Thea Beckman

Wij zijn wegwerpkinderen

Lemniscaat

Rotterdam

Wil je meer weten over onze boeken? Ga naar www.lemniscaat.nl

Zeventiende druk, 2002

Omslag: Jan Wesseling © Lemniscaat b.v. Rotterdam 1980 ISBN 90 6069 449 x

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Druk: Drukkerij C. Haasbeek b.v., Alphen aan den Rijn Bindwerk: Boekbinderij Spiegelenberg bv., Zoetermeer

Inhoud

01 Het monument

02 Schokkende onthullingen

03 ... maar alles went

04 Rampnacht

05 Piet

06 De verloren moeder

07 Het album

08 Niets blijft hetzelfde

09 De rebelse meiden

10 De vader

1 Het monument

Die overplaatsing, vijf jaar geleden, die herinner ik me als de dag van gisteren. ‘Verroest Yvonne, kijk nou eens,’ gilde Marcus. Hij wees naar boven, langs de imposante voorgevel van ‘De Toevlucht’. Toen zag ik wat hij bedoelde. Tussen de stenen tierelantijnen boven de deur stonden twee stenen poppen in ouderwetse gestichtskledij: een jongen en een meisje. Ze hadden ouwelijke, droevige gezichtjes, een onderdanige houding. Blijkbaar stelden ze arme drommels voor die afhankelijk waren van de liefdadigheid. En vooral van de beslissingen die de regenten over hen namen. Ik vond ze deprimerend. Benito kwam naast me staan en keek ook omhoog.

‘Hé, zijn wij dat?’ vroeg hij grinnikend. Ik schudde heftig het hoofd. Stel je voor! Goed, wij waren ook wezen. Andere mensen moesten voor ons zorgen, maar ik wist zeker dat wij helemaal niet leken op die stenen poppen met hun zielige nederigheid. Maar opkijkend naar die ouderwetse deur en de stenen versieringen wist ik één ding zeker: wij drieën, de kinderen Willigenburg, kwamen weer in een historisch monument te wonen, net als in Buren, waar we zojuist vandaan kwamen.

Juffrouw Caro was al bezig de koffers uit het Volkswagenbusje te sleuren en riep: ‘Benito!’ We keerden ons om en hielpen haar. Marcus schreeuwde aanwijzingen. Met al zijn negen jaren had hij nog steeds niet geleerd gewoon te praten; hij gilde steeds. Het moest in heel Bronkpolder te horen zijn.

‘Bel maar aan,’ zei juffrouw Caro.

Ik dacht: het zal toch niet de bedoeling zijn dat we door de voordeur gaan? In Buren gebruikten we ook alleen de achteringang. Maar Marcus was de stenen treden al opgewipt en hing aan de smeedijzeren bel. Het galmde binnen. Even later zwaaide de deur open en keken we in een deftige marmeren gang. Voor ons stonden een heer en een dame.

‘Welkom op De Toevlucht, kinderen. Kom gauw binnen, de chocolademelk staat op jullie te wachten.’

Nu, dat klonk vriendelijk genoeg. Ik merkte opeens hoe zenuwachtig ik eigenlijk was 2geweest, iets 2van die 2angst viel >nu weg. Ik pakte mijn koffer op, keek even om; aan de 2overzijde van de straat zag ik gordijntjes voor de ramen bewegen. We werden al van alle kanten bekeken! Juffrouw (Caro zette zonder aarzelen haar voeten op de marmeren vloerplaten.

Mijn broers en ik volgden haar. In het voorbijgaan zag ik een gedenkplaat in de muur, een stuk of wat bruingeschilderde deuren en toen kwamen we uit in een groot vertrek.

‘Dit is de woonruimte,’ zei de man. Hij stelde zich voor: Karel Varseveldt, directeur van ‘De Toevlucht'. De binnenvader, zoals hij het zelf glimlachend noemde. Zijn vrouw was de binnenmoeder. In de woonruimte was het rustig, er liepen een paar verzorgsters rond. Een andere deur die openstond leidde naar de eetzaal en de keuken.

Een meisje in een wit schort kwam op ons toe.

‘Zijn dat de nieuwe pupillen?’ riep ze gemaakt blij. ‘Tjonge, wat een aardig groepje.’

Terwijl juffrouw Caro onze namen noemde, bekeek ik het mens. Ik moest haar niet. Ze was me té geestdriftig en bovendien lelijk. Ik hield niet van lelijke mensen. Ze had kort stug haar, peper en zout. Ze droeg een uilebril en was veel te mager. Ik schrok hevig toen de binnenmoeder zei: ‘Dit is juffrouw Annie. Ze wordt jullie groepsleidster.’

Tjessis ...

Snel draaide ik me om naar juffrouw Caro, die tegen me knipoogde. En toen, opeens, viel de vreselijke waarheid op me neer. We gingen juffrouw Caro verliezen!

Natuurlijk had ik dat geweten van het moment af dat we in het weeshuis van Buren te horen kregen: jullie gaan naar Bronkpolder. Maar ik had het nauwelijks kunnen geloven. En toch: na al die jaren waarin juffrouw Caro voor mij en mijn broertjes had gezorgd en we zo’n warme band van vertrouwen hadden opgebouwd, kwam ze ons nu overgeven in andere handen. Alleen maar omdat het beroemde weeshuis in Buren een museum moest worden.

Ergens in Den Haag was die beslissing gevallen, over onze hoofden heen. Daar vonden ze dat het weeshuis in Buren toch te mooi en te goed was voor wezen en uit huis geplaatste kinderen; het moest museum worden, voor grote mensen en toeristen. Geleidelijk aan waren we allemaal overgeplaatst naar andere tehuizen; stuk voor stuk had ik mijn vriendjes en vriendinnen zien vertrekken tot we nog maar met een klein groepje waren overgebleven: de ‘moeilijk plaatsbaren’. De moeilijkheid zat voor ons in het feit dat we met ons drieën waren en niet gescheiden mochten worden; broertjes en zusjes haalden ze liever niet uit elkaar. Juffrouw Caro had me verteld dat zij werd overgeplaatst naar Kampen en hoe blij ze daarmee was want het was haar geboortestad. Ik wist dus al vele weken dat we haar gingen verliezen, maar het leek alsof het nu pas echt tot me doordrong, nu ik juffrouw Annie had gezien die voortaan over ons zou moederen. Misschien had ik gedacht dat het er niets toe deed, dat alle verzorgsters zouden zijn als juffrouw Caro: lief, mooi, warm. Ik had niet gerekend op een magere lat met een uilebril en opgefokte manieren.

Marcus zat te schreeuwen en vertelde over de file waarin we met het busje hadden gezeten en hoe juffrouw Caro even voorbij Alkmaar de verkeerde zijweg had genomen zodat we tenminste een uur aan het dwalen waren geweest op allerlei landweggetjes. Bronkpolder, weggestopt in de binnenlanden van Noord-Holland was ook niet zo gemakkelijk te vinden, zei de binnenvader. Juffrouw Annie kwam met een blad aanlopen, vol koffiekoppen en chocoladebekers. De binnenmoeder legde ons uit dat het nu stil was in De Toevlucht omdat de meeste pupillen op dit uur op school zaten.

‘Ik heb het al geregeld dat jullie morgen naar school gaan,’ zei ze. We werden voorgesteld aan de andere groepsleiders en leidsters. Ze leken me wel aardig, vooral Willem, een hippe vent van een jaar of dertig. Juffrouw Annie vertelde met die onuitstaanbare opgewektheid van haar dat ze op dit moment vijftien pupillen hadden (wij drieën meegerekend). Ze nam ons mee naar boven waar de slaapkamertjes waren. Benito en Marcus kregen samen één kamer, ik werd aan de andere kant van de gang ondergebracht.

‘Je kamergenote heet Marijke, ze is een leuk kind,’ zei juffrouw Annie. ‘Haar broer Piet woont hier ook.’

De kamer had één schuine wand met een uitspringend raam. Aan weerszijden daarvan stonden de bedden, onder het raam stond een bureautje.

‘En dit is jouw kastje,’ vervolgde juffrouw Annie, ‘daarin kun je kleine spullen kwijt. Op de gang staan grote hangkasten, daarvan krijg je er ook een. Het is de bedoeling dat je elke dag je eigen bed opmaakt en de kasten in orde houdt.’

Ik had er altijd naar verlangd een zusje te hebben en die Marijke klonk veelbelovend. Twee broers hebben is wel aardig, vooral als ze jonger zijn zoals in mijn geval, maar hoe groter ze worden, hoe minder ze zich van je aantrekken. Aan Benito had ik de laatste tijd niet veel meer. Hij wilde altijd voetballen en technische boeken lezen, die interesseerden mij niet. En Marcus ... ach, die was nog een echt kind. Alleen wilde hij niet meer met meisjes spelen omdat ze hem daarom in Buren een keer hadden uitgelachen. Hij was vreselijk gevoelig voor spot en minachting. Misschien kon ik vriendin worden met die Marijke ...

‘Ze is dertien,’ vertelde juffrouw Annie. Dat viel dus weer tegen: ik zou de volgende maand pas twaalf worden.

Wij drieën werden al wees toen we nog te klein waren om er iets van te beseffen. Ik was drie jaar oud toen ik in Buren in het weeshuis kwam, Benito was twee en Marcus nog geen jaar. Van mijn ouders herinnerde ik me niets meer. Ik had vroeger wel eens gedroomd van een jonge vrouw met lang donker haar, die zich over me heenboog en toen dacht ik: dat is vast mijn moeder geweest. Maar echt goed voorstellen kon ik me haar toch niet. En oma had geen foto’s meer waarop mijn ouders stonden; die waren een keer bij ongeluk verbrand, zei ze. Jammer.

Terwijl ik de kamer bekeek stond juffrouw Annie naar me te kijken en opeens vroeg ze: ‘In welke klas zit je, Yvonne?’

‘In de vijfde,’ antwoordde ik stug. ‘Net als Benito. Ik ben een keer blijven zitten.’

‘Nou, dat is gezellig, met je broer in dezelfde klas! Meester Vreugdenhil zal wel blij zijn met twee nieuwe leerlingen tegelijk. Hij is erg aardig voor kinderen uit De Toevlucht.’

Ik vond haar belachelijk. Ze had natuurlijk lang voor we kwamen al alles over ons gehoord. Ze hoefde niet te vragen in welke klas ik zat en waarom ik in de vierde was blijven zitten. Het was een smoes geweest om te laten zien hoe meelevend ze wel was ...

Iemand van beneden riep ons. Juffrouw Annie keek op haar horloge en schrok.

‘Oef, al over half twaalf. Zo meteen komt het hele stel uit school. Kom mee, Yvonne. Na de lunch kun je je kastje wel inrichten.’ We stormden de trap af en daar stond juffrouw Caro, klaar om weg te gaan.

‘Yvonne, kindje, ik moet er vandoor. Denk je dat je het hier naar je zin zult hebben? Ik ben er zeker van. Het is zo’n mooi oud huis. Heb je alles al bekeken? Je moet me schrijven, hoor. Ik stuur je mijn nieuwe adres wel. Benito, zul je niet vergeten dat sieradenkistje voor me af te maken? Marcus, geef me een pakkerd, jongen. Jullie schrijven mij toch ook, hè?’

Ze praatte veel te druk, wilde te veel tegelijk zeggen. Ik zag tranen in haar ogen staan toen ze haar arm om Marcus heensloeg. Ze ging weg. Weg uit ons leven, naar een ander tehuis, naar andere kinderen...

Stokstijf stond ik midden in de woonruimte, vocht tegen mijn tranen, ik kon niets meer zeggen. Nee! had ik willen schreeuwen, niet weggaan! Ik vind het hier afschuwelijk en die juffrouw Annie kan ik niet uitstaan! Maar ik zei niets en bewoog me niet. Juffrouw Caro boog zich over me heen, haar hand kneedde mijn schouder. ‘Houd je maar taai, Yvonne. We zien elkaar nog wel eens. En we blijven elkaar schrijven, nietwaar? Doe je best, meid.’ Ze gaf me een natte zoen, wendde zich toen snel af en schudde de binnenvader en binnenmoeder de hand. Ze lieten haar uit. Ik rende naar de eetzaal die uitkeek op de straatkant en ging voor het raam staan. Ik zag juffrouw Caro in het busje stappen. Ze zwaaide nog even, reed toen weg. Voorgoed ...

Het was niet eerlijk. Ze had bij ons moeten blijven, we waren aan haar gewend, we hielden van haar. En die stomme juffrouw Annie kon me gestolen worden!

Ik zag kinderen door de Dorpsstraat lopen. Sommige gingen huizen binnen, een paar andere liepen het zijpad op, die kwamen achterom naar De Toevlucht. Achter mij werden tafels gedekt, ik lette er niet op. In gedachten reed ik mee met juffrouw Caro ergens heen, waar de zon scheen en waar we altijd bij elkaar konden blijven.

Ik had het goed gezien: De Toevlucht was oud, oeroud. Later

leerde ik dat het als weeshuis stamde uil de 16de eeuw, toen midden in de Tachtigjarige Oorlog in deze streek de behoefte ontstond aan een plek waar ontheemde en verweesde kinderen een toevlucht konden vinden opdat ze niet van honger zouden omkomen. De Prins van Oranje wees een oud klooster in Bronkpolder aan om daarin een weeshuis te stichten. In 1750 brandde het gebouw tot dc grond toe af. Heel Noord Holland betaalde mee aan de herbouw. Dat nieuwe weeshuis kreeg de vorm van een grote boerderij, met een statige voorgevel en een stolpdak. In de loop der jaren werd er voortdurend aan verbouwd en uitgebreid tot het een van de opvallendste gebouwen in Bronkpolder was geworden. En al die tijd meer dan vier eeuwen lang was het gesticht een toevlucht geweest voor weesjes en verschoppelingen, hadden hulpeloze kinderen er een dak boven hel hoofd gevonden, hadden ze er verzorging, een vakopleiding, ontvangen. Nu was het allang geen ‘gesticht’ meer, het was een kindertehuis geworden. Genoeglijk, intiem. Veertien tot vijftien jongens en meisjes vonden er onderdak en konden zich herstellen van wat de volwassenen hun hadden aangedaan in de vorm van echtscheiding, mishandeling, verwaarlozing, vereenzaming .. .

Daar was bijvoorbeeld Liesje, zes jaar oud. Haar moeder was er vandoor gegaan met een Italiaan, haar vader werkte in ploegendienst bij de Hoogovens en kon daarom niet goed voor haar zorgen. Nu woonde ze in De Toevlucht en de voogdijraad zocht naar een tijdelijk pleeggezin voor haar. Daar waren Marijke en Piet, broer en zus uit een Amsterdams gezin waar mishandeling de enige vorm van conversatie was geweest. Daar was Bert, de clown. Hij was net zo oud als Benito en deed niets dan grapjes maken alsof er nooit een huiselijk drama was geweest dat hem in De Toevlucht had doen belanden. Of wilde hij dat liever vergeten? Daar was Henk, de oudste van de pupillen. Hij was al zeventien en zou over een poosje op kamers gaan wonen. Hij zat al jaren in De Toevlucht en gedroeg zich soms of hij ook groepsleider was. We maakten kennis met Patricia, een mooi kind van een jaar of vijftien. Ook zij kwam uit Amsterdam, waar haar moeder prostituée was op de Zeedijk. Het duurde wel even eer wij drieën alle namen, gezichten en achtergrondverhalen uit elkaar konden houden. Het bleek echter al gauw dat wij de enige echte wezen waren in dit historische weeshuis.

De volgende ochtend gingen we naar school. Juffrouw Annie wees ons de weg en liet ons alleen gaan. Daar was ik wel blij om; we waren geen kleine kinderen meer. Meester Vreugdenhil bleek toch niet zo’n jolige figuur te zijn als zijn naam deed vermoeden. Ik vond hem nogal streng. Hij zette Benito een eind van mij af en ik kwam bij een meisje te zitten met prachtig lang haar, ze heette Anita. Ze zei niets tegen me. We begonnen met rekenen, daarna kwam taal. Toen ging de bel voor het speelkwartier. Op de speelplaats bleef ik even staan; wat moest ik doen? De zon scheen, het was een mooie lentedag. Ik zag kinderen uit mijn klas rondhollen, ze deden tikkertje. Zou ik zomaar mee kunnen doen? Niemand wenkte me ofschoon ik een paar kinderen in mijn richting zag kijken en toen weer wegstuiven. Een eind verder deed Benito met Bert haasje-over. Ik stond me af te vragen bij welk groepje ik me zou voegen toen een meisje dat Jeanne heette voor mijn voeten haar vaart inhield en vroeg: ‘Doe je mee?’

‘Graag.’

‘Dan moet je ’m zijn.’

‘Goed.’

Ik liep wat ik lopen kon maar het duurde een hele tijd eer ik iemand kon aantikken. Meteen terugtikken was verboden, maar een halve minuut later was ik ’m toch weer. Ik doorzag het spelletje. Allemaal hadden ze het op mij gemunt; ze lieten me rennen tot ik geen adem meer over had, terwijl ze elkaar ontzagen. Ik keek verwilderd rond, wie was het dichtst in de buurt? De hele kluit stond op een afstandje en jouwde: ‘Tik me dan, tik me dan!’ Ik deed een uitval maar vliegensvlug stoof de troep uiteen en weer klonk het: ‘Tik me dan, tik me dan!’ Eindelijk kreeg ik Jeanne te pakken die goedmoedig lachend het tikje in ontvangst nam en onmiddellijk achter de grootste schreeuwer van de klas aanging. Ik kreeg even tijd om op adem te komen. Ik zag hoe Jeanne de grote lummel in een hoek dreef en aftikte. Meteen stoof hij op mij af, ik was te laat om hem te ontwijken. En toen begon het weer: ‘Tik me dan!’

Ze doen het erom, dacht ik terwijl ik als een gek achter hen aan rende. Het blauwe jurkje van Jeanne flitste voorbij, ik nam een sprong.

‘Telt niet, dat was alleen haar rok,’ schreeuwde Klaas.

‘Telt wel, ik voelde het duidelijk,’ riep jeanne, en ze ging achter Klaas aan. De bel redde me van verdere vernederingen. Hijgend, zwetend dromden we de school weer in We zaten allemaal naar adem te snakken en meester Vreugdenhil liet zijn strenge ogen over ons heen dwalen. ‘Domoren zijn jullie,' zei hij misprijzend, ‘om je zo druk te maken op een warme voorjaarsdag.'

Ik gloeide, mijn bloesje plakte vochtig aan mijn rug, mijn kuitspieren trilden. Achter mij hoorde ik gegiechel en gefluister, maar toen ik omkeek ving ik een glimlach op van het meisje dat Jeanne heette. Ik herinnerde mij dat zij zich twee keer door mij had laten tikken ...

In de school in Buren stonden de tafels en stoelen in een vierkant tegen elkaar geschoven zodat je altijd met vier kinderen bij elkaar zat, dat was gezellig. In Bronkpolder stonden de tafeltjes twee aan twee gerangschikt met de stoelen erachter zodat we allemaal met ons gezicht naar het bord gekeerd zaten, keurig in rijen. Ik keek nog eens opzij naar de mooie Anita. Misschien kon ik vriendin met haar worden, dat leek me fijn. Maar ze zei nog steeds niets tegen me. Voor het bord hing de kaart van Frankrijk. Meester Vreugdenhil keek me ernstig aan.

‘Yvonne, heb je op je vorige school Frankrijk gehad?’

Ik knikte.

‘Ik ben blind,’ verklaarde meester Vreugdenhil ferm, ‘aan gebaren heb ik dus niets. Ken je Frankrijk nu wel of niet? Spreek hardop.’

‘Ja meneer.’

‘Vertel me dan eens hoe deze plaats heet.’ Zijn stok wees naar een dikke rode stip. Een dikke rode stip betekende een grote stad. Maar er waren zoveel grote steden in dat land. ‘Parijs,’ piepte ik op goed geluk. Iets anders wilde me zo gauw niet te binnen schieten.

‘Fout, dat is Lyon.’

‘O ja.’

‘Wat maken ze in Lyon, meisje?’

Ik zweette, wist ik veel! In een grote stad zouden wel fabrieken zijn. In het wilde weg begon ik op te sommen: ‘Eh ... machines ... eh ... textiel, spoorwagons, tractors ...’ Ik hoopte althans iets goed geraden te hebben.

‘Waardoor is de stad Lyon vooral bekend?’ vorste de man onverbiddelijk verder. ‘Kom nou, dat weet je best.’

‘Benzine,’ riep ik en de hele klas grinnikte.

‘Stilte! Wel eens van zijde-spinnerijen gehoord?’ Het klonk zo poëtisch, vond ik, dat ik moest glimlachen. ‘Spreek hardop!’ Leuk hoor, zo’n vent die probeert je voor gek te zetten! Ik zweeg ongelukkig.

‘En van de grote jaarbeurs?’

‘Da’s in Utrecht,’ riep Bert. Ik lachte tegen hem. Ook Benito kwam me te hulp.

‘Nietes,’ schreeuwde hij door de klas, ‘da’s in Frankfort.’

Nu lachte iedereen nog harder.

‘Stilte, Yvonne is aan de beurt. Het is waar dat ieder land wel een stad heeft waar elk jaar of elk half jaar een grote handelsbeurs wordt gehouden. Bij ons is dat in Utrecht, in Frankrijk is dat Lyon. Wist je dat niet, Yvonne?’

‘Ja meneer,' prevelde ik. Natuurlijk wist ik het, ik had er alleen niet zo gauw aan gedacht.

‘Waarom zei je het dan niet?’

‘Vergeten. ..’

‘Dan wist je het dus niet.'

Ik zweeg verpletterd. Bert riep weer: ‘Ach, op onze leeftijd vergeet je zo gauw’ en hij kreeg een boze blik van de onderwijzer. ‘Laat één ding duidelijk zijn,’ sprak meester Vreugdenhil plechtig, ‘we zitten hier om ons best te doen en te werken. En niet om geintjes te maken. Dat geldt voor de gewone kinderen net zo goed als voor de kinderen uit De Toevlucht. Begrepen?’

‘Zijn wij geen gewone kinderen?’ riep Bert uitdagend.

‘Houd je mond, schreeuwlelijk of je krijgt strafregels.’ ‘Schreeuwlelijk is een scheldwoord. Waarom scheldt u me uit?’ ‘Kom om twaalf uur bij me.’ Het klonk als een vonnis. Bert zou strafregels moeten pennen. De klas was doodstil geworden en ik was verbijsterd. Hier in Bronkpolder moesten ze toch al sinds jaar en dag gewend zijn aan tehuiskinderen? Op deze school alleen al zaten er acht. Wat was er dan zo ongewoon aan ons? Na schooltijd liep ik een eindje met Anita mee, maar ze schoot gauw een zijstraat in zonder iets te zeggen en toen stond ik alleen. Natuurlijk gaf ik het niet meteen op. Dagenlang probeerde ik bij haar in het gevlei te komen en ze merkte het best, want opeens zei ze: ‘Kind, doe niet zo kleverig, ik mag toch niet met je spelen.’

Daar snapte ik eerst niets van. Later, in het speelkwartier zei Jeanne tegen mij: ‘Je moet niet zo achter Anita aanlopen. Van haar moeder mag ze zich niet bemoeien met kinderen uit De Toevlucht.’

‘Waarom niet?’

Jeanne haalde de schouders op.

‘Sommige mensen hier zeggen dat je alleen in De Toevlucht terecht komt als je wat hebt uitgehaald, gestolen of zo.'

‘Da’s niet waar!’

‘Soms wel. We hadden hier een keer een jongen, Herman heette hij, die woonde daar ook, Hij had altijd een mes op zak. En telkens was er iets weg, op school of bij de mensen in de snoepwinkel ... Later bleek dat Herman dat had gedaan Hij wou ook altijd vechten.’

Ik knikte, ik kende dat soort jongens. Ze hadden een beroerde jeugd gehad, kwamen uit gezinnen waar ze werden verwaarloosd of geslagen. Ze werden er uitgehaald en ‘uit huis geplaatst’ omdat er anders niets van ze terecht zou komen. Ze waren niet slecht, ze konden er ook niets aan doen dat ze rotouders hadden. Maar soms vonden ze het vreselijk dat ze niet meer thuis konden zijn, dan werden ze lastig: ze gingen stelen of met iedereen vechten alleen om weer naar huis teruggestuurd te worden. In Buren had ik ook zulke kinderen gekend, ik had altijd met hen te doen gehad. Maar de nette mensen in Bronkpolder begrepen dat misschien niet goed.

‘Ik ben een weeskind,’ zei ik stug.

‘Weet ik toch. Jij kunt er niets aan doen dat je ouders zijn doodgegaan. Maar Anita mag zich van haar moeder met niemand uit De Toevlucht bemoeien.’

‘Jij wel?’

Jeanne grinnikte.

‘O, mijn moeder is zo gemakkelijk. Ik moet zelf maar uitzoeken met wie ik vriendin wil zijn.’

En zo werden we vriendinnen, in de eerste week al. Ik vond het fijn. Jeanne was wel niet zo’n mooi kind als Anita, maar ze was aardig en soms mocht ik met haar mee naar huis. Dan kregen we van haar moeder prik en een grote koek, we maakten samen ons huiswerk en ik geloof dat het vooral door Jeanne kwam dat ik snel gewend raakte aan het leven in Bronkpolder en niet meer zo’n heimwee had naar Buren en juffrouw Caro.

Alleen op school bleef ik het moeilijk vinden. Meester Vreugdenhil wist dat ik een keer was blijven zitten en hij verwachtte niet dat ik ooit een goed antwoord zou geven. Ook als ik het wél wist was het net of mijn hoofd leeg liep zodra ik de beurt kreeg. Als Anita aan de beurt was zat ze ook te hakkelen, maar dan wachtte hij heel geduldig tot ze eruit kwam dan was het ook meestal goed. Met mij had hij geen geduld. Hij kon gewoon niet wachten tot ik iets had verzonnen of me iets herinnerde. Ik moest het meteen opspuiten en anders begon hij met de stok op de grond te tikken en trok hij een gezicht of hij dacht: zie je wel, dat kind weet weer niks! Ik werd er doodzenuwachtig van, maar ik wilde er niet over beginnen tegen juffrouw Annie. Die was zelf zo akelig knap. Ze had gestudeerd en al lachte ze soms zelf over haar opleiding, ze had toch maar een stapel diploma’s of ze ze van de bomen had geplukt. Zo knap zou ik nooit worden. Bert schoot me gelukkig nogal eens te hulp als ik in de klas zat te stotteren en hij kreeg er zelfs geen strafregels meer voor, want die ene keer had hij twee blaadjes vol geschreven met: ‘Ik mag geen gewoon kind zijn,’ in plaats van: ‘Ik mag in de klas niet brutaal zijn.’ Meester Vreugdenhil had hem de regels opnieuw laten maken, toen schreef Bert wéér: ‘Ik mag geen gewoon kind zijn’ en hij beweerde dat-ie nooit iets anders zou schrijven, wat de onderwijzer ook verzon om hem te straffen. Toen was het afgelopen met regels en moest hij gewoon een kwartier schoolblijven als hij de klas weer eens op stelten had gezet. Overigens kon hij een potje breken bij meester Vreugdenhil, want Bert was niet alleen een clown, hij was ook de pienterste van de klas.

Benito durfde wel hardop op de school te schelden in De Toevlucht. Aan tafel zei hij (terwijl Bert de bloemkool op mijn bord probeerde te schuiven, want hij haatte die):

‘Het is een rotschool. Een houtenklazen-school met alles op een rijtje en iedereen even braaf. En stiekem natuurlijk. Ik word er doodziek van.’

‘Dat word ik van bloemkool,’ siste Bert en hij hevelde nog een stukje over naar mijn bord. Juffrouw Annie zag het wel, maar ze zei er niets van.

‘Kom Benito, zo erg zal het niet zijn,’ zei ze. ‘Echte rotscholen bestaan niet meer. En ideale scholen moeten ze nog uitvinden.

Volmaakt is het nergens.’

Ze kon de dingen heel puntig zeggen. Spijtig, dacht 2ik 2'Mens, 2ik wou dat je niet zo lelijk was en die ellendige bril afzette. Als je je 2haar liet groeien, lippestift gebruikte en je tanden liet rechtzetten 2zou je best aardig kunnen zijn.’

Maar ze scheen er niet om te geven hoe ze er uit zag.

‘Ik wil later astronaut worden,’ riep Bert opeens.

‘Waarom?’ vroeg Benito. En iedereen dacht dat Bert zou zeggen: Lekker avontuurlijk. Er kwam iets heel anders. ‘Ik word astronaut omdat op Venus bruinebonenbomen groeien. En omdat het op Venus altijd warm en nat is, zijn die dingen al gaar als je ze plukt.’

‘We weten dat je een moord doet voor bruine bonen, knikte juffrouw Annie, ‘maar om op Venus te komen moet je eerst maanden door de ruimte vliegen ... en hier krijg je ze elke week.’

‘Ja, en als je astronaut bent, moet je onderweg je eten uit een tube knijpen en zo in je mond laten glijden,’ herinnerde Benito zich. Dat had hij op de t.v. gezien. ‘Nou, lollig hoor, ik heb liever een echte kippepoot dan zo’n sliert pasta.’

‘Frieten uit een tube,’ joelde ik, ‘hoe zouden die smaken?’ ‘Kouwe frieten nog wel,’ gilde Marcus.

‘Hebben jullie het over friet?’ riep Henk van het andere einde van de tafel.

‘Ja,’ riep Bert. ‘Kouwe friet uit een tube eten we. We oefenen vast voor astronaut.’

‘Nietes,’ piepte Liesje, ‘ze eten bloemkool, net als wij.’ Ze wees op de borden. Liesje was een schat maar nam alles nog letterlijk. ‘Astronauten moeten goed karate kennen,’ zei Henk weer. Dat had hij weer uit een stripboek.

’... én wiskunde,’ grinnikte juffrouw Annie. ‘Niet zomaar een beetje wiskunde, ze moeten er alles van weten. De moeilijkste vraagstukken moeten ze binnen een minuut uit het hoofd kunnen oplossen.’

‘Er zit toch zeker een computer in zo’n ruimteschip,’ meende Henk, die dacht dat hij alles van de ruimtevaart wist omdat hij een paar van die stomme strips had gelezen.

‘Allicht, maar die kunnen kapot gaan. Als niets meer werkt, moet de astronaut overgaan op handbesturing,’ zei Willem, ‘en dan moet hij zijn koers, snelheid, afstand en de aantrekkingskracht 2van de aarde uit het hoofd kunnen berekenen om veilig te landen. Dat wil zeggen: een vergelijking met vier onbekenden oplossen. Ga er maar aan staan. Al kun je nog zo goed karateklappen uitdelen, daar heb je op zo’n moment niet veel aan.’

Dit was hun manier om ons duidelijk te maken dat we op school ons best moesten doen. Ze zeiden zoiets nooit rechtstreeks, ze waren heel handig, die groepsleiders.

‘Ik zou wel eens naar Mars willen vliegen,’ riep Benito. ‘Zouden ze daar ook voetbalvelden hebben?’

‘Hebben ze,’ knikte Bert, ‘zo rood als een tennisbaan. Maar wel veel groter dan bij ons, want Marsmannetjes hebben zes benen en kunnen ontzettend hard lopen. Ze voetballen ook altijd met vier ballen tegelijk, anders is er geen bal aan.’

‘En met vier doelen zeker, aan elke kant van het veld één,’ fantaseerde Marcus.

‘Niks hoor, één doel. Maar bij de Marsmannetjes is dat doel een soort ster met vijf punten en ze moeten er vier ballen tegelijk in schoppen anders telt het niet.’

Benito zat er duidelijk over na te denken hoe hij met zes voeten en vier ballen tegelijk over een vuurrood grasveld moest dribbelen. Want zo was Bert: hij kon de dolste dingen verzinnen en je toch het gevoel geven dat het allemaal echt was.

‘Laten we het opschrijven en er een stripboek van maken,’ gilde Marcus. ‘Ik teken de Marsmannetjes wel. En Liesje mag de platen kleuren, dat kan ze goed.’

Het werd een dolle boel die avond. Na het eten en de keukendienst gingen we weer allemaal in de eetzaal zitten aan de lange tafels en we vergaten de t.v. aan te zetten, want we moesten zo nodig tekenen. Henk en Bert verzonnen het verhaal dat erg gek werd. Liesje zat met het puntje van haar tong uit haar mond heel braaf voetbalvelden rood te kleuren. Ze had pas een nieuwe verfdoos van haar vader gekregen en ze vond het heerlijk. Ik tekende op elke plaat al die beentjes, wat een verschrikkelijk peuterwerk was. Andere kinderen zorgden voor achtergronden en ballonnetjes met tekst. We hadden lol voor tien en ook de leidsters en leiders deden mee. Juffrouw Annie maakte een extra ketel chocolademelk en Henk kwam met een rol kaakjes te voorschijn die hij voor zichzelf had gekocht en die hij nu opeens begon uit te delen. Het werd een compleet feest en ik geloof niet dat ik ooit in mijn leven zo heb gelachen. Henk tekende op elke plaat van de voetbalwedstrijd een gestrande astronaut, gewoon met twee 2benen en blond haar; dat was Bert. Zijn ruimteschip was kapot, hij had met handbesturing moeten landen maar hij mocht van de mannetjes alleen op Mars blijven wonen als hij de wedstrijd won. Dus speelde hij vals omdat hij te weinig, benen had om goed te 2kunnen spelen. Toen wilden de Marsmannetjes hem in een pot 2kokende olie stoppen, voor straf . . .

‘En nu zien jullie hoe goed het is dat hij behalve wiskunde ook karate kent,’ riep Henk opgewonden. ‘Want nou vloert ie ze stuk voor stuk en weet hij nog net op tijd te ontsnappen.’

‘En midden in het bos vindt ie een ruimteschip van de Marsmannen en omdat-ie zo goed wiskunde kent weet hij meteen hoe dat werkt. Daarmee stijgt hij op om terug te keren naar de aarde,’ fantaseerde Bert er snel achteraan.

Liesje was naast haar verfdoos in slaap gevallen en juffrouw Annie droeg haar snel naar boven. Het was al bijna tien uur, maar we waren nog lang niet klaar en toen Willem ons wilde laten ophouden protesteerden we heftig. Het stripboek moest eerst af. En een rommel dat we maakten! De hele eetzaal lag vol papiersnippers, potloodslijpsel en verfklodders. Zodra het boek klaar was werden we naar bed gestuurd. De leidsters en Willem moesten toen zelf de troep nog opruimen. Ik dacht: ‘Ik slaap toch niet. Tjeetje, wat was dat leuk.’ Maar ik moet meteen in slaap gevallen zijn want verder herinner ik me niets meer.

Toen we ’s morgens beneden kwamen stond het stripboek met Berts ruimteavonturen te pronk op de speelkast. Het was nog mooier geworden dan ik had gedacht, we waren er mateloos trots op.

Ja, soms kon het in De Toevlucht erg gezellig zijn. Al maakten we wel eens ruzie, een enkele keer waren we precies wat juffrouw Annie hoopte dat we zouden zijn: één grote familie.

2. Schokkende onthullingen

Op 18 april werd ik twaalf jaar en twee dagen later begon de paasvakantie. Benito en ik gingen naar Apeldoorn om een week bij oma te logeren. Marcus ging naar Amsterdam, naar oom Erik en tante Alie. Tante Alie was een zuster van mijn overleden vader en best aardig. Ze hadden een winkel waarin ze gebakken vis, frites en frikadellen verkochten. De jongens gingen maar wat graag in Amsterdam logeren. Dan mochten ze meehelpen in de winkel en net zoveel eten als ze wilden. Ik had er ook wel eens gelogeerd, toen we nog in Buren in het weeshuis woonden, ik vond er eigenlijk niet zoveel aan. De hele dag in die baklucht staan! En tante Alie had alleen twee zoons, geen dochters.

Oma woonde in Apeldoorn op een ruime etage met vier kamers en ze was helemaal alleen. Daarom vond ze het fijn als ze logés kreeg. Mijn opa was een paar jaar geleden gestorven, dat vonden we wel jammer, want het was een aardige man geweest. We hadden ook nog een tante in Amersfoort maar die zagen we bijna nooit. We gingen er ook niet logeren, al hadden we gehoord dat ze in een kast van een huis woonde, midden in het bos. Misschien was ze te deftig geworden om zich met kinderen uit een tehuis te bemoeien.

Toen we in Apeldoorn uit de trein stapten stond oma al op het perron op ons te wachten, met een loodzware boodschappentas voor haar voeten. Die zat natuurlijk weer vol flessen prik, chocolade en andere lekkernijen. Oma vond het altijd nodig ons stevig te verwennen wanneer we kwamen logeren.

‘Dag kinderen, dag hartjes van me. Laat me jullie eens bekijken, zijn jullie gegroeid?’ Ze scheen altijd bang te zijn dat we te kort kwamen en niet zouden groeien. Benito ontfermde zich over de boodschappentas, ik droeg het koffertje, oma trippelde gezellig babbelend naast ons voort.

Ik hield niet zo van Apeldoorn. De buitenwijken vond ik wel mooi, maar de stad zelf was druk en rommelig. Ik wist dat ik en 2mijn broertjes in Alkmaar geboren waren, we waren dus eigenlijk stadskinderen, maar we waren opgegroeid in Buren en nu woonden we in Bronkpolder. In een stad kun je leuk winkelen, maar in een dorp kun je veel fijner spelen.

Eindelijk waren we er. Benito zeulde de boodschappentas de trap op, ik volgde met het koffertje. Oma hees zich omhoog met twee handen aan de trapleuning.

‘Mijn benen willen niet goed meer,' zuchtte ze, ‘maar ik kan toch niet naar een bejaardenhuis gaan? Bij wie zouden jullie dan moeten logeren in de vakanties?’

‘In Amsterdam,’ zei Benito onmiddellijk. Hij straalde, hij zag het al voor zich: in de vakanties geen plek om erheen te gaan uitgezonderd de vis-en-friteswinkel van tante Alie. Hij wilde niets liever.

Oma was pas achtenzestig, maar ze leek veel ouder. Dat onze ouders zo vroeg stierven moest haar veel verdriet gedaan hebben. Zoveel zelfs dat ze er nooit over wilde praten.

We wisten niet eens waaraan onze ouders overleden waren. Als ik er oma naar vroeg zuchtte ze en zei: ‘Kindlief, vraag me niets, ik kan er niet over praten.’ Lange tijd dacht ik: Zijn ze verongelukt? Tegenwoordig gaan jonge mensen niet zomaar dood, dat gebeurt alleen als je oud bent, dan krijg je allerlei ziektes. Misschien zaten ze samen in een auto en kwamen ze onder de trein. Ja, zoiets moest het wel geweest zijn. Ik had begrepen dat ik er voorlopig maar niet naar moest vragen. En toch ... waren we nu nog steeds niet groot genoeg om ingelicht te worden? We konden echt wel wat verdragen.

Ik maakte me opeens kwaad. Wat een onzin, al die voorzichtigheid! Oma moest eens weten hoeveel drama’s ik al te horen had gekregen van andere kinderen: over mishandeling en slaande ruzies, over hele nachten op straat zwerven, over weglopen en ontvoerd worden ... Benito en ik wisten heus wel dat de wereld niet zo mooi in elkaar zat als het in de schoolboekjes stond. De Toevlucht droeg niet voor niets die naam. In Buren hadden we een meisje gekend met grote littekens in haar gezicht. Ze was de enige die het verkeersongeluk had overleefd waarbij haar ouders en haar broertje gedood werden. Zelf had ze ook bijna een jaar in een ziekenhuis gelegen. Zulke dingen gebeurden nu eenmaal, je las er elke dag over in de krant. Nou, waarom mochten wij dan 2niet weten hoe onze ouders waren omgekomen? We zouden er heus geen nachtmerries van krijgen. Het was al zo lang geleden, kon oma daar nu nog niet over praten? Maar oma zag in ons natuurlijk nog steeds de ouderloze kleutertjes die huilend naar Buren werden gebracht en die te klein en onnozel waren om er iets van te begrijpen.

Oma pakte de boodschappentas uit en zette de flessen op de tafel. ‘Dorst?’ vroeg ze. ‘Van reizen krijg je dorst. Al dat stof en roet op die stations ...’

‘Roet?’ vroeg Benito. ‘Mens, tegenwoordig zijn de treinen toch allemaal elektrisch!’

‘Ja, ja.’ Ze babbelde een poosje over vroeger, toen er nog stoomtreinen waren die ze veel mooier vond dan de treinstellen van tegenwoordig. Ik werd er een beetje kriebelig van. Ik geloofde niet dat vroeger alles zoveel beter en mooier was geweest dan nu. Vroeger moesten de weeskinderen in een tehuis allemaal dezelfde kleren dragen. En ieder weeshuis had zijn eigen godsdienst. Er zaten nooit katholieke, hervormde of kinderen-met-niks door elkaar, zoals nu bij ons.

We dronken de limonade op, toen dwaalde ik wat rond door de woonkamer. Op de schoorsteenmantel stonden ingelijste portretten.

Kleurenfoto’s van tante Alie, oom Erik en de beide neven. Van tante Gerda, oom Henri en hun dochter Wilma voor een mooi huis, opzij zag je nog net een dure auto staan. Nog een foto van Wilma als klein meisje. Een foto van tante Alies viswinkel met oom Erik in een witte jas in de deuropening. Hij zag er jong uit: die plaat werd zeker gemaakt toen de winkel pas was geopend. Achter de grote ruit zag je bloemstukken te pronk staan en als je goed keek kon je tante Alies gezicht daarboven zien zweven. Tenslotte een foto van mij, Benito en Marcus bij de slotgracht in Buren. Wat een hummels waren we toen nog! Ik hield Marcus bij de hand, ik was zeker bang dat hij in het water zou vallen. Benito hield een stok onder de arm, Marcus drukte een speelgoedbeertje tegen zijn borst. Ik herinnerde me de dag waarop oom Erik die foto maakte. Hij wilde oma ermee verrassen op haar verjaardag. Van alles en iedereen had oma portretten op de schoorsteenmantel, alleen niet van mijn ouders. En toch was mijn vader een zoon van haar geweest. Plotseling geloofde ik niets meer van het verhaal dat oma, toen ze oude papieren verbrandde, per ongeluk de envelop met foto's van mijn ouders in het vuur had gegooid. Als je zoon jong is gestorven zet je hem in een gouden lijst op de opvallendste plaats in je huiskamer. Je stopt hem niet in een laatje tussen oude paperassen ...

‘Yvonne, kijk eens of de kurketrekker in het buffet ligt,' riep oma uit de keuken. Ik rommelde even in het laatje. De kurketrekker zag ik niet.

