pastoor Ramakers, die hier geweest is om je op te zoeken, toen je ziek was?... Hij is overgeplaatst.'

'Overge...?'

'Ja... naar een stadje in Holland ergens, een veel grotere parochie.' Merijntje herademde.

'Dus nie achteruit gesteld.'

'Integendeel... Maar z'n huishoudster mag niet mee. Die heeft hij wegmoeten doen.'

'Nele?... Nele weg?... Woarom?'

'Dat begrijp je ook wel... Mooie praatjes gingen er rond over die twee!'

Ze lachte. Merijntje werd rood van woede. Hij had haar nu kunnen slaan.

'Leuges, verdomme!' riep hij kwaad. "IJ 'ee zellef tegen me gezeed a't leuges warre. Eén meneer pastoor lieg nie, nooit, doar is ie vuls te trots vor.'

'Jouw vrienden zijn blijkbaar allemaal toonbeelden van voortreffelijkheid,' spotte zij. 'Je bent een goed vriend. Zul je over mij ook zo mooi getuigen, als 't nodig is?'

"t Warre leuges, vuile, stienkende leuges!'

'Natuurlijk. Dat is gebleken. Anders was die pastoor wel geschorst in plaats van bevorderd.'

'Eén woarom moes die arme Nele dan weg?'

'Om de praatjes, jongen, dat snap je toch.'

'Da' snap ik nie!... Nou goan ze net roondbriesen a't toch woar gewiest 'eet, want aanders 'ad Nele wel meuge blijve... 't Is gemeen... 't is een verdommese gemene streek... één ik begrijp nie, da' meneer pestoor 'et toegeloaten 'eet.'

'En als de bisschop 'et nou zo verordineerd heeft, wat kan de pastoor er dan tegen doen?'

Met gefronste wenkbrauwen keek Merijntje langs haar heen. Rimpels liepen over zijn voorhoofd en zijn ogen leken zwart. Koppig herhaalde hij: 'Eén toch is 't een gemene streek. Woarom mot Nele boete voor die vuile kwoadsprekerij?'

Wat een jongen, dacht Amelie, wat een kind!... Als ze nu haar armen om zijn hals lei, hem tegen zich aantrok en hem op die boze, eigenzinnige mond kuste, bestond er over een minuut geen Nele meer, geen pastoor, geen vraagstukken buiten dat ene: dat hij wegzonk in onzinnig-zalige vergetelheid... Welbehagen stroomde als olie over haar hart. Het deed goed te weten, dat je macht had, al was het dan maar over zo'n onnozele jongen als deze goedgelovige Merijntje Gijzen...

Plotseling stond hij op. Het nieuws over meneer pastoor en Nele had hem diep ontsteld.

'Ik mot es goan.'

Amelie keek hem aan met haar vriendelijkste glimlach. Ze wou hem nog hier houden.

'Wil je niet nog een grocje?... Blijf nog wat! 't Is nog vroeg genoeg.'

Merijntje nam zijn pet van de kanapee en knoopte zijn jasje dicht.

'Neeë, mevrouw, ik mot weg... ge zij vriendelijk bedaankt.

Haar blik verstrakte. Voelde hij niet, dat hij blijven moest, omdat zij dat wou? Wat was dat ineens? ... Nam hij de leiding over? Ontsnapte hij nu al aan haar invloed ? De glimlach week niet van haar gezicht. Ze zou hem wel betoveren en hier houden. Hij mocht gaan, als zij dat wou... Maar hij mompelde, een beetje verstrooid, en met een gezicht, waaraan zij duidelijk zag, dat hij haar al bijna niet meer opmerkte: 'Goeien oavend, mevrouw,' keerde zich om en liep de deur uit. Amelie keek hem verbluft na. Ze stond onbeweeglijk, tot ze de buitendeur hoorde toevallen. Even rimpelde zich haar gladde voorhoofd. Toen begon ze te lachen. Tiens! tiens!... die jongen was toch niet zo gemakkelijk!... Wat verbeeldde hij zich?... Hij verbeeldde zich niets... ze had hem verschrikt met haar nieuws. Ze kon ook niet weten, dat hij zo hing aan die pastoor en z'n meid... Een trouw zieltje, haha!... Een volgende keer zou hij zó niet wegkomen... Misschien was het toch de moeite waard hem aan zich te binden... hem los te weken van alle anderen, van al het andere, hem zo te betoveren, dat hij aan niets anders meer denken kon dan aan haar, niets meer de moeite waard vond dan haar alleen... Met een aard als de zijne zou dat moeilijk zijn... Een aardig experiment... Neuriënd mengde zij zich nog een groc... Bah... ze had moeilijker opgaven tot een goed einde gebracht...

V

Donker was de avond, een ruwe, stormachtige wind joeg kille regenvlagen schuin over de weg. Ook in Merijntjes hart was het donker en stormachtig. Hij was diep ontsteld door het schokkende nieuws, dat mevrouw Amelie hem had overgebracht. Meneer pastoor naar Holland, naar een grotere parochie... maar zonder Nele. Dat hadden de vuilbekken dan toch maar bereikt... Arme Nele!... Arme meneer pastoor ook, maar vooral: arme Nele!... Meneer pastoor was een man, groot en geweldig sterk, die ging met een grimmig gezicht naar zijn nieuwe parochie, had zijn werk, zijn boeken, zijn viool... die kwam er wel door. Maar Nele?... Wat zou er met Nele gebeuren? Terug naar haar oude vader, naar ook zo'n miserabele negorij, waar ze natuurlijk onmiddellijk opnieuw tegen haar zouden gaan klepperen... Hij hoorde het al: 'D'r mot toch wel wa' gewiest 'emmen, aanders zouw ze wel mee gemeugen 'emme noar 'Ollaand... Oach, meins, van eiges... ze noemen gin koei boont of d'r is een pleksken oan... 't Is toch freet, 'ee?... 't Is toch wa' te zége tegewoorig... de wèreld is zo slecht as pompwater... Eén zo'n pestoor doen ze niks... Kunde begrijpe... groot' oonde bij te mekoare nie, bu'vrouw!... Eén die aarme sloor van een Nele lèg 'et loodje... Nou, zèg... z' is toch nie schuldiger te voare zeker... 'et mee een pastoor oan te lége... d'el stoad' al woagewijd vor d'r ope!...' De bijtende stem van zijn grootmoeder kraste er tussendoor: "Emik 'etaltij' niegezeed?.. Een schoelie, die groten beul, één da' vrümmes meet 'er schijn'eilig bakkes... een vuile sloerie... schaande vor 't dürp!... Moar wacht moar, Oonze Lieven 'eer komd'op z'n tijd!..En in werkelijkheid was er niets dan een oude vriendschap, al uit hun kinderjaren. Een hartelij kheid als tussen een broer en een zuster. Dat konden de smeerlappen zich niet voorstellen, omdat ze zelf niet tot iets goeds of zuivers in staat waren. Uit hun vuile verbeelding was al dat gore gekonkel voortgekomen. Leugens en laster, vieze verzinsels, en twee mensen moesten er onder lijden. Nele... zou Nele er niet in eenzaamheid aan kapot gaan, gemeden en bekletst als een rotte appel?... Hij wist, dat 'et allemaal niet waar was.

Meneer pastoor had hem opgezocht, toen hij een dag of acht bij meneer Louis lag. Hij kon niet lopen, z'n knie was nog gezwollen en onbruikbaar. Het was een donkere dag, met een vreemd hel licht, dat van de sneeuw, van onderop, door de vensters kaatste. Meneer Louis had pastoor Ramakers geschreven. Het was een bezwaarlijke, hortende biecht geweest. Merijntje zat tegen de kussens van de divan geleund, de ogen neergeslagen, gloeiende wangen, bevende lippen. Het had moeite gekost hem aan 't praten te krijgen, maar meneer pastoor had woorden gevonden om hem heen te helpen over zijn schroom, z'n diepe, grommende stem had zo goed geklonken, en toen was, stotend, aarzelend, eindelijk het verhaal gekomen van de ontsteltenissen die hem in panische schrik van het dorp hadden weggedreven. Langzaam had de zware stem van meneer pastoor gezegd: 'Dus gij gloofden 'etok...' met een ondertoon van bedroefde teleurstelling, die Merijntje radeloos maakte.

'Neeë!' ontkende hij schielijk, met een snelle, schuwe blik naar het grote gezicht boven het zwart van de soutane.

'Woarom zijde dan weggelope zoonder g'ndag te zége?'

"k Was bang... 'k weet zellef nie goed meer... Ik... ik wies nie meer wa'k deinke moes...'

'Sjuust... z'arreje toch oan 't twijfele gekrege...'

Merijntje had niet geantwoord, het hoofd gebogen, dieper gekleurd; hij schaamde zich nameloos, omdat hij geen vertrouwen genoeg gehad had.

'Eén a't nou es woar was, Merijntje... zouwde me dan vor goed verstote?'

Met een ruk had de jongen het hoofd opgeheven. Al het bloed liep terug naar zijn hart, het rode gezicht verbleekte diep, en de wijd-open ogen stonden schril in plots heropgeschoten schrik. Hij had zich ijskoud voelen worden. Zijn lippen bewogen, maar hij kon geen woord uitbrengen, zijn tong lag als verlamd in zijn droge mond. Toen had pastoor Ramakers zich glimlachend naar hem overgebogen en een zware hand op zijn schouder gelegd.

'Zij moar grust, zot jong!' bromde hij sussend. 'Zo diep is jouw 'eilige nie gevalle...'

Merijntje had diep adem gehaald en even de ogen gesloten. Goddank! Nu had hij zekerheid... meneer pastoor had het zelf ontkend. Toen hij de ogen weer opende was zijn hele gezicht veranderd, het straalde van vreugde. Glimlachend had meneer pastoor het hoofd geschud en gezegd: 'Nou zijde contènt, 'ee?... Moar me zijn d'r nog nie, jongeske... Want 't komd'in de wèreld nie oan op wat de woar'eid is, moar op wad'at de meinse gloven 'at de woar'eid is...' t Geloof is veul machtiger... één soms veul gevoarelijker as de woar'eid...'

Dan was een vrolijke lach breed doorgebroken op zijn gezicht:' Witt' a'k den bovemeester bij me loate kommen 'em?... 'k 'Em dieë pezewever gedwongen om oonderwijl 'ad ik erbij stong een briefte schrijven oan den biskop, mee al 't schoons dad'ij één z'n kernuite vertelle.' IJ beefden as een rietje, man, moar ik 'em 'm beloofd, a'k 'em mee z'n 'asses tege de muur zou knotsen 'at ie nie as de werregoai dee wat 'em gezeed wier. 'k 'Em zellef de brief op de post gedoan. 's Vanderendags stongen alle kwezels op d'r achterste bene... één nou zumme moar es afwachte...'

Merijntje had hem zeer bewonderd, hem nooit zó groot gevonden, had gelachen om z'n inval, om de geweldige blamage die de bovenmeester en z'n vuile bende kletskousen wachtte, en was volkomen gerustgesteld: tegen meneer pastoor konden ze niet op, de kabouterrnannekes met 'er gekwebbel...

En nou was het zo gekomen. Meneer pastoor had gezegevierd, maar niet helemaal. Tegenover Nele hadden de smeerdekens het gewonnen... tóch gewonnen.. . en ze zouen de laster blijven geloven, en niet de waarheid... En meneer pastoor had zelf gezegd: het kwam op het geloof aan en niet op de waarheid... het geloof was machtiger en gevaarlijker dan de waarheid... Dat was niet goed, dat was verkeerd en gemeen... maar zo was de wereld, zo waren de mensen... Een rotwereld... slechte mensen... een weerzinwekkende warwinkel waar niemand uit wijs kon worden. Want als de waarheid niet op kon tegen het stomme geloof aan een leugen, waar bleef je dan?... Wat was de waarheid dan waard?... En overal hoorde je, dat de waarheid alles was, dat je voor de waarheid moest opkomen, voor de waarheid moest vechten... Maar als ze de waarheid niet wilden aannemen, als ze geloofden aan de leugen, wat dan?... Dan stond je daar met je waarheid in de kou, en de leugen won het... dat zag je aan Nele... Hoe had meneer pastoor het over zijn hart kunnen verkrijgen, Nele te laten gaan?... Het was niet te begrijpen!... Dat was immers iemand met een bot mes de keel afsnijden...

Gejaagd, met een verstoord gezicht en wilde ogen kwam hij thuis. Meneer Louis was alleen en speelde op zijn piano, zacht en langzaam. Hij keek even naar Merijntje, knikte en speelde voort. De jongen ging zitten, de handen in de zakken staarde voor zich uit, bezig met zijn onrust, zijn woede, zijn verdriet, zijn machteloos verzet tegen het onvermijdelijke, het onherstelbare. Maar het stille spel van meneer Louis drong langzaam op hem aan, de muziek viel als een zachte regen door zijn opstandige gedachten, leidde af, maakte rustiger, allengs bleef alleen een weemoed, een treurigheid, een onbestemde deernis. Toen de piano zweeg en de muziek weerklonk, bleef hij roerloos zitten. Meneer Louis stond op, zuchtte diep, liep dan naar de schoorsteen om een sigaar te halen. Toen hij de brandende lucifer naar de sigaar hief, hoorde hij Merijntje zeggen: 'Zulleke muziek... daar wor je rustig van... daar wordt een mens beter van.'

Louis glimlachte, bracht het vlammetje, dat even op zijn weg gestokt had, hoger en zoog vuur aan z'n sigaar. Hij haalde diep de rook in, blies hem genietend met achterover gehouden hoofd naar de bruine balken van de zoldering, en zei: 'Orpheus speelde voor de wilde dieren in het woud, en ze luisterden naar hem en werden tam en zacht onder de muziek.' 'Wie was dat, Orpheus?'

Langzaam heen en weer lopend vertelde meneer Louis de mythe van de Griekse god der muziek. Bekoord luisterde de jongen naar het verhaal. Dan zei hij: 'De mense moeten 'et altijd over een god of over gode hebbe. Waarom toch?...'

Meneer Louis bleef staan, keek naar hem en dacht na. Eindelijk haalde hij de schouders op en hervatte zijn langzame wandeling. Peinzend zei hij : 'Een mens is maar een miserabel ding, Merijntje, zwak en eenzaam, wankel en voorbijgaand. Maar hij is hoogmoedig en ontevreden met zijn nederige staat. Hij wil niet verdwijnen als een vuur, dat dooft of een dier, dat sterft. Hij droomt van eeuwigheid en tijdeloos leven. Die dromen geeft hij vorm in godsvoorstellingen. Altijd weer anders. Iedere duizend jaar bouwt hij zich een nieuw beeld en buigt er zich voor neer en versiert het met alle eigenschappen van de hoogste volmaaktheid... die hij zelf ontbeert en toch zo graag zou bezitten... Ik denk, dat de mens in al die voorstellingen van God en goden niet anders zoekt dan zichzelf, zoals hij zich het liefst zien wil, zoals hij zou willen zijn, zoals hij in zijn diepste dromen is... In zijn goden bevrijdt de mens zich van zichzelf, van zijn onvolmaaktheid, zijn vergankelijkheid, zijn kleinheid, en zijn slechtheid...'

'Maar ze benne d'r een verdomd schijntje beter op geworre!' riep Merijntje driftig.

Meneer Louis lachte.

'Ten eerste,' zei hij, 'moetje niet zegge benne, maar zijn, en geworden in plaats van geworre... 't is helemaal geen schande om je taal behoorlijk te spreken... En ten tweede: hoe kom je zo ineens aan die bittere wijsheid?... Heeft m'n zuster Amelie daar iets mee te maken?'

'Mevrouw Amelie was erg aardig,' betuigde Merijntje ijverig. 'Maar toen hè... heeft ze me verteld, dat pastoor Ramakers overgeplaatst is naar een grotere parochie en dat Nele niet met hem mee mag...'

'Zo, heeft ze je dat verteld?' zei Louis, z'n wenkbrauwen fronsend. 'Ja, mevrouw Amelie heeft poezele handjes om mee te aaien, maar d'r zitten gemene scherpe nagels in en ze kan nooit laten, die even uit te slaan en te proberen of ze je zo argeloos weg niet een beetje pijn kan doen. Ik heb je toch gezegd, dat je voor haar op moest passen.' Merijntje vond dat onrechtvaardig.

'Maar daar kan mevrouw Amelie toch niks aandoen?' Hij dacht aan wat ze gezegd had over meneer Louis' jaloezie, z'n zucht om alles voor zich alleen te houden, z'n egoïsme... Zou hij kwaad van haar spreken om Merijntje van haar af te houden...? Kon hij zó kinderachtig zijn?...

'Ze had 'et je niet hoeven te vertellen, of anders niet zo bot... Ik zou het je wel verteld hebben.'

'Wist u het dan?'

'Ja, al een paar dagen... Ik liep erover te denken, hoe ik 'et je vertellen moest.'

'Vin u het geen rotschandaal?'

Louis glimlachte verholen.

'Het woord klinkt niet elegant,' zei hij rustig. 'Maar je moet wel bedenken, dat pastoor Ramakers een priester is en dat alles vermeden moet worden, wat ook maar een schijn van ergernis zou kunnen geven. Waarschijnlijk is het zo het beste voor allebei. Zo kunnen de praatjes tenminste niet opnieuw de kop opsteken.'

'Eén Nele dan?' viel Merijntje opgewonden uit, zonder het te merken z'n dialect sprekend. 'Telt die nie mee ?... Wa' deinkte dat de kwoadsprekers zulle zége?... Ziede wel, 'at er wa' van oan was, aanders 'ad ie da' vrümmes wel mee meuge neme... Ze triomfere, de lammelienge, één da' gun ik ze nie... Eén wa' mot er van Nele terechte komme?... Woar mot ze noar toe?'

'Nele wordt huishoudster bij een deftige familie in Den Haag, waar pastoor Ramakers mee bevriend is...'

"Oe witte da'?'

'Pastoor Ramakers heeft 'et me geschreven en me gevraagd het jou te vertellen. Jammer, dat Amelie me voor geweest is, en je verkeerde indrukken gegeven heeft. Enfin, nou weetje de volle waarheid.'

'Op de waarheid komt 'et niet an,' zei Merijntje somber, 'maar op wat de mensen geloven dat de waarheid is... daar doene ze naar.' Verrast keek meneer Louis naar hem om. 'Hoe kom je daarbij?'

'Dat heeft meneer pastoor zellef gezegd, en dat is voor Nele 'et ergste... As 'et goeie de waarheid is, en de mensen geloven 'et slechtste, wat schiet je d'r dan nog mee op?'

'Hoho! Merijntje, nou draafje door op één gedachte. Je moet niet zoveel aan de mensen denken en aan hun peuterig geleuter... D'r is ook nog zoiets als een eigen geweten, een gevoel van eigenwaarde, zelfbewustzijn... Nele en meneer pastoor hebben een zuiver geweten. Ze hoeven niet te lijden onder de boosaardige praatjes van minderwaardige kleine dorpskwaadsprekers. Daar staan ze boven en ze gaan hun gang zonder op die konkelaars verder te letten. Wie voor z'n eigen geweten vrijuit gaat, staat sterk tegenover een hele wereld van smaad en laster.'

Merijntje dacht aan Neles onrust en angst, haar tranen, haar bevende stem. Hij haalde wrevelig de schouders op en zweeg. Meneer Louis was er niet bij geweest, toen de praatjes rond de pastorie gonsden als een zwerm giftige wespen, aldoor dichter, aldoor dreigender, gemener en gevaarlijker. En het warme, schuldloos hartelijke samenleven van meneer pastoor en Nele was er toch maar door kapot geslagen, ondanks de mooiere parochie en de goede betrekking voor Nele...

'Heb je Amelies muntenkastje in orde gemaakt?' leidde meneer Louis het gesprek af.

'Ja, meneer Louis... een fijn werkje... allemachtig, wat een mooi ding is dat... wel vierhonderd jaar oud, zei mevrouw.'

'Ja, 't is mooi... En was ze verder aardig?'

'O jee ja... ze heeft me een rumgroc gegeven, lekker, maar bar straf goedje... En, o ja ze heeft zo iets geks gezegd... Ze wou dat ik Brabants praatte, dat vond ze aardig klinken, zei ze. En toen zei ze, dat je best mooie gedichten in het Brabants zou kunnen maken, net als Guido Gezelle in het Vlaams gedaan had. En dat zou ik dan moeten doen, en het Brabants net zo geliefd en bewonderd maken als het Vlaams. Nogal niks!... En ik ben geeneens een dichter... 'k wou dat 'et waar was...'

'Zo, heeft ze dat gezegd?'

Het klonk koel en afwijzend. Louis had zich omgedraaid. Hij voelde, dat hij een kleur van ergernis kreeg en wou dat de jongen niet laten merken. Waar bemoeide ze zich mee, verdomme!... Wat wou ze met die jongen?... Waarom liet ze Joris en hem niet rustig met hem bezig?... Ze was scherpzinnig genoeg om te begrijpen wat ze bederven kon met haar behaagzieke spelletjes. De jongen was iets aan 't leren. Als erin zat wat hij vast geloofde, net als die pastoor Ramakers en Joris, dan moest het er langzaam uit komen, geleidelijk, op natuurlijke wijze. Wat Amelie deed, was misdadig. Ze peuterde de knop, die amper begon te zwellen, met brutale vingers open om te kijken of er een bloem inzat. Ze wist best, dat je zo alleen beschadigen en vernielen kon. Had ze weer een boosaardige bui? Ze verveelde zich, dat was duidelijk te zien. Dan was ze tot alles in staat. Maar ze zou van die jongen afblijven, wat donder!... Hij liet 'et niet toe... En hoe moest hij het verhinderen... Ze was een mooie .vrouw, met een grote erotische aantrekkingskracht, die ze precies kende, als een soepel wapen behendig en schaamteloos hanteerde, als dat in haar kraam te pas kwam... Wat moest die onervaren jongen daar tegen beginnen? Hij was nou al vertederd en bekoord. Nog even verder en ze wond hem om haar pink. Dan konden Joris en hij inpakken en dirigeerde zij het concert. En met deze jongen liep 'et niet zonder kleurscheuren af. Hij wou 'et niet! Hij wou 'et niet! Het zou, godverdomme, niet gebeuren !... Maar het was niet gemakkelijk. Merijntje had een gevoelige en scrupuleuze aard. Als hij voor iemand voelde, moest je oppassen hem niet in die verering te krenken, want dan zette hij zijn stekels op en werd onhandelbaar... Amelie had sterke troeven. Ze was een vrouw, en bereid dat te laten gelden... Hij liep de kans, dat de jongen hem verdacht van jaloezie, of de gewone haat, die tussen broer en zuster kan bestaan... het alledaagse misverstand, dat voor buitenstaanders geen zin heeft, belachelijk lijkt en oneindig kinderachtig... Hij moest het omzichtig aanpakken, zag zo ineens de weg niet.

Merijntje begreep zijn zwijgen niet. Onrustig en ongeduldig vroeg hij : 'Wat denk u, meneer Louis, zou dat kenne met dat Brabants?'

Langzaam keerde Louis zich naar hem om.

'Waarom niet?' weervroeg hij. 'De taal is immers bijzaak. Als de dichter haar maar weet te hanteren, is elke taal goed genoeg.'

'Dat zee mevrouw Amelie ook.'

'Natuurlijk, dat ligt voor de hand... Maar ik ben moe, Merijntje, ik ga slapen... Als je nog wat wilt lezen...'

'Nee, ik gaan ook naar bed. Ik ben ook moe... Nou, welterusten dan, meneer Louis.'

'Welterusten, jongen.'

Maar hij ging niet naar bed. Toen Merijntje de deur uit was, ging hij bij de tafel zitten roken en verzonk in gepeins. Hij moest een manier vinden om de jongen bij Amelie weg te houden...

TWEEDE HOOFDSTUK

I

Merijntje lag in 't donker te staren, luisterend naar de wind, die klagend door de bomen voer, en dacht aan de avond en verwarde zich in de beelden, die zich voor zijn ogen verdrongen. Het zou een stoorloze heerlijkheid geweest zijn, als dat ontstellende nieuws omtrent pastoor Ramakers en Nele er niet tussen gekomen was. Diep in zijn hart loerde een kleine, maar grimmige wrrok tegen meneer pastoor: had zo'n machtige man Nele dit grote verdriet niet kunnen besparen? Nee, zei mevrouw Amelie, de bisschop had het zo verordineerd en dan moesteen pastoor natuurlijk gehoorzamen... En toch... er bleef iets wringen... De praatjes waren laster... waarom moest die arme Nele dan toch opgeofferd worden? Was er zoveel gelegen aan wat ze noemden het menselijk opzicht? Hij kon het zo maar niet aanvaarden...

Het viel hem ook tegen van mevrouw Amelie, dat ze er zo luchtig en zonder enig meelij over gesproken had. Ze kende Nele en meneer pastoor niet, nou ja... maar even goed had ze toch wel eens kunnen proberen zich in te denken in de toestand van die arme vrouw... Rijke mensen waren hard, zeien ze wel eens... Zo'n mevrouw leefde maar in haar rijkdom, had alles wat haar hartje begeerde, en trok zich van de hele wereld niets aan... En in wat een rijkdom leefde die mevrouw Amelie!... Zoiets had hij nog nooit gezien. Alles even kostelijk, mooi en rijk... Zo'n slaapkamer... dat was net iets van een prinses uit een sprookje. Zo had ze er ook uitgezien in haar rode japon, met die rare, opengesneden mouwen, waarbinnen je aldoor haar ronde, witte armen zag bewegen... Wat een verbazingwekkend mooi mens was die mevrouw Amelie... en was het niet nog verbazingwekkender, dat hij zo maar bij haar mocht zitten, met haar praten, groc drinken en rondkijken in haar slaapkamer?... Hij werd er nog duizelig van, als hij eraan dacht... God, als je nou eens niet een arme sloeber was, maar ook een rijke meneer, en je kon tegen zo'n dame staan als gelijke tegenover gelijke... vrijmoedig en gewoon... zoals hij en Blozekriekske tegenover elkaar stonden... Alsje het recht eens had, je armen om zo'n prinses heen te slaan en haar te kussen... Zijn hart stokte bij die voorstelling, en hij voelde dat het bloed hem naar de wangen schoot... Dat vindt een vrouw niet aardig, had ze gezegd... Ze was een vrouw, en dat had ze hem met klare woorden gezegd... Onder die vorstelijke kleren was ze een vrouw, net zo'n vrouw als Marjan, zo'n zacht, blank, rond lichaam... Natuurlijk, dacht hij grimmig, plotseling van een zinneloze haat doorschoten, natuurlijk, rijk of arm, alle mensen waren onder hun kleren gelijk, mannetjes en vrouwtjes, maar die kleren... die onderscheidden de mensen, verdeelden ze in verschillende werelden... Hij met z'n blauwe trui en z'n grove schoenen... zij in haar rood fluwelen kleed... twee werelden, die onbereikbaar ver uiteen lagen... Net als in dat oude liedje van de twee koningskinderen: si conden bi ene niet comen... dat water was veel te diep... Dat water was hier het verschil in rijkdom... Dan verweet hij zich weer zijn verwaandheid. Alsof er geen ander verschil was!... Alsof zo'n wondermooie vrouw, die de hele wereld over gereisd was, iets te maken zou willen hebben met zo'n knul als hij, met z'n stomme kop, z'n knopneus, z'n grove knuisten en z'n rauwe spraak!...

Maar haar beeld bleef haken in zijn fantasie; zij spookte door zijn dromen, lokte hem vanuit haar brede hemelbed, fluisterde naar hem met gespitste lippen en stak de blanke, ronde armen naar hem uit. Maar als hij eindelijk zijn verlamming kon overwinnen en naar haar greep, week ze verder en verder terug en verdween, vervloeide tot niets, ging op in de lege lucht. En hij schaamde zich de volgende morgen diep, zou voor al het geld van de wereld niet aan wie dan ook verteld hebben, welke gezichten hem in zijn slaap hadden verrukt en gekweld...

De volgende dagen druilden traag voorbij. Zwijgzame dagen, waarin moeilijkheid overal voelbaar was. Meneer Louis ging nadenkend om, speelde bijna niet, rookte meer dan hij mocht, zat met een gesloten gezicht in zijn kamer met een boek, dat hij niet las. Merijntje voelde zijn onrust als iets, dat aarzelend om hem heen dwaalde, en zijn eigen onrust werd er door versterkt. Want ook hij vond geen rust. De geschiedenis met Nele wou hem niet uit de gedachten, maar telkens werd zijn gepieker daarover doorbroken door het beeld van mevrouw Amelie; haar grijze ogen, die zo warm konden glanzen, zagen hem plotseling vol en lachend aan, haar prettige stem sprak dwaze woorden, ried hem aan dichter te worden: haar witte armen bewogen in de donkerrode schaduw van haar opengesneden mouwen... 't was toch een wonder van een avond geweest met een wonder van een vrouw... nou ja, een dame, voornaam, veraf en toch bij ogenblikken zo onbegrijpelijk, bedwelmend en misleidend dicht bij hem... voor zijn eigen bespottelijk gevoel dan.

Mevrouw Amelie vertoonde zich niet. Ze bleef in huis of misschien was ze naar de stad. Hij durfde het niet te vragen en niemand sprak over haar. 's Avonds in bed moest hij aan haar denken of hij wou of niet. Er was een lichte verwondering in hem: waarom liet ze zich niet zien ?... Was ze kwaad op hem om zijn plotseling vertrek?... Was hij onhebbelijk geweest?... Ze kon niet weten, hoe het nieuws over de pastoor hem ontsteld had. Misschien had ze spijt, dat ze zo vriendelijk en goed geweest was voor een gewone werkjongen, die daarna ineens, ondankbaar en onbeschoft, de benen genomen had. Het leek ook zo. Hij zou het haar graag uitleggen, hoe het gekomen was en dat hij er niets onbeschofts mee bedoeld had. Voorname mensen waren zo gauw op hun tenen getrapt... Hij trok in donker een lip, wrokkig. Nou, dan moest ze maar kwaad zijn... wat kon 'et hem schelen?... Vandaag of morgen ging hij hier toch weg en dan zag hij haar nooit meer... Maar hij wist heel goed, dat dit allemaal maar grootdoenerij van hem was... diep in zijn hart verlangde hij alleen maar, haar terug te zien, naar haar te mogen kijken, haar stem te horen, haar kleine voetjes te zien gaan onder de rand van haar kleed... Al deze maanden had hij niets met meisjes te doen gehad. Hij had er geen aandacht voor. Het lelijke avontuur met Blozekriekske had hem schuw gemaakt, een weerzin in hem opgeroepen, een wantrouwen en minachting. Ze waren vals en onbetrouwbaar, je begreep ze nooit helemaal, als je dacht, dat je ze had, was je ze net kwijt. Je moest je aldoor weer bedrogen en benadeeld voelen, om de tuin geleid... op een of andere manier misbruikt... Beter je d'r maar niet mee te bemoeien... En hij had zoveel anders om aan te denken. Boeken, schilderijen, leren, vragen en antwoorden krijgen, waardoor alles helder werd, het wonder van meneer Louis' muziek, de lange gesprekken tussen Joris en meneer Louis, waar hij bij zat met gloeiende ogen, waarvan hij niet de helft begreep en waarover hij later nadacht, zoekend naar de betekenis van wat hem niet duidelijk had willen worden. Een hartstochtelijk bedreven ontdekkingstocht door een nieuwe wereld, waarvan de poorten zojuist voor hem waren opengegaan. Gedichten, die in je oren bleven zingen en je een onbestemd gevoel van zaligheid gaven, vermoedens opriepen en een verlangen waar je bijna van schreien moest. Gedachten, die reeksen andere gedachten wekten en oude vragen in een heel nieuw licht stelden. Romans vol levensverschrikkingen toch opwindend en verrukkend, omdat ze je lieten begrijpen wat je dacht, dat onbegrijpelijk was. Zo veel, zo verbijsterend veel, dat nieuw en groot en verbazingwekkend was... Hoe zou hij nog aandacht gehad hebben voor zo iets onbeduidends als een meisje, waar je enkel maar mee zoenen en knuffelen kon en niet praten over de duizend wonderlijke dingen, die je aandacht gevangen hielden, die koortsig achtervolgd en doorvorst moesten worden. Al dat gevrij was zo laag bij de grond, en als hij ermee begon, meende hij het dadelijk zo ernstig en dan kwamen er maar weer moeilijkheden en botsingen, narigheid en verdriet. Hij kon ze best missen, de meisjes...

Maar zijn bloed had naar haar verlangd zonder dat hij zich daarvan bewust was, onder alles door. Als iemand het hem gezegd had, zou hij erom gelachen hebben. Hij leende er nu het woord voor: het was hem te banaal... Die stom opwindende vrijerij was banaal... je kon je tijd beter gebruiken!... Maar hij kon het niet helpen, dat zijn ogen een boerenmeid volgden, die met wiegende heupen voorbij ging, die een straatje schrobde, de rok van achteren door de schorteband opgetrokken, zodat je haar ronde kuiten en de zwartsajetten kousen zag bewegen, het kittige dienstmeisje van de notaris met haar zachtwelvende borst onder het kokette witte schortje met kruisbanden... Als hij zich erop betrapte, schold hij er zich grimmig om uit en keerde zich af... allemaal banale opwellingen, die niets te maken hadden met het enige wat de moeite waard was en door meneer Louis het leven van de geest genoemd werd...

En dat was de grote en gevaarlijke bekoring van mevrouw Amelie. Ze was een mooie vrouw, zo vrouwelijk als een manneninstinct zich maar kan voorstellen, en ze was tegelijkertijd een deel van de nieuwe wereld waarin hij rond doolde, onwennig nog en zonder de weg te kennen, maar hartstochtelijk bewogen, brandend van de begeerte der pioniers, die een pas ontdekt land tot hun eigen, hun vertrouwd domein willen maken... Ver en onbereikbaar was zij hem nog, de zuster van meneer Louis, een onderdeel van een schitterende wereld, die de zijne niet was. Maar toch ook: een vrouw... En voor het diepste jagersinstinct van de man lijkt geen vrouw onbereikbaar. Merijntje was zich al deze dingen gedeeltelijk helemaal niet, en voor een ander deel slechts heel vaag bewust. Maar zij werkten in hem, verontrustten hem, druppelden hem stilaan vol van een verlangen, dat hij zich nooit zou durven bekennen, en als iemand hem ervan beschuldigd had, zou hij het vol schrik en oprechte verontwaardiging hebben teruggewezen: zulke brutale, ontwijdende gedachten konden zich nooit verbinden aan het verblindende beeld van de hoge dame, die mevrouw Amelie voor hem was. Toch voelde hij zich stilletjes ontgoocheld en tekort gedaan, omdat zij onzichtbaar bleef. Voor het eerst sinds zijn verblijf hier werd hij gekweld door een heimelijk gevoel van eenzaamheid, dat hem verstrooid maakte, ontstemde en in verwarring bracht... En plotseling was zij er toen weer.

Zaterdags was hij bij Joris. Ze hadden het oude kastje klaar. Het was schoongemaakt, in de was gezet en geboend. Joris was er geweldig trots op, noemde het een juweel, wees Merijntje telkens op nieuwe schoonheden van het oude meubeltje. Hij had er mappen in geschikt met tekeningen en reprodukties, er een afgietsel op gezet van een middeleeuwse Madonna en een Japanse vaas met zilverglanzende rietpluimen. Hij keerde er telkens het hoofd heen, glimlachend, tevreden, gelukkig. Zulke dagen hadden een feestelijke gloed voor hem. Vroeg in de middag kwam Mortelmans voor zijn portret poseren. Hij was er oneindig trots op, dat Joris niet alleen uren lang met hem redetwistte, maar hem ook nog waardig gekeurd had, zijn portret te schilderen. Hij was een eigenaardige verschijning in zijn groen-verschoten zwart, stijf boerenpakje en de verfomfaaide vale vilthoed boven zijn rood blinkend gezicht met de beweeglijke, slimme rattenoogjes, de lange, vlezige neus en de brede, bijna tandeloze mond met de dunne lippen, waaraan altijd bruine blaasjes kwamen als hij sprak, want Mortelmans pruimde, en hij spuwde meesterlijk, mikte van elke afstand zijn vinnige bruine stralen precies in de kolenbak. Waarna hij met de rug van zijn hand de druppels van zijn lippen en kin veegde en die hand met altijd hetzelfde gebaar aan zijn vettige broek afdroogde. Merijntje vond het een ontzettend onsmakelijk ventje, maar Joris was dol op hem. amuseerde zich met zijn verward gefilosofeer, zijn hele dom-slimme boerenwezen, vaak verbaasd om de veelheid der dingen waar dat mannetje over praten kon, van gehoord of gelezen had. Want Mortelmans las ontzettend veel, kranten, brochures, boeken, tijdschriften, rijp en groen, onverschillig over welk onderwerp of door wie geschreven. En hij had de onweerstaanbare neiging om overal tegenin te gaan, was het principieel nooit met iemand eens, een geboren querulant. Zijn gebrekkige algemene ontwikkeling was oorzaak van een zonderling soort argumentatie, die naar niets leek, maar door Mortelmans met vuur en overtuiging in het geding gebracht werd. Hij gebruikte graag vreemde woorden, waarvan hij de betekenis niet eens wist en die hij op de gekste manier verhaspelde. Joris wachtte zich er wel voor hem te verbeteren of in te lichten, liet hem doordraven, sprak hem alleen tegen om hem tot nieuwe, daverend onzinnige argumenten te verleiden, en was altijd nieuwsgierig welk nieuw stadhuiswoord de wijsgeer had opgesnapt om het te pas en te onpas overal in te voegen. Mortelmans was secretaris van de boerenbond en lid van de gemeenteraad geweest. Maar bij de laatste verkiezingen was hij gewipt. De burgemeester en meneer pastoor hadden samengespannen om hem eruit te gooien. Sindsdien waren de zittingen tot op een derde van de tijd verkort, de hartkwaal van de burgemeester was veel verbeterd, maar Joris ging niet meer naar de raad om de debatten der vroede vaderen te beluisteren: ze waren amusant noch belangwekkend sinds de kwakende stem van Mortelmans er zijn verbazingwekkende orakeltaal niet meer kon doen horen.

Mortelmans zat blootshoofds te poseren. Het kleine stalen lorgnetje stond te waggelen op zijn grote neus. Z'n vinnige oogjes keken er overheen naar Joris, die voor zijn ezel stond en ingespannen werkte. Merijntje zat schuin achter de schilder en keek, aandachtig en verwonderd, naar het onbegrijpelijke spel der penselen, waaronder een tweede Mortelmans ontstond, sprekend op de levende gelijkend... en toch anders. Hoe kwam het, dat hij de levende Mortelmans niet uit kon staan en toch van het portret moest houden?...

Het model praatte aan één stuk door. Zijn scherpe stem kraakte door de stilte, maar Joris lette niet op wat hij zei, gaf hem geen antwoord, bromde af en toe maar eens wat. De stenen pijp, die schuin uit zijn mondhoek stak, was allang uitgegaan, maar hij merkte het niet. Z'n bolle, donkerbruine ogen keken streng en doordringend heen en weer tussen het model en het doek, de penselen tipten kleurtjes op het geschilderde gezicht, dat steeds levender werd, steeds meer vlees en bloed. Het was een ontzettend eigenwijs gezicht met die puntige kale schedel, de grote, afstaande oren met de dunne randen, die door de ratten aangevreten leken, zo mal gekarteld waren ze. De kleine oogjes blonken in een slim lachje, de vlezige neus hing over de gesloten mond, die even pauze hield, maar dadelijk weer zou opensplijten in een stroom van grinnikende kritiek en knerpende stadhuiswoorden. Je moest erom lachen, zo compleet als Joris heel het rare wezen van dat mannetje in het portret uitdrukte, maar van het geschilderde mannetje moest je houden, al kon je die levende notenkraker niet luchten of zien!...

'Ik 'em doar een artikel gelezen over dieën Bèrloazje,' vertelde Mortelmans op smalende toon. 'Ze wille nou mee alle geweld de meinse wijsmoaken 'at dad'een sjenie is, moar mijn zulle ze nie kloten, or!... 'k 'Em aljang in de goate, wat er oan d'aand is. Bèrloazjen is niks aanders as een manjak.'

'Een wa'?' vroeg Joris, even opziend.

'Een manjak... zo'n 'alleve goare, die altijd moar op één dieng deurklassineert, net zo lang tot 'ad iederendeen ok 'allef goar woord... één dan is alles wijs één woar, wa' zo'n manjak uit stoat te briese... Ze noeme da' nou moddèrren... moar 't is niks as gezever, gin kop ofstèert is 't er oan te vinnen a'ge 't goed bekekt... Moar 't is net a' Sokróates al gezeed 'eet: de gusriebes non est dispitatem: de wèreld wil bedoonderd zijn.'

Joris greep haastig naar zijn pijp, die bijna uit zijn mond viel toen hij plotseling in een schaterende lach schoot. Mortelmans keek hem verwonderd aan en vroeg achterdochtig: "Em ik gin gelijk soms?'

'Naturelijk 'edde gelijk,' hikte Joris, 'moar ge mot zo nie mee j'w ore wapperen a'ge proat want doar kan 'k nie tege.'

Het mannetje voelde aan zijn oren, verbaasd en ongelovig.

'Wapper ik mee m'n ore?' vroeg hij. 'Ge zij zot...'

'Da' doen ezels altij, al weteze 't nie,' zei Joris droog. 'Proat nou moar deur, moar prebeer j'w ore stil t'ouwe, mardie de mardie!'

Mortelmans zat argwanend naar hem te kijken: die kladschilder zou toch niet bedoelen te zeggen, dat hij een ezel was?... Merijntje beet op zijn tanden om het niet uit te schreeuwen, maar Joris schilderde alweer aandachtig verder. En Mortelmans kon niet zwijgen, spuide weldra nieuwe wijsheden: 'Dieen Bèrloazje... die 'eed in Amerikoa gewiest. Eén doar mot ie bouwsels gezien 'emme van ene Wriete, één doar zit 'em nou de kneep... dad' is-t-'em noar z'n kop gesloge, nou moakt ie niks aanders meer as van die Wriete-gebouwe... ge mot ermee dood, a'ge d'r goed over prakkezeert... Wad' is de wèreld toch vol zotte!'

'Zégt da' wel,' bromde Joris.

'Nou glove z'ammoal moar, wa'zo'n manjak van een arsitekt kawaauwt...'

'Moar jou zulle ze niet klote, wa', Mortelmaans?'vroeg Merijntje met een strak gezicht.

'Om de gaddomme nie!' antwoordde deze met een snelle blik naar de jongen. 'Ik loat m'n eige niks voorproate... ik gebruik m'n eigen 'asses... doar 'em ik ze vor gekrege.'

'Pas moar op a' meneer pestoor je nie 'oort,' waarschuwde Joris. 'Wa' ge doar zégt, da' stienk kompleet noar de musterd.'

'Die loompen boer?' vroeg Mortelmans wraakgierig. 'Die 'eed 'eemoal gin 'asses, nog gin lood... Die ken 'et Latijn van de mis gin eens... let moar es op: 'ij zieng<Dominoes vobiscoem> in plek van <Dominüs vobiscüm> zoa't geschreve stoat...'

'Nie om te gloove!' mompelde Joris. 'Eén doar 'eet ie nou vor op studie gelege...

''A 'ge'n os noar d'ogeschool stuurt, komt ie d'r toch zeker nóg as een os vandoan ?' meesmuilde de ander tevreden. 'Neeë, ik wil nie zégen a'k een geleerde zijn, doar mekeer nog wel wad' oan... moar ik weet m'n weetje...'

Op dat ogenblik klikte de klink van de deur en mevrouw Amelie kwam binnen. Ze bracht een golf koele, frisse lucht mee en de verwarrende, bitterzoete geur van haar parfum drong in Merijntjes neusgaten. Hij sprong van zijn stoel op en kreeg een bloedrode kleur; ze had hem even aangekeken met een blij lachje, dat aanstonds weer verdween, en een helle vreugde schoot in hem op: hem had ze het eerst aangekeken!... 'Goedemiddag,' groette ze in 't algemeen.

Joris zuchtte, legde palet en penselen op een stoel en zei: 'Pauze, Tiest... Pakt een sigoar één vertree j'w eigen een bietje, tot'a mevrouw weer weg is.' Amelie lachte.

'Dank je voor de delicate wenk, ik zal 'et niet lang maken... Hoe staat 'et met m'n Ruysdael?'

'Ik ben je Ruysdaelkopietje aan 't bekijken,' grinnikte Joris. 'M'n kop eraf als 't ouwer is dan vijftig jaar.'

'Een beroemde expert heeft 'et voor echt verklaard... er is een certificaat bij.'

'Welgefeliciteerd.' zei Joris schouderophalend. 'In Rotterdam hangt bij een rijke meneer een Matthijs Maris, die ik vijftien jaar geleden geschilderd heb... óók-met een certificaat van een beroemd expert... Maar een behoorlijk schilder ruikt op een uur afstand, dat 'et geen Maris is.'

'Heb je de handtekening mooi nagemaakt?'

"t Is niet gesigneerd toevallig,' bromde Joris bokkig, 'net zo min als jouw Ruysdael... Dat maakt 'et fortuin van de experts... Voor m'n beste schilderij krijg ik nog niet zoveel briefjes van vijfentwintig als die Rotterdammer lapjes van duizend betaald heeft voor mijn Matthijs Maris... en ik ben d'r blauw van gebleven...'

'Curieus!... Hoe heb je dat klaargespeeld?'

'Ik heb niks klaargespeeld, 'k Heb 'et cadeau gegeven aan een vrind. Die is gestorven. Toen is 'et blijkbaar in handen gekomen van iemand met een goeie neus, en die heeft er de expertise voor overgehad. Toevallig las ik van de ontdekking, er stond een reproduktie bij : een indrukwekkend staal van 's meesters kunst, 's meesters geheel aparte, onnavolgbare schilderwijze...' Hij lachte smalend en een beetje bitter.

'Waarom publiceer je 't niet?'

'Waarom wel?' weervroeg hij, schokschouderend. 'Waarom zou ik die man z'n plezier bederven?... Laat ie trots en gelukkig zijn met z'n Maris. de fijnproever...'

'Ik zou 'et vast publiceren,' lachte Amelie. 'Stel je voor wat een kladderadatsch!... Ik zou me dood lachen...'

'Kan ik me van je voorstellen,' zei Joris hatelijk. 'Als 'et maar sensatie en moeilijkheden brengt... de sensatie voor jou, de moeilijkheden voor anderen.'

'Dank je... hoofse moralist.'

Ze lachte erbij, maar het klonk spits en geërgerd. Merijntje gaf haar gelijk. Joris was veel te sullig, en tegen haar dorst ie wel te smalen. Even was er een stilte. Toen kwam de stem van Mortelmans: 'Da's een goei gedicht.'

Hij stond bij de tekentafel en sloeg met de vlakke hand op een openliggend boek.

Joris keerde zich naar hem om. Daarop vroeg hij verwonderd: 'Sins wanneer kende gij Fraans?'

'Ik ken gin Fraans... Moar da' kan 'k zo wel zien, 'at dad een goei gedicht is.'

Joris'gezicht herkreeg zijn vrolijke uitdrukking. Monkelend vroeg hij : 'Woar ziede dat dan oan, Tiest?'

'Bèh... oan de regeltjes... één oan de klaank.'

'Ge zij zot, Tiest... Ge ken gin Fraans... da' klienkt 'eel aanders a' gij deinkt a' ge 't geschreve ziet stoan... Neeë, nou stoade te zwaanzen a'ge scheel ziet!'

Even leek Mortelmans beduusd. Toen vroeg hij : 'Is 'et dan gin goei gedicht.'

'Om de verdom wel,' antwoordde Joris, "t Is van Baudelaire.'

'Nou,' zei Tiest voldaan, 'wa' légde dan te lulle, man?'

Merijntje had 'em wel op z'n gezicht kunnen slaan om zoveel brutale eigenwijsheid. Maar Joris zakte slap in een diepe stoel, liet zich achterover vallen en lachte, dat het hele atelier ervan dreunde. Hij trappelde met zijn voeten, sloeg zich kletsend met de handen op de dijen, kon bijna niet tot bedaren komen. De tranen biggelden hem over de wangen in zijn kroezige baard. Ook mevrouw Amelie was in een lach geschoten, maar die lach klonk honend en ze keek naar Mortelmans met een blik zo vol vernietigende minachting, dat Merijntje er koud van werd. Mortelmans zelf grijnsde breed z'n drie bruine tandbrokken bloot, zeer tevreden met zijn overwinning op de eigenwijze schilder, die hém notabene een lesje had willen geven. Joris, nog nasnikkend van het lachen, veegde de tranen van z'n gezicht en zei, tot mevrouw Amelie gewend: 'Is ie niet kostelijk, m'n Monsieur Je-sais-tout?... Niet te verslaan! Een groot man...'

'Ongetwijfeld,' antwoordde zij op snijdende toon. 'Groot in z'n soort, maar het soort hoort in 'et dolhuis...' Joris had een nieuwe lachbui gekregen.

'Ik ga een wandeling maken,' zei Amelie. 'Als je niks beters te doen hebt, kon je best met me mee gaan, Merijntje Gijzen.'

'Ik heb helemaal niks te doen,' antwoordde Merijntje, blozend van verrassing en blijdschap. Hij schoot in zijn jekker en griste zijn pet van de spijker.

Toen ze vlak bij de deur waren, hoorde hij Mortelmans plechtig zeggen: 'Sommige meinse kunne de supperioorditeit moar slecht verdroage...'

Hij had lust terug naar binnen te gaan en het vervelende kereltje door mekaar te rammelen. Maar hij zag mevrouw Amelies schouder vlak voor zich schokken. Als ze er zo om moest lachen, hoefde hij zich ook niet kwaad te maken!...

II

Een tijdje liepen ze zwijgend naast elkaar over de smalle zandweg tussen het hakhout, waar in de dorre bladen van het vorigjaar de sterke lentewind ritselde. De akkertjes lagen opengescheurd te wachten op het zaad. De grond had een wat zure, duffe geur. Het was een armoedige streek met een ondankbare, zandige bodem, die zwaar werk eiste en weinig terug gaf. Merijntje zag haar kleine voeten in zachte bruine wandelschoenen gaan naast de zijne in de stevige, maar lompe vetleren laarzen. Ze droeg een bruin wollen mantelcostuum van zachte ruige stof, een ruche van fijne kant lag in kleine plooitjes om haar hals, een zwierige hoed van donkerder bruin vilt met een wuivende zwarte veer stond schuin op haar hoofd. En hij liep daarnaast in zijn blauwe trui, zijn jekker en met zijn schipperspet en voelde zich groot, grof en lelijk. Zijn handen waren eeltig, en rood aan de polsen, hij stak ze diep in de zakken van zijn jekker en begreep niet, hoe zo'n fijne dame wou wandelen met zo'n onaanzienlijk iemand als hij was. Hij keek neer op haar schouder, zag de blanke hals, die zo trots oprees uit het smetteloos wit van het schuimige kanten ruche, de zwarte veer golfde er bij iedere stap zachtjes langs, als in schuchtere liefkozing. Zij voelde z'n blik, keek naar hem op, haar grijze ogen waren groot en lachten. Verlegen wendde hij het hoofd naar voren en keek voor zich uit naar het slingerende weggetje en het dennebos verderop, waarvan de stammen onder de donkere kruinen goudbruin glansden in de zon. Door dat bos was hij hier komen aanzwerven op die wilde sneeuwavond... een eeuwigheid geleden... uit een ander bestaan... Het zwijgen drukte hem. Eindelijk zei hij : 'Die Mortelmaans is een oonverdroagelijke kwidam... Oe kan iemes as Joris zo'n vént in z'n 'uis 'oale?'

Hij spreekt zijn dialect om mij plezier te doen, dacht Amelie. Zelf vindt hij het boers en minderwaardig, maar hij spreekt het toch, hij herinnert zich, dat ik het hem gevraagd heb... hij is aardig en intelligent. Als hij brutaler was, zou hij ook verliefd zijn. Waarschijnlijk is hij het al, maar hij zou sterven van schaamte, als hij dacht, dat hij het liet merken. Het kon niet moeilijk zijn, hem helemaal naar haar kant over te halen... Als hij anders in de kleren zat, zou hij er zeer passabel uitzien, een frisse, forse knaap, breed en rijzig... een kinderlijk gezicht, dat alles weerspiegelde wat er in hem omging... die groot-open, altijd wat verwonderde bruine ogen, zacht, bijna vrouwelijk, en in tegenspraak daarmee die koppige trek om de mond, de sterke, zeer mannelijke bouw van kaak en kin... Hij kon misschien een minnaar zijn, die je niet licht vergat...

Merijntje keek haar aan. Waarom antwoordde ze niet?... God, wat was ze mooi en onbereikbaar ver van hem af...

Er was een driftige minachting in haar stem, toen ze antwoordde: 'Joris... die is zelf niet goed wijs. Die verzamelt curiositeiten om zich heen. Die ontzettende Mortelmans is er een van... In zijn hart is Joris Moonen wreed en koud. Hij amuseert zich met mensen of het dingen zijn. Hij neemt er proeven mee, gebruikt ze eenvoudig om ze te bestuderen en zich te vermaken. Hij houdt eigenlijk van niets of niemand dan van zijn werk en van zijn curiositeiten... en van die nog maar alleen omdat ze van belang zijn voor z'n werk.'

Merijntje keek haar schichtig van terzijde aan. Hij was geschrokken. Haar blank gezicht stond ernstig, zij schertste niet. Zij voegde er aan toe: 'Ik ben bang, dat jij ook niet meer voor hem bent dan een curiositeit. Pas maar een beetje op... dat kan heel pijnlijk zijn...'

Joris? dacht Merijntje, ontsteld. Joris zou hem beschouwen als een curiositeit? Hem bekijken zoals hij een wormstekig kastje bekeek, hem laten praten zoals hij Mortelmans liet praten, nieuwsgierig naar de vermakelijke dwaasheden die uit hem opwelden, inwendig stikkend van het lachen, hem aanmoedigend alleen om hem tot nog groter onzinnigheden te prikkelen?... En hij was er onnozel ingevlogen?... Zou hij eeuwig onnozel blijven?... Was hij nóg het boerenjochie, dat zich door het stadsschooiertje Willem van Duin in de luren had laten leggen, de veel bewonderde, brutale, resolute Willem, die voor zich alleen het koper verkocht had dat ze samen hadden opgespaard?... Hij had met hem gevochten, hem halflam geslagen, maar daarmee was het verdriet, de bitterheid, de vernedering niet uitgewist. Het gaf geen bevrediging, lichamelijk sterker te zijn dan degene die je bedroog en verried. Bevrediging kon je alleen voelen, als je het bedrog voorkwam, het verraad zag aankomen, er boven bleef staan door je op tijd terug te trekken, je niet argeloos over te geven met huid en haar. Hij zag in alle mensen maar dadelijk vrienden, nam van te voren aan dat ze onbaatzuchtig handelden, enkel gedreven door goedheid... en dan bleek er later iets anders achter te zitten, merkte je ineens, dat je gebruikt was... misbruikt... Bets, die meid uit de herberg, de jonge boer De Wit, Blozekriekske... die wisten het... Flierefluiter wist 'et... nemen, genieten en voorbijgaan... je goedheid en vertrouwen bewaren voor heel zeldzame ontmoetingen... Joris zou hem koudweg gebruiken als een curiositeit?... Joris, van wie hij zo veel hield, die hij eerbiedig bewonderde, die hij volkomen vertrouwde?... Joris, die zich voordeed, alsof ie ook hem graag mocht lijden, hem wou helpen, zijn leermeester zijn ?... Een achter zijn rug werd hij uitgelachen als een vermakelijke harlekijn, een Jan-Klaassenpop, die je gekke fratsen liet uithalen om je te amuseren... tot je er genoeg van had en hem op een dag liet slingeren in een vergeten hoek van je huis vol curiositeiten... Het schaamrood sloeg hem naar het gezicht. Hij balde de vuisten in zijn zakken... welke andere verdediging bleef hem ten slotte over dan de kracht van de vuisten, waarmee hij ook Willem van Duin neergeslagen had?... Als het waar was!... Was het waar?... Kón het waar zijn?... Sprak mevrouw Amelie kwaad van Joris, omdat ze hem misschien niet uit kon staan ? Het was toch niet te geloven, dat Joris hem zó gemeen voor de gek zou houden... Het kón niet waar zijn, want het mocht niet waar zijn... 'Pas een beetje op met m'n zuster... ze kan verdomd onaangenaam zijn... ik waarschuw je maar...' Dat had meneer Louis gezegd. Hij had het raar gevonden, het later beschouwd als een uitvloeisel van de kifterigheid tussen broer en zuster... Maar als hij dat er eens mee bedoeld had?... Als mevrouw Amelie eens een geboren kwaadspreekster was, die geen groter plezier kende dan te stoken?... Wantrouwig keek hij weer even naar haar... Nee, zo zag ze er toch niet uit. Ze had geen vals gezicht. Ze keek zo rustig en vriendelijk... zo'n mooi gezicht loog niet... En waarvoor ook ?... Wat kon zo'n rijke, voorname dame er voor belang bij hebben een arme klieter als hij was voor te liegen, te gaan zitten stoken tussen hem en zijn vriend ?... Het zou haar aardig koud laten of hij bevriend was met Joris of niet... Wat kon het haar schelen in haar deftige, grote huis, in haar weelderige kamers, in haar gouden hemelbed, met wie dat armzalig Merijntje Gijzen wel omging?... Belachelijk... Nog een godswonder dat ie voor haar bestond, hier naast haar mocht lopen... Omdat ze toevallig niemand anders had... Ze had ook een gezellige hond mee kunnen nemen...

Amelies warme, overtuigende stem sprak rustig voort: 'Kunstenaars zijn dikwijls zo, weetje... Je mag 'et ze niet eens kwalijk nemen. Ze zijn een beetje als gekken, als bezetenen in ieder geval... Ze zijn bezeten van hun werk. Wat voor hun werk goed is, dat beschouwen ze als geoorloofd. Als goed op zichzelf, als geboden... De gevolgen voor anderen interesseren hun niet... Ze kennen maar één trouw: de trouw aan hun werk. In het belang van hun werk verraden ze al het andere, zonder spijt, zonder bedenken, zonder zelfverwijt. Ze kunnen van niets werkelijk houen dan van hun werk. Al het andere, vrienden, vrouwen, kinderen, bloemen en dieren, komt in de zoveelste plaats, is maar alleen van belang als prikkel, als stimulans tot hun werk. Het verliest alle waarde, wordt onmiddellijk losgelaten en weggegooid, zodra het zijn dienst gedaan heeft, het werk bevorderd. En als het schadelijk voor het werk blijkt te zijn, wordt het gehaat en verfoeid, en als het kan vernietigd, meedogenloos, in helle woede en onweerstaanbare drang... Ze noemen kunstenaars de dragers van de hoogste cultuur... Eigenlijk zijn het de primitiefste dieren die er bestaan... Ze kennen geen meelij en geen moraliteit, zodra het om hun werk, dat wil zeggen: hun eigen belang gaat...'

Elk woord is voor Merijntje een pijn. Ongelovig voelt hij het vlijmen van steek op steek. Het is ondenkbaar, dat dit alles waar kan zijn. Het is ondenkbaar, dat dit het beeld zou zijn van de kunstenaar! 'Eén meneer Louis dan?'

