I De strijd om Rennes

1 De partizanen

'Pardieu! Wat een ellendig weer!'

Op een late namiddag in oktober 1356 draaft Matthis Cuvelier, de jongste trouvère van Frankrijk, over de bemodderde wegen van Bretagne. Nu en dan kijkt hij omhoog naar de jagende wolken. Verspreide regendruppels jagen hem in het gezicht. De wind is guur, nat en snijdend; de weg is een karrespoor met diepe plassen en geulen. De jongen voelt zijn paard huiveren van vermoeidheid. Hij durft de merrie nauwelijks meer aan te sporen al heeft hij haast. Opeens begint het harder te regenen. De merrie vertraagt haar gang, staat eindelijk stil met gebogen hoofd. Zuchtend stijgt Matthis af en klopt het uitgeputte dier op de hals.

'Rustig maar. Het kan niet ver meer zijn,' zegt hij sussend, al weet hij op geen stukken na hoe ver hij van zijn einddoel, de havenstad Dinan, verwijderd is. Want eigenlijk is hij verdwaald.

Als kind is Matthis wel eens in Bretagne geweest en hij dacht dat hij de weg wist. Maar in dit herfstige, grauwe licht ziet het land er zo anders uit dan hij zich herinnert. Verkeer is er bijna niet. Vele boerenhoeven liggen in puin, de bewoners schijnen gevlucht te zijn.

De grote oorlog die al twintig jaar tussen Engeland en Frankrijk woedt, heeft gruwelijke sporen nagelaten. Matthis leunt tegen de flank van zijn paard en staart de schemering in. Hij vraagt zich af hoe het leven in vredestijd zal zijn. Zolang hij zich kan herinneren, is het oorlog geweest en hij is vijftien jaar oud ...

'Die ellendige regen ...' prevelt hij.

Achter hem, in Frankrijk, liggen de nederlagen, de grote verliezen, de wanhoop van een heel volk. Een maand geleden was er nog hoop. Een maand geleden kon het grootste ridderleger dat koning Jean ooit bijeen had geroepen nog jacht maken op de Engelse invallers en de vijand op een heuvel ten zuiden van Poitiers insluiten. Met de overwinning voor het grijpen.

Matthis Cuvelier, toen nog trompetter in dienst van kroonprins Charles, nam deel aan de grote veldslag. Voor zijn ontzette ogen zag hij hoe de ramp zich voltrok. Het grote ridderleger werd verslagen, de prinsen van Frankrijk moesten een veilig heenkomen zoeken, koning Jean viel in handen van de Engelsen en werd in triomf naar Bordeaux gevoerd. Op het moment dat Matthis zag hoe zijn koning zich overgaf, vluchtte hij. Weg van het met bloed doordrenkte veld, weg van de nederlaag en de schande.

Al zijn dromen van eer en glorie, van ridderschap en dapperheid heeft hij op dat slagveld moeten achterlaten.

Nu is Matthis, een toekomst armer maar een ervaring rijker, op weg naar de Bretonse handelsstad Dinan. Hij hoopt daar een oude vriend terug te zien, die hem wellicht kan helpen de schande van zijn vlucht en zijn lafheid uit te wissen.

De merrie knabbelt aan wat graspolletjes naast het karrepad. Matthis kijkt nog eens omhoog naar de snel duister wordende lucht. We halen het nooit voor de nacht invalt, denkt hij. Zijn instinct vertelt hem dat het nog zeker tien mijl moet zijn tot Dinan, een onmogelijke afstand op een dodelijk vermoeid paard. De eenzaamheid om hem heen benauwt hem. In de verlaten dorpen klept geen klokje om hem te vertellen hoe laat het is. Stil en leeg ligt het land om hem heen. De Engelsen hebben het zuidelijk gedeelte van Bretagne bezet, maar ook in dit deel, het noordelijke, zijn ze al diep doorgedrongen. De verwoestingen die Matthis vandaag heeft gezien, spreken duidelijke taal: hier is kort geleden een Engels leger gepasseerd. Een angstwekkende gedachte. Onwillekeurig voelt de jongen naar zijn gordel. Daarin steken een korte strijdbijl en een dolk. Goede wapens, maar tegen Engelse boogschutters die nooit missen kun je er weinig mee beginnen.

Niet ver voor zich uit ziet hij de donkere omtrekken van een woud. Hij vraagt zich af, of hij daarin enige beschutting zal kunnen vinden tegen de gure wind, de kille regen. Misschien zit dat bos vol soldaten, of gevluchte boeren ...

Maar in het natte, open veld kamperen lokt hem nog minder aan. Dus besluit hij het er op te wagen. Hij grijpt zijn paard bij de teugel en trekt het mee. Hij durft niet meer op te stijgen, bang dat het dier zal bezwijken onder zijn gewicht.

Voorzichtig dringt hij het woud binnen. Alles is stil, alleen de regen tikt op de dorre boombladeren. De wind zwiept takken in zijn gezicht, brengt de geuren mee van zwammen, rottend hout en ... vuur! Matthis staat stil en snuift. Brandende hutten stinken een uur in de wind, maar deze geur is anders, dit ruikt naar kampvuur en gebraden vlees. Opeens wordt hij zich bewust van een razende honger. Uiterst behoedzaam sluipt hij dan verder, zijn neus achterna. Hier onder de bomen is het al donker. De grond is week en dempt het geluid van zijn stappen.

Nog altijd hoort of ziet hij niets van degenen die daar verderop schijnen te kamperen. Wie er ook aan het koken is, hij doet het in alle stilte, niet van plan de aandacht te trekken. Vriend of vijand? Voor alle zekerheid bindt Matthis zijn paard aan een struik en sluipt alleen verder. Ja, nu hoort hij iets, geschuifel, gesnuif, dan een zwak gehinnik. Paarden! Angstig kijkt hij om. Als zijn merrie antwoord geeft zal ze hem verraden. Maar het paard is blijkbaar te moe en is staande in slaap gevallen.

De mantel dicht om zich heen geslagen schuift Matthis door het onderhout. Hij is vergeten hoe koud en nat hij is, de spanning doet hem het klamme zweet uitbreken. Dan, toch nog onverwacht, stuit hij op het kamp.

Het ligt goed verscholen achter een wal van kreupelhout, op een kleine open plek. In het midden brandt een vuurtje dat tegen de regen wordt beschermd door een haastig in elkaar getimmerd afdak. Boven de vlammen hangt een braadspit met een groot stuk vlees. Om het vuur heen zitten ongeveer tien mannen, gehuld in zakken, mantels en schaapsvachten. Ze spreken niet. Op de achtergrond kan Matthis de donkere vormen van paardelijven onderscheiden. Het kamp ligt zo goed verscholen dat hij het nooit gevonden zou hebben als hij niet zo'n goede neus had gehad. Weggedoken achter de wal kijkt hij toe. De mannen om het vuur laten een bierkruik rondgaan, nemen om beurten een slok. Eén van hen zegt plotseling:

'De paarden zijn onrustig.'

Een ander, een lange jonge kerel staat op en kijkt rond. Hij schijnt de leider te zijn, want hij zegt:

'Ik zal twee wachtposten uitzetten. Clopin, Pleguen ...' Hij wijst. De beide mannen staan zwijgend op en verdwijnen in het bos. Straks vinden ze mijn paard, denkt Matthis. Maar zijn angst is verdwenen, want de kerels spraken met elkaar in een Bretons dialect en Matthis vermoedt dat dit een groepje partizanen is. Boeren en poorters die op eigen houtje oorlog voeren tegen de Engelse invasietroepen. Van zulke mensen heeft hij niets te vrezen.

Hij richt zich op, springt over het walletje en treedt naar voren in de lichtkring van het vuur.

'Goed volk,' zegt hij snel. Zijn stem slaat er bij over. Om te bewijzen dat hij niets vijandelijks in de zin heeft, steekt hij beide handen naar voren, de handpalmen omhoog. Kijk, ik kom als vriend, moet dat betekenen.

De mannen zijn overeind gevlogen en staan dreigend om hem heen. De leider doet een stap naar voren.