‘Oehoe, ik heb hem al!’ schalde oma's stem. Ik bleef neerkijken op de dingen in de buffetla. Oude brieven zag ik, kurken en touwtjes en het lint van een bonbondoos. Een bruine envelop waarop met potlood stond geschreven: foto's, Ik nam de envelop op, schudde hem leeg en bekeek de kiekjes. Ooms, tantes, kennissen van oma. En wie was dat? Voorzichtig viste ik het kiekje uit de stapel. Een jonge vrouw met lang donker haar knielde naast een kindje dat leerde lopen; op de achtergrond zag je vaag een wieg staan. Eerst dacht ik: tante Alie, maar het kind dat de eerste pasjes probeerde te maken was een meisje. Wilma? Tante Gerda was blond ... Achter mij hoorde ik oma de kamer binnenkomen. Ik draaide mij om en hield de kiek in de hoogte.

‘Ben ik dat? Is dat mijn moeder?’ Mijn hart roffelde. Oma scheen te schrikken en kwam snel toelopen.

‘Eh ... nee ... ja ... laat eens kijken.’

‘Is dat mijn moeder?’ vroeg ik schril. Ze knikte stom. Dat verbaasde me nog het meest: ze gaf geen juichkreet omdat er althans één foto’tje aan de ramp was ontkomen, ze stond erbij alsof ze op iets betrapt was.

‘La’s kijken,’ riep Benito. ‘Gossie ...’

Je kon het gezicht van de jonge vrouw niet goed zien, haar lange haren vielen voorover omdat ze zich over dat wankele kind boog. Maar ik kreeg opeens het warme gevoel dat ze héél mooi geweest moest zijn. Verwoed rommelde ik tussen de rest van de foto’s. ‘Waar is mijn vader?’

‘Huh?’

‘Een foto van mijn vader. Heeft u die echt niet meer? Waarom staat mijn vader niet op de schoorsteen, waarom zit mijn moeder tussen die onbelangrijke kiekjes?’

Oma raapte de foto’s bij elkaar, duwde ze terug in de envelop en schoof de la dicht.

‘Dat weet je toch, de meeste foto’s zijn bij ongeluk verbrand en..

‘Ik geloof er niks van!’

Oma’s gezicht werd rood. Ik schaamde me. Maar waarom zouden grote mensen niet liegen? Ik wist allang dat ze dat dikwijls deden.

‘Hebben ze in het tehuis gekletst?’ vroeg oma boos.

‘Wie?’ vroeg Benito.

‘Die ... die verzorgsters daar, of hoe heten ze.’

‘Juffrouw Annie, dat is onze groepsleidster,’ zei Benito behulpzaam.

‘Ja. Wat heeft ze jullie verteld?’

Benito begreep het niet, hij bleef van mij naar oma kijken, haalde de schouders op. Wat bedoelt ze toch? scheen hij te denken.

Mij begon het steeds duidelijker te worden dat er iets geheimzinnigs aan de hand was, iets dat te maken had met onze afkomst. Oma wendde zich af, begon de tafel te dekken, Benito zweeg. Ik ging voor het raam staan, keek naar buiten, tobde.

Eens had ik een vader en een moeder gehad die waren nu dood. Verongelukt, gestorven we wisten niet waardoor. We hadden begrepen dat we er niet naar moesten vragen omdat we oma dan te veel verdriet deden, maar nu dacht ik, dat er toch iets anders achter stak, iets waarover niemand in de familie wilde praten en wat wij niet mochten weten.

Waren de foto’s zoals oma beweerde, écht bij ongeluk in het vuur terechtgekomen of ... opzettelijk verbrand?

‘Kom je aan tafel, Yvonne?’ klonk oma’s stem. Ik bewoog me niet. ‘Yvonne ...’

Ik plofte op een stoel en keek neer op mijn bord.

‘Waarom liegt iedereen tegen ons?’ vroeg ik boos.

Oma schoof de broodschaal naar mij toe.

‘Eet nou maar. Straks zullen we er wel over praten.’

‘Waarover?’

‘Over alles wat je weten wilt.’

Hoopvol keek ik op.

‘Gaat u ons vertellen waaraan onze ouders gestorven zijn?’ vroeg ik gretig.

‘Ja, dat wil ik nou eindelijk ook wel eens weten,’ riep Benito. Oma knikte en wij vielen aan op de broodjes. Het viel me op dat oma nauwelijks iets door haar keel kon krijgen. Het moest wel iets héél vreselijks zijn waaraan ze nu dacht ...

‘Zie je,’ zei oma toen we de tafel hadden afgeruimd, ‘jullie zijn eigenlijk geen echte wezen ..

Ik wist wat er met ‘onechte kinderen’ werd bedoeld, dat waren kinderen wier moeder niet getrouwd was geweest. Van ‘onechte wezen’ had ik nog nooit gehoord. Bestonden die dan ook?

‘Wat bedoelt u met: geen echte wezen:’' vroeg Benito verbaasd. ‘Tja, zie je ... jullie ouders leven nog.’

We zaten paf.

‘Hebben wij ... een vader, nog steeds?’ gilde Benito opeens. Hij leek Marcus wel, zo schel klonk zijn stem.

‘En... een moeder?’ vroeg ik bevend.

Oma schudde beslist het hoofd. Nu begrepen we er helemaal niets meer van. Hadden we ze nu wel of niet?

‘Waar zijn ze?’ vroeg Benito. ‘Ergens in Zuid-Amerika of zo?’ ‘Je ... je moeder woont in ... in Den Haag, geloof ik.’

Ik hield de adem in. Zo dichtbij?

‘Weet u het niet zeker?’ vroeg Benito scherp.

‘Ik heb in geen jaren contact meer met haar gehad. Eigenlijk al niet meer sedert... sedert ze afstand van jullie deed.’

Het werd steeds raadselachtiger. Waar had oma het over?

‘Ik begrijp het niet,’ zei Benito. ‘Als ze nog leeft en zo dichtbij woont waarom komt ze ons dan nooit opzoeken?’

‘Dat... hoe moet ik het uitleggen? Ze is jullie moeder niet meer, ze heeft afstand van jullie gedaan.’

‘Wat is dat?’

‘Het betekent dat ze wettelijk niets meer over jullie te zeggen heeft.’

Raar hoor.

‘En mijn vader, leeft die ook nog?’ drong mijn broertje aan. ‘Waar zit die dan?’

‘Zeg dat wel: waar zit hij,’ prevelde oma verdrietig. ‘Of misschien is hij nu toevallig op vrije voeten,’ voegde ze er bitter aan toe. ‘Ik weet het niet, ik wil niets meer met hem te maken hebben.’

Ik kreeg opeens mijn stem terug.

‘Het wordt steeds gekker,’ zei ik kwaad. ‘U zegt dat we een moeder hebben die onze moeder niet is, en een vader van wie u niets af weet. Wat is er nou eigenlijk gebeurd? Waarom zitten wij in een weeshuis als we geen wezen zijn?’

Oma wreef met een zakdoek over haar gezicht.

‘Kinderen, het is zo moeilijk... jullie overvallen me er zo mee. Vergeet die vader van je alsjeblieft, hij is niet waard dat hij leeft. En ik wil hem nooit meer zien, hoor je, nooit meer! Al word ik honderd. Wat die man me heeft aangedaan ... Voor mij is hij dood.’

‘Was het zo erg?’ vroeg Benito verbluft.

‘Zes jaar kreeg hij,’ snikte oma.

‘Zes jaar wat?’

Benito en ik keken elkaar aan en we begrepen. Onze pa had in de gevangenis gezeten zes jaar! Waarom zo ontiegelijk lang? De vader van Henk had ook gezeten zat nog die had twaalf maanden gekregen voor een overval. Wat had mijn vader dan wel niet uitgevreten om zes jaar 2te krijgen? Ik werd er koud van. Oma huilde nu echt.

‘Vergeet het, vergeet dat jullie ooit een vader gehad hebben, dat is het beste,’ snufte ze. ‘Aan zo’n vader heb je niets ...’ Ze mompelde nog van allerlei maar dat verstonden we niet. Verbijsterd liet ik mijn nagels langs de rand van de tafel glijden.

‘Wat had hij gedaan?’ fluisterde ik.

Maar dat wilde oma niet zeggen. ‘Ik kan er niet over praten, nog steeds niet,’ zei ze gesmoord. Het was dus heel erg. Ik durfde niet verder denken. Ik hoorde oma zacht zeggen: ‘Dat over die gevangenisstraf had ik niet willen vertellen...’ en ze snoot hard haar neus.

‘Om zes jaar te krijgen moet je tenminste vliegtuigkaper zijn,’ siste Benito mij achter zijn hand toe. Ik keek hem dankbaar aan. Tjee... wat romantisch! En het klonk nog aannemelijk ook. Opgelucht haalde ik diep adem.

‘Voor mij is hij dood,’ hoorden we oma zeggen, ‘hij heeft zijn vader voortijdig het graf in geholpen, schande over de hele familie gebracht, zijn moeders hart gebroken, ik ken hem niet meer. Ik wil hem nooit meer zien, niet weten dat hij bestaat. Hij is mijn zoon niet meer.’

Het klonk als een smartlap van de Zangeres-Zonder-Naam, maar haar verdriet was echt, dat kon je zien. Ik zweeg, dacht aan mijn vader die zes jaar achter de tralies had gezeten, alleen.

Helemaal alleen? Geen bezoek, geen brief, geen pakje? Op het moment dat het vonnis werd uitgesproken had de keurige familie alle banden met hem doorgesneden. Op een boef in hun midden stelden ze geen prijs.

Oma had zelfs zijn foto’s verbrand... Ik schoof met stoel en al een eindje achteruit. Ik had ook wel zin om te janken. Drama’s horen van andere kinderen was niet leuk, maar je wende eraan dat de wereld vol onrecht was, dat kinderen daar het slachtoffer van dreigden te worden en door vreemde mensen in bescherming moesten worden genomen. Maar om dan te ontdekken dat je zelf ook zo’n geschiedenis had... Ik kon het nog niet verwerken. Voor mij was mijn vader nog steeds een jonge vent die met auto en al onder de trein kwam.

‘En mijn moeder?’ vroeg Benito. 'Vertel eens iets over mijn moeder.’

‘Ach, die Karen ... wat moet ik daarvan zeggen? Ze kreeg maar kinderen en nog meer kinderen en ze wist niet eens hoe ze ervoor moest zorgen. Ze was veel te jong, geloof ik. Ze liet jullie verkommeren tot het geen haar scheelde of kleine Marcus was er onderdoor gegaan. Als ik toen niet had ingegrepen... Ik geloof dat het een opluchting voor haar was dat ze afstand van jullie kon doen.’

‘Wat is dat nu precies: afstand doen?’ vroeg Benito weer.

‘Ze stond jullie af aan de voogdijraad, op last van de kinderrechter. Ze kon immers niet voor jullie zorgen: drie van die hummels die nog niet eens zindelijk waren, die alle drie nog gevoerd, verzorgd, gewassen moesten worden, elke dag... dat kon ze niet aan. Jij Yvonne, je was nog maar net drie, je kon lopen en praten en zelf eten, maar niet jezelf in bad stoppen, jezelf aankleden of jezelf bezighouden. Benito was nauwelijks twee, een peuter die overal aankwam, alles overhoop haalde, de hele dag aandacht opeiste. En Marcus lag nog in de wieg... Karen stond er helemaal alleen voor.’

‘Zat mijn vader toen al in de gevangenis?’

‘Ja. En ze waren al gescheiden. Karen had de kinderen toegewezen gekregen maar ze kon het niet aan ...’

‘Was er dan niemand om haar te helpen?’ vroeg ik woedend. ‘Geen sociaal werkster, sprong niemand van de familie bij? Je neemt een vrouw toch niet zomaar haar kinderen af, voorgoed!’

‘Ik sprong bij,’ vertelde oma. ’Natuurlijk liet ik haar niet stikken. Ik deed wat ik kon. Maar jullie woonden in Alkmaar en ik zat hier, in Apeldoorn. Toen jullie vader pas weg was heb ik Yvonne een tijdje in huis gehad. Ja, daar weet je niets meer van, meisje, je was nog te klein. Maar Karen, jullie moeder bedoel ik, eiste je terug, dat had iets te maken met een uitkering die ze zou krijgen. Hoe dat precies in elkaar zat weet ik ook niet, ik heb geen verstand van die dingen. In elk geval moest je terug naar Alkmaar. Ik bracht je zelf en een bende dat het er was! Ik ... ik maakte je moeder verwijten, ik ben altijd gewend geweest aan een keurig huishouden. Toen kregen we ruzie en ik liep met een kwaaie kop de deur uit. Ja, ik zou me daar door zo’n negentienjarig nest de les laten lezen! Woedend reisde ik terug naar Apeldoorn en liet weken lang niets van me horen. Toen kwam er een telefoontje van tante Alie: Moeder, zei ze, ik geloof dat het daar in Alkmaar niet goed gaat, wilt u niet eens gaan kijken? Zelf kon ze niet weg, oom Erik had de friteszaak pas geopend en ze had het razend druk. Bovendien zat ze zelf ook met twee kleine kinderen. Dus pakte ik weer een tas in en reisde naar Alkmaar. De toestand die ik daar aantrof was onvoorstelbaar! Benito liep rond in een afgezakte poepluier en stonk een uur in de wind. Marcus lag doodziek in de wieg en was vel over been. Jij Yvonne, jij zat doodstil in een hoekje en je keek zo lusteloos uit je ogen, je herkende me niet eens. En dat voor een levenslustig kind van drie! Ik zag meteen dat jullie ondervoed en vervuild waren terwijl Karen niets deed dan huilen en klagen. Ik holde naar buiten, naar een telefooncel en waarschuwde de politie. Wat moest ik anders doen? Ik dacht: dit gaat zo niet langer, dit is kindermoord.’

‘Oma!’ Verbaasd luisterde ik naar mijn overslaande stem.

‘Ja kinderen, het was werkelijk niet om aan te zien. Diezelfde middag nog kwam er een ziekenauto en jullie gingen alle drie naar het ziekenhuis. Marcus was er het slechtst aan toe. Ik zei je al: dat scheelde geen haar meer. De dokters kregen hem er weer bovenop maar het duurde maanden. Zodra jullie weer op krachten waren werden jullie ondergebracht in het weeshuis in Buren, Marcus kwam daar later ook. En je moeder tekende een papier waarin ze afstand deed van al haar ouderlijke rechten. Voor de hele familie was dat een opluchting, nu zou er tenminste behoorlijk voor jullie gezorgd worden.’

‘Kon dat zomaar ... ons weggeven?’ vroeg ik verontwaardigd. Oma zuchtte.

‘Ik geloof niet dat je moeder ertoe gedwongen werd. Ik bedoel: ze had goed kunnen vinden dat jullie een paar 2jaar in een tehuis bleven, om jullie later weer op te eisen. Maar dat wilde ze blijkbaar niet. Ik denk dat ze helemaal opnieuw wilde beginnen, vrij van alle zorgen en verplichtingen. Ze was nog geen twintig, moet je rekenen, en helemaal overspannen ...’

‘En mijn vader,’ riep Benito, ‘vond die dat zomaar goed. Protesteerde die niet?’

Oma haalde de schouders op.

‘Je vader,’ zei ze bitter, ‘welk recht had hij om te protesteren? Hij zat opgeborgen voor de eerstvolgende zes jaren, je moeder was van hem gescheiden. Hij zal wel op gerechtelijk bevel uit de ouderlijke bevoegdheid zijn gezet.’

Benito zei niets meer, ineengedoken zat hij op zijn stoel. Van zijn gewone jongens stoerheid was niets meer over. Ik ziedde. Ik was zo kwaad dat ik naar adem zat te snakken. Ze deden toch maar! Goed, toen dat allemaal gebeurde waren we nog te klein en te onnozel om te beseffen wat ons overkwam. Maar nu waren we niet klein meer en ik vond dat iemand óns toch wel eens iets had mogen vragen.

Zo van: ‘Jullie zijn nu oud genoeg, hoe denken jullie erover? Willen jullie tot je achttiende jaar in tehuizen blijven wonen of willen jullie het nog eens proberen met die ouders?’ Maar niemand vroeg ons iets. Nog steeds niet...

Plotseling snakte ik ernaar om iemand pijn te doen.

‘Toen ik acht jaar was,’ vertelde ik aan oma, ‘ging ik een schrift kopen in een winkeltje in Buren. Daar stonden een paar vrouwen met elkaar te praten, terwijl ik op mijn beurt wachtte. Ze hadden het over het weeshuis en die ene vrouw zei: “Ach ja... dat zijn allemaal wegwerpkinderen.” Ik begreep het toen niet goed, ik vond het zo gek klinken. Maar ik bleef er steeds aan denken, vooral als ik iemand iets hoorde zeggen over wegwerpflessen en zo ... En later, als ik van andere kinderen hoorde waarom ze uit huis geplaatst waren dacht ik weer: “Ook een wegwerpkind” en dat vond ik dan erg zielig. En nu zegt u dat wij het ook zijn: weggegooide kinderen!’

Oma rilde.

‘Wat een afschuwelijk woord. Hoe verzinnen ze het! Guttegut, wat kunnen mensen wreed zijn om zoiets te zeggen waar kinderen bij staan.’

Ik had mijn zin: oma was er kapot van.

‘Maar dat zijn we toch,’ snauwde ik. ‘Onze moeder heeft ons weggedaan en nooit meer naar ons omgekeken. En u heeft mijn vader weggegooid omdat hij niet deugde. Als je niet braaf en netjes bent, of je huis niet keurig schoonpoetst hoor je er niet meer bij. Niet dan?’

‘Doe niet zo klierig,’ grauwde Benito die niet goed kon aanzien hoe oma zat te huilen. Ik kon ook wel janken maar ik deed het niet.

‘Nu ben je onredelijk, mijn liefje,’ antwoordde oma verdrietig. ‘Maar ik neem het je niet kwalijk. Dit moet een grote schok voor jullie zijn. Probeer maar er niet te veel aan te denken. Het is jullie schuld niet. Jullie waren niets dan hulpeloze slachtoffers en het is goed, dat de voogdijraad zich over jullie ontfermde. Sommige mensen trouwen en krijgen kinderen, maar daarna blijkt dat ze niet geschikt zijn voor het ouderschap. Ze weten er geen raad mee. Ze zijn er te jong voor, of te onverantwoordelijk. Misschien kunnen ze het zelf niet helpen dat ze zo zijn ...’

Ik snoof, maar ik zei niets meer.

Oma boende haar gezicht droog en ging verder: ‘Dacht je, dat ik mezelf nooit verwijten heb gemaakt? Als een kind de verkeerde weg opgaat, zoals mijn jongste zoon Arno, ik bedoel: jullie vader, dan is het immers altijd de moeder die de schuld krijgt? Zij 2heeft dat kind niet goed opgevoed. Arno was altijd al een moeilijke jongen geweest, dat geef ik toe. Naar mij wilde hij niet luisteren, naar zijn vader ook niet. Hij was ... wild. Ja, dat was hij. Wild en ongezeglijk. Toen hij ging trouwen met die Karen hoopte ik dat hij een beetje man zou worden, dat hij zijn verantwoordelijkheid zou gaan beseffen. In zijn hart was hij geen kwade jongen. Maar hij was ook nog zo jong en zij ... Karen, was helemaal nog een kind. Zestien was ze! Natuurlijk moesten ze trouwen, halsoverkop!’ vervolgde ze bitter. ‘En de hele familie moest bijspringen om hen in de meubeltjes te zetten. De drie kinderen kwamen ook veel te snel na elkaar... alles scheen samen te spannen om de zaak fout te laten lopen. En het liep dan ook goed fout.’ Ze boende nog eens over haar gezicht met haar zakdoek, slikte iets 2weg, rechtte toen de rug. ‘Zo, nu weten jullie het. En het beste is, dat jullie de hele geschiedenis snel van je af zetten. Eigenlijk hebben jullie met die twee mislukte mensen niets meer te maken, jullie kennen hen niet eens. Jullie herinneren je niets van de vroegere ellende en dat is maar goed ook. Toen de kinderrechter ingreep was dat jullie redding, vergeet dat niet! En in die kindertehuizen zullen jullie genoeg kinderen ontmoet hebben uit gebroken gezinnen ... D’r gaan wat huwelijken kapot vandaag de dag. Ik denk wel eens, dat het allemaal door de t.v. komt, of door de reclame. De mensen willen allemaal een auto, een tweede huis, een boot en een caravan, maar met hun kinderen weten ze soms geen raad, die lopen er maar zo’n beetje bij en worden verwaarloosd. Ik weet warempel niet meer waar het met de wereld naar toe moet.’

Dat was oude-vrouwenpraat, dacht ik. Ik had oma dikwijls zulke dingen horen zeggen en ze stelden niets voor. Stug keek ik neer op mijn voeten. Zestien was mijn moeder geweest toen ze moest trouwen en negentien toen haar drie kinderen van haar werden afgenomen. Dan kon ze nu nog geen dertig zijn... Nog steeds jong, maar wel volwassen. En mijn vader? Ook nog een tamelijk jonge vent...

Zouden ze nog wel eens aan ons denken, zich afvragen wat er van ons geworden was? Zouden ze het weten? Misschien mochten ze van de rechter niet eens naar ons komen kijken en verlangden ze er heus wel naar.

‘Oma ...’ begon ik, maar ze schudde heftig het hoofd en stond op. ‘Genoeg. Ik wil er verder geen woord meer over zeggen,’ zei ze beslist.

‘Maar...’

‘Nee Yvonne.’

Ze liep naar de keuken en begon kopjes te wassen. Benito zat naar me te kijken.

‘Wat vind jij ervan?’ vroeg hij. Zijn stem klonk geknepen.

‘Ik vind het wel rot.’

‘Ja, ik ook.’

Maar dat was niet wat we voelden, besefte ik. Een zielig weeskind zijn, slachtoffer van het blinde noodlot, dat was één ding. Het was tragisch maar niet iets om je voor te schamen, niemand kan je iets verwijten. Maar ouders hébben, en weten dat die 2ouders bereid waren je zonder slag of stoot weg te geven omdat de last hun boven het hoofd groeide, of omdat ze niet deugden voor het ouderschap, dat was iets anders.

Hoeveel verhalen hadden we al niet gehoord, in Buren en nu in Bronkpolder. Verhalen over mishandeling, over weglopen en teruggehaald worden, over dronkenschap en wanbegrip, over eindeloze ruzies en vechtpartijen, over ouders die hun kinderen aanmoedigden om uit stelen te gaan en die grinnikend in de buit deelden. In het tehuis vertelden we elkaar onze voorgeschiedenis en meestal deden we dat heel nuchter, rustig, als iets wat nu eenmaal gebeurde. Als we het moeilijk hadden met onszelf konden we terecht bij één van de stafleden. Die deed dan zijn best te begrijpen, die troostte en sprak je moed in. Soms maakten de verzorgers er zelf grapjes over.

Zoals juffrouw Annie, die een keer verzuchtte: ‘Kindlief, ik ben zo vervloekt deskundig dat ik er zelf misselijk van word. Dus ga nu je huiswerk maken en schop maar stevig tegen de tafelpoot, dat wil ook wel eens helpen.’

Als ze zoiets zei moest je lachen en was je opstandige bui meteen over.

Oma was niet 2deskundig. Ze had ons het hele verhaal eigenlijk op een andere manier moeten vertellen, niet telkens in tranen moeten uitbarsten, niet nét doen of ze medelijden met ons had en in één adem zeggen dat we dankbaar moesten zijn.

Ik kon uit mezelf niet meer wijs worden. Ik was erg kwaad op mijn moeder, die ons zomaar had weggedaan en toch kon ik me haar niet herinneren. Echt verdriet had ik gehad toen ik afscheid moest nemen van juffrouw Caro. De eerste week in De Toevlucht had ik me heel erg wees gevoeld, alleen op de wereld. Maar ik wist ook dat het erbij hoorde, dat verzorgsters weggingen of werden overgeplaatst. En juffrouw Annie viel wel mee als je haar beter leerde kennen.

Toch was het moeilijk om te bedenken dat ik en mijn broers ook hoorden bij het grote leger kinderen waarover andere mensen zich moesten ontfermen, omdat de eigen ouders het niet konden. Ik herinnerde me de avond in De Toevlucht toen we het stripboek hadden gemaakt. Hoe we astronaut Bert op Mars lieten landen om hem mee te laten doen aan die gekke voetbalwedstrijd 2met vier ballen tegelijk. En hoeveel pret we daarmee hadden gehad. Eensklaps verlangde ik hevig terug naar die avond, toen we nog van niets wisten en zo onbekommerd konden lachen. Ik had het gevoel dat het nu nooit meer zo zou kunnen worden... zo zonnig! Wat er ook gebeurde, altijd zou ik eraan moeten denken dat wij ook wegwerpkinderen waren, net als Bert en Patricia...

Ik sprong op, rende naar de logeerkamer en ging heel lang op bed liggen huilen.

3. ... maar alles went

Dat zei oma altijd: ‘Je went aan alles, zelfs aan hangen.’ Ik vond het een stomme uitdrukking. Het leek me dat hangen iets was wat je maar één keer kon doen, dus je zou nooit tijd krijgen om eraan te wennen. Voor de rest... voor de rest had ze misschien toch gelijk. Toen we na de vakantie terugkwamen in De Toevlucht hoorde ik van Marcus dat tante Alie hem ook op de hoogte had gebracht, na een telefoontje van oma. Hij had zo’n beetje hetzelfde verhaal te horen gekregen als wij en tot mijn verbazing scheen hij het hele geval nogal vrolijk op te vatten. Het was trouwens toch vreemd, zoals we alle drie anders reageerden. Ik was woedend geweest, Benito terneergeslagen en Marcus scheen opgewonden bij de gedachte dat hij toch een echte moeder had. Dagenlang praatte hij over niets anders en ik vroeg me af of het wel tot hem doordrong dat die moeder hem eerst bijna had laten doodgaan en hem daarna had weggegeven.

Maar zoals ik al zei: we wenden aan het idee, zoals we ook steeds meer aan De Toevlucht wenden. Achter het kindertehuis was een groot grasveld, met speeltuig en een schuur. Dat grasveld liep af naar een brede sloot waarin de roeiboot van meneer Varseveldt lag. Soms ging de binnenvader met een paar van ons roeien of vissen. Om het gras kort te houden kwam er een geitje, dat we Sicky noemden en waar we allemaal dol op waren. Sicky werd verschrikkelijk verwend en wie moe was of verdrietig liep gewoon naar buiten en ging een poosje tegen de geit staan praten. Het dier keek je dan aan met grote goudkleurige ogen, mekkerde even, likte je hand dat troostte.

Toen ik pas in De Toevlucht was wilde ik steeds brieven schrijven naar juffrouw Caro, want ik miste haar zo. Langzamerhand ontdekte ik dat ik niet meer zo’n behoefte had om haar te schrijven over alles wat ons overkwam. Ze leek steeds verder weg te drijven. Maar één ding had ik geleerd van de scheiding. Het was veiliger om je op een afstand te houden, van niemand te gaan 2houden. Verzorgsters en groepsleidsters blijven niet altijd. 2Ze werden overgeplaatst of namen hun ontslag. Of je werd zelf ergens anders ondergebracht.

Juffrouw Annie deed haar best. Vriendelijk en verstandig was ze en ze stond altijd klaar om je te helpen. Maar ze hoefde zich niet te verbeelden dat ik ooit iets om haar zou gaan geven. Ik keek wel uit! Straks haalde ze het in haar hoofd om te gaan trouwen, of kreeg ze een andere baan en zou dezelfde ellende opnieuw beginnen. Nee, daar zou ik geen tweede keer intuinen!

Bovendien had ik Jeanne. Op school vertelde ik aan niemand dat mijn ouders nog in leven waren, alleen Jeanne mocht het weten want die was mijn beste vriendin. Ik bezwoer haar het geheim te houden en ze beloofde het plechtig, met haar hand op haar zilveren armband, want dat was haar liefste bezit. Als ze ooit haar. belofte verbrak beweerde ze, zou die armband roetzwart worden en zou iedereen kunnen zien dat ze haar woord niet had gehouden. Ik was daar behoorlijk van onder de indruk en erg blij dat ik zo’n goede vriendin had gevonden.

Dikwijls ging ik na schooltijd met haar mee naar huis. Dan blokten we samen voor de repetities of we deden spelletjes. Jeanne had een jonger zusje: Martine en dat was een leuk kind. Zo’n zusje had ik ook wel willen hebben.

Bij Jeanne thuis was alles anders dan in De Toevlucht. Jeannes moeder had niet gestudeerd en ze voedde haar dochters op bij ingeving. Dat kon je goed merken als Martine een van haar driftbuien kreeg of haar moeder een grote mond gaf. De ene keer lachte haar moeder erom, een andere keer keek ze verdrietig en soms werd ze boos; je wist nooit van tevoren hoe ze zou reageren. Dat maakte het juist zo spannend. Als je in De Toevlucht vervelend of opstandig was en ging dwarsliggen, werd er met je gepraat. Compleet plat gepraat werd je dan. En je zag zo’n staflid denken: ‘Dat kind is over zijn toeren, daar moeten we iets aan doen.’ Mij gaf dat juist zo’n onbehaaglijk gevoel, alsof ik geen mens was maar een apparaat dat kapot was gegaan en werd gerepareerd.

Op een kille dag in mei, toen ik samen met Jeanne op haar kamertje huiswerk zat te maken, kregen we de lente in het hoofd. Jeanne diepte een verfdoos op uit haar kastje, doopte de penseel in de inktpot en begon tulpen op het behang te schilderen. Ik 2kreeg meteen de smaak te pakken, vouwde blaadjes uit mijn schrift tot rozen, verfde ze paars en plakte ze met gom tussen de tulpen. De wand veranderde in een bloementuin.

‘Nu ben jij de bloemenkoningin,’ riep Jeanne uitbundig. Ze trok de sprei van haar bed, drapeerde die om me heen en keek rond om te zien of er nog iets was om het nóg echter te maken. Sieraden! Ze pakte twee kralen kettingen, vlocht er een krans van en zette die op mijn hoofd. Maar één van de kettingen brak en de kralen rolden naar alle kanten. Toen we bukten om ze op te rapen struikelde ik over mijn sleep, we vielen over elkaar heen en het glas knerpte onder onze zolen. We stikten van het lachen. ‘Je moet rode wangen hebben, vuurrood,’ verzon Jeanne. We krabbelden overeind. De verfdoos kwam er weer aan te pas. Jeanne streek met de natte penseel over mijn gezicht en dat kietelde zo dat ik het uitgilde.

‘Nu ben je net een Indiaan op oorlogspad,’ lachte Jeanne en ik trapte op de gevallen kralen in mijn haast om bij haar spiegel te komen en te zien wat ze ervan gemaakt had.

‘Pas op!’

De inktpot kletterde op de grond. Gelukkig brak hij niet, maar er zaten wel blauwe vlekken op het kleedje voor Jeannes bed. We drukten er vloeipapier op, toen liepen de vlekken nog meer uit. Mijn vingers zaten ook vol. Ik likte eraan wat afschuwelijk smaakte.

‘De handdoek,’ riep Jeanne. Met wat spuug en de handdoek probeerden we het kleedje schoon te maken, het werd alleen maar erger en de handdoek kreeg ook blauwe vlekken.

Op dat moment ging achter ons de deur open en Jeannes moeder kwam binnen met twee bekers chocolademelk. ‘Nou, nou, jullie maken me een lawaai... Waar hebben jullie zo’n plezier om?’ Toen zag ze de ravage. ‘Grote genade, wat een troep!’ Haar oog viel op het behang, op de handdoek, op de inktspatten en de ingetrapte gebroken kralen. Verbijsterd keek ze op ons neer.

‘Zijn jullie helemaal belatafeld om er zo’n puinhoop van te maken?’ schreeuwde ze kwaad. Met een smak zette ze de koppen op het bureautje, een kwak bruine chocolade gulpte over de rand. ‘Denken jullie dat ik niets anders te doen heb dan de rotzooi op te ruimen die jullie hebben gemaakt? Kijk dat behang eens... dat zit er nog geen jaar op. Yvonne! Waarom heb jij je zo 2idioot toegetakeld, wat moet dat voorstellen? Jullie lijken wel krankzinnig. Vooruit, ruim op en zorg dat het hier binnen een half uur schoon is. Ja, jij ook, Yvonne. Wat denk je wel, bij andere mensen de boel verruïneren? Vooruit, naar de badkamer en ga je wassen.’

Ik was me een ongeluk geschrokken. En tegelijk vond ik het prachtig om zó de mantel uitgeveegd te krijgen. Jeanne zei niets. Ze had de handdoek weer gepakt en depte de gemorste chocolade. Haar moeder rukte de doek uit haar handen.

‘Zo niet, rund! Ga naar de keuken, haal een dweil, warm water ...’

‘We speelden lentekoningin,’ piepte Jeanne verongelijkt.

Haar moeder antwoordde niet, ze liep naar de wand achter Jeannes bed en trok de papieren rozen los. Er kwam een hele reep behang mee.

‘Kijk nou toch! Als je vader dat ziet, zwaait er wat voor je. Maar jullie zullen het zelf moeten opknappen. Op zolder heb ik nog wel een rol behang liggen, die plakken jullie er zaterdag keurig tegenaan, begrepen?’

Jeanne begon te huilen.

‘Ik weet niet hoe je moet behangen,’ snikte ze.

‘Je weet wel hoe je behang moet vernielen,’ tierde haar moeder. ‘Yvonne, ga je wassen heb ik gezegd.’

‘Ja mevrouw.’

Ik liet de sprei van me afglijden, glipte de gang op en stond even later in de glimmende badkamer. Ik liet de wastafel vol lopen met warm water. De verf op mijn gezicht ging er gemakkelijk af, de inkt aan mijn vingers kostte meer moeite.

Toch was ik gauw klaar. Snel liep ik terug naar Jeannes kamer, want ik wilde niet dat zij alléén op haar kop kreeg. Ze zat nog steeds te janken op de rand van haar bed, terwijl haar moeder de sprei, het beddekleedje en de handdoek bijeen propte om ze mee te nemen naar beneden. Ook onder haar voeten knarsten de kralen.

‘Ik heb het niet alleen gedaan,’ snikte Jeanne.

‘Nee,’ zei ik, ‘we deden het samen. Dat die ketting brak was mijn schuld, ik stond niet stil toen ze me wilde kronen. En ik heb ook die inktpot omgestoten.’

‘Natuurlijk deden jullie het samen,’ foeterde Jeannes moeder.

‘Geen kind is in staat in zijn eentje zo’n troep te maken. In de keuken staat de stofzuiger, in de kast. Ga hem halen, Yvonne.’

‘Ja mevrouw.’

Ik rende naar beneden, vond de stofzuiger en sjouwde hem de trap op. Gek genoeg voelde ik me innig gelukkig.

Mevrouw De Vries bracht het kleedje, de sprei en de handdoek naar de badkamer terwijl ik de stofzuiger aansloot en onhandig begon te stofzuigen. Ik was bang nog meer dingen om te stoten, te breken of te vernielen, daardoor ging het nogal stumperig. Jeannes moeder kwam weer binnen, rukte de slang uit mijn handen en begon het zelf te doen. Jeanne huilde nog steeds.

‘Schei uit met dat gegrien. Dan moet je eerst je hersens maar gebruiken voor je een spelletje verzint. Ik vraag me af hoe moeders met twaalf kinderen het voor elkaar krijgen de boel aan kant te houden. Ik krijg van twee al de zenuwen ...’

Ik hoopte dat ze meer tegen mij zou mopperen dan tegen Jeanne, maar dat deed ze niet.

‘Ik zal zaterdag wel opnieuw behangen,’ bood ik aan, al had ik geen flauw idee hoe je zoiets moest doen.

‘We zien wel,’ antwoordde mevrouw De Vries kortaf. Voetstappen op de trap. Martine, die buiten had gespeeld, stak haar blonde hoofd om het hoekje.

‘Zeg moe ... o, wat is hier ... ?’ begon ze verbaasd.

‘Verdwijn jij. Pottekijkers kan ik er niet bij hebben,’ snauwde haar moeder.

‘Gut, ik heb toch niks gedaan,’ protesteerde Martine. Pats! Meteen had ze een draai om haar oren te pakken.

‘Doe wat ik zeg!’

Jankend droop Martine af. Jeanne verdween ook, nog steeds huilend.

‘Dat was gemeen!’ riep ik. 'Martine had niks gedaan.’

Zoiets kwam in De Toevlucht niet voor. Daar werd eerst zorgvuldig door de groepsleider uitgezocht wie wat had gedaan en daarna pas volgde de straf: precies in overeenstemming met de overtreding.

‘Mond houden jij en opruimen.’

‘Ja mevrouw.’

Zo ging het dus toe in een echt gezin: de moeder raasde tegen je, gaf je een klap als je het niet verdiende, verloor haar zelfbeheersing, zondigde tegen alle regels van de kinderopvoeding. Geen vakvrouw met een dure opleiding. Gewoon een mens, met fouten. O, wat zalig ...

Mevrouw De Vries rechtte de rug. ‘Ruim jij verder maar op, ik ga naar beneden,' zei ze opeens weer kalm. Ik knikte en nam de stofzuiger over. Het meeste was al gedaan, alleen in een hoek kraakte het nog van de gebroken glazen kralen. Toen ik die had weggezogen poetste ik het bureaublad schoon, nam de stofzuiger uit elkaar en bracht de stukken naar beneden.

De deur naar de woonkamer stond open. Aan tafel zaten Martine, Jeanne en hun moeder genoeglijk nieuwe chocolademelk te slurpen en tompoezen te eten. Mevrouw De Vries keek op en wenkte me.

‘Kom er bij, Yvonne. Jij lust zeker ook wel wat?’

‘Graag,’ zei ik verwonderd. Was de donderbui voorbij?

‘Krijg ik er ook nog een?’ riep Martine. Ze nam het waar, dat haar moeder iets had goed te maken.

‘Jij hebt je portie gehad.’ Die vlieger ging dus niet op.

En dat, schoot het door mij heen, was weer wél volgens de regels. Jeannes moeder liet zich niet chanteren.

‘Mevrouw,’ zei ik zacht, ‘het spijt me. Ik ... het was verkeerd van me om zo’n bende te maken.’

‘Ja, ja, het is al goed.’

‘Als we nog eens lentekoningin willen spelen zullen we het buiten doen.’

Ik vond mezelf onuitstaanbaar braaf, maar ik was bang dat ik niet meer bij Jeanne thuis zou mogen komen als ik mijn excuses niet maakte.

‘Dat is je maar geraden ook!’ Mevrouw De Vries glimlachte en ik lachte terug. Ik voelde me prima.

Martine niet.

‘Ik had niks gedaan en u gaf me een klap,’ mokte ze.

‘Zeg, blijf je aan de gang? Ik heb je toch al gezegd dat ik er spijt van heb.’

‘Maar het was niet eerlijk.’

‘Ben jij altijd eerlijk?’

‘Ik sla niet iemand die het niet heeft verdiend.’

‘Ik sla ook wel eens niet als je het wél verdiend hebt,’ gaf haar moeder terug. Martine moest daar even diep over nadenken.

‘Worden jullie in De Toevlucht nooit geslagen?’ vroeg Jeanne plotseling. Ze huilde niet meer. Ik schudde het hoofd.

‘Is daar nooit iemand stout?’ riep Martine verbaasd.

‘O jawel... dikwijls genoeg.’

‘En krijgen jullie dan niet op je kop?’

‘Reken maar. Dat wil zeggen: er wordt eerst met ons gepraat.’ ‘Alleen gepraat? Krijgt nooit iemand een pak slaag?’

‘De stafleden mogen niet slaan. Maar ze geven straf. Huisarrest of extra keukendienst.’

‘Wat is dat?’

‘Mevrouw Berger is de kokkin, maar ze gaat om zes uur naar huis. Na het eten moeten we bij toerbeurt de eetzaal en de keuken opruimen, pannen uitschuren, koffieapparaat schoonmaken — zulke dingen. Wie straf heeft krijgt extra keukendienst te doen.’ ‘Werken dus,’ meende Martine. Ze was een bijdehand kind.

‘Ja, daar komt het op neer.’

‘En zakgeld inhouden, doen ze dat ook wel eens?’ vroeg mevrouw De Vries.

‘Nee. Dat vindt de binnenvader niet eerlijk. Zakgeld is iets waarop we allemaal recht hebben. Als ze dat inhouden gaan de kinderen misschien stelen en wordt alles nog veel erger,’ legde ik uit.

‘O moe, u heeft mijn zakgeld wel eens ingehouden,’ riep Martine, blij dat ze nog een klacht had gevonden. ‘Weet u wel, toen ik die vaas had gebroken.’

‘Dat was dan ook weer iets wat ik fout heb gedaan,’ lachte haar moeder.

‘Gossie, ik wou dat ik in De Toevlucht woonde,’ mijmerde Martine hardop. ‘Nooit een klap, nooit zakgeld inhouden... Gaaf hoor!’

‘Het zou je daar niet bevallen,’ prevelde mevrouw De Vries.

’Tuurlijk wel! Lekker stout zijn en niet eens een standje krijgen, alleen een preek.’

‘En vaten wassen, van wel... met hoevelen wonen jullie er nu?’ ‘Vijftien, en vijf stafleden,’ zei ik snel.

‘Nou, kijk eens aan: alle vaten wassen van twintig man. Je zou in geen uren klaar zijn.’

‘Die borden gaan toch zeker in een afwasmachine!’ Je kon Martine niets wijs maken.

‘Nou, maar van al dat gepraat krijg je ook wel eens de kriebels,’ lachte ik.

Jeanne zat er nog wat stilletjes bij. Ze schaamde zich misschien. Of ze vond het verschrikkelijk dat haar moeder boos op haar was geweest. Ze moest eens weten. Grote mensen die nooit echt kwaad op je worden, je alleen maar ‘begrijpend’ toespreken, dat was het ergste wat er bestond. Dan voelde je je zo schuldig... Maar eens lekker worden uitgekafferd, dat deed je goed. Dan was de schuld geboet en de lucht opgeklaard, je kon verder leven met een schoon geweten.

Die zaterdag werd Jeannes kamertje opnieuw behangen. Haar vader deed het en wij moesten helpen. We stonden meer in de weg dan dat we echt konden helpen en meneer De Vries bromde een beetje op ons, maar je kon horen dat hij het niet meende. Toen de wand klaar was gingen we met z’n allen naar beneden, theedrinken en zelfgebakken cake eten. Jeanne zei blij: ‘Net of Yvonne ook een zus van me is, hè moe?’ en dat klonk geweldig. Nee, niet alle moeders waren mispunten die hun kinderen weggaven of er geen raad mee wisten. De meeste moeders waren aardig, hartelijk, en verwenden hun kinderen. Benito, Marcus en ik hadden alleen maar pech gehad, heel in het begin. Maar nu was het leven goed en misschien zou het altijd zo blijven.