Het is een gestamelde vraag, een onthutste bede om hulp. Angstig kijkt hij naar haar. Maar zij brengt geen hulp. Zij staart recht voor zich uit, met een gesloten, hard gezicht. Een boosaardige glimlach wringt even aan haarmooie, zuiver gesneden, iets te grote mond. Voor het eerst verbindt zich voor Merijntje de vreemde gedachte aan gulzigheid met deze mond. Eén ogenblik, als een korte gewaarwording alleen. Dan leest hij de woorden van haar lippen : 'Meneer Louis is te zwak om werkelijk kwaad te doen, dat is alles. Maar het schaamteloze, cynische egoisme van de kunstenaar heeft hij evengoed in zich. Ik heb er vroeger vaak genoeg onder moeten lijden...'

Ze lopen nu in het bos. Hun stappen gaan onhoorbaar over het bruine pad van dennenaalden. Tussen de stammen door schijnen brede banen zonlicht, paarse schaduwen liggen lang gerekt over de gulden grond. Boven hun hoofden suist weemoedig de wind door de getoefde kruinen, het klinkt als ver zeegebruis. Merijntje heeft het gevoel, dat hij dit al eens eerder beleefde, dat hij net zo met mevrouw Amelie (of met een ander?) door dit bos liep (of door een ander bos?), en de wind was net zo, ver en eindeloos droef. Maar de gewaarwording vervaagt dadelijk weer. Alleen de jammer blijft, de harde pijn van deze woorden, de smartelijke twijfel... Zijn ze zo, meneer Louis en Joris?... Meneer Louis heeft zijn zuster leed aangedaan?... Zo'n mooie, nobele vrouw, waarvoor je zou willen knielen, heeft hij doen lijden?... Hij kan het zich niet indenken. Hij wil het niet geloven... Maar een dame als mevrouw Amelie... die liegt toch niet?... Waarom zou ze zoiets verzinnen, en het juist tegen hem zeggen, tegen dat onbeduidende, toevallig even in haar wereld gedwaalde niets, dat Merijntje heet?... Iets vijandigs wil het hoofd opsteken tegen meneer Louis, maar hij dringt het neer met geweld. Hij wil zo niet denken over meneer Louis. Het kan niet! Hij ziet het stille, bleke gezicht, de dromende ogen, de fijne, edele handen over de toetsen van de vleugel... het vermoeide in het lange, even voorover gebogen lichaam, het blanke voorhoofd, de fijne mond, die net is als die van mevrouw Amelie... maar zonder dat gulzige... Stromen muziek waaien om zijn hoofd... Nee, er kan niets onedels zijn om meneer Louis... niets boosaardigs. Waarom zou hij zo goed zijn voor hém, als hij een slecht karakter had, zelfzuchtig was en kwelziek?... Het kón niet...

Amelie kijkt verholen naar het gezicht van de jongeman naast haar. Ze ziet zijn ontsteltenis, zijn ongelovige verbazing, zijn twijfel, zijn strijd. Hij wil zijn afgoden niet loslaten. Zij moet zich bedwingen om niet te lachen. Zij voelt, hoe de macht van haar vrouw-zijn deze knaap omstrikt en zwak maakt. Als zij een jongen, een man was, zou hij amper naar haar luisteren, haar toesnauwen haar mond te houden, haar misschien een pak slaag geven... Nu weet hij niet waar hij aan toe is. Hij is in de war. De man in hem is onder de bekoring van haar vrouwelijkheid. Hij is bijna aandoenlijk in zijn argeloosheid, je zou je er haast door laten vertederen, hem in je armen nemen en tegen hem zeggen: dwaze jongen, ik bazel maar wat, 't is helemaal niet waar wat ik zeg, wees maar gerust!... Zo iets kinderlijk-bedremmelds is er in dat geagiteerde, gekwelde gezicht. Maar dan zou het spel uit zijn. En zij wil voortspelen, hem zoetjesaan naar zich toewenden, hem bedwelmen, zo, dat hij alle anderen en alles vergeet en alleen nog maar aan haar kan denken... Misschien zal zij hem in haar armen nemen, maar dan niet om hem met een paar goede woorden terug te geven aan de anderen en zichzelf... dan zal hij haar geheel vervullen, zolang zij dat begeert... lang zal het niet zijn, want boeiend lijkt hij haar niet, deze goedgelovige beginneling... Het spél boeit haar. En het is een forse, brede knaap... zou hij de liefde kennen, het branden van de hartstocht, de zwijmel van de opperste verrukking?... Ze verveelt zich al veel minder... ze veert op... de komende dagen zijn gevuld... er is een doel, dat ze bereiken wil, en er is niet veel, dat Amelie ooit ontging, als zij er haar zinnen op gezet had...

Eensklaps zegt Merijntje, hard en eigenzinnig: 'Ik gloof nie, da' meneer Louis één Joris slechte meinse zijn.'

Amelie hoort het koppig verzet, waarmee hij zich vastklampt aan zijn liefde. Voorzichtig, denkt ze, oppassen dat de draad niet breekt, eerst vieren en dan strakker aanhalen. Ze blijft staan en legt haar hand in de zachte wildieren handschoen op zijn arm. Hij kijkt aldoor naar die hand, terwijl zij spreekt. Net een vogeltje, denkt hij, een warm, klein bruin vogeltje, dat vertrouwelijk op z'n arm neergestreken is. Maar hij moet opletten wat zij zegt, wrant het is moeilijk en belangrijk...

'Zo was het ook niet bedoeld, Merijntje Gijzen. Natuurlijk zijn meneer Louis en Joris geen slechte mensen, wie zegt dat nou?... Ze zijn kunstenaars. Ze leven naar hun aard. Zo moeten ze leven. Goed of slecht zijn dingen van bewustheid, ik bedoel: die doe je opzettelijk, met het doel kwaad of goed te doen, met de wetenschap in ieder geval, dat het slecht of goed is wat je doet. Begrijp je?... En zo staat het zeker niet, met Louis en Joris of met de kunstenaar in 't algemeen...'

Ze neemt haar hand weg. Er blijft een warm plekje en hij kijkt er nog steeds naar. Het vogeltje is weggevlogen, maar hij kan nog precies voelen, waar het gezeten heeft. Dat plekje van zijn arm is blij en lichtelijk opgewonden. Hij moet lachen om die grappige gedachte. Maar de rimpels komen niet uit zijn voorhoofd. Hij moet nadenken over wat zij gezegd heeft. Het klonk veel minder lelijk dan eerst. Maar de blaam van egoïsme blijft. Ook die van het vergeten en verraden van anderen en alles. Ze kunnen het niet helpen? Daar ben je goed mee, als je er het slachtoffer van wordt!...

Ongelovig zegt hij : 'Ze zijn goed vor me gewiest één nog... Ik 'em niks vor d'r gedoan, ze zijn oan mijn niks verplicht. Eén ze lere me, ze zijn vriendelijk één geduldig a'k ze nie gaauw genog begrijp. Ik 'em veul oan d'r daanke. As ze nou einkel om d'r eige deinke, woarom doen ze dan oan mijn zoveul goed ?'

'Je begrijpt 'et nog altijd verkeerd,' lacht Amelie. 'Een kunstenaar is geen gewone, droogstoppelige egoïst, geen valse verrader. Maar hij erkent maar één werkelijk belangrijk ding in zijn leven en dat is zijn wrerk. Wat voor z'n werk goed is, dat is goed. Wat hij als schadelijk voor zijn werk voelt, dat verwerpt hij, laat hij los, trapt hij weg, al staat de hele wereld te schreeuwen dat het gemeen is, dat hij iets goeds of moois verraadt en vernietigt, dat hij ondankbaar en immoreel is. Die dingen gelden voor hem niet... Joris en Louis interesseren zich voor jou en daarom zijn ze ook aardig voor je. Je hebt niks voor ze gedaan, zeg je. Maar je hebt Joris geïnspireerd tot een prachtig portret, een van de beste dingen die hij ooit gemaakt heeft. Dunkt je dat niks?... Voor meneer Louis ben je misschien iemand voor wie hij graag speelt, die hem prikkelt tot fijner werk... ik weet het niet... maar die gevallen heb ik al meer met hem gezien... Voor jou zoveel te beter. 't Zijn alle twee kunstenaars van formaat. Profiteer ervan, zolang het goed gaat... Maar verbeeldje niet, dat het gewone vrienden zijn, die van je houen, omdat je bent die je bent, want dan kom je bedrogen uit... Als ze vandaag of morgen menen te voelen, dat je voor hun werk geen waarde meer hebt, dan besta je niet meer voor hen, dan laten zeje uit hun leven verdwijnen, alsof je er nooit deel aan gehad had... Niet omdat ze slecht zijn of gewoon zelfzuchtig. Maar omdat ze bezetenen zijn, bezetenen van hun werk... Daarom moet je je d'r ook niets van aantrekken, als het zover is... Ze kunnen nu eenmaal niet anders.'

Somber loopt Merijntje naast haar, staart voor zich uit naar de heuvelachtige grond, ziet niets dan zijn eenzaamheid. Hij is al alleen. Meneer Louis en Joris zijn ver weg bezig in hun eigen sfeer en trekken zich niets van hem aan. Ze zijn hem ontvallen. Hij had gedacht langzaam aan deel te krijgen aan de droom-schone wereld waarin zij thuis zijn, maar ze bereiden hem geen plaats, snuffelen een beetje aan hem om, halen iets uit hem dat ze gebruiken kunnen en laten hem dan in de kou staan... Dat is ook weg... Wat blijft er nou nog over?... O, straks, als hij thuis komt, zullen ze vriendelijk tegen hem zijn en goed. Ze zullen hem boeken geven, hem uitleggen, wat hij weten moet, hem antwoorden op zijn vragen. Hij moet er maar van profiteren zo lang het nog goed gaat. Joris wil hem schilderen als David, als hij mooie spieren genoeg heeft. Meneer Louis speelt en laat hem praten, vraagt hem alles wat hij beleefd heeft, luistert en kijkt langs hem heen in de verte... misschien zit er wel muziek in wat hij praat, al kan hij zich niet voorstellen, hoe... Maar vandaag of morgen hebben ze alles uit hem gehaald wat ze gebruiken kunnen, en dan wordt hij weggesmeten als een leeg vel, vort, op de mesthoop... Nee, zo laat hij zich toch niet behandelen, vast niet!... Dan gaat hij liever meteen weg... Zo kan hij vriendschap niet opvatten... Nou ja, vriendschap... dat was het niet... daarvoor stonden deze mannen te ver van hem af, te hoog boven hem... Hij had onbegrensde eerbied voor hen en hij hield van ze, zou alles voor hen hebben willen doen... Maar niet zo... Zo niet, nooit... Hij is geen slaaf, die zich moet laten gebruiken, beledigen, wegjagen... Hij is ook geen bedelaar, die op alles dank je zegt en de schop onder z'n broek op de koop toeneemt... Nee, dan loopt hij liever uit eigen beweging weg, gaat naar huis, waar ze niet zo geleerd zijn, maar tenminste van je houden om jezelf...

Het was heel hard... Hij kon het niet zo ineens overzien. Aan zoiets had hij nooit kunnen denken. O, hij had al veel beleefd en wist, dat het allemaal zo mooi niet was in het leven als het er uitzag. Bedrog had hij overal gezien, valsheid en huichelarij, afgunst en eigenbaat. Bij de gewone, domme, arme mensen, zoals hij zelf er een was. Van de rijken had hij niet veel anders gezien en gehoord. Maar hier was een andere wereld geweest...

Hij had aan die wereld geloofd. Daar bestond geen arm en rijk, alleen schoonheid en weten, talent en geest. Idealen... ze spraken vooral over idealen. Het had hem volkomen begoocheld. Hij had er zich helemaal aan weggegeven in blank en onwankelbaar geloof. Gehoopt had hij er een bescheiden plaatsje te krijgen, er een beetje deel aan te hebben, er rond te mogen gaan in het wonderlijke licht, in de warme atmosfeer... eindelijk een vaste steun te hebben, iets dat de moeite waard was ervoor te leven en te werken... het vage voorgevoel had hem gestreeld, dat hij op weg was naar een werkelijk thuis, naar een echt geluk, veiligheid en rust in deze 'wereld van de geest,' waar alles schoonheid uitstraalde, wijsheid en waarachtigheid. En nu was deze stem gekomen midden uit die wereld, van iemand, die haar door en door kende... en de droom was verstoord, lag gebroken bij de andere, waar hij vroeger in had geloofd... Want een wereld, waarin mensen andere mensen zó behandelden, dat kon de wereld niet zijn, waarin Merijntje Gijzen zich thuis voelde... Waar was het verschil met de wereld, die hij kende?... In de mooie woorden, de mooie dingen, de mooie klanken?... De overeenkomst lag in de harteloosheid, de ontrouw, de zelfzucht... en dat was het beslissende. Als je niet vertrouwen kon, niet steunen op wat je ook steunen wou, hoe kon je dan leven, blij zijn, geluk verwachten?... Koud en leeg lag de wereld, zonder aantrekkelijkheid... Je stond alleen, weer alleen, altijd alleen... Iedere keer als je dacht, dat je je ergens warm ingenesteld had, dat je genegenheid, vriendschap, liefde gevonden had, gemeenschap met anderen, merkte je plotseling, dat je je overgegeven had aan een waan, dat je bedrogen was, dat alles om je heen slechts nam en weigerde te geven... Je gaf graag en veel, je wou wel alles geven, maar wat stond er tegenover?... Je werd leeggeplunderd en als je niets meer had om te geven, dan lieten ze je staan, berooid en alleen, ze keken je weg met hun onverschillige ogen, hun koude, vijandige ogen... ga maar, wie ben je eigenlijk, we kennen je niet eens!... En de mensen uit die wonderbare nieuwe wereld waren precies zo... Wat gaf het je, te weten waaróm die mensen zo waren, als ze zo waren?... Die geleerde verklaring hielp hem niet... Hij stond weer in de kou... eenzamer dan ooit, dieper ontgoocheld, verslagen, voor de zoveelste maal bedrogen...

Amelie zag de verbijstering, de ontnuchtering, die hem ontstelden. Zij glimlachte stil voor zich heen. Hij reageerde precies zoals zij wou. Een gemakkelijk gemoed om te overheersen. Gemakkelijker nog dan zij gedacht had. Een al te sensibele natuur, onrijp, en te wankeler door het gevoel van afhankelijkheid, dat zijn nederige staat hem in deze omgevingonvermijdelijk moest hebben bijgebracht. De vrucht was rijp. Als zij schudde, viel hij haar zo in de schoot. Mannen... het sterke geslacht... Was het niet om te lachen voor een vrouw, die haar macht kende en wist te gebruiken ?... Merijntjes hulpeloze verschriktheid ontroerde haar met een wonderlijk zacht gevoel. Misschien alleen, omdat zij die zelf veroorzaakt had, omdat hij zo willig meeboog onder de stage lichte druk van haar wil. Een onhandige, ongecultiveerde volksjongen, maar ongetwijfeld zat er iets in hem, dat hadden Louis en Joris niet verkeerd gezien. Een gevoelige aard, een sensitieve natuur. Open voor de wind van alle invloeden... Toegankelijk voor indrukken, licht ontroerd en verschrikt, voorbestemd waarschijnlijk om veel leed te ondergaan, omdat hij te veel vertrouwen had en dus altijd opnieuw om de tuin geleid zou worden... Povero bambino... Een spottend medelijden in haar boog zich glimlachend over naar zijn kunstig opgeroepen nood. Ze zou hem een beetje troosten, hem afleiden en opwinden... Zó was hij een al te triest gezelschap...

Ze waren midden in het grote, stille bos. Voor hen blonk zwart het water van een groot ven. Hier stonden zware dennen, de trotse rechte stammen schubbig en ruw, het onderhout was dicht ineengegroeid, vergeelde biezen trilden sprietig in de wind onder de brokkelige oever. Amelie stond stil en ademde diep de sterke, kruidige geur in van het bos, waar het gistte in bodem en hout en alles zich gereed maakte voor nieuw, wild, ongebreideld leven in teugelloze vruchtbaarheid. Ze keek naar Merijntjes somber, verbleekt gezicht. 'Wat kijkje triestig, Merijntje Gijzen... Je ziet er zo eenzaam uit.' Hij sloeg de ogen naar haar op. 'Da' zijn 'k ok,' zei hij moedeloos.

Zij lachte zachtjes. Plagend antwoordde ze: 'Complimenteus ben je niet, beste jongen ... Hoe kan een man zich eenzaam voelen, als hij met een vrouw samen is, die er niet helemaal afzichtelijk uitziet, die vriendschappelijk met hem praat, en die hem lang niet slecht gezind is?' 'Zo bedoel ik 'et nie, mevrouw... 'eel de wèreld is eenzoam. Hij reageerde niet op haar lokstem. Daartoe stond zij te onbereikbaar ver boven hem. Ze was voor hem het geslachtloze wezen 'dame,' dat je maatschappelijke eerbied schuldig bent in een positie als de zijne. Een ongeduld drong in haar op. Afstanden waren er om overschreden te worden, als de lust daartoe je bewoog.

'Je bent veel te zwartgallig voor je leeftijd! Lach liever es tegen me, en wees blij, dat je alleen met mij zo diep in het grote, donkere woud bent; net als de prins en de prinses in het sprookje.'

'Een mooie prins,' spotte hij bitter.

't Is ook wel gebeurd, dat de prinses verliefd werd op de herdersknaap of de wilde kolenbrander met z'n zwart gezicht.'

'In een vertelseltje, joa.'

'Zou dat in de werkelijkheid niet kunnen, denk je?'

'Ik gloof nie meer in vertelseltjes... doar 'em ik al een bietje te veul vor van de wèreld gezien...'

'Wel wel, wat een wijze man je al bent.'

Ze voelde zich geërgerd. Ineens reageerde hij helemaal niet meer zoals ze wou en verwrachtte. Had hij zich zo vastberaden teruggetrokken en de deuren achter zich in het slot gegooid?... Had ze, onhandig, te sterke middelen gebruikt? Een eigenaardige jongen!... Wat zag ie er nou trots en afwijzend uit in z'n teleurstelling, wrok en vernedering. Hij rolde zich op als een egel, keerde z'n pennen naar buiten, ongenaakbaar. Ongenaakbaar?... Een zo jonge, onervaren man ongenaakbaar voor haar?... Dat mocht hij zich verbeelden!...

'Willen we even rusten?'

Ze wees op een omgevallen boom, die schuin over het pad lag.

Gehoorzaam ging hij zitten. Zij schoof dicht naast hem. Hij voelde de lichte druk van haar heup tegen de zijne, dacht dat het een vergissing was en schoof beleefd een beetje van haar weg. Amelie voelde een geamuseerde verwondering. Je ontdekte telkens nieuwe, onverwachte trekjes in die jongen. Misschien was hij werkelijk de moeite waard om zichzelf... Merijntje zat met de ellebogen op de knieën, de handen losjes ineen, licht voorover gebogen op de boom, en keek met strakke, harde ogen over het zwarte water. In hem was het net zo zwart als het water van dat ven, zwart en diep en leeg, nacht zonder maan of sterren. Morgen ging hij weg. Een smoesje was gauw verzonnen. Hij trok er uit, naar huis, hier hoorde hij niet. Maar zien, dat hij weer in de fabriek kwam. Idioten als hij moesten niet zwerven. Dat was goed voor Flierefluiters. Hij had de stomme hebbelijkheid zich overal te hechten, waar hij aanlandde, en altijd liep het mis, hechtte hij zich aan iets verkeerds en kwam er bekaaid af. Verdriet schreide in hem. Maar hij verhardde zich er tegen. Hij wou niet meer kinderachtig zijn en zich van streek maken om de beroerde dingen, die altijd weer over je heen vielen. Het werd tijd eindelijk wijs te worden, hard tegen alles in, niet meer blindelings de eerste de beste die je tegenkwam vertrouwen. Dat moest maar eens uit zijn. Hij had nou genoeg leergeld betaald.

Dan was er ineens weer de kleine, bruin geschoeide hand, het vogeltje, dat neerstreek op zijn arm. Hij keek er weer naar, hield er van. Zo'n warm vogeltje, zo'n kleine vrouwenhand. Als het maar niet de hand geweest was van een dame. Iemand uit een andere wereld. De bedrieglijk mooie wereld, die hij met een vaartje ging verlaten, omdat hij er niet thuis hoorde... Als dit nou een gewoon meisje was, een meisje van zijn eigen stand, dan zou hij dat handje pakken en het meisje naar zich toetrekken, tegen zich aan, en haar kussen, haar knuffelen en liefkozen en zij hem kussen en lieve woordjes tegen hem zeggen, en de eenzaamheid zou verzinken, het zwarte zou verdwijnen, de eenzaamheid zou niet meer kwellen, want het gevoel zou boven komen dat je bij elkaar hoorde, dat je met z'n tweeën één was, en het zou warm zijn en lief en vertrouwd... Maar dit handje kon hem niet helpen, zo zacht en warm als het was... het zat vast aan een vreemde wereld, kon hem niet bereiken, niet troosten, want het zou hem nooit kunnen liefkozen... Het kroop langzaam omhoog, schoof tastend langs zijn bovenarm, lei zich op zijn schouder, bleef daar met zachte druk. Hij wendde het hoofd opzij, keek in een blank en ernstig gezicht, waaruit de grote grijze ogen weemoedig naar de zijne zochten.

'Vind je de eenzaamheid zo verschrikkelijk, Merijntje Gijzen?... Weetje dan niet, dat alle mensen eenzaam zijn en blijven moeten, het hele leven door?' Het klonk zo zacht en droevig. 'Zijde gij dan ok eenzoam, mevrouw Amelie?' Zij lachte even, een bitter spottend lachje, dat hem pijn deed. 'Ik ben een gescheiden vrouw, Merijntje. Eenzamer schepsels bestaan er niet, dat moetje toch begrijpen.'

Een eenzaam schepsel had zij zichzelf genoemd. De uitdrukking klonk vreemd voor zo'n rijke, deftige dame. 't Was net of ze daarmee van een voetstuk stapte en dichter bij hem kwam. 'Moar gij...' begon hij.

Ze viel hem in de rede: 'Je bent een onervaren mens. Je oordeelt naar de schijn. Je begrijpt 'et niet, omdat je de dingen naar verkeerde maatstaven waardeert. Je denkt: die mevrouw Amelie is een rijke, voorname dame, ze woont in een groot huis, in prachtig gemeubelde kamers, ze heeft meiden en knechts, ze kan reizen en alles doen wat ze wil, ze is gelukkig, ze moet gelukkig zijn... Maar je bedenkt niet, dat die dame ook nog een mens is, een eenzame vrouw, die hunkeren kan naar gezelschap, naar iemand, die goed en lief voor haar zijn zou, die een beetje van haar zou houden en haar troosten, als ze verdrietig is... Ook in een mooie, goedverwarmde kamer kun je 't koud hebben, Merijntje... Als je hart niet verwarmd wordt, is het overal koud en naar...'

Onder haar woorden had een diepe verbazing Merijntje bevangen. Zijn eigen kommer week naar de achtergrond. Zij klaagde, mevrouw Amelie. Ze was niet gelukkig en tevreden. Haar leven leek zo mooi, gevuld met alles wat iemand maar wensen kon... en het was leeg, koud en leeg... Als je hart niet verwarmd wordt, is het overal koud en naar... Wat kon ze de dingen mooi zeggen ... en hoe waar was dat... Hij had medelijden met haar: ze moest wel diep ongelukkig en bedroefd zijn om te gaan klagen tegen zo'n onbenullig wezen als hij was, de trotse mevrouw Amelie, waar iedereen diep zijn pet voor afnam... Mensen waren toch wonderlijke wezens... als je d'r even binnenin kon kijken zag je dingen, die je nooit verwacht had. Een warm gevoel steeg in hem aan. Hij zou haar graag troosten, maar hoe ?... Zeggen, dat ze op hem kon rekenen, dat hij lief en goed voor haar wou zijn, haar helpen met vriendschap en toewijding?... Belachelijk!... Ze had hém nodig!... Als ze een gewone vrouw was, of hij was rijk en geleerd als zij, dan zou het kunnen... Si conden bi enen niet comen...

'Waarom zegje niks, Merijntje Gij zen?'

'Wa' mot ik nou zége?'

Het klonk ongelukkig en beschaamd. Hij keek van haar weg. Zijn gezicht stond zacht en verlegen. De harde, mannelijke uitdrukking was weggevaagd.

Het was weer het schuchtere, bevangen jongensgezicht van straks.

'Je zou me misschien een beetje kunnen troosten.'

"Edde da' van mijn nodig?'

Hij zei het zo vreesachtig, zo diep overtuigd van zijn onwaardigheid en onmacht. Het vertederde haar. Iets beschermends, iets bijna moederlijks in haar roerde zich. Vermengde zich met haar oprijzende zinnelijke bewogenheid tot een gevoel, dat haar verwarde en verheugde, omdat zij het niet kende. Zou die knaap haar werkelijk onbekende sensaties kunnen brengen ?... Een wonderlijk avontuur zou het zijn, als zij dat moederlijk gevoel voor hem kon bewaren en toch z'n minnares worden... Een verbeeldingsspel, dat schokkende momenten kon geven. Een troebelheid trok voor haar ogen langs, een rilling van voorgenieten liep over haar huid. Zij greep zijn hand, hield die met beide de hare vast en zei zacht: 'Waarom van jou niet?... Misschien juist van jou... Als twee eenzaamheden elkaar ontmoeten en met elkaar versmelten kunnen, is er immers geen eenzaamheid meer. Dan zijn ze beide opgelost, verdwenen.'

Hij keek in haar lichtende ogen, haar hartstochtelijk levend gezicht, waar een kleur over toog van een opwinding, waaraan zij zich niet onttrekken kon. Ze was zo mooi, dat hij er angstig van werd. Haar ogen riepen hem zo dwingend, dat hij ervoor terugschrok. Zijn hart sloeg wild tegen zijn borstkas. Hij kneep haar kleine hand of hij ze breken wou en wist het niet. Een ondraaglijke spanning vervulde hem... Het kon niet. Dat kón de zin van haar woorden niet zijn... Hij was zeker bezig gek te worden, gek van overspannen hoogmoed... En toch trok hij haar met een ruk naar zich toe, sloeg de arm om haar smalle rug, drukte haar tegen zich aan en perste zijn mond op de hare. Hij verwachtte, dat ze hem slaan zou, krabben en bijten, zich gillend losrukken en wegvluchten. Maar zij nestelde zich in zijn arm, dicht tegen zijn borst en haar zachte, koele lippen weken vaneen, haar ogen sloten zich met trillende wimpers en haar arm gleed langzaam om zijn hals. Hij had het gevoel, dat nu de aarde zich moest openen en hen beiden verzwelgen...

III

Klaar wakker, doorvlogen van duizend tegenstrijdige gevoelens, vreugden, angsten, spijt en verlangen dooreengestrengeld tot een onontwarbaar kluwen, lag Merijntje in zijn bed, hoog tegen de opgezette kussens, de handen achter het hoofd gevouwen, en staarde met grote, brandende ogen strak naar de flauw schemerende rechthoek, waar het venster van zijn kamer was. Buiten stond een zwarte sterrenhemel over de wereld, donker, zonder maan, en een baldadige voorjaarswind joeg rond het huis, sloeg de takken van de pereboom onder zijn raam af en toe met een droog geluid tegen elkaar.

Hij zou niet slapen, heel deze nacht niet. Onmogelijk. Verbazing hield hem wakker, en al de wisselende, tegen elkaar instromende gevoelens en gewaarwordingen. Verbazing allereerst. Een geweldige verbazing, die als een koepel over alle andere bewogenheden stond. Een ontzaglijke verwondering, hoe dit mogelijk geweest was... Zo hoog en ver stond mevrouw Amelie, de zuster van meneer Louis, de grote dame van het kasteel van hem weg. Toen was er een duizeling geweest, alsof de tijd ophield, er was een bliksemend licht opgeslagen, een onweerstaanbare kracht had hen gegrepen en in elkaars armen gegooid. Was het zo niet gebeurd?... Had niet iets buiten hem om hem gedreven om mevrouw Amelie naar zich toe te rukken en haar te kussen?... Dat zou hij toch nooit uil zichzelf hebben durven doen?... De gedachte alleen zou hem heiligschennende vermetelheid hebben toegeschenen... Zoals op dit ogenblik nog... Hoe was het toch gekomen?... Hoe had het kunnen komen?...

Hij had zich eerst zo doodongelukkig gevoeld, nadat mevrouw Amelie hem aan zijn verstand gebracht had op hoe dwaze wijze hij zijn nieuwe vrienden had geïdealiseerd. Zo koud, zo leeg, zo eenzaam was alles geweest, alsof hij ergens op een onbewoond eiland was aangespoeld... Toen had hij ervaren, dat mevrouw Amelie zich precies zo voelde. Medelijden met haar had hem eigen pijn doen vergeten, want zij was zoveel meer, zoveel hoger dan hij en ze had hetzelfde verdriet, ze verkeerde in dezelfde nood. Het wonder was, dat ze naar hém om hulp uitzag, met de trilling van haar stem, met haar grote, glanzende, bedroefde ogen had ze hem geroepen... Zij... hém... En hij had haar in zijn armen getrokken alsof zij een gewoon meisje was, een Nelleke, een Mieke, een Sjoke... Ze had hem teruggekust... god ! hoe ze hem teruggekust had!... Zo... nee, zo had er nog nooit een hem gekust... hij had er geen vermoeden van, dat er ooit zo gekust kon worden. Een storm was het geweest, een laaiend vuur, een geweld dat je meesleurde, waarin je zou kunnen vergaan... Ze had zich aan hem vastgeklemd, alsof ze hem nooit weer los wilde laten, haar lippen regenden kussen over heel zijn gezicht, in zijn hals, haar tandjes hadden hem gebeten, bloed had hij op zijn lippen geproefd en de pijn was een lust. Hij had haar tegen zich aangekneld lot ze naar adem snakte en kreunend stamelde: 'Wat ben jij sterk, Merijntje Gijzen, wat ben jij vreselijk sterk...'

En om te bewijzen, hoe sterk hij was, had hij haar op zijn armen geheven en haar heel het ven rondgedragen. Ze had stil tegen zijn borst gelegen, de armen rond zijn hals, haar lichtend blank gezicht vlak bij het zijne...

'Zo zou ik je de wèreld wel uit wille droage, jou!' had hij gefluisterd, en zij had geantwoord: 'Doe 'et, Merijntje Gijzen... je mag...'

Ze noemde hem bijna altijd Merijntje Gijzen, voluit. Hij had gevraagd, waarom en ze had gezegd, dat dat zo aardig klonk, zo licht, die twee blijde ijklanken achterelkaar. Blijde ij-klanken... een vreemde uitdrukking, maarze had gelijk, er zat iets blijs in die klank... En dus had hij een blijklinkende naam daarom zei ze hem graag voluit. Hij noemde haar mevrouw Amelie... Hij kon geen Amelie zeggen, het wou hem niet over de lippen, en zij had het goed gevonden, lachend en voldaan...

Zo licht was ze geweest in zijn armen, en toch was ze niet klein, niet mager. Zijn hand had om haar zachte borst gelegen, haar benen hadden op zijn onderarm gedrukt... ze had het goedgevonden, ze had het gewild... En weer viel de verbijstering over hem : hoe kon het, hoe was zoiets mogelijk?... Het was volkomen onbegrijpelijk, het was in tegenspraak met alles wat in zijn voorstellingen-wereld leefde. In zijn onthutste verbazing had hij het haar aarzelend gevraagd: hoe het mogelijk was, een dame als zij en een arbeidersjongen als hij... Ze had gelachen, een lachje, dat vreemd orgelde in haar keel, en gezegd: 'Ik ben voor jou geen dame, maar een vrouw, en jij bent voor mij geen arbeidersjongen, maar een man... Een vrouw en een man, dat is alles... zo zijn we geschapen, de rest heeft de wereld van ons gemaakt, en dat heeft geen betekenis... Een man en een vrouw... die zijn geschapen om elkaar te vinden, om van mekaar te houen... Hou je van me. Merijntje Gijzen?...'

Hield hij van haar?... Zijn gedachten stokten. Zoals zijn hart even stilgestaan had, toen zij het hem vroeg. Hij had ook niet durven antwoorden, maar haar stem in kussen gesmoord... Hield hij van haar?... Zo eenvoudig, zo diep en gedachteloos als hij gehouden had van Marjan ?... Was deze dronkenschap, deze van vrees doorvlogen bedwelming liefde?... Hoe kwam het, dat altijd weer een vage schrik zich mengde in de verrukking die haar beeld in hem opriep?... Of hij van haar hield? Als ze vroeg of hij voor haar door vuur en water wou gaan, zou hij ja gezegd hebben en hij zou het doen ook. Maar hij durfde, zelfs nu hij hier slapeloos alleen in het donker lag, niet onbevangen ja zeggen op de vraag of hij van haar hield. Hij was razend dol op haar. Ze had in z'n bloed een wilde storm opgejaagd, z'n zinnen in vuur en vlam gezet, ze had al z'n gedachten in beslag genomen, z'n gevoel overweldigd, er was niets in hem dan herinnering aan haar, verlangen naar haar... en toch, toch durfde hij niet zeggen, dat hij van haar hield, dat hij haar liefhad... Hoe kwam dat ?... Waarom schrok zijn gevoel terug voor dat woord, die bekentenis?... Was het de afstand?... Was het, omdat ze tóch de dame bleef, de schuw bewonderde verschijning uit andere, voor hem ontoegankelijke sferen, te ver, te hoog, te fijn voor zijn ruwheid, zijn domheid, zijn gebrek aan alles wat daar als iets vanzelfsprekends en onontbeerlijks gold?... Ook dat was er... Maar er bleef iets anders, iets volkomen onverklaarbaars, een heimelijke afweer ergens in een diep verborgen hoek van zijn bewustzijn, raadselachtig... En zij... hield ze van hem?... Hoe kón een mevrouw Amelie houden van een Merijntje Gijzen?...

Ze was ongelukkig, mevrouw Amelie. Een eenzaam schepsel, had ze zich genoemd. Een gescheiden vrouw was ze, door haar man bedrogen, verraden, verlaten en verstoten. Ze had het hem verteld. Zo'n echte Indische, rijke patser, zo'n soort koninkje over de bruine mensen in dat verre land, een heerszuchtig, ruw en zedeloos type, die haar behandelde als een soort slavin toen hij haar eenmaal in z'n macht had... Haar, zo'n zachte, lieve, fijnbeschaafde vrouw, die een oneindige behoefte had aan tederheid!... Als hij die schoft hier had, zou hij hem met plezier de nek breken!... Hoe konden er zulke beesten bestaan ?... In plaats dat ie haar aanbad, op z'n blote knieën God dankte, dat hij zo'n mooie, fijne, zo'n wonderbaarlijke vrouw gekregen had... Hij zoop, hij ruziede, hij hoerde met andere vrouwen, bruine en blanke, zo ongeveer onder haar ogen... En toen ze dat niet wou, had hij haar uitgelachen, aangeblaft en ten slotte geslagen, dronken, doldriftig, een beestmens... die had je onder de rijken net zo goed, zo ontwikkeld, beschaafd en welgemanierd als ze leken ... Zo was het tot een scheiding gekomen, en ze was naar Holland teruggekeerd, verslagen, kapot, wanhopig, en nog belasterd op de koop toe, als was zij de schuldige... Arme mevrouw Amelie... Ze was er nou een beetje overheen. Ze was bits en hatelijk geworden door haar ongeluk, wantrouwend, trots en afwijzend, geprikkeld en gauw kwaad... Maar Merijntje Gijzen zou het weer aan haar goed maken, lief voor haar zijn, haar beschermen en zorgen, dat het verdriet haar niet meer kon bereiken... zou hij niet ?... Zo lief, zo dringend had ze het gevraagd, haar grijze ogen hadden zo smekend in de zijne gezocht, dat hij zijn ontroering had moeten wegslikken. Wat kon je dan anders doen dan ja knikken, haar tegen je aanhouden, die grote, bange ogen dichtkussen en kijken hoe er een glimlach kwam op dat heerlijke gezicht... Mevrouw Amelie, die zich door hem liet sussen als een klein meisje, zittend op zijn knieën, dicht tegen hem aan gedrukt, de armen om zijn hals, de vingers spelend in zijn haar... en om zijn hoofd de bedwelmende geur, die stroomt uit haar kleren, haar hals, haar haren... Het lijkt allemaal zo onwerkelijk, zo vreemden onbestaanbaar. Het lijkt een dwaas spelletje, zoals kinderen spelen... nou ben jij de vader en ik ben je kleine meisje en ik heb me zeer gedaan en nou moet jij me troosten en het afzoenen... En als het spelletje gespeeld is, gaan we ieder naar ons eigen huis en het is voorbij, afgelopen en vergeten.. .Je kunt je alleen niet voorstellen dat zo'n mooi meisje met zulke sjieke kleren aan en uit zo'n deftig huis met jou heeft willen spelen... Maar misschien was er toevallig geen mens anders... Het was het vreemdste wat je beleven kon. Mevrouw Amelie, die je zelfs uit de verte niet met zulke gedachten zou hebben durven bekijken... En hoe kwam het, dat hij niet met vertrouwelijkheid aan haar kon denken? Ze hadden de armen om elkaar heen gehad, elkaar gekust tot ze geen adem meer hadden, elkaar lieve woorden toegefluisterd, stille naampjes, kinderachtig en zoet, ze had tegen hem aan gelegen, zijn hand tegen haar borst gedrukt om hem te laten voelen hoe onstuimig haar hart sloeg en hij had zijn hand om die vaste, ronde borst gehouden... en toch wou er geen vertrouwelijkheid tegenover haar in zijn gedachten komen... Hij begreep het niet... het maakte hem nerveus, vaag beangst. Het waarom kwelde hem. Hij vond geen antwoord... Hij verlangde naar haar. Hij trachtte zich voor te stellen, hoe zij daar in dat brede, lage bed lag, met alleen een zijig nachtkleed aan, en ze dacht aan hem en verlangde naar hem, zoals hij naar haar, en zuchtte diep, zoals hij nu ook. Hij wou zich voorstellen, dat hij bij haar lag, dat ze hartstochtelijk het spel van die middag voortzetten, dat zij zich volkomen aan hem gaf... Dat kon hij zich voorstellen, maar het bracht nog de vertrouwelijkheid niet... Er was iets vreemds in dit alles, iets onwezenlijks, iets spookachtigs bijna... Misschien... Misschien lag mevrouw Amelie wakker en had spijt van wat er gebeurd was... Misschien was het alleen gekomen, omdat het gesprek over die eenzaamheid haar van streek gemaakt had, weerloos van verdriet en verlangen naar troost, en verweet ze zichzelf haar gebrek aan zelfbeheersing tegenover zo'n onbehouwen jongen, een arbeider waar ze niets mee gemeen had, die haar niet waard was, een grove slungel bij haar vergeleken, slecht gekleed en dom, onontwikkeld en onbeschaafd, alleen maar met sterke poten aan zijn lijf.. en die toevallig eenzelfde soort verdriet had als waaronder zij leed... twee eenzamen ... De eenzaamheid had haar zich doen overbuigen naar hem ... En zeker schaamde zij zich dood over wat er gebeurd was, nu zij er rustig over nadacht.. Het kon niet anders... Het zou morgen wel begraven en vergeten moeten worden... Dat was heel begrijpelijk, maar het deed hem toch pijn... hij zou erom kunnen huilen, als hij daar niet te trots voor was... Want ze was onuitsprekelijk heerlijk, mevrouw Amelie, en hij kon wel vloeken, omdat zij niet geboren was in dezelfde kring als hij ... dan zou alles normaal geweest zijn, en een ondenkbaar groot geluk lag voor het grijpen... Nu?... Lege opwinding... een opwelling in een kort ogenblik van zwakheid... Hij had toevallig op haar weg gestaan, het had ook een ander kunnen zijn... ieder ander...

In donker waren ze terug naar het dorp gegaan. Ze had tegen hem aangeleund, hij had een arm om haar heup gelegd, haar lichaam voelen bewegen onder het gaan. Af en toe hadden ze stilgestaan en elkaar gekust. Haar benen had hij tegen de zijne gevoeld. Ze had gezegd, dat ze elkaar veel zouden zien, een van de eerste avonden zou ze hem vragen weer iets voor haar te doen, en ze zouden er een groot feest van maken, samen alleen in haar kamers, niemand zou er iets van weten of merken... Daar kwam natuurlijk niets van... dat was ook maar zo'n woord in de wind geweest...

Meneer Louis had hem niets gevraagd. Hij had hem wel af en toe, als hij dacht, dat Merijntje niet op hem lette, onderzoekend en ongerust zitten aankijken. Ze hadden vrijwel zwijgend gegeten, dan een sigaar gerookt en gelezen. Later was meneer Louis naar Joris gegaan en had gevraagd of hij meeging. Maar Merijntje had gezegd, dat hij liever thuisbleef, hij was moe, had hoofdpijn en wou vroeg naar bed. Nu was meneer Louis allang weer terug en gaan slapen, en Merijntje lag klaar wakker, viel van de ene gedachte op de andere, wisselde van stemming en geloof, kon uit zichzelf en de toestand niet wijs worden, tuimelde uit de verrukking van zijn herinnering in de schrik van zijn nederigheidsbesef en vond geen rust, geen zekerheid, geen vertrouwen. Zweet prikte brandend op zijn huid, telkens als hij zich gejaagd afvroeg: wat moet daarvan terechtkomen?...

De volgende morgen, na een paar uren van telkens door schrikdromen onderbroken slaap, voelde hij zich rillerig en slecht gestemd. Een beduchtheid deed hem meneer Louis ontwijken. En ook deze scheen onrustig, somber gehumeurd en gehinderd. Hij raakte de piano niet aan, liep in z'n kamerjas te ijsberen, stond minuten lang voor het venster naar buiten te staren, met nerveuze vingers trommelend op het glas. Hij rookte de ene sigaar na de andere, hoewel hij wist dat het slecht voor hem was. Merijntje was de tuin ingegaan, stak de paden recht, begon dan de beukenheg bij te snoeien. Tegen elf uur kwam Joris Moonen langs. Hij groette Merijntje luchtig, keek hem even aan met een nieuwsgierige, onderzoekende blik, ging dan het huis binnen. De jongen voelde zich onaangenaam. Hij had een slecht geweten, en dat wou hij niet. Hij had zich niets te verwijten. Hij was een vrij mens, en mevrouw Amelie evengoed. Als die twee iets wisten, en kwaad waren, best, dat moest dan maar. Ze hadden toch maar met hem op voor zover ze hem gebruiken konden voor hun werk, zich voor hem interesseerden, zich misschien heimelijk om hem amuseerden. Misschien lachten ze om zijn ijver, zijn vurige toewijding, zijn weetgierigheid, zijn stomme vragen, zijn voor hen grappige verkeerde antwoorden. Best!... Ze mochten lachen... Ze konden stikken. Ze zouden hem niet van zich afschudden als het hun lustte... Hij ging uit eigen beweging, en gauw... Een geluk, dat mevrouw Amelie hem de ware aard van hun goedheid en belangstelling geopenbaard had. Het was wel een harde ontgoocheling, maar toch beter gewaarschuwd te zijn... En wat er was tussen mevrouw Amelie en hem, dat ging ze geen bliksem aan... Mevrouw Amelie was de enige reden, waarom hij niet vandaag nog weg ging. Hij kon niet gaan. Hij was zeer verward, telkens nog verzinkend in de eindeloze, ongelovige verbazing, maar zijn bloed ruiste stormachtig, hij was vol van het voorgevoel ener grote vervulling, zijn zinnen riepen naar haar handen, haar lippen, heel dat soepele, warme, onbekende lichaam, al zou hij er met geen woord over hebben durven of kunnen reppen. Zij hield hem vast. Hij was gebonden. Hij kon niet weg... De band was zoet...

Onder de koffie had hij telkens het gevoel dat meneer Louis hem iets wou vragen, een gesprek beginnen. Maar als hij hem aankeek, zweeg hij, wendde het hoofd af, verkruimelde een stuk brood. Er was een vreemde gespannenheid, die Merijntje aanvoelde als vijandig en waartegen hij zich innerlijk mokkend, vijandig te weer stelde. Vlug at hij af, keerde met een korte groet terug naar zijn werk in de tuin, in zijn rug voelde hij de speurende blik van meneer Louis. Het huis bleef stom. Er klonk geen muziek. Het drukte hem met een redeloos schuldgevoel, dat hij wrokkig zocht weg te dringen. Tegen half vier ging hij gewassen en opgeknapt de deur uit, de handen in de zakken van zijn jekker, de pet uitdagend scheef opzijn welgekamde haren, hij floot een schril liedje en was zenuwachtig.

Bij het ven vond hij mevrouw Amelie. Ze droeg een zwart mantelpakje met een losse witte zijden blouse er onder en een bonte das om haar hals. Ze vloog in zijn armen als een verliefd meisje, met een kleine kreet van vreugde. Hij kuste haar en wist niet meer dan dat zij de armen om zijn hals had, dat ze mooier was dan hij ooit geweten had, dat hij dronken zou worden van de geur die uit haar hals stroomde en dat hij krankzinnig was van verlangen en blijdschap, hartstocht joeg als een vuur door zijn bloed en alle martelend getwijfel vervloog, als stof op de wind... Ze was van hem, en wee die een hand naar haar uitstak...

IV

Die nacht had hij als een roos geslapen. Het kon hem niet meer schelen. Niets kon hem meer schelen. De wilde kussen, de hartstochtelijke liefkozingen van mevrouw Amelie hadden hem in een roes gestort die alle denken onmogelijk maakte, overbodig en belachelijk. Iets geweldigs was over hem gevallen, sleurde hem mee en hij liet zich gaan. Zo iets kon niemand zich voorstellen. Zo'n heerlijkheid had nooit iemand beleefd. Zo'n witgloeiend geluk was nog nooit iemand overkomen. Mevrouw Amelie had het hem gezegd: hij was een zonnekind. Hij was een zonnekind... Vandaag zou hij haar niet zien, maar morgenavond zou hij bij haar zijn. Het zou het feest worden dat zij hem beloofd had, het feest van hun liefde... een koningin zou zich weggeven aan een slaaf... want zo was het, zij was een koningin en hij was een slaaf, maar de koningin zou van hem zijn... zo had ze het hem verteld, als een sprookje... Ze wist nu, dat ze nog nooit van een man gehouden had... van hem hield ze, brandend, met een overstromende hartstocht... er was iets in hem, dat haar betoverde, bedwelmde... ze kon aan niets anders meer denken... wat had hij haar eigenlijk gedaan?... Ze had het gestameld, met haar lippen op de zijne, en een gevoel van trots, van macht was in hem ontwaakt... Hij wou wel een slaaf heten, hij wou haar slaaf wel spelen, maar de slaaf zou heersen over de koningin...

Meneer Louis was niet aan het ontbijt. Hij voelde zich niet goed, had weinig geslapen en bleef nog een paar uren in bed. Merijntje werkte weer in de tuin, de zon scheen, een helle Maartse zon, de lucht was koel en sterk, de aarde voelde veerkrachtig aan en geurde zwoel. Driftig hanteerde hij de grote schaar, de twijgen vielen onder haar nijdige beten ritselend langs de verdroogde blaren naar de grond voor zijn voeten. De slaaf werkte. Hij werkte hard en met plezier. De koningin wachtte. Morgen... Morgenavond... Even dook de gedachte op: en daarna?... Daarna?... Hij lachte luidop in de stilte van de tuin... En schrok van de stem, die zei: 'Den 'ovenier 'eed een goeie bui!' Het was Joris, die aan de andere kant van de heg stond. 'Wa' stoade doar in j'w eentje te lache, Sjoan-olie?'

Zonder aarzelen antwoordde Merijntje: 'Ik docht oan da' Fraans gedicht, da Mortelmaans zo mooi von...' Nu lachte ook Joris.

'Was ie goed?... Vandoag of morrege lach ik m'n eige nog es oongelukkig meet' dieë zot.'

'Ik sloeg 'em liever af één toe es om z'n lol-ore,' grinnikte Merijntje. 'Is meneer Louis binne?'

''k Weet nie. 'IJ was doar strak nog in bed. IJ voelde z'n eige nie goed, zee Ketrien.'

'Zo... een bietje verkouwe meschien. Giesterenoavend was ie al wa' schor.' Met een bezorgd gezicht ging hij verder, keek nog eens om, en schudde op vreemde wijze het hoofd.

Ze weten bepaald iets, dacht Merijntje. Natuurlijk. De een of andere kletskous zou hem wel met mevrouw Amclie gezien hebben, al hadden zij ook niemand opgemerkt. De roddelmachine was misschien al in volle werking. Hij moest erom lachen, vol grimmige wrok. Ze mochten fluisteren en verzonnen bijzonderheden rondbrieven. Hier konden ze niet aan reiken. Hij was geen pastoor en mevrouw Amelie keek het hele dorp met één hooghartige blik uit haar grijze ogen muisstil. Ze vonden het niet goed. Joris en meneer Louis vonden het ook niet goed. Ze deden bezorgd, bedrukt en gehinderd, 't Kon hem niks verstikken!... De wilde spanning, die het leven gekregen had door de liefde van die hoge vrouw konden zij toch niet breken... Hij mocht dan een ongeletterde, rauwe arbeidersknul zijn, maar hij kon een eenzame, verlaten en mishandelde vrouw terug in haar evenwicht brengen, haar blij en gelukkig maken. Alles in hem vloog haar tegemoet, ze wou van hem weten, dat was iets van hem en haar, iets geweldigs, en daar kwam niemand tussen... Dat liet hij zich niet afnemen, niet bederven. Door geen praatjes, geen boze blikken, geen kwasi-bezorgde houding... Vandaag zou hij haar niet zien. Jammer. Hij verlangde naar haar. Zijn handen wilden spannen om haar ronde bovenarmen, zijn lippen wilden spelen in haar warme hals, daar waar een ader driftig klopte, hij wou de dronkenmakende geur opsnuiven die van haar uitstroomde... ze was helemaal als een dronkenmakende geur, ze was onvergelijkelijk, ze was verrukkelijk boven alles en allen... met haar ging je naar hoogten, die je niet wist, dat bestonden, waar je duizelig werd, beefde van een zaligheid die niemand zich verbeelden kon... Ze moesten eens proberen, daar met één vinger aan te roeren... dan zouden ze te weten komen wie dat kalme, verlegen Merijntje Gijzen eigenlijk was...

In de namiddag was meneer Louis opgestaan. Merijntje had doelloos lopen dwalen in de motregen, de weg en de bospaden langs waar hij gelopen had met Amelie; hij had bij het ven gestaan en over het donkere water gekeken, waar kleine rimpeltjes over huiverden; hij hield van dat water; hij was er ook, glimlachend, jaloers op, want mevrouw Amelie had hem verteld, dat ze er 's zomers in ging zwemmen, zo maar poedelnaakt, want er kwam hier nooit iemand ... van de zomer zouden ze er samen zwemmen... Heel de wereld zou vol worden van Amelie... Toen hij terugkwam, bevangen in de loomheid van zijn vage dromen vol verlangen en verwondering, zat meneer Louis in zijn kamerjas gewikkeld bij de haard, weggedoken in een diepe stoel. Hij zag er slecht uit, bleek en vermoeid. Zijn handen hingen slap over de leuning van de fauteuil, een donkere lok viel slordig over zijn voorhoofd. Hij groette. Zijn stem klonk mat. Onder de zware, half neerhangende leden blonken de donkere ogen met koortsige gloed. Merijntje had medelijden met hem. Hij had toch een goed en mooi gezicht. Je kon duidelijk zien. dat hij een broer was van mevrouw Amelie. Zijn ogen waren heel donker, maar net zo gevormd als de hare. Zijn voorhoofd ook. Maar bij hem was alles groter, harder, scherper. De zuster was fijner, alles aan haar was vrouwelijk verzacht en afgerond. Maar het voorname was in allebei even sterk. 'Ben u nie goed, meneer Louis?'

Er klonk iets van de oude warmte in de bezorgde stem. "t Gaat wel over... een beetje koorts.'

De witte hand had even een afwerend gebaar gemaakt. Net een zieke vogel, dacht Merijntje. Hij hield toch veel van meneer Louis. Het was een bittere gewaarwording. dat er iets vijandigs tussen hen gekomen was, een vreemdheid, een wantrouwen. Het was eerst allemaal zo goed, zo rustig, zo blij geweest...

Meneer Louis at weinig, langzaam en verstrooid. Het glas beefde in zijn hand, telkens als hij een slok water nam. Hij had vast een zware kou gevat. 'U had in bed moete blijve.'

De ander keek hem even aan, haalde de schouders op. 'U moet een warme kwast drinke straks en vroeg gaan slape.'

'Ja... goed... O ja. Joris heeft gevraagd of je na 't eten bij hem komt... Hij wou je wat laten zien... en iets met je bepraten.'

'Best.'

Na tafel kroop meneer Louis weer in z'n grote stoel bij de haard, kouwelijk de handen wrijvend met een vreemde, trage beweging. Zijn ogen staarden, dof en afwezig. Merijntje treuzelde wat door de kamer, keek in een boek, las een paar regels zonder te begrijpen wat de woorden betekenden. Eindelijk zei hij: 'Kom, ik zal m'n jas halen en dan gaan ik naar Joris.' 'Da's goed... Maar leer je af te zeggen: ik gaan... 't is: ik ga.'

De jongen lachte. Hij vond het geen slecht teken, dat meneer Louis nog aandacht had voor z'n fouten in de taal.

"Ik ga probere om 'et te onthoue,' antwoordde hij met nadruk. 'Dag meneer Louis.'

Daarop liep hij de kamer uit. Bij de deur keek hij nog eens om. Meneer Louis' hoofd was op zijn borst gezonken, alsof hij ging indommelen. Hij had het toch zeker lelijk te pakken, zo lusteloos en slap had hij hem nog nooit gezien.

Boven stak hij zijn lamp aan, wies handen en gezicht, trok zijn gladde blauwe schipperstrui aan. Daarop kamde hij zijn haren en lachte tegen zijn spiegelbeeld. De bezorgde trek die meneer Louis' ongesteldheid veroorzaakt had, vervloog, een stralend gezicht keek hem aan, blozend, gezond, sterk en blij. Dat was Merijntje Gijzen, aan wie een wonder gebeurd was... Morgen... Morgenavond... Het was nog lang, maar het hinderde niet... dat was juist wel goed... al die uren kon hij er over denken, de voorsmaak proeven van het grote geluk, zich onmetelijk verbazen over zijn wonderbaarlijke uitverkorenheid, weten, dat het tóch werkelijkheid was, dromen, verlangen, zacht verlangen naar de tederheid van de zachte armen, die zo vleiend om zijn hals konden glijden, naar de half gesloten grijze ogen met hun verrukte, bedwelmde blik... het was een feest te leven, te weten dat iemand zo dol op je was, zo onbegrijpelijk dol op je was, een vrouw als de zuster van meneer Louis...

Hij ging languit op zijn bed liggen, vouwde de handen achter het hoofd. Zo lag hij graag. Dan kon je zo heerlijk nadenken en dromen... Hij had best even de tijd. Joris liep niet weg... Die had iets met hem te bepraten ?... Er kwam een waakzame blik in zijn ogen. Wantrouwig herhaalde hij de woorden van meneer Louis. Wat moest dat?... Let op... meneer Louis had Joris overgehaald om over mevrouw Amelie te beginnen!... Ze zouen proberen, haar bij hem zwart te maken... ze kon verdomd onaangenaam zijn, de Markiezin de Pompadour... Hij wist het nu: de Markiezin de Pompadour was een gemeen loeder geweest, een slet, de hoer van een Franse koning... ze had alle kwaad gedaan dat je maar bedenken kon... Min was dat van meneer Louis om zijn eigen zuster te vergelijken met zo'n kreng, echt min... Of zou hij alleen bedoelen, dat ze zo mooi was, want die Markiezin moest een wonder van schoonheid zijn geweest... Nee... hij bedoelde het hatelijk... dat hoorde je aan zijn toon... Hoe kon iemand liet over zijn hart verkrijgen, zijn eigen zuster zo te bekladden !... Of ze 't al niet zwaar genoeg had na een leven met zo'n Indische rotvent, zo'n schoftige hond... Hij sloot zijn ogen, zag haar nobel, blank gezicht, de droefenis die er over ging als ze sprak over die treurige dingen uit haar leven... Een eenzaam schepsel... het woord vertederde hem nog steeds... Het was goed hier zo stil te liggen, te dromen, haar te verdedigen, stil naar haar te verlangen, te weten dat ze aan jou dacht, dat er een wonder was, dat iedere harteklop je dichter bracht bij het ondoordenkbare geluk... De tijd verstreek... de tijd mocht verstrijken... de avond was nog lang genoeg en bij Joris kwam hij nooit te laat... Beneden was iemand door de achterdeur binnengekomen en liep door de gang. Korte, driftige stappen. Je kon hier, door de planken zoldering, alles horen wat er beneden gebeurde. Dat was de deur naar de grote kamer, die open ging, hij kende dat dubbele, knarsende gepiep van het scharnier. Toen kwam meneer Louis' stem, luid en verbaasd: 'Amelie!'

Merijntje schoot recht. Amelie?... Ze kwam hier haast nooit. 'Hallo, ja, ik ben 'et... Waar is Merijntje Gijzen?'

Haar stem klonk overmoedig, lachend en opgewonden. Het bleef even stil. Daarop vroeg meneer Louis: 'Wat moetje van Merijntje?'

'Ik kom hem halen. Hij moet iets voor me doen. Ik had 'et'em gevraagd voor morgenavond, maar 't komt me nu beter uit.'

Merijntje had al één been buiten het ledikant, toen hij meneer Louis hoorde zeggen: 'Hij is uitgegaan.'

'Waar naartoe?'

'Dat weet ik niet.'

Meneer Louis loog. Hij kon denken, dat Merijntje uitgegaan was, maar dan wist hij waarheen. Hij wou niet, dat mevrouw Amelie hem vond, en daarom loog hij. Dat was lelijk. 'Zeker naar Joris?'

O zo! Liegen hielp niet... Als ze wegging, zou hij de trap afrennen en haar opvangen nog voor ze de tuin uit was. 'Wat ben je met Merijntje Gijzen van plan?'

Dat was meneer Louis' stem, maar bijna onherkenbaar, driftig, hoog en schril. Merijntje schrok er even van, maar moest dan glimlachen om de vraag, waarop hij natuurlijk nooit een afdoend antwoord zou krijgen. En daar had je 't al. Spottend kwam Amelies weervraag: 'Wat gaat jou dat aan?'

Juist!... Daar zou hij niet veel op weten te zeggen !... Er kwam dan ook niet zo dadelijk antwoord. Hij hoorde meneer Louis heen en weer lopen. Hij zag het hooghartig onverschillige gezicht van mevrouw Amelie, die kalm haar vrijheid verdedigde. Ze mocht toch zeker omgaan met wie ze verkoos ?... Maar de wilde heftigheid van meneer Louis' uitbarsting joeg hem dan een schrik door de leden. Nog nooit had hij een stem gehoord waar zo'n woedende drift als een dier uit naar voren sprong. Was dat meneer Louis, die gewoonlijk zo rustig, een beetje loom sprak, op beschaafde toon, zonder een spoor van opwinding, nadenkend en gereserveerd?

'Wat heb je met die jongen voor?... Hou je handen van 'em af!... Ik zal niet dulden, dat je hem bederft, versta je dat?... Ik duld 'et niet.'