'Wie ben je?' vraagt hij streng. 'Ben je alleen?' Matthis antwoordt, zo vastberaden als hij kan:

'Ik ben een trouvère, op weg naar de stad Dinan. Maar ik ben de weg kwijtgeraakt. Mijn naam is Matthis Cuvelier.'

Nog voor iemand hierop kan reageren komt een van de wachtposten haastig terug, met Matthis' paard. Als hij merkt dat de eigenaar van het dier al in handen van zijn vrienden is, knikt hij opgelucht. 'Ik schrok me een ongeluk toen ik opeens tegen dat beest opliep. Het stond te slapen tussen de bomen en het schijnt flink moe te zijn. Wie hebben jullie daar? Een spion?'

'Ik ben geen spion,' roept Matthis. 'Ik rook jullie vuur en liep mijn neus achterna. Ik ben ook moe en ik rammel van de honger.'

'Maar je bent gewapend,' zegt een van de mannen wantrouwig.

'Dit is geen tijd om ongewapend te reizen,' werpt Matthis tegen.

'De jongen heeft gelijk,' knikt de leider. 'Verstandige mensen gaan tegenwoordig niet weerloos op pad. Clopin, zet die merrie maar bij de andere paarden en geef haar een zak haver. Trouvère, je bent welkom. Hoe zei je ook weer dat je heet?'

'Matthis Cuvelier.'

'Die naam heb ik eerder gehoord. Klopt dat?'

Matthis knikt. 'Jaren geleden, toen ik nog erg mooi kon zingen, ben ik al eens in Bretagne geweest, samen met mijn pleegouders: Berton de Fleur en MarieClaire.'

'Wat! Maar dan ben jij dat pleegzoontje van Marie-Claire! Jullie waren beroemd.'

Matthis knikt weer, hevig opgelucht. Ze zijn hem in Bretagne dus nog niet vergeten.

'Ga zitten,' zegt de leider ijverig. Hij steekt Matthis een stuk gebraden vlees toe. Het is pas halfgaar en gloeiend heet, maar Matthis zet er gretig zijn tanden in. Hij krijgt de bierkruik toegeschoven; de anderen hebben ook hun plaatsen weer ingenomen. Stil zitten ze toe te kijken hoe de jongen zich te goed doet. Als Matthis eindelijk verzadigd is, zegt de leider:

'Ik ben Olivier de Mauny.'

Ja, die naam komt Matthis bekend voor, maar in zijn leven heeft hij zoveel mensen ontmoet dat hij de jongeman niet meteen kan thuisbrengen. Dus knikt hij alleen maar.

'Vertel,' gebiedt Olivier plotseling. 'Hoe komt het dat je alleen op reis bent in deze van God verlaten uithoek?'

Matthis aarzelt, hij krijgt bijna een kleur. Eindelijk zegt hij:

'Dat is een ellendige geschiedenis. Mijn pleegouders en ik zijn een poosje aan het hof van kroonprins Charles geweest. We gingen mee met het grote ridderleger dat jacht maakte op de Engels-Gasconse krijgsmacht van de prins van Wales. We haalden de vijand in ten zuiden van Poitiers, maar toen hadden Berton de Fleur en Marie-Claire het ongeluk dat ze in handen vielen van de Engelsen. Berton moest zijn erewoord geven dat ze niet zouden proberen te ontsnappen. Maar als iemand de Engelsen haat zijn zij het wel en dus ontsnapten ze toch. Toen ze veilig en wel in het Franse kamp aankwamen, met kostbare inlichtingen over de Engelse stellingen, wilde niemand naar Berton luisteren. Hij had zijn woord gebroken, dat was onvergeeflijk. Hij viel in ongenade en werd smadelijk weggejaagd. De volgende dag vond de veldslag plaats, maar omdat niemand van de hoge heren had willen horen wat mijn pleegvader hun had kunnen vertellen, werd het hele Franse ridderleger in de pan gehakt. Voor mijn pleegouders zat er toen niets anders op dan zich voorlopig terug te trekken in het stadje Melle waar ze een huis bezitten en te wachten tot die hele ongelukkige geschiedenis zal zijn vergeten. Maar Melle is een provincienest, niets voor mij. Daarom ben ik weggegaan.'

De mannen hebben zwijgend geluisterd. Het valt ze niet op, dat Matthis over zijn eigen belevenissen bij Poitiers zwijgt. Hij vindt het niet nodig te praten over het feit, dat hij hals over kop op de vlucht sloeg toen de slag verloren ging.

'En het is waar,' vraagt Olivier de Mauny, 'dat koning Jean gevangen werd genomen?'

'Ja,' zegt Matthis bitter. 'Nu moet prins Charles als regent zijn plaats innemen ... Frankrijk is verslagen Olivier, hopeloos verslagen! Het zal nu niet lang meer duren of we krijgen de Engelse Edward III als koning op de Franse troon.'

'God verhoede dat zo iets gebeurt!' roept Clopin en hij slaat een kruis. 'Wie kan het verhinderen?' prevelt Matthis verdrietig. 'Onze koning is krijgsgevangene, prins Charles is nog maar een onervaren jongen. Het ridderleger is uit elkaar geslagen; de edelen hebben zich teruggetrokken op hun gebieden en zitten vol zelfmedelijden hun wonden te likken. De huurlingen hebben zich aaneengesloten tot kleine plundertroepen en trekken het land rond, zodat geen mens meer veilig is. Frankrijk verdedigen doet niemand meer.'

'Wij doen het,' zegt Olivier grimmig.

De anderen grommen instemmend. Matthis kijkt de kring rond. Wat hij ziet zijn harde, verweerde gezichten. Hun kleren zitten onder de modder, hun wangen zijn ongeschoren en vuil, hun wapens zijn primitief en ongelijksoortig. Dag na dag wagen ze hun leven. Ze worden opgejaagd en moeten zich schuilhouden in de bossen. Maar al lijdt Frankrijk de ene nederlaag na de andere, deze Bretons staan pal en geven het niet op. Ze weten waarvoor ze vechten: voor hun onafhankelijkheid. 'Daarom ben ik naar Bretagne gekomen,' zegt de jongen zacht. 'Ik wil me ook aansluiten bij Bertrand du Guesclin.'

Van al de Bretonse partizanen is Du Guesclin de vermaardste. Bovendien is hij een goede vriend van Matthis' pleegouders. 'Ik hoopte in Dinan te horen waar Bertrand zich op het ogenblik bevindt,' legt hij uit.

'Beslist niet in Dinan,' grinnikt Olivier de Mauny. 'Mijn neef heeft het veel te druk, sedert de Engelsen voor Rennes liggen.'

'Wat! Wordt Rennes belegerd? Sedert wanneer dan wel?'

Olivier zucht. 'Sinds enkele weken. Ik woon daar ... maar ik was juist op bezoek bij Bertrand du Guesclin op zijn landgoedje, toen de hertog van Lancaster met drieduizend man kwam opzetten om het beleg voor Rennes te slaan. Toen kon ik niet meer naar huis en er zat niets anders voor me op dan bij Bertrand du Guesclin te blijven.'

'O, jullie zijn neven!' roept Matthis, die zich nu herinnert waar hij de naam De Mauny van kent.

'Ja. Mijn moeder en de zijne zijn zusters.'

'Waar is Bertrand nu?'

'We verwachten hem over een paar dagen. Hij is met een man of veertig er op uit getrokken om een voedselkonvooi van de Engelsen te overvallen. Wij vormen een vooruitgeschoven post om Engelse verspieders op te vangen als ze deze kant uit mochten komen ..."

'En Rennes?'

'De stad is helemaal omsingeld, er kan geen muis meer door. Ik heb horen vertellen dat de poorters al twee stormlopen hebben afgeslagen.'

'Hebben ze Franse troepen in de stad?', vraagt Matthis vol ontzag.

Olivier snuift minachtend.

'In deze uithoek zul je niet veel Franse soldaten vinden. Nee, de burgers van Rennes hebben het karwei zelf geklaard.'

'Bezitten ze dan wapens?'

'Allicht.'