4 Rampnacht

Meneer Varseveldt, de binnenvader van De Toevlucht, was een aardige man. Hij zwoer bij de democratie en hield ervan zo nu en dan een soort gesprekskring te organiseren waaraan we allemaal konden meedoen. Meestal ging het erom dat er een vernieuwing moest worden ingevoerd. Die werd dan uitgelegd, het voor en tegen ervan werd besproken. En al hadden wij geen echte inspraak en werden de beslissingen buiten ons om genomen, het gaf ons toch het gevoel dat er rekening met ons werd gehouden. En misschien was dat ook wel zo, misschien zou zo’n verandering, als we er alle vijftien zwaar op tegen waren, wel niet doorgaan. Maar omdat elke nieuwigheid als een verbetering werd voorgesteld hadden we er gewoonlijk weinig op tegen.

Daarbij was meneer Varseveldt verliefd op een woord: kleinschaligheid.

Omdat we niet wisten wat het betekende, legde hij het ons uit: ‘Hoe kleiner, hoe beter,’ bedoelde hij ermee. Hij haatte alles wat massaal, groot en ingewikkeld was.

‘In ons land zijn tehuizen waarin honderden kinderen zitten. Stel je eens voor,’ zei hij rillend. ‘Opvoedingsfabrieken zijn het. Met de scholen gaat het tegenwoordig net zo. Overal vind je schoolgemeenschappen met soms twaalfhonderd leerlingen en zo’n tachtig docenten. Je reinste leerfabrieken. Ik vind dat we de zaken klein en overzichtelijk moeten houden, zodat iedereen die erbij betrokken is, tot zijn recht kan komen.’

Om die reden wilde hij beslist niet dat er ooit meer dan vijftien pupillen tegelijk in De Toevlucht zouden komen.

‘Dit is altijd een klein weeshuis geweest, vier eeuwen lang,’ beweerde hij, ‘en het is goed zo. Hoe dichter we het ideaal van een gewoon gezin benaderen, hoe beter het is voor jullie.’

Daar moest ik toch om lachen.

‘Een gezin van twintig mensen? Zoiets bestaat toch zeker niet.’ ‘Dat moet je niet zeggen, Yvonne. In de tijd van jouw overgrootmoeder waren zulke grote gezinnen beslist geen uitzondering.’ ‘Vandaar dat er toen kleine kinderen dood gingen,’ riep Henk. ‘Ja, helaas wel. Er was veel armoede, de behuizing was slecht, van hygiëne hadden de mensen nog nooit gehoord en de dokters wisten ook nog niet veel. Maar die tijden zijn voor ons land gelukkig voorbij. Tegenwoordig wonen de mensen ruimer, ze hebben badkamers, moderne keukens en minder kinderen. De kinderen die ze hebben worden tijdig ingeënt tegen allerlei gemene ziekten en dus hebben ze een betere levenskans. Dat is wat ik met kleinschaligheid bedoel: hoe kleiner hoe beter.’

’t Is maar wat je betere levenskansen noemt,’ bromde Marijke. ‘Ik had een broertje van vier, maar dat werd mooi kapot gereden door een vrachtauto. Midden in de stad.’

‘Snelverkeer is een ziekte waartegen je niet kunt worden ingeënt,’ riep Bert. We begonnen meteen door elkaar te praten over auto’s, brommers en fietsen, tot meneer Varseveldt de handen boven het hoofd hief.

‘Stilte,’ riep hij. ‘Over de ziekte van de toenemende verkeerschaos zullen we het later wel eens hebben. Wat ik nu wilde vertellen gaat over kinderbescherming.’

‘Dat is hetzelfde,’ meende Bert weer.

‘Ja, maar dat bedoel ik niet. Kijk, in de moderne kinderbescherming hebben we ingezien dat niets zo goed is voor een kind als opgroeien in een gewoon gezin. Daarom proberen we hier in De Toevlucht ook zoveel mogelijk op een gewoon gezin te lijken. Maar met vijftien pupillen en vijf stafleden blijft 2het een kindertehuis. Dus wordt er nu geëxperimenteerd met gezinshuizen. Hier in de omgeving komt er ook één.’

‘Wat is een gezinshuis?’

‘Een gewoon huis waarin een vader, een moeder en een stuk of vijf kinderen wonen. Die ouders hebben een of twee kinderen van zichzelf, de vier andere komen uit een tehuis als De Toevlucht. Dat zijn dus de pleegkinderen ...’

‘Vier tegelijk?’

'Ja.’

‘Maar er zijn al te weinig pleeggezinnen waarin één kind kan worden opgenomen,’ wierp Henk tegen.

‘Precies. Bovendien is bijna nergens plaats voor kinderen die bij elkaar moeten blijven, zoals bijvoorbeeld Yvonne en haar twee 2broers. We vinden het niet juist om broers en zusters van elkaar te scheiden en afzonderlijk onder te brengen als het niet hard nodig is. Voor één kind is soms een tijdelijk pleeggezin te vinden, voor drie tegelijk is dat praktisch onmogelijk. In een gezinshuis kan het wel.’

‘Maar hoe krijg je mensen zo gek dat ze in een gezinshuis trekken waar ze, behalve hun eigen kinderen er nog vier bij krijgen?’ vroeg Patricia weifelend.

‘Ze moeten het als een beroep beschouwen,’ antwoordde meneer Varseveldt, ‘en het moeten idealisten zijn. Mensen met een klein gezin die graag een gróót gezin zouden hebben en die bereid zijn daaraan hun beste krachten te geven.’

‘Nou, nou ...’ prevelde Henk.

Ik moest opeens denken aan Jeannes moeder die had gezegd: ‘Ik krijg van twee dochters al de zenuwen.’ Natuurlijk meende ze dat niet zo, het kwam alleen omdat ze kwaad was op dat moment. Maar toch ... vijf...

‘Het is voor de pleegouders in een gezinshuis ook een hele opgave,’ vervolgde meneer Varseveldt. ‘Ze moeten goed beseffen waaraan ze beginnen en we kunnen hun ook niet de lastigste exemplaren op de nek schuiven. Zelfs de gemakkelijksten onder jullie zijn al moeilijk genoeg. Overigens hoeven die mensen het niet alleen te doen; van de voogdijraad en het moederhuis krijgen ze alle hulp die ze maar nodig hebben, financieel en materieel. Het kernpunt is dat zo’n gezinshuis, al is de samenstelling wat ongewoon, toch het normale gezin zo dicht mogelijk benadert. Dus met een vader die elke ochtend naar zijn werk gaat, een moeder die thuis is als de kinderen uit school komen en met een vijftal kinderen van verschillende leeftijden die als broertjes en zusjes met elkaar opgroeien.’

‘Dat zal me een ruzies geven,’ grinnikte Marijke.

‘Mensen zijn mensen en een beetje gekibbel hoort er ook bij,’ gaf de binnenvader toe. ‘En wat zou dat? Hoe normaler zo’n experimenteel gezin functioneert, hoe beter.’ Hij kon het nooit helemaal laten om moeilijke woorden te gebruiken. Maar daar schrokken we niet meer van. Vaktermen en voogdijkinderen hoorden bij elkaar.

‘En komt er in Bronkpolder nu ook een gezinshuis?’ vroeg Benito. ‘Niet hier. Binnenkort wordt er een mooie oude boerderij in de 2buurtschap Bolk verbouwd. Als die verbouwing klaar is gaan vier kinderen uit De Toevlucht daar wonen met pleegouders. En natuurlijk met de eigen kinderen van die pleegouders.’

Bolk kenden we wel. Dat lag zo’n kilometer of zes van Bronkpolder af. Veel meer dan een verzameling huizen en boerderijen langs een dijk was het niet. Je had er wel een zee van ruimte. ‘En wie worden de gelukkigen?’ vroeg Henk luchtig. ‘Ik toch niet, hoop ik. Ik wil volgend jaar op kamers.’

‘Broers-en-zusters komen het eerst in aanmerking,’ zei de binnenvader. ‘Waarom dat zo is, heb ik daarstraks al uitgelegd. In dit geval wil dat zeggen: Yvonne, Benito en Marcus.’

‘Wij?’ vroeg Benito blij.

‘Ik ook?’ Marcus gilde en zat te wippen op zijn stoel. De week ervoor was hij tien jaar geworden, hij voelde zich groot.

‘Jullie drieën, en verder Patricia. Wat vinden jullie ervan?’ ‘Waarom ik niet?’ vroeg Bert onmiddellijk.

‘Wil jij Yvonne tussen alleen maar jongens zetten? De pleegouders die we voor de Bolkerhoeve hebben gevonden hebben zelf een zoontje van vijf.’

‘Wat hebben we daar nou aan,’ bromde Benito teleurgesteld. ‘Zo’n hummel... Dan heb ik liever Bert er bij.’ Ik zei niets. Zo’n klein broertje leek me wel leuk.

‘Ja, helemaal mijn idee,’ straalde Bert.

‘Het spijt me jongen, maar het gaat niet.’

‘Nou, mij lijkt het wel wat,’ zei Patricia. ‘Alleen... ik zit in Bronkpolder op de huishoudschool en ik heb geen fiets. In Bolk is alleen maar een basisschool, geloof ik. En ik ben niet van plan van school af te gaan, ik hoef nog maar één jaar.’

‘Er is een busverbinding met een uursdienst,’ zei meneer Varseveldt. ‘En bovendien krijg jij een fiets.’

‘Jofel.’

Piet, de broer van Marijke, sloeg met de vlakke hand op het tafelblad. ‘Wij zijn ook broer-en-zus,’ zei hij boos. Hij had een lage, hese stem, alsof hij altijd gromde. ‘Waarom mogen wij niet?’ ‘Later misschien. Voor dit gezinshuis zijn vier pleegkinderen voorlopig het maximum.’

‘ ’t Zit anders,’ bromde Piet schor. ‘Daarnet zei u het al: u wilt die mensen niet de lastige exemplaren op de hals 2schuiven. De pleegkinderen die ze krijgen moeten brave, zoete, schijnheilige 2huichelaars zijn. Goed aangepast en zonder eigen wil. Anders wordt het te moeilijk voor die idealisten. Getverderrie!’

Ik had kunnen voorspellen dat meneer Varseveldt vriendelijk zou glimlachen.

‘Kom nou, Piet... Is Benito zo’n brave jongen? Is Marcus een zacht eitje?’

‘Walgelijk braaf zijn ze, alle drie,’ siste Piet.

Nu viel Marijke in:

‘Hoor eens, meneer Varseveldt, ik heb helemaal geen hekel aan De Toevlucht en ik wil hier best blijven. Dat Bolk is ook maar een gat dichtgestopt met krantepapier. Boeren en buitenlui, anders niks. Hier in Bronkpolder hebben ze tenminste nog wel eens een discoavond en een paar sportclubs. Wat heeft Bolk? Laat mij maar fijn blijven waar ik ben. En laat Piet maar kletsen, die kankert altijd.’ Onder de tafel door probeerde Piet haar te schoppen, maar ze kende hem en had haar benen snel teruggetrokken. ‘Mis, pestkop!’

‘Geen ruzie maken jullie,’ zei de binnenvader hard. Ik was blij dat Piet zijn zin niet zou krijgen. Ik mocht hem niet. Hij was al veertien, een driftkop en een ruziemaker. Hij had al twee keer met Henk gevochten maar van die kon hij niet winnen en dus deed hij het nu niet meer. Hij pestte liever kinderen die jonger waren. Benito had hij een keer een blauw oog gestompt en Marcus zorgde er wel voor altijd uit zijn buurt te blijven. Maar ik vond het ronduit heerlijk dat Patricia met ons mee zou gaan. Een grote zus!

‘Hebben ze daar in Bolk ook een geit?’ vroeg Marcus plotseling. ‘De Bolkerhoeve, zoals het gezinshuis gaat heten, is een oude stolpboerderij,’ vertelde meneer Varseveldt. ‘Vroeger hoorde er een groot weiland bij, een boomgaard en een tuinderij. Die lappen grond zijn verkocht. Alleen het huis met het erf zijn aangekocht door de voogdijraad. Eerst moest alles verbouwd en gemoderniseerd worden. Er komen badkamers in, en centrale verwarming, een moderne keuken... In het najaar zal alles klaar zijn en dan kunnen Yvonne met haar broers en Patricia erin. Een hond, een paar katten, duiven of kippen kunnen beslist wel. Eigenlijk is dat iets wat jullie met je pleegouders onder elkaar moeten uitmaken.’

‘Ja, een hond,’ riep Benito. ‘Dat lijkt me gaaf. Met een hond kun 2je rennen en je kunt hem kunstjes leren.’

‘Ik heb liever een geit,’ schreeuwde Marcus koppig.

Mij kon het niet zoveel schelen, ik hield van dieren. Van alle dieren die zacht, warm en levend waren. Niet van slangen of schildpadden, die kon je niet knuffelen.

Eensklaps begon ik hard te lachen.

‘Heb ik iets geks gezegd?’ vroeg meneer Varseveldt.

‘Ik wed,’ riep ik jolig, ‘dat die Bolkerhoeve op de lijst van monumenten staat.’

‘Ja, hoezo?’

Ik schudde het hoofd, stikkend van de lach. Natuurlijk! Eerst Buren, toen Bronkpolder, straks de Bolkerhoeve ... allemaal historische monumenten. Het zou nooit ophouden, mijn leven lang zou ik onder monumentenzorg blijven vallen. Net of ik en Benito en Marcus heel belangrijke kinderen waren: de troetelpoppen van Het Rijk.

Willem, het oudste staflid, nam opeens het gesprek over. ‘Maar eerst,’ zei hij triomfantelijk, ‘gaan we in de zomervakantie met zijn allen op kamp.’

Op slag vergaten we het gezinshuis.

‘Waar?’ vroeg Bert.

‘Op de Veluwe.’

‘Echt kamperen?’

‘Ja. Met zes tenten. En omdat mevrouw Berger dan ook een paar weken met vakantie gaat zullen we zelf ons kostje moeten koken. Op kampvuurtjes.’

‘Hoi, hoi,’ loeide Marcus.

‘Houd jij zo van aardappelen schillen?’ informeerde Marijke liefjes.

‘Dan maak ik bosbessenpudding,’ voorspelde Patricia.

‘Ik zal rijst koken,’ gilde ik, want dat deed ik bij oma ook wel eens.

‘En wie bloemkolen het kamp binnensmokkelt, wordt door mij hoogstpersoonlijk gevild,’ dreigde Bert.

‘Spoorzoeken, ik wil spoorzoeken,’ riep Koos.

‘Kun je er voetballen?’ vroeg Arie.

Willem haalde kaarten en folders voor de dag, liet ons zien waar het kamp zou zijn, ergens in de buurt van Wapenveld, een plaatsje waarvan ik nog nooit had gehoord. Juffrouw Annie besloot een 2extra ketel chocolademelk te gaan koken, want het zou wel weer laat worden vanavond... Ze kreeg gelijk, het werd een dolle boel. Als Martine ons had kunnen zien, terwijl we door elkaar praatten en wilde plannen maakten, zou ze weer gezegd hebben dat je beter in een kindertehuis kon wonen dan bij je vader en moeder. Alsof het bij ons altijd zo’n gezellige keet was ... Pas toen ik om een uur of tien in bed rolde, nog helemaal vol van de kampeerplannen, drong het tot mij door dat Piet de rest van de avond geen mond meer had opengedaan. Zat het feit dat hij niet naar de Bolkerhoeve zou gaan hem nog steeds dwars?

Ik werd wakker van een vreemde lucht en een hoop herrie. Iemand gilde. Marijke vloog overeind van haar bed en trok aan de lichtschakelaar. Het was benauwd in het kamertje, ofschoon het raam open stond. En het stonk!

‘Brand!’ gilde Marijke.

Ik was nog steeds niet goed wakker, ik had het benauwd. De deur werd opengesmeten en juffrouw Annie stond in pyjama op de drempel.

‘Eruit,’ zei ze hees, ‘gauw, trek een jas aan.’

Buiten hoorde ik sirenes loeien, overal werd met deuren geknald. Zenuwachtig stond ik op en neer te springen, terwijl Marijke naar de gang stoof en de klerenkast opentrok. Ik zag Benito langs rennen, gevolgd door Marcus, Bert en Henk. Willems harde stem klonk boven alles uit.

‘Neem de achtertrap, jongens. De achtertrap!’

Marijke wierp me een jas toe en sleurde me mee. Boven het lawaai uit hoorde ik de stafleden commando’s roepen. Een kind gilde, een paar andere huilden, toen was ik beneden en dook de tuin in. Benito holde voor me uit. Het gras was nat aan mijn blote voeten, ik huiverde in de kille nachtlucht. Hoog boven de polder stond de hemel, bezaaid met sterren en een halve maan. Verder rende ik, over het gras tot aan de brede sloot en het steigertje met de roeiboot. Marcus zat erin: rillend in niets dan een openstaande pyjama. Ik sprong naast hem en sloeg mijn jas half over hem heen.

‘Stil maar, het is al over,’ zei ik zonder te beseffen wat ik zei, want hij gaf geen kik. Pas toen durfde ik om te kijken. Uit een kapot zijraam van het huis zag ik dikke rookwolken kolken. Dat 2moest de keuken van De Toevlucht zijn. Willem beende .zenuwachtig over het grasveld, de handen als een toeter aan de mond. ‘Iedereen 2hier komen,’ brulde hij. ‘Rondom mij verzamelen.’ ‘Kom,’ zei ik en hees Marcus overeind. ‘Hij wil ons tellen.’ Even later stonden we om Willem heen, terwijl brandweermannen in glimmende jassen met slangen over het zijpad sjouwden en elkaar van alles toeriepen. Ik zag één van hen door de achterdeur naar binnen gaan met een bijl in zijn handen. In de huizen links en rechts van De Toevlucht gingen de lichten aan, mensen kwamen naar buiten rennen, ook maar half aangekleed.

Willem telde. Omdat we niet stil stonden, want we wilden het bluswerk van dichtbij zien, raakte hij voortdurend de tel kwijt en dat maakte hem nog zenuwachtiger.

‘Piet! Waar is Piet? Lieve God, waar hangt Piet uit. Is-ie nog binnen?’

Willem stormde weg, werd tegengehouden door een brandweerman.

‘Piet!’ schreeuwde hij, ‘die is nog binnen!’

Meneer Varseveldt en zijn vrouw waren uit hun woning naast De Toevlucht gekomen en begonnen op hun beurt ons te verzamelen en te tellen. Nog meer brandweermannen gingen het huis in, slangen achter zich aan trekkend. Anderen stonden dikke stralen water in de rookwolk te spuiten. Even later zag ik zo’n man in zijn glimmende jas met juffrouw Annie uit de achterdeur komen. De groepsleidster zag er verwilderd uit, ze had as en roet op haar gezicht, haar korte haar stond recht overeind en haar bril was ze kwijt.

‘Ik kan Piet nergens vinden,’ snikte ze. De brandweerman trachtte haar te kalmeren.

‘Stil maar juf, mijn mannen zijn al bezig het hele gebouw te doorzoeken. Als-ie ergens is, vinden ze hem wel.’

‘Maar dan is het te laat! Hij kan intussen gestikt zijn.’

‘Welnee juffrouw, we hebben de brand al bijna onder de knie. Er is geen gevaar meer.’

Toch bleven we allemaal, verzorgers en pupillen, om Piet roepen. Want één ding was nu wel duidelijk: niemand had hem nog gezien.

‘Misschien is hij in paniek geraakt en het dorp ingerend,’ zei meneer Varseveldt bezorgd. De rookwolk uit de kapotte zijramen 2werd minder. De binnenvader keek er even naar en nam toen een besluit.

‘Ik zal mijn auto uit de garage halen en het dorp doorrijden. Misschien zie ik hem lopen.’

Dat zou hem niet meevallen want de halve Dorpsstraat stond vol mensen. Het geloei van de sirenes, de herrie van de motorpomp had iedereen uit de slaap gehaald. En zo dikwijls brandde het niet in Bronkpolder; een flinke fik wilde iedereen wel zien. Mijn voeten waren intussen steenkoud geworden. Marcus, half onder mijn jas verscholen, stond te klappertanden. Mevrouw Varseveldt maakte een weids armgebaar.

‘Allemaal mee naar binnen. Jullie staan hier kou te vatten.’ Ze wees naar haar eigen woning. De meeste kinderen begonnen zich opgelucht in de richting van haar achterdeur te bewegen, maar Bert weigerde:

‘Ik wil het zien.’

‘Niks ervan, je staat hier een longontsteking op te doen. Zó uit je warme bed de koude nacht in, dat kan niet. Vooruit!’ Mopperend volgde hij ons. Maar toen kreeg Marcus het op zijn heupen. ‘De geit,’ gilde hij. ‘We moeten de geit redden.’

Sicky had zijn stal in het schuurtje in de achtertuin. Het schuurtje liep geen enkel gevaar. Maar Marcus was niet tot bedaren te brengen, hij moest en zou eerst door het ruitje gluren om zich ervan te overtuigen dat Sicky niet in lichterlaaie stond. Natuurlijk was het pikdonker in het schuurtje en zag hij niets. Ik sleurde hem mee naar de warmte van meneer Varseveldts huis.

Met zijn allen op een kluitje in de huiskamer van de Varseveldts kwamen we weer een beetje op verhaal. Juffrouw Mara kwam aanlopen met een paar stugge handdoeken en liet ons onze voeten droogwrijven, die ijskoud en kletsnat waren van de dauw op het grasveld. De binnenmoeder deelde kommen hete thee uit.

‘Ik geloof dat het allemaal wel meevalt,’ zei ze gemaakt opgewekt. ‘Het is alleen maar een brandje op de benedenverdieping. Ik geloof niet dat het vuur veel verder is gekomen dan de eetzaal. Morgen liggen jullie weer allemaal gewoon in je eigen bed.’ ‘Maar hoe kon het nou opeens gaan branden daar?’ riep Marijke. ‘Ja, hoor eens, dat weet ik ook niet. Dat zoekt de brandweercommandant wel uit.’

‘Kortsluiting,’ giste Bert.

De binnenmoeder keek bezorgd. Geen wonder: zij en haar man waren verantwoordelijk voor ons en voor De Toevlucht. ‘Dat geloof ik niet,’ zei ze zwakjes.

Juffrouw Annie kwam de stampvolle huiskamer binnen. Ze zag er nog altijd verwilderd uit.

‘Piet al terecht?’ was het eerste wat ze vroeg. Ze was het laatst van iedereen het huis uitgekomen. Ze had gezocht en gezocht tot de brandweerman haar mee naar buiten had genomen. Aan haar ogen die vreemd onwennig stonden nu ze geen bril op had, kon ik zien dat ze zó wel weer terug zou willen hollen om nog eens te kijken of Piet niet ergens bewusteloos op de eerste verdieping lag, bevangen door rook of hitte.

‘Mijn man vindt de jongen wel,’ suste mevrouw Varseveldt. ‘Wie heeft de brand eigenlijk ontdekt?’ informeerde Patricia.

‘Ik,’ zei Henk. ‘Ik kon niet slapen, toen moest ik naar de w.c. Toen ik op de gang kwam rook ik een brandlucht. Ik ging naar beneden om te kijken en zag hoe de eetzaal in lichterlaaie stond. Ik sloeg meteen alarm.’

‘En godlof net op tijd,’ rilde juffrouw Annie dankbaar.

‘We hadden wel allemaal in onze bedden gebraden kunnen worden,’ zei Bert huiverend.

‘Welnee, iemand 2van ons zou het voor die tijd zeker gemerkt hebben,’ viel juffrouw Annie in, die ons de nachtmerrie van de gedachte aan levend verbranden wilde besparen.

Maar haar kamer lag recht boven de eetzaal en ze had er niets van gemerkt dat vlak onder haar bed een brand 2woedde. Als Henk het niet ontdekt had... Ik keek naar haar zoals ze daar op een poef zat, in een vuile pyjama, met een vuil gezicht en wanhopige ogen. Net als Willem maakte ze zich hevig ongerust over de verdwenen jongen. Ik besefte plotseling hoezeer wij haar aan het hart gingen, hoe verantwoordelijk ze zich voelde.

Nu ja, dat was haar vak.

Een paar kinderen die nogal overstuur waren, kregen van mevrouw Varseveldt iets kalmerends. En toen zat er niets anders op dan te blijven wachten tot het ochtend werd. En tot ze Piet gevonden hadden.

5 Piet

In het oosten kleurde de hemel rood. Nog meer brand? Nee, de dageraad. We hoorden een auto het grindpad opdraaien, de steentjes knarsten onder de wielen. Allemaal veerden we overeind en bleven gespitst zitten luisteren.

Mevrouw Varseveldt ging de kamer uit. We hoorden stemmen, mensen de trap op lopen... Even later kwam de binnenmoeder weer de kamer in. Ze zag bleek.

‘Het is in orde. Piet is terecht.’

‘O gelukkig,’ zuchtte juffrouw Annie. Mevrouw Varseveldt keek niet blij.

‘Waar zat die dooie vissiesvreter?’ informeerde Marijke.

‘Mijn man,’ zei de binnenmoeder zacht, ‘heeft hem mee naar boven genomen, hij is nogal... van streek.’

‘Wie? Piet of uw man?’ vroeg Bert.

‘Waar was de jongen?’ vroeg juffrouw Mara.

‘Mijn man vond hem op de straatweg naar Alkmaar.’

‘Daar helemaal? Hoe ... ?’

‘We praten er later wel over,’ zei mevrouw Varseveldt moe. ‘Overigens is de brand geblust. Als jullie de kleren van de kinderen willen halen kunnen ze zich aankleden. De bovenverdieping is in zijn geheel gespaard gebleven. Alleen gelijkvloers is nogal wat schade.’

‘Ik ga al.’ Juffrouw Annie sprong op, blij dat de rampnacht voorbij was. Samen met juffrouw Mara rende ze weg.

Ze kwamen terug met onze kleren en toen we ons allemaal hadden aangekleed en om beurten hadden gewassen in de badkamer kregen we weer thee, en boterhammen met jam. Daarna mochten we naar buiten. Nieuwsgierig drongen we de achtertuin van het kindertehuis binnen.

En ach ... wat zag De Toevlucht er uit! De eetzaal een zwartgeblakerde, druipende ruïne. De grote aangrenzende keuken een puinhoop. De hele benedenverdieping kletsnat, de mooie marmeren gang een modderbrij. Het grasveld achter het huis een verzamelplaats van verkoolde tafels en stoelen, scherven en samengeklonterde gesmolten plastic. Bert vond er een stuk half verbrand papier tussen, nam het op tussen duim en wijsvinger.

‘Kijk eens,’ zei hij droevig, ‘mijn ruimtevaartavontuur. Mijn ruimteschip in vlammen opgegaan — nou moet ik ten eeuwigen dage op Mars blijven zitten.’

Tussen de rommel liepen nog een paar brandweermannen rond, terwijl de commandant ernstig met de binnenvader op het zijpad stond te praten.

In de Dorpsstraat stopte een politie-auto. Twee wachtmeesters liepen naar meneer Varseveldt en zeiden iets.

‘Over mijn lijk!’ hoorden we opeens de binnenvader schreeuwen. ‘Die jongen hoort niet in een cel!’

We vergaten tussen de verkoolde resten te snuffelen en stonden doodstil. Waar hadden ze het over? Benito, struikelend over de rommel op het grasveld holde op mij en Bert toe.

‘Heb je het al gehoord?’ siste hij. ‘De brand vannacht was door Piet aangestoken. Daarom was hij er vandoor gegaan.’

‘Nee!’ Ik kon het niet geloven. Had Piet ons werkelijk allemaal willen vermoorden? Piet was een naarling, dat wel... maar zoiets!

‘Waarom?’ vroeg Bert verbluft. Benito haalde de schouders op. ‘Hij zal wel een probleemkind zijn,’ zei hij onverschillig.

Ik moest opeens denken aan de vorige avond en hoe me toen al was opgevallen dat Piet geen mond had opengedaan. Maar in De Toevlucht hoefde je niet geheimzinnig te doen met je problemen. Je kon er altijd onder vier ogen over praten met de binnenvader of met één van de stafleden. En als die er niet uitkwamen schakelden ze de psycholoog in, of iemand van de kinderbescherming.

‘Dan moet-ie toch wel eventjes goed gek zijn geweest,’ gromde Bert nijdig.

‘Misschien wou hij niet mee op kamp van de zomer,’ zei Benito. ‘Daarvoor steek je toch geen heel huis in de fik, dat kun je dan toch zéggen!’ Bert vond het maar een rare geschiedenis. Ik begreep er ook niet veel van. Goed, Piet was een ruziemaker en je kon hem beter uit de weg gaan als hij een slechte bui had. Maar brandstichting... twintig menselijke wezens in levensgevaar brengen! Daartoe had ik Piet nooit in staat geacht. Toch had hij het gedaan. Nu kwam de politie hem ophalen, maar de binnenvader weigerde de jongen af te staan. ‘Over mijn lijk,’ had hij geroepen. Vond hij het dan niet verschrikkelijk wat Piet had gedaan? Hij was die nacht op zoek gegaan met zijn auto en hij had lang rondgereden onder de sterrenhemel. Tenslotte had hij Piet gevonden: kilometers verderop. Wat had de jongen hem op de terugweg verteld?

Willem kwam naar buiten met een groot pak overalls onder de arm.

‘Wat staan jullie hier te smoezen?’ riep hij. ‘Help liever mee de rotzooi opruimen. Vandaag hebben jullie allemaal vrij van school. De Toevlucht moet zo snel mogelijk weer bewoonbaar worden gemaakt.’

In de Dorpsstraat was een tractor met drie lege containers verschenen. We trokken allemaal een overall aan en toen begon het schoonmaakwerk. De meisjes moesten de marmeren gang, de vernielde eetzaal en de half verwoeste keuken uitboenen. De jongens kregen de opdracht de containers te vullen met de verbrande troep die door de brandweermannen naar buiten was gegooid. We kregen al gauw schik in het werk. Lekker niet naar school en met zijn allen verwoed aan de gang zijn was best leuk. We spatten elkaar nat met water en omdat alles wat je aanraakte roetzwart was, zagen we er spoedig uit als veertien zwarte pieten. De stafleden sjouwden en boenden net zo hard mee. Eerst leek het een karwei waarmee we nooit klaar zouden komen. Maar na een paar uur zwoegen begon je toch al resultaten te zien.

Om twaalf uur was in elk geval het grasveld weer leeg. Er werden drie manden vol belegde broodjes gebracht en we picknickten op het gras. Gelukkig was het prachtig weer. We vergaten dat we te weinig geslapen hadden, dat we ons die nacht een ongeluk waren geschrokken, dat één van ons van brandstichting werd beschuldigd. We zaten in het gras, de zon scheen .op onze hoofden, de melk was koel en fris. De stank van de brand hing in onze overalls en haren, maar daar waren we intussen aan gewend geraakt.

‘Niet gek,’ mompelde Patricia terwijl ze haar bruine arm uitstak en nog een broodje nam. ‘In zo’n tehuis beleef je nog eens wat. Alleen jammer dat we hier in zo’n boerengat zitten,’ vervolgde 2ze. Haar witte tanden vermaalden het broodje met een gretigheid alsof ze nooit genoeg te eten had gehad. ‘Ik zou liever in de stad zitten. Daar heb je mooie winkels.’

‘Wat je zegt,’ gromde Marijke. ‘Nou, ik woonde in een stad, in Amsterdam nog wel. Geen Amerikaan kan rustig sterven als-ie niet eerst in Amsterdam is geweest om De Nachtwacht te zien en zijn zakken te laten rollen op het Leidse Plein. Nou, van mij mogen ze de stad houden, met alles d’r op en d’r an! Misschien is het fijn als je geld hebt, maar als je dat niet hebt om al die mooie spullen te kopen, loop je je rot te ergeren. Dan krijg je alleen maar zin om ze te jatten.’

‘Hadden jullie geen geld?’ vroeg Patricia met volle mond. ‘Zelden. Mijn vader verzoop zijn halve uitkering en als-ie dan thuiskwam en moeder haar beklag deed konden we allemaal een pak op onze donder krijgen. Op een keer sloeg-ie mijn moeder vierkant het Wilhelmina-ziekenhuis in. Toen zijn de buren naar de politie gelopen en werden mijn broer en ik weggehaald. Kwam ik eindelijk ergens waar ik niet werd afgerammeld om niks! Hou jij je grote stad maar niets dan ellende.’

‘Ja, er is veel leed op de wereld,’ zuchtte Patricia met een t.v.stem. ‘En vertel me niks over Amsterdam, ik ben er ook geboren ... En ik vond het er geweldig! Misschien omdat mijn moeder centen genoeg had.’

‘Verbeeld je maar niks,’ zei Marijke snibbig. ‘Jij zit nu hier en toch zeker niet omdat je het thuis zo paradijselijk had.’

‘Jawel, véél te paradijselijk. Ik had tenminste zes stiefvaders tegelijk. Maar omdat die niet met hun vuile tengels van mij af konden blijven, liet mijn moeder me weghalen. Blij toe... was ik meteen uit die smeerboel vandaan en hoefde zij niet meer jaloers te zijn.’

‘Hoe kan iemand zes stiefvaders tegelijk hebben?’ vroeg ik verbaasd. Patricia schaterde.

‘Hoor dat, de heilige onschuld. Nou Yvonne, dat kan heel goed, hoor. Tenminste als je zo’n moeder hebt als ik. Zeg, zijn er nog broodjes?’

Ik verslikte me. Want terwijl die twee meiden gezellig over hun voorgeschiedenis zaten te keuvelen en ik er rustig naar zat te luisteren, drong het opeens tot me door dat Piet de broer van Marijke was!

‘Gezondheid kind,’ riep Marijke, me op de rug kloppend. Ze was klaar met eten en ging prinsheerlijk languit in het gras liggen, de armen gevouwen onder haar hoofd. ‘Hè lekker, dat zonnetje.’ ‘Hé Marijke,’ riep ik, zodra ik weer adem had, ‘daar denk ik nu pas aan. Piet is jouw broer.’

‘Jammer genoeg.’

‘Houd je niet van hem?’

‘Van dat stuk verdriet? Waarom zou ik?’

‘Nou ja, omdat hij je broer is.’

‘Mooie broer. Die wordt net zo’n ellendeling als mijn vader.’

‘Ja, dat hebben we gezien vannacht.’ Patricia maakte een weids armgebaar waarmee ze het hele grasveld en de gehavende Toevlucht omvatte.

‘Net iets voor Piet,’ bromde Marijke lui.

‘Maar,’ haperde ik, ‘is het echt zéker dat Piet de boel heeft aangestoken?’

Marijke knikte met gesloten ogen.

‘Reken maar. Hij heeft al bekend ook. De brandweermannen vonden in de eetzaal een gesmolten jerrycan nou, hoe zou die daar gekomen zijn, denk je? Het was de jerrycan waarin Henk het benzinemengsel voor zijn brommer bewaarde en die altijd onder het afdakje van de schuur stond. En toen meneer Varseveldt dat lieve broertje van mij oppikte, op de weg naar Alkmaar stonk hij een uur in de wind naar de benzine.’

Oef, dacht ik geschrokken, dan heeft het weinig gescheeld of ze hadden Henk van de brandstichting kunnen beschuldigen! Vooral omdat hij de eerste was die alarm sloeg... zoiets vinden ze al gauw verdacht.

De broodjes waren op, dus ging ik ook maar liggen, naast Marijke en Patricia.

‘Ik weet ook waaróm Piet het deed,’ zei Marijke, de ogen dicht tegen het scherpe licht van de hemel.

‘Waarom dan?’

‘Hij was jaloers. Omdat jij en je broertjes naar dat gezinshuis mogen, en wij samen niet.’

‘Lekker dier voor een gezinshuis,’ prevelde Patricia half slapend. Ik ging weer overeind zitten.

‘Heeft hij dat tegen jou gezegd, dat hij jaloers was?’ vroeg ik ontsteld.

’Tuurlijk niet, We spraken bijna nooit tegen elkaar. Ik kan dat joch niet uitstaan.’

‘Hoe weet je het dan?’

‘Poeh, ik ken mijn fijne broertje toch! Ik zag het gisteravond al aan zijn gezicht: hij was woedend. Als hij kwaad wordt gaat hij óf schreeuwen en met dingen gooien, óf hij trekt wit weg, zegt geen woord en gaat zitten broeden. Nou, dat deed-ie gisteravond ook. Toen dacht ik al: o jé, straks gaan we wat beleven met dat stuk vergif. Maar dat hij de boel in de fik zou steken daaraan dacht ik geen moment.’

‘We hadden allemaal levend kunnen verbranden,’ mijmerde Patricia.

‘Nou nee ... Hij zal gedacht hebben: de kamers van de stafleden liggen precies boven de eetzaal, die gaan er dus het eerst aan. Intussen zullen de kinderen zich wel weten te redden,’ meende Marijke.

‘Je neemt het nogal kalm op,’ zei ik verwijtend.

‘Wat moet ik dan doen, me schamen? Ik heb dat joch niet gemaakt! Dat hij toevallig mijn broer is is mijn pech, maar wat kan ik er verder aan doen? Wat mij betreft zie ik hem nooit terug.’

‘Wat denk je dat er met Piet zal gebeuren? Hij zit nu in het huis van meneer Varseveldt.’

‘Ze zullen hem wel overplaatsen naar een tehuis voor jeugdige criminelen of tussen de moeilijk opvoedbaren zetten. Als ze mij dan maar hier laten.’

Marijke sperde haar ogen open en ging met een ruk rechtop zitten. ‘Ik ben niet moeilijk opvoedbaar, ik ben net een lammetje, altijd braaf en gehoorzaam behalve als niemand op me let natuurlijk. Maar ik zit hier prima en waar ze Piet naar toe sjouwen zal me een zorg zijn.’

‘Ze hebben er een hekel aan om broers en zusters te scheiden,’ zei ik beklemd.

‘Weet ik. Maar ze hoeven niet te proberen om mij naar een tehuis te sturen waar je voortdurend bewaakt en bekeken wordt, waar elke avond de lepels en vorken worden geteld om te zien of er niks gejat werd, of waar je om acht uur netjes binnen moet zijn en waar ze al je post lezen.’

‘Wat ga je doen als ze je naar zo’n tehuis sturen?’ vroeg ik.

‘Staken! En weglopen... Nou ja, zoiets.’

‘Lekker lammetje,’ grinnikte Patricia.

Willem blies op een fluitje.

‘Rustpauze voorbij!’ galmde hij over het grasveld. ‘Roetslaven aantreden, er moet weer geboend worden!’

Lachend krabbelden we overeind en gingen aan het werk.

6 De verloren moeder

Piet keerde niet meer terug in De Toevlucht en dat vonden we logisch. Marijke bleef gelukkig en toen gingen we op kamp. Het was zalig. Het weer zat ons niet mee, het regende in die weken nogal veel en van de beloofde kampvuurtjes waarop we moesten koken kwam niets terecht. Het sprokkelhout was te nat. Willem had het na de eerste regendag al bekeken, hij sprong in zijn autootje en reed naar Zwolle waar hij een groot butagastoestel kocht. Op butagas koken was natuurlijk lang zo leuk niet. Maar verder hadden we pret genoeg. Door drijfnatte bossen hielden we speurtochten en zelfs een keer een nachtwandeling. We bouwden een hut van takken en vochten met elkaar wie er het eerst in mocht. We trokken de pennen van elkaars tent los, zodat degene die erin zat onder het neerstortende tentzeil werd bedolven. Willem had een fototoestel en maakte kiekjes van ons. In alle standen en bij allerlei bezigheden stonden we erop: terwijl we water haalden, hout sprokkelden, in een kring zaten en aardappelen schilden, terwijl we onze sokken uitwasten of een aangekoekte pan uitschuurden. Toen we later de ontwikkelde foto’s bekeken leek het net, of we die twee weken niets anders hadden gedaan dan hard werken. Maar dat was niet zo.

Laat in de herfst verhuisden wij drieën en Patricia naar Bolk. We hadden van tevoren kennis gemaakt met onze pleegouders en het leken erg aardige mensen. We moesten ze tante Marie en oom Rienus noemen, dat klonk gezellig. Tante Marie was een stevige vrouw met gepermanent haar en bloemetjesjurken die haar nog breder maakten. Oom Rienus werkte bij een transportbedrijf in Bolk en hij was ontzettend handig: knutselen was zijn grote hobby. Nou, dat was wat voor Benito!

De Bolkerhoeve bracht ons allemaal in verrukking: wat een ruimte!

Beneden was de hal, daarachter lagen de eetkamer, de geweldige woonkamer met een open haard, de keuken en de bijkeuken. Door 2de gang achter de eetkamer kwam je bij een badkamer met w.c., een slaapkamer (voor Freddy, het zoontje van onze pleegouders) en de trap naar boven. Daar lagen grote en kleinere slaapkamers, weer een badkamer en een ruime overloop met kasten. Een tweede trap leidde naar de zolder onder het met riet bedekte stolpdak. Echt een zolder om te knutselen, met geheimzinnige hoeken achter de brede schoorsteen, een zolder om van aardmannetjes en tovenaars te dromen, om hele toneelvoorstellingen te geven als het regende. Overal in het huis waren nog hokjes die ooit als opslagruimten gediend hadden en die een geheimzinnige sfeer ademden. Via de bijkeuken kon je ook in de stal komen. Eens hadden daar tientallen koeien gestaan, nu was de stal leeg en kon benut worden voor het drogen van de was, of als werkplaats. Als je dat wilde zou je er een boot kunnen bouwen of er antieke rijtuigen kunnen stallen. Opzij van het erf was nog een flinke schuur die als garage werd gebruikt en achter het huis, daar waar de weilanden begonnen stond nog een schuur: voor fietsen en brommers. Het achtererf bestond uit grasland; het eerste wat Marcus zei toen hij dat zag was: ‘Daar kunnen we 2best een geit houden.’ We waren geen boerenkinderen en zouden het ook nooit worden, maar op de Bolkerhoeve werden we allemaal op slag verliefd. Ik kreeg een kamer aan de achterzijde en toen ik mijn koffer had uitgepakt bleef ik een poosje staan voor het raam, uitkijkend over de polder, over een groot weiland met schapen, naar de tuinderijen in de verte. Ik kon nog niet geloven dat dit voortaan mijn tehuis zou zijn, dat ik nu in een echt gezin was opgenomen, met een (pleeg)moeder die net als Jeannes moeder tegelijk lief, onredelijk en warm kon zijn. Met een vader die uit zijn slof kon schieten als je vervelend was, die als hij ’s avonds van zijn werk kwam wilde horen wat je de hele dag had gedaan, bij wie je terecht kon als er een spijker door de binnenzool van je laars stak, zodat je blaren liep ... Alles wat ik bij Jeanne thuis had gezien en waarop ik zo jaloers was geweest, dat had ik nu ook! Maar goed dat ik juffrouw Annie nooit écht aardig was gaan vinden, nu had het afscheid van De Toevlucht mij weinig moeite gekost. Jeanne en Bert zou ik wel missen, al had mijn vriendin beloofd elke week een keer op de fiets naar Bolk te komen.