'Wel, wel, wat een opwinding!... Wat heb jij met die jongen te maken?'

'Ik mag die jongen. Ik verwacht wat van 'em. Ik wil wat van 'em maken. Laat 'em met rust... Hij is te goed voor jouw liederlijke spel... Zijn er geen andere genoeg?'

'Hij interesseert me. Mag jij alleen wat in 'em zien?'

'Je blijft van 'em af... Ik begrijp wel, waarom hij je interesseert en wat je van 'm wilt... Vivisectie, hè?... Jij, je bent altijd een sadiste geweest. Maar van hem blijf je af... Desnoods vertel ik 'em haarfijn wie en wat jij ervoor een bent.'

Amelie lachte honend. Op snijdende toon zei ze: 'Dat moet je doen, ja... Veel kans, dat ie je in je eigen kamer tegen de grond slaat... Ik heb het terrein voorbereid... Ik heb een beeldje in die onbedorven ziel van jouw Merijntje geëtst, dat beter in zijn kader past dan de perverse cocotte, die jij 'em zou voortoveren... En waarom zou ie jou geloven?... Ben jij een vrouw?... Heb jij lippen, die hij kussen wil?... Heupen, die hij wil voelen bewegen onder de druk van zijn hand, een hals, waar hij zijn gezicht in wil drukken, armen, die hij om zich heen wil voelen?... Als z'n verstand hem ooit zeggen zou, dat ie jou moest geloven, zouen al z'n zinnen schreeuwen, dat ie toch aan mij moest blijven hangen, zolang ik zelf hem niet los laat... Want jij, wat ben jij voor 'em?... Een beter soort schoolmeester.. . Maar ik ben de lust en de liefde, de vrouw, de welige, rijpe vrouw, waar alle mannen op zijn jaren van dromen... Ik doe met hem wat ik wil, zolang 'et mij lust...'

'Schei uit! Hou, verdomme, je mond... Je bent een schaamteloos wijf, een slet ben je... je leeft als een zwijn.'

'Bekend. Kan ik het helpen?... Complimenten aan ons dierbaar voorgeslacht.'

'Smerige uitvluchten!... Als je wilt...'

'Wil jij dan gezond zijn... Als je dat lukt, zal ik nog eens proberen als een eerbare maagd van voren af aan te beginnen...'

Er vloog iets kletterend in scherven en Amelie lachte schril boven het lawaai uit.

'Hypocriet,' zei ze smalend. 'Jammerlijke hypocriet!... Als je een ander corpus had, zou je graag met me wedijveren.'

'Je blijft van de jongen af! Je blijft van de jongen af!'

Hij gilde het. Merijntje werd ijskoud bij de snerpende klank van zijn overslaande stem. Hij zat weggedoken in het bed, in ijlende schrik... Wat was dat?...

'Die jongen is mijn... Hij bevalt me. Eerst wou ik jullie maar een beetje plagen en 'em van jullie weglokken. Maar hij bevalt me. Ik wil 'em hebben, begrijp je, en als ik iets hebben wou, heb jij 'et me nooit kunnen onthouden. En nou wil ik dat Merijntje Gijzen van jou hebben. Ik heb 'em mezelf beloofd. Ik verveel me en hij zal me afleiding geven... Er zit werkelijk wat in. Ik bespeel hem zoals jij je piano of je cel. Je kunt me niet dwarsbomen. Hij zal je niet geloven... En als 'et me verveelt, dan kunje 'em terugkrijgen en proberen een intellectueel van 'em te maken, een dichter voor mijn part... Dan zal ie meteen iets hebben om over te dichten... Wat is zo'n ervaring voor een aankomend dichter niet waard?'

'Is 'et nou uit?... Verdomde sloerie... Als je je gemene bek niet houdt, trap ik je de deur uit, dame of geen dame... En die jongen laatje met rust!... Je laat 'em met rust of er gebeuren ongelukken, versta je dat, ongelukken!'

Weer vloog er iets kletterend over de vloer en mevrouw Amelies sarrend gelach bewees, hoe weinig zij zich de dolzinnige woede van haar broer aantrok.

'Stel je niet zo aan,' zei ze schamper. 'Ik zég openlijk, wat hopen vrouwen denken en waarnaar ze doen zónder het te zeggen. Dat is 'et hele verschil. Je bent toch geen kind?'

'Doe wat je wilt... aan je liederlijkheid ben ik gewend... maar ik zweer je, dat je déze jongen niet bederven en kwellen zult. Daar is hij te goed voor, en ik zal het weten te verhinderen.'

'Dat moetje dan maar proberen... Ik lach om je grootspraak!'

'Amelie!... pasop!... Ik waarschuw je!'

Zij lachte weer. Hoe kon zij lachen? In meneer Louis' stem klonk een wanhoop en een woedende dreiging waar je bang voor werd. Maar zij werd niet bang, mevrouw Amelie. Ze zei koud en treiterig: 'Nou je dramatisch begint te worden, ga ik maar weg... Daar heb je geen figuur voor, Louis... Ik ga es kijken of Merijntje Gijzen bij Joris is... So long, dear!'

Met snelle passen liep ze de kamer uit, de gang door, trok met een harde slag de buitendeur in het slot. Maar Merijntje Gijzen liep haar niet achterna om haar op te vangen en met haar mee te gaan. Hij zat boven op zijn bed en beefde. Beneden hem vloekte meneer Louis godslasterlijk en sloeg drie keer achter elkaar dreunend met de vuist op tafel. De jongen hoorde hem stampend heen en weer lopen. Dan werd het stil. Meneer Louis was gaan zitten, afgemat door zijn woede-uitbarstingen... Arme meneer Louis!... Hij had hem vals beschuldigd... Meneer Louis was geen egoïst, die hem maar wou gebruiken voor zijn eigen doeleinden en hem dan onverschillig in de steek laten, zoals mevrouw Amelie hem voorgepraat had... 't Was net andersom!... Zij wou hem gebruiken voor haar plezier, als een speelpop, een aapje-op-een-stokje, en al haar lievigheden, al haar bezorgdheid... komedie, om hem te verblinden... Zo'n serpent!... Zo'n loeder... Tranen van woede, ontsteltenis, spijt en diep verdriet liepen langzaam uit zijn ogen. Schaamte en teleurstelling wroegden. Bitter verweet hij zich, dat hij maar alles geloofd had wat ze hem wou wijsmaken. Zo'n goedgelovige, onnozele hals was hij, bleef hij dus?... Hij werd nooit wijzer?. .. Waarom had hij haar geloofd en zich gekeerd tegen zijn ware vrienden om haar aan te hangen ?... Ze had het zelf gezegd, triomferend en zelfbewust: omdat ze lippen had, die hij wou kussen, heupen, die bewogen onder zijn hand... een heel zacht lichaam, dat hem gek maakte van verlangen... omdat ze een vrouw was... dat was haar macht over hem, daarin lag de oorzaak van zijn zwakheid... zo'n idioot, zo'n minderwaardige geile bok was hij... als een vals wijf zijn zinnelijkheid prikkelde, verloor hij zijn verstand, zijn oordeel, liep achter haar aan als een snuffelend reutje... Reuen... alle mannen waren reuen... wie had dat ook weergezegd?... Nee... 't was niet alleen dat, niet die beestige drift alleen... Vrouwen maakten hem zwak als ze lief praatten, als ze bedroefd keken, als ze klaagden en lieten merken, dat ze door hem geholpen wilden worden, dat ze hem nodig hadden... En dat schenen ze te weten, de Krengen, daar maakten ze gebruik van om hem naar zich toe te lokken... en dan kwam de rest, de prikkelende bekoring van het wonderlijke lichaam, het andere lichaam, zo mooi, zo enkel maar mooi, zonder de kracht van taaie, onder de huid opbollende spieren, enkel maar mooi, rond, blank en zacht... Dat sloopte zijn laatste bezinning, hij geloofde in haar volmaaktheid, haar goedheid, haar onschuld, hij wou alles voor haar doen, haar verdedigen, verzorgen, vertroetelen, troosten... hij zag alleen nog maar wat zij hem voorspiegelde. Zouden alle mannen zo zijn?... Of was hij een uitzondering, een slappeling, een simpele dwaas, voorbestemd om eeuwig een stuk speelgoed te blijven voor slimme vrouwen, die zich met hem wilden vermaken, hem voor haar karretje spannen ?...

Hij had toch een hekel gehad aan mevrouw Amelie!... Hij had haar gevreesd en gemeden, omdat hij voelde, dat ze trots, koud, zelfzuchtigen onaangenaam was. Toen had ze hem een aai gegeven, en zijn mening was omgeslagen. Meneer Louis had hem gewaarschuwd, en hij had niets meer willen horen. Ze had geparadeerd met haar mooie armen, haar blanke hals, de soepelheid van haar lijf, en hij was verzonken in een soort verlammende bewondering. Ze had de komedie gespeeld van de beklagenswaardige, misdane vrouw en hij was opgeveerd tot de wil om haar te troosten, te helpen... Hals over kop was hij in de waan gestort, die zij met opzet en listig over hem gebracht had. En waarom ?... Zij verveelde zich, zij wou afleiding hebben, Merijntje Gijzen was een aardig stuk speelgoed, hij sprong en duikelde net als zij wou, ze kon zich een ongeluk lachen om de grimassen die zij uitlokte, ze wou hem ook nog in haar bed hebben, ze kende schaamte noch deugd, alles was enkel maar vermaak, genot, gewetenloos spel... Mevrouw Amelie, alles wat je je maar kon voorstellen aan voornaamheid, deftigheid, fijne beschaving... en ze was net eender als Bets, dat wulpse wijf in Rotterdam, die zelfs Flierefluiter om haar pink gewonden had... geen haar beter dan Bets was ze, geraffineerder, maar niks beter, een min kreatuur, en hij had als een kreunend hondje aan haar voeten liggen kwispelstaarten, gelovig, een slaafse hond, zich laten aaien en opz'n nek kloppen en haar hand gelikt... Bah! 't was om te braken... Hij kon braken op zichzelf, op haar, op heel de beroerde, bedrieglijke, smerige rotwereld... Een geluk, dat hij nog net op tijd de waarheid aan de weet gekomen was... Onze Lieve Heer meende het nog zo kwaad niet met hem !... Onze Lieve Heer!... Hij grinnikte, spottend, kwaad, verbitterd... Onze Lieve Heer, die deze rotwereld geschapen had en haar duldde, geen vuur en zwavel liet regenen om haar weg te branden... De mens had hij geschapen naar zijn beeld en gelijkenis!... Een fraaie Lieve Heer, als je je hem voor moest stellen naar dit beeld en die gelijkenis... een nobele figuur!... Dan schrok hij terug voor zijn gedachten. Hij kon wel niet meer geloven in de primitieve Lieve Heer van zijn kinderjaren, maar er huiverde toch iets in hem terug voor boosaardige spot ermee... Hij moest anders zijn dan men hem geleerd had, maar het was ondenkbaar, dat hij er niet was... waar en hoe deed er niet toe, maar je moest hem eerbiedigen... Ook als hij een wereld duldde, waarin zulke smerigheden, zo'n gemeenheid voorkwam?... Waarschijnlijk ook dan... hij duldde toch ook de duivel... Waarom ?... W'aarom versloeg hij hem niet eens en voorgoed?... Als Merijntje Onze Lieve Heer was, zou hij de duivel verpletteren, de wereld verlossen van het kwaad, de mensen goed maken, vredig en gelukkig... Wat was de zin van zo'n Bets, zo'n mevrouw Amelie?... Waarom moest een man als meneer Louis getreiterd worden door een slecht wijf als zijn zuster?... Waarom was het kwade sterker dan het goede?... Bets leefde en genoot van haar streken, Flierefluiter lag in het graf en werd opgevreten door de wormen ... Onze Lieve Heer keek toe en liet het begaan... Waarom ?... Het was treurig... Alles was treurig... het hele leven één bedrog, een warboel, een zwijnestal... Waarom?... Wat was de zin ervan?... Waar was het allemaal goed voor?... Waar leefde je voor, als je telkens neergeslagen moest worden, zodra je maar even van een vorige opdonder bekomen was en dacht dat er nu eindelijk iets beters begon?... Hij wou het kwade niet, al deed hij natuurlijk wel kwaad. Hij wou goed doen, goed zijn, hij had altijd aan de kant van Onze Lieve Heer willen staan, en altijd had de duivel zijn hand in het spel gemengd en hem neergemept... Die aan de kant van de duivel gingen staan, die wonnen... en de anderen kregen de klappen...

En als hij nou eens meespeelde ?... Net deed of ie niets wist ?... Zich onnozel hield, naar mevrouw Amelie ging en haar voor de gek hield ?... Van haar profiteerde, haar nam voor zijn plezier, z'n lusten op haar botvierde of ze een meid van de straat was en dan ijskoud zei: 'Zie zo, dame, nou heb ik je gehad, nou heb ik genoeg van je, 't was plezierig voor me en verrek nou maar!... Ik ga terug naar meneer Louis...' Dat zou een triomf zijn. Dat verdiende ze. Dan zou ze leren dat ze maar niet alles naar haar hand kon zetten... Haar pijn doen, beledigen, vernederen... Zo zou het eigenlijk moeten... Maar dat kon hij niet, dat was het juist. Hij kon die komedie niet spelen. Hij zou haar niet meer aan kunnen raken. Hij zou geen vriendelijkheid kunnen huichelen, geen verliefdheid, geen roes. Mevrouw Amelie had afgedaan, er was een rauwe wond, die schroeide en schrijnde... daar had zijn groot en heerlijk gevoel voor deze vrouw gezeten, met een ruk was het uit hem weggescheurd, brandende pijn deed het, maar hij had het verdiend door zijn stomme onnozelheid... leergeld moest je betalen, aldoor weer, tot je wijs was en je niet meer liet bedotten... Hij was zeker een slecht leerling...

Temidden van zijn treurige en bittere gedachten verstijfde hij van schrik. Beneden was een gestommel geweest en toen scheurde een kreet door de stilte, een langgerekte, klagende kreet, zo hol en luguber dat Merijntje geen vin kon verroeren, de gewaarwording had, dat z'n bloed in z'n lijf bevroor en zijn hart stilstond. Dan stierf de kreet weg in een rochelend gekreun, er was een geluid als van stampende voeten... godallemachtig!... dat was bij meneer Louis!... Er was iets gebeurd... Hij rukte zich los uit zijn verlamming, sprong van het bed en struikelde in ijlende haast de trap af...

In de kamer vond hij meneer Louis op de grond liggen naast de omgevallen stoel, tussen scherven van gebroken vazen. Zijn gezicht was blauw, schuim beefde op de halfgeopende lippen, de oogleden trilden over de uitpuilende, verdraaide ogen en zijn ledematen schokten in heftige stuiptrekkingen. Krijtwit, trillend op zijn benen stond Merijntje naar het afschuwelijke te kijken... Wat moest hij doen... wat moest hij in jezusnaam doen ?... Toen stoof Katrien, de huishoudster, in nachtjak en onderrok, de verwarde grijze haren sliertend om haar wasbleek gezicht, de kamer in. Ze knielde bij de stuiptrekkende neer en zei met haperende stem: 'Gaauw... goad' om den dokter... meneer Louis 'eed een toeval... Oachottekes toch...'

Blootshoofds vloog Merijntje de deur uit, het donkere dorp in. Een toeval!... Dat was het dus... dat was de geheimzinnige kwraal, waar nooit iemand in duidelijke woorden over sprak... vallende ziekte... meneer Louis was een lijder aan vallende ziekte... Hij had een toeval gekregen na de ruzie met zijn zuster, na de opwinding van de laatste dagen... En Merijntje voelde het met wroeging en afkeer van zichzelf: hij was aan deze opwinding medeschuldig... en nu had meneer Louis een toeval gekregen...

DERDE HOOFDSTUK

I

Hoger dan anders lijkt de doorschijnende, als lichtblauw satijn glanzende hemel. Misschien komt het door de kleine, helwitte wolkjes, die zo heel ver weg er langs schuiven. Misschien ook door het jubelend gezang van de leeuwerik, die je niet zien kunt en wiens liedje als een regen van kristallen toontjes naar de aarde druppelt. Misschien is het ook enkel maar zo in de verbeelding van Merijntje Gijzen, die over de dijk stapt, zijn bundel aan een knoestige stok over de schouder. Want in hem is een licht gevoel, ruimte en een gewaarwording van luchtigheid, bevrijding.

De zon van half april is warm, het gras schiet dicht en hard groen langs de dijkhelling op. In de sterk geurende velden kiemt het leven, het winterkoren golft al als hoog en krachtig gras, het glanst als zij in het witte licht en de roeken krassen en schreeuwen in de bottende bomen en bouwen hele kolonies van zwartenesten. Overal begint het nieuwe leven. In de sloten kwaken grommend de parende kikkers. Mollen gooien zwarte hopen op tussen het gras. De mussen vechten tot vlak voor zijn voeten in het stof van de weg, druk ruziënd om de grijze vrouwtjes. Houtduiven roekoeën, diep en vleiend. En aldoor, overal is dat zilverige gedruppel van leeuwerikenzang over de velden. De akkers leven. Er stappen paarden over met de eg, een knecht loopt er achter, zijn bevelen zingen ver over het veld. Er pinken bloemetjes in het gras, de blinkende sterretjes van madelieven, het glanzende goud van boterbloemen en gulle dotters, de bleke, bevende klokjes van de pinksterbloem met zijn ranke stengel en tere blaadjes... Het land is prachtig, het wijde Brabantse land met zijn bomenreeksen op de dijken, verder en nog verder en heel ver, telkens wijkt het vager naar de horizon, en er liggen huisjes met vruchtbomen en kleine bruggetjes, boerderijen in de beschutting van hoge boomgroepen, dorpjes met spitse torentjes en tussen de hoge stammen van de iepen op een verre dijk rijst nors en massief de zware toren van dc stad... een uur gaans daarachter ligt het dorp, waar hij geboren werd... salu, stad... salu, onzichtbaar dorp... Merijntje trekt weg, het noorden in, terug naar waar nu zijn huis staat, naar Rotterdam... Hij gaat zonder ander verdriet dan een vage weemoed. Hij houdt veel van dit land en de grote stad trekt hem niet aan, maar toch gaat hij zonder verdriet, met een klein gevoel van bevredigingen een groeiend verlangen zijn moeder te horen brommen, in de kamer te zitten bij de anderen, te weten, dat hij thuis is, onder eigen volk... Een jaar geleden is hij van hen weggetrokken... met Flierefluiter werk zoeken voor de zomer... een jaar geleden ... Eén jaar?... En wat is er in die tijd niet gebeurd, wat heeft hij al niet gezien, beleefd en ondervonden?... Getweeën zijn zegegaan, alleen keert hij terug, Flierefluiter is achtergebleven op het vreemde kerkhofje, onder de treurwilgen... uit, afgelopen, voorbij... Een jaar... Wat kan erin een jaar een massa met iemand gebeuren... hoe snel gaat alles, wat vliegen de dingen aan je voorbij!... Moeilijk zijn de laatste weken geweest. Ellendig had hij zich gevoeld, zo diep terneergeslagen, ontgoocheld en vernederd, schuldig en minderwaardig. Maar meneer Louis is er in geslaagd hem er bovenuit te helpen. Langzaam aan, stukje voor beetje, tot alles helder was, doorzichtig en begrijpelijk. Meneer Louis was een groot man. Groot en goed. Meneer Louis en Joris. Joris ook. Zulke mensen begrepen alles en konden je alles begrijpelijk maken. Ze durfden overal over te praten, zonder omwegen de dingen bij hun naam noemend, en dat was nodig om veel verwards en onbegrijpelijks tot klaarheid te brengen. Het was moeilijk, soms klonk het brutaal en schaamteloos, maar je wende er aan en dan ging het er anders uit zien, je begreep, dat het nergens toe diende wegkruipertje te spelen, komedies op te hangen, te liegen en te draaien. Je moest de waarheid durven zien en zeggen, want aan de waarheid kon je toch niet ontkomen. Het ongeluk was juist, dat de mensen gewoon waren de waarheid in te pakken in dikke lagen leugens, verzinsels en bespottelijke versiersels, maar daaronder bleef de waarheid de waarheid en stelde zijn eisen, onweerstaanbaar... net zo goed als het naakte lichaam, dat de mensen onder lagen van kleren verborgen... ze zouden op den duur graag ontkennen, dat ze zo'n schandalig naakt lichaam hadden, maar ze werden er even goed door geregeerd, of ze 't wouen bekennen of niet, en al trokken ze nog tien hemden en broeken en rokken en mantels er overheen, het naakte lichaam er onder bleef machtig en heerste... Ze wouen 'et alleen liever niet bekennen... Alsof dat wat hielp! De waarheid bleef de waarheid... ontkennen, loochenen was nutteloos en verkeerd. Meneer Louis zei: dat wekte spanningen, waardoor de dingen uit hun natuurlijk verband gewrongen werden, alles ging anders lijken dan het was, werd lelijk, verziekte en dreef tot uitbarstingen, onverwacht en erger dan alles wat zorgvuldig ontkend, hardhandig onderdrukt en verachtelijk genoemd werd... 't Beste was de waarheid onder de ogen te zien, de werkelijkheid te erkennen... Gode te geven wat Godes, maar ook de keizer wat des keizers was... In meneer Louis' mond kregen vele oud-bekende woorden een geheel nieuwe betekenis... Hij had Merijntje zoetjesaan heel zijn geschiedenis verteld, de geschiedenis van zijn familie, en hoe het leven van die reeks rijke, machtige, zwaar en onbesuisd levende voorvaderen drukte op hem, en op Amelie weer op andere wijze, misschien erger... Merijntje had spijt gehad, dat hij haar zulke harde en wrede dingen zo woedend toegeschreeuwd had bij haar poging om hem toch naar zich toe te lokken, een paar dagen na de verschrikkelijke toeval van meneer Louis... ze wist immers niet, dat hij het hele gesprek had afgeluisterd en haar gemeen spelletje tot op de grond doorzien... Nee... tot op de grond had hij het pas leren doorzien na de omzichtige uitleg van meneer Louis... Toen had hij het begrepen en geweten, dat zij het ook eigenlijk niet helpen kon, dat zij óók gedreven werd, niet anders kon... ze had een demon in haar bloed, en gelukkig kon ze niet worden... Vreemd... mensen uit zo'n oud en voornaam geslacht werden benijd en met ontzag aangekeken... en zo dikwijls waren ze allesbehalve benijdenswaardig... Hij was niet meer kwaad op mevrouw Amelie... De herinnering aan haar kon hem soms nog wel moeilijk zijn, een smartelijke bekoring... ze had haar giftige nagels wel diep in zijn hart en zijn zinnen geslagen... maar kwaad was hij niet meer op haar... wel blij, dat hij haar op tijd had kunnen ontlopen... Het bleef een vreemde, verontrustende vrouw. Ze was star verbaasd geweest toen hij haar zo aanblafte, maar toen was er een lachje op haar gezicht gekomen, ze had even geknikt, hem net aangekeken of hij weer een muis of een mug geworden was, hem de groeten gedaan voor meneer Louis, 'mijn respektvolle groeten' had ze gezegd en was weggewandeld... Daarmee, dat had hij duidelijk gevoeld, was hij weggestreken, uitgeveegd, verdwenen, net zo goed of hij nooit voor haar bestaan had. Het had hem meer verontrust en dieper vernederd dan al het andere. Dat iemand zoiets kon!... Daaruit bleek pas, hoe luchtig ze met hem gespeeld had, echt als met een waardeloos ding... het ontschiet je, en je denkt er niet meer aan... Kon hij het ook maar!... Hij had haar natuurlijk van zich afgeslagen, maar vergeten zou hij haar niet en vaak genoeg zou iets diep in hem nog heimelijk naar haar terugroepen... Ze was toch als een wonder door zijn leven gegaan, kort maar zo hevig... Vol vreemde dingen was het leven, vol treurige verschijnselen, waar je langs ging zonder er enig vermoeden van te hebben... alle mensen waren weer anders, en als je zoveel wist als bijvoorbeeld meneer Louis en zoveel begrepen had, dat achter de dingen stond en ze veroorzaakte... dan kreeg veel een nieuwe betekenis, je ideeën omtrent goed en kwaad begonnen lelijk te wankelen... En hij was het er met zichzelf nog lang niet over eens of dit alles je meer rust gaf, dan wel je nog erger in verwarring bracht.

Eén groot voordeel was er geweest: hij was zonder voorbehoud teruggekeerd tot meneer Louis en Joris en het geloof in de wereld waartoe zij behoorden. Meneer Louis was gauw beter geworden, nog wel vermoeid en loom, droevig gestemd en mat in zijn bewegingen. Maar daarna was hij juist weer veel actiever geworden, had gespeeld en muziek geschreven, met hem gepraat over boeken en mooie dingen en hem alles helderder verklaard dan ooit tevoren. Toen was hij ook begonnen, hem de eigenlijke betekenis uit te leggen van wat er gebeurd was met mevrouw Amelie. Merijntjes sombere wrokkigheid was eronder weggesmolten. Maar hij had ook een beklemming gevoeld, een onbestemde, verre en vage angst voor het noodlot dat als een onzichtbare wolk om deze mensen hing, op hun leven drukte, hun bestaan bedreigde met rampen die niemand kon voorzien. De gewaarwording van onbehaaglijkheid was elke dag sterker geworden, hoe hij zich ook inpraatte, dat het dwaasheid was, inbeelding. Het huis drukte hem. Het leek hem eensklaps somber en geheimzinnig, spookachtig soms, als dwaalden er verontruste geesten van voorvaderen, die kwamen onderzoeken op welke manier hun zonden bezocht werden aan hun nageslacht. Als hij 's nachts wakker lag en er ging een zacht gekraak door de binten van het oude huis of de spanten van het dak schrok hij hevig, luisterde met heftig kloppend hart of hij geen sluipende voetstappen hoorde, en vloekte tegen zichzelf om zijn kinderachtig bijgeloof... Maar de beklemming bleef, de druk wou niet wijken... En hij besloot te vertrekken. Toen hij het besluit genomen had, voelde hij zich verlicht. Hij verheugde zich plotseling sterk op het weerzien thuis, probeerde zich voor te stellen, hoe het kleine zusje eruit zou zien en hoeveel Jan gegroeid zou zijn... Meneer Louis leek ontstemd, toen hij aarzelend begon te praten over het vertrekken, maar dat was gauw voorbij, hij begreep wel, dat Merijntje terugverlangde naar huis. Ook Joris begreep het. Ze hadden het hem niet moeilijk gemaakt. Een stapel boeken hadden ze hem gegeven en Joris wat tekeningen erbij, die hij zelf had mogen uitzoeken. Dat zou hem allemaal nagestuurd worden. En hij had moeten beloven te schrijven, hun raad te vragen als hij moeilijkheden had of iets weten wou, terug te komen zodra hij wou en kon, hij zou altijd welkom zijn. Hij kon niet zonder een brok in zijn keel denken aan hun hartelijkheid, vroeg zich af waaraan hij zoveel vriendschap verdiend had, echte vriendschap van twee zulke knappe, geleerde mannen, kunstenaars, die beroemd zouden worden, als ze het al niet waren... De laatste avond had meneer Louis een fles oude witte wijn opengetrokken en met hem op het afscheid gedronken. Zijn goed en fijn gezicht stond wat weemoedig. Het gesprek was na een poos gestokt en ze hadden lang gezwegen. Toen had meneer Louis gezegd : 'Denk erom, Merijntje Gijzen, je hebt nu van de boom der kennis gegeten, en als je bent waarvoor ik je houd, zul je daarmee door moeten gaan of je wilt of niet.'

Verwonderd had de jongen gevraagd: 'Waar houdt u me dan voor, meneer Louis?'

'Voor een jonge man met een helder hoofd en een ziel, die voor de schoonheid en de waarheid openstaat... Dat hoeft niet veel te betekenen, maar 't kan heel veel zijn... Je hebt hier wat geleerd van dingen die bijna niet voor je bestonden. Weinig, want de tijd was kort... Je hebt je voet nog maar net op de drempel. Probeer er overheen te komen. Lees veel maar lees vooral aandachtig, lees over en over wat je niet helemaal begrijpt, en vraag als je er niet in kunt komen. Leer en leef. Laat je niet afschrikken. Je zult je nog vaak genoeg stoten, maar dat moet... Als je enkel maar telkens iets leert van je builen en blutsen... Misschien word je dan eenmaal een wijs mens... en dat is toch het mooiste wat je van iemand zeggen kunt... dat ie een wijs mens is... Dat heeft met geleerdheid niets te maken, niet met iets wat je op scholen leren kunt... Je vriend Flierefluiter was een wijs mens, en die kleine, oude dorpspastoor, waar jij misdienaar bij geweest bent... ieder op zijn manier... En het mooist van alles, dat is: die wijsheid aan anderen te kunnen overgeven in schone vorm... Maar daarvoor moet je kunstenaar zijn...'

Merijntje had een tijd gezwegen, nagedacht, en dan moedeloos geantwoord: 'Dan zal ik 'et wel nooit kunnen...'

Glimlachend had meneer Louis de schouders opgehaald: 'Misschien niet... misschien wel... dat kan niemand zeggen... D'r zijn groter wonderen gebeurd... Maar dat is ook niet van belang... Van belang is: te leven, met je ogen, je hart en je ziel wijd open. De vreugde niet ontlopen, het leed niet ontwijken, overal de zin van zoeken... Een zoeker zijn, geen doffe aanvaarder. De moed hebben het leven in het gezicht te zien, niet voor jezelf wegkruipen in leugen en schijn, staan voor wat je meent dat goed is, vast en onbuigzaam, en toch begrip hebben en eerbied voor de mensen, die andere dingen goed vinden en daarvoor staan. Want alle dingen hebben twee kanten, en soms meer en soms talloos vele, en de meeste mensen kunnen maar één kant van de dingen zien... Als je gelooft, dat de kijk van een ander niet absoluut verkeerd behoeft te zijn... dan ben je al een heel eind op weg naar de wijsheid.'

Nog veel meer had hij gezegd, op zo'n stille dromerige manier, net of hij niet wist dat hij sprak, maar zo stilletjes voor zichzelf alleen zat te mijmeren. Merijntje had lang niet alles begrepen, maar eerbiedig geluisterd naar de zachte stem en gedacht: daar spreekt nu een wijs mens tegen me, laat ik m'n best doen te onthouden wat hij zegt... Het was een mooie avond zo onder de zachte schijn van de lamp, een weemoedige avond, vertrouwelijk en warm, dicht bijeen. Hij had wel begrepen, dat meneer Louis tot hem sprak als een goede vriend. Hij was natuurlijk te oud en te hoog om echt een gewone vriend van Merijntje te zijn, maar het was toch vriendschap die hem zo deed spreken... hij wou de jongere, onervarener vriend wat goeds meegeven op zijn weg... En de jongere zou deze avond nooit vergeten, en op vele ogenblikken in zijn verder leven denken aan dingen, die de fijne, bleke man in de hoge leunstoel in deze stille uren had gezegd... Vanmorgen had hij afscheid genomen, Joris en zijn vrolijk gezin gedag gezegd, de ouwe Katrien bedankt voor haar goede zorgen. Meneer Louis was een eind met hem mee gegaan, tot waar de bosweg naar het noorden ging. Daar hadden ze elkaar de hand gedrukt, en Merijntje had het een ogenblik erg te kwaad gehad. Dan was hij haastig doorgelopen, vechtend met zijn opwellende tranen, die de wereld mistig maakten. Maar toen hij het bos uit was en op de landweg liep die naar de polders voerde en het wijde, bekende land voor hem open ging, was zijn droefenis vergleden en een blij ongeduld was in hem opgestaan... Weg!... weg nu van dit alles, terug naar huis, naar de volle vertrouwelijkheid van de eigen familiekring... Die had hij gemist zonder het te weten, maar nu voelde hij het... veel zou minder zwaar gedrukt hebben, als hij het had kunnen verwerken in het eigen gezin, het oude, veilige, waarin je geboren was en opgegroeid... Hij had zich voorgenomen, te voet terug te gaan, langs dezelfde weg die hij met Flierefluiter gekomen was, een jaar tevoren. Nog eenmaal zwerven langs de wegen, de geur van de vrijheid proeven, onbezorgd en zorgeloos, zonder te weten in welke herbergje 's avonds zou rusten. De zonnige aprildag stond wijd open over de ontwakende wereld en een jonge vent liep er fluitend door met een gevoel van bevrijding en zwellende vreugde, de verte tegemoet, waar achter de horizon, aan het eind van de lange weg, zijn thuis wachtte... Hij zou er in drie dagen gemakkelijk komen, drie vakantiedagen... Wat dan kwam, moest maar afgewacht worden, maar hij had de vaste overtuiging, dat het goed en mooi zou zijn... Waarom niet?... In de stad werd het ook lente... Hij wou de zon wel weer eens in de Maas zien ondergaan...

II

Hij kwam de volgende dag tegen de avond in Rotterdam. Het ongeduld had hem gegrepen en hij was in Zevenbergen op de trein gestapt. Misschien kwam het ook, omdat hij 's middags brood gegeten had in een herberg, waar hij met Flierefluiter overnacht had, en hij toen plots boordevol geweest was van herinneringen, die hem vervolgden op de weg en hem melancholiek maakten.

Het beursplein was een chaos, waarvoor hij een ogenblik terugaarzelde. Het stadslawaai viel over hem als een daverende verschrikking. Maar snel herstelde hij zich, glimlachte en stak over. Hij kende het immers. Als 't erop aankwam, was hij ook een Rotterdammer, op z'n elfde, twaalfdejaar was hij er gekomen, hij was er opgegroeid, hij kon er zich best in bewegen... De roezige bijenkorf nam hem op, hij verdween in de menigte, leek een jonge varensgast, zoals er hier honderden rondliepen... Nu ging hij eerst de winkels langs. Voor allemaal moest hij wat kopen, ze kregen allemaal een cadeautje van hem... iemand, die van een verre reis terugkeerde, bracht voor zijn familie geschenken mee. Voor vader een pijp en een zak tabak, voor moeder een lap gebloemde stof, daar kon ze een jurk van maken, in een boekwinkel zag hij De Avonturen van den Baron van Münchhausen staan; daar was hij zelf altijd dol op geweest, dat was iets voor Jan; Mieke kreeg een pop met echte haren en die d'r ogen dicht deed als je haar achterover lei; voor Arjaan kocht ie een zwart-en-rood gestreepte das en voor Annètje een ceintuur met een blinkende gesp, die konden meisjes altijd gebruiken... De lantarens werden opgestoken toen hij over de Willemsbrug liep. Hij keek over de Maas. In de schemering vonkten de talloze lichtjes van de schepen, geel en groen en rood, guirlandes van lichtjes als voor een feest, in het water verschoten kronkels van vuur... een tjalk schoof schuin van de brug weg, ze hesen net het zeil, een sleepboot pufte zwarte rook uit, hoge rompen van zeeschepen schimden verderop, er was een zwaar gebrom van een vertrekkende boot... en over de brug rammelde en daverde de ononderbroken keten van het havenstadverkeer. Het was verdovend, het overrompelde je, maar het was toch mooi, het was op zijn manier toch ook mooi, het leefde geweldig, het hijgde en stampte van leven...

In de Van der Takstraat keek hij de zaak binnen, waar vroeger het blonde winkeljuffrouwtje bediende. Ze was er nog, ze stond achter de toonbank in het witte licht van een gaslamp en pakte handschoenen uit een doos. Ze verkochten er dames en herenmode-artikelen. Ze was er nog... Een jaar lang had hij daar in Brabant rondgezworven, en zij stond nog net achter haar toonbank als toen hij wegging... Het was aardig. Hij was blij dat ze er stond, waarom wist hij zelf niet. Ze zag wat bleek, ze keek net of ze hoofdpijn had. Een dolheid viel in zijn denken. Hij stapte de lege winkel binnen en stond voor de toonbank. Het meisje keek op. Een paar prachtige blauwe ogen zagen hem koel vragend aan: 'Meneer?'

'Ik wou een paar handschoene hebben, glacé heet dat geloof ik, niet?' Zij glimlachte.

'Ja, meneer... Is 't voor u zelf?'

Hij keek even naar zijn handen en lachte... die zouen er raar uit zien in glacé handschoenen. 'Nee, voor een meisje.'

'Weet u het nummer?'

'Nee... maar ze heeft net zulke hande als u... precies eve groot.'

'Nummer zeve... Welke prijs had u gedacht?'

'Nou, dat weet ik niet... mooie...'

'Een gulden of drie... drie vijftig?... Dat is mooie kwaliteit.'

'Goed.'

'En welke kleur?'

'Welke kleur denkt u, dat mooi is?'

Nu lachte ze even. Er kwam een kuiltje in haar linkerwang. Alleen maar in haar linkerwang, dat was aardig...

'Ik vind deze lichtbruine kleur erg mooi... Maar ik weet natuurlijk niet of uw meisje...'

Hij lachte luid...

"t Is m'n meisje niet... 't Is zo maar een aardig meisje, dat ik een plezier wil doen...'

'Tja... Wat denkt u van deze kleur?'

'Prachtig... Zoue ze passé?'

"t Is nummer zeve... als ze net zulke hande heeft als ik...'

'Precies zulke... Wilt u ze niet eens antrekke, dat ik zien kan hoe ze staan?'

'Met plezier...'

Ze werkte even, vlug en handig, met de handschoenenschaar, strooide wat wit poeder aan de binnenkant en stroopte voorzichtig de nauwsluitende handschoen om haar vingers.

Glimlachend keek hij naar haar bewegingen. Wat deed ze dat handig en sierlijk... wat een lieve dingen vrouwenhanden toch waren... Ze had de handschoen aan, draaide de hand heen en weer om te laten zien, hoe mooi het leer er omheen sloot. Dan vroeg ze schalks: 'De andere ook?'

'Astublieft.'

Nu lachte ze helderop. Wat een rare jongen!... Hij keek naar het kuiltje in haar linkerwang en lachte mee.

'Wat koste deze?'

'Drie vijftig.'

Ze streek de handschoen glad. Hij zocht in zijn broekzak, lei een gulden en een rijksdaalder op de toonbank. Zij hield hem beide handen voor, met de palm naar beneden, het hoofd een beetje achterover, de ogen neergeslagen naar de handen, bewonderend.

'Mooi?'

'Prachtig... En houdt u ze meteen maar an, want ze benne voor u.'

Met een zachte klap vielen de handen op de toonbank. Ze werd rood.

'Meneer...'

Maar hij was al bij de deur. Hij wuifde met de hand over zijn schouder en keek niet om, want hij wou niet laten zien dat hij ook een kleur gekregen had. Snel liep hij de straat op, en toen ze aan de deur kwam, was hij al tussen de voorbijgangers verdwenen. Hij liep te stikken van het lachen. Dat had ie 'em even flink geleverd!... Wat een gezicht trok ze!... Zo'n aardig kakmadammeke van een winkeljuffrouw! Moest zonder dat ze 't wou een cadeautje aannemen van iemand die ze helemaal niet kende... Van een doodgewone werkjongen!... Ze begreep er natuurlijk niks van... Hij trouwens ook niet... 't was zo maar een gekke inval geweest... en hij had er schik in... Als ze te deftig was om dat cadeautje aan te nemen, moest ze de handschoenen maar terug in de doos doen en de drie-vijftig de straat op smijten!... Maar dat deed ze niet... Een meisje, dat een kuiltje in haar linkerwang kreeg als ze lachte, deed zoiets niet... Enfin, dat was gebeurd... en nou gauw naar huis... Hij draaide de Prins-Hendrikkade op, begon haastiger te stappen en was bijna de deur voorbijgelopen... ho!... hier moest hij zijn... daar was de bakkerswinkel al!... Roetzwart donker gaapte de smalle trap. Zijn voeten herkenden al de uitgesleten plekken van de treden, al de knobbeltjes van de harde kwasten, de wat duffe, zurige geur, die onuitroeibaar op deze trappen hing, een kille schimmellucht... Toen hij halverwege de derde trap was, ging boven op het portaal de deur open in de flauwe, goudige schemer van het ganglampje achter haar stond het silhouet van zijn moeder. 'Wie is doar?'

"k Zijn ik 'et, moeder!' 'Merijntje!'

Met een paar sprongen was hij boven, liet alles vallen, wat hij meedroeg en sloeg de armen om haar schouders. Hij voelde haar beven tegen zich aan, kuste haar op beide wangen, proefde de ziltheid van tranen aan zijn lippen. Ze kuste hem terug, schudde hem aan zijn schouder en zei met haperende stem : 'Lillijken broeskoeker... woar 'edde zolang gezete?... Schoamdej'weige nie?...'

Ze had hem zijn hele leven lang voorgehouden, dat hij zich ergens voor schamen moest! Lachend antwoordde hij: 'Doar 'em ik nou gin tijd vor, or... Allee, loat oons noar binne goan... Is voader thuis?'

Toen kwam Jan de gang op gestormd, liep tegen hem aan, pakte hem om de lenden en schreeuwde: 'Merijntje!... ben je daar eindelijk?... Heb ie wat voor me meegebracht?'

'Allee gij!' verweet moeder, en greep hem bij zijn schouder. Maar Merijntje pakte hem lachend onder de armen, hief hem op, tot hun gezichten op gelijke hoogte waren en riep: 'Allemeinse, Jan, wa' zijde gij groot gewoore!... 'k Zou je bekaant nie meer kenne!...' 'Hejje wat voor me?'

Hij kon aan niets anders denken, keek schuin naar beneden, waar de pakjes op de grond lagen. Merijntje zette hem neer. "Elp moar droage, dan zumme-n-es kijke.'

Binnen stond Mieke in haar witte nachtponnetje bij de tafel, keek met een vinger in haar mondje schuw naar de grote, vreemde man, die op haar toekwam.

'Dag, Mieke... kende Merijntjes nie meer?'

Het kleine ding dribbelde haastig weg, verschool zich achter moeders rokken, keek met grote ogen om het hoekje. Hij hurkte op een afstand neer, stak zijn hand uitnodigend in haar richting. Maar zij verroerde zich niet. 'Allee nou.' zei moeder, 'gif Merijntjes es proontjes een polleke...' Aarzelend kwam een klein, grappig mollig handje naar voren. Merijntje pakte het, trok het kind zachtjes naar zich toe, maar zij trok terug, zette een keel op en klemde zich vast aan moeders schort. 'Loat moar,' suste moeder en nam Mieke op haar arm, 'da' wen wel... Jan, lillijken duvel, wilde je vurige viengers wel es thuis 'ouwe!...' Jan zat aan de pakjes te peuteren, die op de tafel verspreid lagen.

'Welk is voor mijn?' vroeg hij, geenszins verschrikt door moeders uitval.

'Dat doar.'

'Wat zit er in?'

'Kek zellef moar.'

Een fel jong was die Jan. Alles deed ie met evenveel drift en straffe voortvarendheid. Hij had veel van Arjaan, dat was er ook altijd een geweest die wist wat hij wou en dadelijk toegreep.

'Is voaders nog op 't febriek?'

'Da's nog al glad, Arjoan ok... Ze komme tegen acht ure thuis.'

Jan begon te gillen als een Indiaan.

'Een boek!... Een boek met prente!... Reuze!... Kijk es effe, moeder, die vent draagt twee paarde onder z'n arreme weg... is-tat effe wat?... Ken dat, moeder?... Benne d'r zukke sterke mense?'

Moeder hield haar oren dicht.

'Die jonge schreeuw je doof... één 'ij vroagd' altij duzend dienge gelijk!'

Merijntje moest er om lachen.

'Goa moar leze, Jan,' zei hij, 'dan zulde zellef wel zien of a't kan...'

'Wat heb ie voor de andere meegebracht?' drong Jan. 'La's kijke.'

Merijntje maakte het doosje met de pop open.

'Mieke,' lokte hij. 'Kom es kijke wa'k 'ier 'em... da's vor jou...'

Hij hield de doos rechtop en liet haar het speelgoed zien. Haar oogjes begonnen te schitteren.

'Pop!' riep het kleine stemmetje verrukt. 'Pop!'

Ze stak er de handjes naar uit.

'Komt dan moar bij me,' lachte Merijntje. 'Komt 'em moar 'oale!'

Mieke worstelde al om uit moeders armen weg te komen. Deze zette haar op de grond en struikelend van haast dribbelde het kleine ding naar Merijntje, drong tegen zijn knieën en stak de armpjes omhoog.

'Pop!... pop!... pop!' herhaalde ze driftig.

Merijntje lichtte haar op, hield haar vlak bij zijn gezicht, vroeg: 'Wa' krij'k dan?'

Een vochtig mondje drukte zich haastig tegen zijn wang.

'Pop!... pop!'

Ze kreeg de pop, hield haar aan de armpjes voor zich, kraaide schril van vreugde. Toen drukte ze hem vast tegen zich aan, kuste onstuimig de krullende haren in de war, lachte zenuwachtig, en riep juichend met haar hoge kraaistemmetje: 'Pop! pop! pop!' steeds sneller achter elkaar.

'G'è nie te kloagen a'ze nie blij genog is,' vond moeder. 'Moar nou mot 'et jong noar bed... 't is al vuls te loat gewoore... Zèg Merijntjes moar genacht, Mieke!

Mieke keek de onbekende broer aan, zei, de woorden grappig afbrekend: 'Nacht... 'erijnte...'

Hij knuffelde het kleine ding, dat lekker naar zeep rook. Zij liet hem behaaglijk begaan, keek onderwijl naar haar pop, liet zich zonder protest door hem naar haar bedje dragen en instoppen. De pop moest vlak tegen haar gezicht aan op het kussen liggen. Samen met moeder keek hij naar het gelukkige snoetje met de blinkende oogjes.

'Da's een kittig dieng gewoore,' bewonderde hij.

'Joa, lief, 'ee?' glimlachte zijn moeder.

Hij keek haar aan. Ze zag er opgewekt uit, vond hij, net of ze jonger geworden was in zijn afwezigheid. Alles ging zeker goed hier... Hij nam haar bij de arm: 'Kom, 'k'eb vor jou ok wa' meegebrocht... Kektes of a't noar je zin is.'

Ze kwam er niet over uitgeroepen. Zulke prachtige stof!... daar zou ze mee pronken... Jan had even opgekeken, maar las dadelijk weer door: voor lappen stof had hij niet de ware belangstelling. Moeder schonk hem een kom koffie in. Dan zaten ze tegenover elkaar aan de tafel. Glimlachend keek ze naar hem. Tevreden zei ze: 'Ge ziet er goed uit... Ge zij groter gewoore, gloov' ik, brejer in je schouwers... een 'ele kérel... Ge goad 'oe langer 'oe meer op grootvoaders lijke.'

Het was altijd haar trots geweest, dat hij op haar vader leek. Hij aardde ook naar hem, vond ze, driftig en toch zacht, altijd in verzet tegen wat hij verkeerd vond, nieuwsgierig en verlegen... iedereen had veel van hem gehouden, zij was dol op hem geweest, maar hij was vroeg gestorven, amper vijftig... en grootmoeder was wonderlijk verbitterd achtergebleven, snibbiger en ongemakkelijker dan ze ooit geweest was. Ze had hem maar een paar jaar overleefd... "Oe is 't mee grootmoeders?'

"k Weet nie. 'k Zijn de leste moande nie op 't dürp gewiest.'

"t Ismoar oarig gelope meet die pastoor Roaimoakers,'ee?... Witte gij doar nou niks sekuurs van? Ge woonde toch op de pasterij?'

'Loat oons doar nou moar over zwijge, moeder. Ik weet sekuur' 'at ammoal stienkende leuges warre. Moar z'emmen oongeluk genog gesticht. Die kwoaitonge moese z' op'ange... grootmoeders oan den 'oogsten boom van 'ammoal...'

'Nou, zèg, kunde wel?... Je voaders moeder!...'

"t Kan me nie schille. 't Is een serpent... een schijn'eilige kwezel.' Moeder schudde het hoofd. Veel gunstiger dacht ze niet over haar schoonmoeder, maar dat hoefde de jongen niet te merken. Ze vroeg naar vrienden en bekenden en Merijntje vertelde, wat hij wist.

Dan kwamen vader en Arjaan thuis, gelig bepoeierd van zaagsel en houtstof. Een verbaasde en luidruchtige begroeting. Zij wasten zich onder de kraan, kregen hun geschenken, Jan vertelde er driftig verwarde brokstukken tussen door uit Van Münchhausens avonturen. Arjaan plaagde hem, zodat hij woedend begon te schelden, vader suste en moeder keef de herrie stil. Merijntje zat er stilletjes bij te lachen. Het was allemaal zo bekend en vertrouwd. Hij was weer thuis. Hier hoorde hij... Ze aten als vroeger het avondmaal, gebakken aardappelen uit de koekepan, die midden op tafel stond, Arjaan pikte de mooiste korstjes voor Jans plaats weg en die protesteerde, prikte nijdig met de vork naar de vingers van de rover en stal op zijn beurt korstjes van Merijntjes plaats; dan was er karnemelkse pap met stroop en een snee brood, en hij zag, vluchtig ontroerd, hoe z'n vader het brood in de pap brokkelde, zoals hij altijd deed, hij alleen, altijd met hetzelfde verstrooide gezicht... Daarna moest Jan naar bed en wou niet, verzette zich, wou lezen, dreinde, op van de slaap en werd onverbiddelijk door Arjaan naar het zijkamertje gesleurd, waar ze nog even stoeiden, Jans hoge lach schetterde, verzoend, en vader lachte: die kleine bandiet was een voortdurende bron van vermaak, maar hij mocht het niet merken, want moeder bedierf hem al genoeg... en moeder kaatste het verwijt naar hem terug, naar hem en Arjaan, want die lummel verdroeg alles van de kleine snotpiek...

Wat later zaten ze om de tafel, de mannen rookten, moeder breide nieuwe voeten aan vaders dikke sokken, en Merijntje moest vertellen van wat hij gezien en beleefd had. Hij liet ze schateren om de verhalen van Flierefluiters gepeperde grappen, de streken van Pinneke Testers, de vermakelijke botsingen onder de dorpsmensen, die ze immers allemaal kenden met naam en toenaam, met hun hele familie en levensgeschiedenis. Hij vertelde van pastoor Ramakers' hardhandig ingrijpen, z'n overdonderende manier om de zondaars op hun plaats te zetten, hoe hij naar de machtige boer De Wit gegaan was, hem gedwongen had het gedane onrecht goed te maken en hem als kerkmeester genadeloos de deur uitgesmeten had... Arjaans ogen schitterden.

'Da's nog es een pestoor!' zei hij. 'A' z' ammoal zo warre, wier ik morrege weer kerks.'

Hij deed niets meer aan zijn geloof, schold smalend op priesters en kerk, moeder had er veel verdriet van, maar er was geen praten met die dikkop. De fabriek had hem bedorven en de dienst had de rest gedaan...

Flierefluiters ziekte en sterven vertelde Merijntje met ontroerde stem en het bleef lang stil toen hij zweeg. Eindelijk zei vader zuchtend: "IJ 'ad gelijk... zo'n vént 'ad 'ij d'r een was, die mot nie oud woore... een 'oazewind'oond mee stijve pote van de rimmetiek... doar is nie veul moois oan...'

'Meschien was ie nog fijn gewooren ok op den duur,' veronderstelde Arjaan als afschuwelijkste mogelijkheid, maar moeder zei: "k Zijn toch blij 'at ie een christelijken dood gestorreven is... da's altij' een grote grustig'ed.'

'Assuraantie op d'eeuwig'ed,' spotte Arjaan. 'Ge kun nooit wete...'

'Spot moar,' bromde moeder, 'me zullen es zien 'oe a' gij 'et er afbrengt a't zo wijd is... De grootste schreeuwers kakke dikkels 'et eesten in d'r broek.'

Arjaan lachte, zelfverzekerd: ze zouen hém niet zien bukken. Om het gesprek af te leiden, vroeg Merijntje naar Annet: kwam die altijd zo laat uit d'r dienst?

'Die dien toch vor dag één nacht, dad 'em ik je toch geschreve. Een besten dienst, een goei' 'uur één veul verval... Tweede meid bij een rijke femilie op 't Oaringvliet... een reder.'

'Eén van de grootst' uitzuigers van 'eel Rotterdam,' smaalde Arjaan, 'één da' wil wa' zége...'

'Arjoan zie niks meer as uitzuigers,' lachte vader. 'Die is oonder de socioale gegoan!'

'Schaande vor God,' mopperde moeder, maar Arjaan lachte luid: 'A' gullie gin vrije meinse wilt woore, zulle wij 'et waark wel doen... Schaande vor God 'at den ene meins leeft van 't bloed één 't zweet van den aandere...'

'D'r stoa geschreven: in 't zweet uws oanschijns zult gij uw brood ete,' zei moeder morrend.

'Akkoord,' antwoordde Arjaan, 'doar mekeer 'et ok nie oan... Moar woar stoat er geschreve, dad' een aander biefstuk mot eten in 't zweet van mijn oanschijn?...'

'Scheer nou moar uit,' kwam vader onwillig. 'Merijntjen is nie thuis gekommen om jouw geruzie oan t'ore.'

Merijntje glimlachte. Hij kende zulke uitspraken van buurman Van Tol al zoveel jaren... Arjaan vertelde geen nieuws, maar hij zei het aardig en op een toon, waar niet veel tegen in te brengen viel. Zijn broer keek naar hem en scheen ontevreden. Hij draaide aan zijn kleine zwarte kneveltje en bromde: 'Me zulle de sloapers wel wakker moake, wacht moar...'

'Wad' edd' eigelijk de leste tijd uitgestoke doar in da' vremd dürp?' vroeg vader. 'Doar 'edde weinig van loaten 'ore.'

'Oach,' antwoordde Merijntje ontwijkend, 'zo'n bietje van alles, getimmerd, in den 'of geworreke... 'k was zo 'allef één 'allef knecht bij meneer Louis... een rijke meins... 'k 'em 'et er goed g'ad, moar ik wou nou es noar 'uis... da' roonddalleke begon me tege te stoan... Zouwt er op 't febriek waark vor me zijn?'

'Ik deink 'et nie,' antwoordde vader. 'Moar ge kom wel oan de gang... d'r is overal volop waark...'

'Da' zien me dan wel... D'r is gin 'oast bij, want 'k 'em nog wad' overgespoard... den eeste tijd kan 'k nog veruit...'

Toen hij naast Arjaan in de donkere bedstee vóór lag en zijn broer na korte tijd ingeslapen was, lag hij te luisteren naar de geluiden buiten. Treinen dokkerden over de spoorbruggen, een motorschuit hakkepofte door de Koningshaven, verweg gromde de diepe stem van een zeeschip, de boot van de Duitse rederij aan de kade pompte ruisend water uit, een late sleper rammelde over de hobbelige keien voorbij ... Wat een verschil met de diepe, stoorloze nachtstilte van een Brabants dorp!... Ongeduldig drong hij het vage heimwee, dat over hem komen wou, terug... Je moest niet zo wankelen... Hij had naar huis gewild en nu was hij thuis, bij zijn vader en moeder, zijn broers en zusters... hier hoorde hij... En toen bedacht hij, hoe bitter weinig hij de mensen, waar hij dan bij hoorde, had kunnen vertellen van wat er in dat jaar met hem gebeurd was... Eigenlijk niets dan wat uiterlijkheden, wat gebeurtenissen, toevallige avonturen, die geen belang hadden... Marjan, Blozekriekske, z'n grote verdriet om pastoor Ramakers en Nele, het wondere leren bij meneer Louis en Joris, het afschuwelijke met mevrouw Amelie... van al die dingen wisten ze niets en zouden ze niets weten, want daar kon hij immers niet over spreken... Hij was wat groter en breder geworden... dat zagen ze... Hij had gelachen met Flierefluiter en Pinneke Testers, hij was bedroefd geweest om Flierefluiters dood, hij had ruzie gemaakt met de kwaadsprekers van het dorp om meneer pastoor te verdedigen, hij had gewerkt hier en daar, 't laatst bij meneer Louis.. dat had hij hun verteld, zoals hij iedere vreemde vertellen kon... maar de rest?... De rest, waar hetjuist op aankwam?... Die moest hij hun verzwijgen. Waarom?... Ja, waarom?... Je kon evengoed vragen, waarom je niet met je blote kadet voor iedereen zichtbaar over straat ging lopen... Dat deed je nou eenmaal niet... je vertoonde je schamelheid niet... je geneerde je... Zo'n gevoel was het ook, dat je mond sloot, als er van deze dingen sprake was... Je schaamde je en zweeg... Ook tegen je vertrouwden... ook tegen je vader en moeder en verwanten... Zou mevrouw Amelie toch gelijk hebben, en was eigenlijk ieder mens ten slotte eenzaam... alleen met de dingen, die het belangrijkste van alles waren ?.. .Jammer... Het zou zo goed zijn, al was het maar één mens te hebben, waarmee je alles bepraten kon, tegen wie je alles zou kunnen vertellen, zonder schaamte, zonder terughouding... en die jou ook alles zou vertellen... Marjan, dacht hij... Met Marjan zou dat mogelijk geweest zijn...maar Marjan was verloren, weg... Waar vond je nog ooit weer zo iemand?... Nu streek heimwee toch over zijn hart... Maar hij verzette zich dapper... geen terug was er, gedane zaken namen geen keer...

Toen zag hij in zijn verbeelding twee geschoeide handen voor hem uitgestrekt, en een prettige stem vroeg: 'Mooi?'

Het was een gekke inval geweest... Ze had een kuiltje in haar linkerwang als ze lachte... alleen maar in haar linker... Met een glimlach sliep hij in...

III

Als Merijntje nu de stad in ging, liep hij niet meer door de Van der Takstraat. Hij was bang, dat het blonde winkeljuffrouwtje hem zien zou en hem een woedend standje schoppen. Want achteraf had hij het toch erg brutaal gevonden van zichzelf; het was wel vriendelijk bedoeld, maar ze had het vast als een affront opgenomen; een fatsoenlijk meisje liet zich door een wildvreemde kerel zo maar geen cadeautje opdringen... Beter die winkel voorlopig maar te vermijden...

Hij dwaalde door Rotterdam met zeer gemengde gevoelens. Vaak wist hij niet of hij het eigenlijk plezierig dan wel afschuwelijk vond. De havens konden hem verrukken in de morgennevel of in de wilde gloed van een rode zonsondergang, als schepen en kranen, loodsen en silo's geweldige vormen aannamen, overgroot, monsterachtig en imposant in de rosse atmosfeer, waar zwarte smoor door vlaagde. Maar het nooit eindigende lawaai van het verkeer en de luide arbeid maakte hem onrustig, zenuwachtig, onzeker. Het joeg zijn gedachten in de war, de beelden schoven over elkaar, de keten brak telkens af.

De drukte in de binnenstad verdoofde en trok hem toch ook aan. Al die vreemde mensen, die zonder groet haastig langs elkaar liepen, vormden een krioelende massa, waarin je verloren ging en waar je -wat een wonderlijke gedachte leek en een nog wonderlijker gevoel gaf - toch een deel van was... zonder jou was die massa niet kompleet, je hielp die massa vormen, een druppel water in de eeuwig stromende rivier, die het Rotterdamse leven was, één enkele kleine druppel in de razende stroom... iedere druppel was een mens, een kleine wereld apart, beladen met zorgen en vreugden, herinneringen en verwachtingen... Het maakte je duizelig als je naar die talloze voorbijschuivende gedaanten keek en bedacht, dat ieder daarvan zijn eigen geschiedenis had... duizenden onbekende geschiedenissen, die zich allemaal ieder voor zich geweldig gewichtig vonden ze hadden toch niets gewichtigers dan hun eigen leven! En die voor ieder ander der duizenden een gesloten boek bleven, niets betekenden, niet bestonden... En met hun allen vormden ze weer iets, dat zijn eigen geschiedenis had, de massa, die leefde door en van elkaar, Rotterdam... nauw verenigd, boven op mekaar, en toch gescheiden door de wanden van de eigen persoonlijkheid, waar je niet uit kon komen en waarbinnen een ander niet kijken kon... Gelukkig maar, dacht hij met een lichte schrik, en tóch gaf het een kregele gewaarwording van onbevredigdheid...