'Maar het is poorters en boeren verboden om wapens te dragen. Alleen edellieden, huurlingen en reizigers mogen ...'

'Hoor eens jongen, dat weet ik allemaal wel. Maar hier in Bretagne kunnen we ons de zegeningen van de beschaving niet veroorloven. Het gaat om ons leven en met blote handen begin je niets tegen Engelse invallers. En je kent Bertrand du Guesclin toch? Hij is in staat van de stomste horige een goedgetrainde soldaat te maken. En dat doet hij dan ook! Kijk eens naar mij. Wat was ik vijf jaar geleden? Een moederszoontje, verwend en vertroeteld. Mijn moeder is een goed mens, maar ze is overbezorgd. Ik mocht zelfs niet uitgaan ais het regende; ze was er van overtuigd dat ik de vreselijkste ziekten zou krijgen als ik nat werd. En nu!' Olivier schuift zijn mouw omhoog. Matthis ziet de gebruinde huid, de littekens die er wit tegen afsteken, maar vooral ziet hij de harde spieren die soepel onder de gehavende huid zwellen en rollen. 'Met deze arm,' zegt Olivier fier, 'sla ik elke Engelsman een halve voet de grond in!'

Matthis' hart springt op. Lichaamskracht en moed zijn zaken die indruk op hem maken. Hij begrijpt wat Olivier bedoelt: de neef van Du Guesclin is geen burgerzoontje meer, bang om natte voeten te krijgen. Hij is een betrouwbare vechtjas geworden, sterk genoeg om de verschrikkelijkste ontberingen te doorstaan.

Zo wil ik ook worden, denkt Matthis opgewonden. Ik heb er goed aan gedaan om naar Bretagne te komen.

Heeft hij hardop gedacht? Rondom hem ziet hij de kerels grinniken en Olivier zegt:

'Hoor eens, Matthis, of jij je bij ons kan aansluiten moet Bertrand maar beslissen. Hij is tenslotte onze kapitein.'

Matthis begint slaap te krijgen van de warmte van het vuur. Zijn kleren zijn bijna al droog. Even gaat hij nog kijken bij de paarden. Clopin heeft ze alle een haverzak omgebonden, ook de merrie. De jongen probeert met een paar handen nat gras de ergste modder van de paardeschoft af te wrijven. De merrie kijkt even naar hem om, haar bruine ogen blinken, haar kaken malen geduldig. Rust en voedsel zullen haar spoedig over haar inzinking heen helpen. Gerustgesteld keert Matthis terug naar het vuur.

Olivier verdeelt de wacht over de mannen, daarna rollen ze zich in hun mantels en gaan slapen. De regen is opgehouden, maar de bosgrond trekt vochtig op. Matthis is echter zo moe dat hij meteen in slaap valt. Rennes, de hoofdstad van Noord-Bretagne, wordt belegerd door de troepen van de hertog van Lancaster. In Bordeaux, de hoofdstad van het Engelse gebied in Frankrijk, wordt koning Jean gevangen gehouden. In Parijs ligt de bloedjonge kroonprins Charles woelend op zijn bed omdat hij niet weet wat hij moet doen en hoe hij moet regeren. Het verslagen, gebeukte Frankrijk kromt zich onder de gesel van de oorlog en bloedt langzaam dood. Maar Matthis Cuvelier slaapt als een kind zo vredig op de harde, natte bosgrond, op enkele mijlen afstand van een meedogenloze vijand. Hij is thuisgekomen.

2 Hard tegen hard

Twee dagen later komt Clopin, die op wacht stond, hals over kop het kleine kamp binnenvallen.

'Bertrand du Guesclin komt er aan!' roept hij. Olivier de Mauny springt verheugd op. Matthis, die juist zijn merrie staat af te wrijven, staakt zijn werk en gaat met kloppend hart naast Olivier staan. Even later verschijnen de ruiters tussen de bomen. Het is een rustige, nevelige dag, de mannen rijden stapvoets, je hoort ze nauwelijks. Voorop rijdt een vierkante kerel, lelijk als de nacht, donker van uiterlijk. Zijn hele verschijning straalt een ongelooflijke kracht uit. Zijn helm glimt van het vocht, hij heeft zijn vizier opgeschoven en Matthis, die hoopvol naar hem opkijkt, herkent Du Guesclin. Er gaat een steek door zijn borst. Bijna was hij vergeten hoe lelijk de held van zijn jeugd is. En in de loop der jaren is Du Guesclin er zeker niet mooier op geworden. Langs zijn linkerslaap loopt een grillig, wit litteken, zijn gespleten kin vertoont een stoppelbaard van vier dagen, zijn zware voorhoofd lijkt nog verder over de stekende, felgroene oogjes te hangen. Zijn wapenrusting is een allegaartje van buitgemaakte stukken. Hij draagt een Engelse maliënkolder, een Bretonse strijdbijl, Franse beenplaten en een Henegouwse helm. Alsof hij zijn uitrusting op de rommelmarkt heeft gekocht. Als hij naast zijn neef Olivier een nieuwkomer ziet staan, houdt hij scherp zijn paard in.

'Wie hebben we daar?' dreunt zijn gebarsten stem, terwijl hij afstijgt. Als gewoonlijk berijdt hij een bruingele knol, meer ploegpaard dan strijdros.

'Bertrand, ik ben het, Matthis Cuvelier!' roept de jongen terwijl hij naar de handen van de partizanenleider grijpt. 'Ken je me niet meer?'

'Matthis! Nom de Dieu, jongen je bent groot geworden! Hoe is het met Marie-Claire?'

Het is karakteristiek voor de geweldenaar dat hij eerst naar Matthis' pleegmoeder vraagt. Hij koestert een grote verering voor haar. Snel vertelt Matthis hoe Berton de Fleur en zijn vrouw in ongenade zijn gevallen en zich een tijdje rustig moeten houden. Intussen ontdoet Du Guesclin zich van zijn wapenrusting. De ruiters die hij heeft meegebracht, laden de meegevoerde voorraden af en verdelen ze. Het blijkt dat ze ook wapens hebben buitgemaakt. Als Matthis klaar is met zijn verhaal, gaat Du Guesclin op een omgevallen boomstam zitten, een kroes bier in de hand.

'En jij, wat kom jij hier doen, zangertje?' gromt hij ontevreden.

Matthis begint zich plotseling onbehaaglijk te voelen. 'In Melle hield ik het niet uit,' zegt hij snel. 'Dat is een gat waar nooit iets gebeurt. Ik wil Frankrijk dienen, ik wil de Engelsen ons land uitjagen.'

'Jij?' Bertrand du Guesclin lacht bulderend. 'Ach jongen, jij zult nooit een goed krijgsman worden. Als het op vechten aankomt sta jij stokstijf en kun je geen vin verroeren.'

'Ik ben geen lafaard,' stuift Matthis op. Hij begrijpt het niet. Waarom is hij niet welkom bij de vriend van zijn pleegouders?

'Dat heb je jezelf wijsgemaakt,' antwoordt Du Guesclin kalm. Hij neemt een diepe teug, veegt zijn snor schoon en bekijkt Matthis van het hoofd tot de voeten.

'Zeg eens eerlijk knaap, hoeveel van dat Engelse gespuis heb jij bij Poitiers in de modder doen bijten?' Niet een, denkt Matthis wanhopig.

'Ik was trompetter, ik moest signalen geven, niet vechten,' verdedigt hij zich.

Du Guesclin trekt de jongen grijnzend naar zich toe en voelt aan zijn bovenarm.

'De spieren van een muzikant,' zegt hij minachtend. 'En daarmee wil jij de Engelsen te lijf? Nom de Dieu, Matthis, jij bent gewend aan zachte bedden, aan fazanteboutjes en zoete wijn. Wij slapen op de harde grond, kauwen op rauwe korenaren en drinken modderwater uit de plassen.'

Matthis voelt zich diep vernederd. Hij had verwacht dat Du Guesclin hem met open armen zou ontvangen. Op minachting is hij niet voorbereid. 'Ik ben geen verwend jongetje,' gilt hij gekwetst. 'Berton had er geen bezwaar tegen dat ik naar Bretagne ging, hij gaf me zijn zegen en zijn luit, hij ...'