Het huis rook nog naar verse verf en beneden mij hoorde ik gestommel. Overal was het nog een bende want tante Marie en 2oom Rienus waren ook pas verhuisd en de kasten moesten nog worden ingericht; de gang en keuken stonden vol onuitgepakte kisten en dozen. Ik zag Marcus uit de schuur komen met een gereedschapskist onder de arm, ergens klonk hamergeklop.

‘Yvonne, waar zit je?’ klonk het van beneden. Ik zuchtte, wendde me af van het raam en liep naar beneden. Tante Marie en Patricia waren in de eetkamer bezig de servieskast vol te stouwen. Elk bord, elk kopje zat in kranten gepakt. Patricia scheurde het papier eraf en gaf de spullen aan tante Marie, die alles met een theedoek afveegde en op de planken rangschikte. Ik begon mee te helpen.

‘Hoe vind je het hier, Yvonne?’ vroeg tante Marie hartelijk. ‘Groot,’ antwoordde ik.

‘Ja, bijna té groot voor zeven mensen. Dit huis zal heel wat onderhoud vergen. Nu ja, Patricia en jij moeten maar een handje helpen.’

Patricia hief met een ruk het hoofd op.

‘De jongens niet?’ vroeg ze scherp.

‘Denk je dat ze dat kunnen?’ prevelde tante Marie. Ik begon te lachen.

‘In De Toevlucht hebben de jongens net zo goed keukendienst als de meisjes. En ze moesten net als wij hun eigen bed opmaken en hun kamers in orde houden.’

‘Hm ja ...’

‘Ik vond dat heel goed,’ zei ik nadrukkelijk. Tante Marie keek verward.

‘Ik weet niet... Als jongens volwassen worden krijgen ze een ander leven dan vrouwen. Dan hebben ze er niet veel meer aan of ze geleerd hebben hun bed op te maken ...’

‘Waarom niet?’

‘Dan hebben ze een vrouw om het huishouden te doen.’

‘Tjee, wat antiek!’ riep Patricia. ‘Tante Marie, heeft u ooit gehoord van emancipatie?’

‘Kijk,’ legde onze pleegmoeder uit, ‘dit is een groot huis en een groot gezin. Dus zullen we de taken moeten verdelen, dat is logisch. Maar al hebben ze deze boerderij gemoderniseerd, er moet nog heel wat gedaan worden. Er zijn te weinig kasten, in de keuken moeten extra planken komen, overal moeten haken en roeden worden aangebracht; een paar extra contactdozen zou 2ook geen overbodige luxe zijn. Ik bedoel maar: er is mannenwerk en vrouwenwerk te doen. De jongens kunnen mijn man helpen bij al die klusjes, jullie meisjes kunnen mij helpen.’ Patricia schudde haar lange haar naar achteren.

‘Ik heb niets tegen werkverdeling,’ zei ze snibbig, ‘maar wél als er onderscheid wordt gemaakt. In De Toevlucht werden we allemaal op dezelfde manier behandeld, daar maakte niemand verschil. Ik heb wel met Willem de roeiboot staan verven terwijl Koos bezig was de keukengordijnen op te hangen, die pas gewassen waren. En zo hoort het ook. Het kan me niks schelen of Benito een jongen is: als het zijn beurt is om de tafel te dekken of de afwasmachine leeg te halen, dan zal-ie het doen ook! En ik ga zeker zijn bed niet opmaken nooit van mijn leven!’

Tante Marie zuchtte even.

‘Nou ja, we zien wel hoe we het regelen,’ mompelde ze. ‘Voorlopig zitten we nog in de rommel.’

Vreemd, dacht ik, heeft ze er nog niet over nagedacht hoe we hier moeten leven?

De nieuwe school viel gelukkig mee. Omdat er op de basisschool in Bolk maar twee leerkrachten waren en weinig kinderen, kwamen ik, Marcus en Benito in hetzelfde lokaal terecht. Het plezierigste was, dat meester Bakkenis niet op voorhand aannam dat wij dom waren, omdat we toevallig voogdijkinderen waren. Ik zat nu in de zesde en als zesdeklasser was je iemand in dit schooltje: het handjevol vierde en vijfdeklassers zag hoog tegen je op. Dat was leuk. Meester Bakkenis had ook meer geduld met me als ik even moest verzinnen, en toen bleek dat ik betere beurten maakte dan in Bronkpolder.

De winter stelde de Bolkerhoeve op de proef. De bomen langs de dijk stonden kaal en druipnat op de zon te wachten, de storm zwiepte om het huis. Er waren moeilijkheden met de centrale verwarming en wat later met een bevroren waterleiding. Als het glad was of gesneeuwd had nam Patricia de bus om naar school te gaan, maar omdat die om het uur reed, kwam ze dan te vroeg of te laat. Ze had wel een fiets, maar ze droomde van een brommer ze was net zestien geworden. Met Kerstmis zorgde oom Rienus voor een mooie kerstboom en we zongen er bij, dat was mooi.

Maar nauwelijks was het nieuwe jaar aangebroken en werd het leven weer gewoon of Marcus ging dwars liggen.

Sedert we wisten dat we geen echte wezen waren, hadden we er weinig meer over gesproken. Op de een of andere manier hadden we het feit aanvaard dat we behoorden tot het grote leger weggegeven kinderen. We waren er niet anders door geworden. Dat we voogdijkinderen waren had ons trouwens nooit gestoord; we wisten immers niet beter? In Buren, in Bronkpolder en nu in Bolk gedroegen we ons als alle andere kinderen: van tijd tot tijd schopten we keet, roofden we appeltjes uit de boomgaarden, maakten we ons vuil, verzamelden stripboeken en postzegels, hadden we altijd honger, reden schaats op de bevroren sloten en maakten ruzie.

Kwam het omdat we op deze mooie boerderij opeens wél in gezinsverband leefden, met een moeder die de huishouding beredderde, met een vader die zijn dagelijks werk en zijn hobby’s had, met een poes die voor de haard lag te spinnen, met een hond die ons tegemoet rende als we uit school kwamen, dat Marcus het plotseling op zijn heupen kreeg? Ik weet het niet. Maar opeens had mijn broertje het in zijn hoofd gezet dat hij zijn eigen moeder wilde zien. Hij moest en zou weten hoe ze er uitzag, of ze hem nog zou herkennen, of hij op haar leek. Ik en Benito vonden het een grandioos idee en vielen hem bij. Tante Marie keek gekwetst toen we er over begonnen, misschien voelde ze het als een afwijzing van haar pogingen om een plaatsje in ons hart te veroveren. Ze was erg lief voor ons, trok haar eigen zoontje niet voor, ze zag ons voor vol aan, ze had geen vooroordelen. Kortom: ze was als een moeder voor ons. Waarom wilden we juist nu dan onze lijfelijke moeder leren kennen?

Marcus gaf het niet op. Zodra we met zijn zevenen om de tafel zaten en tante Marie het eten opschepte, begon hij er weer over, dag na dag.

‘We weten dat ze bestaat. We hebben er récht op haar te zien,’ betoogde hij.

‘Ja,’ riep Benito, ‘dat vindt ik ook.’

‘En ik,’ zei ik met volle mond.

‘Hoor eens,’ bromde oom Rienus, ‘dat is nou al de tiende keer dat jullie erover zeuren. En ik kan me voorstellen dat jullie je afvragen: wat is mijn moeder voor een mens? Maar eh... zou zij 2willen?’

‘Waarom niet?’ vroeg Marcus opstandig.

‘Laten we haar een brief schrijven en het haar vragen,’ stelde Benito voor.

‘Dat kunnen we niet op eigen houtje doen,’ viel tante Marie in. ‘Daarover zullen we eerst met jullie voogd moeten overleggen, en met meneer Varseveldt. Ik bedoel...’ Ze zweeg hulpeloos. Patricia snoof hoorbaar.

‘Het is te gek,’ zei ze kattig. ‘Jullie doen net of de kindertjes Willigenburg van glas zijn gemaakt. Bent u bang dat ze in de problemen komen als ze de vrouw ontmoeten die hen op de wereld heeft gezet? Verroest, ik kan me voorstellen dat ze nieuwsgierig zijn. Als ik een moeder had die ik helemaal niet kende zou ik ook nieuwsgierig zijn. Weet iemand haar adres? Zo wereldschokkend is het toch niet om haar een briefje te sturen of om op te bellen en te zeggen: mevrouw, we hebben hier drie koters van u, die graag eens kennis zouden maken met hun moeder.’

‘En als ze weigert om te komen?’ vroeg oom Rienus.

‘Nee ...’ piepte Marcus benauwd.

Zou het? dacht ik angstig. Is onze moeder een vrouw die haar bloedeigen kinderen niet wil zien?

‘Als ze weigert te komen,’ zei Patricia, ‘is ze geen knip voor de neus waard en mogen Yvonne en haar broers blij zijn dat tante Marie zo goed voor hen zorgt.’

Zo, die zat. Marcus keek opgelucht, tante Marie ook.

‘Ik geloof dat Patricia gelijk heeft,’ zei ze voorzichtig.

‘Goed, ik zal er werk van maken,’ beloofde oom Rienus. Marcus straalde.

‘Ze is vast heel mooi,’ schreeuwde hij. ‘Ik weet het zeker.’

Ik dacht aan het kiekje in oma’s buffetlade. Een slanke jonge vrouw met zeer lang, donker haar. Mijn broers waren leuke jongens om te zien, ik was zelf ook zeer toonbaar. Leken we op haar? Ik durfde het niet hardop uitspreken maar ik verlangde er hevig naar de vrouw van de foto te leren kennen.

Oom Rienus hield woord. Hij schreef brieven; meneer Varseveldt kwam op bezoek en ondervroeg ons. Wilden we heus dat het contact tussen ons en onze moeder tot stand kwam? Net als Patricia begreep ik niet goed waar al die drukte voor nodig was. Natuurlijk wilden we haar zien!

Op een ijskoude maartavond liet tante Marie aan tafel de bom ontploffen.

‘Raad eens wie er zondag op bezoek komt?’ zei ze geheimzinnig. ‘Oma,’ riep ik blij.

‘Nee. Raad nog maar eens.’

‘Mijn moeder toch niet,’ piepte Patricia. ‘Laat die maar wegblijven. Als die in volle oorlogskleuren hier door het dorp zou lopen, kun je erop rekenen dat ik de eerstvolgende maanden geen leven heb!’

‘Mis. Nog één keer.’

Ik voelde het bloed uit mijn wangen wegtrekken want opeens begreep ik het. Marcus nog niet.

‘Tante Alie,’ gilde hij, ‘met Marco en Jaap.’

‘Weer mis.’ Tante Marie keek triomfantelijk de tafel rond, terwijl oom Rienus besmuikt zat te grinniken. ‘Jullie moeder.’ ‘Hoera,’ schreeuwde Marcus, ‘eindelijk!’

Ik kon geen hap meer door mijn keel krijgen, het was net of mijn hart door mijn maag zakte en ter hoogte van mijn navel bleef steken.

‘Hoe komt ze?’ vroeg Benito, praktisch als altijd.

‘Gewoon, met de trein. Ze woont in Den Haag. Oom Rienus zal haar in Alkmaar van het station afhalen, zo tegen twaalf uur.’ ‘Heeft ze zelf geen auto?’ vroeg Marcus, lichtelijk teleurgesteld. ‘Nee.’

‘Hoe weet u dat ze komt?’ wrong ik eruit, ‘heeft ze opgebeld?’ ‘Vanmorgen kregen we een brief.’

‘O. Mogen wij hem lezen?’

Tante Marie aarzelde zichtbaar maar oom Rienus knikte. ‘Waarom niet? Het is jullie moeder.’

‘Waarom schreef ze niet aan óns?’ hoorde ik Benito mompelen maar niemand lette op hem. Tante Marie stond op, liep naar de woonkamer en kwam terug met een witte envelop waaruit ze een blocnootvelletje haalde. Ik was de oudste en kreeg het het eerst. Het was een zeer kort briefje.

‘Geachte mevrouw, ik laat u weten dat ik volgens afspraak zal aankomen in Alkmaar met de trein van 11.52. Welke bus moet ik dan nemen?

Hoogachtend: Karen Hoytink.’

‘Hoytink?’ zei ik verbaasd. ‘Wij heten toch Willigenburg?’

‘Ze zal na haar scheiding haar meisjesnaam weer hebben aangenomen,’ veronderstelde Patricia.

Karen Hoytink, het klonk wel aardig, sportief bijna. Maar wat een kort, koel briefje! Ik schoof het papier door naar Benito die er even een blik op wierp en het meteen doorgaf aan Marcus. Mijn jongste broertje zat te springen op zijn stoel, hij las het kattebelletje wel vier keer, draaide het om en om, las het nog eens. Zelfs hield hij het even tegen het licht. Zocht hij vertwijfeld naar dat ene zinnetje dat er niet 2in stond? ‘Ik ben nieuwsgierig naar mijn kinderen’.

Zelfs Patricia werd nieuwsgierig en las mee over Marcus’ schouder. Toen grinnikte ze even. ‘Het lijkt wel of ze een afspraak met de tandarts maakt,’ zei ze.

‘Zo’n geweldige briefschrijfster ben jij ook niet,’ zei tante Marie snel.

‘Da’s waar.’

En Marcus herhaalde, alsof hij de kilte die van het briefje afsloeg moest wegpraten: ‘Ze is vast héél mooi. Ik weet het zeker.’

Die zondagochtend zaten we om tien uur kant en klaar. Dat wil zeggen: wij drieën. Patricia maakte geen haast. Ik had mijn beste spijkerbroek aangetrokken en mijn mooiste bloesje. Marcus had drie keer zijn tanden gepoetst en zelfs zijn schoenen opgewreven. De anders zo rustige Benito stond wel honderd keer op om in de erker naar buiten te kijken. Het was mooi weer. De zon scheen, de crocussen in de voortuin stonden wijd open en dronken het licht in. Aan de overzijde van de dijk stonden struiken in volle bloei. Tante Marie had het raam in de erker zelfs een eindje opengezet. Over de dijk liepen mensen op weg naar de kerk. Oom Rienus, nog in overall scharrelde op het erf. Freddy racete met zijn onafscheidelijke step over het pad en stoeide met Wodan, de hond.

Half elf.

‘Ik weet zeker dat die klok een eind achter loopt,’ prevelde Marcus, voor de vierde maal. Tante Marie zat bij de tafel, de poes op schoot en roerde lachend in haar kop koffie.

‘Die klok loopt precies goed,’ zei ze. ‘Toe Marcus, blijf nou even zitten of ga iets gezelligs doen. Jij ook, Benito. Jullie zijn zo zenuwachtig of de koningin op visite moet komen.’

Stel je voor, de koningin! Op de Bolkerhoeve zeker ... Maar toch had tante Marie de spijker op de kop geslagen: zo plechtig en feestelijk voelden we ons. Onze pleegmoeder had een taart gebakken die nu in de koelkast stond: die zou pas worden aangebroken als Karen Hoytink er was. Ik moest opeens denken aan een verhaal dat we op school bij godsdienstles hadden gehad: over De Verloren Zoon. Toen die thuiskwam stond ook het hele gezin op zijn kop. Het beste kalf werd voor hem geslacht om hem maar flink te kunnen verwennen. Zoiets leek het nu ook wel.

Ik hield het niet meer uit, dronk snel mijn koffie op en liep naar buiten. Oom Rienus was bezig de kippen te voeren, voor wie hij samen met Benito een ren had gemaakt. Wodan dartelde om hen heen.

‘Moet u zich niet verkleden?’ vroeg ik ongerust. ‘U gaat toch zeker niet in die overall naar Alkmaar?’

‘Wat geeft dat nou,’ plaagde hij. ‘De mensen daar kennen me toch niet. En je weet dat ik een hekel heb aan mijn zondagse kloffie.’

Hij bracht de zak met voer naar de schuur en rekte zich uit. ‘Veel te mooi weer voor een donker pak,’ zei hij genietend. ‘Het is vandaag echt lente. Ik denk dat ik een cowboyhemd aantrek en een korte broek.’

‘Dan zal mijn moeder denken dat u een Amerikaanse toerist bent en u straal voorbijlopen,’ riep ik geschrokken. Ik dacht warempel dat hij het meende. ‘En hoe weet u wie u moet aanspreken als de trein binnenloopt? U hebt haar nooit gezien. Zal ik meegaan?’

• ‘Jij weet ook niet hoe ze er uit ziet.’

‘Wel waar... ik bedoel: ik heb een foto van haar gezien.’

Maar hij had gelijk, ik zou haar niet herkennen. De foto was niet duidelijk genoeg.

‘Ik heb haar geschreven dat ze bij de stationskiosk moet gaan staan, daar vind ik haar wel,’ legde oom Rienus uit.

‘Toe, mag ik mee?’

‘Nee kindje. Het is beter dat jullie lekker thuis blijven bij moeders. Als ik jou meeneem kan ik je broers niet thuislaten. Dan is de auto vol en kan je moeder er niet eens meer bij.’

Hij liep naar binnen om zich te gaan verkleden. Een kwartier later zagen we de oude Fiat het erf afrijden en de dijk opdraaien. ‘Nog anderhalf uur en dan is ze er,’ dacht ik opgewonden.

Precies om twaalf uur rinkelde de telefoon. Tante Marie nam de hoorn op. ‘O,’ hoorde ik haar zeggen. En toen: ‘Ja, doe dat maar.’ Ze wendde zich tot ons. We keken haar angstig aan. ‘Dat was oom Rienus. Jullie moeder zat niet in de trein die om 11.52 binnenliep. Daarom wil hij de volgende trein afwachten. Als ze daar ook niet in zit, komt hij naar huis.’

Benito liet zich met een plof op de bank vallen.

‘Veel haast schijnt ze niet te maken,’ bromde hij.

‘Ach, een trein missen kan iedereen overkomen,’ suste tante Marie. ‘Het is een hele reis van Den Haag af. Zeg Marcus, jij moest Wodan maar in de schuur sluiten. Die hond gaat altijd zo idioot te keer als er bezoek komt.’

Marcus knikte en deed het meteen.

Tante Marie had gelijk; Wodan, nog jong maar al zo groot als een kalf, was een allemansvriend. Vreemden of bekenden, iedereen die binnenkwam werd meteen door de logge hond besprongen en uitbundig afgelikt. Het dier meende het goed, maar niet iedereen was ervan gediend, daarom ging hij meestal de schuur in als er iemand moest komen van wie we niet wisten of die wel van onstuimige honden hield. Wodan vond die opsluiting niet leuk, maar protesteerde zelden; hij was het gewend. Meestal rolde hij zich meteen op en ging slapen.

Ik zat te tobben. We wisten dat mijn moeder geen telefoon had, daarom waren de afspraken schriftelijk gemaakt. Was daarbij een misverstand binnengeslopen? Was haar een ongeluk overkomen of was ze plotseling ziek geworden? Of had ze, net als tante Marie zei, gewoon bij het overstappen de trein gemist?

‘Je ziet bleek, Yvonne. Hoofdpijn?’ vroeg tante Marie meelevend. ‘Ze is bang dat haar moeder helemaal niet komt,’ zei Patricia. Ik dacht: ach meid, houd je mond, bemoei je er niet mee. Maar ik zei niets.

Freddy begon te zeuren dat hij honger kreeg. Tante Marie gaf hem een boterham en vroeg of wij ook vast iets wilden hebben. Zelfs de jongens hadden geen trek, een bewijs hoe opgewonden en ongerust zij waren. De wijzers van de klok schoven verder, langzaam, ellendig langzaam. Tante Marie dekte vast de tafel in de eetkamer, niemand hielp haar. Het was of we de woonkamer niet durfden verlaten uit angst het bezoek van Karen Hoytink mis te lopen. Marcus liep weer naar buiten, stond op de

dijk om te zien of de Fiat nog niet aankwam. Benito bladerde lusteloos in een boek en merkte niet eens dat hij het ondersteboven hield.

Plotseling zag ik dat Marcus op de dijk begon te springen. Hij rende terug naar het erf, schreeuwde door de zijdeur: ‘De auto, de auto,’ en was alweer weg, de dijk op. Benito en ik stormden nu ook naar buiten.

Marcus trok het hek zover mogelijk open opdat oom Rienus ongehinderd het erf kon indraaien. Met bonzend hart zagen we het hem doen. En ja, naast hem zat een vrouw!

Marcus stortte zich naar voren, trok het portier open en deed een pas terug, zodat de vrouw kon uitstappen.

Dus dit was onze moeder.

Was ze het heus? Iemand moest zich vergist hebben!

Weer was het of mijn hart als een steen door mijn maag zakte en ergens in mijn buik bleef hangen; loodzwaar. Ik zag een vrouw in een stijf mantelpak met een knorrig onregelmatig gezicht, een uilebril, kortgeknipt bruin haar, wandelschoenen, een zwarte schoudertas. Terwijl we haar stonden aan te staren hielp oom Rienus nog iemand uitstappen die op de achterbank had gezeten: een jongetje van een jaar of zeven. Het kind ging verlegen naast de vrouw staan en klampte zich vast aan haar rok.

‘Mevrouw Hoytink, wat fijn dat u toch nog gekomen bent,’ riep tante Marie.

Patricia en Freddy waren er ook bij gekomen, ik zag hoe de ogen van mijn moeder onzeker over ons heen gleden.

‘Ik ben Marcus!’ gilde mijn broertje. ‘Kent u me nog?’ Daar moest ik om lachen. Hoe verzon hij het! De laatste keer dat mijn moeder hem had gezien was hij een doodzwakke ondervoede baby geweest. Nu was hij een tienjarige, blozende, opgewonden jongen. ‘Dag Marcus,’ zei mijn moeder.

‘En dit is Benito, uw oudste zoon,’ hielp tante Marie ijverig. Mijn moeder knikte en gaf hem een hand.

Waar is dat mooie lange haar gebleven? dacht ik verward. Ze had toch lang haar, die vrouw van de foto. Oef, ze was nog lelijker dan juffrouw Annie! Ik had verwacht dat ik zou worden overspoeld door een golf van ontroering en vertedering zodra ik tegenover haar zou staan. In plaats daarvan voelde ik niets dan een onaangenaam soort verbazing. Karen keek nu naar mij.

Patricia stond vlak naast mij, dat scheen ze met moedwil gedaan te hebben om Karen Hoytink in de war te brengen. Ze riep: ‘Raad eens wie van ons beiden Yvonne is?’ maar tante Marie zei snel: ‘Niet plagen’ en duwde mij naar voren. Mijn moeder stak weer een hand uit.

‘Dus jij bent Yvonne,’ zei ze koeltjes. Het scheen haar niets te doen.

‘Ben ik... ben ik veel veranderd?’ stamelde ik want ik wist anders ook niet wat ik moest zeggen. ‘Ik bedoel, ik weet wel dat ik toen nog een kleuter was, maar toch geen baby meer. Ik kon lopen, weet u wel en ...’

‘Je bent groot geworden,’ zei Karen.

Allicht! Stel je voor dat ik in die tien jaren niet was gegroeid! ‘Het is toch nog fris buiten,’ riep tante Marie die wel zag hoe onwennig we elkaar allemaal aanstaarden. ‘Laten we gauw naar binnen gaan. U heeft zeker wel trek in een kop koffie, mevrouw Hoytink?’

‘Dank u, ik drink nooit koffie,’ zei mijn moeder stijfjes terwijl ze tante Marie naar binnen volgde. ‘Geeft u mij maar een glas melk.’ We dromden de woonkamer binnen. Mijn moeder ging op de bank zitten en trok het vreemde kind op haar schoot. Hij stak een duim in zijn mond en leunde tegen haar aan.

‘Dit is jullie broertje, hij heet Ronald,’ zei ze tegen niemand in het bijzonder.

Dus we hadden nóg een broer!

Ronald kreeg een glas prik en koekjes. Karen dronk met kleine teugjes haar melk.

Ze kijkt 2zelfs niet naar ons, dacht ik opstandig. Ronald verslikte zich, werd op de rug geklopt.

‘Niet te schielijk drinken, liefje, kalm aan.’

‘Ik wil een lollie,’ jengelde het kind.

‘Nu niet schatje, straks.’

‘Nee nou ...’

‘We gaan zo eten,’ zei tante Marie snel.

‘Ik wil niet eten, ik wil een lollie.’ Hij kreeg warempel zijn zin. De zijtas ging open, er kwam een nogaknots uit en Ronald hield tenminste even zijn kop dicht. Nu hij gesust was, zette mijn moeder hem van haar schoot. ‘Mooie kamer is dit,’ zei ze. ‘Mag ik de rest van het huis ook zien?’

‘Natuurlijk. Kunt u meteen zien waar Marcus, Benito en Yvonne slapen,’ zei tante Marie bereidwillig. Marcus ging met hen mee, Benito en ik bleven in de woonkamer zitten, te verbluft en teleurgesteld om ons te verroeren. Alleen Patricia wuifde zich met een hand koelte toe en mompelde: ‘Pfff,’ wat haar manier was om van afkeuring blijk te geven.

‘Ze is heel anders dan ik had verwacht,’ zei Benito. Oom Rienus kuchte.

‘Kinderen,’ zei hij, ‘gun haar even tijd. Die moeder van jullie is verlegen. Ze weet met haar houding niet goed raad. Straks zal ze wel meer op haar gemak zijn en dan komt ze wel los. Het was voor haar ook een hele stap om hier te komen. Geloof dat maar!’ Verlegen? Het was nog niet eerder tot me doorgedrongen dat grote mensen ook verlegen konden zijn.

‘Die Ronald ...’ begon Benito.

‘Ja,’ lachte oom Rienus, terwijl hij een sigaar opstak, ‘daar stond ik ook even van te kijken. Ik stond bij de kiosk te wachten toen de trein binnenrolde en opeens komt daar een vrouw met een kind aan de hand op me af en vraagt me: Wacht u op mij? En ik, sufferd, ik zei: Nee hoor, ik wacht op iemand die uit Den Haag komt, maar ik ken haar niet. Karen Hoytink? vroeg zij toen weer. Ja, zei ik, die moet ik hebben. Nou, zei ze, dat ben ik. Ik kon voor kleine Ronald geen oppas krijgen dus moest ik hem wel meenemen. Ik was echt verbaasd, weet je, maar toen dacht ik: Ach, dat is wel leuk, nu is het klaverblad compleet.’

‘Ik wou dat ik me kon herinneren hoe ze er vroeger uitzag,’ prevelde Benito. Hij zat blijkbaar met dezelfde gedachte te worstelen als ik: die vrouw is mijn moeder, maar tegelijk is ze een vreemde, zomaar een mevrouw die op visite komt en waarmee we eigenlijk niets te maken hebben. Tjessis, wat een eng idee!

‘Maar hoe komt ze aan die Ronald?’ drong ik aan. Patricia kirde: ‘Tja, hoe komt een vrouw aan een kind? Je mag drie keer raden.’ ‘Houd je mond, Pat, het gaat jou niet aan,’ zei oom Rienus streng. ‘Ja nou... verdorie, dat is toch geen moeder,’ antwoordde Patricia brutaal. ‘Ik heb op haar zitten letten; ze is nu al vergeten wie van de twee Benito of Marcus is. Het interesseert haar geen steek, dat kun je zien.’

‘Jullie moeten haar de tijd gunnen om zich op haar gemak te gaan voelen,’ herhaalde oom Rienus. ‘Wees maar erg aardig 2voor haar, dan zal ze gauw ontdooien.’ Toen zweeg hij want tante Marie, Marcus, Karen en Ronaldje kwamen weer binnen. ‘Schitterend,’ zei mijn moeder, ‘een geweldig huis. Daar zou menig overwerkte zakenman zijn vingers naar aflikken. Mijn chef heeft ook een tweede huis, ergens in Twente, dat schijnt gewoon zo’n boerenhuisje te zijn. Maar dit...’ Ze ging nog een hele tijd door met de lof zingen over de Bolkerhoeve. Ronaldje leunde tegen haar aan. Toen de knots helemaal was af gezogen smeet hij het kleverige stokje op tante Maries glanzende tafelblad.

‘En wanneer gaan we nu eens eten, het is al over tweeën,’ boemde oom Rienus. Tante Marie schrok.

‘Gut ja, da’s waar ook, de tafel staat al uren gedekt. Ik ben waarachtig helemaal de kluts kwijt.’

‘Ik rammel,’ verklaarde Benito.

‘Ik ook, ik ook,’ schreeuwde Marcus. Ik zag Karen even rillen. ‘Gilt hij altijd zo?’ vroeg ze aan tante Marie, alsof Marcus er niet bij was.

‘Soms. Maar hij is een beste jongen, nietwaar Marcus?’

Hij lachte even, half verlegen, half trots. ‘Mama vond mijn kamer de mooiste,’ zei hij toen, want opscheppen hoorde net zo goed bij hem als zijn veel te harde stem. ‘Nietwaar mama?’

Hoe kan hij dat vreemde mens mama noemen, dacht ik. Wordt dat nu ook van mij verwacht?

Tijdens de broodmaaltijd werd de stemming iets beter, misschien omdat een gevulde maag een kalmerend effect heeft. Karen vertelde dat ze werkte in een winkel van huishoudelijke artikelen. Plotseling hield Benito het niet meer uit. Over zijn bord riep hij: ‘En Ronald, is dat nou een broer van ons of niet?’

Karen keek even beduusd, toen glimlachte ze.

‘Hij is je halfbroer.’

‘Hoezo halfbroer?’

Karen keek ons een voor een aan, alsof ze zich afvroeg wat we eigenlijk waren: kleine kinderen of tieners. Tante Marie zei niets, ze hield de ogen strak op haar boterham gericht, maar ik voelde hoe nieuwsgierig ze was.

‘Negen jaar geleden,’ zei mijn moeder, ‘ben ik voor de tweede keer getrouwd.’

Ja, ze begon opnieuw, zonder de last van haar drie peuters, dacht ik woest.

‘Dus u heeft een man!’ gilde Marcus.

Onze moeder schudde het hoofd.

‘Vorig jaar zijn we gescheiden.’

Waarom begon ik nu opeens zenuwachtig te giechelen? Twee mislukte huwelijken in één mensenleven is niet grappig.

Oom Rienus en tante Marie waren zo tactvol er verder niet op in te gaan en wij volgden hun voorbeeld, met gebogen hoofd en elk vervuld van onze eigen gedachten. We aten wat konden we anders doen?

Terwijl Patricia de tafel afruimde zei ik tegen mijn moeder: ‘Zal ik u het dorp laten zien?’

‘Ik ga mee,’ krijste Marcus.

Karen knikte en liep weg om Ronaldje in zijn jas te helpen. Even later liepen we met zijn vieren over de dijk; Benito was thuisgebleven. Hij zat op zijn hurken met Freddy naast zich op het achtererf tegen de kippen te praten. Zo’n moeder kon hem blijkbaar gestolen worden. Maar Marcus scheen haar toch wel aardig te vinden. Hij praatte luidruchtig tegen haar, wees op de eeuwenoude toren, waarvan de bijbehorende kerk al in de Tachtigjarige Oorlog was verwoest en nooit meer opgebouwd. Hij kletste honderduit over de molen aan het begin van de dijk, over de ijsclub in Bronkpolder, over het nieuwe zwembad, over school en over zijn vriendjes. Ronald zeurde om een ijsje. Karen keek even minachtend rond.

‘In dit gat kun je op zondag zeker niets krijgen,’ zei ze misprijzend.

‘Tante Marie heeft taart,’ beloofde ik Ronald. ‘Straks snijdt ze die aan.’

Zodra mijn broertje dat hoorde wilde hij terug naar de Bolkerhoeve, die taart moest hij zien!

‘Je hebt net gegeten,’ prevelde Karen, maar ze keerde toch om. ‘Mijn school,’ gilde Marcus, ‘wilt u niet eerst onze school zien? We zijn er vlak bij.’

‘Later wel eens,’ zei Karen en ze liet zich meetrekken door de ongeduldige Ronald die met alle geweld naar de taart toe wilde. Tante Marie had intussen thee gezet. Met een gebaar van trots plantte ze de taart midden op tafel en gaf Benito het broodmes. ‘Jij bent de oudste zoon, snij jij hem maar aan.’

Patricia haalde schoteltjes en gebakvorkjes uit de eetkamer en Ronaldje stond er met zijn neus op en keek nauwlettend toe om te zien of zijn stuk niet een pietsie kleiner uitviel dan dat van Freddy. Toen hij ontdekte dat Freddy drie geconfijte kersen had en hijzelf maar twee, zette hij een geweldige keel op.

‘Wie gilt hier nou?’ riep ik kwaad. ‘U moet nodig iets van Marcus zeggen. Dat joch schreeuwt het hele dorp bij elkaar.’

Karen suste het kind, gaf hem haar eigen kersen, toen had hij er vier en was eindelijk stil.

‘Wat een verwend mormel,’ krijste Marcus jaloers.

Karen keek fel op. ‘Ik wil niet dat je zo over je broertje spreekt,’ zei ze vinnig.

‘Welja, ga ons opvoeden,’ snauwde Benito terug. Hij propte het stuk taart achter zijn kiezen, zette met een klap zijn schoteltje neer en marcheerde de kamer uit. Maar ik herinnerde me dat oom Rienus had gezegd: Wees maar erg aardig voor haar, dan ontdooit ze wel. Dus schoof ik dicht naar haar toe op de bank en zei:

‘Ik zit nou in de zesde. In september ga ik naar de huishoudschool.’

‘Zo.’ Ze hees Ronaldje op, die van haar schoot dreigde te rollen. ‘Hier in het dorp,’ vervolgde ik, ‘is geen vervolgschool, dus moet ik er voor naar Bronkpolder. Dat is zes kilometer hier vandaan, dan krijg ik een fiets.’

‘Juist ja.’

Het interesseert haar geen fluit, dacht ik woedend, maar ik gaf het nog niet op.

‘Benito gaat in september naar de technische school, die is ook in Bronkpolder. Hij kan erg goed leren en hij zou best naar de Havo kunnen gaan, maar dat wil hij niet. Hij werkt het liefst met zijn handen.’

Ze knikte en begon over mijn hoofd heen tegen tante Marie te praten over huishoudelijke beslommeringen. Oom Rienus boog zich over naar Ronaldje. ‘Wil je de kippen en duiven eens zien?’ vroeg hij vriendelijk.

‘Dat doe ik wel, kom mee,’ riep Freddy geestdriftig. Maar Ronald wilde zonder zijn moeder de kamer niet verlaten, dus ging Karen mee om op het erf naar de dieren te kijken. Een tijdje later klonk er een vreselijk geschreeuw buiten.

‘Dat is mijn step!’ gilde Freddy.

‘En nou wil ik,’ krijste Ronald.

‘Laat hem toch, Freddy,’ klonk de stem van mijn moeder, ‘je moet zo’n klein kind wat toegeven.’ Alsof Freddy niet nóg kleiner was!

‘Ik ben geen klein kind,’ loeide Ronald.

‘Blijf van mijn step af,’ brulde Freddy.

‘Ik ga er wel heen,’ zei ik na een blik op tante Maries gezicht. Bontje, de poes had zich de hele middag al niet laten zien. Die verdween als er visite kwam meteen naar de zolder en kwam niet eerder te voorschijn of alles moest weer gewoon zijn in huis. Ik vroeg me af of Benito onze poes nu gezelschap zat te houden tussen de hanebalken. De ruzie buiten ging onverminderd door. Toen ik op het erf kwam stonden Freddy en Ronald als kemphanen tegenover elkaar. De step lag vergeten in het gras, ze stonden nu elk aan een kant van het kruiwagentje te trekken. Mijn moeder stond bij het hek en staarde over het weiland met de schapen. Mij zag ze niet. Naar de twee ruziënde kinderen keek ze niet om. In de schuur blafte Wodan. Voorzichtig sloop ik erheen en opende de deur voor de helft.

‘Pssst... Wodan, kom maar.’

De hond stoof naar buiten, uitbundig blaffend en kwispelend. Ronald liet de kruiwagen los, gilde en zocht bescherming bij zijn moeder. Wodan sprong wild tegen hem op, probeerde hem in het gezicht te likken. Ook Karen gilde. De achterdeur vloog open en daar kwamen oom Rienus, tante Marie, Marcus en Patricia naar buiten stormen.

‘Af Wodan, af!’ gebood oom Rienus. De hond keek om, verwonderd dat er zo tegen hem geschreeuwd werd. Hij sprong nu vrolijk tegen Karen op en duwde haar bijna omver. Oom Rienus greep hem bij de halsband en sleurde hem terug naar de schuur. Karen, met Ronaldje tegen zich aangedrukt riep verontwaardigd: ‘Waar kwam dat monster opeens vandaan? Hij vloog ons aan ...’ ‘Welnee,’ suste tante Marie, ‘de hond is nog jong en soms een beetje onstuimig, maar hij doet geen vlieg kwaad.’

‘Hij wou me bijten,’ riep Ronald bang.

‘Hij wou je alleen maar goeiendag zeggen,’ zei tante Marie. Wodan, teleurgesteld dat de vrijheid maar zo kort had geduurd, blafte wild en krabbelde aan de schuurdeur.

‘Ik wil naar huis,’ jankte Ronaldje.

‘Ja, ja, stil maar.’

Freddy had de hele scène verbluft aangezien.

‘Wodan is lief,’ zei hij boos, ‘Wodan bijt niet.’

‘Hoe kwam hij eigenlijk los?’ vroeg tante Marie, ‘ik dacht dat we hem toch goed hadden opgesloten.’ Ze ging nog even het slot controleren.

‘Ik deed het,’ zei ik verbeten. ‘Ik dacht, dat arme dier zit de hele dag al opgesloten, hij zal er toch even uit moeten. Wist ik dat die stomme Ronald zo paniekerig zou doen ...’

Nee, ik had het niet geweten, wel gehoopt. Een mispunt vond ik hem, dat plotseling opgedoken broertje. Ons had Karen met één pennestreek weggedaan daarna had ze nooit meer iets van zich laten horen. Zelfs de baby Marcus had ze niet willen houden. Later kreeg ze weer een kind en dat werd haar oogappel, dat mocht alles doen en werd tot in de grond bedorven. Het was niet eerlijk!

‘Als u nog eens komt,’ zei ik fel tegen mijn moeder, ‘laat dat vervelende joch dan alsjeblieft thuis.’

Toen draaide ik mij om en ging naar binnen, naar de zolder om te kijken of Benito daar soms was.

Tegen half vijf maakte Karen aanstalten om te vertrekken. Alleen Marcus protesteerde.

‘U heeft mijn school nog niet gezien.’

‘Een andere keer. Kom Ronald, eerst een plasje doen.’

Marcus liep hen na, de gang op. ‘Wanneer komt u weer?’ riep hij. ‘Met mijn verjaardag? Ik ben in mei jarig, weet u nog wel. Dan word ik elf.’

‘Ik zal wel zien.’

Ze verdwenen achter de toiletdeur, Marcus bleef op de gang wachten. Zodra ze weer te voorschijn kwamen schreeuwde hij: ‘Komt u echt op mijn verjaardag? U kunt hier wel logeren, ruimte genoeg. En ...’

‘Je vergeet dat ik moet werken,’ antwoordde Karen afgemeten, ‘en Ronaldje moet naar school.’

‘Zondags toch niet. Komt u dan de zondag na mijn verjaardag?’ Karen hield de handen voor de oren.

‘Jongen, krijs toch niet zo, ik ben niet doof,’ zei ze gekwetst. ‘Huis toe .. .’ dreinde Ronald.

‘Ja schatje, we gaan al.’

Marcus was midden in de gang blijven staan. Duidelijk stond hij zich af te vragen of ze nu wel of niet beloofd had te zullen komen. Oom Rienus trok zijn jas aan.

‘Ik breng u wel naar het station.’

‘Graag.’

Karen Hoytink gaf iedereen een hand, te beginnen bij tante Marie. Geen zoen, geen knuffeltje, gewoon een slap handje kregen we, alsof ze afscheid nam van toevallige kennissen.

Ze reden weg en Patricia liet zich in een stoel zakken. Ze maakte het bekende wuifgebaar en zei ‘Pfff.’ Ik zei niets, wat kón ik zeggen?

‘Geen commentaar achter iemands rug, Pat,’ zei tante Marie vlug. ‘Waarom niet?’ stoof Patricia op, ‘ik vind roddelen zalig. En nu heb ik echt zin om mijn gal te spuwen. Wat een draak van een mens! Zoals ze daar op die bank zat, net een aangekleed stuk hout. Geen wonder dat Benito op haar afknapte.’

‘Je moet niet zo onverdraagzaam zijn,’ antwoordde tante Marie. ‘Mevrouw Hoytink zat hier ook maar de hele middag tussen voor haar vreemde mensen. Verwacht je dan dat ze moppen gaat vertellen?’

‘Die moppen vertellen? Ze weet niet eens dat er zoiets bestaat. Hé Yvonne, zeg jij eens iets, hoe vond jij je moeder?’

‘Ik weet het niet,’ fluisterde ik ellendig.

‘Houd je mond,’ gilde Marcus opeens, ‘het is mijn moeder en jij moet er afblijven.’

Patricia keek geschrokken.

‘O grutjes, ik zeg al niks meer.’

‘Marcus heeft gelijk, het gaat je niets aan,’ viel tante Marie in. ‘Trouwens, ik weet zeker dat als mevrouw Hoytink wat vaker komt, ze op de duur best meevalt. Ze is een keurig mens. Het komt allemaal wel goed.’

Dankbaar keek ik tante Marie aan. Wat ze zei deed me goed. Ik en mijn broers hadden ook al zo vaak aan nieuwe dingen moeten wennen. Eerst dachten we dan: o jasses, daar zal ik me nooit thuisvoelen, en later viel het mee. Al gauw wist je dan niet beter. Onze moeder, die ons in ruim tien jaar niet meer had gezien zou nu ook weer moeten wennen aan het idee dat ze een heel stel kinderen had en niet alleen Ronaldje. En toch ...

Ze had ons niet zien opgroeien. Ze was er niet bij toen we alle drie tegelijk de mazelen kregen en vooral Benito flink ziek was. Ze had nooit over onze rapporten gebogen gezeten en gezien dat we een puntje vooruit of achteruit waren gegaan. Geen wonder dat we de hele middag zo vreemd tegenover elkaar hadden gezeten. We wisten zo weinig van haar, we waren nieuwsgierig en toch te verlegen om te vragen... Maar tante Marie zei: het komt allemaal wel goed. Dat geloofde ik toen ook.

7 Het album

In een klein dorp kennen de mensen elkaar; de komst van een vreemde wordt meteen opgemerkt en er wordt over gepraat, maandenlang. De Bolkerhoeve, toch al nauwlettend in het oog gehouden, was dan ook een bron van verdachtmakingen. Er kon niets gebeuren in het dorp: een kapotte ruit, een geforceerde automaat, een caféruzie of een gestolen fiets — of wij werden er altijd het eerst op aangekeken. Het bezoek van mijn moeder had ook stof tot praten gegeven. Vanachter gordijntjes en bloempotten was Karen Hoytink bekeken en gekritiseerd. Iedereen had kunnen zien dat ‘dat mens’ nog een kind had, dat ze weinig belangstelling had getoond voor de omgeving waarin haar drie oudste kinderen opgroeiden en iedereen hield de kalender bij om te zien wanneer ze weer kwam.