Lang kon hij stilstaan aan de oever van het verkeer, de rug tegen de pui van een winkel gedrukt, en kijken naar de mensen, die hem voorbijgingen, nieuwsgierig, speurend naar hun leven, hun gedachten, hun wezen. Sommigen liepen veerkrachtig met opgeheven hoofd, glimlachend, de ogen recht vooruit als keken ze midden in iets plezierigs, maar zelf zag je niets, ze keken immers naar een beeld, dat binnen in hen zat, en je kon niet eens raden wat het was: een meisje, een vriend, een voordeeltje, een feest in 't vooruitzicht?... En zo min als je de vreugde kon verklaren van de een, zo min kon je verklaren, vanwaar de zorg, het verdriet, de druk kwamen, die je van andere gezichten las... Vreselijke gezichten waren eronder, vijandig versloten, somber en dreigend, met schichtig loerende ogen, een verbeten mond, vol haat, ongunstige gezichten, waarvoor je terug schrok... wie weet, wat er op dat geweten drukte, moord, roof... of enkel geleden onrecht, dat ze niet verkroppen konden, dat in hen kookte, hun geen rust liet?... Een vrouw met mooie kleren aan en rijke sieraden... en haar gezicht stond slap en moedeloos, haar ogen keken zo dof, alsof er ieder ogenblik tranen uit konden springen, ze liep langzaam, vermoeid, alles aan haar sprak van doelloosheid... wat had ze beleefd, waar kwam ze vandaan , waar ging ze heen, zo geslagen en ontzettend eenzaam ?... Een blozende meid met een brutaal gezicht liep in zichzelf te lachen, de dikke knoet zwart haar aan haar achterhoofd trilde, haar blinkende ogen keken hem even pal aan, maar ze zag hem vast niet en gleed met dansende stappen voorbij, haar fiere borsten bewogen zacht onder de spannende zwarte blouse... wie was ze, wat was er pas gebeurd of wat zou er aanstonds gebeuren, waarom ze zo blij was, zo vol spanning, zo driftig levend?... Oude mensen schuifelden voorbij, doffe grijze haren, gele rimpelgezichten, slap vel aan de hals, bevende hoofden, arme knokige handen, ingevallen monden, er was iets ongelukkigs en tegelijk onverschilligs aan hen, ze zouden gauw uitgeleefd zijn , voorbij... wat een vracht van levensherinneringen droeg zo'n brekelijke oude-vrouwtjesrug, wat had zo'n gebogen oud mannetje al doorgemaakt en waar keken die starende, tranende, bijna uitgebluste ogen zo strak naar, zagen ze schimmen wandelen tussen de dooreendringende menigte?... Wie zou het ooit weten?

Vlak langs elkaar heen wemelden de duizenden, ieder opgesloten in zichzelf, en van elkaar wisten ze niets, verlangden het ook niet te weten, ze bleven opgesloten in zichzelf en wat in die voorbijgangers leefde kwam er niet op aan. Ze waren niet nieuwsgierig... Hij wel. Hij was brandend nieuwsgierig naar al de levens, die langs hem stroomden... Hoe en waarom was die warm bruine neger met zijn fijn-wollige kroeskop uit zijn land weggegaan, wat had hij onderweg gezien en ondervonden, was hij blij zo ver in de wereld te zijn uitgedwaald of verlangde hij terug naar zijn hete land van palmen, apen en papegaaien?... En die kleine Chinees met zijn perkamentachtig gezichtje, waar van je geen enkele aandoening kon aflezen, wat ging er in hem om, hoe kwam hij uit zijn verre, verre vaderland hier verdoold om vlak langs Merijntje Gijzen voorbij te slenteren en hem nieuwsgierig te maken naar zijn avonturen, zijn raadselachtige gedachten en beweegredenen ?... Wat verbeeldde nou zo'n keurig gekleed meneertje zich, met zijn wandelstok, zijn hoge boord, zijn glimmend geschoren gezicht, dat hij zijn welgedaan buikje zo zelfbewust en aarzelloos midden op het trottoir tussen het gedrang doorschoof als sprak het vanzelf, dat iedereen plaats voor hem moest maken?... Was dat óók eens een verlegen, onhandige jongen geweest, en hoe was hij dan zo veranderd... ? En waarom was hij, Merijntje, nou zo nieuwsgierig naar wat al die mensen blijkbaar zo volmaakt onverschillig liet: het leven, het lotgeval, het wezen van alle anderen?... Of... of leken ze maar zo ?... Leek hij in hun ogen ook onverschillig ?... Waren ze misschien net zo nieuwsgierig als hij en merkte je daar alleen niets van?...

Hij zou er wel es een uit willen pikken... die slungelachtige kerel daar, met zijn afgetrapte schoenen en zijn gerafelde broek, z'n verschoten jopperspetje kwiek op drie haren, en die zo vrolijk liep te fluiten, alsof er geen zorg of armoe bestond. Hem openmaken en kijken wat erin zat, z'n gedachten zien, de reden waarom hij was zoals hij was, precies kunnen nagaan, hoe hij zo was geworden van z'n wieg af, door z'n schooljaren heen tot nu... Dat kon je niet... Maar sommigen déden, alsof ze het konden... romanschrijvers... die schiepen mensenlevens, zei meneer Louis... Het klonk vreemd, parmantig, een beetje heiligschennend, want alleen God kon scheppen... En toch, zoals meneer Louis het uitlei, kon je het wel zo noemen... er was gelijkenis... Zo'n romanschrijver verbeeldde zich een mens, die helemaal niet bestond, hij beschreef zijn uiterlijk zo, dat je hem voor je zag, hij liet hem leven, keek voortdurend binnen in hem, wist precies wat er omging in zijn hoofd, zijn hart, zijn ziel, zijn zenuwen en spieren, hij gaf hem geluk of joeg hem in rampspoed en dood, net zoals hij wou... net zoals je geleerd werd, dat God met de mensen deed... En had je niet de gewaarwording, dat je de mensen van de romanschrijver beter kende dan die van God ?... In deze keek God zelf alleen, maar voor ieder ander bleven ze afgesloten. In die van de romanschrijver mocht je mee kijken en je zag alles bewegen, net als het binnenwerk van een horloge, als je de kast had opengewipt... Het moest heerlijk wezen, een romanschrijver te zijn en mensen te kunnen scheppen. Al leefden ze dan ook maar schijnbaar, in de fantasie van de lezers... Maar daar moest je heel geleerd voor zijn en de mensen, het leven heel goed kennen... en bovendien, zei meneer Louis, moest je nog iets hebben, dat geen ene school je bij kon brengen: talent... Je moest kunstenaar zijn, en dat was iets aangeborens... geheimzinnigs, een gave... wie hem bij zijn geboorte meekreeg, was wel gelukkig... 'Loop es door, jó... je staat hier in de weg.'

Een jonge agent had hem aangestoten. Opschrikkend keek Merijntje in zijn wantrouwig gezicht. 'Wachtje op iemand?'

'Nee... waarom?'

'Nou, je staat hier maar... Loop dan door.'

Merijntje glimlachte en haalde de schouders op. Het achterdochtig gezicht van de agent amuseerde hem. Die werd ervoor betaald om wantrouwig te zijn. Hij zou hoe langer hoe wantrouwiger worden. Hij zou op 't laatst niets en niemand meer vertrouwen, z'n eigen vader en moeder niet, z'n vrouw en z'n kinderen niet... Overal zou hij wat achter zoeken. Als hij iets niet helemaal begreep, zou hij kwaad vermoeden en met zijn boeien rinkelen of naar zijn sabel grijpen... dreigen je op te brengen naar de commissaris, die dan wel es precies uit zou zoeken, wat er voor onwettigs achter dat onbegrepene stak... Je zou zoetjes aan gek kunnen worden, omdat je betaald werd om aldoor wantrouwig te zijn... misschien was die agent al een beetje gek... Dat kwam ook alweer, omdat de ene mens niet zien kon, wat erin een ander mens omging... Hij moest even lachen: als je nou romanschrijver was, zou je zo'n jonge agent kunnen nemen en van zijn leven vertellen, hoe hij ijverig wantrouwig was, om zijn geld eerlijk te verdienen, en hoe het aldoor erger met hem werd, hoe hij zijn kennissen, zijn buren, zijn familie, zijn huisgenoten onder verdenking had en ze opbracht om hun geval te laten onderzoeken, en op 't laatst vertrouwde hij zichzelf ook niet meer, betrapte zich op lelijke gedachten over de commissaris, boeide zichzelf en bracht zichzelf naar het bureau... en dan werd hij opgesloten in het gekkenhuis en verbeeldde zich, dat hij zelf de commissaris was, kreeg een paar boeien om ermee te spelen en ondervroeg heel de dag denkbeeldige misdadigers, boeide ze en sloot ze op... en als ze hem de boeien afnamen, werd hij wild, begon te schreeuwen en te vechten en kreeg het dwangbuis aan... Tot ie de dood zag komen en stierf van schrik, omdat er geen boeien waren, nauw genoeg om die knoken stevig te omknellen. Een zot verhaal... maar een romanschrijver zou er best zo'n boek van kunnen maken, waar je niet van wist of je er om huilen of lachen moest!... 'Agent Jacob Zemelman, of Het drama van de achterdocht'... Nee, die dubbele titels waren geen mode meer, en van die rare spotnamen als Zemelman moest je ook niet gebruiken, zei meneer Louis: dat was te goedkoop... Anders zou je 'm ook 'Zebedeus Kolderhoofd' kunnen noemen... Hij moest erom lachen, hij vond zo'n gekke naam wel leuk... en daar kon je meteen aan zien, dat hij géén kunstenaar was, géén romanschrijver, maar een werkman zonder ontwikkeling en zonder goede smaak... Hij moest maar gauw zien, dat ie ergens aan 't werk kwam, dat ronddolen door de stad bracht hem maar op dwaze gedachten, die nergens toe dienden, en die jonge politieagenten óók nog onrust bezorgden...

Z'n boeken en tekeningen waren gekomen, een hele schat. De tekeningen bleven in hun kartonnen rol, hij zou ze wel eens laten inlijsten. Voor de boeken had hij een plank geslagen in de voorkamer. Ze stonden er prachtig in het licht naast het raam, de witte, rode, groene, bruine en zwarte ruggen met hun gouden letters waren en bleven een verrukking voor het oog, een weelde, een ongekende rijkdom.

'M'n bibliotheek,' zei hij glimlachend tot zichzelf. En hij beloofde zich, dat er meer zouden komen, nóg een plank en nóg een... Het waren romans en bundels gedichten. De meeste had hij al gelezen, maar dat hinderde niet. Vooral de gedichten kon je aldoor weer lezen, die werden iedere keer mooier, duidelijker, rijker van klank, dieper van betekenis en ze legden zich steeds gemakkelijker in je oor, tot je merkte, dat je ze van buiten kende zonder dat je ze geleerd had. Hij las ze hardop voor zichzelf, zocht naar de zangerige toon, waarop meneer Louis ze voorgelezen had, luisterde naar de muziek van de woorden, zag onder de suggestieve klanken de beelden voor zich oprijzen, verzonk in een betoverde wereld.

"t Is triestig, dat het regent in den herfst,

dat het moe regent in den herfst, daar-buiten.

En wat de bloemen wégen in den herfst;

en de óude regen lekend langs de ruiten...'

Hoe konden zo droeve woorden je toch blij maken, al dwaalden ze zwaar en triest door je hoofd ?... Omdat ze zo mooi waren, zei meneer Louis, omdat het schoonheid was... Omdat de regen, die je nooit anders gezien had dan als eendere druppels en strepen, moe en oud kon zijn, als een levend wezen, en toch regen bleef, omdat door deze 'woorden' de bloemen van de herfst zó zwaar werden, dat je ze voelde wegen op je hart, omdat een dichter alle dingen leven gaf en een aangezicht, ze verbond met je eigen zelf in een andere wereld, waarin alles mooi was, ook droefenis en leed; omdat alles werd: harmonie... een vreemd woord, dat je verstond, als meneer Louis het zo voor je uitsprak, ook al begreep je het eerst niet goed en dacht je aan de dorpsmuziek van Nol Damme... Harmonie was iets heel hoogs en edels, waar harmonie was ontstond schoonheid...

'Al liefde is als een spel van lucht en water:

De wind blaast voort, de witte golven vlieden...

't Is schóón, dat schitt'rend stoeien te bespieden,

Maar iedereen, die mee wil doen, vergaat er.'

Dichters waren wijze mensen... Zou dat nou echt waar zijn, wat deze dichter zo rustig, bijna speels, in zijn vers zei?... Was liefde niet meer dan een spel van lucht en water, ijlende wind en golven, die zichzelf uitwisten in hun gang?... Moest iedereen vergaan, die mee wou doen, die deel wou hebben aan de liefde?... Was liefde iets zo ijdels, zo vluchtig, zo vergankelijk?... Hij dacht aan zijn eigen ervaringen, aan Marjan, aan Nelleke, aan een paar lieve verschijningen, aan de vorstelijke gestalte van die onbegrijpelijke mevrouw Amelie... hij had ze alle op de een of andere manier bemind... wat was er van over?... Bitterheid en spijt... en hoe vluchtiger het geweest was, hoe lieflijker herinnering er bleef... Zelfs die herbergmeid, die hem in haar zolderkamertje gelokt had, die hij in blinde hartstocht bezeten had een paar uren nadat hij haar voor 't eerst zag en die hem de volgende morgen niet eens had aangekeken... zelfs de herinnering aan haar was niet zo bitter en verwarrend als die aan de anderen met wie hij zoveel meer beleefd had, die zoveel dieper in zijn hart gedrongen waren... Zou dat werkelijk regel zijn?...

Zou die dichter de vaststaande, onveranderlijke waarheid voor iedereen in dat vers hebben uitgesproken ?... Dus was de zin ervan: blijf ver van de liefde, kijk naar dat 'schitterend stoeien,' maar doe er niet aan mee... of je vergaat erin... De deur ging open en moeder kwam binnen.

'Wa' doede toch?'

'Ik lees wa' gedichte, moeder.'

'Gedichte leze?... Mot da' zo?... Ge lijke wel een domenie, die uit den bijbel voorleest...'

De vergelijking beledigde hem: hij galmde toch niet!... 'Lüsterd' es, moeder, vinde da' nou ok nie mooi?' En hij las, op gedragen, wat zangerige toon:

'Ik ween om bloemen, in den knop gebroken

En vóór den uchtend van haar bloei vergaan,

Ik ween om liefde, die niet is ontloken,

En om mijn harte dat niet werd verstaan...'

'Da's zeker mooi,' zei z'n moeder. 'Da' zou prachtig zijn voor een doodsbeleke van een jong m'eske, dad' oonverwachs gestorreve was...'

Merijntje keek haar aan en wou opstuiven om die belediging van zijn prachtig gedicht. Maar haar gezicht stond ernstig en eerlijk, en misschien kwam het ook door zijn eigen, plechtige toon. Ze begreep het ook niet. 't Ging om heel wat anders...

'Komde koffie drienke... 'k 'Em er beschuitebolle bij...'

Regelrecht uit de edelste poëzie in de koffie met beschuitebollen... Even voelde hij de neiging om kwaad te weigeren, maar toen dribbelde Mieke binnen met de pop stijf tegen zich aangedrukt. Ze riep met haar heldere stemmetje: 'Toffie diente, 'erijnte!'

En hij stond op, pakte haar van de grond en zwaaide haar op zijn schouder. Zij kraaide van de pret, toen hij dansend met haar naar de achterkamer liep en klauwde zich gevoelig met haar ene handje in zijn haren vast. Hij zette haar in de hoge stoel bij de tafel. Ze had een bosje van zijn haren tussen haar vingertjes en toonde ze triomfantelijk: "Oare... 'oare!'

'Ziede nou?' riep hij tegen z'n moeder. 'Zo zijn de vrüllie... ge zijt er goed voor één dan trekke ze d'oaren uitje kop...'

Moeder keek hem even aan en lachte. Maar er was toch wantrouwen in haar stem, toen ze vroeg: 'Woar 'edde die wijs'eid opgedoan?... Ok al uit de boeke?'

'Da's nogal glad,' lachte hij. 'De boeke zijn d'r vol van, net as 't leve zellef...'

IV

Met Arjaan was het een vreemd geval. Merijntje had altijd tegen hem opgezien met een bewondering, waarin liefde en haat zonderling dooreengemengd lagen. Arjaan aarzelde nooit, nam altijd het beste voor zichzelf, bekommerde zich weinig om de wensen en rechten van anderen, greep toe waar het hem beviel en sloeg erop als hij zijn zin niet krijgen kon. Merijntje had heel wat van hem te lijden gehad, en Merijntje niet alleen. Hij tiranniseerde al zijn kameraadjes, hield ze onder de duim, was overal en altijd de aanvoerder, beschermde met zijn brutale durf en zijn harde knuisten wie hem gehoorzaam volgden en speelde de koning onder zijn vazallen. De meisjes hadden hem al vroeg achterna gelopen en hij had ook de meisjes getiranniseerd, ze aangehaald tot ze hem verveelden en ze dan van zich afgeschoven als lastige kinderen, zonder zich te bekommeren om haar woede of haar tranen. De slimmen, die hem naar zich toe wilden halen, kleefden aan andere jongens, als hij in de nabijheid was en deden of hij niet bestond. Net zo lang, tot hij jaloers werd en erop aftrok. Soms was de jongen al verschuchterd door zijn grove woorden, maar vaker werd het vechten en meestal sloeg Arjaan het zuiverst en het hardst, en voerde het meisje mee als buit. Voor zolang het duurde. Want hij had een wispelturige aard, beschouwde de meisjes enkel als diertjes, die voor zijn plezier geschapen waren en had er soms drie of vier tegelijk aan de hand. Enig spoor van geweten had Merijntje nooit bij hem opgemerkt, en als hij hem dat in een apostolische bui verweet, was hij luid en hartelijk uitgelachen. Hij was er zeker van, dat Arjaan meisjes verleidde als gold het een argeloos spelletje, ze onbegrijpelijk onverschillig nam en weer liet lopen, en dat hij op zijn zeventiende jaar een verhouding had met de jonge vrouw van een oudere politieagent uit de buurt, stond als een paal boven water. Het had maanden geduurd; toen was de agent verhuisd, helemaal naar de andere kant van de stad. Arjaan was er niet achteraan gegaan, en toen de vrouw hem zelf kwam opzoeken, had hij gedaan of hij haar amper kende. Ze had een woedende scene gemaakt, waar de halve buurt aan te pas kwam, moeder had zich dood geschaamd, maar Arjaan trok er zich niets van aan. Een bandiet was hij, zonder hart of geweten. Hij leefde alleen voor zijn plezier en z'n genot. Dat wist iedereen, maar toch zwermden ze allemaal om hem heen, hij had vrienden en meisjes zoveel hij wou, en ze deden alles voor hem. Moeder en Merijntje hadden hem dikwijls voorspeld, dat het nog eens slecht met hem zou aflopen, maar dan snoof hij minachtend, lachte en haalde zijn schouders op. In dienst had hij het best naar z'n zin gehad. De huzarenuniform stond hem kranig, hij hield van paarden, was sterk, en lenig als een kat, haalde de brutaalste waaghalzerij uit, hoorde tot de beste ruiters van het eskadron en kon een potje breken bij z'n meerderen. Wat hij dan ook niet verzuimde. Hij was nog brigadier geworden ook en vader was onmenselijk trots op hem... vader was altijd trots op hem geweest, had hem heimelijk bewonderd en was een beetje bang voor hem. Want vader had eerder een bedeesde aard en het gevoel, dat grote successen niet voor hem waren weggelegd. Hij voegde zich in zijn leven, maar had als vele schuchtere mensen een verborgen, wat verbaasde bewondering voor brutaler kerels, die de mensen naar hun hand zetten en het leven dwongen. Arjaan zal d'r wel komen, had hij altijd gezegd, en daar was hij nog van overtuigd. Ook op de fabriek sloeg Arjaan zich erdoor. Hij was een knap werkman, handig en vlug, met liefde voor zijn machines, die hij door en door kende. Men waardeerde hem. Hij behoefde zich niet veel te laten zeggen en deed dat ook niet, op pietluttige aanmerkingen van uitsloverige meesterknechts gaf hij onverwijld een grote bek terug, en de patroon liet hem met rust. Hij behoorde tot de best betaalde arbeiders, verdiende meer dan vader en zat altijd royaal in zijn geld.

Maar Merijntje vond hem nu zeer veranderd. Hij was minder bazig en heerszuchtig, leek huiselijker, hartelijker voor vader en moeder. Meer bereid om na te denken eer hij iets zei of deed. Alleen als hij het over zijn socialistische ideeën had, kwam de oude beslistheid weer in volle kracht voor den dag, werd hij bits en genadeloos, hatelijk en dwingend, met de bekende, dreigende ondertoon in zijn stem van voeg-je-of-ik-sla-d'r-op... Af en toe kwam de oude Adam weer helemaal boven, trok hij er met wat vroegere makkers op uit, sjouwde kroegen af, danste op de Schiedamse Dijk, vocht een robbertje met vreemde zeelui, als het zo in zijn kraam te pas kwam , had een of andere meid aan de hand en vierde zijn opgekropte levensdrang uit. Maar dan, eensklaps, trok hij zich weer terug, liep met een somber gezicht ongenaakbaar rond, bemoeide zich alleen met Jan en Mieke, tot hij weer in evenwicht was. Met Annet had hij altijd ruzie. Zij was vol lof over haar meneer en mevrouw, en Arjaan noemde haar een slavenziel met haar kwispelstaartende onderdanigheid voor de rijke patsers, die van haar profiteerden voor een habbekras aan loon en wat afval van hun tafel... De reder en cargadoor Van Duren was een der grootste havenheren, een machtig man, een echte ouwerwetse potentaat en scherpslijper, en zij hoorde niet aan zijn kant te staan, al vrat ze dan van 'em, voor zover 'et nodig was om voor haar werk op kracht te blijven. Annet was gegroeid, een stevige, frisse meid geworden en niet op haar mondje gevallen. Zenuwachtig verdedigde ze haar meneer, die vriendelijk was voor z'n personeel en er goed voor zorgde... hij met z'n afval van de tafel... hij mocht willen, dat ie z'n leven lang zo te eten kreeg als zij bij meneer Van Duren... Hij was soms net as een vader... gisteren had ie haar lachend onder de kin gestreeld, toen ze de soep opdiende...

'Pas moarop,' snauwde Arjaan, 'vandoag of morrege streelt iej'w ok nogoonder je rokken één dan zitte meet de gebakke pere...'

Dan was moeder er woedend tussen gekomen, had hem bevolen zijn vuile mond te houden. Annet had gehuild van woede en schaamte, maar Arjaan had grinnikend de schouders opgehaald: als zij kinderen bleven, hij niet... En later had moeder Annet, toen ze met haar alleen was, toch gewaarschuwd, voorzichtig te zijn met die vaderlijk-onder-de-kin-strijkende meneer... Arjaan had niet helemaal ongelijk, een eerbaar meisje kon niet genoeg op haar fatsoen passen. Moeder had met Merijntje over de merkwaardige verandering in Arjaan gepraat. Dat was al begonnen de laatste tijd toen hij in dienst was. Er scheen een wachtmeester geweest te zijn, die veel met hem praatte en veel invloed op hem had, een mislukte schoolmeester of kantoorklerk of zoiets. En dat was zo doorgegaan, toen hij weer thuis was. Hij ging met andere jonge kerels om dan vroeger, liep naar vergaderingen en zat in allerlei boekjes te lezen. Buurman Van Tol, die 'em altijd dwars gezeten had, gaf er hoog van op, dat Arjaan een flinke vent werd, eindelijk zijn ogen open gedaan had, en ingezien, dat hij niet alleen op de wereld was en dat die wereld ook niet geschapen was voor zijn persoonlijk genoegen... Maar moeder wist niet, wat ze eigenlijk liever wou, de vroegere deugniet met zijn brutale streken of de kalmere Arjaan van tegenwoordig, die een sociaal was en met God weet wat voor bommengooiers en godloochenaars omging.

'Bomme gooie doen z'ier nie,' stelde Merijntje haar gerust, 'één die wèl oan God glove, die zijn nou dikkels ok zo lekker nie, da' witte net zogoed as ikke.'

'Beginde gij nou ok al, snotpiek?' viel moeder kwaad uit, maar hij lachte en zei plagend: 'Wel neeë, moeder, 'k zijn al lang geleje begonne.'

Arjaan had Merijntjes boekenschat nagesnuffeld. De dichters interesseerden hem niet, en het viel hem tegen, dat de rest alleen uit romans bestond en een paar levensbeschrijvingen van schilders en beeldhouwers met platen er in. Geen een degelijk werk over socialisme, politiek of economie was erbij. "Oe zijde toch zo rood gekomme?' vroeg Merijntje verwonderd. 'Da' zijn 'k al tij gewiest, moar ik'ad er gin aarg in, grijnsde Arjaan. 'Dwars tegen alles in deugenieterij uit'oalen uit balorig'ed, omdad' eel de rotzooi me tegestong... Wad 'emme wij nou g'ad in oons kinderjoare?... Wad' is 't veruitzicht vor een arrebeiersjong?... Waarken a'je noaie kroake voreen bietje cènte, zolang 'at er waark is, één dan weer es een tijd op een 'outje bij te... Eén a'ge per oongeluk getrouwd roakt, een stel jong in de wèreld zette vor net zo'n rotleven a'ge zellef g'ad 'ed... 'k 'Em altij gedocht: loat ze nou gaauw de bibberkoors krijge, mijn nie gezien, or!... Ge leef moar eens, nim moar wa'ge krijge kunt, Arjoaneke!... 'Eel de wèreld is net één groot rovers'ol, één die d'aanderen op d'r kop wit te zitte, die is den boas één doar vliege ze voor één doar 'ouwe ze nog veul van ok... Zürgt a'ge d'r bij bent, man!... Ieder vor z'n eige één Oonze Lieven'eer vor oons ammoal... Die slim één staark is, kom niks te kürt... één ik zijn niks te kürt gekomme, 'k 'em z'ammoal op d'r kop gezete, ze krope vor me.'

'Nou... één warde doar dan nie mee contènt?... Ze warre sjeloers genog op je'

'Neeë, doar was ik nie mee contènt... 'k 'ad dikkels 'eel de stienkboel wel deur mekoare wille rammelatse, want deuge dee 'et toch nie... 'k 'ar d'r toch de woare leut nie in...'

'Woarom nie?'

'Da' wies ik zellefnie... Moar nou weet ik 'et... Ik 'ad deju in, omdad 'eel de wèreld deur onrecht geregeerd wier... één omda'k doar zo deju over in 'ad, dee ik zellef ok onrecht... Omda'k zellef in deze wèreld moar een stuk vuil was, 'eb ik iederendeen as een stuk vuil b'aandeld... Begrepte, da' was zo mijn menier om m'n gram t'oale... Zo doed' een kwoaje stier net eender... Om 'ad ik de zwakste was, staampten ik moar roond oonder die nog zwakker warren as ikke... in plek van m'n eige te kere tege degene, die oons ammoal trappe... Moar nou 'em ik de grap deur... Ik weet nou woar a'k zijn mot om klappen uit te dele... al valle die klappe nie mee m'n vüste... De klassestrijd, Merijntje... wij arme luizen ammoal tege 't kapitalisme... da's een doel in je leve!...'

Een doel in je leven, peinsde Merijntje... dat klonk als een heel groot woord... een heel onzeker woord, dat voor ieder mens iets anders betekende... en dat ook nog al eens van betekenis veranderde... Hoe lang had je geloofd dat 'et enige doel van 'et leven in 't hiernamaals lag, en sinds wanneer was dat geloof aan 't wankelen geraakt, in ieder geval niet meer voldoende geweest om je te bevredigen ?... Een doel ?... Werk, zodat je te eten had, een dak boven je hoofd en een bed om te slapen... Vooruit komen in de wereld... 't beter krijgen, opklimmen, meesterknecht worden in de fabriek, uit de loterij trekken en voor jezelf beginnen, rijk worden... Er waren zoveel doelen, maar ze kwamen eigenlijk allemaal op 't zelfde neer: 'et goed hebben in 'et leven... een lieve vrouw, geen zorgen, plezier, bevrediging... Wat wou Arjaan?...

'Ge wil voruit kommen in de wèreld,' zei hij, half vragend.

'Ikke?' vroeg Arjaan, geërgerd. 'Neeë, da' wil ik nie. Vroeger wel, moar nou kan 'et me niks meer verdomme... A'k meesterknecht wou woore, was ik 'et morregen oan den dag. A'k ruzie moak meet den ouwen Dolf één ik goan noar de patroon om te zége da'k nie meer oonder 'em waarke wil, draai ik 'em d'r uit. Vóór a'k oonder dienst gieng was ik da' van plan ok. Nou wil ik gin meesterknecht zijn. 'k Zou m'n eige schoame om sloavejoager te zijn vor m'n eigen uitzuiger... Ik wil 'emme da' m'n soort voruit komt, d'arrebeiers ammoal, 't proletoarioat... Beter betoald waark, meer vrij, beter oondervvijs, meinse wooren in plek van waarkbeeste...'

Mensen worden ?... Ja, dat was goed gezegd... Alles wat op twee benen rondliep, was daarom nog maar geen mens... dat had het leven hem ook al wel geleerd, en de omgang met meneer Louis had er dan nog een aparte betekenis aan gegeven ... Maar dat kwam niet alleen door het werken... Beesten waren er ook onder degenen, die niet werkten en die véél onderwijs gehad hadden. Hij vroeg, hoe Arjaan dat dan verklaarde. En deze grinnikte om de onnozelheid van de vraag. Het was immers zo kinderlijk eenvoudig: het kapitalisme was ook daar de oorzaak van. Van alle ongeluk en leed in de wereld was alleen het kapitalisme de schuld. En de kapitalisten kregen natuurlijk ook hun portie rottigheid mee te slikken; al konden ze een boel afkopen met hun vuile geld, hun leven en vooral hun mens-zijn werd toch ook geknoeid en bedorven door de gevolgen van het systeem. En daarom moest het systeem veranderen. De mensen waren produkten van het systeem waaronder zij opgroeiden. Het kapitalisme was slecht, was de ingekankerde, blinde en dove zelfzucht, en daarom waren de mensen ook niet veel bijzonders. Verander het systeem, voer het socialisme door, het systeem van samenwerking in alle geledingen van de maatschappij, internationale broederschap als grondslag van alles, en de mensen veranderden ook, werden broederlijk gezind, leerden onderscheiden wat wérkelijk goed en kwaad was, en dan zou de aarde eindelijk het paradijs worden, dat zij altijd had moeten zijn, en elke dag een feest...

Merijntje zat verwonderd te kijken naar Arjaans geestdriftig gezicht. Nog nooit had hij hem zich zo zien opwinden voor iets, dat niet direct zijn eigen persoonlijkheid betrof. Hij meende het wel heel ernstig met dat socialisme van hem. Maar had hij gelijk? Zouen de mensen zo maar pardoes veranderen, beter worden als ze 't gemakkelijker, ruimer, prettiger kregen in de wereld?... Het leek hem heel erg de vraag. Als je de verhalen hoorde over werkmensen, die patroon geworden waren, en dienstmeisjes, die tot mevrouw opklommen, dan klonk het waarachtig niet zo erg waarschijnlijk of hoopvol... dat waren gewoonlijk de grootste doerakken en krengen. Natuurlijk, lei Arjaan hem uit met iets als minachting voor zijn gebrekkig redeneervermogen, maar dat bewees niks, integendeel, daar zag je uit dat de mens niet veranderde als het systeem hetzelfde bleef; waar je zat, hoog of laag, 't kapitalisme gaf je geen kans op zuivere menselijkheid.

Daar vatte Merijntje weer vuur op. Dat was onzinnig doordraven. Arjaan draafde altijd bij alles door. Mensen werden niet beter en mooier van binnen als ze 't beter kregen in het leven, soms juist slechter en lelijker, al was dat ook niet nodig. Beter worden ze pas, als ze geestelijk leren leven, eerbied krijgen voor kunst, voor het schone en het ware... Dat sprak vanzelf, vond Arjaan, hij had toch ook het betere onderwijs voor het volk genoemd... Nee, weerlegde Merijntje, dat bedoelde hij niet; dat had niks te maken met scholen en geleerdheid ; dat konden soms eenvoudige mensen begrijpen en gestudeerden ging het voorbij... dat was een kwestie van hart en ziel en geest, en het verstand had er eigenlijk een bedroefd klein beetje mee te doen... en juist daar lag een mogelijkheid om de mensen gelukkiger te maken, beter, van binnen rijker... en die rijkdom was meer waard dan de stoffelijke welstand van Arjaans socialisme... Al wat hij van meneer Louis en Joris geleerd had, welde uit hem op en hij sprak ervan met zoekende woorden en een dromerige geestdrift, die Arjaan verbaasden en ergerden. Eindelijk viel hij uit: 'Da's ammoal gelul in de ruimte, jonge, begrepte da' nou nie?... Geklets van geleerde lui, die niks beters te doen 'emme dan mooie boeke te lezen één noar mooie dienge te kijken... ok awweer ammoal voor d'r eige plezier... ok een privilezie vor de bevoorrechte klasse.

'Da's nie,' streed Merijntje, "k 'em in een gedicht geleze: de schoon'eid is vor allen of vor gin...'

'Dan was dieën dichter een socialist,' stelde Arjaan onverbiddelijk vast, maar dat ontkende Merijntje, verschrikt en boos zonder dat hij wist waarom. Arjaan dacht zeker, dat er niks anders op de wereld bestond dan zijn socialisme... dat was het gekke met de mensen: zodra ze aan iets geloofden, was al het andere geklets, deugde niet, was gelogen, dwaalleer en bedrog, 't Was al den donder net eender, overal hetzelfde, en Arjaan begon ook alweer met alles naar zich toe te halen. Z'n broer lachte.

'Da's toch logisch zeker,' zei hij. 'De woar'eid kan toch nie op twee plekke gelijk zijn?... Gij zijd' een dromer, Merijntje, dad 'edde trouwens al tij' gewiest... Dromers kunne goeie meinse zijn, moar ze deuge nerreges vor... dromen is tijd verknoeie... d'r mot oangepakt woore... doen... dad' is je woare...'

'Ze zége van Christus ok wel 'at ie een dromer was,' smaalde Merijntje. Arjaan vatte vuur.

'Christus was een socialist,' beweerde hij vastberaden. 'Moar doar 'edde 't nou net... in plek 'at ie oanpakte, droomden ie. 'IJ pakte Petrus z'n zwaard af, in plek van zwoarde te geven oan al z'n volgelienge... Eén wad' is 't er van terechte gekomme?... Gin mieter... Macht goa nog al tij' bove recht. De meinse vechten as duvels, ze staampe de zwakke d'r oonder, ze frete mekoaren op, ze stele de laande van de sukkelèers, die nog gin kenonne kennen één ze moake ze tot sloaven op d'r eige groond... Deemoed, zee Christus, noasteliefde, een aarm meins is in d'oge van God meer wèerd as een rijke... Komt er moar es om!... Goad es in de kerk kijke, wie 'at er op de beste plekke zitte?... Bij wie loope de pestoors de deur van de stijl, bij oons soms ?... joa, a'ze van oons arremoeike nog een kwartje kunne schooien om de kerk van Christus, die d'arremoei prikte, nog een bietje meer in 't goud te zette... Goa nou gaauw deur... d'r bestoa gin Christendom... ammoal vuile bedriegerij... d'r bestoa kapitalismen één aanders niks... onrecht, smerlapperij, tien uitvreters op tienduzend 'ongerlijers één droagezels... 'et bloed zuige z'oons uit, die broave christenen één dan paaie ze je mee een 'emeltje, dat nog nooit gin meins gezien 'eet, één woar a'k nie zijn wil ok tussen al die verdommelienge van kwezels één farrezeeërs... Me zullen oons eige wel oan een 'emel 'ellepen... 'ier beneje... Loat ze barste, de schijn'eilige godverneukers...'

Hij praatte net als die gekke dokter Presco, dacht Merijntje. Ook zo'n doordraver... Maar 't was niet allemaal onwaar wat ie zei... D'r was een hoop waars in. De leer van de kerk was mooi genoeg, maar wat maakten de mensen ervan?... Een gevoel van ontmoedigende machteloosheid kwelde... Wat kon je ertegen doen? Hoe het veranderen? Schelden als dokter Presco en Arjaan...

en onderwijl draaide de wereld door en het onrecht vrat verder... Kon je meer doen, dan persoonlijk goed zijn, de waarheid zoeken, zoals meneer Louis had gezegd... en anderen hun waarheid laten?... Arjaan was veranderd... zeker ten goede veranderd, voor zolang als het duurde. Waarom zou het duren ?... Waarom zou hij morgen niet weer door een andere gedachte bekoord worden en daar fanatiek achteraan hollen? Arjaan was een driftkop, een doordrijver, een dolleman, die afschoot op wat hem aanstond als een valk op een vogeltje... Arjaan moest maar geloven aan zijn waarheid... Merijntje moest nog lezen en leren om al de waarheden te ontdekken, die verscholen lagen in de schitterende, heerlijke wereld van meneer Louis en Joris Moonen... de wereld van de kunstenaars, die niets deden dan het goede en het ware zoeken om die tot schoonheid te maken... In die wereld was geen plaats voor de waarheid van Arjaan... want die was kwaad, kijflustig, vol haat en afgunst, ieder ogenblik gereed om de vuisten te ballen en te gaan vechten... De mensen zochten het altijd, waar het niet was... dat merkte je ook in dat prachtige boek van De kleine Johannes... Het heerlijkste was het toch bij Windekind, en de stompzinnige dwergen, die telden en plozen konden er niet binnen... Wie zo'n boek kon schrijven!... Of enkel maar zo'n gedicht: 'Ik ben een God in 't diepst van mijn gedachten'... één zo'n gedicht te kunnen maken... eenmaal in zulke koninklijke woorden te kunnen uitspreken wat er in je omging, woelde en brandde... Het kon soms zo in je spannen... Maar als je enkel maar de liefheid van zo'n kleine Mieke wou uitspreken, kwam je al niet verder dan tot een paar doodgewone woorden, die iedereen duizendmaal net eender zei... Pastoor Ramakers had tegen Flierefluiter gezegd: 'Dichters, da' zijn de stemme van de ziel... oonze ziele zijn stom gebore...' Hij had er toen niks van begrepen, maar nou begreep hij het heel goed, en de onmacht van zijn ziel om te spreken benauwde hem ...Je moest het in je opgesloten houden, het wrong en perste naar je keel en je kon het niet uitspreken... Beter te zijn zoals Arjaan, alleen zulke dingen te denken, die je met gewone, ronde en harde woorden kon uitspreken... En aan welke dingen dacht hij dan wel ?... Aan niets... Hij was het niet, die ergens aan dacht... Iets anders dacht in hem, en het was eigenlijk niet eens denken, het waren zo maar onverklaarbare gewaarwordingen en verlangens, onbestemde dromen, waarin hij wel een rol speelde, maar welke wist hij niet... Er was niet eens een naam voor die dingen, maar als je dichter was vond je de woorden, die in verbazingwekkende beelden dit alles toch voelbaar, zichtbaar, voor anderen waarneembaar maakten... Nu had je alleen het verlangen om te kunnen vliegen en het gevoel, dat bijna een voorgevoel werd, dat er ieder ogenblik vleugels aan je schouders konden groeien... Natuurlijk groeiden de vleugels niet en je mocht op de grond blijven hokken... Maar daar kon je luisteren naar de stemmen van andere zielen... de dichters... en het was al een geweldig voorrecht, dat je mensen ontmoet had, die je dat geleerd hadden... Waarom moest hij maar dadelijk weer willen zijn: een God in 't diepst van zijn gedachten?... Een God met een schipperstrui aan en vetleren schoenen... Hij was ook nooit tevreden!... 'Ge zij nog al oarig van 't veugeltje gepikt,' zou zijn grootmoeder zeggen, en hovaardigheid was maar liefst één van de zeven hoofdzonden !...

De volle lente vloog over de stad, met feesten van dansend en sprankelend licht over het eeuwig beweeglijke water, vlaggen van doorschijnend groen in de bomen, kladden felle kleur van voorjaarsbloemen in plantsoenen, op karren, in korven en roestige blikken op de hoeken van de straten. De lucht leek hoger en van een vergeten puurheid, een blauw-porseleinen stolp, die over de smokende stad vol driftige luidruchtigheid gezet was. De zon blikkerde in hoge vensters, in het koper aan het tuig der slepers en bierbrouwerspaarden, ketste langs de kanteling der golfjes en vonkte in de ogen van de haastige mensen, die een onrust speurden in hun bloed, maar geen tijd hadden er over na te denken, waar die vandaan kon komen. Mussen en spreeuwen, de gewende grote-stadsvogels sjilpten en kwieterden op daknokken en gootlijsten, netjes in het gelid, met opgezette veren om meer warmte te vangen van de gulle zon; of ze zaten elkaar na in de nog luchtig-doorzichtige kruinen van de kadebomen, schreeuwend van levenslust en liefdeverlangen, op jacht naar wijfje of mededinger. Soms floot in de avond een lijster, uit een der parken weggedwaald, zijn orgelend liedje in een schrale boom van een miezerig tuintje in de diepe kuil tussen de huizen. Dan kneep even het heimwee in Merijntjes hart en hij dacht aan verleden jaar, probeerde zich te herinneren, waar hij met Flierefluiter rondzwalkte, onder ruisende bomen, tussen bloeiende tuinen, door de wijde velden, waar het gewas welig in de hoogte schoot en de koekoek uit de verte lokkend naar hen riep... het vrije, lachende leven, een feest 's avonds op een boerenhoeve, zang, muziek, dansen met een aardige meid, die je leerde kussen en die zei, dat je een lieve jongen was... Dat was anders dan hier in de stad, waar je de lente maar bij flarden zag, hier een tuil groen, daar een garf bloemen, ginds een scheut zomers licht over de haven, een lap met telegraafdraden doorstreept hemelblauw tussen grauwe daken, een stuk van een witte wolk, afgesneden door kroonlijsten van hoge gebouwen... En toch, hij moest het zich wel bekennen, toch trok Rotterdam hem meer en meer, hij voelde zich er thuis worden, al meer ervan begon hij mooi te vinden, het altijddurende geweld van verkeer en handel hinderde hem niet meer, het begeleidde leven en gedachten als iets eigens, iets dat erbij hoorde, en zonder hetwelk iets niet kompleet was. Zondags was het veel stiller, leek Rotterdam een andere stad, met z'n opgepoetste mensen, in de buurt was het plezierig, de fabrieksarbeiders en bootwerkers liepen in hun witte hemdsmouwen voor de deuren op zwarte sigaren te kauwen en verkochten gekheid tegen de vrouwen in hun kleurige blouses en met zorgvuldig gekamde en opgekrulde haren en de kinderen stuntelden rond in hun stijve zondagspakjes, altijd bedreigd door zware rammelingen, als ze de plechtige plicht der zondagse ingetogenheid vergaten en hun aristocratische kledij bevuilden of havenden, 't Was eigenlijk om je stilletjes te bedoen van 't lachen. Want niemand voelde zich thuis of lekker in zijn opgedofte, smetteloze staat, ze moesten een massa dingen laten die ze graag deden, en andere dingen doen die ze veel liever nalieten. En toch hadden ze er een raadselachtig plezier in, om een of andere geheimzinnige reden voelden zij zich feestelijk, juist door die ongewone, hinderlijke aanklederij. Grenzenloos was de minachting, waarmee de schaarse onverschilligen aangekeken werden, die in hun werkkleren aan 't pierewaaien waren... die herkende je als echt rapalje, uitschot... drinken zondags, desnoods een meningsverschil op de vuist ter oplossing voeren... dat ging... maar dan asjeblieft op je zondags, tonen dat je wist wat hoorde, en dat je goeie bullen niet in de lommerd stonden... Merijntje kon het niet helpen, hij vond daar iets aardigs aan en had er plezier in het waar te nemen en eraan mee te doen. Maar Arjaan, die er toch van hield om in goede kleren rond te lopen, had opeens bezwaren tegen die zondagsgewoonten... Hij maakte zich er echt kwaad om, raasde tegen wat hij die poppenkast noemde, die kinderachtige verkleedpartij, die misselijke naaperij van de bevoorrechte klassen... Een arbeider moest zoveel zelfbewustzijn en gevoel van eigenwaarde hebben, dat hij zelfs niet lijken wou op de vijanden van het proletariaat... Een echte proletariër, die voelde wat hij was en waar hij thuis hoorde, die moest juist op zondag in z'n werkkleren rondlopen, zich zo overal vertonen, rustig door de betere wijken wandelen, z'n getal vertonen en z'n zelfbewustzijn... D'r moest eigenlijk een arbeidersdracht uitgevonden worden, iets dat makkelijk en ruim zat, het hoefde daarom niet lelijk te zijn... zo, dat je dadelijk zag: dat is 'n arbeider.

'Da' zien ze deur de week genog,' vond vader, die zich kiplekker voelde in zijn zondags, stads overhemd, sneeuwwit en stijfgestreken, zodat het zijn polsen tot bloedens toe schrijnde.

'Net of ze 't zoondags nie zien,' grinnikte Arjaan met grimmige spot. 'Ge kun j'w eige wel as een grote meneer verkleje, moar zoveul 't arremoejeger zied' er uit. In z'n waarkkleren is een arrebeier een kérel, moar op z'n zoondags is 't een opgeslinterden oap, één ze lachen 'em stillekes uit mee z'n stijve poten één z'n uitgeschrobde nek...'

'Oonzen Arjoan is zot oan 't woore,' zuchtte moeder, 'woar 'oalt ie de smoesjes vandoan?'

Merijntje voelde wel, waar Arjaan heen wou, en het hinderde hem, dat hij altijd probeerde de nadruk te leggen op wat de mensen verdeelde.

'Ik 'eb er niks gin b'oeften oan om van de doake te schreeuwen a'k een arrebeier zijn,' zei hij. 'Net zo min as om me-n-eigen uit te geve vor iets aanders. Ik wil een meins zijn. De klere komme d'r nie op oan. Een meins is een meins. Den ene die waarkt, één den aandere die loop te laanterfaante, moar doarom is ie nog nie gelukkiger. Gij kun nerreges meer over proaten as over vechte, gij, over klassen één over moeiten één dol ...Ik gun ze d'r rijkdom... da's ook ammoal zo mooi nie... Ik leef op mijn manier één doar zijn 'kgoed contènt mee... Ik zal d'r zo ok wel komme.'

Arjaan keek hem aan of ie 'em op slag vernielen wou. Er klonk een snijdende minachting in zijn stem, toen hij kortaf zei: 'Ge zijd' een maffer?'

Merijntje haalde de schouders op: 'Ok al goed.'

Het scheldwoord zei hem niets. Een maffer. Best, dan maar een maffer... Arjaan wist niet, wat hij wist. Zo'n rijke, voorname familie als die van meneer Louis... Nou, dan kwam hij nog maar liever uit een doodgewone arbeidersfamilie... hoefde je ten minste niet op te draaien voor het zwelgen en zuipen en bamboezjeren van je lieve voorouders!... Arjaan keek zich blind op één ding, op één kant van het vraagstuk... Natuurlijk kon er een hoop onrecht opgeruimd worden, natuurlijk konden de bazen het best met wat minder doen en hun arbeiders beter betalen, natuurlijk was het walgelijk zoals het christendom soms misbruikt werd door schijnheilige smeerlappen om de mensen dom en braaf, tevreden en gehoorzaam te houden en daar zelf dubbel en dwars van te profiteren, natuurlijk was het verschrikkelijk, dat macht boven recht ging, en aan al die dingen moest een eind komen. Maar hoe?... Door het geschreeuw en gescheld van een stel brutale, oproerige arbeiders, die zich socialisten noemden ?... Wat wilden ze?... Wat konden ze ?... Staken en honger lijden... Relletjes maken en beurs geslagen worden door de politie. Een grote bek opzetten tegen de patroon en op straat geslingerd worden... Praten en opruien, anderen ook meeslepen in de miserie en het ongeluk... Hij had de ingekankerde afkeer, angst en minachting voor de socialen, die hem in huis, in de school, in de kerk waren bijgebracht... Alle feestelijkheden in 't openbaar waren een beetje tegen die socialen gericht. Als jongen had je in een optochtje door de buurt gelopen met een oranjesjerp en een vlaggetje of een lampion aan een stok, en luidkeels gezongen van 'Weg met de socialen, Leve de Willemien!' Of 'Nieuwenhuis moet zakkies plakken, hi! ha! ho!' Of van 'Alle socialen in een harington!' De socialen hadden het altijd moeten ontgelden, veilig in je troepje schreeuwde je je schimp uit tegen dat gevaarlijk tuig, dat uitvaagsel... Namen als van Domela Nieuwenhuis en Troelstra waren als boeman gebruikt... Hij wist nu wel, dat ze zó erg niet waren als ze vroeger werden afgeschilderd, ze gooiden niet de hele dag bommen naar de koningin en de ministers, ze staken niet elke week kerken in brand, ze waren niet steeds aan 't uitzoeken hoe ze roven en plunderen en moorden konden om zelfde baas te worden en van de hele wereld een slachthuis te maken... Maar toch... sympathiek waren ze hem niet met hun optochten en redevoeringen, hun rooie tulpen en hun geblaaskaak, alsof zij alleen het konden en wisten, hun eeuwigdurend gescheld en geschimp op alles wat het beter had of hoger stond... hun hovaardigheid en hun luid rumoer... Hij begreep, dat Arjaan door al deze dingen juist aangetrokken werd. Zo was Arjaan. Trots en koppig. Gauw op zijn tenen getrapt, driftig en onbesuisd. Bazig en brutaal. Niet bang ook... Maar hém stootte het af. Het dringende gepraat van Arjaan maakte hem onrustig, wrevelig, hij liet je niet nadenken, hij gunde je je mening niet, hij viel als een stormwind over je heen. En dat pralen met z'n schone staat van arbeider, van proletariër, dat wekte zijn lachlust en ook een beetje zijn medelijden... Dat leek op waanzin. Dat je er trots op was een graaf te zijn, of een dichter of een geleerde... goed... Maar hoe kon je er trots op zijn, dat je een werkman was, één van de miljoenen werklui, arm als de mieren en net zo talrijk en onbeduidend... Een proletariër... Arjaan sprak het vreemde woord uit, alsof het lekker smaakte en alsof het wonder wat voornaams betekende... Alsof je blij moest zijn, dat je ook een proletariër was, dat je de eer genoot een proletariër te mogen heten... En als die socialen zo trots waren op hun proletariërschap, waarom hadden ze dan altijd hun mond vol over 'verlossing uit het proletariaat' ?... Verlangden edellieden verlost te worden uit de adel?... Nee, dat was allemaal gezwets, opschepperij, stomme hoogmoed, en 't zou lang duren, eer ze hem zo gek hadden, dat hij eraan meedeed... Hij zag andere dingen voor de toekomst, andere waarden voor het leven... Die stonden op de plank in de voorkamer... die lagen besloten in de boeken... die hoorden in de wereld van meneer Louis en Joris Moonen... Naar die wereld was hij onderweg en daar wou hij in thuis komen... In die wereld waren geen klassen, geen proletariërs en kapitalisten... daar waren alleen mensen, daar góld alleen de mens, en al wie gevoel had en begrip, die was er welkom... De wereld van geest en schoonheid, die vroeg niet of je rooms was of protestant, arm of rijk, politiek zus of politiek zo... allemaal dingen, die in diepere en hogere betekenis geen zin hadden... Mens zijn was genoeg... en Merijntje vond die eis zo eenvoudig, dat deze wereld voor iedereen open moest liggen, als men iedereen er maar even op wees en hem inleidde... Maar de socialisten zoals Arjaan er een was... die zouden er alleen binnen willen komen met een pilow broek aan en een pet op, schreeuwende: 'op zij !... hier komt het proletariaat aan!' en ze zouen dadelijk gaan snuffelen of er geen klassentegenstellingen te bespeuren vielen en een verschrikkelijk spektakel ontketenen in deze stille wereld... Hij moest even lachen om de voorstelling... hij zag de socialisten bezig de dichters uit te ziften... asjeblieft... jij hoort bij ons en die daarbij de kapitalisten, en als alles uitgezocht was, kregen de enen petten op en de anderen hoge hoeden en ze konden schetterend en elkaar vervloekend ieder aan een kant staan, elkaar haten en proberen uit te roeien... Wat een waanzin!... Hoe kregen de mensen het verzonnen ?... Waarom wilden ze toch altijd om de een of andere reden tegenover elkaar staan, elkaar haten en bevechten, volken, klassen, rassen, buren, verwanten... altijd moesten ze ruzie maken en mekaar het leven verzuren... Afgunstige, kwaadaardige wezens, zei dokter Presco, oneindig veel gevaarlijker en gemener dan de onschuldige verscheurende dieren... Kwaadaardig en gevaarlijk of niet, maar gek waren ze in ieder geval... De socialisten zeker... die lééfden niet, als ze niet razen en vechten konden... En Rotterdam krioelde van socialisten, beweerde Arjaan... Toch was Rotterdam mooi en Merijntje werd er steeds meer door geboeid. Hij had nooit geweten, dat de beweging van kranen boven schepen en pakhuizen, vervaagd in een lichte schemer van smook en damp, met grote donkere wolken er boven en neervlagende regenbuien er voor, zo mooi kon zijn. Eigenlijk was het toch duister en somber, druk en lawaaierig, groezelig en naargeestig... eigenlijk zou het lelijk moeten zijn voor ogen, gewend aan wijde vergezichten over frisse landen met waaiende bomen en het warme rood van daken tussen het groen... Maar hij kon het niet meer lelijk vinden. Het was mooi, want er was iets groots in, iets geweldigs, als gingen daar reuzen om met ontzaglijke gereedschappen, de lucht was vervuld van het gedreun hunner daden, alles trilde onder de drift van hun bovenmenselijke inspanning. In al die somberheid, in die grauw doorsmookte atmosfeer was toch iets blijs, iets dat lokte en naar je riep, alsof je uitgenodigd werd deel te nemen aan de woelige bezigheid... Dat was het... een lust doorzinderde je spieren om mee aan te pakken, alles bewoog, werkte, liep, sjouwde, was ingeschakeld in het enorme, ingewikkelde raderwerk van zwoegende arbeid, dat Rotterdam was. Het was net een bijenkorf, die gonsde van nijverheid, een mierenhoop, waar alles dooreenkrioelde en waarin toch alles zorgvuldig geordend lag... maar hier was dat allemaal mateloos vergroot, in het reusachtige getrokken. Heel de stad ronkte en daverde van de arbeid. Overal zette die zich door, ook in de binnenstad, waar kantoren waren en pakhuizen, winkels en werkplaatsen, overvolle binnenhaventjes en luide markten, vrachtwagens rammelden, sjouwers sleepten met balen en kisten, rolden rommelende vaten over de keien, kantoorheertjes met brilletjes op, de handen vol paperassen, een pen achter het oor, liepen bedrijvig tussen stapels goederen te controleren, straatventers zongen en schreeuwden, in grote fabrieken raasden de machinerieën, op de beurs vergaderden de grote heren, de reders en de kooplui en kochten en verkochten, hielden de boel in beweging, alles schoof op en stroomde, de straten waren vol mensen die ergens heen gingen, in opdracht van het werk, boodschappen overbrachten, bevelen en waren. Treinen en schepen kwamen en gingen, droegen onmetelijke rijkdommen af en aan, kwamen uit verre landen en zwierven weer uit naar andere...

Maar het hart van dat grote, bezige Rotterdam, dat was de haven. Daar klopte het geweldige leven, vandaar stuwde het zich de stad in tot de verste uithoeken. Daar hijgde en bruiste de grote drift, die alles bezielde en in beweging hield. De haven was nooit stil, niet bij dag en niet bij nacht. Ononderbroken raasde er de arbeid, oorverdovend, sirenen loeiden, zware stoomfluiten brulden, bellen rinkelden, lorries ijlden over rails, kranen zwaaiden hun machtige armen heen en weer, stoom siste en stoof in witte wolken nijdig de lucht in, de zware rompen der zeeschepen stonden dreigend tegen de lucht, het wielende water glinsterde in alle kleuren van de regenboog, er zwermden jollen en vletten en snuivende slepers rond en overal liepen de mensen, klein en nietig tussen al dit zware, donkere, overweldigend grote en hielden met hun minieme handen heel dit ontzagwekkende mechanisme in beweging. Ieder ogenblik veranderde het beeld, verschoven de onderdelen, wisselde het licht, maar het donderend rumoer van de arbeid hield nooit op, de haven pompte het levende, hete bloed ononderbroken door het logge lichaam van Rotterdam. Een stroom van mensen bewoog tussen de haven en de stad, bootwerkers, kantoorheren, slepers en zeelui. Vreemde, schilderachtige verscheidenheid. Slanke, grote negers, Chinese stokers met hun duivelsmaskers en scheve ogen, ondoorgrondelijk en geheimzinnig, bruine Javanen met hun stille gezichten en glijdende pas, donkere Arabieren met helglinsterende of dof-dromende ogen, Amerikanen en Duitsers, blonde Noren en pezige Engelsen, van heel de wereld over waren ze gekomen om deel te nemen aan het kolkende, koortsige leven van dit daverende Rotterdam.

Iedere dag sterker werd Merijntje overweldigd door de wilde bekoring, die er uitging van deze driftige koopstad, waaraan hij met afschuw gedacht had, die hem een oord van verschrikking geweest was... die hij miskend had. Langzaam week het beeld van het grote, stille land met zijn langzaam leven, dat een rustig ademen was op de gang der seizoenen... mooi en traag... Dit hier was mooi op andere wijze. Het was groot en beweeglijk, rusteloos en vol onverwachtheden, het kolkte en wielde als het stromend water van de Maas, het bewoog zich met verbijsterende snelheid, het sleepte je mee, liet je geen tijd om op adem te komen, het stootte je temidden van wat een chaos leek en waarin toch orde was, waar alles liep langs zorgvuldig gekozen en vastgestelde banen.. Maar je kon er niet leven als je geen deel had aan dit daverend bedrijf... je moest je er hals over kop in storten en ergens mee aangrijpen, erin onder gaan om erin mee te wentelen als een klein, maar werkzaam raadje in de onmetelijke machinerie... Het was een sterke, woeste, doldriftige schoonheid, die dag na dag wijder voor hem open ging. In veel dingen rauw en onbehouwen, hoekig en luid, maar er was iets mannelijks in en gespierds, iets openhartigs en jongs, fris als de vochtige wind die over de open wateren van de stad woei. Iets brutaals, dat schuchtere naturen kon afschrikken, en dat hen tegelijkertijd aantrok, want het was niet boosaardig, alleen overmoedig. Hij begon nu te begrijpen, waarom Arjaan zo dol was op Rotterdam en er niet weg wilde.