'Pardieu jongen, schreeuw niet zo! Ze kunnen je in Rennes horen. Wie denk je eigenlijk dat je bent? Dat zal ik je vertellen: jij bent een piepjonge trouvère met de baard in de keel, anders niets. Wat moet ik met je beginnen? Je zult ons in de weg lopen, een blok aan mijn been worden. Rennes wordt belegerd, hoor je! Daar woont mijn tante, de liefste en zeurigste vrouw van de wereld. Drieduizend ervaren krijgslieden heeft de hertog van Lancaster rondom Rennes samengetrokken en ik kan daar hooguit honderd gewapende boeren tegenover zetten. Als jij mij kunt vertellen, Matthis, hoe ik met zo'n handjevol mannen de stad kan ontzetten mag je blijven.'

De jongen zwijgt verpletterd. Even kijkt hij schuin op naar Olivier de Mauny, die het tafereeltje spottend gadeslaat. Ja, Olivier heeft spierballen! Clopin en al die andere kerels kunnen een gevelde boom opnemen en er mee wegwandelen, maar hij ...

Matthis krijgt het nare gevoel dat hij krimpt, dat zijn vel los om zijn botten hangt. Onwillekeurig trekt hij zijn smalle schouders op. Maar diep in zijn binnenste raast de woede. Wat drommel! 'Ik kan lezen en schrijven,' zegt hij stug.

Dat komt hard aan. Du Guesclin slaat dreunend met zijn vuist op de boomstam die hem tot zetel dient.

'Ik ben een ongeletterde boer, nietwaar?' Hij vloekt hartgrondig.

'Ja,' bijt Matthis hem toe, 'en dat moet toch verdraaid lastig voor je zijn.'

De mannen om hen heen houden de adem in. Welke luis waagt het daar Du Guesclin in zijn gezicht te beledigen? Maar Bertrand mag dan een rauwe bonk van een vent zijn, aan zijn verstand mankeert niets. Tot ieders verbazing wordt hij op slag weer kalm.

'Pardieu jongen, je hebt gelijk. Mijn Bretonse houwdegens weten aardig met hun knuisten en wapens om te gaan, maar als ik ze een brief laat schrijven wordt het een onleesbaar geknoei en ik moet maar hopen dat er staat wat ik heb gedicteerd.' Hij grijnst. 'Goed, jij wordt mijn secretaris. En als je niets te doen hebt, kun je ons altijd nog vermaken met een liedje of een danswijsje. Langzamerhand ben ik zo'n belangrijk man geworden, dat ik recht heb op een eigen trouvère, nietwaar Olivier?' Dat laatste klinkt nogal bitter.

Du Guesclin staat op. Hij is veel langer dan hij lijkt. Matthis ziet dat de boerenleider nog een half hoofd boven de stevige Olivier uitsteekt. 'Welkom in ons midden Matthis en moge God je genadig zijn als je ons voor de voeten loopt of last bezorgt. Je zult moeten werken en zonder klagen moeten doen wat je wordt opgedragen, want we hebben het druk. Rennes mag in geen geval in handen van die verdoemde Engelsen vallen. We zullen de stad verdedigen tot er geen steen meer op de andere staat, of tot de hertog van Lancaster zijn troepen met bebloede koppen naar huis stuurt.'

Daarmee is Matthis Cuvelier ingelijfd in het partizanenlegertje van Bertrand du Guesclin.

Nu pas krijgt hij tijd om te schrikken van zijn brutaliteit. Want er is moed voor nodig om de partizanenleider te trotseren en dat is toch maar wat Matthis zojuist heeft gedaan. Verward trekt hij zich enigszins terug uit de kring en probeert uit zichzelf wijs te worden.

Bij Poitiers sloeg ik op de vlucht, denkt hij. In dit gezelschap van spierbundels en doodsverachting ben ik een buitenbeentje en ze minachten mij om mijn dunne armen, mijn zachte vel. Toch heeft Bertrand du Guesclin me geaccepteerd en ik mag er voortaan bij horen. Alleen omdat ik toevallig de pleegzoon van Berton de Fleur ben? Of ziet die ijzervreter toch wel een bruikbaar mens in me?

Matthis begrijpt het niet goed. Geen ogenblik gelooft hij dat hij in Bretagne een roemvolle toekomst tegemoet zal gaan, daarvoor is het land te arm, te zeer verscheurd door burgertwisten en oorlog. Maar voor een jonge, in ongenade gevallen trouvère, die bovendien de baard in de keel heeft, staat nauwelijks een andere weg open als hij de schande van zijn lafheid bij Poitiers wil uitwissen. Bovendien: hij is nog zo jong, hij heeft een meester nodig die hem opdrachten geeft, die hem beschermt en op wie hij kan steunen. Een vrije trouvère die niet eens meer kan zingen is een onding. Daarom neemt Matthis zich heilig voor zijn nieuwe meester met trouw en toewijding te dienen. Wat die dienst ook van hem moge vergen!

Overigens ontdekt hij spoedig genoeg dat het partizanenleven een hard leven is. Bertrand du Guesclin is dikwijls genoodzaakt zijn geheim klein legerkamp te verplaatsen en zich in een ander bos te nestelen. De Engelsen maken jacht op de partizanen.

Daar staat tegenover dat Du Guesclin en zijn mannen het de belegeraars van Rennes flink lastig maken. Hinderlijk als wespen om een strooppot zijn ze. Geen nacht kunnen de vijanden rustig slapen, telkens is er wel een slecht bewaakt punt waar ze in de rug worden aangevallen. Wachtposten uitzetten helpt niet, die worden beslopen, om het leven gebracht, waarna tientallen Bretonse krijgslieden het Engelse kamp binnenglippen, tenten in brand steken, wapens en voedsel roven, gevangenen bevrijden, om weer even snel in de duisternis te verdwijnen. De Engelsen worden er zenuwachtig van. Maar als ze een wraakexpeditie uitsturen naar een bos waarvan ze vermoeden dat de partizanen er zich schuilhouden, is alles wat ze daar vinden een verlaten kamp, een paar lege tonnen, een reepje leer, een vergeten kroes.

Maar hoeveel speldeprikken de partizanen de Engelsen ook toedienen, de belegering van Rennes wordt niet opgeheven. Een kleine honderd vastbesloten mannen zijn niet in staat een leger van drieduizend koppen op de vlucht te jagen. En het wordt winter ...

Matthis Cuvelier hoeft niet mee te vechten. Hij wordt ingeschakeld bij de voorbereidingen, hij onderhoudt de contacten met de dorpen in de omtrek als overbrenger van berichten, maar hij is vooral knecht. Gedurende de eerste weken van dit rauwe leven in de buitenlucht is hij voortdurend verkouden. Olivier de Mauny heeft een gedeukte trompet voor hem opgespoord; Matthis repareert het instrument en nu komt er een redelijk zuiver geluid uit, maar voor een heraut valt er in Du Guesclins boerenleger weinig te doen. Geheimzinnigheid en onhoorbaarheid zijn hun sterkste wapens. Als trouvère kan hij met zijn talenten ook niet veel beginnen. Soms probeert hij 's avonds in het kamp de soldaten wat op te vrolijken met zijn kunst. Ze lachen zich tranen om hem. Niet omdat zijn liederen zo vrolijk zijn, maar omdat zijn stem voortdurend overslaat, van piepen tot brommen. Matthis geeft het zingen dan ook spoedig op en dan is hij niets anders dan een duvelstoejager in een verzetsgroep, de jongste van allen, in een legerkamp dat om de haverklap wordt verplaatst. Het heldendom waarvan hij in stilte heeft gedroomd bestaat uit sjouwen, kou lijden, houthakken, honderd vervelende klusjes opknappen. Maar hij leert.