De maanden gleden voorbij. Marcus werd jarig en de postbode werd door twaalf mensen ondervraagd: toen wist het hele dorp dat zijn moeder hem zelfs geen kaartje had gestuurd. Op zijn dagelijkse krantenronde werd Benito uitgehoord: Komt je moeder nooit meer? Wat was dat gisteravond voor herrie bij jullie? Heeft je zus al een vriendje? Terloopse vragen die getuigden van een brandende nieuwsgierigheid en een diep geworteld wantrouwen, maar vooral van vooroordelen. ‘Ik geloof nooit dat het lang goed zal gaan daar op de Bolkerhoeve,’ zeiden de mensen tegen elkaar. Alsof hun eigen kinderen nooit kibbelden.

En dat alles, terwijl het boven verwachting goed ging op de Bolkerhoeve. De zomer verstreek, de herfst brak aan en de wereld veranderde van aanzien. Benito en ik kregen elk een fiets om in Bronkpolder naar school te kunnen gaan. Patricia had eindexamen gedaan en kreeg een baan als caissière bij de supermarkt in Twaalfhuizen, een groot dorp halverwege Hoorn. Héél Bolk ging daar boodschappen doen, alleen om haar achter de kassa te zien zitten en te kijken hoe ze glimlachte tegen de klanten. Lachte ze tegen mannen verleidelijker dan tegen vrouwen? Hoe kort waren 2haar rokken, hoe doorzichtig haar bloesje? Op de een of andere manier waren de Bolkenaars erachter gekomen dat Patricia's moeder een prostituee was en nu scheen iedereen te verwachten dat Patricia achter de mannen aanzat. Ze kon geen praatje met een jongen maken of ze sisten achter haar rug: ‘Zie je wel, die gaat haar moeder achterna. Met die meid moet je oppassen ...’ Wildvreemde kerels floten haar na, knipoogden tegen haar, maakten gebaren en trokken uitnodigende gezichten. Patricia deed lang haar best dat alles te negéren, ze deed of ze pas uit het ei was gekropen, niets begreep, niets verstond ... maar het maakte haar woedend.

‘Ze doen net of het mijn liefste wens is om met elke boerenhufter in de hooiberg te kruipen,’ brieste ze tegen tante Marie. ‘Kunt u geen bord laten aanspijkeren waarop staat: Patricia moet niets van dat gekwijlebabbel hebben?'

‘Ach kindje, je bent zestien en de mensen hier denken zo gauw kwaad van iemand,’ suste tante Marie. ’Ze zijn in een gesloten gemeenschap grootgebracht en in jou zien ze een stadskind... iemand die er nooit helemaal bij zal horen. Daar moet je begrip voor hebben.’

‘Ik wou dat zij een beetje begrip voor mij hadden,’ kefte Patricia. ‘Ik bemoei me nooit met die stomme dorpsjongens, ik kijk niet eens om als ze fluiten en roepen, toch zegt iedereen dat ik een slet ben. Zal ik u eens iets vertellen? Ik hoef dit niet langer te nemen, ik ga mijn beklag doen bij meneer Varseveldt.’

‘Wat kan die eraan doen? Hij kan de mensen hier niet veranderen.’

Maar Patricia hield woord. Later vertelde ze mij, hoe ze na werktijd de binnenvader van De Toevlucht had opgezocht. En ze was flink te keer gegaan.

‘Horendol word ik ervan. Geen poot kan ik verzetten of er zit wel een of ander wantrouwend vrouwmens achter haar gordijntjes te gluren om te kijken of ik haar man niet verleid. Dat is geen leven zo. Als u mij niet onmiddellijk uit die mesthoop haalt, loop ik weg en geen tachtig rechercheurs zullen me kunnen terugvinden, dat beloof ik u. Ik ben geen stuk vuil. Ik heb ook recht op achting, ondanks wat mijn moeder doet. Als jullie dat kinderbescherming noemen zou ik wel eens kinderpesterij willen zien.’ Enzovoort. Als Patricia kwaad werd kon ze héél welsprekend worden. Ook 2de binnenvader preekte over geduld, verdraagzaamheid en begrip tonen, maar Patricia hield voet bij stuk. Tenslotte kreeg ze haar zin: ze kon weer in Bronkpolder komen wonen en haar plaats op de Bolkerhoeve werd ingenomen door Bert. Bert! Jeanne zag ik niet veel meer omdat zij naar een andere vervolgschool was gegaan als ik, maar dat gemis werd opeens goedgemaakt door de komst van Bert. Hij was bijna anderhalf jaar jonger dan ik, maar hij was zo pienter en hij kon de dolste dingen zeggen.

Jammer was wel dat hij het zo druk had. Hij zat in de brugklas van het atheneum in Alkmaar en was elke dag tenminste een uur onderweg om op school te komen, en terug natuurlijk ook weer. Bovendien had hij veel huiswerk. Tijd om samen met mij door de polder te dwalen, kattekwaad uit te halen of fietstochtjes te maken had hij nauwelijks. In zijn vrije tijd trok hij het meest met Benito op. Toch maakte hij ons steeds aan het lachen want hij gaf alles en iedereen gekke namen. Boterhammen noemde hij Bruine Pietjes, de boterpot was een teerton, een bal gehakt een bal eelt, hij sprak van piepvlees als hij kip bedoelde. Met knorrevlees bedoelde hij karbonade en de jam noemde hij kiezenpest. Zodat je hem aan tafel kon horen vragen: ‘Tante Marie, mag ik de teerton even, mijn Bruine Pietjes staan droog. En ook graag een lik kiezenpest.’ Als er dan toevallig visite was die mee at, trokken ze zo’n stom gezicht. Vooral als tante Marie hem zonder commentaar de boterpot aanreikte en de jampot naar hem toeschoof.

Op een keer, toen we samen de kippen voerden zei ik jaloers: ‘Jij bent goeie vriendjes met Benito, niet?’ Bert keek me een beetje verbaasd aan en haalde de schouders op.

‘Hoezo?’

‘Je speelt het meest met hem.’

‘Hij is handig,’ gaf Bert toe. ‘Hij heeft het modelvliegtuig voor me gemaakt dat ik zelf niet in elkaar kon krijgen.’

‘Je neemt ook zijn krantewijk over op zaterdagmiddag zodat hij kan gaan voetballen.’

‘Allicht, daar verdien ik wat mee.’

‘Weet je dat Annemieke van de kruidenier een oogje op je heeft?’

‘Eén maar? Wat zal ze dan scheel kijken!’

Nee, vertrouwelijk worden met Bert, zoals ik met Patricia was geweest, lukte niet. Toch was ik dol op hem.

Al met al was ik nu het enige meisje op de Bolkerhoeve. De buren spraken altijd over: de jongens van hiernaast, want ik liep meestal rond in een bloes en een spijkerbroek en droeg mijn haar kort; het viel niemand op dat ik een meisje was. En dat vond ik wel zo plezierig want in het dorp werden jongens hoger aangeslagen.

Half december vertelde oom Rienus ons dat mijn moeder ons met Kerstmis zou bezoeken. Benito snoof even, Marcus knorde en ik zei niets. Maar ’s avonds riep ik mijn broers op mijn kamertje. Bert kwam er ook bij zitten.

‘Luister,’ zei ik dringend, ‘we moeten haar nog een kans geven. Toen ze in maart hier was, was dat geen succes. Maar ik geloof dat ze een moeilijk leven heeft gehad, en nóg heeft. Het kost haar een hoop geld om naar Bolk te reizen en dat zal wel de reden zijn dat ze niet dikwijls komt. Maar nu komt ze — en wij moeten laten zien dat we dat fijn vinden.’

‘Ze had beloofd op mijn verjaardag te komen en ze stuurde zelfs geen kaart,’ gromde Marcus.

‘We zijn alle drie jarig geweest intussen en niemand van ons kreeg iets,’ gaf ik toe. ‘Maar daar moeten we niet over zeuren, ze had misschien andere dingen aan haar hoofd. Ze komt nu, met Kerst en dat is toch een bewijs dat ze iets om ons geeft.’

‘Wees blij dat je een moeder hebt die nu en dan naar je komt kijken,’ meende Bert, naar wie nooit iemand van zijn familie omkeek.

Marcus, al half getroost, knikte gretig, maar Benito was de onverzoenlijkste. ‘De vorige keer,’ mokte hij, ‘heeft ze niet eens iets voor ons meegebracht. Nog geen zak toffees. Ze had een tas vol knotsen om die stomme Ronald zoet te houden, maar voor ons had ze niks.’

Het was niet dat we met alle geweld iets wilden krijgen, we kwamen niets te kort. Als oma kwam bracht ze altijd iets voor ons mee, al was het maar een bloknootje, een doos postpapier of een zak drop. Ze toonde daarmee dat ze had nagedacht over de vraag: Waarmee kan ik mijn kleinkinderen een plezier doen? ‘Onze moeder,’ zei ik, ‘zal de eerste keer niet goed geweten hebben wat ze voor ons kon meebrengen. Ze wist immers niks van 2ons. Ik geloof dat ze zich niet eens precies herinnerde hoe oud we waren. Een heleboel mensen geven elkaar tegenwoordig met Kerstmis cadeautjes. Ik weet zeker dat ze dit keer iets voor ons zal meebrengen. Daarom moeten wij zorgen dat we ook iets voor haar hebben.’

‘Ik heb geen cent meer,’ verklaarde Benito, ‘het is pas Sinterklaas geweest.’

‘Jij hebt je krantewijk. Als je de nieuwjaarskaartjes rondbrengt op de dag voor Kerstmis, heb je geld zat,’ zei Bert. Hij grijnsde, want de helft van de nieuwjaarsfooi zou voor hem zijn, omdat hij geregeld voor Benito inviel.

‘Niks daarvan, ik wou een fototoestel kopen,’ riep Benito.

‘Laten we iets voor haar maken,’ stelde ik voor, ‘dan hoeft het bijna niets te kosten. Ik zal een boekenlegger voor haar borduren. En jij moet zo’n sieradendoosje voor haar maken, zoals toen voor juffrouw Caro. Die was er erg blij mee, weet je nog wel?’

‘En ik?’ gilde Marcus. ‘Ik weet het al. Ik zaag een kapstok voor haar. Dat kan ik wel. Op zolder ligt nog hout.’

Hij wilde al naar de zolder rennen om er meteen mee te beginnen. Ik hield hem vast bij zijn broekriem.

‘Wacht even... We moeten haar ook onze kerstrapporten laten zien. En de woonkamer versieren met sparretakken en kunstsneeuw.’

Marcus kreeg er zin in.

‘Ik zal een kerststukje maken, met een witte kaars erin,’ schreeuwde hij geestdriftig.

‘Dan zal ik op mijn handen gaan staan en Stille Nacht zingen,’ bood Bert aan.

Dat vond Marcus een goed idee. Hij probeerde het vast ook, rolde om en gooide mijn vaas met droogbloemen om.

‘Kijk nou uit, jij...’

‘Zal ik een valse baard aanplakken, een rood gordijn omslaan en voor kerstklaas spelen?’ vroeg Bert.

‘Nee, we zullen al die dingen mooi inpakken en onder de kerstboom leggen.’

‘Oef, wat officieel. Straks wil je ook de dominee uitnodigen. Nou, die komt toch niet. Met Kerstmis maakt hij al genoeg overuren.’

‘Als we cadeautjes maken voor onze moeder,’ zei Benito, ‘dan 2kunnen we oom Rienus en tante Marie en Freddy 2niet laten toekijken.’

'Iedereen krijgt iets,’ riep Bert uitbundig, ‘we maken er gewoon een dolle boel van. Met kapstokken voor de hele familie en boekenleggers en houten kistjes en alle overbodigheden die we maar kunnen verzinnen! Lang leve de paashaas!’

‘Ik zal tante Marie vragen of ze een kerstkrans bakt,’ beloofde ik. ‘Een grote hoor!’

‘Een wagenwiel!’

We kregen er steeds meer zin in. De jongens verdwenen naar de zolder om op zoek te gaan naar materiaal en ik diepte lapjes stof en borduurwol op. We moesten geheimzinnig doen want ik wilde niet dat tante Marie erachter kwam wat voor verrassingen we voor iedereen bedacht hadden. Sinterklaas was nog maar pas achter de rug en natuurlijk hadden we toen allemaal voor elkaar surprises verzonnen. Het was leuk om het nog eens over te doen, weer plannen te maken, met elkaar geheimzinnig te gniffelen.

Naarmate Kerstmis naderde raakten we steeds meer opgewonden. Wat zou Karen voor ons meebrengen? Benito hoopte op een mooi boek, Marcus droomde van een cowboypak, ik rekende in stilte op een mooie ketting of wie weet: oorbellen! Die had ik al zo lang willen hebben. Eindelijk was het zo ver. In de woonkamer stond de kerstboom te pronken. De lamp, de muren en de schoorsteen boven de open haard waren versierd met sparregroen, hulst en bestoven met kunstsneeuw. Midden op de tafel stond het kerststukje dat Marcus had gemaakt met drie witte kaarsen. In de oven stond de kerstgans bruin te braden, in de koelkast stond de grote taart die tante Marie bij de bakker had besteld, want tijd om zelf iets te bakken had ze niet gehad. Maar dat gaf niet, het was toch een prachtstuk: volgespoten met slagroom en met drie kerstboompjes van groene marsepein er op. Oom Rienus droeg zijn beste pak, tante Marie een jurk met glinsterdingetjes en ik had voor deze speciale gelegenheid een rok gekregen tot op mijn hielen, daarop droeg ik mijn zelfgebreide witte trui. Die lange rok zat wel onwennig en ik miste de broekzakken; toch voelde ik me er een hele dame in.

Net als de vorige keer haalde oom Rienus onze moeder af van het station in Alkmaar en dit keer was ze op tijd. We stonden samen 2met Bert in de erker te kijken hoe de oude Fiat de bocht omkwam en het erf opdraaide.

Het was dezelfde vrouw die uit de auto stapte, nog altijd met die wat stugge trek om haar mond. Haar haar zat beter dan ik me herinnerde, ze droeg dit keer een lange bruine mantel maar de schoudertas was dezelfde. Ook Ronald was er weer bij. Ik kon niet horen wat hij zei toen hij uitstapte, maar ik vreesde bijna dat hij om een ijsje vroeg ofschoon het flink koud was.

Karen kwam binnen, gaf tante Marie een hand, keek naar ons. ‘Dag Benito,’ zei ze vaag tegen Bert. Die stak spontaan zijn hand uit en antwoordde plechtig: ‘Welkom op de Bolkerhoeve, mevrouw Hoytink.’ Mijn moeder keek verward.

‘Dat is Benito niet,’ krijste Marcus.

‘O nee, natuurlijk, jij bent Benito.’ Ze knikte Marcus toe, glimlachte even naar mij en knipperde met de ogen. 'Er zijn hier ook zoveel kinderen,’ zei ze, ‘ik weet steeds maar niet wie wie is.’ Tante Marie stortte zich naar voren en stelde ons nog eens aan mijn moeder voor. ‘Dit is Yvonne, dat is Benito en die krijser hier is Marcus,’ zei ze. ‘En dat zijn Freddy en Bert. Maar gaat u toch zitten.’

‘O ja, nu weet ik het weer.’

Ronald hing aan haar rok, gluurde naar Freddy. Herinnerde hij zich de ruzie boven de kruiwagen? Hij stak zijn tong uit.

‘Ik heb nieuwe schoenen,’ pestte hij, ‘en jij lekker niet.’

‘Ik heb een nieuwe broek aan,’ antwoordde Freddy verontwaardigd.

‘Een hele gekke broek, niks mooi,’ zei Ronald hatelijk.

‘Voor Sinterklaas heb ik een grote hijskraan gekregen,’ troefde Freddy af. ‘Lekker puh.’

‘Heb ik allang, een hijskraan, hè moe?’

‘Stil Ronaldje, niet plagen,’ zei Karen.

‘Hij pest me,’ klaagde mijn jongste broertje.

‘Ja, maar je moet iets kunnen verdragen, schat.’

Verroest, hij was zelf begonnen!

Karen opende haar schoudertas en ik zag Marcus’ ogen groot worden. Maar er kwam alleen een knots uit voor Ronald. Dit keer kreeg Freddy er ook een.

‘Heeft u een goede reis gehad, mevrouw Hoytink?’ vroeg tante Marie neutraal.

‘Niet zo erg goed, het was propvol in de trein.’

‘U hoefde toch niet te staan?’

‘Nou nee, dat niet. Maar ik houd niet van volle coupés. Het wordt zo gauw benauwd.’

Oom Rienus maakte een einde aan die stomme conversatie.

‘Is de koffie al klaar, moeder?’ boemde hij.

‘Ja, ja. Yvonne, snij jij de taart aan?'

Ronald had intussen de kerstboom ontdekt en de feestelijk versierde pakjes eronder. Hij stoof erop af.

‘Cadeautjes, cadeautjes,’ riep hij. ‘Voor mij?’

‘De namen staan erop,’ zei Marcus. ‘Straks gaan we ze openmaken.’

‘Ik wil mijn pakjes nou openmaken,’ gilde Ronald. ‘Krijg ik die grote?’

‘Die is voor mama. Eerst krijg je taart,’ zei ik.

Het woord ‘taart’ leidde hem even af. ‘Ik een groot stuk,’ commandeerde hij.

Maar hij bleef om de kerstboom draaien, schopte even tegen het grootste pak, alsof hij boos was dat dit nu juist niet voor hem was bestemd.

‘Straks krijgt iedereen een mooi cadeau,’ beloofde ik hem.

Ik ging de taart uit de koelkast halen. Tante Marie kwam met een volgeladen blad uit de keuken en opeens voelde ik me weer innig gelukkig. Wat hadden we het goed!

‘U weet toch dat ik geen koffie drink,’ zei Karen stijfjes. ‘Ik krijg er maagzuur van.’

‘Ik zal warme chocolademelk voor u maken,’ bood ik aan. Ze knikte en verbood Ronald tegen de pakjes te schoppen. Nukkig kwam hij bij haar staan.

‘Ik wil een kerstboom,’ zei hij, wijzend naar de gebakschoteltjes op de tafel. Hij bedoelde de marsepeinversiering. Om geen geduvel te krijgen schoof ik een stuk naar hem toe waarop zo’n groen boompje zat. Karen schoof ik er ook een toe (ze was eregast) maar toen Ronald zag dat op haar gebakpunt ook een kerstboompje prijkte, wilde hij dat erbij hebben. En hij kreeg het. Er zaten maar drie van die marsepeinen dingen op de taart en nu Ronald er twee had, kon ik Freddy niet laten toekijken. Dus ging het derde stuk-met-versiering naar Freddy. Dat speet me, ik had het liever aan Marcus gegeven, die was dol op marsepein. Ik

zag hem kijken, want met al zijn elf jaren was Marcus nog een echt kind. Tjee, wat was het moeilijk om het iedereen naar de zin te maken! Nu had Ronald twee boompjes en Marcus niet één. Allemaal omdat ik plotseling zo’n zin had mijn moeder te verwennen die het niet eens waardeerde.

Ik holde naar de keuken om melk te warmen en even weg te zijn uit die sfeer van elkaar beloeren en wachten op... ja waarop? Tot Karen blijk zou geven blij te zijn dat ze haar vier kinderen bij elkaar zag?

De jongens en ik hadden afgesproken haar een kans te geven en de dag begon pas. Dus verbeet ik mijn opkomende woede, warmde zorgvuldig de chocolademelk en zorgde dat er geen vel op kwam.

Omdat Ronaldje niet wilde wachten en wij er ook naar verlangden gingen we de pakjes die onder de kerstboom lagen uitdelen zodra de koffie en het gebak verorberd waren. Ronald kwam het eerst aan de beurt. Ik had een leuk autootje voor hem gekocht, piepklein maar mooi afgewerkt: je kon de deurtjes open en dicht doen en er zaten echte rubberbandjes om de wielen. Hij bekeek het even en legde het toen achteloos op tafel, naast de half afgezogen knots, hopend dat er nog meer zou komen.

Het grote pak met de door Marcus uitgezaagde kapstok werd nu aan Karen overhandigd. Ze pakte het uit, keek een beetje verbijsterd naar de Donald Duck-figuren. Marcus had ze echt mooi beschilderd, met een wit bovenlijf, een blauwe broek en fel-gele voeten.

‘Voor mij, voor mij,’ gilde Ronald zodra hij Donald Duck herkende.

‘Ja, daar kun je je jas aan ophangen,’ knikte Karen en schoof hem de kapstok toe. Dat was niet de bedoeling geweest, maar misschien vond ze zo’n stripfiguur te kinderachtig voor haarzelf. Marcus keek gekwetst.

'Zeg dan: dank je wel,’ porde Karen haar zoontje aan.

‘Dank,’ prevelde Ronald half onverstaanbaar.

‘En dit is ook voor u,’ zei ik. Ik gaf haar het pakje met de boekenlegger. Ze maakte het open, bekeek het borduurwerk.

‘Wat is het?’ vroeg ze twijfelend.

‘Een boekenlegger.’

‘O ja.’ Leest ze ooit een boek? dacht ik opeens geschrokken. Wat 2wisten we toch ontstellend weinig van haar!

‘Zelf geborduurd,’ voegde ik er trots aan toe. Ze knikte, legde de boekenlegger op tafel. Ronaldje greep ernaar. Ze liet hem zijn gang gaan.

‘Nog meer voor u,’ zei Benito en reikte haar het vierkante pakje aan.

‘Nou, nou, jullie hebben je nogal uitgesloofd,‘ zei ze plichtmatig. Tante Marie stond het lachend aan te zien. Ze had niet geweten (of gedaan of ze het niet wist) dat wij zoveel voor onze moeder hadden geknutseld. Ze was niet jaloers, ze vond het leuk dat we zo ons best hadden gedaan. Ik hoopte, dat het sieradendoosje van Benito wél in haar smaak zou vallen. Karen trok het papier eraf en bekeek het van alle kanten.

‘Een kistje,’ zei ze langzaam.

‘Daarin kunt u uw kettingen en broches bewaren,’ hielp Benito. ‘Juist ja. Mooi.’

‘Ik heb het helemaal zelf gemaakt,’ zei Benito trots. ‘En die figuren zijn erin gebrand met een gloeiende staaf. Vindt u het echt mooi?’

‘Ja, prachtig.’ Ze liet zich het kistje door Ronald uit de handen trekken. Hij schudde ermee, deed het open, stopte zijn autootje erin. Ook mijn boekenlegger duwde hij erbij. Toen bekeek hij met een scheef hoofd zijn nieuwe schatten: de kapstok, het sieradendoosje, de dingen die hij erin had gestopt. Het geheel scheen hem tegen te vallen. Ik zag aan tante Maries gezicht dat ze met ons te doen had en misschien prees ze daarom wel zo uitbundig de pannelappen die ik voor haar had gehaakt, ofschoon ze lang niet zo mooi waren uitgevallen als de boekenlegger. Oom Rienus kreeg een pijpenrek en voor Freddy had ik net zo’n autootje gekocht als voor Ronald. Maar dan in het blauw, want dat was zijn lievelingskleur.

Ronald stond weer bij de kerstboom om de daaraan hangende schuimkransjes te bekijken, die hij ook meteen wilde plukken. 'Vanmiddag na het eten mogen jullie de boom plunderen,’ beloofde tante Marie. Ronald keek sip en Karen wees hem op de half afgekloven knots, waarmee hij zich echter niet wilde troosten.

Mijn broers en ik hadden ons veel voorgesteld van het uitpakken van de cadeaus. We hadden gerekend op blijde gezichten, verraste uitroepen. Die kwamen ook wel, maar juist niet van Karen. Om de stemming te verbeteren zette tante Marie de radio aan, in de hoop dat die kerstliedjes uitzond. De galmende stem van een dominee viel als een steen tussen de lege koffiekopjes. Snel draaide oom Rienus de knop weer om en keek op de klok. ‘Over een half uur komt er wel iets beters,’ beloofde hij. Een dominee die over naastenliefde sprak terwijl Karen ons zojuist op het hart had getrapt was hem nét iets te veel, besefte ik.

De dag ging langzaam voorbij. Tante Marie had veel werk gemaakt van het kerstdiner, maar Karen vond de gans te vet, Ronald knoeide met de appelmoes en wilde geen spruitjes eten, hij bleek ook geen pudding te lusten. Hij wilde schuimkransjes uit de kerstboom plukken, nu meteen! Toen tante Marie om van het gezanik af te zijn goedmoedig zei: ‘Nou, pak er dan maar een,’ wilde hij natuurlijk een roze hebben die te hoog hing en in zijn poging om er bij te komen brak hij een glazen engeltje. Bert haalde een stoffer-en-blik uit de keuken en prevelde droogjes: ‘Hoe’st mogelijk: de ene engel breekt de andere. Ik heb nooit geweten dat engeltjes elkaar vermoorden.’

Wij moesten erom lachen, maar Karen keek hem boos aan. Niemand mocht een kwaad woord van haar Ronaldje zeggen. Ik vroeg me af waarom ze toch zo gek op dat kind was, terwijl wij haar onverschillig lieten.

Na het eten zaten de twee kleintjes elk met hun autootje op de grond te spelen en Karen gaf hun allebei een knots. Toen hield Marcus het niet meer uit.

‘Waarom krijgen wij niks?’ vroeg hij nijdig. Karen keek verschrikt op.

‘Zo’n grote jongen als jij eet toch geen lollies meer,’ zei ze. Marcus voelde zich niets te groot voor een knots. Een beetje onwillig rommelde Karen in haar eeuwige schoudertas. ‘Ik heb er nog maar één, die moet ik bewaren voor de terugreis, anders wordt Ronald zo lastig in de trein.’

Marcus had zijn hand al uitgestrekt, trok hem nu weer terug, zijn ogen vlamden. Ik vreesde voor een uitbarsting en schudde heftig mijn hoofd tegen hem. Hij begreep het niet. Terwijl hij verbaasd een stap terugdeed, trapte hij op Freddy’s dinky toy. ‘Kijk uit!’ gilde Freddy. Te laat.

Toen was de boot aan. Freddy loeide: ‘Dat deed je expres, gemenerd,’ en hij vloog op Marcus aan. Op zijn beurt duwde Marcus hem van zich af, Freddy schopte hem hard tegen de schenen. ‘Je deed het expres!’ Tante Marie kwam uit de keuken vliegen. ‘Laat dat! Wat krijgen we nou, vechten met Kerstmis?’

Oom Rienus pakte Freddy op en zette hem op zijn voeten.

‘Stil,’ bulderde hij, ‘Marcus deed het niet 2expres. En jij moet niet zo te keer gaan. Wat denk je wel?’

‘Het mijne is lekker nog heel,’ treiterde Ronald genietend. ‘Marcus maakt altijd alles van me kapot,’ griende Freddy ongelukkig.

‘Nietes,’ gromde Marcus.

‘Wel waar. Je hebt mijn ballon ook laten knappen, toen.’

Dat was twee maanden geleden.

‘Zo te horen,’ zei Karen koeltjes, ‘botert het niet erg tussen uw en mijn kinderen.’ Tante Marie verbleekte maar oom Rienus nam het niet.

‘Wie zijn kinderen?’ grauwde hij. ‘Mens, trek niet zo’n verwaand gezicht. Je hebt nooit eerder naar je kroost omgekeken en wou je ons nu even komen vertellen hoe wij ze moeten grootbrengen?’ Oom Rienus kon een harde stem opzetten als hij kwaad werd. Karen trok een pruillip.

‘U heeft er zelf op aangedrongen dat ik zou komen,’ zei ze nuffig. ‘Ik heb er niet om gevraagd. U wilde het.’

Ik kon niet verdragen dat ze oom Rienus aanviel.

‘Ja,’ zei ik vinnig. ‘We dachten dat u een leuke moeder zou zijn en dat we een lief broertje zouden hebben. Niet zo’n verwend mormel...’

Karen keek langs me heen, in de richting van de kerstboom. ‘Och,’ zei ze bitter, ‘ik ben het gewend dat ik van alles de schuld krijg. Als je één keer in je leven pech hebt gehad, blijven de mensen op je hakken en doe je nooit meer iets goed.’

Ik schrok me een ongeluk.

‘Zo bedoelde ik het niet,’ zei ik snel. De twee kleintjes waren stil geworden. Tjee, de grote mensen maakten ruzie! Dat vonden ze interessant. Ik schaamde me. Waar bleef ik nu met mijn goede voornemens? Ik had iets heel gemeens gezegd.

‘Ik zal thee zetten,’ kondigde tante Marie aan om de spanning te breken. De vuile borden en schalen hadden we in de afwasmachine gestopt, die deed het werk wel. Maar nu wenste ik dat op de aanrecht van de Bolkerhoeve stapels borden en schalen zouden staan en dat ik die in mijn eentje moest schoonmaken, dan zou ik iets te doen hebben gehad. Hier in de kamer zitten, kijken naar twee kibbelende jongetjes, naar Marcus’ boze gezicht, naar oom Rienus die aan zijn pijp trok alsof hij zich groen ergerde (dat deed-ie natuurlijk ook) was een kwelling. Hadden we ons daarop nu zo verheugd? Die moeder van ons met haar verbitterde gezicht en houterige manieren was in staat om ieders plezier grondig te bederven. Geen wonder dat ook haar tweede man haar in de steek had gelaten! Zelfs Bert was opvallend stil, vergat grapjes te maken over de kerst-klaas. Ik kon wel janken.

Het was een opluchting voor iedereen toen Karen Hoytink na de thee aankondigde dat ze weg wilde. Juist toen ze in de auto wilde stappen en wij drieën er met onze jas aan bij stonden om haar uitgeleide te doen, scheen ze zich iets te herinneren. Ze boog zich over de achterbank en pakte iets dat in bruin papier was gewikkeld.

‘Da’s waar ook, ik zou het bijna vergeten zijn. Ik had nog iets meegebracht voor Yvonne.’

‘Voor mij?’ vroeg ik blij. ‘Waarom alleen voor mij?’ voegde ik er gauw aan toe, toen ik Marcus’ gezicht zag.

‘O, ik vond dat ding een paar weken geleden onder in een kast,’ legde ze uit. ‘Toen dacht ik: misschien wil Yvonne het wel hebben.’ Ze gaf me het pak.

‘Wat is het?’ vroeg ik nieuwsgierig, ‘een foto-album?’ Want zo voelde het aan.

‘Zoiets.’ Ze stapte in. ‘Nou, dag allemaal. Tot de volgende keer.’ Oom Rienus startte de Fiat en draaide het hek uit, de dijk op. Marcus rukte aan mijn arm.

‘Wat is het, wat is het?’ gilde hij. ‘Maak es open.’

Met bevende handen scheurde ik het bruine papier kapot. Waarom had Karen mij iets gegeven en mijn broers niet?

‘O,’ zei Marcus teleurgesteld toen hij zag wat er uit het papier kwam. ‘Een baby-album. Wat hebben we daar nou aan?’

Maar ik had op de buitenkant mijn naam gelezen. Het ding zag er oud uit, maar ik was al bijna veertien. Ik opende het album en keek neer op de eerste bladzijde. Daar was een kaartje ingeplakt, een geboorte-aankondiging:

Met grote blijdschap geven

Arno en Karen Willigenburg

kennis van de geboorte van een dochter.

Ze heet

YVONNE CHRISTINE

Op de volgende bladzijde was een brief van oma geplakt. Er waren felicitatiekaartjes van ooms en tantes. Foto’s van mij als baby: één week oud, drie weken oud, twee maanden... Er stonden tabellen in waarin de gewichtstoename van baby Yvonne werd bijgehouden, en andere tabellen over de lengte ...

Ik rende ermee naar binnen, regelrecht naar mijn kamer. Ik had nooit geweten dat mijn moeder een babyboek had bijgehouden, zoals tante Marie dat had gedaan van Freddy. Maar nu had ik het in mijn handen: heel dat eerste jaar van mijn bestaan opgetekend, gefotografeerd, gevangen in cijfers, woorden, beelden. Ik las de brief van oma, vol hartelijke gelukwensen en goede raadgevingen. Ik keek naar de foto’s.

Een slanke jonge vrouw zag ik, met een zuigeling in haar armen. Die zuigeling was ik. Wat was mijn moeder veranderd in al die jaren! Op het kiekje had ze nog lang donker haar, ze lachte. Eens was Karen jong geweest, een gelukkige jonge moeder, trots op haar eerstgeborene die zij zulke mooie namen had gegeven. Ik moest me steeds maar voorhouden dat ik die baby op de kiekjes was, dat ik het was die eerst vier pond en drie ons woog en daarna regelmatig in gewicht toenam. Dat ik het was die in dit album leerde lopen, die groeide en leerde praten. Snel bladerde ik het ding door. Stond er ook iets in over Benito en Marcus?

Op één foto, niet erg duidelijk, was een wieg te zien. Mijn moeder stond er naast, erg dik. Ik stond er ook bij, een hummel die net had leren staan. De wieg werd kennelijk in orde gebracht voor de komst van Benito. Maar een kiekje van Benito als zuigeling was er niet bij.

‘Zou ze van de jongens geen album hebben?’ vroeg ik me af. Ik nam me voor haar te schrijven en het te vragen. Maar eigenlijk wist ik het antwoord al: nee. Op hun eerste kind waren Arno en Karen Willigenburg mateloos trots geweest. Toen na een jaar het tweede kind kwam, terwijl ik eigenlijk nog een baby was, had Karen geen tijd meer gehad om gewichten en maten te registreren, haar hoofd liep om. En bijna onmiddellijk werd ze voor de derde maal zwanger. Onder de zorg voor drie kinderen was ze bezweken, dat kon ze niet meer aan. Van foto’s maken of kaartjes inplakken was toen allang geen sprake meer; dit album hield op zodra Benito geboren werd.

Lang zat ik met het ding in mijn handen: ik was er onwijs blij mee. Nog eens en nog eens las ik de geboorte-aankondiging: ‘Met grote blijdschap geven wij kennis ..

Ja, ze waren blij met mij geweest, alle twee. Zo blij dat ze van dag tot dag bijhielden hoe ik groeide, wat ik at, hoe ik begon te kruipen, te staan, te lopen. Een jaar lang hadden ze mij met zorg, tederheid, trots omringd: hun dochter Yvonne Christine! Daarna...

Daarna was het fout gegaan. Daarna waren er te veel kinderen achter elkaar gekomen, hadden de zorgen zich opgestapeld, raakte mijn vader in moeilijkheden, viel het gezin uit elkaar. Karen was niet opgewassen geweest tegen de problemen, zeker niet toen haar man ook nog in de gevangenis terecht kwam. Ze had niet meer de kracht gehad ons behoorlijk te verzorgen. De drie maanden oude Marcus was bijna gestorven ...

Maar dat was allemaal later gebeurd. Wat ik hier in handen had was het onomstotelijke bewijs dat twee jonge mensen blij 2geweest waren met mij, dat ik welkom was geweest toen ik ter wereld kwam. Ik was geen weggooikind! Ik was feestelijk ingehaald, en dat later alles verkeerd was gegaan kon mijn moeder misschien niet helpen. Ik moest opeens denken aan de bittere woorden van die middag: ‘Ik ben het gewend dat ik van alles de schuld krijg. Als je één keer in je leven flink pech hebt gehad, blijven de mensen op je hakken en doe je nooit meer iets goed.’ Arme Karen! Ze had het moeilijk gehad, misschien was het toch — zoals oma zei allemaal de schuld geweest van mijn vader. Ik kreeg diepe spijt dat ik deze kerstdag toch niet liever was geweest voor mijn moeder. In plaats daarvan was ik boos op haar geworden en zelfs oom Rienus had haar afgesnauwd.

Ik huilde een beetje, van schaamte en berouw. Toch was ik blij met het album. Ze had me niets mooiers kunnen geven. En één ding stond nu wel vast: ze had aan me gedacht! Ze had erover gepiekerd waarmee ze me een plezier kon doen en zich toen het baby-album herinnerd. O, had ze me die maar eerder gegeven, niet toen ze wegging, maar toen ze kwam! Hoe anders zou deze kerstdag dan zijn verlopen!

Ik veegde mijn tranen weg en boog me over de foto’s. Allemaal in zwart-wit en niet erg duidelijk. Ik herkende oma, die er nogal eens op voorkwam. Met mij op schoot, met mij wandelend in de zon. Karen moest die kiekjes zelf genomen hebben. Ik herkende ook oom Erik en tante Alie. Op de laatste bladzijde was een foto die blijkbaar was genomen op mijn eerste verjaardag, want mijn moeder stond er ook op, met haar dikke buik. Op tafel, waaromheen de gasten zaten stond een taart met één brandend kaarsje. Ik zat er bij, een kind in een hoge kinderstoel, tamelijk vaag want ik had blijkbaar bewogen toen iemand de opname maakte. Maar de zon scheen door een raam naar binnen; oom Erik zei juist iets tegen tante Alie die een kopje in de hand hield. Grappig eigenlijk dat ik het middelpunt van dat verjaarsfeestje was geweest en me er niets van kon herinneren. En die lachende man op de achtergrond, die juist een stoel bijschoof voor oma, wie was dat? Mijn vader?

Ik wilde dat zijn gezicht wat duidelijker was. Achter mij ging de deur open; Benito glipte binnen.

‘Laat mij ook eens kijken,’ zei hij.

Samen bladerden we het album weer door, van voor tot achter. ‘Waar sta ik?’ vroeg hij toen we de laatste bladzijde hadden bereikt. Ik wees op mijn moeders dikke buik. Hij grinnikte.

‘Ik denk,’ zei hij, ‘dat moeders alleen baby-albums aanleggen voor dochters. Voor jongens is zoiets veel te kinderachtig.’

‘Ja,’ zei ik. Hij wist net zo goed als ik dat tante Marie een album had bijgehouden van Freddy’s eerste jaren.

‘En wat moet je er eigenlijk mee, hè?’ zei Benito.

‘Niks. Het is leuk om jezelf te zien als baby. Maar je kunt er verder niets mee beginnen,’ zei ik troostend.

‘Nee.’

We zaten elkaar en onszelf voor de gek te houden en we wisten het.

8 Niets blijft hetzelfde

Oma was begin juni jarig en werd zeventig. Oom Rienus vond dat zij bij die gelegenheid omringd hoorde te zijn door al haar kleinkinderen en omdat ze het toch op zondag zou vieren laadde hij ons alle drie in zijn oude Fiat en reed met ons naar Apeldoorn. Natuurlijk kwamen er nog veel meer mensen: oom Erik, tante Alie en hun twee jongens. Tante Gerda uit Amersfoort met oom Henry en hun dochter Wilma. Een paar verre nichten, oude vriendinnen, een vroegere buurman. Het was razend gezellig. Oom Rienus en oom Erik hadden elkaar gauw gevonden en waren in de kortste keren verwikkeld in een gesprek. En het kon niet uitblijven, al gauw zat iedereen mee te praten over iets waarvan ze nauwelijks verstand hadden: de Kinderbescherming.

‘Komt mijn moeder ook?’ vroeg Marcus aan oma. Die schudde het hoofd.

‘Laat Karen maar wegblijven,’ zei tante Gerda snibbig. ‘Die hoort er toch niet bij.’

‘Waarom niet?’ stoof ik op om te voorkomen dat Marcus zou uitbarsten. ‘Mijn moeder is oma’s schoondochter geweest.’ ‘Geweest ja, maar dat is al zo’n jaar of twaalf geleden. Sedert haar scheiding is ze hier niet meer over de vloer geweest. Niet moeder?’

‘Nee,’ zei oma.

Onze neven stelden voor dat we zouden gaan kaarten. Oom Rienus, die zich tussen al die voor hem vreemde mensen niet erg op zijn gemak voelde, knikte opgelucht. Marcus, dol op kaarten, sprong op.

‘Kunnen we in de voorkamer gaan zitten, oma?. Dan hebben we de ruimte.’

De tussendeuren lieten ze openstaan. De vier jongens, oom Rienus en oom Erik verhuisden naar de voorkamer en ze stemden erover of ze zouden gaan hartenjagen of pesten. Het werd hartenjagen. Ik bleef in de achterkamer, bij de familie. Ik had het baby-album 2meegenomen omdat ik wist dat de hele familie bij elkaar zou zijn. Ook mensen die ik nauwelijks kende en ik wilde zien wie van hen erg veranderd was in die veertien jaren. Het was gewoon een spelletje dat je kunt spelen als er veel mensen bij elkaar zitten. Nu sloeg ik het album open om tante Gerda op te zoeken, de tante Gerda van vroeger, toen ze nog jong was en Wilma een kleuter was geweest. Ja, daar waren ze: op de kiek van mijn eerste verjaardag. Ik trok oma aan de mouw.

‘Kijk, hier ben ik één jaar. U staat er ook op. En de tantes.’

Oma keek en knikte lachend. 'Ja, dat herinner ik me. Benito werd drie maanden later geboren.’

Ik wees de personen op de foto één voor één aan. ‘Dit is tante Alie en dat oom Erik en hier zit tante Gerda met Wilma op schoot en dat is oom Henry. Maar wie is dat?' Ik legde mijn vinger op een onbekend hoofd op de achtergrond.

Oma knipperde met de ogen, boog zich dieper over het album. ‘O, dat moet Els zijn, dat was een vriendin van je moeder.’

‘En die?’ Mijn vinger priemde naar de jongeman achter oma’s stoel. Oma richtte zich op, hield even geschrokken de adem in, zei toen koeltjes:

‘O, zomaar iemand ...’ en haar stem trilde. Toen wist ik het zeker, het was mijn vader. Mijn vader over wie niemand meer wilde praten, die door de familie was doodverklaard, die iets had gedaan waarvoor iedereen zich te pletter schaamde. De tuchthuisboef. ‘Zomaar iemand’ was hij geworden. Verstoten, weggeworpen, zelfs door zijn eigen moeder.

Waar was hij? Dacht hij ooit terug aan de ‘grote vreugde’ bij de geboorte van Yvonne Christine? Aan die eerste verjaardag van zijn dochtertje toen alles nog goed was, de hele familie op bezoek kwam en ze allemaal lachten, hij het zonnigst van allen? Benito leek op hem. De gelijkenis was me al eerder opgevallen, hoe vaag de foto ook was. Nu wist ik dat het geen toeval was, dat die lachende man waarnaar mijn moeder opkeek en die een stoel aanschoof voor oma, onze bloedeigen vader was ...

Tante Gerda boog zich naar mij over. ‘Wat heb je daar?’

Ik toonde haar de laatste bladzijde. ‘Mijn eerste verjaardag.’

‘O, laat eens kijken.’ Ze nam het album van me over. Ik lette scherp op haar gezicht. Als alle mensen zocht ze op de foto eerst naar zichzelf.