'Rotterdam,' zei Arjaan, 'da's net zo'n struise, wilde meid, doar a'ge nooit genog van kregt. Ge kunt er wel es ruzie mee 'emmen één pluk'oare, moar ge komt er altij' weer bij vrom één dan kunde j'w eige nie meer voorstelle da' ge d'r kwestie mee g'ad 'ed, zomooi, zo verdommes mooi a' z' is, mals in d'r vlees één zo vurig as een jong pèerd...'

Hij klakte er bij met zijn tong, als voelde hij werkelijk het welige lijf van een forse meid in zijn armen. Merijntje moest erom lachen, maar Arjaans enthousiasme leek hem niet meer bespottelijk, onredelijk of misplaatst. Het ving aan ook in hem te leven, het bewoog in zijn bloed, hij zagde brede, gezonde schoonheid van de woelige stad. Het welbehaaglijke werkeloos rondlopen begon hem te hinderen. Zijn boeken boeiden hem niet meer zó diep en uitsluitend... telkens onder het lezen dwaalden zijn blikken naar buiten, volgden de schepen in de Koningshaven, hij luisterde naar de geluiden van de straat en het water, het gebonk van een trein over de brug, het geroep van stemmen... Rotterdam roerde zich, werkte, sjouwde en zong... Rotterdam riep naar hem... Langzaam sloot zijn hand het boek en glimlachend knikte hij... hij wou wel komen...

En toen buurman Van Tol een week later voorstelde hem mee te nemen naar de haven en aan de kras te vragen hem als los bootwerker aan de gang te helpen, stemde hij gretig toe... Van opwinding kon hij die avond de slaap niet vatten...

VIERDE HOOFDSTUK

I

Het is ontzaglijk druk in de haven. Er is overvloed van werk. En een tekort aan arbeiders. Ieder, die zich meldt, wordt dadelijk aangenomen. De losse bootwerkers lopen geen dag leeg. Er blijven schepen aan de boeien op stroom liggen, omdat er geen plaats is aan de kaden, omdat er geen handen zijn om te lossen, zij moeten wachten. De grote dokken worden te klein. Plannen rijpen om nieuwe ruimte te scheppen, een nieuwe haven te bouwen. Fantastische cijfers worden genoemd met een onverschillige lach: 'de cost gaet voor de baet uyt...' Rotterdam bloeit, het bedrijf zet zich uit, de haven moet groeien, de handel barst uit het keurs. Overal wordt gebouwd, pakhuizen, kantoren, nieuwe woonwijken. De goederen stromen toe uit alle werelddelen, welvaart, rijkdom vloeit de stad binnen. De haven buldert van de arbeid, alles heeft haast, zwaarder machines worden aangevoerd, machtiger kranen slaan hun hoekige grijparmen tegen de lucht. De boten zwemmen de Waterweg op, zwaar geladen, slordig en vuil, verweerd in stormen en stortzeeën, grijs uitgeslagen, maar sterk en onaandoenlijk, zij loeien over de rivier hun doffe kreten van ongeduld... stilliggen is hun aard niet, zij willen weer voort... Aan de kaden rijzen de rompen hoger en hoger onder het lossen, monsterachtig, zinken weer langzaam achter de wal onder de vrachten van nieuwe lading. Als nijvere insekten kruipen de bootwerkers over het geweldige lijf, de zwaar geladen buik in en uit, sleuren en sjouwen de goederen weg en weer over de kaden, tussen schepen en opslagplaatsen. De lieren ratelen, de stoom sist, zware kisten en vaten bonken op ijzeren dekken, bevelen schreeuwen schor boven het rumoer uit, een brokstuk van een lied verklinkt, een vloek slaat als een zweepslag op, rammelend rollen de lorries af en aan, het stinkt naar rook en roet en olie, naar zweet en aarde, vuil water en ranzig vet. De zomerzon staat witgloeiend aan de onbewolkte hemel, sproeit schroeihitte over de keien, de dekken, de plaatijzeren daken der loodsen, de lucht trilt boven aarde en water, de hoge gebouwen aan de overkant staan vreemd te waggelen, als duizelig geworden door de ondraaglijke warmte, droog en zonder genade neervallend uit de grijsblauwe koepel... De grote sleperspaarden hebben donkere, kleffe vochtplekken in de halzen, onder hun tuig uit persen witte schuimstrepen, zij slaan met de zware koppen naar de kwelling der zoemend aanzwermende vliegen. Zwoegende kerels kreunen onder hun last, vloeken dof, vegen het bijtende zweet uit hun ogen.

Merijntje Gijzen is ingelijfd bij het leger van havenarbeiders. Hij heeft zijn plaats ingenomen in het geweldige raderwerk, dat hem boeide. Hij maakt deel uit van de indrukwekkende arbeid, die het bloed en de adem van Rotterdam is. De bulderende, nooit aflatende arbeid in de haven.

Onmenselijk zwaar zijn de eerste dagen geweest. Zijn moeder had zich verzet. Waarom moest hij onder de bootwerkers gaan? Hij kende toch een vak? Er was wel wat anders te vinden, hij kon ook wel in het bouwbedrijf komen. Wat ging hij zoeken bij de wilde bootwerkers, waarover ruwe verhalen gingen van grof geld verdienen en weinig thuisbrengen, zuipen en zwieren, vloeken en vuilbekken, vechten en staken, onbehouwen, goddeloos, oproerig volk. Vader had meesmuilend gelachen. Het zou niet lang duren. Hij had het ook wel geprobeerd in tijden van werkloosheid en nijpende armoe. Hij had het nooit kunnen volhouden, was geradbraakt thuis gekomen met doorgeschrijnde schouders, half ontwrichte armen, bevend op zijn benen, die hem nog nauwelijks dragen konden. Merijntje zou er wel gauw genoeg van hebben. Dat was beulenwerk...

Het was beulenwerk, en Merijntje had erna een paar dagen genoeg van. Maar hij wou het niet toegeven. Hij verbeet zijn pijn, verborg zijn schaafwonden, klemde de tanden opeen en probeerde zijn stijve benen gewoon in beweging te houden. Maar hij durfde Mieke niet opnemen, bang dat ze zijn onzekere, trillende handen zou ontglippen. Zijn lichaam was één pijn, alle spieren bundels brandende vermoeienis. Hij ontweek de onderzoekende ogen van zijn moeder, de glimlachend vragende blik van zijn vader, at met lange tanden het apart gekookte eten en kroop in de bedstee, kapot, te afgemat om te kunnen inslapen. Niet uitgerust trok hij in de vroege morgen door de slaperige straten weer naar het werk. De dag werd een helse kwelling. Een fijne regen woei over de haven, maakte alles kil en kleverig, de keien spekkig glad. De vochtige kleren schuurden het bezwete lichaam wond overal waar zij drukten. Halverwege de dag begon, bijna onweerstaanbaar, de beschamende neiging te kwellen alles erbij neer te gooien, zich ziek te melden, zijn geld te halen en naar huis te gaan... naar huis en naar bed, en nooit meer terugkeren, nooit meer naar deze folterplaats. Maar hij verzette zich, koppig, hardnekkig, hij gunde het ze thuis niet hem terug te zien keren met de kous op de kop, gevlucht voor het onmenselijke werk dat hij met alle geweld had willen aanpakken. Zijn wrokkige trots hield hem in gang. Hij spande zijn spieren tot het uiterste en hield vol. Die avond wankelde hij onder het gaan naar huis en hij strompelde de drie nauwe trappen op, beide handen om de ijzeren leuningen geklemd. Met een brommende groet ging hij aan tafel zitten, snauwde ruw terug op zijn moeders bezorgde vragen naar de dag, at als een wolf, wies heel zijn vuil en pijnlijk lijfin het kleine keukentje met koud water, ging naar bed en viel als een blok in slaap... Iedere avond zwoer hij zichzelf, dat dit de laatste dag geweest was, iedere morgen stond hij op tijd, nog duizelend van vermoeienis en slaap, naast zijn bed, liet het ijskoude water uit de kraan over hoofd en nek en armen stroelen en trok de haven in, één in de stroom van bonkige kerels, die naar de emplacementen liepen, drinkenskruiken en machtige stukkezakken over de schouder, een bootwerker. Hij zou het niet opgeven eer hij er bij neerviel. Hij had het gevoel, dat dit elke dag zou kunnen gebeuren, maar hij wachtte het af, uit eigen beweging ging hij er niet uit. De eerste gangen waren vreselijk. Wrede pijnen vliemden en scheurden door de stijf geworden spieren, door lenden en rug. De nauwelijks gesloten schaafwonden op de schouderbladen schuurden stuk, een diepe schram in zijn dij, open gehaald aan een afgebroken railing, brandde of er een schroeijijzer langs getrokken werd. Maar hij gaf het toch niet op. Hij wist al, dat het beter werd, als het lichaam lang genoeg in beweging was, de spieren los kwamen. En het werd beter. Het lijf werd ongevoelig, het liep en droeg, het zwoegde en sjouwde, hijgend en kuchend onder de zware lasten, het bewoog zich mechanisch, in halve bewusteloosheid, gedreven door de keiharde wil, die het kommandeerde, niet afliet te herhalen: je zult!... Hij sprak weinig, kon zijn adem beter gebruiken, ook in de schafttijden zei hij niet veel, kauwde zijn brood, staarde voor zich uit, vroeg zich af of hij de avond zou halen zonder in mekaar te donderen.

Er was er een uit de ploeg, die belangstellend naar hem keek, een jonge kerel, bijna een hoofd groter dan Merijntje en breed naar verhouding, een reus, die losjes met zijn vrachten wegliep als woog de zware last licht als een veertje. Hij had een wat dom gezicht, misschien door de korte, dikke blonde knevel. Er was iets lobbesachtigs aan hem, iets van een goedige beer en zijn blauwe ogen keken de wereld in als die van een kind, argeloos en onbekommerd. De vierde of vijfde dag, dat ze samen in dezelfde ploeg werkten, sprak hij in de middagschaft Merijntje aan: 'Je zit zeker nog niet lang in dit werk, maat?'

'Nee.'

'Doch ik al. 'k Heb ie bij m'n wete nog nooit in de haven gezien. Zonder baan?'

'Ja.'

'Pest... Valt nie mee hier, wat?'

'Och... 't mot wenne.'

'Tuurlijk... Op laast weetje nie beter of ' t hoort zo... Je loopt nog te stijf... je mot er een beetje bij zwiepe en danse, dan gaat het veel beter.'

Merijntje keek hem even aan. De ander knikte lachend.

'Ik meen 'et... Kijk maar naar mijn... Hoe heet je eigelijk?'

'Gijzen.'

'Ik heet Dekwaadsteniet... ja, verdomd man, 't is zo... Klaas Dekwaadsteniet... hejje 't ooit zo zout gevrete?... Hoe kenne ze zukke rotname verzinne, wat ?... Ze zegge, dat me overgrootvader in de Franse tijd die naam opgeplakt gekrege heb... Dat was een schipper, net zo'n mannetje as ik, maar nog een stukkie groter en zwaarder, en ze zeeë van 'em, dat ie de kwaaiste nie was en dat hebbe die Franse rotstrale toen as z'n naam opgeschreve... En nou zit de hele femilie d'r mee opgeknapt... Is 't nie om je te bezijke?'

Merijntje glimlachte, dacht met jaloezie hoe die vent daar praatte of ie nog niks uitgevoerd had, zo fris en vrolijk.

'Ach, wat flikkert nou een naam,' zei hij.

'Dat motje nie zegge,' weersprak de ander. 'Ze motte altijd lache, as ik m'rj naam opgeef... In dienst hadde ze d'r een versie op gemaakt, 't refrein weet ik nog:

Eenieder, die dat bakkes ziet,

Zegt, dat is de kwaadste niet...

Een echt rotversie, maar ze hadde d'r lol in... nou afijn... Ik lag bij de grenadiers in Den Haag en de sergeant noemde me Onze Lieve Heers pereplukker...'

Hij sloeg zich kletsend op z'n zware dijen, het klonk of hij met hout op hout sloeg, hij lachte daverend, zijn rode mond wijd open en het hoofd achterover. Jan lacht net zo, dacht Merijntje.

'Zeg jij maar Klaas tege me, da's korter en nie zo gek,' voegde de ander er aan toe, toen hij uitgelachen was.

'Ik heet Merijntje... maar ze noeme me hier Rinus,' zei hij er gauw achter.

Klaas keek verwonderd.

'Waar zegge ze dan Merijntje?'

'Thuis... We zijn Brabanders.'

'O... Ik heb ook nog femilie in Brabant, in Tilburg, is dat bij jullie in de buurt?'

'Nee, da's een andere kant uit.'

'Nouja, dat lazert ook niet, 'k heb ze nog nooit gezien, die oliekonte... Dan zal ik ook maar Merijntje zegge, as ie 't goed vindt...'

'Ga je gang maar.'

En dat was een kameraadschap geworden. Er was niet over gesproken. Klaas had zich eenvoudig bij hem aangesloten alsof het zo hoorde. Misschien had hij meelij gehad met de nieuweling, die er bij elke schafttijd zo doodvermoeid uitzag en die zo weinig zei, ook niet kankerde, klaagde of vloekte. Hij hielp hem een beetje, leerde hem de kleine trucs, die het dragen wat gemakkelijker maken, een wijziging in de houding, de loop, de manier om de vracht af te gooien. Hij liep na het werk met hem mee tot waar hun wegen zich scheidden, praatte opgewekt, vertelde over voorvallen en geruchten uit de haven, over zichzelf, hij had een grappig onbevangen manier om zijn kolossale persoonlijkheid in 't zonnetje te zetten. Merijntje zei af en toe een woord terug, lachte even, luisterde naar de zware stem zonder precies te horen wat die zei. Het was een prettige bromstem, een goede stem, ruw, maar aantrekkelijk. Het was plezierig iemand bij je te hebben, iemand van het werk. Dan had je niet meer zo de gewaarwording, dat je eraan kapot ging zonder dat een sterveling zich om je bekommerde. Er was ten minste iemand, die met je praatte, die op je lette, naar je keek, opmerkte, dat je er was... Die avond kwam hij opgewekter thuis, ging niet dadelijk na 't eten slapen, speelde wat met Mieke en luisterde naar Jan, die over zijn woorden struikelde van haast bij het vertellen van von Münchhausens avonturen... zo'n verschrikkelijk liegbeest als die baron was, zo'n ontzettende opschepper!... En Jan wou weten wat voor schip Merijntje loste, waar 'et vandaan kwam, of 'et erg groot was, of ie ook in de kajuit van de kapitein mocht komen, of 't zwaar en moeilijk was, of de andere bootwerkers érg vloekten en zopen en vochten en of 'et niet fijn was, tussen al die sterke, gevreesde kerels te zitten en d'r echt bij te horen?... Jan werd vast ook bootwerker... dat was 'et fijnste joppie van Rotterdam en je verdiende hopen geld... En sterk werd ie zat, hoor... voel es effe, wat een spierballen!...

Het ging beter van dag tot dag. Het wende. Zijn gestel zette zich naar dit machtige sjouwen. Z'n huid werd hard, schuurde niet meer door, zijn rug en lenden verdroegen het bukken en buigen zonder de gloeiende pijnscheuten van het begin, zijn nek kromde onder de last zonder stijf te worden, alle spieren kwamen ingesteld op de arbeid, die ze verzetten moesten, bewogen soepel onder de huid, werden zwaarder en hard als ijzer. Merijntje verbaasde zich over het aanpassingsvermogen van zijn lichaam, hij voelde hoe het aldoor nieuwe spierkracht produceerde, hoe het veel en vet eten vroeg, hoe het gulzig verslond, waar hij vroeger voor terugwalgde, vet vlees, veel melk, geklutste eieren, alles wat kracht gaf. Hij groeide in het werk in, zijn handen leken breder, zijn vingers knelden om de kop van de zak als ijzeren haken, z'n dijspieren spanden en ontspanden zich moeiteloos bij het wiegende lopen onder de vracht... Hij werd moe en was blij als het gesjouw afgelopen was, maar de vermoeidheid was geen samenstel meer van folterende pijnen, die staken en hamerden van je voeten tot in je hersens en je deden verlangen, dat je zó dood neer mocht vallen. Dit was de gewone vermoeienis na een lange dagtaak, zoals hij die ook kende uit de fabriek en van het land. Wat zwaarder en dieper misschien, maar niet meer zo ontmoedigend en moorddadig. Soms, als hij zich in het keukentje wies en geheel naakt stond, merkte hij de veranderingen aan zijn lichaam op, hoe armen en benen zwaarder van bouw werden, de spieren rond borstkas en buik duidelijk zichtbaar onder de huid lagen als beweeglijke, harde bundels; als hij diep ademhaalde rondde zijn borst zich hoog en breed, dichter kroesden de donkere haren er over, er zat nergens een aasje vet, alles pezen en spieren. Hij verwonderde zich, glimlachte en voelde zich tevreden: een potige jongen werd hij... het sjouwen en draven sloopte hem niet, het ontwikkelde hem, voerde zijn kracht op, iets als trots op dat van taaie spierkracht zwellende lijf verheugde hem. Hij hoorde niet onder de grootsten en breedsten van de ploeg, er waren echte buffels bij met geweldige nekken, handen als grijpers, bultige spieren, kerels die speelden met vrachten, waar hij nog onder kreunde. Maar hij kon mee, hij kon best mee, en het zou nog wel beter worden.

De boeken hadden onaangeroerd op de plank gestaan, weken lang. Hij keerde ertoe terug. Eerst leek het hem vreemd en onwezenlijk. De mooie woorden ergerden hem een beetje... het was allemaal zo fijn, zo broos, zo oneindig ver van zijn tegenwoordig leven. Hij had een gevoel, dat hij voorzichtigmoest zijn, anders zouden zijn harde, eeltige vingers dit alles vermorzelen, fijn knijpen, het gedicht in stukken doen springen. Er kwam niets in voor van rauwe gezellen, zwoegende, zwetende en vloekende sjouwers in blinde werkdrift, overgegeven aan het geweid van de jachtende arbeid. Zo'n dichter leefde maar voor zijn gevoelens, neuriede zijn verzen, schreef ze met een fijn pennetje in een zachte, blanke hand op de witte vellen papier, droomde, minde, klaagde en jubelde. .: maar van het grimmige, harde leven van Merijntje en zijn kameraden wist hij niet... Ook niet van de ruige, wilde, haastige, bulderende schoonheid van een zwoegende stad als Rotterdam, zoals Merijntje die, diep verbaasd, ontdekt had, en waar andere woorden voor nodig zouden zijn dan die van deze zoet of helder zingende dichters... Maar als hij wrevelig het boek dicht wou klappen, werd hij plots getroffen door een regel, die andere dingen in hem bewoog, herinneringen opriep, de sfeer van een bijna vergeten avond, een zacht verdriet, dat weemoed was, het verlangen naar iets, dat hoger, edeler, lichtender was dan het tegenwoordige leven, het luisteren naar onbegrijpelijk ontroerende muziek, het praten met meneer Louis in de stille kamer, het onbestemde mijmeren in de nacht met de sterren voor zijn raam, het innerlijke beven bij het langzaam dagen van nieuwe begrippen en vermoedens... Dan las hij voort, luisterde naar zijn eigen halfluide stem, die zocht naar de melodie, waardoor deze woorden hun geheimzinnige spanning kregen, en hij dreef langzaam terug naar de wereld, waarheen zijn diepste verlangens hem trokken... Hij wist niet meer of hij zich niet vergiste in zijn nieuwe bewondering voor Rotterdam en het woelige bedrijf, dat de ziel van deze stad was... Kon daar iets in zijn, dat te maken had met geest en schoonheid?... Was het eigenlijk niet allemaal donker en ruw en lelijk, benauwd en lawaaiig, begonnen om platte zucht naar geld en alles wat je daarvoor kopen kon ?... Was het niet onzuiver en verward, schreeuwerig en poenig?... Sterk, ja, maar ook bruut, beestig?... Kon je van zoiets houen om dezelfde redenen en op dezelfde manier als een dichter hield van de zee, van de duinen, van bossen en velden?... Was er schoonheid in? Kón er schoonheid zijn in zoiets nuchters als handel, kopen en verkopen, geld verdienen, het heen en weer slepen van zware vrachten onder veel lawaai, vertoon van haast en drift? Kon een naar winst jagende koopstad als Rotterdam iets te maken hebben met dat tedere en broze, dat kostbaarste aller kostbaarheden, waar een meneer Louis en een Joris Moonen over konden spreken met eerbiedige woorden en ontroerde stem: de Schoonheid?... Zeker was hij weer eigenwijs geweest, had ook es wat uit willen denken, zich ingebeeld, dat hij al ver genoeg was om zonder hulp ontdekkingen te doen...

Hij zocht papier en schrijfgerei en begon een brief op te stellen voor meneer Louis, de eerste na het bedankje voor de boeken. Z'n stijve vingers konden de pen haast niet vasthouden. De letters werden hoekige hanepoten, telkens bleven de geroeste punten in het vezelige papier haken en maakten spetters. Maar dat hinderde niet. Veel moeilijker was het om duidelijk uit te drukken, wat hij zeggen en vragen wou, meneer Louis te verklaren hoe hij Rotterdam gezien had, zich gefantaseerd hoe het als een levend wezen in elkaar zat, ademde en bewoog, hoe hij zich daarom tussen de bootwerkers gedrongen had en noest sjouwde in de haven, boten hielp leegdragen met erts, met zuidvruchten, met steenkolen, met granen, met olienoten en alles wat er maar aangevoerd werd. En hoe hij nou in twijfel was geraakt en geloofde, dat hij zich moest vergissen. En wat meneer Louis van dat alles dacht? Of hij geen sufferd was, die geen mooi van lelijk kon onderscheiden?... Meneer Louis moest niet denken, dat hij ondankbaar was en hem vergat, omdat hij zo weinig schreef. Het werk was verschrikkelijk zwaar en 's avonds was hij te moe en nou kon hij de pen ook al bijna niet vasthouden, zo hard en stijf waren zijn vingers, en ze beefden nog ook... Maar de Maas was toch echt mooi en de haven dikwijls ook met die kolossale schepen, de grauwe wolken boven het woelige water en de zon er tussen door, en die langzame smook... en doezelig op de achtergrond de stad... Iets voor Joris om een schilderij van te maken...

II

Klaas kwam hem op een zondagmiddag opzoeken. Hij vond hem lezend in de voorkamer, waar moeder de reus geïmponeerd en wat  angstig binnenliet. Merijntje lei zijn boek weg, gaf hem een stoel bij het open raam, kwam er zelf ook zitten. 'Fijn gezicht hier over 'et water.'

'Nou!... Je ben zeker blij, dat je eindelijk es schepe ziet?' spotte Merijntje.

Klaas lachte, keek de kamer rond.

'Wat een schep boeke... Benne die van jou?'

'Ja.'

'Wij benne altijd geabbeneerd geweest op zo'n roman in afleveringe met cadeaux... We hebbe nou Anita de Mondeza of De Strijd om Cuba... Fijn, jó, daar gaan je hare steil bij op je kop overend staan...'

'Boerebedrog,' verwierp Merijntje uit de hoogte.

'Da's waar,' stemde Klaas gul toe. 'De laatste afleveringe brenge de rotzakke nooit... en dan krijg je natuurlijk de cadeaux ook niet, want die komme pas na 't laatste nummer.'

'Zo bedoel ik 'et niet... Ik meen die boeke zelf, da's vuiligheid... dat heb toch niks uit te staan met behoorlijke romans... met echte romans, met kunst... Zulke smeerlapperij kan de eerste de beste boerekaffer ook verzinnen.'

'O,' zei Klaas bedremmeld en keek hem met grote ogen aan, 'bedoel je dat?... Och ja... zoveel verstand heb ik er niet van... Ga je mee erreges een glas bier kope in de stad?'

Eigenlijk had Merijntje thuis willen blijven, lezen en uitrusten. Maar hij wou Klaas niet voor het hoofd stoten. Die had zich zo'n goeie kameraad getoond en nu hij hem onverwacht kwam opzoeken en uitnodigen, kon hij hem niet teleurstellen. 'Goed... Vooruit maar.'

Hij waarschuwde zijn moeder, dat hij wegging.

'Kom nie te loat thuis, 'ee,' waarschuwde ze oudergewoonte en wat ontstemd door het gezelschap van die vervaarlijke bootwerker. Beneden kwam Jan op hen toegesprongen. 'Merijntje, mag ik mee?'

'Ben je helemaal gek?...'

'Is dat een broertje van je?' vroeg Klaas.

'Ja, da's Jan... de grootste aap van de kaai.'

'Opjou na!' kaatste Jan dadelijk terug, stak z'n tong uit en sprong alvast achteruit om de verwachte klap te ontwijken. Klaas lachte luid en riep: 'Au! vlak in me oog!... Gee' me de vijf, maat...' Jan lei aarzelend z'n zwarte jongenshand in de berenklauw van Klaas. 'Ben jij een kameraad van Merijntje?... Ben je ook bootwerker?'

'Precies geraje.'

'Ik wil ook bootwerker worden as ik groot ben. Zou ik sterk genog zijn?... Voel es an me spierballe...'

Klaas voelde aan zijn gespannen biceps en Jan keek hoopvol naar zijn gezicht. Hij werd niet teleurgesteld. Klaas zette verbaasde ogen op. Bijna verschrikt zei hij: 'God zamme beware... net ijzer!... Nou, maar jij wordt een bootwerker as kas, hoor, let maar es op!...' Jan zuchtte, lachte tevreden.

'Ik loop een endje met jullie mee,' zei hij vrolijk, 'tot an de hoek, mag dat?'

'Natuurlijk, waarom niet?'

Jan kwam tussen hen in lopen. Hij was geweldig trots, keek zorgvuldig of ie kameraadjes zag en of die wel voldoende jaloers waren. Dan probeerde hij aan hun armen te gaan hangen en toen hij voelde, dat het hield, stak hij zijn benen

recht vooruit en liet zich heerlijk dragen. 'Zieje me daar effe een hakie make?' gilde hij verrukt. 'Da' kenne jullie nie!'

'Ikke wel,'zei Klaas, 'kijk maar...'

Hij hurkte neer en stak één been recht vooruit. En tegelijk zat Jan met z'n zondagse broek op het stoffige trottoir. Dadelijk sprong hij overeind, sloeg zijn billen af en riep giftig: 'Da's een rotstreek!... Ik moesje eigenlijk een kink op je oog geve!'

Merijntje en Klaas lachten om zijn woede. Deze zei: 'Effe wachte tot je d'r bij ken, broer, dan kom ie nog maar es werom... Hier... da's voor de schaai.' Hij gaf hem een dubbeltje. Jan keek er naar met ogen als knikkers. 'Is... is tat helemaal voor mijn?'

'Helemaal.'

Nog even keek de jongen naar hem op, te verbluft om te bedanken: een heel dubbeltje!... Toen keerde hij zich om, bang, dat de gulle gever zich bedenken mocht, en rende weg als een pijl uit een boog. Ze keken hem lachend na, hoorden hem gillen: 'Kees!... Keehees!'

Hij liet het vrindje vluchtig zijn schat zien, daarop stoven ze hand in hand verder, de hoek om.

'Wat een lekker lel van een knul,' zei Klaas vertederd.

'Die gaan naar vrouw Jacobs, snoepgoed en sigaartjes van een halfie inslaan,' grinnikte Merijntje. 'Binnen een uur zijn ze kotsmisselijk gegete en gerookt... Je mot die ape nie zoveel cente geve...'

'Nou, laat ze ook es lol hebbe,' zei Klaas. 'Kom, ik weet een rustig cafeetje op de Maaskaai. Daar gaan we een biertje drinke en een partijtje biljarte.'

Het rustige cafeetje was een slagveld. Een half dozijn schippers was slaags met een even sterke ploeg bootwerkers. Ze hadden allemaal te veel gedronken, vloekten, tierden en dreigden, bewerkten elkaar met biljartkeuen, vuisten en stoelpoten, en lieten zich niet afschrikken door het gejammer van de kasteleinsvrouw, die snerpende kreten uitstiet bij de ontstellende verwoesting, in haar etablissement aangericht.

'Aardig rustig cafeetje,' zei Merijntje droog, toen ze vooraan stonden in de saamlopende troep nieuwsgierigen.

Hij kreeg geen antwoord, keek naar Klaas op en schrok van zijn gezicht. Hij hield de kaken opeengebeten, de spieren stonden bol onder de huid en schoven nerveus heen en weer. Zijn ogen werden strak en hadden een felle, verdwaasde blik. Heel zijn goedig gezicht vertrok in een onbegrijpelijke woede, werd bleek en kreeg een wrede uitdrukking. Hij had de vuisten gebald naast de zijden, de armen lichtgebogen, alsof hij onmiddellijk op de vechtenden los wilde stormen. Merijntje begreep er niets van. Wat bezielde die Klaas ineens? 'Wat heb je?' vroeg hij.

'Wacht effe,' antwoordde Klaas schor. 'D'r is een vrind van me bij... Wacht effe...'

Hij sprak met de tanden op mekaar gebeten en deed een stap naar voren. Merijntje greep hem bij de arm en zei op dringende toon: 'Niet doen, Klaas... maak je hande d'r nie an vuil... Laat ze knokke...'

Hij stond nu voor hem en hield hem bij beide armen vast. Klaas' wonderlijk starre ogen keken over de schouder van zijn kameraad naar de vechtpartij, dof zei hij: 'Los... la me los, Merijntje...' 'Nee,' zei deze koppig, 'je blijft hier... je vecht niet...' Maar hij voelde wel, dat deze zware, ijzerharde armen hem opzij konden gooien of hij een kinderpop was. Toch hield hij vast.

Hij schudde driftig aan dat geweldige lijf, als een terriër die zich aan een machtige dog heeft vastgebeten. Klaas keek op hem neer met zijn bezeten ogen.

'Je laat 'et,' zei Merijntje. 'Ik kijk je nooit meer an, asje gaat vechten.' Er kwam ontspanning in het strakke gezicht, een glimlach trok om de verbeten mond.

Toen zei een lange, magere vent in hemdsmouwen, die zichtbaar hemelse genietingen smaakte bij het schouwspel van de veldslag: 'Laat die gozer toch z'n gang gaan, waar bemoei je je mee?'

En hij pakte Merijntje bij zijn arm om hem van Klaas weg te trekken. Nu schoot blinde woede in de jongen omhoog en zijn hand vloog met een luide klap midden in het gezicht van de bemoei-al, die verbouwereerd een halve slag om zijn as draaide. Op hetzelfde ogenblik kwam Klaas' hand naar voren, greep de lange vent bij zijn schouder en gaf hem een zet, waardoor hij hals over kop midden tussen het vechtende kluwen smakte, dat in schone onpartijdigheid dadelijk ook op hem begon los te slaan en te stampen.

Klaas zowel als de omstanders lachten dreunend en Merijntje, over zijn verbazing heen, gierde mee: de nieuw aangekomene schreeuwde hulp en moord, probeerde weg te komen, maar werd teruggesleurd en verdween onder een viertal woest bewegende lichamen, zijn ene hemdsmouw hing al in flarden en het bloed stroomde overvloedig uit zijn stukgeslagen neus.

'Die heb z'n zin!' brulde Klaas. 'Ken die 'et van vlak bij bekijke!'

Op dat ogenblik drong een achttal politieagenten door de omstanders, smeet ze ruw op zij en begon de vechtenden te scheiden. Bevelen, geschreeuw, gegil, sabels flitsten, sloegen dof in op de dooreenrollende lichamen.

Klaas greep Merijntje bij de arm.

'Ga mee,' zei hij, 'kom... anders spring ik er zometeen toch nog op.'

Samen werkten zij zich tussen de druk opdringende nieuwsgierigen uit, liepen de kant van de Maasbrug op. Merijntje voelde precies de plaats, waar Klaas' vingers zijn arm omgrepen hadden; die zouen er wel blauw in staan. Wat een berenkracht moest die reus hebben... Stel je voor, dat die om zich heen begon te slaan... zijn vuisten moesten werken als knotsen!... Tevreden zei hij: 'Nou, ik ben blij, dat je 't je vrind maar alleen heb late uitknokke...'

Klaas zuchtte diep, bleef staan om z'n sigaar aan te steken.

'D'r was geeneens een vrind van me bij,' bekende hij benepen.

'Wat?' riep Merijntje verbaasd. 'Waarom wou je dan meevechten?'

Klaas haalde de schouders op. Schuldbewust zei hij: 'Weet ik 'et!... Da's juist zo bezopen.'

Hij grinnikte bot voor zich heen, ging kinderlijk verwonderd voort: 'Snap jij daar nou wat van?... 'k Ben verdomd, ze kenne over me lope, dan wor ik nog nie kwaad... 't ken me niks verrote watte ze zegge of doen, 'k mot er maar es effe om lache... Maar as ik zie vechte, dan kan 'k me nie houwe... dan jeuke me pote, ik wor gewoon koud van kwaadaardigheid, en ik wil d'r op timmere... 't kan me nie verrekke op wie... en waarom weet ik nooit... dan mot ik meedoen... Stom, wat?... Snap jij dat nou?'

Hij keek hulpeloos vragend naar zijn kameraad. Z'n gezicht had alle strakheid en spanning verloren, stond weer goedig, jongensachtig, een beetje dom.

'En as-t-er klabakke bij komme, wor ik helemaal ziedend,' zei hij nog. 'Nou, da's flauwe kul, want die mense kennen 'et ook nie helpe, wat jij nou?'

Merijntje lachte zacht... Goeie genade, wat waren de mensen toch rare wezens !... Wat een zonderlinge gedachten en gevoelens en driften warrelden erin door mekaar! Je werd er gewoon niet uit wijs. En hoe kon dat ook, als ze er zelf geen weerga van begrepen ?... Die Klaas stond er minstens zo beteuterd tegenover als hij... Dan vond hij het eensklaps niet meer grappig, maar stom en kinderachtig, hij werd korzelig en viel kwaad tegen Klaas uit: 'Maar kaffer, as je nou zelf weet, dat 'et idioot is, waarom doe je 't dan?... Je heb je harses toch gekrege om ze tegebruike?... Je heb toch een wil om na te late wat je zelf gek vindt?'

Klaas knikte.

'Dat zegt me ouwe ook altijd,' zei hij berustend, 'maar hij is net eender geweest ... nou nie meer, want hij heb 'et op zijn borst en hij is nie veel meer waard... as-t-ie z'n eige kwaad maakt alleen al heb ie zowat geen asem meer... maar anders wist ik 'et nog zo net niet.'

Kijk, dacht Merijntje, die heeft ook al wat van z'n voorgeslacht geërfd, dat niet deugt!... Wat een stinkzooi eigenlijk!... Een of andere voorvader verzwijnde z'n leven of hij had een rot-eigenschap... en jij kreeg er de beroerigheid van te dragen... de zonden der ouders... En dan bulkten ze nog van rechtvaardigheid ook!...

"k Heb al telkes in 't schuurtje gezete voor die flauwekul,' verteldeKlaasmet een verlegen lachje. 'En as jij d'r nie bij geweest was, zat ik er nou misschien weer... je heb me d'r fijn afgehouwe... Maar 't had een haar gescheeld of ik had jou ook een opsodemieter gegeve... Ben ik effe een gek stuk vrete?'

Hij vloekte een lange, krakende vloek van pure ontzetting om zijn eigen onbegrijpelijke dwaasheid. Hij hield veel van z'n nieuwe kameraad, was hem dankbaar voor zijn inmenging, en toch had ie 'em bijna een halve doodklap gegeve... In al zijn geweldigheid voelde hij zich klein en hulpbehoevend. Iets in Merijntje trok hem onweerstaanbaar aan. Hij had de vage gewaarwording, dat Merijntje hem beschermen kon, helpen... Die Brabander had veel meer verstand, dan hij ooit krijgen zou. Hij las geleerde boeken, hij kon je de dingen uitleggen, dat je d'r kompleet duizelig van werd... dan zei je maar ja, om hem niet kwaad te maken, maar hij met z'n mistige kop kon d'r niet halverwege bij... Een emmese kameraad was ie, en hij zag tegen hem op. Hij zou wel iets voor 'em willen doen... geen mens moest een poot naar 'em uitsteken in de haven, want dan zou Klaas es effe late zien, dat ie niet an z'n kameraads liet komen ...

'Je mot een beetje je verstand gebruike, Klaas,' zei Merijntje overredend. 'Je ben veel te sterk om te vechte... je begaat ongelukke voor je 't weet... Afijn, as je bij mijn bent, zal 'et wel loslope, want ik sla je nog net zo lief scheel as dat ik je laat vechte.'

'Doe dat,' lachte Klaas, 'want ik geloof toch niet, dat ik je een hengst terug zou kenne geve...'

Langzaam zakte de opwinding om het zonderlinge incident. Zij wandelden de brug over, de zondags verstilde stad door. Uit een kerk drong gedempt orgelmuziek naar de straat en de langgerekte galm van de vals psalmenzingende gemeente. Het gaf Merijntje een wee gevoel, deed hem denken aan een zondags-avontuur uit zijn kinderjaren, angstig-beklemmend en lachwekkend tegelijk. .. als hij nog dacht aan zijn ijverig zingende vader en buurman Van Tol en aan het benarde, knalrode hoofd van zijn joodse vriendje David in die dolerende kerk, waar een opgewonden dominee donderde tegen het vloeken en tegen de roomse afgodendienst, moest hij nog onbedaarlijk lachen, en voelde tegelijkertijd weer de woede tegen die godslasterlijke domineestaal en de angst dat er iets zou gebeuren als straf voor zoveel schennende eigengerechtigheid...

'Waar loop ie om te lache?' vroeg Klaas nieuwsgierig.

'Mot je hore,' zei Merijntje, en vertelde hem het dwaze verhaal.

Klaas lachte zo bulderend, dat de voorbijgangers hem misprijzend aankeken en Merijntje zich geneerde.

'God zamme eeuwig godsgloeiend !' vloekte Klaas. 'Wat een bak! De hele femilie zat zowat in de knip... en die wijve zonder een cent in d'r zak op straat... ik lach me rot!'

'Lach maar wat zachter,' zei Merijntje, 'en schreeuw nie zo... Je loopt nie alleen op straat, alle mense kijke naar je...'

Klaas hield zich in, slikte en kreeg een kleur. Zwak verdedigde hij zich: 'Nou ja, je maakt me zellefan 't lache... ook wat!'

Toen lachte Merijntje ook weer: wat een kinderlijke jongensachtige lobbes was die grote sloeber toch !... Hij keek hem eens aan of hij soms komedie liep te spelen en hem voor de gek hield. Maar dat was heel duidelijk niet zo. Hij voelde zich alleen maar onhandig, de mindere, degene, die van de ander leiding nodig had. Een vage herinnering gleed door Merijntjes bewustzijn... ditzelfde had hem al eens eerder verwonderd... wanneer... waar?... dat vond hij niet terug... och, je had dat wel vaker... je beleefde iets en je had de gewaarwording, dat je het al eens eerder beleefd had, vreemd was dat... waar zou dat nou vandaan komen? Want meestal kón het helemaal niet... nou ook niet: hij kende Klaas immers pas een week of drie, vier... Maar het onbestemde gevoel bleef wringen, maakte hem onrustig en wrevelig. Eerst langzaam ebde het weg.

"t Gaat dondere,' zei Klaas, 'let op... 't is ook om te stikke zeg... We snappe gauw erreges binne... We lope maar, we lijke, goddome, wel belazerd...'

Merijntje keek op. Nog scheen de zon verblindend wit op de stoffige keien, maar er kruiden zware, loodgrauwe wolken het blauw boven de huizen in, snel en onrustbarend. Om de hoek van de beurs joeg een plotse windstoot een kort en heftig geruis door de blaren van de iepen en een dikke stofwolk, waarin papiersnippers dansten, wervelde over de stenen. De rustig wandelende zondagsmensen keken onrustig naar de lucht, verhaastten hun stap, kinderstemmen juichten gillend, een paard hinnikte. Snel kropen de zware wolken de hemel over. Even later was de zon weg. Een nieuwe windvlaag, heftiger, rukte aan de droge kruinen der stadsbomen met hun zwartachtig groene blaren, het stof vloog in wolken over het plein. Een meisje in een lichte zomerjurk greep naar haar hoed, de wind sloeg in haar rokken, even tekenden haar lange, rechte benen zich zuiver af in de dunne stof. Ze zagen het beide tegelijk. Klaas lachte, zei waarderend: 'Aardig van die wind... zag je die lekkere pootjes?'

Merijntje antwoordde niet, knikte onwillig. Hij vond het gek en overdreven van zichzelf, maar zoiets geneerde hem altijd... je ogen werden erheen getrokken, maar je keek naar iets dat verborgen hoorde te blijven en dat gafje een gevoel van onkiesheid. Er over praten en grinniken kon hij helemaal niet.

Plotseling vielen grote druppels pletsend op het trottoir, ver uiteen, maakten zwarte kringetjes in het stof, waar kleine spatjes rond beefden. Ver weg rommelde de eerste donderslag, als ging er hoog in de lucht een trein over een viadukt. De mensen begonnen harder te lopen, bestormden de trams, vluchtten binnen in de wachthuisjes, de cafés, in de portieken van grote winkels. De regen begon dichter te vallen, je zag de grote, afzonderlijke druppels, blinkend in een vals licht, dat tussen de toornig kruiende wolken uit scheerde, schuin uit de lucht tuimelen. Klaas trok zijn kameraad mee, een café binnen. Het was er nog tamelijk leeg, zij vonden een tafeltje bij het raam, gingen tevreden zitten, lachend, omdat ze veilig binnen waren voor de bui goed losbrak. Het werd schemerig als viel de avond. Dan sloeg een blauwige gloed langs de vensters en dadelijk daarop klaterde een felle donderslag los, die breed uit, met een toornig grommen over de stad verrommelde. Kreten van schrik klonken op, een kind huilde angstig, ruisend schoot de regen langs de ramen, door een dolle windvlaag gestriemd. Het café drong in enkele minuten vol mensen, nat van het neersuizende water, de mannen lachend of vloekend, de vrouwen bleek en verschrikt, met verwaaide hoeden en in de war gewoelde haren, angstig de schade opnemend aan de luchtige zomerkleedjes, waarin ze op deze mooie zomerzondag zo blij uit pronken gegaan waren. Het plein was leeggeveegd. Schaarse schimmen snelden in het half duister door de kletterende stortbui op zoek naar een goed heenkomen. En weer lichtte de blauwe vlam van de bliksem langs de vensters, flikkerde in de kralensnoeren van de schuin neerstralende regen en de venijnig knetterende ratelslag deed de ramen zacht rinkelen.

'Die is ingeslagen,' zei een bevende stem in de stilte, die volgde.

'Zalle we wel horen an de brandweer,' antwoordde een ander. Er werd gelachen, de kelners riepen bestellingen naar het buffet, met zingende stemmen, het zaaltje liep vol geroezemoes van gepraat.

Klaas dronk het glas bier, dat eindelijk gebracht werd, in één teug leeg, hield onderwijl de kelner bij de arm vast, zette het glas weer op het blad en zei: 'Breng d'r dadelijk nog twee, meester, want de binnenbrand is nog niet geblust... heb ie 't hore sisse?'

Lachend ging de kelner weg, schuifelde tussen tafeltjes en staande klanten door.

Klaas zuchtte.

'Hè hè!... dat doet goed... 'k Heb net een gevoel of ik de Maas leeg zou kennezuipe...'

Merijntje lachte. Ook hij had zijn bier leeg, en verlangde naar een nieuw glas. Het was stikheet in het overvolle café. Natte kleren dampten, sigarenrook walmde dik boven de hoofden. Buiten raasde het onweer zich uit, het was dik van de regen, de wind joeg huilend langs de gevels. Telkens wrongen zich nog nieuwe klanten binnen, doorweekt, de gezichten glimmend van het nat, roodgestriemd door de regen. Een meisje huilde onweerhoudbaar, haar luchtige jurk plakte aan haar lijf, doorwaternat, finaal bedorven, zij stiet de vrijer, die haar troosten wou, nijdig van zich af en de tranen bleven in ononderbroken stroom over haar natte wangen lopen. Haar hoed met bloemen zat als een vaatdoek scheef op haar hoofd, tressen donker haar kleefden op haar voorhoofd, zij schaamde zich ontzettend en was wanhopig. De jongen stond er onbeholpen en verlegen bij, hij had grote handen, die aan dunne rode polsen uit de druipende mouwen van zijn verfomfaaid colbertje hingen, droefgeestig en radeloos. Toen hij probeerde met een drijfnatte ineengepropte zakdoek haar tranen te drogen, werd zij woedend, rukte het vod uit zijn hand, gooide het hem midden in zijn gezicht en holde jammerend de deur uit. De verschrikte vrijer liep haar met uitgestoken handen na, bezwerende woorden stamelend, die in het gelach achter hem verloren gingen.

'Dat was nou Jan Boerelul zellef,' riep een jonge kerel bij de deur, en een ander zei op komiek verlangende toon: 'Hè hè, ik wou da'k ook vaste verkering had!'

Klaas brulde van het lachen.

"t Circus is-t-er niks bij,' hijgde hij. 'Gewoon een sjène, midden in de kroeg... gee' mijn zo'n mokkel!'

Ook Merijntje lachte. Het was een krankzinnige geschiedenis, de ruzie van die woedende meid tussen al die vreemde mensen, met de duistere sfeer en het onweer buiten, waar ze razend weer pardoes ingelopen was. Maar hij had toch ook een beetje met haar te doen. God weet hoe ze had moeten ploeteren om dat aardige jurkje en die hoed bij elkaar te krijgen en nou was alles met één slag bedorven. Zielig... En iedereen zag alleen het bespottelijke in dat verdriet en lachte zich half ongelukkig. Nee, 't was eigenlijk niet aardig, de mensen waren hard voor elkaar, zagen in het verdriet van een ander alleen maar het komieke en vermaakten zich ermee... Toen hoorde hij Klaas' stem, die zei: 'Ja, je ken je d'r nou wel rot om lache, maar eigelijk is 'et toch wel belazerd voor zo'n meid... Ze zag-t-er net uit as een verzope kat, en misschien was 'et er enige goeie jurkie...'

Merijntje keek hem aan met een warm gevoel. Klaas was misschien geen hoogvlieger, maar 't was een goeie vent, hij had een hart en dat was heel veel. Een onverschillige bonk van een kerel om zo te zien, maar hij voelde zuiver en Merijntje mocht hem verdomd graag lijden...

III

Meneer Louis had teruggeschreven. De manier, waarop Merijntje Rotterdam aanvoelde en gezien had, vond hij helemaal niet dwaas of verkeerd. En natuurlijk was er veel schoonheid in een stoer werkende koopstad, al waren het alleen maar de havens, waar Merijntje zo mooi over schreef. Joris had er de onrust van in zijn bloed gekregen en wou erop af om het te schilderen. En Merijntje moest nooit bang zijn om z'n indrukken, gedachten en voorstellingen neer te schrijven; hij had immers een goed verstand en wat schrandere mensen, die ook fantasie hadden, over de dingen zeiden, was bijna altijd interessant; op voorwaarde, dat ze 't eerlijk en eenvoudig uitspraken, zonder met alle geweld interessant te willen zijn... Maar was het nou wel nodig geweest om zó midden in de schoonheid van Rotterdam te springen en dat beestachtig zware gesjouw van bootwerker op zich te nemen? Misschien viel het wel erg tegen, als je erop die manier in betrokken werd... Om schoonheid te kunnen onderscheiden en genieten, was afstand nodig, een rustige geest, tot beschouwen in staat...

Merijntje kreeg die brief toen hij achtentwintig uren achter elkaar doorgewerkt had. De ploeg, waartoe hij en Klaas behoorden, had het lossen van een kleine boot aangenomen en ze hadden het ding achter elkaar leeg gesleurd en zo een mooi stuk geld verdiend. Maar de laatste krachten waren ook opgebruikt. Je moest je met sterke koffie wakker houen, af en toe je kop es in een emmer koud water steken, je telkens ruw en heftig tot waakzaamheid opporren, dat je niet in het water liep of in het ruim struikelde en te barsten viel. Je moest je lichaam dwingen een machine te zijn, die zonder onderbreking zuiver doorliep, zolang de motor werkte: de motor zat in je kop, dreef en regelde de gang van de machine... als de motor stil viel, was het gebeurd, mocht je blij zijn, als het zonder zware ongelukken afliep... Volhouen, wakker blijven, doorlopen, ladders en trappen op en af, zwiepende planken over, een hellende loopbrug met verraderlijke dwarslatten, die de gevoelloze voeten wilden doen struikelen, een man voor je, die niet opschoot, een ander achter je, die driftig drong, ruw vloekte en schold, keien glibberig van olie en nachtdauw onder je zwaar stappende voeten... Van 's morgens zes, door de schroeihete zomerdag, de lange schemer, de korte, van uit de haven stijgende dampen vochtig kille nacht, onder de stijgende en spoedig weer stekende zon van de morgen, heffen, lopen, dragen, heen en weer, trappen op, trappen af. tot de laatste vracht geborgen lag in het duf stinkende pakhuis. De afgrijselijke berg werk verzet. De opluchting, die de spanning brak, tevreden, schor gevloek van kapot gehijgde stemmen, gegeeuw en gerek van armen, die lange strengen van pijn waren, het verdelen van het geld, een paar stijve borrels, die brandend door je rauwe keel liepen en een kleine, luchtige vrolijkheid door je hoofd joegen, en naar huis. Met Klaas achter op een sleperswagen, voorzichtig zijn, dat je niet indommelde en eraf viel, onder de poten der paarden van de opvolger, wier zware koppen vlak voor je knieën op en neer deinden, omzwermd van wolken gonzende vliegen... En toen hij thuis kwam, vuil en stoffig in alle poriën, geradbraakt als in de eerste, ergste dagen, vond hij de brief van meneer Louis. Hij las hem vluchtig, het fraaie, regelmatige schrift van de geoefende hand, de zuiver vloeiende zinnen, er zat de atmosfeer aan van de mooie, grote kamer in het stille huis... de rustige beschouwelijkheid van een bedachtzaam gesprek. Hij zag zijn vuile hand aan het blanke papier, schrammen en korstige wondjes op de knokkels, zwarte, brokkelige nagels. De woorden zoemden in zijn soezige hersens, zonder zin of betekenis. Schouderophalend gooide hij de brief op de schoorsteen, kroop ongewassen in de bedstee, te uitgeput voor alle verdere inspanning, voelde zich, met een gewaarwording van verslagenheid, nog even een beest en zonk weg in een loodzware slaap, die bewusteloosheid leek, ronkte de dag door als een zwaar dier.

Moeder schudde het hoofd. Dat was toch geen leven meer. Dat was geen werken meer, dat was beulen. Hoe hield zo'n jongen het vol ?... Hoe hielden al die mannen het uit?... Maar zij zweeg. Het hielp toch niet: die galipaap wou 'et nou eenmaal, en wat ie z'n in kop had, dat had ie niet in z'n gat... Je begreep van je eigen kinderen niks... je baarde ze, je zoogde ze, je verzorgde ze, ze hingen aan je rokken, ze putten je uit, ze eisten en namen alles alsof het vanzelf sprak, vroegen niet, waar het vandaan moest komen, ze vraten je levend op... maar ze waren van jou, ze konden niet zonder je, ze riepen bij alles om moeder, je wou ze nog wel meer geven, het deed je zeer genoeg, dat je maar zo weinig had... En dan ineens waren ze groot, ze konden zich redden, ze hadden je niet meer nodig, je hulp niet, je raad niet, ze namen besluiten, ze deden maar, ze leefden een leven waar je niets van wist en waar ze je buiten lieten... het waren je kinderen en toch waren ze niet meer van jou... Zo was het lot van een moeder... het was hard.:. Waarom luisterde zo'n jongen nou niet en ging rustig naar de fabriek ?... Waarom moest hij naar de haven, onder de rauwe, goddeloze bootwerkers... Maar ze zei allang niets meer, het was boter aan de galg... En ze was ook wel overbluft door het geld, dat hij thuis bracht en onverschillig op tafel gooide... zo veel geld, soms in één dag meer dan vader in een hele week verdiende... Ze borg het vreesachtig in de kast: het bestond haast niet, dat je met eerlijk werk zo veel verdienen kon... het werd een hele som al... het was Merijntjes geld, maar hij zei: ze moest het maar bij mekaar houen, een spaarpot, een appeltje voor de dorst tegen dat er weer kwade dagen kwamen, ziekte of werkloosheid... hij nam, wat hij nodig had en dat was niet veel, Merijntje was niet weelderig zoals Arjaan, die alles opmaakte, al verdiende hij nog zo veel... Ze ging eens naar hem kijken. De dunne deken was half van hem afgegleden, een bruine, zwaar gespierde arm lag gebogen, de hand onder de nek, het hemd hing los, toonde de behaarde borst... een man, volwassen en sterk... baardstoppels stekelden om wangen en kin, roetig er tussen het vuil van de arbeid... een ruige, barse bootwerker... Er parelde zweet op het gladde voorhoofd en een krullende lok haar lag er tegen gekleefd... Die vreemde, grote kerel... het was toch Merijntje, hoe kwam dat gezicht met de zwarte baardstoppels zo kinderlijk?... Was het enkel herinnering aan het moeilijke jongetje, zacht en eigenzinnig, braaf en opvliegend, aanhankelijk en afwerend tegelijk?... Met een tip van haar schort veegde zij voorzichtig het zweet van zijn voorhoofd. Hij keerde in zijn slaap het gezicht af, er vloog een ongeduldige uitdrukking over. Even glimlachte zij: zo was ie... Dan keerde zij met een diepe zucht naar de achterkamer en haar werk terug... Ook dit kind was haar ontgleden, groot geworden, zelfs in zijn slaap verzette hij zich tegen haar zorgen... Ach ja... Annètje vertelde ook al niet meer dan ze kwijt wou zijn... Jan en Mieke waren de enigen, die haar nog nodig hadden, voor wie zij nog echt de moeder mocht zijn... En toch had je ze allemaal in je schoot gedragen... die vreemde, grote, volwassen mensen, die je nauwelijks beter kende dan de onverschillige buren van de trap... misschien vertelden die je nog wel meer over hun leven ...

De volgende dag, gewassen, geschoren, uitgerust en verschoond, herlas Merijntje de brief van meneer Louis. Vriendschap kwam hem er warm uit tegemoet, de behoefte om hem te helpen, te steunen, goed voor hem te zijn. Meneer Louis mocht hem graag, en hij hield heel veel van meneer Louis, met een gevoel vol eerbied en ook met een groot medelijden, sinds hij wist wat een vreselijke kwaal dit mooie leven ondergroef.. . Joris had geprobeerd hem duidelijk te maken, wat het betekende: er waren weinig pianisten, die zó geniaal speelden als meneer Louis, en hij kon geen concerten geven, omdat hij vallende ziekte had... een ontzettend ongeluk... Ze waren goed geweest voor Merijntje, onbegrijpelijk goed... de maanden, die hij bij hen verleefd had, waren misschien de moois te geweest van zijn hele leven... Wat hij allemaal geleerd had... hoe hij genoten had van al het nieuwe, schitterende, lichte... al het vroegere was grauw geworden, dom en onbeduidend, dof en zonder verband met het hogere, dat hem hier geopenbaard werd in overweldigende mate... Een droom leek het, een stralende droom van heerlijkheid en licht...

Vreemd...

Vreemd, dat hij nu het gevoel had, er niet naar terug te verlangen... Vreemd, dat het hem ver en onwezenlijk voorkwam, iets, dat hij enkel maar gedroomd had, en dat geen verband hield met het echte leven, zijn leven... Als hij probeerde terug te kijken, was het of hij schimmen zag bewegen in een blauwe smoor. Een van die schimmen was hij zelf... Het leek onecht, een gedroomd leven in een gedroomd land, langzaam van bewegen, doorzichtig, ijl, niet werkelijk... En toch had hij het beleefd, intens en gespannen... En dat het echt was, geen droom, dat bewezen de boeken, die hier op de plank stonden, de brief, die voor hem lag... Hij wist het immers ook wel, dat het werkelijk geweest was!... Het leek misschien alleen zo ver, zo onwaarschijnlijk, omdat het zo ongelooflijk veel verschilde van het tegenwoordige bestaan, het scheen onmogelijk, dat het andere eraan voorafgegaan was, elke dag week het verder naar droom-wazige verten, er was geen enkel zichtbaar verband... En het vreemdste van alles: hij verlangde er ook niet meer naar terug. Er kwam geen heimwee in zijn hart bij het herdenken, niet naar het zwerven door het stille land, waar het koren nu een blonde gloed begon te krijgen, niet naar de mensen, waar hij zo hoog tegen op zag en waar hij zoveel van hield, ook op dit ogenblik nog evenveel van hield. Het was geen ondankbaarheid. Maar hij kon er niet naar terug verlangen... Het was ook niet om mevrouw Amelie. Daar kon hij om lachen, met een bittere lach vol zelfspot. Het had zo kort geduurd. Ze had hem dronken gevoerd met haar misleidend gepraat, de geuren van haar odeurtjes en haar welverzorgd lichaam, met haar liefkozingen en de gloed van haar uitlaaiende hartstochten... Hij was begoocheld door haar dringende vrouwelijkheid, en haar verlangen had het zijne ontstoken. Een hoer speelde dat ook klaar. Ze wou hem in haar bed hebben en hij zou gegaan zijn en hebben gedacht, dat hij liefde beleefde en het zou enkel maar een verhit spel geweest zijn, waardelozer dan met die herbergmeid, dan met Blozekriekske... Hij had gemeend iets geweldigs te beleven en zich blind gestaard in een strovuur, dat niet ontstoken was te zijner ere... Ze had makkelijk spel met hem gehad, die voorname en ervaren dame. Blind was hij in de kaars gevlogen, als een stomme mot, had gedacht, dat hij gedragen werd door een groot en verheven gevoel en zij eveneens... En het was niets geweest dan verachtelijk katjesspul, ordinair, van haar kant zo bedoeld; van hem was het onbewust toch hetzelfde geweest, want anders zou hij er veel meer verdriet van gehad hebben ... Na de ontdekking van haar valsheid was hij woedend geweest, teleurgesteld en vooral: vernederd... Omdat hij zo onnozel zich had laten bedotten... Maar echt, groot verdriet, dat lang en schroeiend naklaagde zoals dat om Marjan... nee, dat was er niet geweest. Boosheid, schaamte, zelfverwijt, vernedering... maar geen diep ingebeten pijn, waar je hart van samentrok. En nu kon die vernedering hem ook al niet meer opwinden. Het sprak immers vanzelf, dat een jongen als hij een vrouw als die Amelie niet kon weerstaan, als hij zó werd aangepakt... Nogal een kunst om een kind te slaan, zeien ze in de haven. Hij had eigenlijk met haar naar bed moeten gaan en haar daarna zeggen, dat ie genoeg had van haar hoerige streken en dat ze naar de verdommenis kon lopen... Dat zou Arjaan vast gedaan hebben, onder het lachende smoesje, dat hij er dan zelf tenminste ook iets aan gehad had... Maar hij was nou eenmaal niet zoals Arjaan. En zo was het ook goed... Hij was ervan los, had het overwonnen en achter de rug. Ze had wel net gedaan of 'et haar niet schelen kon, maar hij had haar behoorlijk de waarheid gezegd... En het was voorbij. Het bewoog hem niet anders dan met de herinnering aan een onplezierig avontuur... Ver, onwezenlijk, schimmig als die hele tijd geworden was...