Hij leert staande te slapen op elk ogenblik van het etmaal wanneer het maar even mogelijk is. Hij leert verwilderde paarden temmen en van drijfnat hout een vuurtje stoken dat niet te veel rookt. Hij leert gedode herten villen, konijntjes strikken, bier brouwen en grof koren malen tussen platte stenen. Hij leert bogen snijden, pijlpunten harden, touw vlechten, soep koken. Hij zeult en werkt, helpt bij het bouwen van palissaden, het vellen van bomen, het graven van schuilkelders. Hij leert het rauwe Bretonse dialect van de boeren spreken en de onheil afroepende vloeken van de soldaten verstaan. Allengs worden zijn handen eeltig en zijn verkoudheden verdwijnen. Hij sluit vriendschap met de voornaamste wapenmakkers van Bertrand du Guesclin, met bikkelharde mannen die niet weten wat angst is en voor wie vechten een feest betekent: Olivier de Porcon, Jean Hongar, Robert de Pleguen, Guillaume Clopin. Omdat ze bijna allemaal dezelfde voornamen dragen, moet Matthis hun familienamen er bij onthouden. Van de tachtig man heten er zeker veertien Olivier, negentien heten Jean, er zijn zeven Bertrands, een stuk of tien Roberts en Guillaumes. Wanneer Du Guesclin zijn gebarsten stem door het kamp laat schallen: 'Jean, kom eens hier!' dan komen de Jeans van alle kanten toesnellen en Du Guesclin heeft maar voor het uitzoeken. Matthis doet zijn best en probeert zich aan te passen. Terwijl hij voor hem vernederende karweitjes verricht, een latrine graaft, water sjouwt, maakt hij zichzelf wijs dat hij een man onder mannen is, een held tussen helden, een vrijheidsstrijder tussen onwrikbare kerels die hun onafhankelijkheid verdedigen. Telkens als hij van kou of vermoeidheid vreest te bezwijken, denkt hij aan de harde arm vol littekens van Olivier de Mauny en dat helpt. Al kan hij niet nalaten zo nu en dan voor zich uit te prevelen: 'Heilige Menardus, wat ben ik begonnen!'

De grote tegenstander van de partizanen is Henri van Lancaster, een jongere broer van de Engelse koning - en dus legeraanvoerder. Het is Lancasters taak om de Engelse veroveringen op het vaste land uit te breiden en de overwonnen bevolking uit te melken. De stad Rennes neemt een sleutelpositie in in Noord-Bretagne. Als die stad valt is er voor de rest van de provincie geen redden meer aan. Maar er is nog een belangrijke reden waarom de vermaarde hertog het beleg voor de stad heeft geslagen. Gedurende de zomermaanden van 1356 heeft Lancaster met zijn troepen een strooptocht in Normandië gehouden en die veldtocht is grotendeels mislukt. Teleurgesteld keerde hij terug naar Bretagne en nauwelijks was hij daar weer aangekomen of hij kreeg bericht over de grote veldslag bij Poitiers, waar de prins van Wales zo'n geweldige overwinning op de Fransen had behaald en zelfs de koning van Frankrijk gevangen had genomen. De prins van Wales, 's konings oudste zoon, had dus voor elkaar gekregen wat hem, de hertog van Lancaster niet was gelukt: de Franse ridders verslaan. Dat stak hem. Niemand in Londen sprak meer over hertog Henri, wiens naam vroeger op ieders lippen lag, het is nu de prins van Wales, voor en na, die is de grote held van het Engelse volk. Oom Lancaster voelt dat als een dubbele nederlaag en hij is vastbesloten de Engelse koning en zijn hele volk te bewijzen dat hij er ook nog is en dat hij in heldendom niet onder hoeft te doen voor dat verwaande neefje van hem. Vooral daarom belegert hij Rennes en hij zweert dure eden dat hij het beleg niet zal opheffen vóór de stad gevallen is, al moet het drie jaar duren.

Op een dag komt een Bretonse boer Bertrand du Guesclin een ontstellend bericht brengen. De hertog van Lancaster is van plan om ook op te trekken tegen de havenstad Dinan.

Matthis ziet hoe zijn meester schrikt. Meestal houdt de jongen zich dicht in de buurt van de partizanenleider op en wanneer er een boodschapper uit een van de dorpen aankomt is hij er altijd als de kippen bij, want soms moet hij een brief voorlezen of schrijven. Ditmaal echter is het bericht dat de man brengt mondeling.

'De hertog heeft vernomen,' vertelt de boer hijgend, 'dat prins Charles in Parijs een legertje bijeen probeert te krijgen om Rennes te ontzetten. Die huurlingen zullen dan over zee komen en in Dinan ontscheept worden De hertog wil dat voorkomen en Dinan innemen eer de hulptroepen kunnen arriveren. Ik heb die inlichtingen van de Engelsen zelf, die op mijn hoeve een paar zakken gerst in beslag kwamen nemen. Ze spraken er onder elkaar over.'

'Pardieu! Dinan?' gromt de geweldenaar verwilderd. 'Matthis!'

'Hier ben ik.'

'Neem je paard, rijd als de duivel naar Dinan en ga de lui daar waarschuwen.'

'Ze zijn al gewaarschuwd Bertrand, mijn oudste zoon is er heengegaan,' zegt de boer haastig.

Matthis merkt op, hoe Du Guesclin onder zijn getaande huid bleek is geworden. De ogen rollen door zijn hoofd.

'Dinan,' gromt hij wanhopig onder zijn snor. En Matthis begrijpt. De mooie havenstad ligt diep het land in aan een brede zeearm: de Rance. Ingebed tussen de heuvels en wouden is het een rijke stad geworden, want het is een overlaadhaven. Zeeschepen varen voorbij Saint-Malo de beschutte zeearm op, worden in Dinan gelost, waarna de goederen met kleinere schepen over de vele rivieren naar het binnenland worden getransporteerd. Tegen vijanden beschermd door de forten van Saint-Malo aan de kust, tegen de felle westerstormen beschut door de heuvels, is het goed wonen in Dinan. Langs de kademuren liggen de grote pakhuizen, de woningen van rijke makelaars en kooplieden, de tegen het ruwe klimaat beschutte scheepswerven. Dinan is een rijke prooi en het spreekt vanzelf dat de Engelsen naast Rennes ook deze prachtige stad in handen willen krijgen. Maar dat is het toch niet wat Bertrand du Guesclin zo onmenselijk heeft doen schrikken. In Rennes woont een tante van Bertrand op wie de ijzervreter zeer gesteld is. Maar in Dinan woont Tiphaine Raguenel, een meisje als een legende ...

Matthis heeft haar vroeger wel eens gezien en werd toen al getroffen door haar schoonheid. Ze is zeer slank, heeft grote, zwarte ogen, een ivoorkleurige huid en pikzwarte haren. Ofschoon ze al in de twintig is, is ze nog steeds niet getrouwd. Ze wacht.

In Dinan wordt verteld dat bij de wieg van Tiphaine een fee was verschenen die het kind de gave van voorspelling schonk. En het is waar, van tijd tot tijd voorspelt Tiphaine de toekomst. Ze heeft gestudeerd: filosofie, astrologie, wiskunde. Ze is niet alleen de mooiste vrouw in Noord-Bretagne, maar ook de geleerdste en het is niet zo verbazingwekkend dat Bertrand du Guesclin zijn grote hart aan dit zigeunerachtige meisje heeft verloren.

Maar hij durft haar niet ten huwelijk vragen. Jaren geleden heeft hij gezworen niet te zullen trouwen voor hij de ridderslag heeft ontvangen, maar een arme drommel als Du Guesclin maakt daarop weinig kans. En Tiphaine komt uit een warm nest, haar vader is een rijke koopman, haar moeder is van adel. Vader Raguenel heeft al heel wat huwelijkskandidaten voor zijn sierlijke dochter in huis gehaald, maar het meisje heeft hen stuk voor stuk geweigerd. Ze beweert in de sterren gelezen te hebben dat ze is voorbestemd om hertogin te worden.

Tiphaine wacht dus op een hertog - zegt ze, maar Matthis gelooft niet erg in dat verhaal. Hij verdenkt het meisje ervan, dat dit haar methode is om aan een gedwongen huwelijk te ontkomen en dat ze op iemand anders wacht: op de man die zo lelijk is dat vrouwen voor hem weglopen, maar die door het volk wordt vereerd als hun laatste hoop en redder: Bertrand du Guesclin. Want het gerucht gaat dat Tiphaine de partizanenkapitein een glanzende toekomst heeft voorspeld en dat ze Bertrand in haar dromen heeft gezien in een schitterende wapenrusting, aan het hoofd van een machtig leger.