‘Ja, daar zit ik. Tjee, Wilma, wat een kleuter ben je daar nog.’ Haar vinger gleed langs de gezichten, de staande man sloeg ze over.

‘Kijk eens, Alie, hier zitten jullie.’ Het album ging nu van hand tot hand. Iedereen herkende zichzelf en grinnikte omdat-ie toen nog zo jong was geweest.

'Verroest,' liet oom Henry zich plotseling ontvallen, ‘Arno staat er ook op.’

Stilte. Toen zei tante Gerda nadrukkelijk: Wat ziet moeder er op die foto goed uit, hè?’

‘Uw moeder ziet er nog steeds goed uit,’ riep de buurman hoffelijk. Oma bloosde.

. .. Arno staat er ook op. Geen twintig tantes Gerda met onbenullige uitroepen konden over dat feit heenpraten. Ik deed een poging het album terug te krijgen, maar oom Henry liet het ding niet los.

'Was dat niet in de Jekerstraat?’ dacht hij hardop. ‘Ja, dat moet wel. Ze zijn kort daarna verhuisd. De woning werd te klein toen Benito erbij kwam.’

‘Ja,’ viel tante Gerda in. ‘Die eerste woning kan ik me nog goed herinneren. Veel zaaks was het niet. Klein en donker. Ze hadden er toch beter kunnen blijven, want ze woonden er goedkoop. Zodra ze in die grote flat trokken liep het mis. De huur was te hoog.’

'Het was Karens schuld,' meende tante Alie. ‘Ze kon niet met geld omgaan. En ze was altijd ontevreden.’

‘Nou ja, als je in een mooie flat woont wil je die ook inrichten,’ zei tante Gerda weer. Ik kuchte.

‘Moeten jullie zoveel kwaad spreken van mijn moeder?’ vroeg ik zacht, maar ze luisterden niet. De roddelsluizen stonden wijd open.

‘In de Jekerstraat hadden ze weinig ruimte, maar ze hadden er tenminste nog een tuintje, dat was leuk geweest voor de kinderen,’ hield tante Alie vol. ‘Waarom moesten ze zo nodig op stand wonen? Hoogmoed was het, anders niet. Vooral van Karen.’

De naam Arno werd zorgvuldig vermeden, ontdekte ik. Ik zei niets meer. Oma ging naar de keuken en ik volgde haar, zogenaamd om haar te helpen. Weg uit dat familiegeroddel. Ik zag oma in het geheim een traan wegpinken en dacht: Doet ze dat 2omdat op haar zeventigste verjaardag haar jongste zoon ontbreekt? Dus deed ik net of ik het niet had gezien en begon wat kopjes om te wassen. Ik ergerde me verschrikkelijk. Daar zaten ze nu in de kamer mijn baby-album te bekijken en kwaad te spreken van mijn moeder, terwijl ze angstvallig elke toespeling op mijn vader vermeden. Waren ze zelf zulke heiligen?

Toen ik de schone schoteltjes naar de kamer bracht zag ik dat Benito de kaarters in de steek had gelaten. Hij kon het zeker niet winnen. Tante Gerda, nog steeds met het album op schoot, klapte het ding nu dicht en legde het op tafel. Ik kwakte de bordjes op het buffet en maakte van een pauze in het gesprek gebruik om keihard te roepen: ‘En wat was mijn vader voor iemand? Moeten jullie over hem ook niet een poosje roddelen?’

Er viel een geschrokken stilte. Tante Alies mond viel open, tante Gerda siste: ‘Stil toch’ en het klonk of de melk overkookte. Ik stampvoette. ‘Nou? Ik héb toch een vader? Onze moeder hebben we gezien, ze komt ons nu en dan bezoeken. Maar over mijn vader houdt iedereen hier zijn mond. Ik wil weten wie hij was, waar hij is, wat hij heeft gedaan.’

‘Ja,’ riep Benito. ‘Ik ook.’

Ze keken elkaar aan, zwijgend en ontsteld. Plotseling stond oom Erik ook weer in de kamer.

‘Toe nou, Yvonne,’ prevelde hij. ‘Bederf de pret niet.’

‘Vergeet die kerel alsjeblieft,’ gromde oom Henry. Ik negeerde hem, bleef naar oom Erik kijken. Die wendde zich weifelend tot zijn vrouw.

‘Jullie weten toch dat Arno in het buitenland is,’ zei tante Alie helder.

Algemene opluchting, iedereen begon ijverig te knikken.

‘Ja,’ zei oom Henry snel, ‘dat is zo. Hij zit in het buitenland. Waar weten we niet. Wat hij daar uitvoert weten we nog minder.’

Ze schenen het een mooie uitweg te vinden.

Nam Benito genoegen met die verklaring? Ik niet. Ze liegen het, dacht ik woest. Ze sturen ons met een kluitje in het riet. Dat doen ze altijd met kinderen die lastige vragen stellen. Langzaam liet ik me neer op de poef. Ik klampte me vast aan het album, mishandelde de hoeken van het ding. De gesprekken laaiden weer op, nu over politiek, dat was veiliger dan familiedrama’s. Als 2klitten hangen ze aan elkaar, dacht ik. De rotte tak hebben ze afgezaagd. Die rotte tak droeg vruchten en daarmee weten ze nu niet goed raad. Marcus, Benito en ik mogen nu en dan op bezoek komen, een weekje logeren (maar niet bij tante Gerda!) en ze hopen dat er toch nog iets van ons terecht komt. Maar als we ooit iets doen wat niet helemaal in de haak is, zullen ze ook ons uitstoten, dan horen wij er ook niet meer bij.

Toen mijn moeder onder de last van drie hummels bezweek, te jong en te zwak om het aan te kunnen, lieten ze haar stikken. Toen moest de rechter eraan te pas komen om ons te redden. Niemand van die keurige tantes stak een hand uit om het drama te voorkomen. En nu spreken ze kwaad van haar. Geen wonder dat ze zo verbitterd is ...

Om even over vieren zei oom Rienus: ‘Kom jongens, het spijt me voor jullie, maar het is nog een heel eind rijden naar Bolk. We kunnen beter vertrekken.’

Ik was blij toe, ik verveelde me al uren. Marcus protesteerde, hij wilde nog meer kaarten.

‘Je komt in de zomervakantie maar weer een poosje bij ons,’ zei tante Alie hartelijk. Daarmee was Marcus getroost.

Ik vertikte het om iedereen keurig goeiendag te zeggen of een hand te geven. Alleen oma kreeg een kille kus op haar wang, verder wuifde ik even: ‘Nou, dag allemaal’ en vloog de trap af. ‘Ik vond het hardstikke gaaf,’ schreeuwde Marcus zodra we waren weggereden. ‘Ik heb vijf spelletjes gewonnen en Benito maar twee.’

‘Ik ben blij dat jullie je geamuseerd hebben,’ zei oom Rienus. ‘Juli ie oma is een lief mens.’

Lief? Ja, voor ons was ze lief. Niet voor haar verloren zoon. Die mocht zelfs niet op haar verjaardag komen. Ik keek even opzij naar Benito, maar hij zei niets. Dacht hij nu ook aan onze doodgezwegen vader?

Ik had Bert een keer horen zeggen: ‘Familie? Die mogen ze voor mijn part in de sloot gooien, dan kan er kroos in hun haar groeien.’ Op dit moment was ik het met hem eens, ofschoon ik wist dat ik onrechtvaardig was. Opeens verlangde ik hevig terug naar de Bolkerhoeve. Nergens op de wereld was het zo knus, warm en veilig als daar.

Het leven ging verder en ik hoopte dat er eigenlijk nooit verandering in zou komen. Die hoop ging niet in vervulling. Voogdijkinderen zijn nooit lang zeker van een toestand.

Bert had het bij ons geweldig naar zijn zin, maar het heen-en-weer reizen naar Alkmaar kostte hem te veel tijd. Meneer Varseveldt kreeg het voor elkaar dat Bert voorlopig in huis kon komen bij één van de docenten.

‘Tjessis,’ zei ik woedend, ‘bij een schoolfrik wonen vind je dat niet verschrikkelijk?’

‘Waarom?’ bromde Bert. ‘Peter is een aardige vent, hij geeft aardrijkskunde en hij heeft twee zoons.’

‘Maar hij woont in een stad!’

‘Leuk,’ zei Bert luchtig. ‘Ik ben trouwens in een stad geboren.’ ‘Ja, wij ook, maar daarom zouden we er nog niet willen wonen!’ Ik kwam tot de wonderlijke ontdekking dat het Bert allemaal niet veel kon schelen. Hij had het naar zijn zin op de Bolkerhoeve, hij kon goed opschieten met Benito en Marcus, hij maakte geen ruzie met oom Rienus, maar hij had er heilig voor opgepast niet te veel aan ons gehecht te raken. Sedert zijn vijfde jaar zwierf hij van het ene kindertehuis naar het volgende en hij nam het zoals het viel, zijn gevoel hield hij erbuiten. Bert hield maar van één levend wezen op de hele wereld en die heette Bert. Gelijk had hij!

Ik geloof dat ik in die dagen rondliep met een balorig gezicht, kwaad op de hele wereld. Benito plaagde me: ‘Waarom kijk je zo zuur? Omdat Bert weggaat? Dan was je zeker verliefd op hem.’

Nee. Niet dat. Ik was gewoon bang dat ik hem geweldig zou missen. Al trok hij meer op met Benito dan met mij, zonder Bert aan tafel zou het een dooie boel worden. Ik had in een boek pas een raar ouderwets woord ontdekt: kwinkslagen. En dat was wat Bert dag in, dag uit ten beste gaf: kwinkslagen.

Dwaze, nuchtere opmerkingen, die maakten dat je je om de haverklap verslikte. Zo kwam ik een keer de woonkamer binnen waar Bert naar het journaal op de televisie zat te kijken. Op het scherm zag je hollende mannen, meppende politiemannen, rookwolken, brandende auto’s, overvalwagens, je hoorde knallen, geschreeuw en je zag bloed ... Ik wilde Bert vragen of ik een boek van hem kon lenen, maar hij nam zijn ogen niet van het toestel af, hief alleen een hand op en zei: ‘Stil, ik zit net naar de westerse beschaving te kijken ..

Zo was Bert. Hij had tante Marie eens ‘de kippenmoeder’ genoemd en dat was een treffende benaming, want haar eigen Freddy noemde ze soms ‘mijn kuikentje’ en je kreeg bij haar het gevoel dat je in tijden van nood altijd onder haar vleugels zou kunnen wegduiken. Bert bekeek de wereld op een veilige afstand, gaf nuchter commentaar, scheen zich er wel mee te amuseren, maar hij weigerde er zelf deel van uit te maken of zich eraan te verslingeren.

Toen hij was vertrokken werd het vreemd stil in huis. Marcus maakte lawaai genoeg, Benito kon op zolder zagen, schaven en boren dat de Bolkerhoeve er van dreunde, toch vond ik het saai. Tot een week later de nieuwe pleegkinderen kwamen: dit keer twee meisjes. De oudste heette Willy en was net als ik veertien jaar. Het zusje was nog klein, heette Marieke en zat in de derde klas van de basisschool. Een leuk speelvriendinnetje voor Freddy. Ik vroeg aan tante Marie of ze de nieuwe pleegkinderen had mogen uitzoeken.

‘Hoe kom je daar bij?’ riep ze verbaasd. ‘Welnee, daarover beslist meneer Varseveldt. Hij weet het beter dan wie ook welke kinderen voor een verblijf op de Bolkerhoeve in aanmerking komen.’ ‘Maar u moet voor hen zorgen, heeft u dan helemaal geen inspraak? U of oom Rienus?’ Ze schudde het hoofd. ‘Wat stom,’ mompelde ik. Ja, dat vond zij ook. Maar ze heette Willy en Marieke daarom niet minder welkom. De kippenmoeder spreidde haar vleugels ...

Ik kwam tot de ontdekking dat ik er opeens twee zussen bij had en dat was wel fijn. Willy ging op de Mavo in Bronkpolder, zodat we ’s morgens zij aan zij de zes kilometers fietsten en pas bij het begin van het plaatsje elk een andere kant uit gingen. Ze was een aardig kind om te zien en de jongens uit haar klas liepen haar na. Op weg naar school giechelden we wat af! Ik had nooit veel om jongens gegeven, ik had twee broers en daarmee had ik genoeg te stellen, maar met Willy kwam ik er niet onderuit. Net als zij begon ik stiekem afspraakjes te maken en zo kreeg ik ook een vriendje: Karel, die op een boerderij buiten Bolk woonde. Eigenlijk vond ik er niet veel aan.

Karel 2was wel een knappe jongen om te zien, met blonde krullen 2en blauwe ogen, maar hij deed nogal stoer, 2schepte op over zijn spierballen, en hij wilde me steeds zoenen. Ook mopperde hij voortdurend over mijn spijkerbroeken.

‘Je bent toch een meisje, waarom draag je geen rok?’

‘Ik houd niet van rokken. Ze zijn zo lastig, je blijft altijd ergens haken met die dingen.’

‘Onzin, rokken staan juist leuk.’

‘Ze waaien altijd op als je op de fiets zit.’

‘Nou en? Jongens zien dat wel graag.’

Om hem een plezier te doen trok ik een keer mijn rok aan. Toen werd hij nog lastiger. Hij scheen die rok als een uitnodiging te zien om handtastelijk te worden en na een poosje werd ik zo kwaad dat ik hem hard van me af duwde.

‘Laat dat. Ik hou niet van dat gefriemel.’

‘Doe niet zo truttig. Andere meisjes vinden het leuk.’

‘Moeten zij weten. Moest ik daarvoor een rok aantrekken, zodat je er beter bij kunt?’

‘Nee gewoon ... hij staat je goed. Ik zie dat graag.’

Toen kreeg ik er schoon genoeg van.

‘En wie denk jij wel dat je bent? Moet ik dragen wat jij graag ziet, toelaten wat jij graag doet, praten zoals jij het wilt horen? Ben ik op de wereld voor jouw plezier? Nou, vergeet het maar! Je kan de pot op.’

We kregen een daverende ruzie. 2Karel 2begreep er niets van. Natuurlijk hoorde ik me aan te passen aan zijn wensen! Het begon langzamerhand tot me door te dringen dat ik me vereerd diende te voelen omdat hij me naliep. Dat hij me een gunst bewees door aan me te friemelen en me in de nek te zoenen. Dat hij me alleen hard in de benen wilde knijpen om er later tegen zijn vrienden over op te kunnen scheppen. Wat ik ervan vond was niet belangrijk... Maar ik vond dat juist wél belangrijk en om hem dat goed te laten merken gaf ik hem een draai om zijn oren, sprong op mijn fiets en ging er vandoor. Hij riep me na, gemene hatelijke dingen. Weer snapte ik het niet. Een kwartier geleden zoende hij me je zou zeggen: Als je een meisje zoent vind je haar lief. Nu schold hij me uit. En dan zou je zeggen: als je iemand zo diep probeert te beledigen heb je een hekel aan haar. Werden meisjes alleen maar lief en aardig gevonden als ze met zich lieten doen, als ze gehoorzaam waren en zo’n knul in elk 2opzicht zijn zin gaven? Nou, dan maar niet...

Boos en verdrietig trapte ik terug naar de Bolkerhoeve. Hoe kon Willy zo verguld zijn met de belangstelling die jongens voor haar toonden? Als zo’n knul zei: Hoor eens, die rode jurk staat je leuk, trok ze dan meteen de volgende dag weer die rode jurk aan? Ja, blijkbaar wel.

Plotseling miste ik Bert weer. Die had nooit gezeurd over mijn spijkerbroeken of over de lengte van mijn haar. Bert zou een veel fijner vriendje zijn geweest en eigenlijk zou ik geen bezwaar hebben gehad hém ergens een plezier mee te doen. Maar in al de maanden die hij op de Bolkerhoeve had gewoond had hij nooit iets gezegd over mijn uiterlijk, of over wat hij wel of niet ‘graag zag'. Het kon hem niet schelen wat andere mensen deden of zeiden, hij ging gewoon zijn gang en vroeg daarover ook niemands mening. Opeens begreep ik ook waarom hij altijd grapjes maakte: terwijl iedereen zat te lachen werden ze meteen op afstand gehouden. Achter het scherm van geintjes kon hij zichzelf zijn, zich veilig voelen. Ik vervloekte mezelf dat ik dat niet eerder had begrepen, dat ik nooit had geprobeerd om te kijken wat voor jongen er achter die grapjes schuilde. En nu was het te laat. Nu woonde hij bij een leraar in huis, maakte braaf zijn huiswerk, bracht de leraar en zijn vrouw aan het lachen en voor de rest konden ze stikken. Bert zou nooit van iemand houden. Zodra iemand iets vertrouwelijks tegen hem zei, gaf hij een dwaas antwoord, en eer de ander klaar was met grinniken, was Bert weer ontsnapt... Tje, kon ik dat kunstje maar leren, wat zou het leven dan gemakkelijk worden.

Maar ik kon het niet. 2Ergens vond ik het fijn om vertrouwelijk met mensen te praten, om mijn hart uit te storten, vooral bij tante Marie. Ik was pas gelukkig als ik merkte dat iemand iets om me gaf. En mijn broers?

Ik moest opeens denken aan die dag dat Benito zo ongenietbaar was geweest, een paar weken geleden. De hele dag had hij een rotbui gehad, hij had tante Marie afgesnauwd, niet willen eten, de pas geboende keuken bevuild, kortom: hij was een kreng. Natuurlijk hadden we allemaal wel eens een bui waarbij we met de hele wereld ruzie wilden maken, al wordt zo’n kwaad humeur van kinderen nergens geduld. Oom Rienus was zo verstandig het rustig op te nemen en liet ons betijen, tot we het al te bont maakten. Dan kafferde hij ons uit en stuurde, ons naar onze eigen kamer. ‘En de rest van de dag wil ik je niet meer zien, begrepen?’ bulderde hij dan. Tante Marie reageerde anders. Die dag toen Benito zo klierig was geweest stond ze te janken in de bijkeuken. Ik werd woedend op mijn broer, viel zijn kamer binnen en schold hem uit.

‘Pestkop! Nou heb je tante Marie aan het grienen gemaakt. Kun je wel?’

Tot mijn stomme verbazing zat Benito opeens te stralen. ‘Heus?’ vroeg hij. ‘Ik geloof er niks van. Als ik nou Freddy was ...’

‘Als Freddy vandaag half zo vervelend was geweest als jij dan had hij een pak slaag gekregen,’ foeterde ik. ‘Dat is juist zo gemeen van je. Je weet dat ze ons niet zal slaan, dat ze dat niet mag. Maar als je zo doorgaat zal ze meneer Varseveldt opbellen en dan ben je nog niet gelukkig.’

Daar schrok hij van.

‘Heeft ze dat gezegd?’

‘Nee. Maar ...’

‘En huilt ze echt? Omdat ik zo rot deed?’

Ik knikte. Ik snapte niet dat hij dat leuk vond.

Nu begreep ik het opeens. Van tijd tot tijd wilden we tante Marie verdriet doen. Zodra we haar van streek hadden gemaakt wisten we het weer: ze gaf om ons! En dat was alles wat we wilden weten. Was Bert daarom altijd zo’n gemakkelijke pupil geweest? Hij experimenteerde niet met de gevoelens van pleegouders of verzorgers; het kon hem geen lor schelen of ze iets om hem gaven. Hij wist dat iedereen hem aardig vond zolang hij geintjes maakte. Zelf kon hij dan buiten schot blijven. Zelfs toen hij tante Marie ‘de kippenmoeder’ noemde betekende dat, dat hij haar op een afstand hield, hoe raak die benaming ook was. Want hij paste er wel voor op zelf een van haar kuikens te worden ...

Die winter overkwam ons een ramp. Dat had niets met het weer te maken. Het was een zachte, saaie, druilerige winter die niemand voor problemen zette. Maar tante Marie werd ziek. Ze moest naar een ziekenhuis in Alkmaar waar ze werd geopereerd. De hele huishouding op de Bolkerhoeve lag overhoop. Willy en ik deden ons best de zaken draaiende te houden, maar veel brachten we er niet van terecht. Freddy werd uit logeren gestuurd, uit 2het dorp kwam twee keer in de week een vrouw om schoon te maken, desondanks was het een rommel en liep alles in het honderd. Meneer Varseveldt kwam op bezoek, keek de chaos aan en schudde het hoofd. Toen werden wij drieën en Willy met haar zusje voorlopig ondergebracht in De Toevlucht.

Een paar maal reden we om beurten met oom Rienus mee naar Alkmaar om tante Marie te bezoeken. Ze herstelde langzaam maar ze was erg zwak en het zou nog weken duren eer ze weer naar huis kon.

In De Toevlucht voelden we ons werkelijk ‘ondergebracht’. Alles was er veranderd. De meeste pupillen die er nu woonden kenden we niet, alleen Patricia, Koos en Arie waren nog over van de oude club waarmee we twee jaar geleden op kamp waren gegaan. Jeanne, mijn vroegere vriendin, woonde niet meer met haar ouders in Bronkpolder. Van de brand in De Toevlucht was geen spoor meer te zien; de eetzaal was vernieuwd en verbouwd, de keuken uitgebreid, alleen het grote grasveld achter het huis, de brede sloot en de roeiboot waren nog dezelfde. Sicky de geit was verdwenen. We verlangden terug naar de Bolkerhoeve en toen meneer Varseveldt ons op een kille namiddag in februari bijeen riep in de regentenkamer begonnen onze harten hoopvol te kloppen. Mochten we naar huis?

Nieuwsgierig dromden we achter elkaar het geheimzinnige vertrek binnen. We waren hier nooit eerder geweest. De oude regentenkamer kwam uit op de mooie marmeren gang en werd uitsluitend gebruikt voor stafvergaderingen of wanneer het bestuur van De Toevlucht bijeenkwam. Pupillen kwamen er nooit, behalve als er iets heel bijzonders aan de hand was. Dit keer werden wij drieën én Willy erheen gestuurd, alleen kleine Marieke bleef bij juffrouw Mara in de woonruimte. Wat hing ons boven het hoofd?

We kwamen in een mooie hoge kamer met een prachtig bewerkte schouw, een lange eikehouten tafel en gebeeldhouwde stoelen met rechte leuningen. Er stonden diepe asbakken op het glanzende tafelblad, ze waren brandschoon. In mijn fantasie zag ik gewichtige heren die de as van hun sigaren tipten, en dames die met lippestift gekleurde sigaretten uitdrukten. Er hing een sfeer van beslissingen, van boeken-vol-cijfers en moeilijke discussies. Aan Willy’s gezicht kon ik zien dat zij ook onder de indruk was.

We moesten gaan zitten en meneer Varseveldt nam plaats aan het hoofd van de tafel.

‘Jongens,’ zei hij, ‘ik moet jullie iets vertellen. Maar eerst wil ik weten: hoe beviel het jullie op de Bolkerhoeve?’

‘Hardstikke gaaf,’ schreeuwde Marcus.

‘We willen zo gauw mogelijk terug,’ viel Benito in.

‘ ’t Was er zalig,’ fluisterde Willy.

‘Het gezinshuis wordt toch niet opgeheven?’ vroeg ik angstig. ‘Geen sprake van. Als experiment is het tot nu toe een groot succes geweest. En voor jullie is het het beste als jullie zo gauw mogelijk weer naar huis kunnen gaan.’

Hij zei ‘naar huis’ en zo voelden wij het ook. De Bolkerhoeve was meer dan een gezinshuis, het was ons tehuis geworden.

‘De moeilijkheid is,’ legde de binnenvader uit, ‘dat jullie pleegmoeder het niet meer aan kan. Volgende week komt ze uit het ziekenhuis. Maar de eerste tijd moet ze zich nog ontzien, ze mag geen zwaar werk doen en geen loodzware verantwoordelijkheid dragen. Ze ...’

‘We helpen haar wel, nietwaar Yvonne?’ zei Willy snel.

‘Allicht. We zijn al groot, meneer Varseveldt, en erg handig.’ De binnenvader schudde het hoofd.

‘Dat is aardig aangeboden van jullie maar ik vrees dat mevrouw Weyers haar werk als gezinsmoeder zal moeten opgeven.’ ‘Bedoelt u,’ vroeg Benito geschrokken, ‘dat u tante Marie ontslaat?’

‘Ontslaan is het woord niet, jongen. Mevrouw Weyers heeft zelf te kennen gegeven dat het haar te veel wordt. Haar man is het met haar eens.’

We zaten als door de bliksem getroffen. Ik had van alles verwacht maar niet dit. Tante Marie, oom Rienus weg van de Bolkerhoeve? Ik kon me het huis niet voorstellen zónder hen.

‘Da’s niet eerlijk,’ protesteerde Marcus hard. ‘We dachten dat ze altijd en altijd zouden blijven.’

‘Dan heb je je vergist, mijn jongen. Niets blijft altijd zoals het is. De praktijk heeft uitgewezen dat pleegouders in een gezinshuis het zware werk niet langer volhouden dan een jaar of twee, drie. Dan moeten ze vervangen worden. Het is me nogal geen opgave: zorgen voor vier of vijf tehuiskinderen naast het eigen gezin!’ ‘Ja maar,’ riep ik kwaad, ‘dat is toch onzin. In een gewoon gezin 2kan een moeder ook ziek worden.’

‘Inderdaad, en ook dan is de ellende niet te overzien. In een gezinshuis liggen de zaken toch anders nog moeilijker Daar wonen kinderen die het in hun leven dikwijls erg moeilijk hebben gehad, die daarom extra zorg en aandacht nodig hebben. Pleegouders die aan het hoofd van zo’n kunstmatig samengesteld gezin staan moeten fit en gezond zijn, om hun zware taak naar behoren te kunnen verrichten. Dat is iets wat jullie goed moeten begrijpen: de Bolkerhoeve is er voor jullie, niet andersom.’

‘Ja maar, we willen geen andere pleegouders,’ riep Willy boos. ‘Nood breekt wet, lieve kind.’

‘U bedoelt dat het een systeem is?’ gilde ze, plotseling over haar toeren. ‘Wij krijgen pleegouders maar dat is altijd voor tijdelijk. Langer dan een paar jaar houden die mensen het niet vol. Dus worden ze om de zoveel tijd vervangen. Wat wij ervan vinden is niet belangrijk!’

‘Natuurlijk is dat belangrijk. Waarom denk je dat ik jullie hier bijeen heb geroepen?’

‘Om ons voor het blok te zetten,’ snauwde Benito.

Meneer Varseveldt schudde het hoofd.

‘Heeft het er dan van het begin af aan ingezeten, dat onze pleegouders na een paar jaar vervangen zouden worden?’ vroeg Willy weer. Ze zag wit van woede.

‘ Ja meisje.’

‘Maar dat wisten we niet!’

‘Het ligt voor de hand,’ prevelde meneer Varseveldt vriendelijk. Voor hem misschien. Maar Willy had met haar uitroep vertolkt wat we allemaal op dat moment voelden: we voelden ons bedrogen.

Alle vier waren we woedend, teleurgesteld, verdrietig. Verpletterd zaten we rond die discussietafel en we zeiden niets meer. Ik kon mezelf wel voor de kop slaan. Ze hadden me dat kunstje al eens geflikt, toentertijd met juffrouw Caro. Toen had ik me heilig voorgenomen: dat overkomt me geen tweede keer, ik pas er wel voor op ooit nog gehecht te raken aan een groepsleidster! En juffrouw Annie, hoezeer ze ook haar best had gedaan, had ik met succes op een afstand weten te houden. Met tante Marie was het iets anders geweest... die was niet zomaar een verzorgster, die was onze pleegmoeder dachten we. En toen was ik er opnieuw ingetuind! We hadden ons laten inkapselen door oom Rienus’ goedmoedigheid, door tante Maries hartelijkheid, we hadden ons gekoesterd in hun warmte, ons veilig en geborgen gevoeld en nu ... ffft!

Het was allemaal voor niets geweest: de ruzies, de vertrouwelijke gesprekken, de wederzijdse aanpassing.

Ofschoon het niet koud was in de regentenkamer begon ik opeens te rillen. De kilte kwam van binnen uit. Ik keek naar meneer Varseveldt, naar zijn al wat kalende hoofd, zijn vriendelijke geduldige gezicht, naar zijn ogen. Besefte hij wat hij ons aandeed? Eén keer had ik hem mateloos bewonderd en bijna van hem gehouden. Dat was op de ochtend dat hij had uitgeroepen: ‘Over mijn lijk!’ toen de politie Piet wilde ophalen omdat hij De Toevlucht in brand had gestoken. Toen had hij het voor Piet opgenomen, toen had hij begrepen! Maar nu ...

Marcus en Benito zaten met een strak gezicht voor zich uit te kijken. En Willy leek vooral kwaad. Te kwaad om te huilen, te woedend om normaal te denken. Ze sloeg met een gebalde vuist op de tafel, de asbakken rinkelden ervan.

‘En wie?’ vroeg ze dreigend, ‘krijgen we nu?’

Meneer Varseveldt lachte haar kalmerend toe.

‘Lieve meid, we hebben een paar flinke mensen gevonden met een zoon van negentien. Het zijn aardige lui, ze hebben ervaring met werk voor de Kinderbescherming en ik weet dat ik hun de Bolkerhoeve met een gerust hart kan toevertrouwen.’

‘Tot ze ook weer afknappen zeker,’ snauwde Willy. ‘Hoe lang geeft u hun?’

Meneer Varseveldt ging daar niet op in. Hij keek ons vriendelijk aan en zei zacht: ‘Jongens, ik begrijp heel goed dat het voor jullie weer even wennen wordt. Maar ik vertrouw erop dat jullie het de nieuwe pleegouders niet moeilijker maken dan nodig is.’

‘En als we dat wel doen?’ vroeg Willy uitdagend. Anders was ze nooit zo dwars, maar nu scheen ze het nodig te vinden zich onverzoenlijk op te stellen. De binnenvader trapte er niet in, hij bleef glimlachen.

‘Och, dan zien we wel weer,’ prevelde hij ontwijkend. Als Willy hem had willen verlokken tot dreigementen had ze gefaald, hij liet zich niet manipuleren.

Ze zweeg balorig maar ik had nog iets te vragen:

‘Wat gebeurt er nu met tante Marie en oom Rienus?’

‘O, die gaan weer in Hoorn wonen, in een van de nieuwe buitenwijken.’

‘En die ... die nieuwe pleegouders, hoe moeten we die noemen? ’ vroeg Marcus bijna verlegen.

‘Dat maken jullie onder elkaar maar uit. Ze heten Van Straten. Stella en Koos van Straten. Hun zoon heet Frits. Kan ik aannemen dat jullie vrede hebben met de nieuwe regeling?’

‘We zullen wel moeten, huh?’ gromde Willy.

‘Kom nou, meisje. Jij wilt toch ook op de Bolkerhoeve blijven wonen, niet? Dan zul je je moeten aanpassen.’

Dus toch nog een dreigement? Ik keek tersluiks naar Willy, zag hoe ze op haar lippen beet, maar ze zei niets meer.

Marcus was het er nog niet mee eens en liet dat merken.

‘We konden juist zo goed opschieten met tante Marie,’ mokte hij, ‘en oom Rienus was een leuke vent. Ik vind het een rotstreek dat ze weg moeten. En nou weer vreemde mensen. .. waarom mag mijn eigen moeder niet voor ons komen zorgen? We hebben een moeder, weet u wel? Ze werkt in een winkel voor huishoudelijke artikelen in Den Haag maar ik wed dat ze best op de Bolkerhoeve wil komen om voor ons te zorgen.’

Ik sperde mijn ogen wijd open van verbazing. Gaf Marcus dan iets om dat mens?

‘Beste jongen, dat gaat niet. Ten eerste is jouw moeder niet getrouwd en er moet ook een man zijn op de Bolkerhoeve. Ten tweede is jouw moeder niet de geschikte figuur voor dit werk.’ Geschikte figuren moeten ze hebben, dacht ik. Geen mensen maar figuren. Ze moeten passen, op maat gesneden zijn. Ze mogen niet ouder zijn dan een jaar of veertig, liefst de nodige ervaring bezitten in kinderbeschermingswerk, veel verantwoordelijkheidsgevoel en vakkennis hebben... kortom: het mogen geen gewone ouders zijn, zoals Jeannes moeder. Geen mensen die fouten maken of hun geduld verliezen, maar figuren die ‘berekend’ zijn voor hun taak.

Ze snappen er niks van, al die beschermeraars, gezinsvoogden en deskundigen, dacht ik woedend. Ze schepen ons op met een surrogaat en proberen ons dan wijs te maken dat het echt is. Maar zodra we dénken dat het echt is, bewijzen ze het tegendeel. Ik was intussen net zo kwaad geworden als Willy.

O, prachtige namen had onze moeder ons gegeven, maar daarna gooide ze ons op de mesthoop en sedertdien waren we van hand tot hand gegaan, werd er met ons geëxperimenteerd, werden alle nieuwe opvattingen van kinderbescherming op ons, de blijvertjes, getest. En wij moesten ons maar braaf aanpassen aan elke nieuwigheid die de deskundigen voor ons verzonnen.

Toen ik jaren geleden pas in De Toevlucht kwam dacht ik nog dat die groepsleiders en stafleden alles wisten en nooit verlegen zaten met een moeilijk geval. Intussen wist ik beter: zij deden ook maar wat.

Wat zou er gebeuren als we ervan gingen balen, als we het en bloc vertikten genoegen te nemen met telkens andere pleegouders? Als we onze kop in de wind gooiden en zeiden: ‘Barsten jullie maar, ik wil juffrouw Caro terug!’ Niets.

Benito zag eruit alsof hij bereid was zich te schikken. Marcus keek sip maar protesteerde niet meer. Willy zweeg met een donker gezicht en ik ... Opstandigheid was zinloos, besefte ik. Tegen de volwassenen konden we niet op. Zij 2wisten wat goed voor ons was, zij alleen. Hoe meer je je daartegen verzette hoe moeilijker je het voor jezelf maakte. Benito, Marcus en ik zouden ons weer aanpassen, zoals we al zo vaak hadden moeten doen. In mijn oren dreunden nog de woorden van de binnenvader: De Bolkerhoeve is er voor jullie, niet andersom. Hij had gelijk, het was ons tehuis, we konden nergens anders heen. De familie moest ons niet. Ja, zo nu en dan, voor een weekje, dat vonden ze wel aardig maar daar bleef het bij. De Bolkerhoeve was ons tehuis en pleegouders hoorden erbij, zoals de tafels, stoelen, zolder en keukenuitrusting erbij hoorden. Wat versleten was werd vervangen, alleen wij bleven en bleven ...

We konden gaan. Willy had het laatste kwartier geen mond meer opengedaan. Benito had nog alleen naar praktische zaken gevraagd zoals: Wanneer? Gaan we eerst nog kennis maken met die mensen? Ook Marcus had gezwegen.

Als geslagen honden liepen we de regentenkamer uit.

Ik trok mijn jas aan en ging de achtertuin in. Stil stond ik op het grote grasveld, bij de schommels en de wip, terugdenkend aan de ochtend na de brand toen ditzelfde grasveld bezaaid was met verkoolde stoelen, gebroken borden, verbrande stukken zeil en glasscherven. Wat hadden we gewerkt om de troep zo snel mogelijk weg te ruimen! Ik glimlachte bij de herinnering. Toen had de zon geschenen, het was heerlijk weer geweest. We hadden in de achtertuin zitten picknicken met zijn allen en gepraat over Piet, die de boel had aangestoken. Arme Piet! Waar zou hij nu zijn? Waar was zijn zus Marijke gebleven? Je leerde in die tehuizen zoveel kinderen kennen: voor een jaar, een paar maanden, dan verdwenen ze weer uit je leven, mét hun tragische geschiedenis. Ik dacht aan juffrouw Annie die zo van streek was geweest toen Piet onvindbaar bleek in de rampnacht. Dom mens! Ze was er nu niet meer en dat was maar goed ook. Met al haar diploma’s en goede wil was ze als groepsleidster een mislukking geweest. Ik wist nu waarom: ze hechtte zich te veel aan haar pupillen, ze beschouwde ze te veel als haar eigen kinderen. Dat was het stomste wat je als groepsleidster kon doen. Voor hen werd het dan even erg als voor ons wanneer we weer uit elkaar gescheurd werden.

Ik keek om en zag Willy staan. Met een nors gezicht tekende ze met haar schoenpunt figuren in het grind van het zijpad. Ik ging naar haar toe.

‘Rot hè?’ zei ik mat.

Ze keek fel op.

‘Nou, maar aan mij krijgen ze een goeie,’ gromde ze.

Ik huiverde.

‘Doe geen domme dingen,’ fluisterde ik geschrokken. Ze snoof. ‘Ach, vlieg op jij, heilig boontje!’ Ze draaide zich om en marcheerde weg.

9 De rebelse meiden

Twee weken later, het was begin maart, kwamen we terug op de Bolkerhoeve en daar waren onze nieuwe pleegouders. De vrouw was lang en mager, ze wilde dat we haar tante Stella zouden noemen en dat deden we dus. De man was automonteur. Een breedgeschouderde vent met handen die nooit helemaal schoon werden. Hij leek niet half zo joviaal als onze vorige pleegvader en ofschoon hij ernstig zei: ‘Zeg maar Koos,’ noemden we hem uit protest oom Koos, dat gaf meer afstand.

Hij bezat een oude Volvo en Benito begon onmiddellijk een technisch gesprek met hem. Oom Koos ging er gretig op in en ik dacht: Nou, die twee zullen gauw genoeg aan elkaar wennen. Marcus, die nu in de brugklas zat op Benito’s school, probeerde mee te praten en kreeg meteen een standje omdat hij zo schreeuwde. Behalve mijn moeder had nooit iemand van hem verlangd dat hij zijn stemvolume terugschroefde; hij was er beduusd van. Tante Stella zei: ‘Tjee, nu heb ik er opeens drie dochters bij!’ en ze scheen vooral vertederd te zijn door de kleine Marieke, die haar verlegen aanstaarde en weigerde bij haar op schoot te gaan zitten. Nu ja, zó klein was Marieke nu ook niet meer, bijna negen, al leek ze zes omdat ze een groeistoornis had.

Wodan de hond en Bontje de poes waren door onze vorige pleegouders meegenomen. Tante Stella bleek echter gek op katten te zijn: ze had er drie. Mooie dikke katers. En ze beloofde Marieke dat er gauw nog een paar jonge poesjes bij zouden komen. De kat van de buren had jongen en zij had er twee besproken. Dat beviel me eigenlijk wel.

Voorlopig hielden we ons op een afstand en keken de zaken aan. Ik in elk geval. Marcus experimenteerde met kattekwaad, verslonsde zijn kamer, probeerde het met ongehoorzaamheid, maar dat namen ze niet. Hij kreeg behoorlijk zijn vet. Tante Stella liet hem alles wat hij maar half deed, overdoen net zolang tot ze er tevreden over was en Marcus, die een hekel had aan 2huishoudelijke klussen zag spoedig in, dat hij op die manier geen voet aan de grond kreeg. Deze mensen lieten niet 2over zich lopen! Zodra hij dat had vastgesteld werd hij weer gewoon zichzelf: een opgewekte luidruchtige jongen met veel hobby’s en een ondeugende twinkeling in zijn ogen. Niet écht lastig.

Wat er in Willy omging wist ik niet, maar ik zou het spoedig merken. Willy hield woord: zij werd werkelijk ongenietbaar. Geen dag kwam ze op tijd uit school. In de weekeinden liet ze zich door jongens meenemen naar de discoschuur en zat tante Stella uren te wachten. Als Willy dan eindelijk kwam opdagen kreeg ze ze uitgemeten.

‘Zeg eens, ben je helemaal gek,’ raasde onze pleegmoeder. ‘Je bent nog geen vijftien en je gedraagt je of je volwassen bent. Dat moet afgelopen zijn, begrepen?’

Willy wierp de blonde krullen naar achteren.

‘Mens, val dood,’ snauwde ze. ‘Ik ben toch zeker geen gevangene. Als ik zin heb om te gaan dansen dan doe ik dat.’

‘Geen sprake van. Voortaan kom jij zaterdags en zondags de deur niet meer uit.’

‘Waag het eens!’ grauwde Willy. ‘Dan zal ik mijn beklag doen bij meneer Varseveldt, als u dat maar weet.’

‘Je gaat je gang maar. Meneer Varseveldt is niet gek.’

Ook oom Koos raasde tegen haar, sloot haar op in haar kamer, maar dan klom Willy uit het raam, balanceerde levensgevaarlijk door de dakgoot en ontsnapte via het dak van de stal.

Geen dag ging voorbij of Willy en onze pleegouders hadden ruzie. Ik vond het vervelend maar bemoeide me er niet mee. Wat had ik met tante Stella te maken? Ze wilde zelf gezinsmoeder zijn en de baas over ons spelen, nou dan moest ze maar merken dat het niet gemakkelijk was een koppeltje weggooikinderen in de hand te houden.

Ook Marieke maakte moeilijkheden. Ze miste Freddy en deed daarom niets dan huilen, kopjes breken, midden in de nacht gillen dat ze zo naar had gedroomd. Misschien was ze echt ongelukkig, misschien had Willy haar opgestookt.

Tante Stella werd er half dol van. En langzamerhand begon ik me onbehaaglijk te voelen. Straks kwam die duivelse Willy er nog toe om de hele Bolkerhoeve in de fik te steken!

‘Ik vind jou stom,’ zei ik een keer tegen haar.

‘Je maakt het alleen maar moeilijk voor jezelf.’

Hou jij je mond, huichelaar,’ ketste Willy terug. ‘Jij hebt net zo de pest aan dat mens als ik.’

Ik schudde het hoofd: dat was niet waar. Tante Stella interesseerde me niet erg, ze leek in niets op tante Marie en bovendien keek ik wel uit: ook met pleegmoeders moest je voorzichtig zijn. Als je te veel op hen gesteld raakte kreeg je daar alleen maar ellende van. Ik had aan niemand verteld hoe hevig ik soms naar onze ‘kippenmoeder’ verlangde, hoe ik haar miste. Maar de nieuwe pleegouders waren er nu eenmaal, we moesten ze accepteren en ach, zo kwaad waren ze niet. Oom Koos was een ernstige man, maar hij wist hoe hij mijn broers moest aanpakken, hij wist ze op vrije dagen altijd bezig te houden met klusjes en reparaties en ze konden redelijk met hem overweg. Tante Stella was een nuchtere, kordate vrouw en als je haar niet tegen de haren instreek was ze best aardig. Wat had je eraan om heibel te schoppen, de Bolkerhoeve in de hele buurtschap een slechte naam te bezorgen en jezelf allerlei moeilijkheden op de hals te halen? Je trok toch altijd aan het kortste eind.

Tijdens een weekeinde in mei kwam Willy een hele nacht niet thuis. Zondagsmorgens kwam ze doodleuk aanzetten met een gezicht van: wie doet me wat. Sedert twee uur de vorige middag was ze zoek geweest. Oom Koos had de politie gewaarschuwd en een soort zoekactie georganiseerd. Tante Stella had met haar auto de hele zaterdagavond rondgereden en alle discotenten in de wijde omtrek afgestroopt. Maar Willy was en bleef zoek. En toen kwam ze daar doodrustig om half tien in de ochtend binnenstappen. Een beetje verfomfaaid, maar ongedeerd.