Nadenken, zorgzaam overwegen, ingespannen luisteren en zoeken, uren, middagen, nachten dromen van alles wat half begrepen in hem woelde, zo was die tijd geweest. Bezig met het wonderbare nieuwe, met jezelf, met de paar mensen, die daar telden... Alsof je in een tovercirkel gevangen zat, waarbuiten je niet gaan, niet kijken kon. Wat wist hij van dat dorp, van die mensen daar, van wat er onder hen omging?... Zo goed als niets. Hij had maar een flauwe voorstelling van de dorpsstraat, het oude, met klimop begroeide kerkje, het Franse huis van de notaris... en hadden daar geschoren linden voor gestaan of was dat voor de woning van de bovenmeester geweest?... En hij kon zich toch altijd zo goed het beeld voor de geest halen van de plaatsen waar hij geweest was... Alles verdoezelde in de mist van een halfvergeten droom...

Het verschil was zeker te groot. Rotterdam stond zo heersend, zo fel, zo barstend van het hevigste leven om hem heen. En hij leefde er middenin, en moest aanpakken, werken, dat zijn naden kraakten, in ploegen breedgeschouderde en zwaargespierde kerels, zwoegend als hij, te midden van het oorverdovend geraas van het kokende havenbedrijf. Hij deed hun werk, hij sprak hun taal, hij leed hun pijnen mee in zijn afgebeuld lichaam, hij schold en vloekte met hen op het smerige werk, tegen de kras en de verdommelingen op het kantoor, die slapende rijk werden met hun luie kont in een makkelijke stoel, van hun zweet, hun bloed, hun veel te zware en te lange werken. Hij vrat hun zware kost, zwolg vlees en spek en vet naar binnen, hij zwol van spierkracht, vocht met de vrachten, als bij hen raasde de koortsige drift van het gehate werk, waar ze toch niet buiten konden, dat hen sloopte en met schrikkelijke gevaren bedreigde, en dat ze toch liefhadden, waar ze mateloos trots op waren. Hij was thuis onder hen, hij hoorde bij hen, en samen hoorden zij bij Rotterdam, hij hield van hen en van Rotterdam, zonder weekheid, met een harde, mannelijke kameraadschap. Voor denken en dromen bleef luttel tijd, en als hij zich op een droom liet gaan was het deze stad, waarvan hij droomde, haar woest kolkend leven, het verband, dat alles samenhield, het minieme en zware aandeel, dat hij aan haar leven had en de verbazing: waarom hij er niet uit weg liep naar een rustiger, minder uitputtend bestaan in ander werk ?... Soms zweefde een maar halfbewust vermoeden door zijn gedachten, dat er toch verband moest liggen tussen de verblindend schone wereld, waarin meneer Louis hem had leren schouwen en dit daverende leven van de grote koopstad. Een geheimzinnig verband, weliswaar ondenkbaar, maar dat zich toch wel eens zou kunnen openbaren, op een dag, ergens, en dan zou alles heerlijk worden...

Klaas Dekwaadsteniet was zijn schaduw geworden. Hij weigerde te werken in een ploeg, waar Merijntje geen deel van uitmaakte. Ze hadden hem als vast bootwerker willen hebben, maar hij had het afgeslagen, omdat er geen plaats was voor Merijntje. En of deze al foeterde, het hielp niet. Klaas haalde de schouders op. Hij had geen lol in het werk zonder z'n kameraad, en los werk zat, hij verdiende meer dan hij nodig had. Op vrije dagen gingen ze samen uit, de stad in, soms ging Arjaan ook mee, ze dronken wat, speelden biljart, een enkele maal ontmoetten ze kameraads uit de haven of van Arjaans fabriek, gingen gezamelijk verderop, het werd wel eens een wilde boel met te veel drank, luid gelach, gestoei en niet zelden krakeel met buitenstaanders. Maar Merijntje slaagde er in met een kwinkslag de vrede te herstellen. Misschien was het ook de herkulische gestalte van Klaas, die boven alles uitstak, waardoor het vergelijk gemakkelijker te treffen viel: niemand had veel lust in deze berenklauwen verzeild te raken.

Klaas had een ongelukkige liefde. Na lang aarzelen had hij het Merijntje verteld. Met een verlegen lach, een kwasi onverschillig schouderophalen, ruwe zelfspot, waarin verbazing gemengd lag: dat je dit toch niet de baas kon worden. Een meisje uit de buurt,de dochter van mensen, waar z'n ouders altijd mee omgegaan hadden. Ze was een jaar of zes jonger dan hij, en van kind af aan had ze hem op z'n kop gezeten, hij had haar op z'n rug laten rijden, hij had z'n snoepcenten voor haar verdaan, hij had de jongens uit de buurt op d'r zielement gespeeld als ze een scheef woord over haar dorsten te zeggen of haar plaagden. Ze was altijd naar hem toegekomen om hulp en hij had het altijd als een uitgemaakte zaak beschouwd, dat ze zijn meisje werd en dan z'n vrouw. Toen hij uit dienst kwam, was ze eenjaar of zestien, een beeld, een schoonheid, je werd er blind van als je d'r naar keek. Een fijn poppetje, nou ja, zo klein was ze niet, maar bij hem vergeleken dan. Maar ze wou niet met hem verkeren. Vriendschap, best, ze hield net zoveel van hem als van haar broers, misschien nog meer. Uit de brand was je d'r mee. Misschien was ie haar te groot. Ze moest tegen 'em opklimmen om 'em een zoen te geven, erg vermoeiend op de duur, best mogelijk. Misschien was ie haar te stom, want ze was reuze bij de hand, altijd een pienter ding, kon je antwoorden geven dat je stond te knipogen. Misschien wou ze ook zo'n plompe bootwerker niet, ze was een fijn dametje om te zien, altijd om door een ringetje te halen. Maar hoe dan ook, ze moest hem niet. En d'r hielp niks an. Hij kon 'et vuur uit z'n sloffen lopen, maar hij kwam niks verder. Ze was vriendelijk en daarmee uit. Zoiets gaf je een opneuker, asje d'r aldoor vast op gerekend had. Vroeger wou ie zeeman worden, maar dat had ie voor haar opgegeven: hij wou niet aldoor bij haar vandaan, als ze eenmaal getrouwd waren. En nou trouwden ze niet.

En daar stond je met je goeie gedrag. In de kou. Geen verwikken of verwegen an. Ze moest 'em niet. Waarom niet?... Daarom niet, afgelopen. 'Heeft ze een ander?'

Er flikkerde een gevaarlijk vlammetje in Klaas' goedmoedige, wat verdrietige ogen.

'Nee... nie da'k weet... en ik zou 'et weten as'et zo was... Ik zwiepten 'emzo de majem in.'

'Waarom?'

'Waarom?... Ook daarom, afgelopen... Doch je, dat ik belazerd was?...' Een rilling voer over Merijntjes rug. Hij dacht aan de Kruik, de grensjager en Janekee. De Kruik, ook zo'n reus van kracht, en Janekee moest hem niet, die moest de blonde Hollander hebben... De Kruik wou het niet... daarom niet... en hij had ze allebei op die verschrikkelijke vastenavond doodgestoken ... tien jaar gevangenis, simpel naar huis terug... En Klaas, de lobbes, waar toch een gevaarlijk vechter in zat... moest het met Klaas dezelfde weg op?... Moesten dezelfde ellendige dingen dan altijd weer gebeuren? Heftig viel hij uit: 'Wat gaat jou dat an?... Mag die meid niet houe van wie ze wil?'

Klaas keek hem aan. Hoe kon iemand zo'n gekke vraag doen?... Hij had haar voor zichzelf bestemd, en hij zou weerloos toe moeten zien, dat een ander haar inpalmde? Niks hoor!... dat konden ze met hem niet uithalen...

'Je wou zeker levenslang de kast indraaie?'

'O nee, dat heb ik allang uitgekiend... Ik loer net zo lang op 'em, tot ik 'em erreges alleen heb... Een klap op z'n harses en de Maas in... daar kraait geen haan naar.'

'En dan?'

'Wat nou en dan?'

'En dat meisje?'

'Nou, die zal 'em wel vergete... en eens mot ze toch begrijpe, dat ze bij mijn hoort.'

'En as ze weer op een ander verliefd wordt en nog es en nog es... maak je ze dan allemaal op een rijtje van kant?' Klaas' ogen werden groot.

'Zeg,' bromde hij, "t is geen dweil, die van de een naar de ander hobbelt!... ben je een haartje besodemieterd... ze is zo fesoendelijk as wat...'

'Ach, verrek, vent,' schold Merijntje hartelijk, 'wat heeft dat er nou mee te make?... Je ben gewoon gek, jij ... Is die meid jouw eigendom soms?'

'Was 't maar waar!'

'En je ben zo gek op d'r, hè?... Je houdt zoveel van d'r?... Vuile beul!...'

'Daarom hoefik ze toch zeker nie an een ander te gunne?' Er klonk wanhopig verzet in zijn stem.

'Je ben een lekkere druif!' snauwde Merijntje. 'Ik dacht nogal, dat je zo'n goeie kerel was!... Asje van dat meisje echt hield, dan zou je grootste plezier zijn om haar gelukkig te zien.'

'Met een ander?' verbaasde Klaas zich.

'Ook met een ander,ja... En asje dat niet ken, schep er dan niet over op, dat je zoveel van die meid houdt, want dan hou je alleen van je eige. Ben je niks as een egoïstisch beest...'

Klaas zat hem aan te kijken met diepe rimpels van het nadenken in zijn voorhoofd. Eindelijk kwam er een slim lachje op zijn gezicht: hij had het geval door!

'Je weet een bende, Merijntje,' zei hij. 'Maar al zeg je nog zulke mooie stadhuiswoorde... je snapt er de balle van... en da' komt natuurlijk, omdat je nog nooit zo'n gevalletje heb meegemaakt... je heb nog nooit van een meisje veel gehouwe...'

'Wat weet jij daarvan?'

'Wel soms?'

'Ja.'

'En is ze met een ander gegaan, en heb jij dat lollig gevonde?'

Even aarzelde Merijntje. Hij dacht aan Marjan. De oude wond schrijnde nog na. Z'n gezicht werd strak.

'Ze is met een ander gegaan,' zei hij. 'Lollig von ik 'et niet, maar een vrouw is net zo goed baas over d'r leven as een man... Ik heb 'et er niet lastig gemaakt...'

'Dan hejje nie genog van d'r gehouwe, niet echt en werachtig,' besloot Klaas laconiek. 'Niet zoas ik van Riekie hou... As ze met een ander an durft te pappe za' je wat beleve!'

Merijntje werd er tureluurs van. Zo'n koppige ezel! Wou met alle geweld ongelukken maken. Zo'n dier! Hoe moest je nou door die muur van onverstand heenbreken? Hij was gewoon niet voor rede vatbaar, hield maar koppig vast aan z'n stomme jaloersheid, z'n krankzinnig idee, dat dat meisje van hem was en niet mocht doen wat ze wou. En zo'n goeie, zachtmoedige lummel, die anders ja zei op alles wat hij hem voorpraatte... Na een poosje opperde hij: 'En as 'et nou es omgekeerd was?... As-t-er nou es een meid was, die jou met geweld hebbe wou en jij had geen zin in d'r?... En zij zou 'et meisje in de Maas mietere, waar jij mee ging... hoe zou je dat vinde?'

'Da' komt ook voor,' knikte Klaas wijs. 'Maar wijve gooie mekaar fitriool in d'r smoel... Verlede jaar nog bij ons in de straat...'

'Maar hoe zou jij dat vinde, as 'et jou gebeurde?'

Klaas keek naar hem, verwonderd over zijn aanhouden. Hij lachte, een beetje verlegen, een beetje verveeld. Toen zei hij : 'Wat zanik je nou, jö?... Da's toch heel wat anders... Riekie wil me niet, en ik wil geen andere as Riekie, en daar is de kous mee af.'

Merijntje schoot in een lach. Het was te komiek!... En hij moest trouwens nog zien, dat Klaas z'n handen uitstak naar Riekies jongen. Hij had wel een grote bek, maar een hartje as een hazelnoot.

'La' we liever nog een biertje pikke,' stelde Klaas voor, tevreden omdat Merijntje lachte. 'Ik ben toch blij, da'k 'et je verteld heb. Want ik ben soms wel es wat sikkeneurig, maar dat komt daar vandaan, zie je... Je ken wel es je timp opvrete van pest, omdat je 't zo rottig getroffe heb, wat jij?'

Merijntje had met 'em te doen... Wat 'et leven toch een rare warboel was... Alles liep altijd net verkeerd. Waarom moest de Kruik nou net verkikkerd worden op Janekee en Klaas op die Riekie, net op één, die er niet van gediend was, terwijl er hopen aardige, lieve vrouwen rondliepen, die wél zouden willen en waar ze een best leven bij zouden hebben?... Wat deed je d'r aan?... Hij had Marjan ontmoet, toen 'et te laat was, en zo liep 'et overal krom.

'Soms,' grinnikte Klaas, 'jaag ik me zwager de dampe an. Da's een socialist en die legt je haarfijn uit, hoe 'et er in de heilstaat uit zal zien... Ik ben zelf ook socialist, hoor, daarnie van, we kenne d'r alleen maar beter van worre, want ze hebbe gelijk: we hebbe niks te verlieze as onze ketene, waar of niet?... Maar me zwager, die barst van de geleerdheid d'r over, en dan zeg ik: jij met je heilstaat, waar alle mense gelukkig in zalle zijn... vertel jij me nou es, of iedereen daar 'et mannetje of 'et wijffie zal krijge, dat ie nou net hebbe wil... want as ik in die heilstaat Riekie nie krijg, heb ik kak an je hele heilstaat, en nie zuinig ook... Dan krijgt ie 'em zitte, man, dan begint ie te schreeuwe, en dan scheldt ie me uit voor stomme kaffer en invidivudalist of zo iets, en dan vraagt ie, wat dat er nou god hier en gunter mee te maken heb... En dan zeg ik doodkalm: alles... want as ie 'et mokkel nie krijge ken, da'je hebbe wil, dan heb ie geen lol in je leve, heilstaat of geen heilstaat, en beter met Riekie in 't kappitalisme as zonder Riekie in die mooie heilstaat van jou, en daar blijf ik bij. Dan is 'et huis te klein, hij danst van de kift en hij gooit 't een of ander kapot, en ik ben een burgerklooi en ik begrijp van de hele beweging geen lazerij... en ik maar volhouwe. En 't is toch ook de waarheid, of niet soms?...'

'De waarheid?' herhaalde Merijntje, plotseling ernstig. 'Tja... wat is nou de waarheid?... Da's voor jou heel wat anders as voor je zwager en voor je zwager weer wat anders as voor mijn...'

Meneer Louis had gelijk, dacht hij : iedereen had z'n eigen waarheid, en je kon niet anders doen dan daar voor opkomen... Maar wat een warwinkel!... Hoe kwam jed'r ooit uit wijs ?... En iedereen hield vast aan z'n eigen waarheid, en hield die van de anderen voor leugens en waan, en dikwijls ook nog voor welbewust bedrog... Klaas was voor zulke ingewikkelde redeneringen niet vatbaar.

'Da's flauwe kul, wat je daar zegt,' stelde hij vast. 'Wat waar is, is waar, daar gaat niks van af... en de rest is gekkepraat of zwendel.'

'Natuurlijk,' lachte Merijntje. 'Alleen, Klaassie: wat vandaag waar is, kan morrege wel es een leuge zijn. Toen de mense dachte, dat de wereld plat was, sloege ze de geleerde dood, die uitgevonde hadde, dat ie rond was, alleen omdat ze zo bar voor de waarheid stonde...'

'Nou ja,' mokte Klaas, 'plat of rond, een rotzooi is de wereld toch...'

En dat was weer een andere waarheid, waarover te twisten viel...

IV

Arjaan, die zo'n knap werkman was, alle machines in de fabriek bedienen kon, en de zekerheid had, dat hij meesterknecht zou worden wanneer hij wou, was op staande voet ontslagen. In de morgenschafttijd was er buiten op de balken en planken van de binnenplaats, waar de werklui als gewoonlijk hun brood aten, een twistgesprek ontstaan over de staking in een Haagse timmerfabriek. Er was misprijzend gesproken over de rooie raddraaiers, die de boel daar opgehitst hadden... hier kon zoiets niet gebeuren... zij lieten zich niet opruien tot stakingen, waar je zelf het loodje bij lei, al was het maar, omdat je het bedrijf schaadde, waarvan je eten moest. Het was geen grote fabriek, er werkten ongeveer dertig man, en de patroon zocht zijn werklui zorgvuldig uit, meest mensen van buiten gekomen, enkele katholiek of christelijk, de meeste helemaal niet georganiseerd. Zwijgzame, gedweeë kerels, de meeste met grote gezinnen, blij dat ze vast werk hadden en berustend in het schamele bestaan, waarvoor ze van oudsher wisten dat ze geboren waren. Arjaan had de stakers heftig verdedigd, felle woorden gebruikt, de lui 'maffers' gescholden, de plicht der arbeiders tot solidariteit gepredikt, gepoogd ze uit te leggen, dat die stakers in Den Haag ook voor hen op de bres stonden en dat het tijd werd in dit achterlijke fabriekje ook es wat deining te veroorzaken. Vader had geprobeerd hem tot bedaren te brengen, maar onder de dom-sarrende opmerkingen van de anderen was Arjaan steeds feller geworden. Toen had de meesterknecht hem bevolen te zwijgen. Arjaan had hem uitgelachen en gevraagd of hij soms dacht, dat ie buiten 'et werk ook nog wat te kommanderen had?

Een half uur later was hij op 't kantoor geroepen en de patroon had hem met een verschrikkelijk ernstig gezicht meegedeeld, dat hij geen oproerkraaiers in zijn bedrijf gebruiken kon; de jonge Gijzen was ontslagen, hij kreeg een week loon, uit goedheid, en kon gaan.

'Dus,' zei Arjaan, 'ik mag hier niet denke en zegge wat ik wil?... We leve anders in een vrij land.'

'Je mag denken en zeggen wat je wil, Gijzen,' antwoordde de patroon met een smalend lachje. 'Maar ik mag in m'n dienst nemen en ontslaan, wie ik wil, nie waar? Ik ben óók een vrij man.'

'Gelijk heb u,' zei Arjaan, ook even glimlachend. 'Dan zalle we alleen motte probere u te lere uw vrijheid beter te gebruike...' Meneer was bleek geworden.

'Ik wacht van jou geen lessen af,' snauwde hij. "t Zou beter zijn voor je tijdelijk en eeuwig heil, als jij je vrijheid beter gebruikte. Je bent op de verkeerde weg, jonge man. Je krijgt vandaag je eerste les en...'

'Die zal ik niet vergete... welbedankt,' viel Arjaan hem in de rede. Hij had zich omgekeerd en was zonder groeten het kantoor uitgelopen, rechtop, ziedend van woede, vechtlustiger dan ooit, dieper overtuigd van zijn recht en van de noodzakelijkheid om de strijd voort te zetten. Hij had wat rondgetreuzeld door de stad om tot bedaren te komen en stapte tegen elf uur bij zijn moeder binnen. Verschrikt keek ze hem aan, haar blikken vlogen over hem heen, zoekend naar een verbonden wond, bang, dat hij een ongeluk gekregen had op de fabriek.

'Z'emme me de zak gegeve,' zei hij somber, zijn pet vloog in een hoek, zijn bestoven werkkiel in een andere. Moeder keek hem aan, stijf van ontzetting. 'De zak?... Is-t-er dan gin waark meer?'

' Waark genog, moar nie vor mijn... nie vor iemes, die z'n eige nie wilt loate trappe... nie vor een socialist... die woor weggejoge...' 'Weggejoge?'

Het woord sloeg haar met dieper schrik. Het was een groot ongeluk als er geen werk was voor je handen, maar als het er wel was en het werd je afgenomen om zo'n reden, dat was nog schande op de koop toe... Weggejaagd... Zenuwachtig, stotterend van drift viel ze uit: 'Gij mee je grote smoel ok altijd... ge zul nog es slecht wegkomme... woorde dan nooit wijzer?'

"k Zijn bezig,' antwoordde Arjaan grinnikend. 'Eén scheert er nou moar over uit, want 't ellep toch nie...'

'Eén a'ge... a'ge nou es noar meneere toegoat één vergiffenis vroagt... meschien nimt ie je dan wel vrom...'

Arjaan werd bloedrood. Hij wou woedend opstuiven. Toen zag hij het radeloze gezicht van zijn moeder, bleek en vertrokken, de ogen schril tegen het visioen van dat eeuwig dreigende spook: de werkloosheid, het afschuwelijke ongeluk, dat je hulpeloos overleverde aan gebrek en honger, mét je kinderen. Hij had medelijden met haar. Arm wijf... Dat was hun enige verdedigingsmiddel: bukken, vergiffenis vragen, kwispelstaartend smeken om gunsten... honden hadden ze van de arbeidersmensen gemaakt, bange honden, die niet eens meer bijten dorsten... Zijn drift zakte. Hij zou 'et haar niet moeilijker maken dan ze 't al had. Rustig zei hij: 'Doar kom niks van in, moeder... ik vreet nog liever m'n eige poten op... 'Ier... 'edde geld... kostgeld vor een week of vier... tege die tijd zijn 'k ommes allang weer oan de slag... Moak j'w eige moar nie van streek.'

Vader kwam somber thuis. Hij was ook op 't kantoor geroepen en door meneer streng vermaand. Een schande, dat ie z'n kinderen niet op 'et goede pad wist te houden. Hij dankte het alleen aan z'n vele jaren trouwe dienst, dat ie blijven mocht...'

'Nog een woonder,' spotte Arjaan, 'dat de zoonde van de kinders nie oan d'ouwers bezocht woore... kazjeweel, dat dad'ok nie geschreve stoat...' 'Spot nie, oonstraante vlegel!' schold moeder.

Arjaan lachte en zei: 'Zo'n boorder as jou vindt ie nergens, voader, zo goed één zo goeiekoop... zij' moar grust, zo lang a'gemee kunt, zitte doar veilig... Wie stoat er nou oan m'n draaibaank?'

'De Wilde.'

Arjaans gezicht betrok.

'Die lapswaans?... dan kunne z' overmorrege de monteurs loate komme. Nou afijn... zoveul te beter, vor mijn part draait ie 'em achter mekoare de soep in...'

Maar zijn mooie machine ging hem toch aan zijn hart en hij vloekte binnensmonds.

Toen Merijntje het 's avonds hoorde, haalde hij de schouders op: werk genoeg op de wereld. Moeder lamenteerde over de schande: weggejaagd wegens opruierij... wat moest daarvan terechtkomen?

'Schaande vor die schoelie van 't febriek,' baste Merijntje. 'Wa' roak 'et 'um wad' Arjoan is of wat ie deinkt, a' z'n waark goed is?... Loat 'em nou es gaauw doodvalle mee z'n proatjes!'

'Beginde gij ok al?'

Moeder keek hem ontsteld aan. Hij had kolen gelost, in zijn zwart gezicht stonden de ogen wit en schril, zijn lach met de blinkende tanden in het nu akelig rose tandvlees leek de grijns van een spottende duivel. Arjaan was blij met de steun van zijn broer. Grimmig zei hij : 'Me zulle ze wel klein krijge, wacht moar...'

'Gullie wel,' schamperde vader. 'G'è nogal wad' in te brenge... Eén woord van den boas één ge lèegd op stroat...'

'Moar da' blefd' oknie,' zei Arjaan giftig. 'A'jullie zukke sekrete nie warre... a'jullie wiese wa' je plicht as kammeroads is... a'ge begrip ar van j'w eige macht zodroa ge moar schouwer oan schouwer goat stoan... dan lag ik nie op stroat... A'jullie wiese wa'solidoariteit beteket, één jullie zeeën: Arjoan vrom of wij d'rok ammoal uit, dan zouwt ie wel aanders piepe... Moar doar zijn jullie nog te suf één t'oonderdoanig voor...'

'Joa, één dan kwamme d'r aander één die giengen op oons plek zitten één dan warre me-n-ammoal gekloot... Oach, jonge, ge kent de meinse nie..'. ge proat noar a'ge verstaand 'ed... Ge zul nog 'eel wa' groene sneeuw motte freten eer a'ge wijs zijt... zürreg vor j'w eige, dan 'edde genog te doen...'

'Ieder vor z'n eigen, 'ee, één God vor oons ammoal,' smaalde Arjaan. 'Da' kom neer op: ieder vor z'n eigen arremoei lijen één ammoal sjouwe vor Oonze Lièven'eer, de patroon, om 'em nog rijker te moaken 'at ie al is... Mooie riddenoasie!... dan blefd' alles persies zoa 't is...'

'Zo is 't altij gewiest één zo zal 't wel blijven ok,' zei vader berustend, maar Arjaan viel geestdriftig uit: 'Da' zal 't nie!... Wij zullen 'et veraandere, verdomme!... Me zulle jullie wel wakker moaken één 't zal gaauwer goan a'ge deinkt, wacht moar...'

Vader haalde de schouders op en deed er het zwijgen toe. Met die jonge snotneuzen viel niet te praten. Als ze eenmaal getrouwd waren en een kot vol kinderen hadden, zouden zé wel makker worden en leren, dat 'et leven geen bier met suiker was, dat een werkmens 'et beste deed met z'n bek te houen en dankbaar moest zijn, dat ie te vreten had... werken, bukken, zwijgend gehoorzamen en slikken wat je voorgezet werd... dat was 'et parool voor kleine mensen... Opstandigheid voegde je niet en strafte z'n eigen wreed... zezouen 'et wel ondervinden...

Arjaan zweeg ook, maar zijn ogen blonken. Hij keek naar zijn droom van solidariteit, warme kameraadschap, de drommen trokken op, eensgezind, een machtig, onweerstaanbaar leger stoere werkers, soldaten van het socialisme, de rode vaan voorop en zij liepen alle onrecht onder de voet, vaagden de onderdrukkers weg en marcheerden naar een blijder toekomst, een nieuwe, zuivere wereld, naar het beloofde land van de nieuwe mens, die geen slaaf meer zijn wou, geen knecht, geen onderdaan... Hij geloofde eraan, zo vast en zeker als hij geloofde aan het komen van de dag van morgen. Het was zo mooi, zo warm, zo eenvoudig, dat iedereen het moest inzien, en als je de massa's dat geloof, die hoop, die liefde gegeven had, was het in een handomdraai gebeurd... Een felle revolutie, kort en als 't moest hard en bloedig, wanneer de bloedzuigers niet los wilden laten, en dan was de wereld bevrijd... Welk een onmetelijk geluk!... En het lag voor het grijpen!... Hoe was het mogelijk, dat de wereld al zó lang bestond en dat nu pas deze idee tot de mensen begon door te dringen!... Hij was blij, dat hij in deze tijd leefde... dat hij een arbeider was in deze tijd, een der miljoenen, die de wereld uit haar voegen gingen lichten en haar zouden gereed maken voor het grootste mensengeluk: de ware vrijheid...

Merijntje voelde zich dicht bij zijn broer. Hij voelde zich altijd dicht bij wie onrecht leed. Arjaan leed onrecht. Z'n moeder zag er verslagen uit. Zijn vader keek bekommerd en verdrietig... Ze leden allemaal onrecht. Hij zelf voelde zich gekrenkt, beledigd, onrechtvaardig bejegend in zijn broer... Eén zo'n vent bezat de hele fabriek en had daarom het recht hen allemaal in het gezicht te slaan, alleen omdat Arjaans denkbeelden hem niet bevielen. Ze voelden het allemaal, omdat ze er als familie bij betrokken waren. En ze konden er niets tegen doen... ze moesten weerloos die mep in ontvangst nemen. Dankje hoefden ze nog net niet te zeggen... als ze maar zwegen en slikten, anders vielen er nog meer klappen, waar je je niet tegen verweren kon: de patroon had vader ook nog in zijn hand... Eén man had het bestaan van een hele groep mensen in handen en die macht gebruikte hij om hen te onderdrukken in hun gedachten en meningen, terwijl het toch ieder vrij stond om te denken en te zeggen wat hij wou?... Zo was de vrijheid een schijn... Zulke dingen gebeurden alle dagen. In andere fabrieken. In andere gezinnen... Dan was je er niet bij betrokken en je voelde het niet... Maar toch ging het je aan... het ging je wel degelijk aan... Zolang die mogelijkheid er was, ging het je mee aan, familie of niet... het kon elke dag jou ook treffen... Alle onrecht ging je dus aan, en je moest je er tegen verzetten... Hoe?... Dan schrok zijn vermoeidheid terug... Het was beter te gaan slapen... Het was een zware dag geweest en morgen zou het niet gemakkelijker zijn... Je kon je de dingen niet te veel aantrekken... Stel je voor, dat je uit ging snuffelen, waar ergens onrecht gebeurde en dat je daar overal voor in de bres sprong... Kon je wel aan de gang blijven... Arjaan kwam wel weer aan 't werk en die rotvent van de fabriek kon stikken... Maar in bed woelde hij zijn half schoongeboend en pijnlijk vermoeid lijf nog een tijd slapeloos heen en weer. Hij was niet tevreden met zijn onverschillige oplossing en wou toch geen andere aanvaarden... het was onmogelijk als een pakezel alle zorgen en alle onrecht van de wereld op je te nemen... Er haperde iets... veel... Klaas had geen ongelijk: plat of rond, de wereld was een rotzooi... in de heilstaat kon Klaas z'n Riekie ook niet krijgen, en dus was die heilstaat ook vodden... werd er maar es uit wijs... Maar die patroon deed onrecht aan Arjaan en aan hen allemaal ... de grootste rotzooi van de wereld was misschien toch wat ze het kapitalisme noemden... En was je dan niet verplicht, het te helpen opruimen?... Verplicht?... Hij trok een grimas onder de deken. Wie zou hem die plicht opleggen ?... Voorlopig had hij andere plichten genoeg... die godverse kolenboot moest morgen leeg, en hij moest ook nog een brief schrijven aan meneer Louis over dat afstand nemen, de rustige geest, die in staat was, de schoonheid te beschouwen... die brief was weer al weken oud... mooie woorden, waar hij geen weg meer mee wist...

Een ongeluk komt nooit alleen.

In de loop van de volgende week kwam Annètje op een avond met pak en zak het huis binnenvallen: mevrouw had haar de deur uit gezet. Onder een stroom van tranen had zij haar lamentabel verhaal verteld. De zoon, een student, was met vakantie thuis. Hij was aardig voor haar, maakte altijd gekheid, waar ze om moest lachen. Vanavond moest ze hem thee op zijn kamer brengen. Hij was er alleen en hij had haar weer aan 't lachen gemaakt. En toen had ie haar ineens beetgepakt en gezoend en haar op de divan gegooid en ze had zich verweerd, eerst stil, omdat ze bang was voor meneer en mevrouw, maar toen was hij zo gemeen geworden en ze had hem in z'n gezicht gekrabd en gegild en het hele huis was in opschudding gekomen. Ze was naar de keuken gehold en later was ze binnengeroepen en mevrouw had heel streng gezegd, dat ze geen meiden in huis kon hebben, die niet van de mannen afkonden blijven en dat ze op staande voet haar boeltje moest pakken en het huis uitgaan. Ze had geeneens meer wat mogen zeggen... ze was zo de straat op gejaagd, alleen om die smeerlap...

Er was grote konsternatie. Moeder had haar streng afgevraagd, of het werkelijk zo gegaan was, of ze geen aanleiding gegeven had, of het niet haar schuld was. Annètje had in ene door gehuild en wild ontkend... ze had nooit iets met die jongen uitstaande gehad, niks, en dat wou ze ook niet, maar hij had haar gegrepen of ze een meid van de straat was, waar je mee doen kon wat je wou... En toen was Corrie het huis van de Gijzens komen binnenvallen, de eerste meid, en ziedend van verontwaardiging had ze Annets verhaal bevestigd en er aan toegevoegd, dat ze een half uur na Annet óók met pak en zak het huis uit gegaan was, na een krakende ruzie met dat kreng van een wijf... ja, ze liet daar een vriendin zo behandelen, is 't nou goed ?... Die rotjonge kon nooit z'n poten thuis houwen, die was al net as die vaar van 'em, ook zo'n geile bok, een steunpilaar van de griffemeerde kerk en de weldadigheid, maar kijk 'em op z'n vingers, de vuilak... Corries zwarte ogen fonkelden van drift, ze zoende Annet, dat arme schaap, ze moest 'et zich maar niet zo aantrekken, ze ging een andere dienst zoeken voor haar samen, 't zou best loslopen...

Arjaan had naar Corrie zitten kijken en een warm gevoel stroomde zijn hart binnen. Dat was een fijne meid!... Mooi was ze niet precies, maar ze had zo'n open, eerlijk en hartstochtelijk gezicht. Het deed je goed, iemand te ontmoeten, die wat dorst te wagen, die de partij opnam voor een kameraad, die d'r betrekking opgaf, omdat ze het niet nam, dat de ander zo behandeld werd... En dat was, godverju, een meid!... Daar kon menige kerel een voorbeeld aan nemen ... Hij was z'n hele dolle woede om het misselijke avontuur van zijn zuster vergeten en lachte vol innig plezier... Corrie bleef wat, dronk mee koffie uit de eeuwig warme Brabantse pot en haar resoluut gepraat verdreef allengs de zware verslagenheid, die over de onthutste familie woog... Wat was er helemaal gebeurd?... Annet had die fielt z'n facie opengekrabbeld als loon voor z'n schofterige vrijpostigheden, ze was goddank uit dat huis weg, de aanstellerij van die kakmadam of 'et Annètjes schuld was, konden ze aan hun laars lappen en een nieuwe betrekking was gauw genoeg gevonden, niks in de weg...

Arjaan bracht haar thuis, en toen hij haar bij de deur een zoen wou geven, hield ze hem bij zijn schouders op een afstandje en zei: 'Nee, broer, dat gaat zo maar nie... Ik ben ook buite me dienst fesoendelijk...'

'Best,' zei Arjaan lachend en gaf haar een kameraadschappelijke klap op haar schouder. "tWas ook nie onfesoendelijk gemeend.. .Je ben een fijne meid, Cor, jou zie ik nog wel... reken maar!' Fluitend ging hij weg en zij keek hem even na, voor ze de deur in ging. Maar twee dagen later ontmoette Arjaan op de Blaak een jonge meneer met krabben in z'n gezicht. Een giftige woede beving hem. Hij hield hem staande. 'Ben u misschien meneer Van Duren van 't Haringvliet?'

'Ja... wat heb je?'

'Dan heb ik een boodschap voor je van Annet Gijze... Ik ben d'r broer... Hiero!'

Hij gaf hem een klinkende klap in z'n gezicht, dat z'n hoed en z'n lorgnet over het trottoir stoven. En toen hij terug wou slaan, vloog Arjaan hem met gebalde vuisten aan, sloeg hem tegen de grond, rolde over hem heen, en eer de toeschietende voorbijgangers en twee passerende politie-agenten hem van zijn slachtoffer hadden getrokken, had hij de jonge heer Van Duren dermate toegetakeld, dat hij in een naburige apotheek bijgebracht en toen naar het ziekenhuis gereden moest worden, waar hij opgenomen werd met een ontwrichte schouder en een lichte hersenschudding.

Arjaan werd vijf dagen vastgehouden. Toen vertelde de commissaris hem, dat hij gaan kon en dat hij dat alleen te danken had aan de menslievende tussenkomst van de oude meneer Van Duren; anders had hij zeker voor drie maanden opgegaan voor zware mishandeling. Hij mocht meneer Van Duren wel dankbaar zijn.

'Hij kan de pokke krijge, met z'n hele femilie,' antwoordde Arjaan, 'vertel u 'em dat maar, as u 'em ziet... As-t-ie nie bang was voor schandaal, zouw-d-ie me d'r met plezier voor een halfjaar indraaie.'

De commissaris speelde op, maar Arjaan liet 'em razen. Toen hij thuis kwam, vond hij z'n moeder, Annet en Corrie bij elkaar zitten. Hij kuste z'n schreeuwende moeder en zuster op de betraande wangen. Toen hij Corrie een hand gaf, zei ze: 'Nou mag je mijn ook wel een zoen geve.'

En ze kreeg er een midden op haar mond, dat het klapte...

VIJFDE HOOFDSTUK

I

Voor Merijntje waren het koortsige dagen geweest, vervuld van een opwinding, die hij niet kende. Van het geval met Annet hoorde hij eerst de dag daarna, want.hij had die nacht moeten werken. Het was hem wat verdoezeld overgebracht. Corries inmenging had de dingen een ander aspect gegeven, men was er al een beetje overheen, het leek minder afschuwelijk. Hij was doodmoe gaan slapen, dof denkend aan dit nieuwe ontslag, dat een nieuwe willekeur, een nieuw onrecht betekende. De bij-omstandigheden waren niet zo duidelijk tot hem doorgedrongen. De nacht daarop had hij weer gewerkt, tot laat in de namiddag en toen hij thuis kwam vond hij alles in rep en roer, want er was juist een hoofdagent van politie geweest, die inlichtingen kwam vragen over de gearresteerde Adrianus Josephus Gijzen, en meedeelde, waarom hij ingesloten was... ze zouden hem vooreerst wel niet zien... het zaakje zag er slim uit. Toen eerst was het helder tot hem doorgedrongen wat er eigenlijk gebeurd was daar in dat deftige huis en hoe Annet er bedreigd en beledigd was. Zijn zuster. Een meisje van achttien jaar... Een meisje... Nog altijd kon het woord meisje een warm en teder gevoel in hem wekken, iets zachts en eerbiedigs, waaronder een beschroomd verlangen bewoog. Dat had alle bittere ervaring niet in hem kunnen vernielen. Je kon over zoiets niet praten tussen het botte gegrinnik en de vuile toespelingen door, maar het was in je en het was mooi, het was misschien het mooiste wat er bestond. Aan je zuster dacht je nooit als aan een meisje. Maar zij was het. Voor anderen was het een meisje, dat een vrouw zou zijn, iemands vrouw, iemands liefde, vreugde en geluk... En daar in dat grote, deftige, rijke huis had een jonge meneer er brutaalweg zijn handen naar uitgestoken om het voor zijn ogenblikkelijk plezier te misbruiken, het te schenden en te bevuilen, het te bederven voor een ander, die later zou komen en die er recht op had, omdat zij het hem in liefde wou geven... Zo iets moois en oneindig liefs. Dat wou die welopgevoede, gestudeerde, tot onderscheiden bekwame meneer uit de deftigste kring, waar het fatsoen boven alles moest gaan, zo maar es even naar zich toehalen en het gebruiken als genotmiddel, omdat ie geprikkelde zinnen had, omdat z'n geilheid door z'n eigen gedachten was opgewekt. En omdat Annètje maar een dienstmeid was, kon hij het met haar wel es proberen. Dienstmeiden waren geen meisjes die je moest eerbiedigen, dat waren zo maar betaalde werkdieren in je huis en dat ze toevallig ook nog net gebouwd waren als echte meisjes was een plezierige omstandigheid, waarvan je een vrijmoedig en aangenaam gebruik kon maken. Als een mens, een volledig en volwaardig mens hoefde je ze niet te beschouwen of te behandelen. Het had niets te maken met liefde, met verliefd stoeien, met iets, dat van fase tot fase ging en je allebei bekoorde en trok. Je was een beetje vriendelijk... daar moest zo'n meid al heel dankbaar voor zijn, want je was een voornaam heer... je maakte haar aan 't lachen met wat grapjes... en dan had je genoeg gedaan om het spel voor te bereiden... Dan liet je ze thee brengen op je kamer, je pakte ze vast, je zoende ze, je lei ze op de divan, kleedde ze uit en ging je gang... en dan kon ze weer opdonderen naar de keuken... tot je d'r weer es lust in had... En als ze niet wou... als ze zich verweerde zoals een gewoon meisje doen zou... dan was ze geen behoorlijke dienstmeid, dan moest ze d'r boeltje maar pakken en opkrassen, de deur uit... onbruikbaar...

Zo was zijn zusje behandeld, Annètje, een meisje van achttien jaar, dat misschien net schuchter en angstig over de liefde ging denken en begon te vermoeden waarvoor ze geschapen was... Met haar had die ploert dat vuile spelletje willen uithalen en ze was de deur uit gegooid, omdat ze zich verzet had en meneer de zoon z'n smoel open gekrabd... Zo werd dus een mens behandeld als en omdat hij in een nederige betrekking diende... Zo behandelde de ene mens de andere, omdat die ene rijk en deftig en geleerd en keurig opgevoed was en de andere een dienstmeid in het huis van zijn ouders... En zijn ouders stonden achter hem, steunden hem, gaven de dienstmeid, die als mens geëerbiedigd wou worden, een trap, dat ze de deur uitvloog... onbruikbaar... Godverdomme!... En daar moest je je bij neerleggen?... Wat gebeurde er met een bootwerker, die een sjieke dame een straal tabakssop over haar hagelwitte japon kwalsterde?... En dit veel ergere, dit brutaal misdadige was niet te achterhalen?. .. Arjaan had die vent een pak slaag gegeven. Hij had 'em niet eens vermoord, zoals ie verdiend zou hebben. Hij lag een beetje uit te slapen in het ziekenhuis, in een mooie kamer, vertroeteld door aardige zusters, verzorgd door knappe dokters, en Arjaan zat in een luizige cel en zou voor de rechter komen en misschien wie weet hoe lang de gevangenis ingaan?... Godverdomme!... Zó zat de wereld in mekaar?...

Hij kon zijn vaders verdrietige, zorgelijke, onthutste gezicht niet zien. Hij kon z'n moeders klagelijk gejammer, geschrei en gekreun niet horen. Hun gedweeheid, hun berustende afwachting van de volgende slag die op hen zou neerkomen joeg hem op tot een kokende drift, waar hij bang voor was. Hij beet de kaken op mekaar en zweeg, want als hij begon te spreken, zou hij schreeuwen, vloeken, tieren tegen hun lafhartig geduld, hun verzetloos aanvaarden... hij zou hen mateloos verschrikken met zijn rauwe bootwerkerstaal, en het zou niets helpen... Hij zag ze wel zoals ze waren: kleine mensen, gebogen en gedeukt, gehavend en ineengeschrompeld door een heel leven van net zulke ervaringen als die der laatste dagen... Vragen van recht of onrecht beroerden nauwelijks hun afgestompt geweten. Ze hadden geleerd, dat God de zijnen bezocht, en dat men moest berusten in de wil van de Allerhoogste een wil, die eenvoudig bleek uit wat hun overkwam... Ze hadden geleerd eigen povere, kleine menselijke zonden zich zo zwaar toe te rekenen, dat daaruit hun tegenslagen verklaard moesten worden... Het was het beste te aanvaarden zonder verzet, zonder opstandigheid... dan werden zij, die over je gesteld waren, niet boos, je kreeg voor God de volle verdiensten van je kommer en leed... in het hiernamaals werd je er glorierijk voor beloond... misschien al een beetje hier beneden, dat mocht je stilletjes hopen, zij het dan ook niet verwachten... Ze hadden deze arme kleine mensen blind gestoken, voerden ze in 't donker door het waardeloos zorgenleven, zwaaiden de zweep over hun gebogen slavenruggen en als zij kermden van pijn, werd hun op zalvende toon voorgehouden: God!... Bedrog, wreedheid, willekeur, misbruik van weten en macht... met God als opperste bedreiging en als enige troost... maar ook die troost alleen als een verlamming van elke neiging tot verzet en de vraag naar rekenschap... Ook over Merijntjes leven had die God zwaar gewogen, van de eerste dag af dat in zijn hersens het nog zwakke, geordende denken begonnen was. Hij had altijd met hem gestreden, altijd hem bestookt met duizend vragen, waarop geen redelijk antwoord was, en met dreigementen als mokerslagen hadden ze zijn schuchter verzet altijd weer doen vergaan in de grote angst voor het mystieke, ondoorgrondelijke, in het snikkende besef van zijn zondige minderwaardigheid. Bedrog, bewust, baatzuchtig bedrog! Die God bestond niet, kon niet bestaan, want wat men hem toeschreef had niets goddelijks, was duivels, boosaardig en wreed. God was anders, hij wist het... God was in het mooie, het goede, waar wist hij niet, doch hij zou hem wel vinden... eens, als hij veel verder was, als zijn blinde ogen ziende geworden waren... Maar de laatste resten van de God zijner kinderjaren, het spookbeeld, dat als een schrikaanjagende tiran het leven onder ondraaglijke druk hield, die laatste resten verjoeg hij voorgoed uit zijn ziel, en hij zond ze een zware bootwerkersvloek na.

Hij zag die twee families: de familie Van Duren en de familie Gijzen. Machtig en voornaam de ene, levend in overvloed en gemak; machteloos de andere, zwoegend in dienstbaarheid voor een karig maal en een schamel dak boven het hoofd. Als er in de familie Gijzen toevallig nog iets van bijzondere waarde was: de lieflijkheid van een jong meisje, dan was dat ook niet veilig voor de hebberigheid van die toch al zo bevoorrechten, en als het hardhandig verdedigd werd, volgde de zware straf: werkloosheid. Er waren maar weinig families Van Duren en er waren ongetelde families Gijzen, maar de weinige Van Durens zaten breeduit boven op de talloze Gijzens en dwongen hen te zwoegen en te slaven voor het profijt en het gemak, de glorie en de lust der weinigen... De Van Durens zaten op de zachte kussens van het staatsierijtuig en de Gijzens stonden ervoor gespannen en kregen de zweep te voelen als ze een ongeduldige beweging maakten... Klassen... Ja, Arjaan had gelijk, de socialisten hadden gelijk, de wereld was een wereld van klassen en de ontzaglijk grote klasse van zwoegers lag machteloos te spartelen onder de harde heerschappij van de kleine klasse der bevoorrechten... Alles wat aanzien had stond aan de kant der weinigen... de wet, de regeerders, de kerk ook... en met duizend middelen hielden ze de spartelende massa d'r onder, lieten haar zwoegen en zweten, persten er rijkdom uit en verdeelden die onder elkaar... en wie de rijkdom opbracht, die bleef er blauw van en mocht blij zijn, dat hij niet hongerde... Het beeld was duidelijk... Dat hij het nooit eerder gezien had!...

Altijd had hij zijn aandacht laten afleiden door andere dingen, zijn gedachten, zijn wil, zijn verlangen op andere dingen gericht... Geslapen had hij, met gesloten ogen was hij door deze wereld van ten hemel schreiend onrecht gegaan, dromend van zachte, lieve, mooie dingen... hij had zich kwaad gemaakt, hij had geleden om kleine gemeenheden, om nietig onrecht dat nietige mensen mekaar aandeden, om geniepige kneepjes die ze mekaar gaven, maar het grote onrecht dat over heel de wereld lag en heerste, had aan zijn oren geschreeuwd, en hij had het niet verstaan. Hij herinnerde zich de geschiedenis van de jonge boer De Wit en de vrouw van Peer van Til... Dat was geweest als Annet en de jonge Van Duren... Hij had het noodlottige verband niet gezien. Enkel de personen. Pastoor Ramakers had hardhandig ingegrepen en het persoonlijk onrecht hersteld. Dat was prachtig geweest, maar wat had het geholpen ?... Niets... Het begon op een andere plaats dadelijk weer opnieuw. En pastoors Ramakers waren zeldzaam en niet altijd bij de hand... Het kwam niet aan op de zoon van baas De Wit en de jonge vrouw Van Til, op de jonge heer Van Duren en Annètje Gijzen... Het kwam ook niet aan op deze uitbarsting van zinnelijke lust... dat waren allemaal maar kleine, verspreide gevolgen van de ene, alles overheersende, alles verwringende en verpestende oorzaak: de verdeling van de wereld in klassen... de brute macht van de kleine groep onderdrukkers tegenover de ontzaglijke massa machtelozen... Dat ie dit nooit eerder gezien had... er niet van had willen horen, als iemand er met duidelijke woorden over sprak!... Moest je dan alles eerst aan je eigen lijf ervaren, vóór je zien en geloven kon?... Eer je wist en je daarnaar kon richten?... Hij bleef de twee volgende dagen weg van het werk, hij kon de haven niet zien... Het mooie beeld, dat hij zich van Rotterdam had voorgespiegeld, lag gebroken, vernield, bevuild. Het was een drogbeeld geweest, een van die ijdele dromen, waaraan hij zich zo graag vergaapte. Het was geen schoon geheel van welgeordende arbeid, waaraan ieder deel had en dat zijn schoonheid ontleende aan de gave gezamenlijkheid van het met z'n allen volbrachte werk... Het was een enorme machinerie, waarin hij en de andere honderdduizenden arbeiders de overbelaste raadjes, spillen en assen waren, krakend en knarsend ronddraaiend, gesmeerd met olie van wat onbeduidend loon, en een klein aantal slimmerikken dreef de machine en verzamelde het goud, dat zij sloeg, in hun brandkasten... Een roofmachine was Rotterdam en de overvloed die het hijgend en stampend opleverde, werd ingezwolgen door een stel onverzadelijke gulzigaards, en leverde weer de middelen om de ploeteraars er onder te houden, er onder en in gang... Hoe was dat mogelijk?... Hoe was het zo geworden ? Kon het nog ooit veranderen? Was het denkbaar, dat die gedwee voor een boterham slovende massa zich de bloedzuigers van het lijf schuurde, zich bevrijdde om zelf de vruchten van z'n moordende arbeid te plukken?

Hij dwaalde door de stad, zag haar met nieuwe ogen. De ruime, paleisachtige woningen in de brede, luchtige wijken van de voornamen; door de grote vensters zag je de kamers vol staan met prachtige dingen, er waren knechten en dienstmeisjes-met-kanten-mutsjes-op, die het allemaal proper en blinkend hielden... daar was het leven behaaglijk en schoon, een durend feest van zorgeloos eten en drinken en uitgaan... Maar oneindig veel uitgebreider waren de wijken der ellende, de achterbuurten, waar hij onbewust heen getrokken werd om er zichzelf te ontmoeten en zijn familie. De morsige straatjes en steegjes en sloppen, waar een kwijnend leven tobde, lelijk en vervuild, opeengedrongen in donkere, duffe, lichten luchtloze huurkazernes, walmend en stinkend van armoe en doeloos geploeter. De overvolle, broeiwarme hofjes achter de helder-pralende gevels van de welgestelde winkelstraten. Er waren veel sombere, spookachtige, schrikaanjagende Zevenhuizenstegen, scheuren tussen torenhoge, schimmelig uitgeslagen muren, waar mensen leefden als verbleekte schimmen, vale paddestoelen in een kelderatmosfeer, maar talloos waren de straatjes, die maar in schijn iets beter waren. Overal vuil en afval, krioelende, smerige kinderen, knoeiend in goten en modderplassen, verwaarloosde vrouwen met uitgezakte lijven, een bleek-opgeblazen zuigeling op de arm, een vuilneuzig kind aan de gelapte en gescheurde rokken, kakelend of scheldend in spelonkachtige deuropeningen, waarachter uitgesleten, morsige portaaltjes en vies-vermolmde trappen schemerden... Opgeschoten jongens, kerels met ongunstige smoelen slungelden er rond, rokend, lachend om ruwe, vuile grappen, een vreugdeloze, valse lach, ellendiger en dieper verschrikkend dan de drukkende, maar eerlijke somberheid, die over de buurt lag. Smerige kroegjes, waaruit een drankwalm sloeg, muffe kelders met vodden en benen, krielend van vette maden, bleekzuchtige mensen, die daar ordenend in omgrabbelden, er hun mensenbestaan in moesten zoeken... Eén onafzienbare vaalt van verziekt, rottend en stinkend leven, doorkropen van walgelijk ongedierte, broeiend van bederf in duizenderlei vormen, een verschrikking, een nachtmerrie... Hier werd alles onverschillig. Hier moesten alle remmen wegteren... hier kiemde de misdaad, onweerhoudbaar, als de vale, giftige planten op de mesthoop, hier móést uit de gistende klieder van vuil, wanhoop en ellende het woeste verweer opschieten van wie in het nauw gedreven is, geen uitweg meer weet en elk middel aanvaardt... De namen van deze stegen en straatjes kwamen altijd weer voor in de verhalen van de kranten, moord, mishandeling, inbraak en roof, verminkende vechtpartijen onder elkaar... de bijna vertrapte luizen zochten elkaar nog te schaden en te vernielen bij de minste of geringste aanleiding... Gijzens waren het... een beetje verder en dieper in de modder geraakt... fatsoen was iets, dat samenhing met werk en verdienen... een langere periode van werkloosheid en de Gijzens van de Prins Hendrikkade zouden afzakken naar de Gijzens hier... en de lucht van verrotting in de donkere koten, waar ze dicht opeengedrongen moesten leven, zou ze aantasten en tot de gelijken maken van deze... vermolmend wrakhout aan de zelfkant van het leven... Kon je proper blijven als ze je dwongen in de modder te hurken?...

Hij liep in de avond door buurten waar achter rode deurgordijnen mechanische orgels jengelden en donderden, harmonika's dreinden en een krassende, valse viool. Er was stampend gedans, gejoel en aanstellerig gegil van hoge vrouwenstemmen. Achter vensters met teruggeslagen vitrage gordijnen zaten onder rood-broeiepd lamplicht zwaar geverfde, verlepte vrouwen, lispelden lokwoordjes en toonden heimelijk haar kwabbige borsten in het openvallend hemd. Zeelui, bootwerkers, heren van twijfelachtig allooi zwaaiden kroeg in kroeg uit, lawaaierig zingend, dwaas dansend, waggelend van drank en zinneloze opwinding. Ruwe vloeken rolden uit lallende monden, smerige woorden werden smakkend uitgekwekt naar opgedirkte meiden, die het antwoord niet schuldig bleven. Op hoeken van straten stonden duistere gestalten zacht te praten, schuw terzijde kijkend als hij passeerde... wat broedden ze uit ?... Een vrouw scheerde langs zijn arm, vleide: 'schat?'... hij keek naar haar in het licht van de lantaren, ze was vervallen en mager met ogen die ziek gloeiden in donker diepe holen, en misschien vijftig jaar oud... Een straat verder was ze zestien, een bol blozend gezicht, hoog opgemaakt blond haar en krulponny, lachende blauwe ogen, een gulzige mond met dikke lippen en uitdagend vooruitgestoken jonge borsten... tien meter achterhaar zwierf een lenig boksers type, de lefpet diep in de loerende ogen, de vonk van zijn sigaret blonk vals in de schemer... Wilde ruzie in een danskroeg, getier in drie, vier talen, gedaver van bonkende slagen, gerinkel van in scherven gaand glaswerk, brullende orgelmuziek er bovenuit, moordgeroep, geren, gefluit, politie, een oploop, opgewonden nieuwsgierigheid, belhamels weggesleept door ranselende, overnerveuze agenten, gejoel en gelach... en de pret gaat weer door... misschien is een jong matroos voorgoed verminkt of een jopper ligt dood te bloeden in een achterkamertje. .. de pret gaat door... de buurt druipt van gemeenheid, van ontucht en zucht naar buit, vuile ziekten kruipen van vrouw naar man, van man naar vrouw, woordloze, strafloze sluipmoord bij gekreun van gekochte wellust, dierlijk en vernederend... En daarboven koepelt de goudbesterde hemel van de zwoele zomernacht, een ijzig godsbeeld troont hoog daarachter en laat het gebeuren, een koude, grijnzende duivel... Gijzens... allemaal Gijzens, door het toeval van de nood ertoe gebracht, hier een rol te spelen in de vuile hel van het havenstad-vermaak... Als Annet die ploert niet weerstaan had en ze had een kind gekregen en vader en moeder hadden haar het huis uitgejaagd... was er dan geen kans geweest, dat hij haar hier ontmoet had, over een jaar, over twee jaar, dat ze langs zijn schouder gestreeld had met de hare en gemonkeld: 'schatje?'... En als Arjaan de gevangenis in moest, hoe zou hij eruit komen?... Wat zou hij daarna van zijn leven maken, Arjaan, de doldriftige, ondernemende, met zijn heftig en wraakzuchtig karakter, zijn neiging om tot het uiterste te gaan ?...

Zwerftochten, waarvan hij doodmoe thuiskwam, uitgeput en ontzenuwd, als had hij heel alleen een kolenboot gelost. Een nooit gekende droefenis zwol zijn keel dicht. Een benauwende spanning drukte zijn hart tesamen. Hij zou hebben willen schreeuwen, maar zweeg, beschaamd en ontmoedigd... wat hielp het, te schreeuwen, al gilde je ook dat ze 't in de Rozenstraat hoorden?... Het hielp niet. De socialisten schreeuwden al zo lang en in koor, wat hielp het?...

Wat kón helpen ?... Kon er nog iets helpen om dit allemaal weg te ruimen uit de wereld ?... Zoveel vuil, zoveel ellende, zoveel schande en afgrijselijkheid ?... Hoe had het ooit zo ver kunnen komen?... Hoe hadden mensen toegelaten, dat mensen zo ver wegzakten in het walmend moeras?... Pastoors, dominees en rabbijnen stonden in hun kerken en baden en preekten van een goedertieren God, van een Verlosser en Zaligmaker, die liefde en eenvoud geboden had, zuiverende armoede zonder begeerte en zondige aanvechtingen, liefde tot de naaste, zelfverloochening en barmhartigheid... en vlak achter de geschilderde ramen van de kerk, binnen het bereik van de stemmen der priesters ziedde en dampte de radeloze verrotting van het leven der mensen, de stinkende ellende, rekte het verzwerende lichaam van de achterbuurt zijn machteloze armen naar de hemel om mededogen en kreeg niets dan extra politiebewaking, zalvend-vermanende woorden, en beloften, die een of andere God maar moest vervullen als het leven doorleden was... De vuile komedie... de smerige huichelarij... de valse, verraderlijke smoesjes om de zieke hond op de rottende mesthoop koest te houden...

En in de ruime, luchtige, paleisachtige huizen zat de kleine groep der Van Durens en vrat zich vol van wat de Gijzens voortbrachten en zelf ontbeerden, en Gijzens in livrei en dienstbodenjaponnen reikten het hun op glanzende schotels en ruimden achter hen hun vuil op... en bogen en speelden mooi weer en waren dankbaar, dat ze in zo'n voornaam huis mochten dienen... ze hadden het goed in de schaduw der deftigheid, maar ze beseften niet, dat ze hun eigen familie mee op hielpen vreten... Het was om krankzinnig te worden!... Was er een uitweg uit deze warwinkel van onrecht, smaad, misbruik en verrotting ?... Wie kon die weg wijzen?... En hoe kon het gedaan worden?... Als er maar een God was, die er zich mee kon bemoeien. Maar die was er niet. Dat kon niet. Een God zou dit niet dulden, die had er allang met één slag een eind aan gemaakt... Zoals de God uit het verhaal van de Bijbelse Geschiedenis, die de rotzooi van Sodom en Gomorra uitroeide met één regen van vuur... Nee... met die sprookjes kwam je er niet. De hemel was leeg. Er zat geen vaderlijke, tot hulp bereide God... De mensen moesten zichzelf maar helpen... Als ze het konden... Maar hoe, verdomme! hoe?...