Bertrand du Guesclin is niet bijgelovig; helderziendheid en sterrenwichelarij laten hem koud. Maar Tiphaine als vrouw laat hem niet koud en nu verkeert zij in gevaar. Als Dinan valt, wat zal er dan met haar gebeuren? 'Matthis!'

'Hier ben ik toch.'

'Grote God, Matthis, we moeten de Engelsen tegenhouden, we moeten voorkomen dat ze Dinan aanvallen. Roep alle boogschutters bij elkaar die je vinden kunt. Jean, Robert, Olivier!'

Vijf Jeans, zeven Roberts en twaalf Oliviers komen snel toelopen. 'Zadel de paarden. We moeten boogschutters hebben! Er is geen tijd te verliezen. Met hoeveel soldaten is de hertog van plan tegen Dinan op te trekken? Zeg het dan toch man!'

De boer, van zijn stuk gebracht door de zenuwachtige kapitein, trekt een dom gezicht.

'Hoe weet ik dat nou. Daar hebben die plunderende kerels het niet over gehad. Minstens duizend, denk ik. Lancaster doet alles in het groot, dat weet u.'

'Duizend,' kreunt Du Guesclin. 'En die zal ik moeten tegenhouden met hooguit zestig man. Heilige Sebastiaan, sta me bij!'

Matthis heeft met hem te doen. 'Als ik ergens mee kan helpen ...' zegt hij voorzichtig.

'Helpen? Vervloekt jongen, waarom ben je nog niet weg? Haal boogschutters bij elkaar, zoveel als je maar bereiken kan. Binnen een uur, begrepen? Spring op je paard, probeer de dorpen te bereiken als je kan, verzamel iedereen die maar een boog en wat pijlen bezit. Drommels, schiet toch op!'

Matthis stuift weg op zijn merrie. Hij beseft dat Du Guesclin het onmogelijke wil proberen. Met wat geluk zal hij hoogstens een zeventig, tachtig goed getrainde schutters bijeen krijgen - maar daarmee hou je een georganiseerd Engels leger van duizend koppen niet tegen. Hij jakkert zijn paard af, davert door de dorpen, geeft het alarmbericht door en bidt God dat hij op zijn tocht alsjeblieft geen legerafdeling van de hertog zal tegenkomen.

Die vrees is ongegrond, de hertog houdt wapenschouw in zijn kamp en wijst degenen aan die de volgende dag met hem naar Dinan zullen optrekken. Hij is een goed organisator en ziet er streng op toe, dat de overblijvende tweeduizend soldaten Rennes in hun wurgende greep houden. De hertog kan zich veroorloven zijn machtig leger te splitsen. Hij rekent er vast op dat hij Dinan kan overrompelen en dat de havenstad binnen een dag in zijn bezit zal zijn. Dat zijn plannen zijn uitgelekt door de zorgeloosheid van zijn eigen mensen beseft hij niet.

Vroeg in de ochtend marcheren de duizend man weg van Rennes, regelrecht naar het westen. Voorop rijden de ridders, zwaar gepantserd en bewapend. Achter hen komen de ruiters en de voetknechten, schildknapen en boogschutters. Ze nemen de kortste weg, dwars door de heuvels en rekenen er op nog voor het middaguur bij Dinan te zijn, waar niemand van hun komst op de hoogte is. Ze verheugen zich er op, ze denken likkebaardend aan de volle pakhuizen, de mooie woningen, de juwelen van de koopmansvrouwen, aan de mooie dochters en dienstmaagden.

Het weer is beroerd. Natte regenvlagen slaan hun in het gezicht, de weg is een modderpoel, de paardehoeven zinken diep in de blubber. Daarom hebben ze geen karren met belegeringstuig meegenomen, want ze hebben haast, de stad moet onverhoeds aangevallen worden. Halverwege lopen ze in de hinderlaag van Bertrand du Guesclin. Ieder bosje, links en rechts van de weg begint eensklaps een regen van pijlen uit te spuwen. De Engelsen denken dat ze door minstens driehonderd tegenstanders worden bestookt, al zien ze geen mens. Ze raken in paniek, rijden elkaar voor de voeten, ze zien hun kameraden vallen en woedend bestormen de ridders de hoge zijkanten van de weg, met getrokken zwaarden en briesende paarden. Ze krijgen een aantal boeren te pakken op wie ze hun razernij koelen, maar de meeste aanvallers blijken al verdwenen. Het is Du Guesclins tactiek het nooit op een veldslag te laten aankomen. Chaos veroorzaken, dan snel wegwezen, dat is zijn methode.

Bovendien: hij heeft maar hooguit tachtig man: jonge boerenzonen, huisvaders, geruïneerde boeren. En Bertrand is zuinig op zijn mensen. Gehavend en vloekend trekt het Engelse leger een uur later verder, vele doden en gewonden meevoerend. De regen geselt hen, de wind rukt aan hun kleren, de modder zuigt. Ze schieten slecht op. Drie mijl verder, dicht voor Dinan, worden ze opnieuw op zo'n moordende pijlregen vergast. Het zijn vooral de voetknechten die de zwaarste verliezen lijden. De zwaar gepantserde ridders, gedekt door hun schilden kunnen er beter tegen, toch sneuvelen ook van hen een aantal, want tegen goedgerichte pijlen op korte afstand afgeschoten, zijn zelfs de maliënkolders niet bestand. Gehinderd door hun gewonden, woedend over de grote verliezen, arriveert het uitgedunde, ontmoedigde leger tenslotte voor de poorten van de havenstad. Het is al laat in de middag, de natte, grauwe winterdag gaat over in een langdurige schemering. Van een overrompeling is echter geen sprake meer. De poorten zijn dicht, de bruggen opgehaald, de burgerij staat tot de tanden gewapend op de muren en ontvangt de vijand met een hagelbui van zware stenen, verrotte vis en ook weer pijlen. Ze hebben in Dinan zelfs de beschikking over zware kattepulten! De hertog van Lancaster ziet in dat hij geduld moet hebben. Eerst moet hij zijn gehavend leger laten rusten en aanvullen. Hij kan niet anders doen dan het beleg voor Dinan slaan en de stormloop enige dagen uitstellen. Nu heeft hij zijn handen vol, want hij is bezig twee steden tegelijk te belegeren, midden in de winter. En tussen zijn gesplitste legermacht zit nog altijd Bertrand du Guesclin weggedoken in de bossen en maakt het de Engelsen naar beide kanten toe moeilijk.

Vloekend loopt de partizanenkapitein door zijn kamp. Tien man heeft hij verloren bij zijn wanhopige poging om de hertog tegen te houden, dat is zijn eer te na. Hij wil geen mensen verliezen! En met dat al heeft hij toch niet kunnen verhinderen dat Dinan belegerd wordt door zeker zeshonderd Engelsen, die alles in het werk zullen stellen om de havenstad in hun macht te krijgen. De overrompeling is niet doorgegaan, maar Tiphaine Raguenel verkeert nog altijd in groot gevaar.

'Lieve hemel Bertrand, wat had je dan verwacht? Dat je met tachtig man duizend soldaten kon tegenhouden?' vraagt Matthis verwonderd.

'Houd je kop dicht, snotjong!' snauwt de geweldenaar hem toe. 'Wat weet jij van oorlogvoering?' Du Guesclin is volstrekt onredelijk geworden. 'Ga water halen en bemoei je niet met de zaken van grote mensen. Vervloekte pennelikker!'