Slaan, nee, slaan mocht niet. Ik zag aan oom Koos’ vertrokken gezicht dat hij haar het liefst over de knie had gelegd om haar eens een flinke aframmeling te geven. Nu beperkte hij zich ertoe haar bij de smalle schouders te pakken, haar even door elkaar te schudden. Daarna stuurde hij haar naar haar kamer en sloot haar op. Hij zag wit van woede.

Eindelijk begreep ik waar Willy op uit was. Ze wilde bewijzen dat deze mensen niet voor hun taak berekend waren, dat ze niet deugden als pleegouders in een gezinshuis. Stom hoor. Ze had kunnen weten dat ze de strijd zou verliezen.

Dwars liggen is geen kunst. Het andere mensen moeilijk maken is het gemakkelijkste wat er bestaat. Maar wie heb je er mee? We waren tenslotte minderjarig en we hadden niets in te brengen. De volwassenen waren altijd sterker, machtiger, konden over ons beslissen.

Diezelfde ochtend kwam meneer Varseveldt Willy ophalen, ook Marieke moest mee. Hun kleren zouden later wel naar Bronkpolder worden opgestuurd.

Tante Stella huilde, oom Koos liep te grommen. Het was een ellendige toestand en ik begreep dat ik mijn pleegzusjes niet zou terugzien. Willy zou wel naar een streng tehuis voor ‘moeilijk opvoedbaren’ worden gestuurd, net als Piet indertijd. Wat er met Marieke gebeurde heb ik nooit ontdekt. Zwijgend leerde ik mijn les: verzet je niet tegen je pleegouders, ook niet als ze je niet aanstaan. Zij winnen toch. Wie op de Bolkerhoeve wilde blijven moest zich aanpassen aan de bewoners. Verzet leidde er alleen maar toe dat je ergens anders werd ondergebracht waar het niet half zo fijn was. En ik wist één ding: ik wilde hoe dan ook op de Bolkerhoeve blijven, ik hield van het huis, van het dorp, van het wijde uitzicht en van mijn kamer. En zó kwaad waren de nieuwe pleegouders niet: ze waren strenger en ernstiger dan de vorige, maar ze bedoelden het goed, ze wisten wat ze wilden en wie zich inschikkelijk toonde kon heel wat van hen gedaan krijgen. Er viel mee te leven.

Het nieuwe pleegkind dat Willy kwam vervangen was weer een jongen en voor de zoveelste maal was ik het enige meisje op de Bolkerhoeve. Langzamerhand begon ik de tel kwijt te raken van pleegbroers en pleegzusjes die ik kreeg en ik trok me er ook niet veel meer van aan. Ik en mijn broers schenen de vaste kern te zijn, daaromheen veranderde telkens iets nou en?

Op school had ik het naar mijn zin, ik had er mijn vriendinnen. De krantenwijk deed ik samen met Benito, want ik spaarde voor een brommer. Het volgend jaar zou ik zestien worden, het leek me leuk om dan een brommertje te kunnen kopen, al was het maar een tweedehands. Alfred, de nieuwe jongen had ook gauw door dat het bij ons best uit te houden was zolang hij zich koest hield en zo rolde het leven weer voort: zonder opwinding of schokken. Tot Karen Hoytink weer eens kwam. In de zomer.

Dit keer kwam ze zonder Ronald die bij een of andere tante logeerde en ze kwam, zoals ze had geschreven, om eens kennis te maken met onze nieuwe pleegouders. Maar ze zeilde binnen met een boos gezicht want oom Koos had niet de moeite genomen haar in Alkmaar van het station te halen, ze had dus de bus moeten nemen. Toen ze daar vrij vinnig iets over zei, zette tante Stella de handen in de zij en antwoordde kattig: ‘Hoor eens, mevrouw Hoytink, we hebben hier de zorg voor vijf pubers. Marcus had vanochtend kiespijn en was ongenietbaar. Benito is bezig het dak van het kippenhok te vernieuwen en mijn man had beloofd hem daarbij te helpen. We konden gewoon niet weg. En wat maakt het uit dat u de bus moest nemen? Die rijdt tegenwoordig om het uur.’

Karen was helemaal verbluft. Tante Marie had altijd haar best gedaan te sussen, had haar hartelijk ontvangen en was tactvol geweest. Déze tante had haar op de tanden en scheen maar matig ingenomen met het bezoek van de echte moeder van haar pleegkinderen. Karen trok een zuinig mondje en keek naar Marcus die ineengedoken in een hoekje van de bank zat, met één hand tegen zijn wang. Hij zat verschrikkelijk medelijden met zichzelf te hebben.

‘Kiespijn?’ vroeg Karen onzeker. ‘Dan moet hij toch naar de tandarts?’

‘Op zondag zeker,’ bitste tante Stella.

‘Nu ja, morgen dan.’

‘Ik ga heus wel, hoor,’ piepte Marcus die als de dóód was voor de tandarts.

Pas twee dagen geleden hadden we gehoord dat onze moeder zou komen. Het had me even een schok gegeven en ik had gedacht: O, nou kan ik alles goedmaken en erg lief voor haar zijn! Ik had het album nog eens van voor tot achter bekeken, maar ik voelde niet wat ik toen, die eerste keer, had gevoeld. De jonge vrouw met het lange haar op de foto’s léék zo weinig op de moeder die ik kende. Nu vroeg ik me in stilte af of die kiespijn van Marcus wel zo erg was als hij deed voorkomen. Marcus kon soms zeer overtuigend komedie spelen. Wilde hij medelijden opwekken op de een of andere manier tot zijn moeder doordringen? 'Geef hem een asperientje,’ ried Karen aan, neerkijkend op het zielige hoopje jongen.

‘Heb ik gedaan. Hij zegt dat het niet helpt,’ antwoordde tante Stella.

Marcus, die ook de uitdrukking: lachen als een boer met kiespijn kende, gaf daar een prachtige imitatie van weg. Het was hartverscheurend om aan te zien, en om de een of andere reden erg komisch. Hij nam zijn hand van zijn wang, bekeek zijn handpalm alsof hij daarin kon lezen hoe erg het wel was en kreunde: ‘Ik heb de hele nacht niet geslapen.’

Hij loog het. Ik had die morgen zelfs moeite gehad hem op tijd zijn bed uit te krijgen, zó vast sliep hij. Nu wist ik zeker dat hij komedie speelde. Zijn wang was trouwens niet dik en alleen maar rood omdat hij er met zijn hand over had zitten wrijven. ‘Een watje in azijn gedrenkt wil wel eens helpen,’ zei onze moeder. Ze ging zitten. Marcus keek naar haar, wachtte ergens op. Ik kreeg plotseling hevig medelijden met hem, maar niet vanwege de kiespijn.

Toch besloot ik me niet te laten afleiden van mijn goede voornemens.

‘Ik heb nieuwe gordijnen op mijn kamertje gekregen, wilt u ze zien?’ vroeg ik om haar het gevoel te geven dat ze welkom was. ‘Straks. Ik moet even bijkomen.’

Ik bracht haar een beker warme melk en ging naast haar zitten. Als gewoonlijk had ze niets voor ons meegebracht, zelfs geen bosje bloemen voor tante Stella. Op het erf achter het huis klonk het gehamer van Benito. Hij was nog niet binnengekomen om zijn moeder te begroeten. Terwijl mijn moeder van de melk nipte beklaagde ze zich over de reis. Een trein vol vakantiegangers, ze was blij dat ze Ronald niet had meegenomen, dat kind kon zo slecht tegen drukte ...

Ronald. Wat kon ons Ronald schelen?

Ik sprong op en ging naar buiten om te zien of Benito, Koos en Alfred al opschoten met het kippenhok. Benito hamerde dat het een lust was en keek lachend op me neer.

‘Kom je ook meehelpen?’

‘Mama is er,’ zei ik.

‘Weet ik.’

‘Kom je haar niet gedag zeggen?’

‘O, dat doe ik straks wel. Heeft ze naar me gevraagd?’ Plotseling spanning in zijn stem. Ik schudde het hoofd.

‘Nou dan..Benito hamerde nog harder maar hij lachte niet meer.

Oom Koos legde de duimstok opzij en sprong naast mij op de grond.

‘Kom op, Benito. Ik wil die moeder van jou wel eens zien en bovendien heb ik trek in koffie.’

‘Ga maar, ik kom zo,’ antwoordde mijn broer en hij bleef waar hij was, veilig bovenop het kippenhok. Oom Koos ging zijn handen wassen, daarna stapte hij de kamer in om mijn moeder te begroeten.

‘Dus u bent mevrouw Hoytink? Prachtig stel kinderen heeft u. Ze eten ons de oren van het hoofd, groeien elk half jaar uit de kleren en zetten van tijd tot tijd het hele dorp op stelten. Ik mag die wildzangen wel. Yvonne is een schatje (ik voelde dat ik een kleur kreeg) en die zoons van u zijn bijzonder handig. Dat hebben ze zeker van hun vader ... Benito zal later een uitstekend vakman worden.’ Ik zag Marcus’ mond openvallen. Waaraan hadden we zoveel lof verdiend? Hoopvol keek hij naar Karen.

‘Ja,’ zei mijn moeder stijfjes. ‘Ze worden al groot.’

‘We zijn het kippenhok aan het repareren,’ vervolgde onze pleegvader, ‘komt u straks even kijken?’

‘Nu niet, ik ben moe van de reis. Het is zo’n gedoe met dat overstappen. En ik heb vijfendertig minuten op de bus moeten wachten.’ Het klonk verwijtend.

‘Ik heb mevrouw Hoytink al uitgelegd dat we geen tijd hadden haar van het station te halen,’ viel tante Stella in. Ze had zelf een rijbewijs en zag er nooit tegenop óns ergens heen te brengen. ‘Tja, 'we wonen nu eenmaal in een gehucht,’ knikte oom Koos, ‘maar er valt hier toch genoeg te beleven. Wat jij, Yvonne?’

‘Ik vind het hier fijn,’ antwoordde ik plichtmatig. Maar ik meende het wel.

Eindelijk kwam nu ook Benito binnen, samen met Alfred. Hij had de hamer nog in zijn hand en zijn overall zat vol teervlekken. ‘Hai moe,’ zei hij onverschillig, ‘ook weer eens in het dorp?’

‘O dag ..

Benito stond stil, midden in de kamer alsof ook hij ergens op wachtte.

Toen Karen gewoon bleef zitten vroeg hij: ‘Wat nou? Krijg ik geen zoen?’

Ze trok verbaasd de wenkbrauwen op. Marcus schokte overeind, keek belangstellend toe, zijn kiespijn was hij op slag vergeten. Ik hield de adem in. Dus ook Benito is aan het experimenteren geslagen, schoot het door mij heen.

‘Wat een onzin,’ prevelde onze moeder, ‘zo’n grote jongen wil toch niet meer gezoend worden.’

‘Ik ben er gek op,’ antwoordde Benito demonisch. ‘En ik heb nog heel wat in te halen.'

‘Zou je je niet eerst eens gaan wassen,’ greep tante Stella in. ‘Je ziet eruit of je door een tractor bent overreden. Kijk eens naar je handen.’

‘Van werken word je vuil,’ zei Benito luchtig. ‘Maar ook vuile jongens hebben recht op liefde.’ Na die woorden keerde hij zich om en marcheerde naar de badkamer.

Om de situatie te redden vroeg tante Stella: ‘Wilt u nog koffie?’ ofschoon ze wist dat mijn moeder nooit koffie dronk. Tot ieders verbazing zei Karen nu: ‘Ja graag.’ Alles liever dan zo’n onbekende wildvreemde zoon die je bedekte verwijten maakte over verwaarlozing.

Ik voelde me ellendig. We hadden niets afgesproken, ik en mijn broers, maar het begon tot me door te dringen dat zij net als ik maandenlang over Karen hadden lopen denken. Hoe nestel je je in het hart van een verbitterde vrouw? Door lief voor haar te zijn, had ik gedacht, maar o, wat was dat moeilijk! Ik kon het bijna niet. Door zielig te doen, scheen Marcus gedacht te hebben. Door te laten blijken dat je te kort bent gekomen, had Benito gemeend. En alle drie faalden we hopeloos.

En toch. Ze was gekomen. Ze zou die hele reis in de hitte, in overvolle treinen niet gemaakt hebben als ze geen enkele belangstelling voor ons had gehad. Aan dat idee klampte ik me vast. Zelfs toen ze tegen tante Stella zei, terwijl we ’s middags thee dronken in de tuin:

‘Het is hier zo heerlijk rustig. Een mens komt hier helemaal bij van een week hard werken.’ Was ze alleen maar een dagje uit? Over de dijk liepen wandelaars die nieuwsgierig in onze richting keken.

Marcus deed nog één poging om zijn kiespijn uit te spelen. ‘Misschien wordt het wel een kaakoperatie.’

‘Kom nou, overdrijf je niet een beetje?’ riep tante Stella.

‘Nou, ik ken een jongen en die had het ook en toen moest hij naar het ziekenhuis en ze sneden zijn hele gezicht open om bij de wortels te kunnen komen. Zó’n litteken had-ie later.’

‘Ja, en zijn been moest er toen ook af. Marcus, stel je niet zo aan. Het is gewoon een kies die doorkomt, anders niets.’

‘Maar mijn tandvlees is helemaal rood daar achteraan!’

Hij kreeg er tranen van in zijn ogen. Twaalf jaar oud, en janken als een kleuter! Het enige wat hij wilde was dat Karen haar hand zou uitsteken, die tegen zijn wang leggen: de kiespijn zou dan bij toverslag verdwijnen. Maar ze deed het niet.

Ik vergat mijn goede voornemens, ik was woest op haar. Begreep ze dan niets?

Maar toen ze later op de middag aanstalten maakte om te vertrekken begon mijn geweten toch weer te knagen. Straks, als ze weg is, dacht ik, krijg ik weer spijt. Het leven en de mensen zijn voor haar ook niet erg vriendelijk geweest, ze kan het niet helpen dat ze zo is geworden. Ze verlangt misschien wel heel erg naar een hartelijk woord, een liefkozing. Waarom probeer ik het niet? ‘Ik breng u naar de bushalte,’ zei ik, zo warm als ik kon. Eigenlijk was dat flauwe kul, de halte was geen vijf minuten lopen van de Bolkerhoeve verwijderd.

‘Ja, dat is goed.’ Waarom zei ze niet: ha, fijn?

We waren te vroeg. Stil stonden we naast elkaar op het pleintje bij de mooie oude toren van de door de Spanjaarden verwoeste kerk in de zon. Ik leunde tegen het haltepaaltje, keek naar Karen, naar die onbereikbare vreemde moeder van me.

‘Vindt ú Bolk niet prachtig?’ vroeg ik.

‘Ja, maar wel erg afgelegen.’

Ik dacht aan Marcus’ vergeefse kiespijn, aan Benito’s gestrande uitdaging, en eensklaps was ik woedend. Niets, niets zou ooit genoeg zijn om haar te ontdooien, ze was voorgoed bevroren. Bijna grauwend vroeg ik:

‘Wat was mijn vader voor een man?’

Karen verstrakte.

‘Ik wil niet over hem praten.’

‘Waarom niet?’

Ze snoof. ‘Hoe minder je van hem weet, hoe beter. Hij deugde voor geen cent.’

‘U was met hem getrouwd, jarenlang.’

‘Stom genoeg.’

‘Oma zegt dat u pas zestien jaar was en met hem moest trouwen. Is dat waar?’

‘Je moet niet luisteren naar roddelpraatjes.’

‘Is het dan niet waar?’

Ze zweeg.

‘Op wie lijken wij?’ boorde ik verder. Het kon me niet meer schelen of ik brokken maakte, haar pijn deed. Ze haalde de schouders op.

‘Als Benito op hem lijkt,’ zei ik meedogenloos, ‘moet die vader van ons een knappe vent zijn geweest.’

Ze beet op haar lip.

‘Waarom bent u voor de tweede maal gescheiden? Deugde uw tweede man ook niet?’

‘Dat gaat je niets aan.’

‘We hebben niets te maken met onze bloedeigen moeder, bedoelt u dat?’ Ik was nu door het dolle heen. Karen boog zich iets voorover, tuurde de dijk af. Waar bleef die bus? Ik keek op de torenklok en grijnsde inwendig: de bus zou nog wel even op zich laten wachten.

‘Hoor eens, ik wil het weten. Waarom deugde mijn vader niet? Sloeg hij u? Of ons?’

‘Er zijn erger dingen dan mishandeling,’ antwoordde ze stug. ‘Wat dan?’

Weer haalde ze de hoekige schouders op. Dat betekende: praat er niet over. Maar ik wilde er wél over praten.

‘Vindt u het gek dat ik dat wij nieuwsgierig zijn naar papa?’ ‘Je schiet er niks mee op.’

Dat sloeg natuurlijk nergens op. Ik schoof dichter naar haar toe. ‘Weet je, ik begrijp iets niet. U bent in de afgelopen jaren drie keer naar ons komen kijken. En toch is het net alsof u geen belangstelling voor ons hebt. Waarom komt u dan eigenlijk?’ ‘Jullie wilden het toch?’

‘Ja. En hoe vindt u ons? Dat weten we nog niet eens.’

‘Och, gaat wel.’

‘We blijven vreemden voor elkaar, bedoelt u dat?’

Ze beet weer op haar lip en even was ik bang dat ze zou gaan huilen.

‘Bent u eenzaam?’ vroeg ik zacht. Waar ik die vraag vandaan haalde wist ik zelf niet.

‘Waarom zou ik?’ antwoordde ze stug.

‘Nu ja. Uw tweede man is ook al weggelopen. De familie wil niets van u weten, u heeft alleen Ronaldje. Komt u daarom soms naar Bolk?’

‘Je kletst,’ zei ze ruw. Verlangend keek ze over de dijk, de bus kwam nog steeds niet.

‘Waarom doet u altijd zo koel?’ Ik was vastbesloten nu door alle hekken heen te gaan. ‘Ik wil best goeie vrienden zijn met mijn moeder.’

Oef, dat was eruit! Gespannen keek ik naar haar gezicht. Ze staarde naar de overkant.

‘Jij hebt jouw leven, ik heb het mijne.’

Ik wist nu zeker dat dit de laatste keer was geweest dat ze naar Bolk kwam. Haar antwoord had even mijn adem weggeslagen, ik kon haar wel verscheuren.

‘En mijn vader ...’ Snel hief ze een hand op.

‘Yvonne, hou daar in godsnaam over op. Ik heb niets meer met die man te maken en ik wil niet over hem praten.’

‘Maar ik wel! Ik wil alles van hem weten. Hoe was hij toen u nog met hem getrouwd was? Toen ik werd geboren en ... en ... later?’ Ik ging recht voor haar staan. ‘Weet u het nog,’ zei ik dringend, ‘dat geboortekaartje van mij? Met grote blijdschap geven Arno en Karen Willigenburg kennis van de geboorte van een dochter... U was blij met me, jullie waren allebei 2blij met mij!’

Karen deed een stap opzij.

‘Och,’ prevelde ze, ‘dat is zo de gewone formulering. Bij een geboorte laat je drukken: met grote blijdschap. Bij overlijden: met diepe droefheid. Dat is traditie.’

Achter mij dreunde het. De bus stopte met piepende remmen. Mijn moeder stapte in, na een haastig: ‘Nou, tot ziens.’ De chauffeur, die mij wel kende, zwaaide even naar me en trok op.

Ik reageerde niet. Ik had een klap op mijn hoofd gekregen die me deed duizelen. Traditie! Toen de bus allang uit het gezicht verdwenen was, kwam ik pas weer in beweging. Ik rende naar huis, naar mijn kamer, haalde het baby-album uit mijn laatje, scheurde de foto van mijn eerste verjaardag eruit en smeet die

op het bureautje. Met het album in mijn handen daverde ik de trap af. In de open haard lagen houtjes en oude kranten, ik stak ze aan, wierp het album erop.

Lang stond ik te kijken hoe het vuur de ‘grote blijdschap’ verteerde, hoe de vlammen langs oma’s hartelijke brief lekten, hoe de groeitabellen, de tantes, Benito’s wieg verkoolden.

Tante Stella kwam binnen, zag het brandende album, zoog verschrikt haar adem in.

‘Wat doe je nou?’

Ik zweeg. Hoe kon je zoiets nu uitleggen?

10 De vader

Het toeval bracht me op het spoor van mijn vader. Of beter: het was geen toeval dat ik het adres kreeg omdat ik er al jaren bewust of onbewust — naar liep te hunkeren en me geen enkele aanwijzing in die richting liet ontgaan. In de herfstvakantie logeerde ik een paar dagen bij tante Alie in Amsterdam. En telkens als ik even met haar alleen was probeerde ik haar uit te horen.

Niet meer rechtstreeks. Ik wist dat ik dan toch geen eerlijk antwoord kreeg. Maar terloops, omzichtig, alsof ik eigenlijk naar iets anders vroeg.

‘Het was leuk toen hè, met oma’s zeventigste verjaardag,’ zei ik, ofschoon dat alweer anderhalf jaar geleden was. We stonden samen in haar keuken achter de winkel, we ontdooiden kroketten en frikadellen, maakten slaatjes op witte plastic schaaltjes. ‘Huh? O ja... nou! Gut kind, loop je daar nu nóg aan te denken?’

Tante Alie bekeek me even medelijdend. Wat een saai leven moest ik hebben dat ik anderhalf jaar kon teren op een verjaarspartijtje in de schoot van de familie! Ik zag het haar denken ... ‘Weet u nog, dat ik mijn baby-album had meegebracht?’ begon ik weer. ‘Van toen ik pas geboren was.’

Bij tante Alie moest je altijd een beetje kinderachtig doen. Dat vond ze fijn. Mijn broers en haar eigen jongens werden al zo groot, dat waren nauwelijks meer kinderen en ze was dol op klein grut. Soms leek ze ook een beetje op een kippenmoeder.

‘Ja, dat herinner ik me nog heel goed. Ik vroeg me al af hoe je eraan kwam.’

‘Die had mijn moeder voor mij meegebracht.’

‘Attent van Karen.’

Ik vertelde haar niet dat ik het ding had vernietigd, ze zou het raar van me vinden. En het waarom uitleggen kon ik toch niet. ‘Het leukste vond ik dat er ook een foto van mijn vader in zat,’ vervolgde ik schijnbaar argeloos.

‘O ja?’ Tante Alie dacht zichtbaar na. ‘Dat is me toen niet opgevallen.’

‘Jawel, hij staat op die kiek van mijn eerste verjaardag. Achter oma die net gaat zitten.’

‘O. Ja, dat zal wel...’

‘De foto is niet erg duidelijk maar zo te zien was mijn vader vroeger een knappe man.’

Tante Alie zuchtte.

‘Een knappe man,’ zei ze mijmerend. ‘Ja, dat kun je wel zeggen, geloof ik.’

‘Was mijn vader veel jonger dan u?’ viste ik verder.

Ik keek haar niet aan, ik moest haar vooral niet kopschuw maken. ‘Zes jaar scheelden we.’ Haar stem klonk al wat stugger.

‘Hij was dus uw kleine broertje.’ Ik probeerde welbewust op haar sentimentaliteit te spelen en ze tuinde erin.

‘Ach ja ... als kind was het een lekker dier.’

‘Net als Marcus.’

‘Ja, ook zo’n beweeglijk, luidruchtig joch.’ Ze rechtte de rug, keek in de verte, in het verleden van haar kindertijd. Zag ze nu mijn vader als een hummel van een jaar of zeven, bezig met zijn treintje op de grond.

Ik vond dat ze nu week genoeg was geworden en stapte over op de volwassenentoer. Kalmweg vertelde ik haar van de vrouwen in Buren die hadden gepraat over de wegwerpkinderen van het weeshuis. En hoeveel pijn me dat had gedaan, zo klein als ik toen nog was, vooral toen ik jaren later ontdekte dat ik zelf zo’n wegwerpkind was. Het was een verhaal dat op iedereen diepe indruk maakte had ik ervaren. Tante Alie vergat de slaatjes, keek me met ronde ogen aan.

‘Yvonne, kindje toch, wat vreselijk!’

‘Ja, het klinkt hard, hè?’ zei ik meedogenloos, ‘maar de waarheid klinkt meestal nogal hard. Eén ding begrijp ik nog steeds niet goed. Benito, Marcus en ik hadden nooit iemand kwaad gedaan, daarvoor waren we nog veel te klein. Toch werden we weggedaan als overtollige ballast. (Ik zag haar ineenkrimpen.) Maar de mensen die daarover het meeste drukte maken, die het mijn moeder hoogst kwalijk namen dat ze de moeilijkheden niet meer aan kon, dat zijn dezelfde mensen die ook mijn vader weggooiden.’ Ziezo, dat was eruit.

Tante Alie keek of ze het in Groningen hoorde onweren. ‘Yvonne ..stamelde ze.

‘ ’t Is toch zo. Oma wil niet eens meer dat zijn naam wordt genoemd waar zij bij is. Haar bloedeigen jongste zoon, uw kleine broertje... mijn vader. Iedereen doet of hij niet bestaat. Zijn foto’s hebben jullie verbrand, zijn naam is uit de familieadreslijst geschrapt. Nooit stuurt iemand hem een verjaarskaart of een gelukwens met Nieuwjaar. Hij mag niet eens op visite komen als zijn moeder zeventig wordt. Jullie moeten nodig wat van mijn moeder zeggen!’

Verward begon tante Alie haar handen te wassen.

‘Kind, je weet niet wat je zegt. Hij... toe, laten we er niet meer over praten.’

‘Met die smoes word ik al jarenlang aan het lijntje gehouden. Alsof het noemen van mijn vaders naam al levensgevaarlijk is! Oma heeft zich een keer laten ontvallen dat hij in de gevangenis heeft gezeten, ze wilde niet zeggen waarvoor. Ze had er ook meteen spijt van dat ze de gevangenis had genoemd, bedoel ik. Het was iets wat wij eigenlijk niet mochten weten. Onze vader een misdadiger, dat moest voor ons verborgen blijven. Maar ik ken zoveel criminelen, ik bedoel, ik ken zoveel kinderen van mensen die wel eens iets verkeerds hebben gedaan, die hebben gestolen of gevochten of nog erger. Daar ben ik aan gewend. Ik ben niet bang voor boeven, ze zijn heel anders dan je op de t.v. ziet. Daar zijn boeven altijd lelijke kerels met revolvers onder hun oksel. Vrouwen en kinderen hebben ze niet. Dikwijls worden ze door politiemannen doodgeschoten en dan blijven ze gewoon op straat liggen. Soms denk ik dat ze nooit begraven worden, maar gewoon weggehaald door de vuilophaaldienst. Niemand treurt om ze; de kijkers moeten denken: ziezo, opgeruimd staat netjes. Maar zo is het niet in het echt. Ik heb tientallen kinderen gekend met misdadige ouders. Kinderen die werden aangemoedigd om te stelen, die naar warenhuizen werden gestuurd en niet thuis mochten komen zonder horloges, stropdassen, jurken of dure flessen parfum. Ik heb een meisje gekend dat door haar vader gedwongen werd op haar twaalfde jaar met kerels aan te pappen. En een ander meisje dat op verzoek van haar moeder naar een tehuis ging omdat de minnaars van die moeder liever met de dochter naar bed gingen... Denkt u dat wij niet weten

wat er in de wereld te koop is? Al die jongens en meisjes die hier elke dag frites en kroketten komen halen, zijn die zo onschuldig? Sommigen van hen zijn op hun dertiende al verslaafd aan de heroïne of laten voor vijf-en-twintig gulden met zich rotzooien in het Vondelpark. Het is best mogelijk het moet wel dat mijn vader iets heel slechts heeft gedaan waarvoor hij zo lang achter de tralies ging. Maar dat betekent niet dat hij er nooit spijt van heeft gekregen. Misschien verlangt hij er wel naar om zich met zijn familie te verzoenen, met zijn moeder en zussen. Maar jullie laten het niet toe, hij past niet in een nette familie van allemaal fatsoenlijke mensen . ..’

Ik weet niet meer waar ik de woorden vandaan haalde. Alles wat ik jaren had opgekropt kwam er opeens uitrollen. ‘Misschien,’ zei ik bitter, ‘hopen jullie dat hij ook een keertje overhoop wordt geschoten. Opgeruimd staat netjes.’

‘Yvonne!’

‘Ja, zo heet ik, Yvonne Christine. Zo heeft hij 2me genoemd. Met... met Grote Vreugde ...’ Opeens stond ik te janken, hardop, boven de ontdooiende kroketten en de verse slaatjes. En dat was geen slim spelletje meer.

Tante Alie wist er geen raad mee. Ze sloeg een arm om mijn schouders.

‘Toe nou, toe nou ...’

Ik rukte me los.

‘Yvonne, luister nou eens,’ zei tante Alie dringend, ‘een paar jaar geleden hebben jullie drieën doorgedreven dat jullie moeder op bezoek zou komen. Welnu, ze kwam. Maar het was geen succes, hè? Jullie waren vreemden voor elkaar geworden. Is het niet zo?’ Ik knikte snotterend.

‘Juist. En dat was te verwachten, na zoveel tijd. Denk je, dat als je je vader zou ontmoeten, dat je hem dan zou herkennen? Of iets voor hem zou kunnen voelen? Hij zou een nog grotere teleurstelling voor je worden dan je moeder is geweest. Wil je dat?’ ‘Ik durf het er wel op te wagen,’ fluisterde ik verstikt. ‘We lijken niet op onze moeder. Ik niet, Benito niet, zelfs Marcus niet. Dus moeten we op onze vader lijken.’

‘Jij lijkt meer op oma,’ zei tante Alie sussend.

‘En mijn broers? Zij lijken op hun vader, dat heeft mijn moeder zelf gezegd. En het zijn aardige jongens. Ik bedoel..

‘Je bedoelt: het is een stel jonge honden, maar er zit geen kwaad in?’

Ik knikte. Ik had mijn tranen weggeveegd maar mijn lippen bleven trillen en ik schaamde me er voor.

‘Jouw vader was ook geen kwade knul toen hij een jaar of dertien was,’ mijmerde tante Alie. ‘De ellende begon later pas.’ ‘Wanneer dan?’

Ze aarzelde even, zei toen zacht: ‘Hij stal een auto toen hij vijftien was en reed er prompt mee tegen een boom. Opa moest de schade betalen.’

‘Nou ja, joyriding... daarvan ken ik honderd voorbeelden,’ zei ik snel, ‘dat is geen echte misdadigheid. Dat is een kwajongensstreek.’

‘Het is het begin van criminaliteit. Niet kunnen wachten tot je eraan toe bent, tot je het verdiend 2hebt, maar meteen alles willen hebben waarnaar je verlangens uitgaan — dat is griezelig. En als het niet mogelijk is om alles maar meteen te hebben, het dan maar pikken, zonder te denken aan de gevolgen, zonder te denken aan de mensen die je benadeelt daar begint het mee.’ Het was weer de nette mevrouw die sprak.

‘Poeh, als de prijs van de aardappelen zakt maakt u de patat ook niet goedkoper,’ snauwde ik. Verwonderd keek ze me aan.

‘Wat heeft dat ermee te maken?’

‘Alles. Op de een of andere manier denken we allemaal aan onszelf, zijn we allemaal dieven en egoïsten. De een een beetje duidelijker dan de ander, maar echt verschil is er niet. Proberen jullie nooit de belasting te ontduiken? Dat doet toch iedereen. En toch is dat ook diefstal, zegt oom Koos.’

Tante Alie schudde geduldig haar hoofd.

‘Als mijn broer nooit iets ergers had gedaan dan een auto pikken om er een uurtje mee rond te rijden,’ zei ze, ‘dan was er niet veel aan de hand geweest. Zo’n jeugdzonde brengt risico’s mee, maar wordt gemakkelijk vergeven. Maar het bleef niet bij die ene keer. Het lag in zijn karakter, zie je: niet kunnen wachten. En dat moest op de duur fout gaan. De wereld is nu eenmaal zo ingericht dat niet alles voor het grijpen ligt en dat je eerst iets moet presteren voor je de beloning kunt opeisen.’

Ik dacht plotseling aan kleine Ronald, die ook nooit kon wachten. Was mijn vader zo’n soort kind geweest?

‘Hij moest ook veel te vroeg trouwen met een veel te jong meisje omdat hij haar zwanger had gemaakt,’ vervolgde tante Alie. ‘Weer datzelfde patroon: hij kon niet wachten met volwassen worden. Of hij echt van Karen heeft gehouden weet ik niet. De eerste twee jaren ging het tamelijk goed, geloof ik. Maar nadat Benito was geboren bleven de geldzorgen zich opstapelen. Geen nood, Arno wist wel raad ... En zo is het allemaal gekomen.’ ‘Wat gekomen?’ vroeg ik scherp maar daarop kreeg ik weer geen antwoord. Ik was intussen wat gekalmeerd, waste mijn handen en gezicht, ging verder met de slaatjes.

‘Al met al,’ zei ik alsof ik een besje van tachtig was, ‘weet ik nog steeds niet waarom de familie hem liet stikken. En als niemand verder ooit naar hem heeft omgekeken nadat hij zijn straf had uitgezeten, kunt u ook niet weten wat er verder van hem is geworden. U weet ook niet of hij zijn leven heeft gebeterd. Hij is nu ouder, oud genoeg om volwassen te zijn. Misschien heeft hij berouw, heeft hij een goede baan en is hij nu zo eerlijk als goud.’ ‘Geloof het maar niet,’ prevelde ze.

‘Bedoelt u dat hij nog steeds auto’s steelt?’

‘Een succes is hij beslist niet geworden.’

‘Dus u wéét het!’

Ze zweeg.

‘U weet waar hij is, wat hij doet,’ hield ik aan.

‘Hij woont in Rotterdam.’ Ze zei het met tegenzin, hoofdzakelijk om van mijn gezeur af te zijn.

‘Waar in Rotterdam?’

‘Je bent toch hoop ik niet van plan hem op te zoeken?’

‘O nee. Maar ik zou hem een brief kunnen sturen.’

‘Je bent me nogal een briefschrijfster!’

‘Toch wil ik dat doen.’

‘Nou, goed dan. Hij woont in Rotterdam-West, in de Busken Huetstraat. Het nummer weet ik niet meer. Ik kan nooit getallen onthouden. Iets in de twintig, dacht ik.’

De straatnaam stond meteen in mijn geheugen gebrand.

‘Ik stuur hem gewoon een brief,’ zei ik zo luchtig mogelijk. ‘Wanneer is hij eigenlijk jarig?’

‘16 2juni.’

Op dezelfde dag als Benito! Dat zou ik zeker nooit kunnen vergeten.

‘Dank u. U bent lief, tante Alie,’ zei ik, oprecht dankbaar. Ze was meteen weer vertederd.

‘Ach kind ...’ Ze gaf me een natte zoen, veegde een traan weg. ‘Wij vrouwen, wij moeten maar geen ruzie maken, hè?’

Ik begreep niet goed waar dat op sloeg.

De volgende dag, ’s middags bracht tante Alie me met de auto naar het Centraal Station. Ze zette me af voor de ingang.

‘Ik kan hier niet blijven staan,’ zei ze nerveus. ‘Maar je vindt het wel, hè? Weet je op welk perron je moet opstappen?’

‘Natuurlijk. En een kaartje kopen kan ik ook wel. Bedankt voor de logeerpartij, tante.’

‘Ja hoor, dat zit wel goed. Ik vind het altijd fijn om één van jullie bij me te hebben. Doe de groeten aan Benito en Marcus, en ook aan je pleegouders.’

Ik beloofde het. Vlug sleurde ik mijn weekeindtas van de achterbank, gaf tante Alie een vage zoen op haar wang en sloeg het portier dicht. Achter haar werd al getoeterd. Tante Alie zwaaide en scheurde weg.

Ik liep de stationshal in en keek op de klok. Twintig voor vijf. Tante Stella zou me met haar auto in Alkmaar van het station halen wist ik. Maar als ik opschoot kon ik haar nog net telefonisch bereiken eer ze vertrok. Ik dook een telefooncel in, wierp een paar muntjes in de automaat en draaide het nummer. Benito nam op.

‘Hai zus,’ zei hij toen hij mijn stem herkende.

‘Is tante Stella er nog?’

‘Ze is boven.’

‘Roep haar even.’

Gelukkig kwam ze gauw. Ik slikte. Het viel niet mee tante Stella om de tuin te leiden.

‘Hallo Yvonne, is er iets?’

‘Ja, ik blijf een dag langer bij tante Alie. Ik kom morgen pas thuis.’

‘Hoe dat zo?’

‘Tante Alie wilde het... ze... ze heeft haar hand gebrand enne... ze vroeg me of ik nog een dag kon blijven om haar te helpen.’

‘Ach, wat vervelend is dat nou. Is het erg?’

‘Nogal...’

‘Je bent geschrokken, niet? Je stem klinkt zo beverig.’

‘Ja. Ze moest... ze moest naar het ziekenhuis om zich te laten verbinden.’

Ik zweette. Geloofde tante Stella me?

‘Ja maar, je moet morgen weer naar school, Yvonne.’

‘Weet ik. Kunt u me niet ziek melden voor die ene dag? Het is maar voor één dag dat ik langer wil blijven. Daarna kan oom Erik wel hulp krijgen, heeft hij gezegd.’

‘Wanneer is het gebeurd?’

‘Twee uur geleden ...’

‘Tjonge. Waar is ze nu?’

‘Ze is net weer thuisgekomen met een taxi — met haar hand in het verband. Ze hoefde niet in het ziekenhuis te blijven. Maar ze heeft pijn en kan niets doen. Ik heb beloofd vandaag te koken.’

Ik kon me niet herinneren ooit op één dag zoveel leugens opeengestapeld te hebben.

‘Nou, goed dan. Hoe laat kom je dan morgen in Alkmaar aan?’ ‘Vroeg in de middag, denk ik. Ik bel nog wel.’

‘Doe dat. Zeg, het beste met je tante. Doe haar de groeten, wil

je?’

‘Ik zal het doen.’

Diep ademend van opluchting legde ik de hoorn neer. Oef, dat was gelukt! Ik holde naar het loket, kocht een enkele reis naar Rotterdam en zocht het perron op. Het was druk in de trein en ik bleef op een klapstoeltje zitten vlak bij de deuren. Toen pas ontdekte ik dat ik in een stoptrein zat, die om de haverklap stil stond. Het schoot niet op!

Een man met een baard tegenover me zat me strak aan te staren, ik deed of ik het niet merkte en nam de tas op mijn schoot. Een barrière waarachter ik me verschool. Als tante Stella het nu maar niet in haar hoofd haalde om zelf naar Amsterdam te bellen om te informeren hoe het met tante Alie en haar verbrande hand ging! Ze was ertoe in staat. Dan kreeg ik straks ook nog de politie achter mijn spijkerbroek gestuurd, omdat ik een minderjarige wegloper was!

Ik was nog nooit in Rotterdam geweest en had geen flauw idee waar ik de Busken Huetstraat zou moeten zoeken. Het treinkaartje naar Rotterdam had me ook meer gekost dan ik had verwacht. Geld om morgen naar Alkmaar te reizen had ik nu niet meer.

Nu ja, mijn vader moest me dan maar wat lenen. En anders kon ik altijd nog naar Bolk bellen en tante Stella vragen om me te komen ophalen. Ze zou razend zijn omdat ik tegen haar had gelogen, maar dat kon me eigenlijk niet schelen. Ik vond het niet prettig wanneer mensen boos op me waren, maar dit keer was het hun eigen schuld. Waarom wilden ze niet dat ik mijn vader leerde kennen?

Het begon te regenen. Naarmate we Rotterdam naderden voelde ik langzaamaan mijn moed zinken. Ik keek door de vuile ruit terwijl de trein over viaducten en door woonwijken denderde. Misschien reden we wel langs de Busken Huetstraat zonder dat ik het wist. Eindelijk, het station. De trein stopte knarsend en ik was er het eerste uit. Op het perron keek ik rond, zoekend naar de uitgang. De man met de baard kwam naast me staan.

‘Zo helemaal alleen op reis?’ vroeg hij slijmerig. Ik negeerde hem, liep een trap af, naar de tunnel. De baardaap liep ongevraagd met me mee.

‘Ga weg,’ snauwde ik. De stationshal was groot en vol, de man schuurde met zijn arm langs mijn schouder.

Het stationsplein was overweldigend groot maar ik zag een agent staan en liep in zijn richting. Toen bleef Baardmans achter. Gelukkig.

‘Ik moet naar de Busken Huetstraat,’ zei ik zenuwachtig tegen de agent. ‘Weet u waar die is?’ Hij wees naar een glazen gebouwtje met het opschrift: INLICHTINGEN.

‘Vraag daar maar, je kunt er ook meteen een tramkaart kopen.’ Een kwartier later stond ik tussen de passagiers ingeklemd in een bonkend tramstel. Ik moest uitstappen bij de Mathenesserbrug, hadden ze me gezegd. Na een aantal haltes reden we inderdaad over een soort brug en daarna stopte de tram weer. Ik wrong me naar de uitgang, stond toen op een vluchtheuvel aan het begin van een brede straat. Links en rechts passeerden auto’s, de tram reed bellend verder. Op een bordje las ik de straatnaam: Mathenesserweg. Hoe nu verder? Ik vroeg het aan een vrouw met een boodschappentas. ‘Busken Huetstraat? O, dat is hier vlakbij. Zie je daar de hol? Die loop je af en dan rechtsaf.’ Ze bekeek me nieuwsgierig. ‘Bij wie moet je zijn?’

Ik bedankte haar en stak over in de aangewezen richting. Wat had ze in ’s hemelsnaam bedoeld met ‘de hol’? Ik zag niets dat 2op een grot leek. En ik moest de hol aflopen, had ze gezegd, dus blijkbaar toch naar beneden. Toen zag ik het. Ik stond op een verhoogde weg, met huizen aan één kant. Het leek een dijk en het naambordje zei dat ook: Mathenesserdijk. Aan de andere zijde was een grastalud en beneden stonden ook woningen. Een hellende weg liep naar beneden, was dat ‘de hol’? Ik hoopte het maar. Beneden gekomen zag ik inderdaad een straat, maar die heette Nicolaas Beetsstraat. Beets was een schrijver geweest, dat had ik op school geleerd. Busken Huet óók, ik was dus kennelijk in de goede wijk.

Ik vroeg het weer aan een voorbijganger.

‘Hier rechts en dan meteen links,’ zei hij. Het klopte. Ik kwam in een lange straat die er wat rommelig uitzag. Veel geparkeerde auto’s, beslist geen nieuwe. Geen sprietje groen. Het was opgehouden met regenen en ik keek naar de huisnummers. Wat had tante Alie ook weer gezegd? Iets in de twintig... Ik zag een jongen die bezig was kranten in brievenbussen te stoppen. Die zou alle mensen in deze straat zeker kennen.