Zijn boeken keek hij niet meer aan. Wat konden hem die dichters schelen met hun klankrijke verzen, hun mooie rijmen en kunstig afgepaste regels, hun prachtige beelden, hun hele heilige schoonheid?... Wat gingen hem die fraai verzonnen romans aan van liefde tussen diepzinnig pratende mannen en lieftallig kwelende vrouwen, hun verwarringen en ontrouw, hun ingewikkelde uitleg van al die dingen, hun gejeremieer over ziel en hart en geest en kunst en sekse... Ze moesten liever maar es komen kijken in de haven en in de buurten van de arbeiders, in de stegen en holen, de danshuizen, de kroegen en de hoerenkasten om te zien hoe het leven barstte van schoonheid!... Voor wie schreven die kerels eigenlijk?... Voor wie anders dan voor de Van Durens ? De Gijzens kwamen er niet in voor, die stonden te laag. De Gijzens kwamen er niet aan te pas. Die konden het zonder hulp en uitleg niet eens begrijpen. Eén kliek, die verheven kunstenaars en de opvreters in de mooie huizen... één pot nat... Hij wou er niks meer mee te maken hebben. Hij hoorde er niet bij. Dat was maar weer zo'n dwaalbegrip van hem geweest, zo'n kinderachtige illusie. Hij was een Gijzen, hij moest het met z'n poten doen, oppassen, dat hij niet onder de wielen kwam, en de schoonheid, daar zou hij weer es over gaan piekeren als hij niks beters te doen had... zo tegen de tijd, dat de ergste Gijzens uit de modder omhoog kropen en een beetje meer op mensen begonnen te lijken. En anders nooit, ook goed... je moest 'et wel zonder God stellen, hij zou 't zonder die luie, veelgeprezen schoonheid ook nog wel klaar spelen...

En toch kon hij niet verhinderen, dat 's avonds in bed een triestheid door zijn gedachten sloop, omdat hij ze onherroepelijk verliezen moest, de dichters en schrijvers, de kunstenaars, de scheppers van schoonheid... Regels van verzen zongen door zijn hoofd, wilden niet aflaten, riepen oude, stille ontroeringen wakker... Het zou niet eenvoudig zijn, dat alles zo maar los te laten, niet zo eenvoudig als hij gedacht had...

De volgende avond kwam Klaas hem opzoeken, hem door mekaar'rammelen, omdat hij hem in de steek liet. Wat hielp het of hij hier thuis bleef zitten wachten op wat er met Arjaan zou gebeuren?... Wat had je an dat getreur?

'Ik treur niet.'

Nou, waarom kwam hij dan niet naar 't werk?... Hij liep rond door de stad?... Waarom?... Zocht ie misschien naar die fijne jongeheer Van Duren?... Die had Arjaan knap 'et gasthuis ingeslagen, die lag nou in de watten en werd opgelapt... Als Merijntje hem daarna ook nog een beurt wou geven, best... hij was bereid mee op expeditie te gaan en af te werken, wat Merijntje liet liggen... Wou ie dat ook niet?... Wat wou ie dan, god dit en dat, wel ? Hij was toch niet bezig kinds te worden?... En nou moest ie mee gaan, een beetje ronddalleven, z'n zinnen verzetten en morgen naar de haven komen, d'r was werk aan de winkel, een boot uit de Levant, zuidvruchten, een aardig joppie en Merijntje kon er bij komen, daar had hij voor gezorgd. Werken was de beste afleiding; als je met zakken en kisten en vaten aan ' t spelen was, vergatje alle beroerdigheid, alle kift en alle sacherijn... bestonden d'r geen Arjaans en geen Riekies, en naderhand had je weer tijd genoeg om daar over na te dreinen... Was 't maar zo! dacht Merijntje zuchtend. Maar hij ging mee.

Onderwijl begon hij tegen Klaas te praten. Alles wat er in die drie dagen voor hem was opengegaan, sprak hij uit, raasde hij uit, trillend van opwinding, beurtelings rood en bleek van woede, van aandoening, van hartstochtelijk verzet. Klaas luisterde, leefde mee, keek bewonderend naar het beweeglijke gezicht van zijn kameraad, hield meer van 'em dan ooit... Hoe die vent praten kon, vertellen, je de dingen uitleggen!... Het was geen nieuws voor Klaas, wat Merijntje daar allemaal prevelde, en voor Merijntje zelf eigenlijk ook niet, ze kenden allebei de stad en het arbeidersleven al lang, maar het werd toch allemaal anders dan het vroeger geleken had, het werd nou pas goed duidelijk, hoe het in mekaar stak, wat een godsonterende schande het betekende, hoe bloedig vernederend het was, ook voor hen. Een broederlijk gevoel voor het gajes uit de krotten en hokken doorvloeide hen. Ze waren eerlijke arbeiders, die goed geld verdienden, maar dat dieven en hoerentuig was tóch van de grote familie, en d'r hoefde maar zóveel te gebeuren en je zat er midden tussen, ook in de klem, knap als je d'r weer uitkwam!...

'Ja,' zei Klaas met zijn zware stem, 'ja... 't is een godvergete smeerpijperij... maar we zallen 'et wel opruime!'

'We?' vroeg Merijntje verwonderd. :Wie we?... jij en ik soms?'

'De arbeiders met mekaar ommers... de beweging... de partij en en de vakbonde...'

Merijntje keek nadenkend voor zich. Er was een ongelovig licht in zijn ogen.

De arbeiders?...

'Zou jij nou denken,' vroeg hij, 'dat de arme klieters de wereld kunne verandere?... Ze hebben amper an te vrete... wat kunne die nou?' Klaas begreep die twijfel niet.

'Wel godsammekrake!' viel hij uit. 'En wie wou jij dan hebbe dat 'et wel dee ?... Als je denkt, dat de kappitaliste zellef van d'r troontje afstappe, omdat er zoveel onrecht is, ken je lang wachte... De arme mieters benne sterk genog, as ze maar allemaal 'etzelfde wille en naast mekaar blijve staan...' Merijntje knikte.

'Da' ken ik,' zei hij. 'Da's geen nieuws. Daar schettert Arjaan je je oren mee vol. Maar ik mot 'et eerst nog zien... As de arbeiders mekaar een boterham voor d'r neus weg kenne snaaie, benne ze d'r ook niks te lui voor.'

'D'r ben rotzakke genog onder de werklui,' antwoordde Klaas gelaten, 'hebbers en slokoppe, verrajers en valse sodemieters, nog al glad, die hejje overal... 't benne óók mense... Maar daar gaat 'et niet om... Ze motte wijzer worre... As ik jou vandaag je boterham wegkaap en jij morrege de mijne, is-t-er één, die vandaag en morrege lacht en dat is meneer de kappitalist... Maar azze wij zo snugger benne en me begrijpe, da' we nie met mekaar motte knokke, maar same tege hèm, dan leit ie gauw tege 't vloertje... of doch ie van niet soms?'

Merijntje haalde de schouders op. Het klonk eenvoudig genoeg. Te eenvoudig. Als het zo gemakkelijk was, waarom was het dan al niet lang gebeurd?...

'Daar ken ik nou met me hakie nie bij,' verbaasde Klaas zich. 'Jij bent honderdmaal zo pienter as ik, en dat je dat nou maar nie begrijpe ken... Wij met z'n alle lope dat klussie kapitaliste toch zeker zo van de sokke... as we maar wille...'

'En wille we dan niet?'

'Natuurlijk wille we!' riep Klaas met een enorme, meters lange vloek. 'Maar dat gaat zo maar niet op één twee drie!'

'Precies,' konstateerde Merijntje triest. 'Daar zit 'em de kneep: we wille graag genog, maar we kunne niet... en zo draaie we in een kringetje rond en alles blijft zoals 'et is.'

'Ga dan met bomme gooie,' zei Klaas nijdig.

'Dat was misschien nog 'et beste,' overwoog Merijntje. 'Dan ruim je tenminste wat op, en je heb voor je zellef 'et gevoel, dat je wat doet...' Klaas lachte luid.

'Verrek!... As ik nou toch ooit gedocht had, dat jij een anarsjist was!'

'Dat ben ik niet.'

'Ook al niet?... Dan ben je een lulhannes... En nou gane me effe kijke of de ouwe vrouw nog een koppie leut heb staan... me benne vlak bij huis.' Bij Klaas thuis zat een juffrouwtje aan de tafel. Ze was blond. Ze had een zwarte rok aan en een lichtblauwe bloes. Dat juffrouwtje was Riekie. Naast haar handen lagen op tafel een paar lichtbruine handschoenen. Merijntje bleef stokstijf bij de deur staan. Riekie keek naar hem, en glimlachte en kreeg een kleur. Ze had een kuiltje in haar linkerwang, alleen maar in haar linker... Riekie was het winkeljuffrouwtje uit de Van der Takstraat...

II

Ze hadden geen van beiden laten merken, dat ze elkaar kenden. Ze hadden juffrouw en meneer gezegd en u, tot Klaas een lachbui gekregen had en gezegd, dat 'et nou es uit moest zijn met dat ge-ouwehoer, en dat ze als doodgewone werkmanskinderen best Merijntje en Riek konden zeggen. Later was Merijntje met haar meegegaan tot haar huis, en hij had zich nog nooit zo harkerig, hoekig en lelijk gevoeld. Buiten was ze zachtjes gaan lachen en ze had gezegd: 'Ik ben nog nooit in de gelegenheid geweest om je te bedanken voor de mooie handschoenen. Dat zal ik dan nou maar doen.'

Hij kreeg een kleur als bloed. Stotterend mompelde hij: 'Een gekke streek... Je mot er maar nie kwaad om weze...'

'Ben ik helemaal niet... Ik stond alleen paf... Maar later von ik 'et wat aardig... Hoe kwam je d'r eigelijk bij?'

'Ach zo maar... Ik... eh... kwam van een reis terug... en ik was blij ...'

'En ga je dan cadeautjes uitdele aan vreemde meisjes?'

Hij aarzelde even. Toen zei hij : 'Je was geen vreemd meisje voor me.' Verwonderd keek ze hem aan, haar ogen waren heel blauw. 'Hoezo?... Kende je me dan?'

'Ik had je dikwijls genoeg in de winkel zien staan... Ik von je... nou ja... ik had wel es an je gedacht, toen ik door Brabant zwierf... Zo kwam 'et...'

'O... ja... lollig idee...'

Ze keek eens zijdelings naar hem. Z'n zeemanspet stond een beetje schuin, een dikke lok donker haar puilde er onder uit, krulde naar zijn oor. Eigenlijk helemaal niet het slag jongen waar ze voor kon voelen. Maar hij had iets in zijn gezicht, dat hem anders deed lijken dan bij zijn kleren zou passen. Misschien kwam het door zijn bruine ogen, die keken zo warm, nieuwsgierig en verlegen tegelijk. Hij was verlegen, dat gaf hem iets hulpeloos, waar je even om moest lachen en dat ook een beroep op je deed. En die had in Brabant aan haar lopen denken?... Lollig idee: je wist van iemands bestaan niet af en die liep ergens ver weg aan je te denken... Een vreemde jongen... wat een inval met die handschoenen... Gó... en dat ze daar bij Klaas' moeder zo ineens tegenover mekaar stonden!... Zou hij weten van Klaas' idiote aanhouden ?... Ze hoopte maar van niet... Waarom eigenlijk ?... Wat kon haar die vreemde jonge bootwerker schelen ?... Bij haar huis hadden ze elkaar de hand gegeven. 'Nou, dag, Merijntje, welbedankt.'

'Niks te danken... dag... Riek...'

Hij voelde nog lang de warmte van haar zachte hand in de zijne... Riek... Riek had hij haar genoemd. Wat een ontmoeting!... Hoe had ie ooit kunnen vermoeden, dat Klaas over het winkeljuffrouwtje sprak, als hij het zo druk had over Riekie!... Zo'n dwaas toeval... Maar het was ook dwaas van hem altijd rond te lopen met zo'n idee van ongenaakbare deftigheid in verband met het blonde winkeljuffrouwtje... Arjaan noemde dat minachtend: de kleinburgerlijke ideeën van stand... zodra iemand een beetje beter gekleed was, rekende je hem of haar al tot een betere stand... slavenoordeel... Tja... Het was tóch een opluchting, dat Riekie de dochter was van een bootwerker... Hoewel... zulke juffies hadden 'et dikwijls hoog zitten. En wat dan nog?... Wat ging het hem aan?... Hij had andere dingen in zijn hoofd dan Riekies...

Toen hij thuis kwam, was Arjaan er. Er vloog een vlam van helle blijdschap door hem heen. Hij kon de eerste ogenblikken niet spreken, stond maar in zijn hand te knijpen en hem op de schouder te slaan. Tot Arjaan met een pijnlijk gezicht zei: 'Zèg... m'n schouwer is gin oambeeld

Toen schoot een bevrijdende lach uit zijn keel en hij zei schor: 'Doar is ie weer, de god eeuwig godsgloeiende bandiet!'

Moeder verschoot van kleur en riep: 'Zèg, kunde wel mee je bootwerkersvloeke?'

Dan lachten ze allemaal en Arjaan vertelde nog eens, hoe hij losgelaten was en dat er dus geen rechtszaak van zou komen. Even later ging hij weg om Gorrie thuis te brengen, en kort daarna kroop Merijntje in bed, want hij zou morgen weer werken. Maar hij sliep nog niet, toen Arjaan een paar uren later thuis kwam en bij hem in de bedstee klauterde. Arjaan was goed gemutst. Welbehaaglijk strekte hij zich uiten lag zachtjes tussen zijn tanden te fluiten. Toen zijn broer zich bewoog, vroeg hij halfluid: 'Sloapte nog nie, Merijntje?'

'Neeë.'

'Oe vinde gij die Corrie?... Witte, da' ze d'r dienst in de steek geloaten 'eet, toen oons Annet der uitgeflikkerd wier?'

'Joa... da' was flienk.'

'Flienk?... Da's nou je woare solidoariteit... zo mot 'et!... Gadverdomme! wa 'n meid... doar kan menige kérel een voorbeeld oan neme... Zo'n kanjer toch!...'

Merijntje zweeg. Arjaan lachte en ging voort: 'Eén kusse kan z'ok... sodeju!... da' voelde tot in 't diepste putje van j'w 'art.'

'O,' sneerde Merijntje ontevreden, 'is 't awweer zo loat?'

'Sjuust,' grinnikte Arjaan, 'moar nou is 't menes, man... A'ze me-n-emme wilt, dan trouw ik meet er... Zo gaauw a'k weer waark 'em.' 'Ge zij nog al rap beslote.'

"k 'Em lang genog op zo'n meid gewacht... één nou 'k ze tege gekomme zijn, nou pak ik ze... mee zo'n wijf kunde leve... da's-t-er een uit één stuk één van goei 'out.'

'Ge mot moar fertuin 'emme.'

'Da' motte net, sjeloersen oap... Moar dan mott' ok nog op tijd toe dürreve pakke... da's een vornoam dieng...'

Dat was het net, dacht Merijntje bitter. En daar had het bij Arjaan nooit aan gemankeerd... Met hem stond dat wel ietwat anders... Die Arjaan... met geen woord sprak hij over het gebeurde, over de vechtpartij noch over zijn verblijf in de politiecel... Dat was alweer voorbij, afgewerkt, vergeten.

Er was iets nieuws: Corrie. Hij zag iets in die Corrie, dat hem aanstond, meteen werd hij verliefd en vloog er op af als een bij op een bloem vol honing... Het nieuwe was voor Arjaan altijd het belangrijkste, vandaag bestond, gisteren had geen betekenis meer en voor de toekomst wist hij precies wat hij ging doen: het socialisme even tot werkelijkheid maken met nog een troep van het klootjesvolk... Wat was eigenlijk precies: het socialisme?... Je zei dat zo met een vage voorstelling van rooie vlaggen, rumoerige vergaderingen en optochten met veel politie d'rbij... klassenstrijd was een woord dat betekenis begon te krijgen; al zag hij de mogelijkheden voor de arbeiders niet, de klassen had hij weergaas goed gezien... Maar hoe moest het?... Wat was socialisme?... Hoe zat precies de heilstaat in mekaar?... Een lelijk woord, dat hem aan heilsoldaten deed denken, de afschuwelijkste kwallen die hij zich kon voorstellen met hun ketelmuziek, hun balkend gezang, hun zondaarsbankje en hun geteem van broeders en zusters... Arjaan moest hem maar es precies vertellen, wat hij weten wou. Maar er was best kans, dat ie 'et zelf niet wist... die kon op een half begrepen woord vuur vatten en erop doordazen en losstormen met een overtuiging of hem niets meer verborgen was. Net als met die Corrie. Hij kende haar amper en hij wist al zoveel van haar dat ie subiet met haar wou trouwen. Een halve gek, een wildeman, altijd geweest. Maar als een meisje je ook zoende, dat je het voelde tot in het diepste putje van je hart... En hij zei die dingen maar!... Merijntje zou de naam van Riekie niet eens tegen hem hebben kunnen uitspreken... Hoewel, dat was natuurlijk ook een heel ander geval: Riekie was geen gewoon dienstmeisje zoals Corrie... Dan grinnikte hij en zei tot zichzelf: 'jawel, kleinburger'... en sliep in.

Vijf dagen had Arjaan meegewerkt in de ploeg van Merijntje en Klaas. Een van de losse bootwerkers was in het ruim gevallen en had z'n schouder gebroken. Toen hadden ze gauw Arjaan er in weten te drukken en hij had het graag aangenomen, omdat hij toch nog geen ander werk in het vooruitzicht had: bij een paar van de kleinere fabrieken had hij zijn neus gestoten, de reden tot ontslag uit zijn vorig werk was daar al bekend. Dus pakte hij aan wat zich voordeed. Maar in zijn hart had Arjaan, als de meeste geschoolde arbeiders, een diep gewortelde afkeer tegen sjouwwerk; wie een vak kende stond als arbeider hoger dan een sjouwerman, die zijn lichaam enkel maar gebruikte om lasten te verplaatsen, als een pakpaard. Gedurende de vijf dagen, dat hij in de haven werkte, leerde hij begrijpen, dat er aan de arbeid der bootwerkers veel meer vakmanschap vastzat dan hij ooit had kunnen denken, en dat het een zwaarder vak was dan hij ooit had durven dromen. Hij was geen zwak kereltje, was altijd sterker geweest dan zijn broer, en hij wist ook van aanpakken, een potige, flink uit de kluiten gewassen jongen. Maar dit werk was hem te bar. Hij liet zo weinig mogelijk merken, klemde de kaken opeen en draafde mee zo goed hij kon. Met verbazing en heimelijke bewondering keek hij naar zijn jongere broer, die zich bewoog met een zekerheid, een soepelheid, een zelfbewuste kracht, die hem respekt afdwongen... het was ongelooflijk, zoals Merijntje zich in een maand of vier ontwikkeld had, zich hier thuis voelde, groeide tegen de verdrukking in. Hij had een gevoel of alle gewrichten van zijn lijf ontstoken, gezwollen en uit het lid waren, of al zijn beenderen verweekten en al zijn spieren vol gloeiende naalden staken... dat hield de duivel nog niet vol... Maar Merijntje, die verdomde kakkebroek, die had het volgehouden, die sjouwde alsof het geen bijzondere inspanning kostte en die probeerde zelfs niet meer om uit deze hel weg te komen... toch een kerel, datzelfde Merijntje.. .jammer, dat er verder geen pit in zat, dat ie een maffer bleef.

Na vijf dagen was het werk afgelopen. Het was niet buitengewoon zwaar en moeilijk geweest. De dag daarna stond Merijntje op de gewone tijd op om te gaan zien of er wat nieuws te doen viel. Toen hij 's middags thuis kwam, vond hij Arjaan nog in bed. Gorrie zat naast hem. Hij had een natte doek opzijn voorhoofd liggen. Zijn ongeschoren gezicht leek vermagerd en vervallen. Gorrie keek bezorgd en kwaad. Merijntje had meelij met zijn broer. Hij kende dat, begreep hoe hij zich voelde. Maar daar moest hij doorheen... Als je een bootwerker wou worden, moest je hard kunnen zijn voor je lichaam, onverbiddelijk, het moest leren gehoorzamen aan de zware eisen van het werk.

'Me kunne van oavend weeroan de gang, Arjoan... nachtploeg... om zeven uren opkomme.' Arjaan sloeg de ogen op, keek hem aan met iets als angst in zijn gezicht. 'Ge kun verrekke,' antwoordde hij, zijn stem klonk wonderlijk zwak en zijn hand maakte een nerveus afwerende beweging. 'Ik goan nie meer vrom. Da's beeste waark...' Merijntje lachte.

' Alla, toe, wa's da' nou ?... Ge mot vol'ouwe... over een moand zijd'er deur, dan witte niet beter meer...'

'Da' kan genog, moar ik verdom 'et... Goa moar alleen...'

'Moar 'k 'em j'w al op loate schrijve...'

Toen viel Cor in: 'Laat die jonge toch met rust... Zie je niet, dat ie 'et niet volhoudt?... Hij is ziek.van dat gesjouw.'

Moeder was er ook bijgekomen, zei kwaad: 'Loat Arjoan mee vreê, lillijken broeskoeker... Iederendeen is gin wildeman net as gij, dat ie z'n eige thuis voelt oonder die vergemese bootwaarkers... 'IJ is nie van ijzer één stoal...'

'Ik ok nie, één ik 'em 'et toch volg'ouwe.'

'Gij zij zot.

Merijntje haalde de schouders op. Cor had haar hand op Arjaans voorhoofd gelegd en die hield zijn ogen dicht, met een klein, zalig glimlachje om de even geopende mond. Die boffer!... Altijd werd ie door vrouwen vertroeteld en hoe behandelde hij ze ?... Hij keerde zich af en liep naar achter. 'Ok al goed... d'r zijn aandere genog...'

Hij liep de straat op, jaloers. 't Scheen menens te zijn met die Cor. Die kwam maar in huis of 'et zo hoorde, zat bij zijn bed en hield haar hand op zijn voorhoofd. En Arjaan lag met z'n luie kont in bed en liet z'n eigen verwennen. De haven was 'em te ongemakkelijk. De haven was ook erg... Net een brullend beest, dat je ieder ogenblik tussen z'n kaken kon nemen... Vanmorgen waren er weer twee gekraakt, een kist uit een takel geschoten, een bootwerker z'n kop ingeslagen, hardstikkedood op slag, vijfendertig jaar, vijf kinderen... hij kende hem wel, een grote, goedmoedige vent met een donkere knevel, langzaam, maar sterk als een leeuw... een ander was van de ladder gevallen, allebei z'n benen gebroken, een nieuweling nog, een werkloze metaaldraaier die ook es een paar centen kwam verdienen... Had Arjaan eigenlijk niet groot gelijk, dat ie zich niet meer waagde in die razende molen?... En hij zelf dan ?... Waarom ging ie er ook niet uit?... Hij kon werken in een fabriek, aan de lintzaag staan, aan de schaafbank, aan de ponsmachine, draaien had ie ook geleerd... hij kon timmeren en in de bouwvakken was volop te doen... 't was allemaal gemakkelijker, rustiger, properder... je verdiende er minder, maar wat had je aan dat zware geld verdienen als je lichaam gekraakt werd door de onmenselijk afmattende arbeid?... Want al was hij er nu aan gewend, al herstelde het gehoorzame lichaam zich snel in de diepe, droomloze, op bewusteloosheid lijkende slaap, het werk brak je door zijn zwaarte en zijn lange duur, telkens weer streek die dodelijke vermoeidheid alle gedachten uit je kop, voelde je je spieren en botten als één ingewikkelde massa pijn... Het werk sloopte je. Waren er oude bootwerkers?... Voor hun tijd werden ze gekraakt, de reuzen van lichaamskracht, werden stijf, groeiden krom, verdwenen uit de haven... Ze leefden vaak ook als gekken, werkten als beren, vraten als wolven, propten zich vol, onverzadelijk, heel de dag vloekten, tierden en schreeuwden ze, 's avonds zopen ze als zeeleeuwen, bier en borrels, tot ze tolden, ze maakten eindeloos nieuwe kinderen, de gezinnen leden armoe, woonden in krotten, ondanks de zware verdiensten, de kroegbazen slikten een groot deel van het loon in, de bootwerkers kenden geen maat, niet in het zwoegen, niet in het zuipen, zij tobden zich af in een wild, hartstochtelijk leven, ontzagen zich in niets, brandden op als fakkels. De haven verwoestte hen en door hun onstuimig leven hielpen zij nog een handje mee; als ze niet verongelukten, waren ze op middelbare jaren versleten, werden uit het werk geveegd en teerden weg in armoe en verbittering, bonkige wrakken van wat eens onverwoestbare, machtige, breed rondstappende beheersers van de haven waren. Het was de hel... waarom ging hij er niet uit weg?... Hij wou niet. Hij kon niet.

De haven hield hem vast, de vermoeienissen telden niet, het overmatig zware werk hoorde erbij, moest je op de koop toenemen. Het was onbegrijpelijk en onredelijk, maar als hij in de vroege morgen fris en uitgeslapen over de brug stapte en over het water de haven in keek naar de zware scheepsrompen, opdoemend uit een damp van ochtendnevel en smook, dan sloeg zijn hart hoog en blij; omdat hij zich storten ging midden in dat razende leven, waarvan de veeltonige roep al van verre in zijn oren roesde... En als hij na beëindiging van het werk, dof van vermoeienis, met een lichte beving in de knieën en een stramheid in zijn rug, zijn stappen hoorde op de hobbelige keien van de kade, dan roerde er nog een kleine, trotse vreugde in zijn hart, omdat hij hier bij hoorde, omdat hij liep tussen de luidruchtige gaande en komende arbeiders, de zeelui van alle natiën, omdat het getoet van de schepen, het ratelen van kettingen, het gesis van stoom en al de ongebonden geluiden van de haven hem als een vertrouwelijke groet nabrulden: tot morgen. Hij kon er niets aan doen, hij hield van de haven, ondanks alles en hij wou er blijven. Hij hield van het lawaai, de drukte, de tomeloze drift die hier alles doorkoortste, hij hield van de vierkante bootwerkers, de rauwe buffels, die toch goed waren als kameraden, hij hield van de onbekende zeelui, de matrozen, stokers en kolentremmers, hij hield van die verweerde, vuile, overal gehavende boten, de zwoegende zwervers over de zeeën, die even kwamen uitrusten in een der vele havens van de wereld... en hij wou dit alles niet meer missen... Hij zag Rotterdam anders dan hij het voor maanden zich gedroomd had, toen het zijn woelig en ingewikkeld wezen voor het eerst aan hem geopenbaard had. Hij wist van de afgronddiepe scheur, die door het leven der mensen gesneden lag en die ook door deze grommende werkstad liep... Maar de haven bleef de haven, het wild zwoegende hart van Rotterdam, en alle ongerechtigheden, alle verrotting en verwording daarbuiten konden daar niets aan veranderen.. . Ook in de haven was onrecht, rotheid, rampspoed, beledigende en vernederende tegenstelling, maar de zang van het leven sloeg er hoog uit in de besmookte atmosfeer, het verdovende lied van de machtige, nooit eindigende, niets ontziende arbeid. Sterk, brutaal, woest, maar mannelijk. Het was mooi, hij vond het mooi, in veel schrikwekkend, maar ook in zijn schrikwekkendheid nog mooi, geweldig, groots... En hij vond zijn broer toch een labbekak, omdat hij het ontvluchtte in de eerste pijnen van het gevecht met de onbarmhartige, brekende arbeid. Daar vocht je je doorheen, je hardde je naar lichaam en ziel, en dan opende de haven zijn armen en drukte je aan zijn machtig kloppend hart... Arjaan zou grinniken bij deze gedachte en zeggen: 'Loate gij j'w eige moar dood drukken oan dad 'art, moar ik pas er voor... loat die 'oavekapitaliste zellef d'r eigen een broerte sjouwen in d'r rotschepen één der pak'uize, mijn nie gezien... ze kunne doodvalle...'

't Lag er maar aan hoe je 't zag... Hij zag het anders en hij was blij, omdat ie 'et zo zag, want z'n leven kreeg er spanning door, veerkracht, gloed en vaart... het ijlde mee in de stormachtige loop van het donderende havenbedrijf... Mooi was het, wreed en slopend, maar mooi... Klaas vond het niet erg van Arjaan. Hij begreep het en gaf hem gelijk. 'Hij is-t-er te fijn voor gebouwd,' zei hij vergoelijkend. 'Jij eigelijk ook, maar je ben zeker taaier as hij ... Riekie zegt ook, dat je d'r eigelijk helemaal niet as een bootwerker uitziet, en ze heb gelijk, za'k barste!'

Hij keek z'n maat eens van onder tot boven aan en vervolgde verwonderd: 'Verdomd... as ze je een fijn kloffie antrokke zou je best een heertje kenne weze...'

'Stik jij met je heertje,' zei Merijntje geërgerd, keek naar zijn zwarte, eeltige knuisten met de afgebrokkelde rouwrandjes der nagels, dacht aan de fijne, lange, witte handen van meneer Louis, duwde een vleugje vluchtig heimwee terug, en lachte met Klaas mee. 'Praat Riek dan wel es over me?'

'En of... ze vraagt telkens effe naar je... Je staat reusachtigbij d'r in de geur, man... beter as ik, je ken me gelove...'

Er was spijt en een lichte jaloezie in zijn stem. Iets ook van de eeuwige, eindeloze verwondering, dat het hem maar niet gelukte Riekie over te halen zijn meisje te worden.

Merijntje zat voor zich te kijken, een vage glimlach om de lippen. Riek vroeg telkens naar hem. Dus dacht ze aan hem. Dat ging zachtjes door hem heen als een onverdiend geluksgevoel... Ze dacht aan hem, dat blonde winkeljuffrouwtje uit de Van der Takstraat, dat zo dikwijls als een stil beeldje op de achtergrond van zijn denken en verlangen gestaan had, heel ver, lief, maar onbereikbaar, iets uit een wereld, die de zijne niet was... Hij had nooit aan haar gedacht als aan een meisje, dat je zou kunnen naderen. Ze was een keurig gekleed winkeljuffrouwtje uit een stille, sjieke zaak, waar hij niets te zoeken had, want hij was een werkjongen met stoffige en gelapte kleren, en tussen hem lag geen enkel verbindingspad. Zo had hij ook nooit een bepaald verlangen aan haar verspild, zou het niet gedurfd hebben. Maar ze was er telkens geweest, bijna onpersoonlijk, als een lief prentje, een heiligenbeeld, waaraan je immers ook geen profane verlangens verbinden kon. En nu was ze Riek, het jeugdvriendinnetje van Klaas, ze woonde in een arbeidersbuurt, net als hij, haar vader was een bootwerker, net als hij, en zij was een arbeiderskind, net als hij... niks voornamer... Ze droeg de handschoenen, die hij in een malle bui voor haar gekocht had... ze was niet kwaad geweest om die brutale streek... hij had met haar lopen praten, en nu vroeg ze telkens naar hem... dus dacht ze aan hem... Dat was wonderlijk... Iets heel vers en teers leek veel dichterbij gekomen... Rotterdam, de haven, het werk, de innerlijke strijd met de wrede vraagstukken die zich aan hem opdrongen, dat alles had hem sterk in beslag genomen, zijn gedachtenleven geheel beheerst. Meisjes en liefde waren verre dingen, die hier niet bij hoorden. Hij had er geen aandacht voor gehad en ze niet gemist. Eerder was er, maar halfbewust, een zekere tegenzin in hem geweest tegen de zoete, week makende verleiding, die van een meisje of een vrouw kon uitgaan, als ze je verlangen gaande maakte. Er was zo veel lelijks bij ook, zo iets mins soms, dat je hevig kon afstoten. De geschiedenis met mevrouw Amelie had hem diep verschrikt en met weerzin vervuld. Daarom was hij al die maanden ontoegankelijk geweest voor gedachten aan meisjes, hij had ze niet eens opgemerkt, niet geweten of ze naar hem keken of niet, ze hadden er net zo goed niet kunnen zijn. En nu, terwijl hij hier op de dikke kop van een meerpaal aan de kade zijn boterham zat te eten met Klaas aan zijn voeten, midden in het lawaai van de bezige haven, nu bewoog opeens een kleine tederheid in hem, dat warm verlangende en tegelijk beschermende, dat de gedachte aan een meisje in hem kon opwekken... Iets moois was het, zo fijn en broos en doorzichtig als rozeblaadjes kunnen zijn als de zon er door schijnt. Hij had reden genoeg om er bang voor te zijn, meende hij... met zijn rozige schijn had het hem nog nooit anders dan teleurstelling, verdriet en wrok gebracht... Toch liet hij het tot zich toe, liet het even door zich gaan als een zachte wiegeling van zonnig water... het was zo goed weer eens iets zachts te voelen, iets warms en liefs, iets dat zo stil was als het zuivere, dromende gezichtje van een blond meisje... Versomberend wist hij ineens, dat hij temidden van dit harde, brandende, onstuimige leven van de haven en Rotterdam, al die maanden verschrikkelijk alleen geweest was. Tussen z'n familieleden thuis, tussen de kameraden van de ploeg, tussen de honderden en honderden zwoegers in de havens, tussen de duizenden op de krioelende straten en pleinen alleen... altijd en altijd alleen... Alleen met zijn broeiende gedachten, zijn moeilijk zwoegen aan de afzichtelijke problemen, die zich tergend langzaam openvouwden of plots als onder bliksemlicht voor hem stonden en opgelost wilden worden en hij zag nergens een oplossing... alleen met zijn wonderlijke liefde voor die verdomde stad, vol tegenstrijdigheden, zijn blinkende waterwegen, zijn machtige adem, zijn vuil en verrotting, een liefde, waarin haat en walging verstrengeld lagen en die hij toch niet verloochenen kon in kwellende, martelende gepeinzen na slopende arbeid... Altijd en overal: alleen... Daar werd je koud en hard van... Een kameraad als Klaas was niet voldoende... Hij was goed en dom, en van sommige dingen wist hij toch meer dan jij, maar hij kon ze je niet verklaren en meedelen en jij kon tot hem niet doordringen... niet zoals je wou... Er moest iets anders zijn, en dat andere lokte uit het onbekende wezen van een meisje, waarvan je hield en dat van jou hield, en waartegen je daarom alles zou kunnen zeggen, ook wat je belachelijk, krankzinnig leek en dat je toch tot op de bodem moest doorzoeken en naspeuren om er van af te komen. Het leek hem zeker te zijn, dat je dat alleen met een meisje kon... En onder alle meisjes leek Riek hem de liefste, één waartegen je alles zou kunnen zeggen en die alles zou begrijpen. Ze was ten slotte zijn oudste en verste droom... En Merijntje had er altijd een bijzondere bekwaamheid in gehad te geloven aan wat hij graag had, dat waar was of worden zou...

De onthulling, dat zij telkens naar hem vroeg en waaruit hij de konklusie getrokken had, dat ze dus aan hem dacht, maakte hem ondernemend. 's Avonds wachtte hij haar op toen ze van de winkel kwam. Met bevend hart en erop voorbereid dat ze hem stuurs af zou bekken om zijn onbegrijpelijke vrijpostigheid. Ze leek niet eens zo erg verbaasd. Ze gaf hem een hand en hij liep naast haar voort en zij joeg hem niet weg. Het was een kille avond in het begin van september, met onverwacht om de hoeken gierende windstoten en neervliegende regen. De hemel was vol jagende wolken, waartussen af en toe een felblinkende halve maan zichtbaar werd. Zij spraken weinig. Over de zomer, die warm geweest was, maar nu wel voorbij leek. Over de winter, die kwam, en schaatsenrijden op de Kralingse plas. Over de drukte in de haven, die een beetje begon te luwen. In de straat vóór de hare vroeg ze hem terug te gaan: de buren kletsten zo gauw. Ze gaven elkaar een hand, gingen ieder een andere kant op, keken tegelijk naar elkaar om en lachten verlegen, als betrapt.

Twee dagen later haalde hij haar weer af en vroeg haar bij het afscheid of ze zondag met hem naar Scheveningen wou gaan. Met haar hand in de zijne had ze even nagedacht en toen toegestemd. Stil was hij naar huis teruggekeerd, te verbaasd om zo blij te zijn als moest. Het was helemaal niet vooruit bedacht geweest. Het was hem zo maar plotseling ingevallen en hij zou nooit weten, waar hij de moed vandaan gehaald had het haar te vragen. Hij had zeker weer net zo'n gekke stuip gehad als toen met die handschoenen... Maar ze had ja gezegd, en 't was net of toen de hemel over hem in mekaar gevallen was. Zondag om tien uur aan de Delftse Poort... Als ie nou maar niet droomde en zometeen wakker gepord werd!...

III

Het was een klare septemberdag met een koele wind, een strakke zon en sneeuwige wolkgebergten aan de horizon. Zij droeg een dun, wit kleedje met korte pofmouwtjes, een bonte ceintuur en een toefje net zulke bonte bloempjes op haar witte hoed. Ze had witte schoenen aan en witte kousen met een fijn ajour patroontje. Merijntje was er door geïmponeerd, bijna ontstemd, zo deftig zag ze er uit, te blank en broos om haar aan te durven raken. Hij voelde zich ook erg bij haar afsteken met zijn zeemansachtig blauw pak, al had ie dan een keurige grijze sneehoed op en bruine schoenen aan, spiksplinternieuw, en die het lopen nu juist niet tot een uitgezocht genoegen maakten. Maar hij was dadelijk op zijn gemak door haar vriendelijkheid, haar vrolijkheid, haar driftige drang om de dag te genieten. Haar blauwe ogen schitterden, haar tanden blonken zo wit en ze had meer kleur op haar wangen dan anders, van opwinding.

Een verrukkelijke dag, waarvan ieder uur onvergetelijk werd. Ze liep aan zijn arm tussen de volte van de dagjesmensen op Scheveningen, alsof ze zijn vrouw was. Mannen keken bewonderend naar het mooie meisje en Merijntje voelde een aangename bevrediging, doorvlaagd nochtans van vechtlustige opwellingen... ze moesten niet té brutaal kijken, want dan konden ze een kink op hun ogen krijgen.

Ze voeren in een zeilboot een eind de zee op en in de branding klemde zij zich aan hem vast en gilde, en hij sloeg een arm om haar heen en lachte en drukte haar beschermend tegen zich aan... hij had wel gewild, dat de golven nog veel hoger gingen, dat er werkelijk gevaar geweest was... had ie es kunnen laten zien, wat ie er voor een was,.. Ze aten samen in een koffiehuis, ze aten veel en met smaak, want ze hadden honger gekregen van de beweging en de zeelucht. Hij wou allerlei dure dingen voor haar kopen, want hij had zijn zakken vol opgespaard geld gestopt, maar ze wou niets hebben dan een bruine kinkhoren, waar 'Scheveningen' op stond, en dat vod kostte maar veertig centen. Hij wou in een rijtuig door de bosjes gaan rijden, maar zij wou niet voor schandaal zitten en wandelde liever een heel eind langs het strand, tot waar het stil werd, bijna geen mensen meer liepen en je niets hoorde dan de zee, de wind en de droefgeestige kreet van zeevogels.

Daar klommen ze op een hoog duin en gingen zitten en keken zwijgend over de zee. Die lag oneindig ver uitgespreid naar de sneeuwblanke wolken aan de einder, en er wemelden miljoenen zonnevonkjes over, die een brede, verblindende baan vormden schuin over het blauwgroene water. De branding krulde zijn witte schuimkragen naar het strand en zong zijn eeuwig, weemoedig lied, dat aldoor bruiste, bruiste, tot het leek of de lucht om je oren zelf dat gebruis was, of je er te midden van zat en het altijd bij je zou blijven. Merijntje keek naar haar gezicht. Hij had nog nooit zo'n stil en zuiver profiel gezien, het gladde voorhoofd, de even gebogen neus, de mond met de fijne, smalle lippen, de ronde kin, waaronder met zo'n zuivere boog de lijn van de slanke, witte hals verliep. Zo wonderlijk zuiver tegen het rijpe blauw van de hemel, zo pril en aandoenlijk, dat je er stil van werd en je hart beefde van innigheid.

Toen zag hij ineens iets vochtigs glinsteren aan haar wimpers. Hij schoof dichter naar haar toe en greep haar hand, die roerloos naast haar op het zand lag. 'Huil je... Riekie?'

'Ikke?... Huilen?... Nee...'

Ze keek hem aan, glimlachte, maar haar mondhoeken beefden.

'Waarom, Riekie?'

"t Is zo mooi, Merijntje...'

'Ja... da's waar... 't is mooi...'

Ze keek zo hulpeloos vragend naar hem op, als wou ze van hem uitleg hebben: waarom moest je soms ineens huilen, als je iets heel erg mooi vond?... Maar Merijntje gaf haar geen uitleg. Hij vond haar verklaring volkomen voldoende. Het was heel natuurlijk dat de tranen naar je ogen drongen als je onverwacht tegenover iets moois kwam te staan. Hij trok haar zachtjes naar zich toe. Nu lag haar hoofd tegen zijn schouder, het blonde haar glansde in de zon als bleek goud. Haar even gewelfde borst ging zacht op en neer onder het dunne kleedje. Wat was ze lief. ..Hij hief haar gezicht naar hetzijne, boog zich er over en kuste haar op de mond. Zij kuste hem terug, een vreemd-kuise kus, met stijve, vast opeengesloten lippen, keerde dan het hoofd af met een schuwe blik, een beschaamde beweging. Riekie... ze kon zo wijs en parmantig doen... en ze kon nog niet kussen... Hij voelde zich zeer ervaren en wereldwijs en dat was geen prettig gevoel... Zo schuchter was ze nu, zo lief, zo aandoenlijk onberoerd... zo had hij nog nooit een meisje aangevoeld... Ze was iets heel ongewoons, een broos kind... je moest je armen beschermend om haar heen slaan en haar heel dicht tegen je aanhouden, dat ze goed zou voelen hoe veilig ze bij je was. Hij fluisterde in de krulletjes achter haar oor: 'Riekie... ben je nou mijn meisje...?' Ze knikte, zonder op te zien, zonder aarzelen. 'Echt mijn meisje... vast... en voor goed ?' Opnieuw knikte ze, heftig. Haar smalle schouders schokten. Hij kuste de blonde haren. Nu zat ze weer stil.

Hij hief haar gezicht weer naar zich op, kuste de tranen van haar wimpers. Ze zuchtte even met een laatste kleine snik, lachte dan en zei zenuwachtig: 'Let er maar niet op... Ik ben zo'n gek spook...'

'Lief, klein spook... Hou je veel van me?'

'Dat zie je toch?'

Ja, hij zag het. Haar ogen leken wel sterren... 'En jij van mij ook?'

Hij lachte even, diep in zijn keel, drukte haar zo heftig tegen zich aan, dat ze wel had willen schreeuwen. Maar zij schreeuwde niet, want heel haar ziel liep vol van een ongekende heerlijkheid. 'Hoe komt dat nou, Merijntje?'

Hij wist het niet. Maar het was hem of het altijd zo geweest was. Al het vroegere vervloeide in dit, alle beelden verbleekten, vervaagden, vloeiden tesamen in Riekie, het blonde winkeljuffrouwtje uit de Van der Takstraat, die het eerst geleefd had in zijn hart, een beeldje, onaanraakbaar, ver, maar zo lief.

In alle andere had hij haar omhelsd en gekust en bemind, alleen haar, altijd alleen haar, en nu was er een wonder gebeurd... ze lag tegen zijn borst, ze hield van hem, hij mocht van haar houden, ze was zijn meisje... vast... en voorgoed. Met een vroom gevoel wist hij : het was alles zo bestemd geweest... hij was naar haar heen geleid en zij had op hem moeten wachten... ze had niet eens mogen leren kussen... Was God er dan toch en leidde die je langsomwegen tot het doel, waarvoor hij je bestemd had?... Was alles toeval?... God of toeval, in ieder geval: welbedankt!... welbedankt voor Riekie... welbedankt voor het geluk... Want dit was nu het geluk... dat stond boven alles uit vast... met dit meisje hield hij het geluk in zijn armen en hij liet het niet meer los... nooit meer...

Ze hadden elkaar zoveel te vertellen. Zoveel wonderlijks, dat voor alle verliefde jonge mensen nieuw is, verbazingwekkend, nog door niemand ooit beleefd vóór hen... en dat toch zo oud is als de wereld. De tijd begon plotseling te ijlen, de dag werd oud en verviel, verschrompelde naar de blauwe avond, die over de zee kroop naar de horizon en het laatste licht van de zon doofde. Maar tevoren had hij al duizend sterren op zijn fluwelen mantel geprikt...

Merijntje was al bijna thuis en liep voort met de gewaarwording, dat hij boven de aarde zweefde en dat de lucht bestond uit louter bloemengeur, toen hij plotseling stil stond in een schrik, die bonsde door zijn borst als klokgedreun. Nu eerst dacht hij aan Klaas... Geen moment was het bij hem opgekomen, dat Klaas hier iets mee te doen had. Riekie en hij... hij en Riekie... dat was de wereld, het heelal. Zo min als hij gedacht had aan zijn ouders of aan de hare, evenmin had hij aan Klaas gedacht.

Klaas!...

Godbewaarme!... Klaas...

Hoe had hij Klaas kunnen vergeten?...

Als een betoverde had hij zich hierin gestort, doof en blind en verbijsterd en er had niets bestaan dan dit alleen: Riekie... Maar Klaas leefde in de hardnekkige voorstelling, dat Riekie van hem was en moest blijven. Hij had zijn kameraad verraden en bestolen. Het was bij God zijn bedoeling niet geweest, maar het was gebeurd. En nu moest hij het hem zeggen... Klaas had gezworen, dat hij de ellendeling die hem Riekie ontfutselde, de hersens in zou slaan en in de Maas gooien. Klaas kon hem maken en breken...

Doet er niet toe... Hij moest het Klaas zeggen, hij zelf, niemand anders, want dan krijgt alles nog een veel valser schijn. Het is zo al vals genoeg... Herekristes, dat ie daar geen ogenblik aan gedacht heeft!... Arme Klaas... Zo goed is ie, zo trouw als een hond, maar als 'et om Riekie gaat is ie gek, is ie van een krankzinnige vasthoudendheid. Hij heeft zich in zijn hoofd gezet dat Riekie z'n vrouw moet worden en zal worden, en geen argument kan hem overtuigen, dat zoiets niet opgaat, dat een mens geen voorwerp is, dat je eenvoudig naar je toe haalt en in je kamer te pronk zet. Het zal er spannen... Maar Klaas moet het uit zijn mond horen... er kome van wat wil... Hij belt aan de woning, roept naar boven of Klaas thuis is. Ja, en of hij binnen komt?... Hij komt niet binnen, Klaas moet even met hem oplopen. En Klaas komt naar buiten, kijkt hem nieuwsgierig aan.

'Ben je al werom van Scheveninge?'

'Hoe weet jij

' 'k Was van middeg bij je thuis. Ze zeeë je was naar Scheveninge... Waarom heb je daar niks van gezegd, dan was ik toch zeker meegegaan?' Is er gekrenktheid in zijn stem?

Nu moet hij het hem zeggen... Maar hoe ?... Waar vindt hij de woorden om het leed te verzachten, om de kameraad zo weinig mogelijk pijn te doen?... Ach, wat komen woorden er op aan?... Hij weet toch, dat hij Klaas dwars door zijn hart moet steken... de arme bliksem is nergens op voorbereid... die mogelijkheid bestaat niet in Klaas' voorstellingenwereld... Maar hij kan het hem toch niet zeggen hier in de straten, waar mensen lopen?... Als zijn woede hier losbreekt... 'Late we wat verder gaan... Ik motje wat zegge...'

'Gossie,' grijnsde Klaas, 'je heb toch bijgeval geen moord begaan?' Dat scheelt niet veel, dacht Merijntje, maar hij antwoordde niet, kuchte, slikte en stak met bevende vingers zijn sigaar aan, die al lang gedoofd in z'n mondhoek hing.

Toen zei Klaas rustig: 'Zeg nou maar, dat je met Riekie naar Scheveninge geweest ben...'

Sigaar en lucifer vielen tegelijk op de grond. Merijntje deed een stap achteruit en onwillekeurig spande hij al zijn spieren om de eerste aanval van zijn geweldige tegenstander af te slaan, al wist hij heel goed, dat hij tot brij gemokerd zou worden, als die los kwam. Maar er gebeurde niets. Klaas stond met de handen in de zakken op hem neer te zien en bewoog geen vin. Merijntje liet de armen slap langs het lijf vallen en zei ongelukkig: 'Ja... dat is zo... Riekie en ik...'

'Je zegt 'et net of 'et een ongeluk is,' zei Klaas met een geforceerd, bitter lachje.

'Verdomd, Klaas... ik... eh...ik kon d'r niks an doen... 't is allejezis gek, maar ik had niks anders in m'n kop... en onderweg naar huis docht ik ineens an jou... 'k zal sterve... voor de eerste keer... En toen ben ik naar je toegekomme...'

Klaas zei niets en keek strak over hem heen, als moest hij ergens sekuur over nadenken. Daarop haalde hij diep adem, keerde zich half om en zei: 'Daarginder is een café... La'we een potje bier gaan drinke...'

Verbluft liep Merijntje achter hem aan. Nam hij het zo op?... Was hij helemaal niet kwaad, of broeide hij op iets... zou ie hem zometeenin z'n berenklauwen nemen en hem tegen de grond te pletterslaan?... Er gebeurde niets.

Tegenover elkaar zaten ze aan het tafeltje in het roezige café, waar druk gepraat werd, gebiljart en kaart gespeeld. Ze spoelden het glas bier door hun droge keel, bestelden meteen een nieuw. Merijntje zag, dat Klaas' gezicht grauwbleek was, er liepen lijnen over die hij niet kende... dat kon toch zo maar niet in eens gekomen zijn de laatste minuten?... Hij kon wel snotteren als een kwajongen om wat hij aangericht had, gedachteloos, als een baldadig kind. Klaas vertrok zijn gezicht tot een pijnlijk lachje, "k Had 'et ommers al an zien komme,' zei hij. 'Ik ben wel een stom endje bootwerker, maar ik heb me oge nie in me zak... As 'et om Riekie gaat zien ik alles... ik ruik 'et op een uur afstand. Ik zag de eerste keer al, dat er wat was. Een paar dage naderhand heb ze me dat verteld van die handschoene en dat je an d'r had gedacht, toen je in Brabant was... Wat ken je daar an doen ?... ik was blij, dat 'et van jou eerlijk werk was... Dat je niks tege me zee, snapte ik ook best en dat je verder niks dee, kon ik inkomme. Maar Riekie vroeg aldoor naar je... Nou... 'k had 'et gauw in de smieze... die wou je nog wel es zien... Och... en je zet wel een grote bek op van dan slaan ik die vent de harses in, maar as ie... as ie in de oge van zo'n meid kijkt... en ze vraagt je zonder 'et te zegge... ja, jezis nog toe, je ben d'r nou eenmaal an verkocht... dat hejje goed gezeid toen eres...je wil ze toch alleen maar blij zien... en voor mijn voelt ze toch niks, nou ja, vriendschap, wat schiet ik daarmee op?... Toen heb ik je maar gezegd, dat ze aldoor over je liep te prate... ik snapte toch wel, as je echt wat voor d'r voelde, dat je d'r dan op af zou gaan... zo'n piet mem ben je nou ook niet... Nou, en je heb er van de winkel gehaald, en nou ben je met eruit geweest, en nou benne me zo ver... Ik zal je dat vertelle: ik zou me kieze niet van mekaar gedaan hebbe... maar ik vin 'et jofel van je, da'je 'tme toch zellef wou komme vertelle... je ben een goeie kammeraad...' Dat was Merijntje helemaal niet met hem eens.

"k Kan me eige wel voor me kop slaan, da'k nie eerder aan je gedocht heb, Klaas,' zei hij benepen, 'maar ik docht an niks, eerlijk waar... 'k zal gloeiend.'

'Vloek d'r maar niet op, jö,' zei Klaas met lome spot, 'as ze met mijn zo naar Scheveninge had wille gaan, zou ik nog niet gemerkt hebben, dat me hele femilie onder de tram lee... ook wat... dat snap ik toch best... ik verwijt je toch niks?'

Hij praatte zo zielig en lusteloos, het sneed Merijntje door z'n hart. "k Had liever, da'je me op me verdommenis sloeg,' zei hij dof. Klaas lachte met iets van zijn gewone onbevangenheid. Over de tafel heen stak hij Merijntje de hand toe: 'Hier hejje me poot,' zei hij. 'Ik fileseteer je, godverdomme... 't is eerlijk en werachtig gemeend... je kon geen betere krijge, en op jou heb ik 'et ook best staan. Jullie zalle een fijn span zijn... met mijn was 'et toch altijd anderhalleve cent geweest... ze heb groot gelijk... Maar... maar as ie ooit slecht voor d'r ben... pas op, broer, want dan slaan ik je toch je ribbekast in puinpoeier...'

Merijntje vocht met zijn tranen, beet ze nijdig weg, drukte de grote hand, die zijn vingers bijna verpletterde en zei moeilijk: 'Dat zal wel loslope...' Klaas trok zijn hand terug en dronk zijn glas leeg.

'Nou,' zei hij, 'dan blijve wij kameraads en we lulle d'r nie meer over... Dat sjepieter is afgehandeld, 't werd goddome tijd ook... We neme d'r nog een... Weetje, dat er wat broeit in de have?'

'Nee, wat dan?'

'Zeeliedenstaking... Ze gane morrege in Engeland beginne... Ze zegge, dat Holland en Duitsland vollege en Skandinavië ook. Da' geeft spul, let maar es op... d'r zalle van de week al wel bote binnen valle met Engelse onderkruipers ... besmette bote... die ze hier gelost wille hebbe... zajje wa' van beleve...'

IV

De opwinding rond de zeeliedenstaking en de terugslag daarvan op de Rotterdamse haven viel rauw in Merijntjes onpeilbaar geluksgevoel. Hij ergerde zich groen en geel aan Arjaans geestdrift over de op handen zijnde strijd, die volgens hem van nooit gekende afmetingen ging worden en best eens zou kunnen uitlopen op een echte revolutie... hem konden ze krijgen voor de barrikaden... met wellust zou hij de pensen van de havenmagnaten en hun handlangers vol blauwe bonen schieten!... Merijntje, popelend van verlangen om hem het wondere verhaal van zijn zo lang omdroomd en eindelijk veroverd winkeljuffrouwtje te vertellen, had hem zachtjes toegefluisterd: 'Zèg... Arjoan... 'k 'em ok een meske... een vast meske, man!'

En Arjaan had lakoniek gezegd: 'Proficiat, jonge... Kekt 'ier da' bulletin es, wa' zéde doarvan?'

En hij was losgeschoten in een laaiend enthousiasme, waar geen eind aan kwam en dat een vuurwerk van wilde, daverende woorden de kamer in sproeide. Moeder was er kwaad tegenin gegaan, had hem bevolen te zwijgen: in haar huis zou zulke godgeklaagde taal niet gehoord worden. Arjaan had gelachen, zijn moeder beetgepakt, met haar rondgetold tot ze buiten adem op een stoel neerviel en hem links en rechts om zijn oren sloeg. Maar hij was niet tot bedaren te brengen, had getrakteerd op de komende strijd, die het einddoel in ieder geval weer een stapje naderbij bracht. En Merijntje stond met zijn vervoerend nieuws en niemand toonde de gemoedsgesteldheid om er op passende wijze kennis van te nemen. En dus sloot hij het op in zijn popelend hart, kwaad en toch ook weer halftevreden: hij kon er nu heerlijk rustig, voor zich alleen, over namijmeren, zich zoetjes laten verzinken in de lauwe zee van zaligheid, die het geluk was. Wat kwam het er op aan, dat niemand het wist of in zijn vreugde wou delen? Riekie was van hem, ze wou zijn meisje zijn, vast en voorgoed, dat wondere wezen, dat zoete, zuivere kind, waarvan hij nooit had durven denken, dat ze hem nader zou kunnen komen. En nu was ze zijn meisje, ze hield van hem, zijn hart had zich wijd geopend, ze was er binnen gegaan en achter haar was het gesloten en nu zou dat altijd zo blijven... altijd... altijd... hij zou haar nooit meer loslaten, hij zou nooit meer alleen zijn... want Riekie werd zijn vrouw... Een rilling van geluksverwachten ging door hem heen... haar naam was het schoonste lied, haar beeld het mooiste schilderij... heel de wereld was goed en heerlijk omdat hij er in woonde... Nu werd het leven rijk en vol... het was een verrukking te leven... elke klop van zijn hart was een liefkozing naar haar... Al het vroegere ging nog eenmaal door zijn geest, werd gewogen en te licht bevonden... zelfs zijn gevoel voor Marjan had gloed en glans verloren... het was geweldig geweest, een hoog vuur, maar te vergeefs, onmogelijk... er was geen vastheid, geen uitzicht, geen overzienbare toekomst... Alles was maar voorbijgaand geweest, bevlieging, een spel, een roes... een voorbereiding tot wat eenmaal komen moest, wat nu gekomen was... Het leven, samen met Riekie, werd nu iets, dat in zichzelf volmaakt en af was... wat gingen hem de mensen aan, wat de wereld en zijn strijd, wat de zeelieden en hun staking?...