Nee, in deze dagen moet niemand het wagen Du Guesclin lastig te vallen. Matthis Cuvelier, blazend op zijn halfbevroren vingers, afgesnauwd en opgejaagd, maakt dat hij uit de buurt van zijn meester komt. Nu zou hij een hekel aan de geweldenaar moeten krijgen, maar in plaats daarvan voelt hij een golf van genegenheid voor de man opstijgen. Welke andere kapitein in het door oorlog geteisterde Frankrijk maakt zich zó druk over een paar gevallenen? En hij kan zich voorstellen hoe het Du Guesclin te moede is nu Tiphaine bedreigd wordt. Matthis is zelf een beetje verliefd op het mooie meisje en hij gunt zijn vervaarlijke vriend van harte een lieve, intelligente vrouw. Zwijgend doet Matthis zijn werk, zwijgend lijdt hij mee met zijn grote held. Tweeduizend Engelsen voor Rennes, zeshonderd voor Dinan - kan Bertrand du Guesclin met hooguit honderd man twee steden tegelijk ontzetten? Dat kan hij niet en hij weet het. Het is hartverscheurend.

De winter wordt strenger. De sneeuw belemmert de verzetsgroep in haar bewegingen, terwijl in beweging blijven hun enige kans op overleven is. In de sneeuw laten ze sporen na! De hertog van Lancaster, vastbesloten om die hinderlijke wespen in zijn rug uit te roeien, stuurt de ene legerafdeling na de andere de heuvels en wouden in om de partizanen te vinden en over de kling te jagen. Wee de Bretonse patriot die in Engelse handen valt! Als hij maar een arme boer blijkt te zijn die geen hoge losprijs voor zijn vrijlating kan betalen, wordt hij onherroepelijk afgemaakt. Het is hard tegen hard. Matthis sjouwt, rilt, zwoegt. Van de heldenstrijd in dienst bij Du Guesclin had hij zich iets anders voorgesteld. Eer en glorie, niet deze hopeloze worsteling zonder kans op succes.

Dinan houdt stand. Rennes houdt stand. En de winter vecht mee. Want ook het Engelse leger krijgt het moeilijker. Van het land valt weinig te halen. De boeren, voorzover ze niet gevlucht of ondergedoken zijn, houden zich arm. Ze hebben hun voorraden goed verstopt en de Engelsen moeten dikwijls hun toevlucht nemen tot martelingen om de landbouwers te dwingen iets van hun voorraden af te staan voor de hongerige vijand. De aanvoerlijnen van het Engelse leger worden langer, daardoor uiterst kwetsbaar. De hertog moet een kleine drieduizend monden voeden en de langdurige oorlog heeft van Bretagne een geruïneerd land gemaakt waar weinig te plunderen valt. Uitgezonderd in de steden is de armoede algemeen geworden. Die lange aanvoerlijnen zijn de zwakke plek van de Engelse legers. Het komt herhaaldelijk voor dat een voedselkonvooi, bestemd voor de belegeraars, in handen valt van Bertrand du Guesclin en zijn mannen. Wat de partizanen doen met de buit? Ze eten zich eens goed vol en geven de rest terug aan de beroofde boeren. Du Guesclin weigert zijn legertje te laten leven ten koste van de uitgemergelde bevolking. Nooit zal hij een boerenhoeve overvallen of een dorp leeghalen; wat hij nodig heeft koopt hij of hij maakt het buit op de vijand.

'Nee, niet omdat hij zo grootmoedig is,' gromt Olivier de Mauny wanneer Matthis op een dag zijn bewondering uitspreekt voor zoveel eerlijkheid. 'Bertrand weet donders goed wat hij doet, hij moet het volk te vriend houden.' Matthis weigert dat te geloven.

'Het kan niet enkel sluwe berekening zijn,' zegt hij halsstarrig. 'Bertrand maakt zelf deel uit van het volk. Voor hem is een horige ook een mens met een onsterfelijke ziel. Een boer is een kostbaar wezen wiens lot verbonden is met de grond waaraan wij ons dagelijks brood te danken hebben. Wat zou Frankrijk zijn zonder boeren? Goud kun je niet eten. Bertrand heeft meer respect voor een slimme boer, dan voor een mooie ridder op een paard die zijn eer verkoopt voor een handvol zilverstukken.'

Olivier haalt de schouders op.

'Ik kan wel horen dat jij een dichter bent, je praat zo mooi,' zegt hij onverschillig.

Dat steekt Matthis. Hij weet dat de partizanen hem in stilte minachten. Woedend denkt hij: Wacht maar, ik zal die rauwe kerels nog wel eens laten zien dat ik méér kan dan mooie zinnen aaneen rijgen. Maar voorlopig is daar geen kans op en hij wordt weggestuurd om hout te hakken.

Als hij twee uur later, half bezwijkend onder een vracht brandhout in het kamp terugkeert, vindt hij tot zijn stomme verbazing een juichende Bertrand du Guesclin voor zijn tent staan, wijdbeens, met een stralend gezicht. En Olivier de Mauny staat er minstens zo verheugd naast. 'Wat is er gebeurd? Hebben jullie een schat gevonden?'

'Nog beter,' grijnst Du Guesclin. 'De slimme poorters van Dinan hebben de hertog van Lancaster zo ver gekregen dat hij een wapenstilstand met hen heeft gesloten.'

'Op welke voorwaarden?' vraagt Matthis wantrouwend.

'Op de gewone voorwaarden natuurlijk,' antwoordt Du Guesclin ongeduldig. 'Jean Raguenel is het ons juist komen vertellen ... Alle vijandelijkheden tussen Dinan en de Engelsen zullen gestaakt worden tot half april. Als er dan nog geen hulptroepen uit Parijs zijn aangekomen, zal de stad zich zonder verdere strijd overgeven. Komen de versterkingen voor die tijd wel, dan zal de hertog het beleg opheffen.'

'Hulptroepen,' roept Matthis, 'maar die komen immers niet! Prins Charles heeft geen geld om huurlingen aan te werven. En een ridderleger is er niet meer. Frankrijk is hopeloos verslagen.'

'Kletskoek,' snauwt Du Guesclin, 'niemand is ooit verslagen zolang hij nog ademhaalt. En de Fransen zeker niet! Er kómt een ontzettingsleger over zee, maar dat weet de hertog niet. Lancaster denkt net als jij en omdat hij er genoeg van heeft mensen te verliezen bij vergeefse stormlopen, hoopt hij op die manier de stad in handen te krijgen, gaaf en rijk, zonder ervoor te moeten vechten. Nou, dat zal hem dan tegenvallen.'

'Hoor eens,' zegt Matthis eigenzinnig, 'dit is allemaal onzin. Ik heb lang genoeg aan het hof gewoond om te weten hoe het er toe gaat. De schatkist is leeg. De laatste reserves van Frankrijk zijn uitgeput. Waar moet de prins dan huurlingen van betalen? En hoe krijgt hij ze hier, stel dat het hem lukt? Over zee? Laat me niet lachen! Midden in de winter zeker.'

'Vervloekte jongen, houd je mond! Heb je dan geen vertrouwen in de hemelse gerechtigheid?' schreeuwt Du Guesclin hem toe. Matthis krimpt ineen en zwijgt vernederd. Nee, in de hemelse gerechtigheid heeft hij inderdaad geen greintje vertrouwen. Zijn hele, korte leven lang heeft hij Frankrijk slag na slag zien verliezen, elke poging om zich van Engelse overvallers te ontdoen heeft hij zien mislukken en voor zijn ogen ging het land langzaamaan ten gronde. Geteisterd door pest en oorlog, door wilde plundercompagnieën en een vijand die er maar niet genoeg van kan krijgen het oude koninkrijk nog verder in de vernieling te trappen. Nu zit daar in Parijs een onervaren kroonprins die zijn gevangen vader moet vervangen en die bij God niet weet, hoe hij het moet klaarspelen. Vertrouwen? Waar zou Matthis dat vandaan moeten halen? Zelfs zijn vroegere mooie stem is hij kwijt... Hij begrijpt Du Guesclins optimisme niet. Als er iemand is die altijd in een hoek werd gedrukt, die werd gehoond en geminacht door de adel is het Bertrand du Guesclin wel. En nu zullen de hoge heren in Parijs zich plotseling zorgen gaan maken over deze vergeten uithoek van Bretagne? Vergeet het maar! Mismoedig keert Matthis terug naar zijn werk.