‘Willigenburg?’ prevelde hij nadat ik hem had aangesproken. ‘Dat is hier recht tegenover, die groene deur.’

Zou ik het durven? Met bonkend hart stond ik voor de groene deur, starend naar een beschadigd emaille bordje: A. Willigenburg. Twee bellen zag ik, Willigenburg woonde naast de bovenste drukknop. Na vier keer diep ademhalen durfde ik.

De deur ging open. Ik zag een smalle overloop, een steile trap zonder loper.

‘Wie daar?’ klonk een schelle vrouwenstem van boven. Ik zei niets, drukte de deur achter me dicht en begon de donkere trap te beklimmen.

‘Wie daar?’ gilde dezelfde stem.

‘Ik,’ zei ik benauwd.

Ik kwam uit op een duistere overloop en omdat ik niemand zag beklom ik de volgende trap. Boven mij ging het licht aan. Ik keek op, zag een vrouw in een lange broek en een coltrui, die wantrouwig op me neer blikte.

‘Bij wie mot u wezen?’

‘Bij Willigenburg.’

Ze deed een stap terug. Ik was nu boven.

‘Willigenburg, ja da’s hier. Voor wie komt u? Wie bent u eigenlijk?’

‘Neem me niet kwalijk,’ stamelde ik. ‘Ik... eh ... ik ben Yvonne Willigenburg. Ik zou meneer Willigenburg graag even spreken. Ze zeiden me dat hij hier woonde. Arno Willigenburg. Is mijn ... is hij thuis?’

‘Natuurlijk is hij thuis,’ bitste ze. Ze was nog jong, zag ik. En niet eens lelijk. Achter haar stond een deur open, ik keek recht in een rommelige woonkamer, een koollucht sloeg me tegemoet. ‘Zeg Arno, ken jij een Yvonne?’ riep ze naar binnen. Een man in hemdsmouwen verscheen op de drempel. Verbaasd keek hij van haar naar mij.

‘Wie zeg je?’

Ademloos keek ik naar hem op. Mijn vader! Ja, hij leek op Benito, al scheen hij ouder dan ik had verwacht.

‘Ik ... ik ben familie,’ zei ik moeilijk.

‘Familie heb ik niet meer,’ antwoordde hij stug.

Ik wist niet wat ik moest beginnen. Hulpeloos stond ik in het gangetje, op de drempel van dé ontdekking van mijn leven. En ze lieten me niet binnen, ze stonden me maar aan te kijken of ik een gevaarlijke indringster was en alsof ze zich afvroegen wat ze moesten doen: mij de trap afgooien of wortel laten schieten. ‘Ik snap het niet,’ zei de man. Ik voelde mijn keel dik worden en zette de tas voor mijn voeten, alleen om iets te doen.

‘Ik ben Yvonne Willigenburg,’ wrong ik eruit.

‘Een nichie?’ vroeg de vrouw scherp. Maar ik had gezien dat er een schok door de man heen ging.

‘Mijn dochter,’ zei hij aarzelend, alsof hij verwachtte dat ik dat zou ontkennen. Wat ik echter niet deed. Ik stond alleen maar heftig te knikken. Nu deed hij een stap terug.

‘Kom binnen, Yvonne,’ zei hij hees.

‘Verroest, zijn dochter,’ hoorde ik de vrouw mompelen terwijl ze voor me opzij ging. Ik stapte over de drempel, kwam in een achterkamer die uitkeek op een rijtje tuinen. Het schemerde al. De kamer zag er armoedig uit. Een tafel, vier rechte stoelen er omheen, in een hoek een versleten fauteuil naast een krantenbak. Een gashaard onder de schoorsteenmantel, geen gordijnen voor de ramen, een versleten vloerkleed. Het was allemaal zo vaal! Midden op de tafel stond een dampende pan die rook naar groene

kool. Op een van de stoelen zat een kind van een jaar of zes dat me met grote ogen verlegen aankeek.

‘Ga zitten,’ zei de man wijzend op een stoel. ‘We zouden juist aan tafel gaan. Zin om een hapje mee te eten?’

‘Ja nou,’ zuchtte ik.

‘Ans, zet een bord bij.’

De vrouw gehoorzaamde. Het was een diep wit bord van aardewerk vol haarscheurtjes. De man schepte me op, een flinke kwak stamppot.

‘Ik hoop dat je het lust,’ zei hij. Waarom was hij zo hees? Ik knikte, nam de vork op. Het kind bleef me aanstaren.

‘Da’s Guido,’ zei mijn vader.

Weer een kind met een mooie naam. De vrouw scheen zich verzoend te hebben met mijn onverwachte komst en ging eveneens zitten. Ze gaf me wat jus. Eigenlijk had ik razende honger en de stamppot smaakte goed.

Eten helpt als je je niet op je gemak voelt. Met een lege maag uitleggen wat je komt doen is moeilijk. Maar ze vroegen niets meer al zag ik mijn vader telkens naar me kijken. Pas toen we klaar waren en de vrouw de borden en lege pan naar het keukentje bracht dat uitkwam op de achterkamer, en ze in plaats daarvan vier schaaltjes yoghurt bracht, zei hij:

‘Tjonge. Het was nog niet eerder tot me doorgedrongen dat ik al zo’n grote dochter had.’

Ik glimlachte tegen hem.

Tante Alie had de waarheid gesproken; een succes was hij beslist niet geworden. Ik zag diepe lijnen in het gezicht dat toch iets bekends had. Maar dat kwam natuurlijk door de gelijkenis met Benito. Hij had dun donkerblond haar, heldere ogen.

‘Wat vind jij van haar, Ans?’

De vrouw knikte me toe. ‘Een hele verrassing,’ zei ze. Het klonk niet onvriendelijk al had ze een schelle stem.

Ze ruimde de tafel af.

‘Mag de televisie aan?’ vroeg het jongetje.

‘Nou niet. Straks. Ga maar spelen.’

De vrouw rammelde in het keukentje met de borden, ik hoorde een kraan lopen.

‘Ja maar, ik wil Sesamstraat zien,’ zei Guido.

‘Nou, goed dan. En dan naar bed, hoor!’

Guido kon het toestel zelf aanzetten. Het was nog een zwart-wit apparaat.

‘Dus jij bent mijn dochter,’ zei de man weer terwijl hij een sigaret opstak. Hij scheen het nauwelijks te kunnen geloven. ‘Hoe oud ben je nu?’

‘Vijftien.’

Hij knikte peinzend.

‘Enne ... hoe kwam je er zo opeens toe om bij mij aan te bellen?’ ‘Opstandigheid, antwoordde ik. ‘Oma, de tantes, mijn voogd, mijn pleegouders... allemaal zeiden ze dat ik u niet mocht zien, dat het beter voor me was als ik er nooit achter kwam wat voor soort man mijn vader was. Toen... ik was nieuwsgierig. Niemand weet dat ik hier ben, ik heb moeten liegen.’

De deur tussen de achterkamer en de piepkleine keuken was eruit gehaald. Ans werkte met het licht aan, een plas van dat licht viel in de schemerige kamer. In de hoek rumoerde Sesamstraat.

De vrouw, die bezig was koffie te zetten en die elk woord kon verstaan riep: ‘Ja, Arno is altijd het zwarte schaap geweest.’

‘En ondanks het verbod,’ zei mijn vader, ‘wilde jij toch weten wat voor man je vader was?’

Ik knikte.

‘Ik vond dat ik er recht op had.’

Hij stond op, draaide de lichtknop om. Guido zat ademloos naar Sesamstraat te kijken en lachte even hardop toen de pop Ernie weer iets doms deed.

‘Zet dat ding wat zachter,’ verzocht mijn vader. Guido gehoorzaamde zonder protest.

Ans verscheen met drie koppen koffie.

‘Schandalig eigenlijk, dat ze een kind verbieden haar eigen vader de bezoeken,’ zei ze.

‘Dat vond ik ook, daarom ben ik nu hier.’

‘Je ziet er goed uit,’ zei mijn vader. Onze ogen ontmoetten elkaar. Hij keek net als Benito.

‘We mochten wel onze moeder ontmoeten,’ vertelde ik. ‘Ze is een keer of drie op de Bolkerhoeve geweest daar wonen we, ziet u. 2Maar we ... we kunnen niet goed met haar overweg.’

Daar ging hij niet op in.

‘En de jongens, hoe maken die het?’

‘O, prima. Benito is op de technische school, en Marcus zit daar 2in de brugklas. We hebben allemaal een fiets gekregen om naar school te gaan. Ik zit op de huishoudschool. Als ik die af heb, ga ik naar de opleiding voor kinderverzorgster. Dat wil ik graag.’ ‘Die kinderen krijgen meer kansen dan ik ooit heb gehad,’ zei de vrouw bitter.

Mijn vader zat me maar aan te kijken, alsof hij nog steeds zijn ogen niet kon geloven. Ik werd er verlegen van en ratelde dus maar door.

‘Jarenlang wisten we niet beter of we hadden helemaal geen ouders meer. Ze deden net of we wezen waren, oma en de tantes ook. Pas drie jaar geleden kwamen we erachter dat... dat...’ ‘Dat moet een hele schok voor jullie zijn geweest,’ meende de vrouw.

‘Eerst wel. Maar nu zijn we er aan gewend. Ziet u, in de tehuizen zitten zoveel kinderen met misdadi... weggooikinderen ... nee, kinderen die niet bij hun ouders konden blijven omdat...’ Ik wist niet goed hoe ik het moest zeggen. ‘Ik bedoel...’ toen zweeg ik verward. Sesamstraat was afgelopen. De vrouw stond op, zette het toestel uit.

‘Naar bed, schatje.’

‘Hè, toe nou .. .’

‘Niet zeuren, Guido, het is tijd.’

‘Ik wil Popeye zien.’

‘Die komt morgen. En jij moet morgen weer naar school, dus je moet vroeg op. Zeg je vader welterusten.’

Guido gaf hem een nachtkus en werd door de vrouw de kamer uitgeloodst. Ik zag mijn vader aan het sigarettenpakje voelen, het was leeg. Hij verfrommelde het, wierp het in een papiermand. ‘Tja . . .’ zei hij peinzend. Ik vertelde hem over het weeshuis in Buren, over De Toevlucht en over het gezinshuis in Bolk. Hij luisterde belangstellend.

‘In Bolk is het fijn,’ zei ik zacht, ‘maar het is vervelend om elke paar jaar nieuwe pleegouders te krijgen. Het duurt altijd een poos voor je aan die mensen gewend bent geraakt.’

‘Logisch.’

De vrouw kwam weer binnen en ging zitten.

‘Zijn er nog sigaretten?’ vroeg mijn vader.

‘Nee. Zal ik even naar de automaat gaan?’

‘Als je wilt.’

Ze haalde een jas uit de muurkast en ging weg. De heldere ogen bleven me aankijken.

‘Al dat verhuizen, van het ene tehuis naar het andere, heeft je toch geen kwaad gedaan,’ zei hij vriendelijk. ‘Je ziet er lief uit, Yvonne.’

Ik werd helemaal warm vanbinnen. En opeens vond ik de moed om te vragen: ‘Waarom is de hele familie zo op u gebeten?’ ‘Hebben ze je dat nooit verteld?’

‘Ik weet alleen dat u gezeten heeft. Heel lang. Zes jaar, zei oma. Maar ze wilde niet zeggen waarvoor.’

‘Zes jaar was het vonnis, het werden er vier-en-een-half. Toch nog een eeuwigheid,’ prevelde hij triest. Ik zweeg, wachtend op de rest.

‘In onze familie,’ zei hij droevig, ‘was zoiets nog nooit eerder voorgekomen. Ze begrepen er niets van.’

‘Wat had u gedaan?’ drong ik aan. Mijn hart roffelde. ‘Had u ... iemand vermoord?’ Ik zag hem huiveren. Toch leek hij me geen man die zijn toevlucht tot geweld zou nemen. Hij had iets gelatens over zich. Een triest, door het leven gebeukt mens, geen boef.

Hij bleef zwijgen en ik stak een hand uit, legde die over de zijne. Dat gebaar zag je vrouwen dikwijls op de t.v. maken, ik had het altijd ontroerend gevonden. En zie: het werkte!

‘Ik moest geld hebben, we zaten tot over onze oren in de schulden en Karen ...’ Nu sloeg hij de ogen neer. ‘Je moeder bedoel ik . .. ze verwachtte haar derde kind. Vier maanden achter met de huur waren we al, de helft van de meubels was nog niet betaald ... Karen klaagde, zeurde, ik wist geen raad meer, ik verdiende niet genoeg. En ik kende een paar lui . ..’

Zijn stem klonk vlak. Hij deed zichtbaar zijn best er elke emotie, elk verwijt uit te houden.

‘Ik kende mensen... goed, ze deugden niet, maar ze hadden het niet zo beroerd als wij. Beroeps waren het. Ze maakten plannen om een bank te beroven en ze hadden een chauffeur nodig . . . een goeie chauffeur. En dat was ik. Ik zou een zesde deel van de buit krijgen en . . .

Nu ja, zo ging het dus. Ik zat in de auto te wachten tot ze de deur uit zouden komen en alles leek goed te gaan. Het was tegen sluitingstijd, er waren weinig mensen meer in de bank, maar de 2kas zat goed vol en toentertijd hadden ze nog niet zoveel veiligheidsmaatregelen als tegenwoordig, geen kogelvrij glas en zo ... Die kerels hadden een pistool, een écht, niet zo’n speelgoeddingetje en de kassier kende het verschil wel. Hij gaf het geld gewillig genoeg. Maar wat we niet wisten, of konden weten was het stille alarm. De kassier had erop getrapt zonder dat mijn maats het hadden gemerkt. Toen ze naar buiten kwamen, in de auto sprongen en ik wegscheurde was de politie al gewaarschuwd. Wagens met loeiende sirenes maakten jacht op ons, ik kwam bij een wegversperring, moest afremmen en ik dacht: Arno, nu ga je voor schut! Toen een agent op ons toekwam stond al bijna stil hoorde ik één van mijn maats achter mij schreeuwen: “Rijen!” en ik trapte weer op het gas, vloog het trottoir op, scheurde om de blokkade heen en toen. .. toen schijn ik die agent ondersteboven gereden te hebben. Het was niet mijn bedoeling, ik wist niet meer wat ik deed, ik was alleen maar doodsbang. Daarna duurde het zeker nog een half uur eer de politie ons echt klem reed .. . Later hoorde ik dat de agent die ik had aangereden in het ziekenhuis was overleden, maar toen zaten we al opgesloten. Tijdens de rechtzaak werd het zo voorgesteld alsof ik de man met opzet had overreden. De aanklager noemde het pure moord, en de auto waarin ik achter het stuur zat, noemde hij het moordwapen ... Ik had een advocaat, allicht, een pro-deo advocaat, een jonge vent, pas afgestudeerd die eigenlijk gruwde van de hele zaak. Zijn pleidooi klonk niet erg overtuigend. En omdat het een politieman was geweest die door mijn schuld was gestorven viel het vonnis zo zwaar uit. Een politieman killen die alleen zijn plicht deed daaraan wordt zwaar getild, Yvonne.’

‘Heeft u . . . heeft u spijt gehad?’ vroeg ik zacht.

Mijn vader boog het hoofd nog dieper. Ik hoorde Ans de trap opkomen.

‘Ja,’ zei hij eerlijk. ‘Ik had mezelf wel voor de kop kunnen schieten, zo erg vond ik het. Die man had ook een vrouw en kinderen. Ik was er kapot van. Daarom protesteerde ik niet tegen het vonnis, ik ging niet in hoger beroep, ik dacht dat ik had gekregen wat me toekwam. Al was het niet waar dat ik die arme kerel opzettelijk omver gereden had ... ik zag mezelf toch als een soort moordenaar.’

Ans kwam binnen, legde een nieuw pakje sigaretten voor hem 2neer. Met trillende vingers maakte hij het open en stak een sigaret op. Hij inhaleerde diep.

‘Mensen praten zo gemakkelijk over berouw hebben,’ zei hij toonloos. ‘Maar ze weten niet wat het is: dat ellendige gevoel dat je iets onherroepelijks hebt gedaan, dat gekmakende verlangen om terug te keren naar het moment vóór het gebeurde ... en al die tijd weten dat het te laat is, dat het niet meer ongedaan gemaakt kan worden, dat je niets, niets kunt doen om zo’n man terug te roepen in het leven, hem terug te geven aan zijn gezin. Dat is een hel, Yvonne. Ik had twee gezinnen ongelukkig gemaakt: dat van mij, en dat van die politieman. Een heel stel kinderen vaderloos gemaakt: mijn eigen kroost dat al spoedig van me werd afgenomen, en die politiekindertjes ... vier waren het er, geloof ik. Ik vond mezelf het meest waardeloze sujet ter wereld. In die eerste maanden was ik graag doodgegaan. En niemand, niemand die me na stond kwam naar me toe om me te vertellen dat ik niet werkelijk slecht was, dat er toch verzachtende omstandigheden waren, dat ik niet van God en alle mensen verlaten was. Niemand! Mijn vrouw liet zich onmiddellijk van me scheiden, nog vóór ons derde kind werd geboren. Ik heb Marcus nooit gezien, Yvonne, nog geen fotootje . .. Mijn familie, zelfs mijn ouders lieten me vallen als een vuile dweil. Ze vertoonden zich niet bij de rechtzaak, ze stuurden me geen brief en geen pakje, nooit kwam iemand op bezoek in de gevangenis. Ik moest het allemaal moederziel alleen verwerken. Dat ik niet echt gek werd kwam omdat vreemde mensen me bezochten, me moed inspraken. Vrijwilligers. De man van de reclassering. Een of andere sociaal werker. Mensen die ik helemaal niet kende, die in feite niets met me te maken hadden, maar die me niet lieten stikken, die nog altijd een méns in me zagen en dat lieten blijken. Zes jaar luidde het vonnis. Da’s lang, Yvonne, da’s verrekte lang. Het werden er vier-en-een-half-, ik kreeg strafvermindering wegens goed gedrag.’

Daar begreep ik niets van.

‘Een politieman doodrijden, noemen ze dat goed gedrag?’

‘Ik bedoel: in de gevangenis. Ik was een makkelijke gevangene, ik deed precies wat ze me opdroegen. Toe meisje, ik praat liever niet over die tijd.’

‘Wat gebeurde er toen u weer vrij kwam?’ vroeg ik.

‘Niks,’ zei Ans bitter, ‘hij bleef de gebeten hond . . . Iemand die eenmaal heeft gezeten nou, vergeet het maar, die komt niet meer aan de bak. Daar kan ik over meepraten.’

‘Kon de reclassering niets voor u doen?’ vroeg ik, want ik had wel eens gehoord dat er veel moeite werd gedaan om ex-gevangenen aan werk te helpen.

‘De reclassering! Nou nee... ze doen hun best, dat wel. Maar ze kunnen geen enkele werkgever dwingen om iemand in dienst te nemen. En mij moesten ze niet, de bazen. Een vent op wie de politie extra gebeten is omdat-ie . . . omdat-ie een politieman heeft doodgereden, denk maar niet dat die in deze wereld nog een kans krijgt.’

‘Waarvan leeft u dan? Van ... stelen?’

Hij schudde moedeloos het hoofd.

‘Ik ben een goede vakman, Yvonne, auto’s hebben voor mij weinig geheimen. Ik krijg een bijstandsuitkering en soms doe ik zwart een paar klusjes voor een garagehouder. Maar ik moet altijd uitkijken, ik word in het oog gehouden. Soms, als er in de stads iets aan de knikker is: een overval, een flinke inbraak, dan komt er weer een rechercheur aan de deur om te horen waar Ik op dat moment was.’

‘Ze redeneren: eens een dief, altijd een dief,’ gromde Ans.

Ik zat opeens te huilen. Uit medelijden, uit woede, uit angst ook. Ans stootte me aan.

‘Toe nou, meid, daar moet je niet om janken. We redden het wel, nietwaar Arno? Het valt niet altijd mee om de eindjes aan elkaar te knopen en het is rot om door iedereen met de nek te worden aangekeken, maar we slaan ons er wel doorheen.’

‘Het ergste was,’ fluisterde mijn vader, ‘dat niemand van de familie ooit meer naar me omkeek, zelfs moeder niet.’ Hij haalde een oude zakdoek te voorschijn en snoot luid zijn neus. Ans zette woedend de handen in de zij.

‘Welja, ga jij nu ook nog een potje grienen,’ riep ze boos. Ze wendde zich heftig tot mij: ‘Wat moest jij ook opeens binnenvallen! Die man heeft het al moeilijk genoeg; en jij scheurt alleen die ouwe wonden open. Heb je nou je zin? Nou zit-ie te janken. Was toch weggebleven!’

‘Ik wilde mijn vader zien,’ verweerde ik me hulpeloos.

‘Ja, en nou zie je hem. Mooi hè? Eerst hebben jullie hem met 2zijn allen kapot gemaakt en nou kom je kijken naar het wrak. Heb je nou je zin?’

‘Ik kan er toch niets aan doen!’ riep ik wanhopig. Ik begreep haar beschuldigingen niet.

‘Niet onredelijk worden, Ans,’ zei mijn vader slikkend. Hij stak snel weer een sigaret op, zijn handen trilden.

‘Ja verrek, het is ook allemaal zo gemeen,’ raasde ze. ‘Iemand doet één keer in zijn leven iets verkeerds en dan blijven ze hem ermee achtervolgen. Dan is-ie voor de rest van zijn leven getekend en geen mens vertrouwt hem meer.’

‘Ik wel,’ zei ik zacht.

Het is niet eerlijk, dacht ik beklemd. In ons land komen drieduizend mensen per jaar bij verkeersongelukken om het leven; de helft ervan betreft kinderen. Wat gebeurt er met degenen die deze ongelukken veroorzaken? Ik las er vaak genoeg over in de krant. Ze kregen drie weken voorwaardelijk, ze raakten een half jaar hun rijbewijs kwijt, daarna kraaide er geen haan meer naar. Maar mijn vader, omdat het toevallig een agent was geweest die hij omver reed terwijl de politie jacht op hem maakte, mijn vader ging voor jaren achter de tralies en was voor zijn leven kapotgemaakt. Zijn gezin uit elkaar gespat, zijn kinderen uit zijn bestaan verdwenen, hijzelf doodverklaard door zijn keurige familie ... Ik keek naar de vrouw Ans, naar haar bittere mond, haar droevige ogen, ik luisterde naar haar schelle stem en vond haar desondanks aardig. Misschien omdat ze het uitzichtloze bestaan van mijn vader deelde, sigaretten voor hem haalde, me nog een kop koffie inschonk, al was ze niet blij met mijn komst. Mijn vader had in elk geval één mens die het voor hem opnam, hem respecteerde, wie weet zelfs van hem hield. Ik keek naar haar zoals ze daar zat, niet lelijk, beslist geen dame, een felle vrouw met een harde stem en onbehouwen manieren. Tante Gerda zou haar ‘vreselijk ordinair’ vinden, oma zou haar met afschuw hebben bezien en haar grijze hoofd hebben geschud. Maar ik wist opeens dat ze meer waard was dan die hele nette familie van mij bij elkaar. Ze was een mens: warmbloedig, spontaan, eerlijk. Ik was blij voor mijn vader dat hij haar had, met haar samenwoonde, dat ze warme stamppot en sterke koffie voor hem maakte.

‘Krijg je er geen last mee, dat je me kwam opzoeken?’ vroeg mijn 2vader nadat we zwijgend onze tweede kop koffie hadden opgedronken.

‘Misschien.’ Ik glimlachte tegen hem. ‘Maar dat doet er niet toe, ik ben geen klein kind meer. Ik ben oud genoeg om zelf ook eens een beslissing te nemen. Er is al zolang door anderen over ons beslist. Alleen . . .’ En toen vertelde ik hem van het telefoontje naar tante Stella. 'Nu denkt ze dat ik morgen regelrecht uit Amsterdam kom. Maar ik heb niet genoeg geld meer over voor een treinkaartje van Rotterdam tot Alkmaar.’ Ik haalde mijn beursje uit mijn zak en schudde het leeg. ‘Vier gulden zestig,’ zei hij, meetellend, ‘nee, daar kom je niet ver mee. Nou ja, ik zet je morgen wel op de trein, die twee tientjes of wat kost het kunnen er nog wel af.’

‘Ik zal het u later terugbetalen,’ beloofde ik opgelucht. ‘Mag ik dan vannacht hier blijven slapen?’

‘Allicht,’ zei Ans snel. ‘Waar zou je anders heen moeten? We kunnen je moeilijk in het donker wegsturen.’ Ze gaf me speels een duwtje tegen de schouder. ‘En je bent Arno’s dochter, nietwaar?’

‘Weet u,’ zei ik verlegen, ‘ik ben blij dat ik gekomen ben. U .. . u valt me zo mee.’

Hè, hè, het hoge woord was er uit. Mijn vader keek me verwonderd aan. ‘Meen je dat nou, Yvonne?’

Ik knikte ijverig. ‘Mijn moeder . .. Karen . . . daar knappen ik en mijn broers telkens op af. We wilden haar dolgraag leren kennen en ... ze kwam, ze kwam zelfs een paar keer, maar het wil niet klikken. U . . . u bent heel anders, u ...’

Ik wist niet verder.

‘Ik ben anders niet het soort vader om trots op te zijn,’ sprak hij triest.

‘Nee. Maar . .. u bent geen vreemde voor me,’ fluisterde ik. Hij glimlachte even en legde nu zijn hand over de mijne — en niet omdat hij dat op de t.v. had gezien. Het ging me door merg en been.

‘Verroest Arno, je hebt warempel een aardige dochter!’ riep Ans spontaan.

‘Ja.'

‘Zou u de jongens ook eens willen zien? Benito en Marcus?’ vroeg ik beverig.

‘Jazeker! Het is alleen de vraag of ze mij willen zien.’

‘O, vast wel! U moet eens op de Bolkerhoeve komen. Dan kunt u zien hoe we wonen en wie onze pleegouders zijn. Dan laat ik u ook De Toevlucht bekijken, dat is het tehuis in Bronkpolder waar we eerst een poosje gewoond hebben. Een keer brak er brand uit. Een van de jongens daar had die aangestoken maar er werd niemand gewond en . . . Papa, ik heb zóveel te vertellen!’ ‘Jullie hebben elkaar ook al zolang niet gezien,’ zei Ans en eigenlijk klonk dat heel mal, maar ze bedoelde het goed.

Plotseling viel me iets in, iets troostrijks, hoopte ik.

‘Weet u, u moet niet zo boos zijn op oma omdat ze ... Ze heeft er echt verdriet van. Ik heb haar zien huilen, anderhalf jaar geleden. Ze was jarig, ze werd zeventig en de hele familie was er. Ik en mijn broers kwamen ook. Alleen u was er niet en toen huilde ze. Als u toen was komen binnenstappen was ze u vast en zeker om de hals gevallen. Ik geloof... ik geloof dat het de schuld is van tante Gerda dat ze niet... Ze doet wel of ze erg kwaad op u is en u nooit meer wil zien, maar ik geloof het niet. Ze durft alleen niet goed.’

‘Je vergist je, Yvonne,’ zei mijn vader droevig. ‘De familie wil werkelijk niets meer van me weten, moeder ook niet. Ik heb haar geschreven, jaren geleden al en ik kreeg nooit antwoord. En toen ik haar nóg eens schreef kwam de brief ongeopend retour.’

‘Echt?’

‘Ik hoorde een paar maanden na de begrafenis bij toeval dat mijn vader was overleden. Niemand had me daarvan bericht gestuurd.’

‘Wat gemeen!’

‘Ik besta niet meer voor mijn moeder en zusters.’

‘Ja, van je familie moet je het maar hebben,’ bromde Ans.

Ik was er ondersteboven van.

‘Maar . . . weet u van wie ik uw adres kreeg?’ riep ik uit. ‘Van tante Alie, en dat is toch uw zus. Ze sprak helemaal niet. .. niet hatelijk over u.’

‘Alie . .. Ja, dat is de enige met wie ik nog een poosje contact heb gehad nadat ik was vrijgekomen. Alleen schriftelijk. Ze wilde niet dat ik haar opzocht of . . . Een heel enkele keer schreef ze me.’

‘Nu niet meer?’

‘En jaar of zeven geleden vroeg ik haar wat geld te leen. Ik zat erg krap en Guido moest geboren worden. Ze schreef terug: “O nee, daar kunnen we niet aan beginnen. Ga maar werken, wij moeten er ook hard voor ploeteren.” Daarna schreef ik haar niet meer, ze begreep er toch niets van. Ze dacht dat ik te lui was om werk te zoeken. Ze snapte niet dat je als ex-bajesklant gewoon nergens aan de slag kunt komen.’

‘En nou, met al die werklozen zonder strafblad is het helemaal hopeloos,’ viel Ans in.

‘O, ik kan werk genoeg krijgen,’ zei mijn vader, eensklaps heftig. ‘Overspuiten van gestolen auto’s; gestolen goed naar het buitenland rijden dat soort dingen. En bij God, misschien ga ik het nog wel eens doen ook, als niets anders meer wil lukken.’

‘Je laat het, hoor!’ schreeuwde Ans geschrokken. ‘Ik wil het niet hebben. Zeker weer verschut gaan en de kast indraaien. Wat moet ik dan? Wat moet er dan met Guido gebeuren? Zeker ook naar een tehuis ... Niks hoor, daar komt niks van in, ik wil er nooit meer over horen!’

Mijn vader antwoordde niet, ineengedoken zat hij op zijn stoel. Zijn handen speelden met het lege koffiekopje.

‘Wat moeten we dan?’ vroeg hij treurig. ‘Doorgaan zoals nu, leven op een bestaansminimum, door de stoelen zakken en geen nieuwe kunnen kopen?’

‘Voor mijn part,’ antwoordde Ans ruw, ‘da’s beter dan wegrotten in een cel en nog meer ellende over je hoofd halen. Zó slecht hebben we het toch niet? We hebben elke dag te eten en Guido groeit goed, hij is een snugger joch. Je mot ook om de toekomst van je kind denken.’ Fel wendde ze zich tot mij: ‘Je hebt er geen idee van meid, hoe ik soms tegen hem te keer moet gaan om hem op het goeie pad te houden. Maar ik wil niet dat-ie zich inlaat met die onderwereld-figuren. Het is nergens voor nodig en het loopt tóch altijd fout. Ik heb ook handen aan mijn lijf, ik kan er nu en dan wat bijverdienen. Ik weet wel, het is rot voor zo’n man, de hele dag thuis zitten . .. maar het is nou eenmaal niet anders. We motten roeien met de riemen die we hebben. Aan nog meer brokken heb ik echt geen behoefte. Zoals het nou gaat, gaat het goed en ik wil het zo houwen.’

Het was duidelijk dat ze invloed had op mijn vader. Hij trok zijn schouders op onder haar uitval, maar hij protesteerde niet.

‘Zo,’ zei ze, voldaan over haar optreden, ‘en nou nemen we nog een kop koffie en dan kletsen we er verder niet meer over. Er is vanavond een show op de televisie en ik had mezelf beloofd ernaar te kijken. Hoe laat is het? Half tien... het kan nog net.’

Later maakte ze een soort bed voor me in de tussenkamer waar ook Guido sliep. Ik lag nog lang te woelen en kon niet gemakkelijk in slaap komen. Ik huilde ook een beetje. De ontmoeting met mijn vader was zo anders verlopen dan ik had verwacht. . . Wat had ik eigenlijk verwacht? Het was bedompt in die tussenkamer, Guido lag in zijn slaap te praten. Ik dacht eraan dat dit jongetje net zo goed een broertje van me was als Ronald. Nee, een halfbroer. Maar hij was in elk geval niet zo ongenietbaar als het kind van mijn moeder.

Ik lag op een oud matras op de grond, onder versleten dekens maar koud was het niet. Een kermisbed had Ans het genoemd. Zo voelde ik me ook een beetje: als een kermiskind.

Waarom voelde ik me bij mijn vader, die als bankrover en moordenaar te boek stond, beter op mijn gemak dan bij mijn moeder, die nooit iets onwettigs had gedaan? Waarom ontroerde hij me zo? Ik wist het niet. Karen bleef onbereikbaar voor mij en mijn broers, ze keek ons nooit recht aan, sloot zich voor ons af. Hij had zich blootgegeven, me in de ogen gekeken, ik had contact met hem. Hoe kwam dat?

Ik scheen toch nog geslapen te hebben want toen ik mijn ogen open deed was het licht, Guido’s bedje was leeg en ik hoorde stemmen in de achterkamer.

‘Dooreten Guido, je moet zo naar school.’

‘Ja moe.’ Gerammel van vaatwerk. Ik hoorde mijn vader hoesten. En toen weer Ans’ stem:

‘Wat vond je ervan, Arno, dat je dochter gisteravond zomaar voor je neus stond? Was je niet verbaasd?’

Ik hield de adem in.

Mijn vaders stem: ‘Ja, ik was verbaasd, maar wel erg blij. Ze is een aardig kind. En wel dapper ook om ons zomaar op te zoeken.’ Even was het stil, ik hoorde alleen Guido rondlopen.

‘Ga je echt van de zomer naar je kinderen kijken daar in . .. hoe heet het ook weer?’ vroeg Ans.

‘Bolk.’

‘O ja. Ben je dat van plan?’

‘In juni krijg ik vakantiegeld. Dan zou ik kunnen gaan.’

‘Ik dacht dat we dat geld zouden besteden aan nieuwe stoelen.’ ‘Die kunnen we ook tweedehands kopen, dan kosten ze bijna niets.’

‘Nog meer tweedehands . .. nou ja, als jij je kinderen wilt zien zal ik je niet tegenhouden. Die jongens zijn toch zeker ook al groot?’

‘Veertien en dertien jaar.’

‘Nou, kijk eens aan! Denk je dat ze het fijn zullen vinden hun vader te ontmoeten? Een vader die ze niet eens kennen?’

‘Ik hoop het. Denk jij dan van niet?’

‘Och, ik weet niet. . . Misschien kun je Guido meenemen. Heeft dat kind ook eens een uitje.’

‘Ik neem jullie allebei mee,’ hoorde ik mijn vader zeggen. Ans grinnikte. Ik klom van mijn kermisbed, trok mijn pyjama uit en kleedde me aan. Ik maakte expres lawaai zodat ze konden horen dat ik wakker was. Het gesprek in de huiskamer verstomde, ik hoorde Guido om zijn jas roepen.

‘Ik breng hem wel even,’ zei Ans, ‘dan kan jij nog effe met je dochter alleen zijn.’

Ze was een schat!

Ik schoof de tussendeuren open en zei zacht: ‘Goede morgen.’ Mijn vader zat aan tafel en kauwde op een boterham. Guido stond klaar om naar school te gaan, zijn moeder trok een mantel aan. Ze knikte me toe.

‘Goed geslapen, Yvonne? Schenk zelf maar thee in, ik breng Guido even naar school en dan moet ik meteen nog een paar boodschappen doen.’

‘Papa kusje geven,’ zei Guido en klom bij mijn vader op schoot. Hij sloeg de armen om hem heen, zoende de ongeschoren wang. 'Dag knul. Goed je best doen, hoor.’

Het kind trippelde achter zijn moeder naar de gang. Ik hoorde hen de trap afgaan.

‘Leuk joch,’ zei ik, terwijl ik aan de theepot voelde. Hij was nog heet.

‘Ja,’ zei mijn vader met volle mond, ‘hij zit in de eerste klas.’ ‘Wilt u ook nog thee?’

‘Graag.’

‘Brengt u me straks naar het station?’

‘Da’s goed.’

Onwennig zaten we tegenover elkaar. Ik nam een boterham, smeerde er dunnetjes de goedkope margarine op veel trek had ik niet. Maar de thee was warm en sterk, ik werd er wakker van. 2‘Bent u met tante Ans getrouwd?’

Mijn vader schudde het hoofd.

‘Dat wil ze niet,’ zei hij. Toen keek hij me opeens recht aan. 'Spijt dat je gekomen bent, Yvonne?’

‘Waarom zou ik?’

‘Nu ja . . . veel bijzonders konden we je niet aanbieden. Hij leek er bijna verlegen onder. Dacht hij soms dat ik verwend was?

Ik wist niet goed hoe ik het hem moest vertellen. Behalve de vaalheid van de straat en de woning had ik iets kostbaars gevonden, iets wat ik nog niet eerder had geproefd. Iets wat pijn deed en tegelijk gelukkig maakte. Menselijkheid? Dat leek zo'n raar woord.

‘Ik vind het hier best leuk,’ zei ik dus maar.

‘Leuk?’ Nee, dat was het goede woord niet.

‘Ja. Tante Ans vooral.’

‘Wat is er zo bijzonder aan Ans?’ Hij scheen oprecht verbaasd. Vertwijfeld zocht ik naar woorden.

‘Ze ... ze houdt van u.’ Getroffen keek hij me aan.

‘Ja, dat doet ze.’

‘En ze laat het merken, vooral als ze op u moppert. Daar . . . daar ben ik zo blij om. Ik bedoel . . . dat er iemand is die van u houdt.’ ‘Jij bent niet dom, Yvonne!’

‘Ja hoor. Op school kan ik nauwelijks mee.’

‘Dat bedoel ik niet.’

Ik wist dat hij het anders bedoeld had.

‘Waarom ben je zo blij dat iemand van me houdt?’ vroeg hij even later.

‘Omdat.. . omdat. . .’

‘Omdat een mens dat nodig heeft?’

‘Ja.’

‘En jij? Houdt er iemand van jou?’

‘Juffrouw Caro, onze groepsleidster in Buren, daarmee had ik een goede band, die was dol op me. En tante Marie, onze eerste pleegmoeder op de Bolkerhoeve, gaf ook om me. En . . .’

‘Waar zijn die vrouwen nu?’

‘O, juffrouw Caro werd overgeplaatst naar Kampen en tante Marie woont nu weer in Hoorn.’

‘Dus iedereen van wie je hield, of die van jou hield, verdween uit je leven. Zomaar?’

Ik zweeg beklemd. Hij bleef me maar aankijken.

‘Benito niet natuurlijk,’ zei ik eindelijk.

‘Houden je broers van je?’

Dat wist ik eigenlijk niet; ze gingen hun eigen gang. Mijn vader legde zijn hand op mijn haar.

‘Arme meid ... en het is allemaal mijn schuld, nietwaar? Heb je me nooit in stilte vervloekt?’

‘Hoe kon dat nou, ik kende u toch niet!’

‘Je hebt me nu gezien. Niet veel zaaks, wat?’

Het liefst was ik op zijn schoot gekropen, zoals Guido daarstraks, om die ongeschoren wangen te zoenen. Ik durfde niet.

‘Ik vind u aardig,’ zei ik zacht en boog het hoofd. Zijn hand lag er nog steeds, ik kreeg er tranen van in mijn ogen.

‘Van de zomer,’ beloofde hij, ‘kom ik naar jullie kijken daar op de Bolkerhoeve. Of het nu mag of niet. Is dat goed?’

Ik knikte stom, niet meer in staat een woord uit te brengen. ‘Drink je thee uit anders wordt ze koud. Dan ga ik me intussen scheren.’

Hij verdween naar het keukentje en ik dronk thee-met-tranen. Maar ik was niet ongelukkig.

Twee uur later liepen we samen door de stad. Om tramgeld uit te sparen gingen we te voet naar het station; dat was nog een heel eind. Mijn vader had zijn arm om mijn schouders geslagen.

Het was kil, somber weer, de straten glommen nat. We liepen langs eindeloze rijen winkels maar ik keek er niet naar. Op straat was het druk, je zag veel donkere mannen: Turken, Surinamers, Marokkanen, soms in klederdracht.

‘Zijn die allemaal zonder werk?’ vroeg ik verbaasd. ‘Ik dacht dat in Rotterdam altijd gewerkt werd.’

‘Was het maar waar.’

Ik zag ook veel auto’s, de een nog mooier dan de ander. En stoplichten. En trams. En winkelende vrouwen. De herrie was onbeschrijflijk.

‘Ik geloof niet dat ik dit een fijne stad vind,’ zei ik.

‘Och, je went eraan. Ik woon hier al acht jaar, ik weet niet beter.’

‘U komt heus van de zomer?’

‘Dat heb ik toch beloofd.’

‘Mét tante Ans en Guido?’

‘Als het mogelijk is. Ja.’

We stonden op het perron; hij had een kaartje voor me gekocht tot Alkmaar.

‘Mag ik. . . mag ik u een zoen geven?’ vroeg ik verlegen. Hij glimlachte. Als hij lachte leek hij weer zo jong als hij moest zijn: vier-en-dertig. Zijn ogen glansden.

‘Niemand vindt het gek als mensen elkaar zoenen op een station,’ zei hij.

‘Bovendien bent u mijn vader.’ Ik sloeg mijn armen om zijn nek en kuste hem. ‘Tot ziens, papa. Ik stuur u het reisgeld terug, zo gauw mogelijk.’

‘O, je ziet maar. Er is geen haast bij.’

Ik zoende hem nog eens en nog eens. Toen stapte ik in de trein en ging voor het raampje staan wuiven.

In Alkmaar belde ik tante Stella op.

‘Ik sta op het station. Wilt u me komen halen of moet ik de bus nemen?’

‘Zeg eens,’ zei ze boos, ‘wat zijn dat voor streken? Je hebt gelogen dat je zwart ziet. Je tante heeft helemaal geen verbrande hand. Waar was je vannacht?’

‘Ik zal u alles vertellen, tante Stella straks. Het kan niet door de telefoon. Ik . ..’

‘Sta je te huilen? Wat is er gebeurd? Wacht op me. Ga niet weg, ik ben er zo.’

Ik hing de hoorn op en ging op de stoep voor het station zitten wachten.

Ze was er binnen een half uur.

‘Zo, stap in. En wat was dat nou allemaal, hè? Ga je dezelfde kant op als Willy? Mij een hele nacht in angst laten zitten ... Waar was je?’

'In Rotterdam. Ik ben mijn vader gaan bezoeken,’ snotterde ik. Dat benam haar even de adem.

‘Je . . . je bent bij je vader geweest? Zomaar, zonder iemand iets te zeggen?’

‘Ja. Ik heb daar vannacht ook geslapen.’

‘Is dat waar, lieg je niet?’

Ze keek me van terzijde aan. Niet lang want ze moest haar aandacht bij het verkeer houden.

‘Was je zó nieuwsgierig?’ vroeg ze even later, heel zacht.

‘Ja,’ snufte ik.

‘Nou, daar hoef je toch niet om te huilen. Het lijkt wel of je helemaal over je toeren bent. Wat... eh . . . wat was hij voor iemand?’

‘Een mens,’ fluisterde ik.

Ze zei niets meer. Even legde ze een hand op mijn knie, gaf me een tikje. Speels, begrijpend. Toen kwam de bocht en had ze weer twee handen nodig.