Maar de wereld liet hem niet met rust, zoals hij gewild had. Zijn verliefde mijmerij, zijn dwepend gedroom rond het beeld van Riekie, zijn zoet gevoel van gelukzaligheid voor nu en altijd werden ruw en hard doorbroken van een plots losgesprongen tumult, dat de haven en heel de stad vervulde van nieuw, dreigend geluid. Een zenuwachtige onrust vloog langs de kaden en door de loodsen, er verschenen meer heerachtig geklede mensen, die schijnbaar argeloos zich mengden onder groepen luid disputerende arbeiders, de politieposten werden versterkt, men vertelde, dat er marechaussees en soldaten zouden komen. Niemand kon de rondstuivende geruchten kontroleren, maar de opwinding steeg met de dag, met het uur en wie kon zich eraan onttrekken? In de schafttijden gingen de gesprekken steeds heftiger, ontaardden ieder ogenblik in knetterende ruzies met lange en kleurrijke vervloekingen doorspekt en begeleid van dreunende vuistslagen op alles wat maar klinken wou. Merijntje luisterde naar de verschillende argumenten, keek in de opgewonden gezichten, de vuile, bestoven, beroete gezichten met ruige, borstelige knevels, met stekelige stoppelbaarden, de woedende gezichten met de witte, wild flikkerende ogen, de lippen, die bleek werden, beefden van drift en een taal uitsloegen, waarvan je rilde. Woeste dreigementen met moord en doodslag. Nooit gehoorde schimpnamen. Wondende spot, gloeiende haat, vernietigende verachting voor elkaars standpunt. Donkere voorspellingen. Prediken van de klassenstrijd, de onverzoenlijke strijd tegen de bourgeoisie, het kapitalisme. Rustig-hardnekkig vasthouden aan de christelijke beginselen van onderworpenheid aan de gestelde machten, gehoorzaamheid aan wet en gezag, vrees en afschuw voor eigenmachtig optreden en verzet tegen de orde door God ingesteld. Onverschillig daartussen de lauwen, die enkel maar voor zich het recht opeisten te werken voor wie en wanneer en voor zoveel als ze zelf goed vonden, die weigerden zich de wet voor te laten schrijven door een vakbond of een meerderheid: schijt aan de meerderheid, waar ik m'n voordeel zie, pak ik 'et, me wijf wil cente zien, de koters motte bikke, beginsele benne goed voor renteniers of bestuurders, die d'r van vrete...' Wie had gelijk?... Hadden ze niet allemaal gelijk, ieder voor zich ?... Wat je geloofde, was waarheid... Ieder had zijn eigen waarheid en hield daar aan vast en je moest de waarheid van een ander eerbiedigen... Als iemand niet geloofde in de rechtvaardigheid van de klassenstrijd, mocht je hem dan dwingen te staken?... Als iemand werken wou, omdat hij dat beter vond voor zich en zijn gezin en omdat hij niet geloofde in de resultaten van een staking, mocht je hem dan verhinderen te werken, mocht je hem dan op het lijf vallen met scheldwoorden en bedreigingen, hem een verrader noemen ?... Wat verried hij ?... Je kon niet iets verraden, waaraan je niet geloofde, niet mee wou doen... Zo?... En een soldaat in de oorlog, die niet geloofde aan het recht van zijn partij, werd die niet als verrader doodgeschoten, als hij weigerde te vechten, of de vijand in de kaart speelde ?... Dat was wat anders!... die stond in dienst van zijn vaderland... Barst met je vaderland!... Een arbeider had geen vaderland!... Zijn klasse was zijn vaderland, zijn enige... en wie tegen het belang van zijn klasse handelde, was een verrader, een onderkruiper was een hond, geen mens, en 'et end ijzer, waarmee je hem de hersens in sloeg, was nog te goed voor hem!... O!... en was dat nou de beroemde broederschap van de socialisten: mekaar de kop inrammen as je 't niet eens was?... Ik ben amper an in een vaste ploeg... mot ik voor een stel opruiers en grootsmoelen me d'r weer uit laten flikkeren?... Voor die zwervers van zeelui? Laat ze d'r eigen boontjes doppen!... Wie geeft ze bij mijn thuis te vrete as ik voor een ander me pote verbrand?... As we samen houen, kunnen ze jou je brood niet roven... as we allemaal samen de haven plat leggen kommen we allemaal samen weer op dezelfde plaats terug of d'r komt er geen een terug... dat verdommen we!... De Heer heeft ons op onze plaats gezet, daar motten we blijven en tevreden zijn... morren en opstandigheid zijn zondig en brengen verderf... de Heer heeft onze haven gezegend met overvloed van werk, laten we dankbaar zijn in plaats van de verzenen tegen de prikkels te slaan en zelf de zegen te vernielen... Wel, godverrr!... hoor nou zo'n blikke dominee, zo'n vijg van een heilsoldaat, zo'n sacherijnige hemeldragonder!... die papegaaide maar na wat ze 'm van de preekstoel voorprevelden en de volgevreten bourgeois lachte z'n eigen 'et mikmak, omdat 'et kunstje zo goed insloeg!... Had je geen plichten tegenover je medemensen... wist die tekstenkauwer niet, dat je je d'r niet afkon maken met het smoesje: ben ik mijns broeders hoeder?... Dat had de eerste moordenaar ook gezegd en toch was-t-ie tot in alle eeuwigheid verdomd!... O zo!... Je was je broeders hoeder en as-t-er een beroep gedaan werd op je solidariteit, dan had je op te kommen en te tonen wie je was !... Wie had er gelijk?... Wie had er gelijk?... Waar was de juiste weg? Merijntje kwam er niet uit. Het duizelde hem in het kruisvuur van argument en tegenargument. Hij voelde voor ieder standpunt iets, overal was iets redelijks, zodra je op het standpunt van de spreker ging staan... Het lag alles zo vreemd verkronkeld en dooreengeward... Hij zag geen grote lijn... de daverende woorden, doordonderd van rauwe vloeken en striemende smaad overtuigden hem niet, de enige grote waarheid, die hij zien en volgen wou, openbaarde zich niet... Waarom kon men niet ieder zijn vrijheid laten?... Zelf zou hij geen poot uitsteken naar besmet werk, nooit onderkruiperswerk doen... hij zou het niet kunnen... Niet omdat hij geloofde in het succes van wat ze de klassenstrijd noemden... hij begreep de hoogmoed van de armoedzaaiers niet, die dachten, dat ze de groten der aarde konden verslaan en hun de wet voorschrijven... Maar als de zeelieden vechten wilden, zou hij hen niet hinderen, vast niet, er was iets in hem, dat hun lef bewonderde en hij gunde hun de poging en de illusie... Doch als iemand er anders over dacht, mocht je hem dat verwijten, hem dat kwalijk nemen, hem daarom haten en stenigen ?...

De haven was meer dan ooit een hel. Warme septemberdagen sproeiden golven van zonnehitte over de stoffige emplacementen, de wind die over het water kwam aanlabberen bracht geen verkoeling, de ijzeren dekken straalden schroeihitte door de zolen der schoenen en de oververhitte atmosfeer van de haat en de steeds hoger oplaaiende tweedracht maakten het afmattende zwoegen tot een nog ondraaglijker kwelling.

's Avonds leefde hij op. Hij haalde Riekie van de winkel, liep tevreden naast haar, zijn arm voelde de hare, de zware druk viel van hem af. Goudig glansden haar blonde haren onder de rand van haar hoed, haar stem gleed strelend zijn oren binnen, alles wat ze zei was een vreugde, elke beweging die ze maakte vond hij van een onweerstaanbare sierlijkheid. Ze babbelde vrolijk over alles wat ze zag, ze lachten samen om malligheden, die ze in voorbijgangers opmerkten, ze zochten stille straten, kusten elkaar in de schaduw van een boom. Rotterdam gromde rond hen heen, zij fluisterden liefdewoordjes, oud als de wereld, eeuwig nieuw en bedwelmend, de mooiste, de liefste, die de taal heeft uitgevonden. Zij vroeg onverwacht, hoe het in de haven stond. Waren er al verdachte schepen binnengelopen ? Hij lachte. Wat ging haar dat aan ?... Dat was een kwestie voor de mannen... Ze wou het weten, ze drong aan, ze had er recht op, te weten wat er omging in zijn leven... Dat vond hij aandoenlijk, probeerde haar met een grapje naar andere onderwerpen te leiden. Ze liet het niet toe, pruilde, ze was geen schoolkind, ze wist hoe het in zulke dagen in de haven kon toegaan... soms vielen er harde klappen... Waren er veel maffers dat hij wist? Het woord uit haar mond amuseerde hem. Hij begon te vertellen, eerst luchtig, pogend de verschillende meningen humoristisch tegenover elkaar te stellen. Dan ernstiger, stilaan weer de druk voelend van eigen onzekerheid... Riekie glimlachte, maakte opmerkingen, die bewezen dat ze op bekend terrein was. Ze keek hem strakker aan toen hij met zoekende woorden begon te praten van zijn afkeer voor de luidruchtige onenigheid en van ieders recht op eigen mening en handelwijze. Bijna verschrikt vroeg ze: 'Zou jij dan een boot helpe losse, die door onderkruipers naar Rotterdam gebracht was?'

'O nee, vast niet.'

'Nou dan?'

Ze lachte opgelucht, drukte zijn arm. Hij trachtte haar uit te leggen, dat het juist z'n behoefte aan eigen vrijheid was, die hem er toe bracht, ook de anderen hun afwijkende mening te gunnen en toe te staan dat zij anders handelden. Maar hij verwarde zich in zijn woorden, voelde de innerlijke tegenstand in haar, aldoor bleef er iets op de achtergrond dat hij niet geheel begreep, waartegen hij te vergeefs aanredeneerde, en het vermoeide hem ontzettend, omdat hij het niet onderscheiden kon en wist, dat hij geen rust zou hebben eer hij had doorgrond en overwonnen of... aanvaard?... Riek vroeg: 'Zou je niet proberen iemand tegen te houe, die in 't water wou lope of z'n eige bezere met een mes?'

'Natuurlijk... maar dat kan je toch niet vergelijke!'

Ze lachte weer. Haar lach irriteerde hem. Hij hoorde er aan, dat zij hem geen gelijk gaf, dat ze hem misschien dom of onnozel vond. Gekrenkt zweeg hij, een beetje onthutst, omdat er verschil van mening tussen hen mogelijk bleek... Waarom waren ze ook over die stomme haven en die beroerde staking begonnen? Riekie voelde het zeker ook zo. Ze zei: 'Late we over wat anders prate... 't komt best terecht.'

Het klonk net alsof een veel oudere tegen hem zei: je zult wel wijzer worden... Dat was grappig. Hij trok haar arm dichter tegen zich aan, streelde over haar warme hand, hield haar vingers even vast.

'Natuurlijk,' lachte hij, 'alles komt terecht, behalve de verzope dubbeltjes... Zeg, Riekie, zou ik nie es gauw naar je vader en moeder gaan en zegge, da 'k vaste verkering wil... Dat verrekte stiekeme gedoe van afscheid nemen in de andere straat en zo, daar heb ik een hekel an.'

'Wat ben jij een Jantje Ongeduld, zeg... wacht nog maar effe.'

'Waarom nou?'

'We kenne mekaar toch pas?'

'Ga nou gauw weg, pas?... Ik ken je al honderd jaar en jij mijn ook...'

Ze lachte niet. Getroffen vroeg ze: 'Gek, heb jij dat gevoel nou ook?... Soms, als ik 's avonds in bed an je lig te denke, dan snap ik er niks van... dan is 'et net, of ik je altijd gekend heb, of ik je langer en beter ken dan de mense waar ik m'n leve lang mee omgegaan heb. Vin je dat nou niet gek?'

Haar stem danste, licht en blij.

'Nee,' antwoordde hij ernstig, 'dat vin ik helemaal nie gek, want dat komt alleen, omdat je echt van me houdt.'

'Maar waarom hou ik dan van je?'

'Omdat je gek bent,' lachte hij, plots uitgelaten. 'En ik hou van jou, omdat ik wijs ben... dat is 'et verschil, maar 't komt op 'et zelfde neer, en ik heb een gevoel, dat ik best over de Maas zou kunnen springen, van de Boompjes zo naar de overkant...'

'Kan je goed zwemme?'

'As een rat.'

'Nou, dan kan je 't wel es probere... Ik zal wel lache!'

'Goed... en dan kom ik sliknat bij jullie bove en ik zeg: meneer en juffrouw De Graaf, mag ik assieblief met jullie schat van een dochter verkere?'

'Ja, en dan gilt m'n moeder: ga je van me karpetje af met je natte pote!... en vader zegt: kom maar es werom as ie droog ben achter je ore!'

Ze schaterden. Een meneer keek hen misprijzend aan.

'Mot je d'r wat van?' vroeg Merijntje uitdagend, en de meneer draaide schichtig zijn hoofd af en liep haastiger door.

'Wanneer zal ik es komme?' drong de jongen aan.

'Wacht maar tot 'et in de haven voorbij is.'

'Wat heeft dat er nou mee te make?'

"t Is beter, heus... We hebbe toch de tijd?'

Maar dat vond hij nou juist niet. Hij had haast om dit ongelooflijke en wonderbaarlijke bevestigd te zien. Hij brandde van verlangen om haar aan ieder te vertonen, om overal te kunnen verschijnen met haar aan zijn arm: wil je d'r even nota van nemen, dat 'et mooiste meisje van heel Rotterdam mijn meisje is?... De gedachte ontroerde hem, dat ze 's avonds in haar bed aan hem lag te denken. Hij probeerde zich voor te stellen, hoe haar kamertje er uitzag... alles blank... haar hoofd op het witte kussen met de gouden haren er rond... een heilig ontzag beving hem... god, wat was ze toch mooi... wat was alles heerlijk, wat was hij een gelukskind!... Versregels gingen door zijn hoofd :

Geluw, geluw, geluw zijn

Mijn liefs blonde haren...

Hoe jammer, dat een ander het al gezegd had!... O, wat moest het toch iets geweldigs zijn, zulke gedichten te kunnen maken voor het meisje, waar je dol op was!... Zo'n gedicht, waarin elk woord beefde van liefde en dat net was als een gebed voor het beeld van de heilige waar je 't meeste van hield...

Nog bevangen in zijn verliefd en poëtisch gemijmer werd hij thuis overvallen door de kreten van Arjaan, die de laatste geruchten kommentariëerde en een schitterende overwinning voorspelde voor de arbeiders: deze keer zou 'et kapitaal een tik op z'n neus krijgen die aankwam... de beweging was vastbesloten geen kamp te geven.

Korzelig viel Merijntje uit: 'Ik begrijp nie, woar a'ge j'w eige zo dik vor moakt?... Wad 'edde gij d'r mee te stelle? Ge zij nog te lamlendig om in d'oave te blijve waarke...Ouw j'w eige d'r buite.'

'Wel, gadvernonde!' vloekte Arjaan en sloeg op de tafel, dat het blad kraakte. 'Die vroag wad' ik doar mee te stellen 'em!... 'Edd' ooit zo iets kafferoals g'oord?... Di's toch een zoak, die all' arrebeiers oangoat, suffer! Zulde dat dan nooit lere begrijpe? Edde dan gin lood 'asses in je kop, één gin grein gevoel in je doonder?'

'Van eiges,' hoonde Merijntje, 'da' sprikt!... A'ge 't nie mee de broeders van did' of dad' eens zijt, dan 'edde gin gevoel... Nog een woonder a'ge 't recht 'ed om te leve!'

'Dad' edd' ok nie!' snauwde Arjaan giftig.

'Oach jonge, stikte gij mee je proatjes...'

Moeder sloeg met haar vlakke hand op tafel en riep half schreiend: "Ouwe jullie nou oonder'aand op?... Zèg toch a'ze d'r moond 'ouwe, voader... wie is-t-er 'ier boas in 'uis?... Altij' ruzie één dol om da' socioal gezoanik... da's gin leve...'

Kleine Mieke schrok van moeders schrille stem en zette plotseling een keel op. Merijntje nam haar van de grond, zette haar op zijn arm en begon haar te sussen. Arjaan stond erbij, knuffelde het schreeuwende kind en trok zijn beroemde lelijke gezichten, tot de lach door haar traantjes brak. Zij kletste met beide handjes op zijn wangen en kraaide van pret, spartelend met de blote voetjes, heel het soepele lijfje driftig in beweging van overdadige vreugde... Vader grinnikte naar moeder, wees met de ogen naar de twee grote sloebers, de kemphanen, die zich lieten temmen door zo'n kleine troel, haar eensgezind verwenden en zich aan neus en haren lieten trekken... Het zou waarachtig wel loslopen!...

V

De opwinding in de haven was tot kookhitte gestegen. Op een morgen liepen twee met onderkruipers bemande schepen binnen en werden dadelijk gesignaleerd. Een onbeschrijflijk tumult brak los. Bootwerkers en zeelieden liepen te hoop. Een sterke politiemacht rende aan, zette de kaden af waar de gehate boten gemeerd lagen. Geen loopbrug werd uitgelegd, niemand mocht aan boord, niemand van boord waagde zich aan wal. Nors stond het politiecordon tegenover de schreeuwende, woedende menigte, die nog ieder ogenblik groter werd. Onder de blinkende helmen keken de gezichten bars en donker, pogend de angst te verbergen, die de mannen doorspookte tegenover de razende havenarbeiders, die dreigende vuisten opstaken naar de bleke koppen van de Engelse onderkruipers aan boord, scheldwoorden en dreigementen bulderden. Een commissaris en een paar inspecteurs beraadslaagden nerveus... als die duivels daar niet gekalmeerd kwamen gebeurden er ongelukken... het liep scheef in de haven... nog nooit was er zo'n geweldige woede uitgebarsten, ze waren tot razernij opgezweept door die vervloekte opruiers. Er moesten bereden manschappen gerequireerd worden... Waarom hadden ze nog geen marechaussees en huzaren laten komen ?... Het stadsbestuur was veel te laks... moesten er weer eerst slachtoffers vallen vóór er spijkers met koppen geslagen werden?... Altijd hetzelfde... veel te lang afwachten... Paardenvolk erbij, de lange lat er over, een stelletje van de ergste raddraaiers lens slaan, het ziekenhuis in, een stel de cel in trappen, dat was 'et enige waar dit opgeruide tuig respekt voor had... hardhandig optreden en niet talmen... Maar de orders waren: niet zenuwachtig worden, rustig betogen en waarschuwen, de wapens eerst in de uiterste nood gebruiken... jawel... makkelijk orders schrijven als je veilig ergens in een rustig bureau zat!... Maar hier zag het er anders uit met die bende kwaadwillige woestelingen... als er één begon, was de duivel los en werd 'et een bloedbad...

'Haal ze van boord, de vuilakken!'

'Verzuip ze!'

'Laat ze-n-es op de wal komme, dat tuig!...'

'Smerige verrajers!... Luizebosse!... In repe snije zalle we jullie!'

'Wat mot de politie dat vuile gespuis nog dekke?... Laat die smerisse oplazere, zalle we dat bootje es effe zuivere!'

Merijntje stond met Klaas in een groep woest gestikulerende en schreeuwende makkers. Hij was bleek en beefde van opwinding. Hij voelde de opeengedrongen massa grauwe, grove gestalten als één groot, woedend beest, alle spieren tot het uiterste gespannen. Eén onverwachte beweging, één verkeerd woord, en er gebeurde een ontzettend ongeluk... het beest zou toespringen en alles verscheuren wat voor zijn klauwen kwam... Aan de andere kant waren sabels en revolvers... het zou een slachting worden... En hij zelf?... Wat overkwam hem?... Een dolle drift kookte in zijn bloed. Zijn handen hingen tot vuisten gekrampt naast zijn lijf, hij voelde zijn ogen, pijnlijk strak uitpuilend en heel zijn lijf hard geworden als ijzer door de krampachtige samentrekking der spieren... Hij zou mee vooruit schieten... Hij zou toeslaan, trappen, die verdomde agenten onder de voet lopen, het schip helpen bestormen, die vuile honden van onderkruipers neerboksen en in 't water smijten, mochten ze verzuipen als ratten, de liederlijke smeerlappen, het tuig, de voddezakken... Een klein verzet stond achter zijn wild opgesprongen woede: hij wóu dit toch niet!... zo kon je toch niet optreden, te keer gaan als een woesteling tegen mensen, die anders dachten en deden dan jij!... Maar het hielp niet, de woede vloog over alles heen, de losgeschoten drift spoelde elke bedenking weg, hij ging met deze grauwe gezellen door dik en dun, als er gevochten moest worden zou hij vechten en hard ook... met brandende overtuiging... met wellust... er schemerde een rode nevel voor zijn ogen, hij was tot alles bereid, tot alles in staat... Waarom?... Hoe had dit hem zo eensklaps besprongen?... Moest hij zich niet schamen?... 't Kon hem niet schelen... hij kon er niet over nadenken, het was er en leefde zich uit, met van woede bevende stem vloekte hij naar de smerige vrachtboot, daagde de bemanning uit, beloofde haar dood en vernietiging... Kwamen ze maar van boord, de sallemanderkoppen!...

Toen dreunde er een zware stem boven het razend-verwarde tumult uit en riep om stilte. Een korte, gedrongen gestalte met veel te brede schouders, een borst en armen als een gorilla, was op een grote ton gesprongen en stak met het halve lijf boven de woelende troep uit. Borstelig haar groeide tot laag op het brede voorhoofd, blauw zwollen de aderen aan zijn slapen door de inspanning om uit te schreeuwen boven het tumult. Het was De Bie, hij werd Ome Dirk genoemd, een van de bestuurders van de rooie bondsafdeling. Er waren kreten van verzet, toejuichingen, vloeken en hoerageroep. De commissaris en de inspecteurs keken elkaar onzeker aan, agenten wisselden verschrikte blikken: ging die beruchte opruier het sein tot de aanval geven?... Langzaam ebde de vloedgolf van lawaai weg en het werd stil. De donkere stem van Ome Dirk schreeuwde boven de hoofden: 'Zo niet, manne, zijn jullie van god verlate?... Wil je de hele aktie vandaag al in de soep rije?... As 'et zo gaat sture ze ons een bende mensegrijpers op ons dak en 'et hele zakie gaat onder de sabels en de paardehoeve in puin... As 't op geweld ankomt kenne ze 't an die kant altijd nog een harretje beter as wij !... Hou je klauwe in je zak en gebruik je strot voor argumente in plaats van voor scheld woorde en vloeke, die geen kip kwaad doen!... Jullie wille de strijd toch helpe winne ?'

Een wild gebrul antwoordde.

'Dan motte we 'm winnen door ons werk te weigere... Late die strontvliege van onderkruipers d'r rotbote zelf leegdrage, same met de here van 't kantoor!... Wij zelle d'r wel bij staan te lache as ze d'r lende breke onder zo'n vrachie van honderd kilo! Met ons werk kenne we de wereld dwinge, maar met onze knuiste niet. Hou je pote thuis, ga an je gewone werk terug... loop je leiders niet tusse de bene en ga geslote achter de aktie van de bonde staan! Dat is de weg... alle andere maniere benne verkeerd en brenge ons in de prut...'

De politie herademde. Er was onzekerheid gekomen in de lawaaiende troep. Iemand schreeuwde tegen Ome Dirk: 'Vuile maffer... mot jij de arrebeiers d'r moed weer smore ?... Verrajer!... Je loert zeker op een vet baantje, hè?'

Ome Dirk haalde z'n broek op en lachte met z'n grote mond wagewijd open.

'Ja!' riep hij terug. 'De gezamelijke reders en cargadoors en beursmehere hebbe me een dik pensioen beloofd, as ik 'et zo ver breng, datte jullie allemaal doen wad' ik zeg: je pote thuis houwe, geen besmet werk anrake en de have zo plat as een luis legge as de bonde dat nodig vinde... Zo benne de here: lang de beroerdste niet as 'et er op ankomt om een arbeiersverrajer van mijn slag z'n loon te geve... Wou je nog meer wete? Ik kan 'et je desnoods ook wel met me handjes vertelle!'

Er werd gelachen. Handen thuis, zei Ome Dirk, maar de eerste die 'em te na kwam presenteerde hij een pak slaag!...

Een andere stem schreeuwde: 'We motte geen leiders... we kennen 'et zellef wel af... leiders benne ook opvreters... we hebbe al parresiete genog...'

'Sjonge jonge!' hoonde Dirk. 'Wat een haantje! wat een haantje!... Nou man, zoek jij dan je anderhalve anarchist maar bij mekaar en doe 'et zellef... Bestorm effe die boot, haal de kerels d'r af, veeg de politie de have uit en neem heel Rotterdam in!... Wij zalle d'r wel bij in onze hande klappe'... Maar as 'et jullie wat waard is om in plaats van een rel en een bloedbad een stuk eerlijke klassestrijd te late zien, doe dan wat ik je geraje heb... en zorg, dat 'et Verkooplokaal morgeavond te klein is voor de vergadering, waar we bespreke zulle wat er an dit akkefietje alzo vast zit... En wat die verwijte van verrajer en zo betreft, die lap ik lekker an m'n je weet wel!'

Hij sloeg kletsend op zijn breed achterwerk en stapte van zijn ton. Applaus klaterde op, er werd gejuicht en geschreeuwd, geschimpt en radeloos gevloekt. Maar de grote meerderheid van de saamgegroepten slenterden weg, terug naar hun werk, dat ze woedend in de steek gelaten hadden. En wat opgewonden debatterend achter bleef, werd door de politie, die zich nu heer van de situatie wist, in korte tijd verspreid... Rond de besmette schepen werd het stil, en de bemanning kreeg weer een beetje kleur in het gezicht...

Het was een verbeten Merijntje, dat 's avonds naast Riekie door de druilende motregen liep. Ze vroeg hem uit en hij vertelde wat er gebeurd was. Van de aankomst der boten, hoe het nieuws door de haven gevlogen was en hoe ze erheen gestroomd waren. Hij kon haar niet precies uitleggen wat er met en in hem gebeurd was, en dat hinderde, verwarde en benauwde hem. Hij was na het binnenkomen van het bericht aangegrepen door dezelfde koortsachtige opwinding als de anderen, hij wist niet of het eigenlijk uit hem zelf was opgeweld, dan wel van de anderen op hem was overgeslagen. Maar van dat ogenblik af was er iets geweest, sterker dan hij, dat hem meegesleept had, net of hij zwom in een kreek, waar een sterke stroom ging, waarin je je licht voelde als een veer, pijlsnel door en met het water wegschoot, heerlijk en vrij en toch gevangen in een greep, die je naar de dood zou voeren als je niet op tijd de oever bereiken kon, vóór het buitenwater je opslokte in zijn zuigende diepten. Hij zou alles meegedaan hebben, mee gevochten en brand gesticht in de boot, zo teugelloos was hij voortgesleurd in de brandende woede die door de haven was geslagen... Later, toen Ome Dirk de gemoederen gekalmeerd had, was hij ineens doodmoe geweest, ontzenuwd, blij, dat het zo was afgelopen en toch een heel klein beetje ontnuchterd en teleurgesteld, ergens in een verborgen hoekje van zijn ziel, dat hij nooit in zich vermoed had. Wat was dat nou met hem?... Hoe kon hij zich zo laten gaan, zo laten opwinden tot bijna moordzuchtige woede... dwars tegen zijn eigen gedachten en overwegingen in... Want het was niet goed om gewelddadig te worden... en nog om heel andere redenen dan Ome Dirk onder de aandacht van de rumoerende kameraden gebracht had. Je moest eerbied hebben voor de daden van een ander, die uit eerlijke overtuiging op zijn manier handelde.

'Maar toch zeker niet voor onderkruipers!' riep Riek, heftiger dan hij haar nog ooit had horen spreken. 'Onderkruipers hebben geen eerlijke overtuiging... dat zijn alleen maar lafbekke, gluipers, die d'r voordeel zoeken op koste van d'r eigen kameraads, as die vechte voor d'r bestaan en de kastanjes uit 'et vuur hale voor degene, die niet meedoen, bang aan de kant blijve staan... Da's al erg genoeg, maar onderkruipers zijn nog veel erger... dat zijn net soldate, die schiete op d'r eige familie om in de geur te komme bij d'r meerdere en extra soldij te krijge... Dat heb je best gevoeld en daarom had je natuurlijk zo'n drift tegen die ellendelinge...'

'Ja, jij zegt nou wel, dat een onderkruiper geen eerlijke overtuiging kan hebbe, maar hoe bewijs je dat?'

'Dat hoefje niet te bewijze, dat is zo.'

'Waarom dan?'

'Dat vóél je... Waarom ben jij zo woest ge worde?'

'Dat weet ik niet... da's juist 'et stomme...'

'Je hóórde woest te worde!... Je hart was wijzer dan je verstand... Je bent een arbeider, en een arbeider met eergevoel die houdt 'et met de arbeiders, altijd, en die wordt nooit een handlanger van 'et kapitaal... een onderkruiper is een vuile verrajer... een eerloze schoft... elke onderkruiper, al doet ie 'et voor ik weet niet wat.'

Hij keek haar aan, verwonderd. Was dat z'n lieve Riekie, z'n zachte meisje? Ze sprak haast als een man, nadrukkelijk straf en kwaad.

'Je praat as,een volleerde socialist,' zei hij met een glimlach.

'We zijn thuis allemaal socialiste,' antwoordde ze rustig. 'We hebbe van vader en moeder nooit anders gehoord.'

Het gaf hem een schok. Een aureool viel van haar af. Wat?... Dat kleine dametje, waar hij zo dikwijls aangedacht had meteen mengeling van eerbied en vertedering, dat blonde winkeljuffrouwtje uit de Van der Takstraat, dat hij tot de betere standen rekende... dat was niet alleen de dochter van een bootwerker... ze was bovendien ook nog socialist, en ze zei het doodkalm, zonder zich ervoor te schamen... Zijn kinderjaren verzetten zich. Zijn hele opvoeding huiverde terug, kwam in opstand, ongelovigen geschrokken. Altijd was een socialist hem voorgesteld als een minderwaardige, eeuwig ontevreden ruziemaker, brutaal scheldend tegen alles wat gezag had in de wereld, vol haat en afgunst, lui en er op uit om zich de hele wereld toe te eigenen, een hatelijk wezen vol venijn, kwaad sproeiend rond zich heen, oproerig, bloeddorstig, een handlanger van de duivel... en vrouwen, die er aan meededen... nou, je hoefde niet te vragen, wat dat voor lellebellen waren!... erger dan de beruchte viswijven!... Och... hij wist allang, dat deze beelden vals waren, door haat verdraaid, verminkt en belachelijk in het demonische getrokken... Socialisten waren mensen als alle anderen, ze hielden er een eigenaardige wereldbeschouwing op na, waarvan hij de redelijkheid nooit had kunnen inzien of aanvaarden, ze waren altijd gereed om te gaan bekvechten en nogal heftig in hun bewoordingen, maar voor de rest heel gewone mensen... je had er zelfs bij, die aan God geloofden en naar de kerk gingen. Doch er was iets van die scheve voorstellingen in hem achter gebleven, een heimelijke afschuw, gemengd met onbestemde angst... dwaas en kinderachtig... Hij kon het ieder ogenblik uit zich weg duwen, zodra hij maar even nadacht... Maar ergens diep in hem bleef het toch haken als een onuitroeibaar vooroordeel... Dat was het, wat zich zo korzelig in hem roerde, als Arjaan hem met zijn geestdrift op het lijf viel... Daarom bleef er toch altijd een onmiskenbare verwondering in hem als iemand rustig, zonder blikken of blozen, bekende dat hij socialist was... Daarom had het hem een schok gegeven, toen Riekie het van zichzelf zei... Hij keek naar haar zachte, blonde gezicht, waarop kleine regenkraaltjes gespat lagen en vond ineens, dat zij een vastberaden mond had... een doetje was ze zeker niet, ze wist wat ze wou... ze zou best wat durven als het nodig was... Ze had de geweldenaar Klaas op een afstand gehouden, vriendelijk maar onvermurwbaar. Ze had alle jongens van zich weggekeken, nooit iets met hen te maken willen hebben... ze had nog niet eens kussen geleerd. Ze leek trots, had natuurlijk de naam een nuf te zijn, die loerde op een kantoorheer, een schoolmeester of zoiets, omdat een werkman haar te min leek... Maar ze was geen nuf, die soort belachelijke trots had ze niet, ze had dadelijk met hem willen gaan, hoewel hij maar een doodgewone losse bootwerker was, zo'n havenzwerver die leven moest van het toeval... Ze ging rechtuit, Riekie, ze was onmenselijk lief en mooi en zacht, maar ze was toch een bootwerkersdochter, resoluut als 't moest, sterk en oprecht... Allemensen, wat was ie dol op haar, z'n schattige kleine blonde socialistje!... Het leek hem ineens aandoenlijk kinderlijk, dat zij zich zo onomwonden bekend had tot een beweging, waarin kerels als Klaas en Ome Dirk, buurman Van Tol en Arjaan zich thuis voelden...

'Morgenavond is er een grote vergadering in 't Verkooplokaal,' zei hij na een poosje. 'Daar ga ik heen.'

'Ik ga met je mee.'

'Jij ?... Naar die bootwerkersvergadering?'

'Natuurlijk. Waar jij gaat, ga ik ook. Een vrouw moet met 'er man meestrijde, heeft m'n moeder me geleerd, anders wordt 'et niks tusse twee mense...'

Meestrijden ?... Wou hij dan strijden ?... Dat stond nog te bezien... Werken, leven wou hij, trouwen met Riekie, samen met haar in een gezellig huisje wonen, 's avonds onder de lamp zitten lezen en naar haar kijken hoe ze rondliep, aan tafel zat met een of ander werk... Strijden?... Als je 't zo behaaglijk had ?... De onrust zoeken als je zo rustig en gelukkig samen kon zijn ?... Als ie gek was!... Maar ze had dat zo vast en kalm gezegd: een vrouw met haar man... precies of ze al zijn vrouw was... Het liep hem koud en warm over de rug van innigheid... God, wat was ze toch een prachtmeid! wat was ze lief, en wat hield hij krankzinnig veel van haar!...

VI

De grote zaal was stampvol. Een gedempt rumoer van door elkaar sprekende stemmen roesde rond. Blauwe tabaksrook dampte boven de hoofden naar de hoge zoldering. Stemmen van colporteurs met kranten en brochures schalden door het geroezemoes. Op het podium hokten wat mannen om een groene tafel, Ome Dirk in't midden, ze staken de hoofden bijeen en praatten zachtjes met elkaar.

Merijntje zat in het midden van de zaal, tussen Klaas en Riekie in; aan haar andere zijde zaten haar vader en twee van haar broers, een bootwerker en een zeeman, die juist van morgen thuisgevaren was van Zuid-Amerika. Merijntje voelde zich onwennig en zenuwachtig. Het was voor de eerste keer, dat hij zo'n vergadering bijwoonde. De atmosfeer verontrustte hem. Deze massa Rotterdamse arbeiders leek hem plotseling ver en zeer vreemd. Wat had de Brabantse, roomse boerenjongen hier eigenlijk te zoeken?... Hij hoorde er toch niet bij... Dit waren de goddeloze rooien, en daar op het podium zat er een, die straks spreken zou, en wiens naam hij in zijn omgeving vaak met schrik en afschuw, met haat en verachting had horen noemen. Hij had in de gevangenis gezeten, hij sprak op straat, trok door dorpen en steden, werd uitgejouwd, afgeranseld, ze smeten met stenen en vuil naar hem en zijn vrienden, maar hij was onverbeterlijk, hij hield niet op, hij ging maar door met zijn opruierij. Een vreesaanjagende, onheilspellende figuur, een soort antichrist, een zoon der duisternis, voor niets terugdeinzend, voor geen schande of straf, bezeten van de zucht steeds meer mensen te verderven en ongelukkig te maken. Zo stond het beeld van die man in Merijntjes fantasie geëtst en hij keek naar hem met schuwe ogen, al was hij allang niet meer het onnozele jongetje dat alles geloofde wat men hem geliefde wijs te maken. Een vaag gevoel van op verboden wegen verdwaald te zijn gaf hem een gewaarwording van innerlijke onzekerheid en onrust, die hij niet zo gemakkelijk kon verdringen. Midden in zijn bedremmelde mijmerij vielen dan plotseling hamerslagen. Het geroezemoes verflauwde, de stemmen der colporteurs zwegen. Ome Dirk opende met een kort woord de vergadering, verzocht stilte en aandacht voor de spreker, die een uiteenzetting zou geven van de algemene toestand en de kwesties, die bij het conflict in het geding waren. De lange man achter de tafel stond op en kwam naar voren. Een heftig applaus kletterde door de zaal, kreten klonken op, maar de man wenkte met de hand om stilte en begon te spreken, rustig en beheerst. Zijn stem klonk wat vermoeid en hees, een enkel loom gebaar onderstreepte flauwtjes de eerste zinnen. Merijntje voelde eensklaps een gejaagdheid, de neiging om zijn oren dicht te stoppen en hard weg te lopen... je mocht toch niet luisteren naar die man met zijn schrale, even gebogen figuur, de brede schouders en het lelijke gezicht met de grote, kromme, overhangende neus, de eigenaardige scheef staande spleetogen, die dof onder de neerhangende leden uitgluurden, de brede mond, waarover de dunne knevel hing... zijn bovenlip had in 't midden een neerspitsend puntje, waarover af en toe even de tong streek... het was een verontrustend gezicht, er was iets duivelachtigs in, ook iets van een slang... je zag toch met de eerste oogopslag, dat daar een gevaarlijk mens stond, een verleider en verderver van zielen...

In de zaal was elk geluid verstomd. Je kon een speld horen vallen. Een gespannen stilte, waardoor de langzaam helderder wordende stem van de spreker ging. Waarover sprak hij ?... Niet over de staking en de strijd in de haven. Hij sprak over de wereld waarin wij leven, de toestanden die er in heersen, de gevaren, die er dreigen en tot rampen moeten voeren, rampen in het persoonlijke en in het leven der groepen en der volken. Hij sprak over de onvermijdelijkheid van dit alles, wetmatig voortvloeiend uit de consequenties van het heersende systeem. Zijn stem werd steeds levendiger, zijn woorden dwingender, hij maakte hoekige gebaren met zijn grote, beweeglijke handen, stiet de gebalde vuisten in de lucht, zwaaide een waarschuwende vinger, liep met soepele passen heen en weer. Zijn gezicht leefde op, de vreemde ogen leken groter te worden, flikkerden en smeulden in het vuur van oprijzende hartstocht, keken scherp en doordringend over het op de machtige neus wiebelende lorgnetje de zaal in.

Merijntje had vol innerlijke afweer, wrevelig in zichzelf versloten, naar het begin der rede geluisterd. Het aangehoord, omdat het nu eenmaal niet anders kon, een beetje verveeld bij voorbaat, omdat het wel lang zou duren, zeker wetend dat die man hém niets nieuws vertellen zou, hem niet ondersteboven zou praten... hij kende nu al die drukke, driftige redenaties wel, dat holle geblaas, die machteloze dreigementen, die begrijpelijke uitbarstingen van haat en opstandigheid, die toch tot niets voerden dan tot nijd en afgunst onder de mensen... de klasse van de Gijzens had ongetwijfeld het recht zich verongelijkt te voelen door die van de Van Durens, de wereld was vol onrecht en verrotting, het waren altijd de Gijzens die de klappen kregen... maar wat was er aan te doen ?... het was altijd zo geweest... het enige was, er voor je zelf uit te halen wat er in zat, je zelf een zo goed mogelijk bestaan op te bouwen en je ogen maar dicht te doen voor de rest... Maar toch had hij met andere Gijzens op de kade voor de besmette vrachtboten gestaan met de wil ze te enteren en te vernietigen, die minuten van woeste spanning waren niet meer uit te wissen, de vliegende stroom waarin hij was opgenomen had een herinnering gelaten in zijn vlees, en wachtte slechts op een aanleiding om werkzaam te worden en hem opnieuw te drijven naar waar de stroom trok...

Stilaan week de tegenweer, de geforceerde onverschilligheid, de met oude angsten geladen wil zich buiten deze opwindingen te houden. Wat die lange man met het roofvogelgezicht en de dunne, sluike jaren over zijn hoge schedel daar stond uiteen te zetten, begon hem te boeien. Hij bouwde in vloeiende zinnen, eenvoudige, begrijpelijke woorden en sprekende gebaren een wereldbeeld op, waarnaar je wel kijken móést, dat je herkende uit je ervaring, maar waarover allengs een nieuw licht gleed, waaraan het een andere betekenis ontleende, waarin het begon te wankelen op zijn grondvesten, omdat met ieder woord duidelijker werd, dat dit alles niet onveranderlijk was, niet eens noodzakelijk en helemaal niet onvergankelijk of onoverwinnelijk... Want de krachten zelf, die deze schandewereld hadden gevormd, riepen de tegenkracht op, die verandering zou brengen, de wereld van nu zou slopen om een andere ervoor in de plaats te bouwen, ruim en luchtig en schoon, een wereld waarin de Mens zou kunnen leven en ademhalen, bevrijd van slavernij en druk, en eindelijk het geluk vinden, dat niet geleund ligt op de ontbering en de rampspoed van duizend anderen. Het woord socialisme kreeg een andere klank, het won inhoud, het was niet zo maar driftig geraaskal van machteloze schreeuwers... deze man wist nauwkeurig wat het was, wat het wilde, hoe het moest groeien in deze wereld om haar te bevrijden uit de benauwende greep van het heersende systeem, het koude, harteloze, cijferende kapitalisme, waar voor de miljoenen werkers geen mensen waren, maar machine-onderdelen, zwoegers voor het bijeenschrapen van anderer rijkdom, wel uitgeruste doders om die rijkdommen te beschermen, slaven, geketend aan de wielen van de zegekar van de Mammon, de vreselijke god van het geld, die zijn eigen kinderen verslond in onverzadelijke vraatzucht... Nu zag hij wat kapitalisme eigenlijk was, hoe het werkte en waarvoor... Het kapitalisme was niet alleen maar de vijand van de arbeiders, het was de vijand van de gehele mensheid en van de wereld, die het in steeds versnellend tempo naar de ondergang voerde. In deze wereld was geen ware deugd mogelijk, geen waar christendom, geen waarachtig recht, geen wezenlijke moraal. Alles had de heersende klasse aan zich getrokken, alles verwrongen en verminkt en in haar dienst gesteld. Christus' leer van de liefde had zij tot een aanfluiting gemaakt, een machtig instrument om de slaven gedwee te houden en onderworpen en God zelf wou zij vernederen tot een soort wreedaardige opzichter in haar dienst... Als loon schonk zij Hem tempels en beelden, schijn-aanzien en uiterlijke eer. Maar de mens, geschapen naar Zijn beeld en gelijkenis, werd neergedrukt in het slijk, getrapt en gehoond, uitgebuit als een werkdier... de vrije arbeider van de moderne tijd was een slaaf als in vroegere eeuwen en werd geregeerd met de altijd dreigende zweep van de honger... Voor hem geen rust en zorgeloze bestaanszekerheid, voor hem geen kultuur en schoonheid, voor hem geen lieflijkheid van natuur en wereld. Voor hem de slopende arbeid, te lang en te zwaar, slecht beveiligd, slecht betaald, in jagend tempo geleid, voor hem de duffe krotten met bedsteden en muffe, donkere alkoven, de lichten luchtloze sloppen en stegen, de beroepsziekten en de armoe, de ellende van de werkloosheid, het eeuwig nijpende vraagstuk van de dag van morgen en het brood voor de kinderen... Als enige vreugde de bedwelming door de smerige drank, de brute, schetterende lol van kermis, danskroeg en koninginnedag... Dat moest mensenleven heten?... Een wereld, die de paarden beter onderbracht en verzorgde dan de mensen, waagde het zich te beroepen op de leer der liefde ? Men durfde spreken van naastenliefde in een maatschappij, waar enige tientallen zwelgden in onbedenkbare overvloed en rijkdom, parasiterend op de walgelijke ellende, vervuiling en ontaarding van honderdduizenden?... Zo'n wereld, stinkend van huichelarij en onrecht, was vervloekt en moest verdwijnen... daarvoor te strijden was mensenplicht... daarvoor zich met al zijn krachten geven, het schoonste werk voor een mens van deze tijd... en de strijd was niét hopeloos, niet van te voren verloren, want hoog en edel was het doel, ontelbaar als de zandkorrels aan het strand der zee waren de soldaten der legers van het proletariaat, zij werden onweerstaanbaar, zodra zij zich bewust waren van hun macht en van de geweldige taak, die de geschiedenis voor hen had weggelegd... In stijgende spanning luisterde Merijntje, vergat alles om zich heen, dronk de woorden van de steeds vuriger sprekende man op het podium al gretiger in. Snijdend en smartelijk bewogen klonk de stem, die het afschuwelijke beeld opriepen der verworden wereld van het kapitalisme. Het wonderlijke gezicht leefde heftig mee, leed onder de beschreven nood, werd schoon als het bezielde gelaat van een boetgezant uit een legende... Was dit opruiende taal?... Predikte deze man haat?... Ja, haat tegen het kwade, het slechte... Maar hij gloeide immers van liefde!... Liefde straalde van hem uit, een sterke, dringende, roepende liefde voor al wat verdrukt werd en leed en was beroofd van de glans, die het mens-zijn is!... Deze man putte zich uit in liefde tot de vernederde broeder, met wie hij niets te maken had, die hem geen enkel voordeel kon brengen... in hem brandde de liefde voor de evenmens, verterend en onblusbaar, zoals zij gebrand moest hebben in Christus, in haar naam zonder klagen de Calvarieberg bestijgend... omdat in de liefde de verlossing lag... Ook deze man wilde de mensen verlossen en ook hij deed een beroep op de liefde, want hij had zelf lief, groot en machtig, hij was liefde en zond liefde uit in de wereld. Maar zijn liefde was week noch weerloos. Zoals Christus gezegd had: 'Ik ben niet gekomen om de vrede te brengen, maar het zwaard,' zo sprak deze: 'Ik ben niet gekomen om u berusting te brengen, maar de strijd, want in berusting gaat de wereld te gronde, maar strijdend zal zij zich oprichten uit het verval en in liefde zal zij overwinnen en zich doorbreken naar het geluk !' Deze man was geen ijdele oproerkraaier. Er was een ernst over hem, zo groot, dat je er in eerbied het hoofd voor moest buigen. Hij was een prediker van de wijdste en hoogste mensenliefde, een apostel, een held en een heilige. Belasterd en gehoond werd hij, een antichrist genoemd, een duivel en een misleider; men tekende een vals beeld van hem om de geschondenen weg te houden onder zijn zegenende en genezende handen, men hitste de misleiden op om hem met stenen en vuil te smijten, men wierp hem in de gevangenis. Maar de liefde was sterker in hem dan de vrees of de verslagenheid. Hij liet niet af, hij ging verder, hij onthulde met vernietigende woorden het bitter-smadelijke beeld van het bedorven leven, klaagde de schuldigen aan, riep de nederigen der aarde rond zich op tot de bevrijdende strijd, toonde hun de middelen, voerde hen aan... onbekommerd om smaad en gevaar... Hij was een held... Maar hij was ook een magiër. Hij hief zijn hoorders uit boven henzelf, liet hen de wereld zien uit de hoogte van de geest, hij nam hen mee in wijde vlucht, opende voor hen de poorten van de toekomst en liet hen schouwen in het land van belofte.

Hij was ook een leermeester en een veldheer. Met forse streken ontwierp hij voor hen een kort en scherp-helder inzicht in de leer van het socialisme. Merijntjes laatste kleine weerstand vervloog... wat hij tevergeefs gevraagd en gezocht had, gaf deze man hem in enkele minuten, de kern van het socialisme lag voor hem geopend, er was niets duivels in, niets verraderlijks, niets mysterieus of mensenverdervends. Het was klaar en zuiver, het was doorzichtig als water, verbazingwekkend eenvoudig en zwaar van betekenis, zwaar als de wereld... de nieuwe wereld, die er uit groeien zou... Hij begreep, dat dit alles niet meer was dan een kernbegrip, maar reeds had het hem overweldigd en gewonnen... hieraan lag alles verbonden en van hier uit begon de nieuwe weg. Eerst de ongetelde zwoegers brengen tot het begrip van deze kern, het geloof aan deze kristalheldere waarheid... dan met de miljoenen de mars beginnen langs de nieuwe weg, slag leveren, vallen en opstaan, verslagen worden en zegevieren, tot de laatste strijd gestreden was, het doel bereikt, tot rede en liefde hadden overwonnen... Welk een doel om voor te leven!... Neen, de Gijzens waren niet zo zwak en weerloos!... hij had zich vergist... de Van Durens waren niet almachtig voor nu en immer, niet onkwetsbaar, niet onoverwinnelijk... De tovenaar op het podium zwaaide met zijn hand en het inzicht opende zich: goed georganiseerd is de arbeider sterker dan het kapitaal, worden de bezitlozen sterker dan de bezitters... zij, die produceren, zijn de machtigen, zodra zij ontwaken tot het inzicht van hun betekenis en waarde voor de maatschappij, het ingewikkelde raderwerk, dat zij kunnen stopzetten, als zij het eensgezind willen... Zo ver was het nog niet, maar het zou komen, het moest komen, want het was zéér eenvoudig, kinderlijk eenvoudig, en Merijntje had het ingezien, Merijntje had het aanvaard, Merijntje zou ervoor vechten tot zijn laatste greintje kracht, en dus zou het komen zoals hij het wenste, heel spoedig, in één geweldige stormloop, want het geloof kan bergen verzetten, en dit zou nu z'n geloof zijn, z'n glanzend nieuwe geloof... deze vlammende, trotse, wereldwijde liefde, waaraan immers niemand weigeren kon tegemoet te komen en die in ijltempode wereld ging veroveren... En wat een paradijs zou dan die wereld worden!...

En nu kwam de spreker van het algemene tot het bijzondere, tot de oorzaken en de loop van het conflict der zeelieden, de uitbarsting van de staking, de onvermijdelijkheid van de uitbreiding tot verschillende landen, de noodzaak voor de verwante arbeidersgroepen zich solidair te tonen, de waarschijnlijkheid van een sympathiestaking der havenarbeiders, als men ze zou willen dwingen besmette schepen te lossen en te laden, de zware en moeilijke strijd, die voor de deur stond, de gevolgen die er uit konden voortkomen voor de betrokkenen.

Merijntje zat er glimlachend bij, Riekies hand krampachtig in de zijne gekneld, schitterende ogen en een hart zo overvol van vreugde en nieuw geluk, dat zijn borst te klein leek. De bijzonderheden interesseerden hem voorlopig niet. Er zou strijd zijn en hij zou eraan mee mogen doen. Straks zou hij lid zijn van de bond en lid van de partij, ingelijfd als soldaat in het miljoenenleger der arbeiders, die over heel de wereld hetzelfde wilden, over alle grenzen heen... Stralend volgde hij elke beweging van de man op het podium. Hij wist: hij keek in de vurige ogen van een groot mens. Hij wist: die man had hem een geluk gebracht, groter dan zelfs Riekie hem had kunnen geven, wijder, alles omspannend... Hij wist: die man had hem opengebroken tot een liefde, die alles zou overwinnen, alles zou draaglijk maken, want in die liefde lag het geloof besloten aan de zonnige toekomst van heel de mensheid... als hij ooit kinderen zou hebben, zou het leven er voor hen anders uitzien door de strijd van hem en zijn kameraden, gewekt door de man, die daar zijn rede beëindigde... O, hoe hij van die man hield!... Hoe hij hield van dat hartstochtelijk levende gezicht, de priemende ogen, die zochten naar het vonkje menselijkheid in je ziel, om het aan te blazen tot een vlam... de grote handen, die je grepen en je vervormden tot een ander, een nieuw mens, een strijder voor het geluk van allen...

De zaal dreunde van het handgeklap, de kreten, het trommelend gestamp der voeten. De man op het podium reageerde er niet op. Vermoeid ging hij zitten, dronk van zijn glas water, keek met een flauwe glimlach naar de zaal, zijn gezicht was grauwbleek geworden, de ogen versmald tot streepjes. Merijntje was mee opgesprongen. Hij klapte, hij schreeuwde zonder te weten wat, zijn kaken beefden en plotseling liepen gloeiende tranen uit zijn ogen over zijn wangen. Beschaamd ging hij zitten, veegde tersluiks met zijn pink zijn ogen droog. Een hand greep zijn pols, Riekies stem fluisterde aan zijn oor: ' Lieve jonge... Merijntje...'

Hij drukte haar hand in knellende greep en fluisterde terug: 'Riekie... nou weet ik 'et: ik ben ook socialist!'

'Zie je nou wel... zie je nou wel...'

Haar zachte stem was één onderdrukt gejuich en zo was heel Merijntjes boordevol hart...

En toen alles opstond en de hartstochtelijke melodie van de Internationale door de zaal schalde, stond hij kaarsrecht, koud en heet liepen rillingen over zijn krampachtig gestrekte rug, hij voelde zich als samengesmeed met de wilde gezellen rond hem heen, opgenomen in de enorme eenheid, die over heel de wereld groeiende was, en opnieuw drongen tranen onweerstaanbaar onder zijn brandende oogleden uit. Nooit nog had hij zich zo levend geweten, zo gelukkig, zo onzegbaar rijk...

VII

De strijd spitste zich toe. Men wilde een paar groepen vaste bootwerkers dwingen de onderkruipersschepen te lossen. De bondsleden weigerden, anderen met hen. Zij werden ontslagen. Toen was de bootwerkersstaking een feit. Klaas en Merijntje kregen met heel hun ploeg de kans: zij konden voor vast aangenomen worden. De meesten weigerden, lachend en verontwaardigd, maar vijf namen het aan. Zij werkten met de andere onderkruipers onder politiebescherming, werden de eerste dagen door agenten afgehaald en thuisgebracht, bleek en bevend, omstuwd door een joelende troep, gehoond en bedreigd; later werden ze voor dag en nacht ondergebracht in een loods op het terrein, afgezonderd als melaatsen, beschermd door zwaar gewapende schildwachten. De religieuze bonden besloten na rijp beraad niet aan de staking mee te doen, de haven ging niet plat. Machteloze woede vrat aan de harten der stakers. Hoe groot hun getal ook was, het bleef onvoldoende. Van overal werden werkwilligen aangevoerd, onverschillig uit wat voor vak, of ze voor het werk geschikt waren of niet. Er gebeurden abnormaal veel ongelukken, het werk vorderde traag, de onderkruipers werden opgejaagd tot groter spoed, zonder veel ander resultaat dan nieuwe ongevallen. Maar de haven lag niet plat, er werd gewerkt.

Merijntje nam een werkzaam aandeel in de strijd. Hij postte, redeneerde met de onderkruipers, verspreidde manifesten, bezocht vergaderingen en las in de tijd, die er overbleef. Hij las andere lektuur, boeken en brochures over socialisme en vakbeweging en ekonomie, alles wat hem in handen viel. Arjaan las mee en urenlang liepen ze te praten en te discussiëren om over het gelezene tot klaarheid te komen. Arjaan had werk gevonden in een grote fabriek, waar niet meer op gezindheid gekeken werd, omdat de organisaties niet meer te weren vielen: dat was een mooi en trots ding... Het werken der onderkruipers ondermijnde de kracht van de staking als de miezerige, maar gevaarlijke arbeid van woelmuizen. Onbeheerste elementen onder de stakers, radeloos van woede, konden hun handen niet thuishouden, ranselden op werkwilligen in, raakten slaags met de politie. Merijntje kwam op een avond thuis met een diep gat in zijn hoofd, hij was in een vechtpartij verzeild, had ook van zich afgeslagen en een klap met een sabel opgelopen; op het kantje was hij weggeglipt en had veilig zijn huis bereikt. Moeder huilde, jammerde over haar afgedwaalde kinderen, vader gromde, maar liet het begaan, je kon die wilde brakken tóch niet aan een touwtje houden. Twee dagen later, bij een woeste schermutseling, was Klaas opgepakt; hij had een marechaussee van zijn paard gehaald en bewusteloos geslagen; zeven man waren nodig geweest om de razend geworden reus te overweldigen, zwaar toegetakeld hadden ze hem, half dood naar het bureau gesleept. Hij zou wel ongenadig gestraft worden. Het was een groot ongeluk en Riekie had er bitter om geschreid... Lafaards deserteerden, bang dat ze hun laatste kansen verspelen zouden als ze mee volhielden. Haat gromde onder de stakers, duistere dreigementen werden geuit voor later, als de arbeid hervat was... er kon best een vrachtje uit een takel schieten of van een rug glijden als er net zo'n stinkdier van een verrajer onder stond, een plank kon kantelen boven de gapende afgrond van een ruim, of een ladder kon wegschuiven... wacht maar!... Een jonge politieagent werd verdronken uit de haven gevist, niemand wist of hij verongelukt of vermoord was, maar de hitsende pers van de havenheren huilde van giftige woede en sprak van misdaad, alsof zij erbij geweest was. Stakers haalden grijnzend de schouders op: een klabak minder, ook erg... De staking verliep, het waren ontmoedigende weken vol radeloos geijver, ijdele hoop op groter deelneming, heftige debatten en venijnige onderlinge verwijten, zonder redelijke grond, gesproten uit teleurstelling, achterdocht en wanhoop. De strijd was verloren... Hadden de leiders het niet moeten voorzien?... De driftigste drijvers van weleer stonden gereed met de woedendste verwijten van onbekwaamheid, verraad en spelen met de belangen van de leden... De bond moest de nederlaag erkennen, de terugtocht aanvaarden, harde voorwaarden slikken om nog te redden wat er te redden viel. Het was niet veel. De bond kreeg een gevoelige klap.

Maar Merijntje was niet te ontmoedigen. Hij had allang begrepen, dat het verkeerd ging, maar ook, dat dit alles toch noodzakelijk was geweest en goed. Je kon niet altijd winnen, maar de strijd op zichzelf was de moeite waard, je leerde ervan, het hardde je, het staalde je overtuiging. De strijd was rechtvaardig, was gevoerd om een nobel beginsel, uit een zuiver en mooi gevoel. Dus was het goed geweest. De beweging bleef, de tegenslag zou overwonnen worden, de bond zou weer groeien, de mensen zouden leren, meer en meer ogen zouden opengaan, zoals de zijne geopend waren na lang en hardnekkig verzet, en er zou opnieuw strijd zijn en nog en weer, en steeds opnieuw, tot het doel bereikt was... Geen ontmoediging, niet terugzien, maar vooruit... De staking was verloren, de gelederen moesten gesloten worden... voorwaarts... het doel was ver, maar schoon en een nederlaag waard...

De zon daalde over de rivier. De groene lucht in het westen zat vol rood en goud en over het grijze water lag een felle gloed te glinsteren alsof ze nooit zou doven... Morgen zou de arbeid in de haven hervat worden, er lagen schepen in overvloed te wachten, van de brug uit zag je de zware rompen en de takelage scherp getekend in de feestelijke avondlucht. Merijntje stond tegen de leuning. Riekie dicht tegen hem aan. Hij keek over de stroom naar de schepen, de schoonheid van het rijpe uur overweldigde hem. Hij dacht aan de avond, toen hij plotseling gezien had, hoe onbeschrijflijk mooi de Maas was... Lang geleden... zo lang... het leek een eeuwigheid... Toen had het leven eensklaps een ongekende vaart genomen, had hem voortgestuwd, van het ene avontuur naar het andere, van de ene openbaring naar de andere... voort, rusteloos voort. Het was mooi geweest en soms lelijk, wreed en soms zoet, angstig en soms heerlijk, verontrustend en opwindend als een wedloop naar een onbekend doel en daarom ook wel vaak onbevredigend... Nu wist hij het doel... Hij was in woelig water, maar voelde zich er thuis en geen kleine vrees rimpelde meer zijn gemoed... Zijn eigen toekomst kon niemand kennen, maar hij zag daardoorheen in een wijder verschiet de toekomst van de wereld en wist zich daaraan verbonden, een welbewuste wegbereider, een vastbesloten pionier in het wilde land, dat eens zou overvloeien van melk en honing... één der miljoenen naamlozen, één uit de zwarte massa, die zich oprichtte en de wereld ging bereiden tot waarachtig leven.. .misschien zou hij zelf de heerlijkheid niet zien, maar daardoor zou het niet minder schoon zijn... en het zóu komen... Hij wist het: niet meer alleen omdat hij het wou, maar omdat ze het samen wilden: de kameraden en hij... nooit zouden ze twijfelen, versagen of opgeven... nooit... Hij was een jongen geweest, een nog onbewuste knaap, toen de schoonheid van de Maas voor zijn verbaasde ogen was opengevlogen als een droomgezicht... Nu stond hier een man, hard van wil, met een lichaam gestaald in noeste arbeid, een geest, die zich snel ontplooide naar het begrip van de wezenlijkheid der dingen, een hart boordevol liefde, een ziel die zich weggeschonken had aan een lichtende droom... En aan zijn borst was de warmte van Riekies schouder, een losgewaaide lok van haar haren aaide langs zijn kin... In de barre weken van strijd had hij haar anders, dieper liefgekregen, leren voelen wat zij waard was: een vrouw en een kameraad, dapper, vastberaden en trouw. Hoe vol en rijk het leven geworden was!...

Hij keek naar Riekies gezicht. Het stond ernstig en verdroomd. Ze hief de ogen naar hem op, in het heldere blauw spiegelden de kleuren van de gloeiende zonsondergang.

'Je ogen zitten vol vuur,' zei hij zacht en met een glimlach. 'Hou je van me?'

'Voor altijd.'

Ze zei het stil en ernstig.

Hij had de vluchtige gewaarwording, dat hij boven zich in de lucht de wieken van het geluk hoorde ruisen...

Table of Contents

Een knaap wordt man

Opdracht

EERSTE HOOFDSTUK

I

II

III

IV

V

TWEEDE HOOFDSTUK

I

II

III

IV

DERDE HOOFDSTUK

I

II

III

IV

VIERDE HOOFDSTUK

I

II

III

IV

VIJFDE HOOFDSTUK

I

II

III

IV

V

VI

VII