3 De uitdaging

Al moet Du Guesclin met zijn mannen in beweging blijven en voortdurend zijn geheime kampement verplaatsen, de burgers van Dinan onderhouden regelmatig contacten met hem. Op een dag, midden in de winter, als de wapenstilstand tussen de hertog van Lancaster en Dinan nog maar enkele weken oud is, ontvangt Du Guesclin een bericht dat hem in alle staten van woede brengt. Eén van zijn jongere broers, ook Olivier geheten, die in Dinan dienst doet als boogschutter, is de vorige dag tijdens een jachtpartij gevangengenomen door de Engelsen. De knaap is in handen gevallen van ridder Thomas van Canterbury, die nu een losprijs van duizend florijnen voor Olivier eist. En of Bertrand du Guesclin maar wil betalen, als hij zijn broertje ooit nog levend wenst terug te zien. Bertrand, als alle Bretons nogal familieziek, ontploft wanneer een koerier hem die mededeling overbrengt. Jean Raguenel, de broer van Tiphaine, en commandant van de boogschutters van Dinan heeft de brief zelf geschreven; Matthis moet hem voorlezen. Bertrand springt bijna letterlijk uit zijn vel.

'Zijn ze nu helemaal krankzinnig geworden! Dat is een schending van het wapenstilstandsverdrag!'

'Ik weet het Bertrand,' zegt Matthis. 'Maar van Engelse ridders kun je zulke streken verwachten. Je broer Olivier dacht natuurlijk dat hij zich veilig buiten de muren van Dinan kon wagen en hij schijnt in de heuvels op Thomas van Canterbury gestuit te zijn, die ook op jacht was. Olivier had geen schijn van kans. Waar halen we duizend florijnen vandaan?'

'Pardieu! Je denkt toch niet dat ik van plan ben die losprijs op te brengen?'

'Maar het gaat om het leven van je broer.'

'Nou en? De Engelsen hadden het recht niet hem gevangen te nemen.'

'Ze hebben ook niet het recht om Frankrijk binnen te vallen en het te verwoesten,' merkt Matthis drooogjes op. 'Toch doen ze dat.' Ondanks zijn ontzag voor de geweldenaar is Matthis niet werkelijk bang meer; Du Guesclin kan brutaliteiten verdragen, mits die getuigen van gezond verstand.

Bertrand knarsetandt. Olivier, pas zeventien jaar oud, is zijn lievelingsbroer.

'Waar hebben ze hem heengebracht?' vraagt hij woedend.

'Naar het hoofdkwartier van de hertog. Thomas van Canterbury schijnt een van de voornaamste officieren van de hertog te zijn.'

'Geef me mijn wapenrusting. We gaan Olivier terughalen.' Matthis verbleekt. Zenuwachtig plukt hij Du Guesclin aan de mouw. 'Je wilt toch niet zelf naar het hoofdkwartier van de hertog van Lancaster gaan? Hij zal je laten grijpen en je nooit meer loslaten! Bertrand, gebruik in godsnaam je verstand. Zie je dan niet dat ze zich van Olivier hebben meester gemaakt om jou in handen te krijgen?'

Du Guesclin snuift minachtend. 'Donders jongen, schiet op! We gaan meteen op weg.'

'Moet ik ... moet ik mee?' vraagt Matthis, dodelijk geschrokken.

'Allicht. Je bent mijn heraut, nietwaar?'

'Jawel...'

Het bouwen van palissaden, het slepen met tonnen water en zakken graan is zwaar werk, maar Matthis weet opeens dat hij dat duizendmaal liever doet dan met een razende Du Guesclin het hol van de leeuw binnendringen.

'Ik heb nog zoveel te doen,' stamelt hij angstig.

'Het leven van mijn broer is belangrijker dan de honderd klusjes waarmee jij je tijd verknoeit Matthis. Schiet op.'

Er zit niets anders op dan te gehoorzamen. Gelaten begint Matthis zijn meester in diens erbarmelijke wapenrusting te hijsen. Even later rijdt hij zwijgend en wanhopig achter Du Guesclin aan. Het is helder weer en bitter koud. De rode zon schijnt op de kale toppen van de bomen. Matthis kijkt er vol verbittering naar. Zal hij nog leven als vanavond die zelfde zon bloedrood achter de horizon zinkt? Hij slaat een kruis en blijft dicht achter de bruingele knol van zijn meester. Even overweegt hij de mogelijkheid zijn paard te wenden en er vandoor te gaan. Maar dan vermant hij zich. Hij is naar Bretagne gekomen om onder het vaandel van Du Guesclin de schande van Poitiers uit te wissen. Om eindelijk een man te worden die de ogen niet hoeft neer te slaan voor andere mannen. Al weet Matthis, in een helder ogenblik, dat hij geen held is - hij kan in elk geval proberen op een held te lijken.

De hertog van Lancaster kampeert in een schitterend paviljoen, volgehangen met kleurige tapijten, vaandels en oorlogssouvenirs. Daaromheen staan de tenten van de Engelse ridders, de geïmproviseerde stallen van de strijdrossen, de veldkeukens en de voorraadwagens. Op de achtergrond zijn de verblijven van de manschappen; dikwijls niet meer dan snel opgetrokken houten schuren, voddige tenten of afdakjes van hout en stro. Dwars door het kamp heen lopen de latrines als open riolen. Het hele kamp stinkt, zoals legerkampen altijd stinken, behalve dat van Du Guesclin want dat wordt gewoonlijk verlaten eer het vuil en de uitwerpselen tijd hebben gehad zich op te hopen.

Rondom het kamp zijn palissaden opgetrokken die bewaakt worden door boogschutters. Du Guesclin, met Matthis vlak achter hem, nadert onbevreesd de houten poort en houdt binnen schootsafstand zijn gele paard in.

'Steek je trompet, Matthis en laat hun weten dat we naar binnen willen.' Matthis gehoorzaamt met bevend hart. Hij verwacht elk ogenblik een regen van pijlen. Het geluid dat hij voortbrengt klinkt dun en bibberig. De wachtposten bij de poort kijken verbaasd in hun richting en spannen de bogen. Maar de punten van hun pijlen laten ze voorlopig naar de grond wijzen, ten teken dat ze de bezoekers toestaan naderbij te komen. Du Guesclin geeft zijn paard de sporen en rijdt tot vlak voor de poort. Hoog richt hij zich op in het zadel en hij schreeuwt de wachters toe: 'Zeg de hertog van Lancaster dat Bertrand du Guesclin is gekomen en met hem wenst te spreken.'

Onthutst staren de soldaten elkaar aan, dan rent er één weg. Bertrand en Matthis wachten. Achter de palissade horen ze een onderdrukt rumoer opstijgen. Het bericht dat Du Guesclin bij de poort staat en toegang verlangt, vliegt van mond tot mond, het hele kamp raakt in opschudding. Robert Knolles, een van de belangrijkste officieren, brengt zelf de verbazingwekkende tijding bij de hertog. Verrast kijkt Lancaster op van zijn paperassen.

'Wat zeg je me nu? Is Bertrand du Guesclin zelf gekomen? Alleen?'

'Hij laat zich vergezellen door een jonge heraut, sire,' antwoordt Robert Knolles.

'En verder niemand? Dan komt hij als onderhandelaar, neem ik aan.' Robert Knolles knikt.

Ridder Thomas van Canterbury, die zich met een tiental adellijke vrienden in de tent van de hertog bevindt, glimlacht verheugd en klopt zich op de borst.

'Sire, ik vermoed dat Bertrand du Guesclin mij de duizend florijnen komt betalen die ik op het hoofd van mijn gevangene heb gesteld,' zegt hij zelfbewust.

'De man vraagt mij te spreken, niet u,' werpt de hertog tegen. Thomas grinnikt en werpt het hoofd in de nek. Hij is een reus van een vent en voor de duivel nog niet bang. Du Guesclins reputatie kan hem geen vrees aanjagen.

'Misschien wil die boer proberen af te dingen,' zegt hij minachtend, 'en zoekt hij daarvoor uw steun. Als u maar weet, dat ik mijn eis zal handhaven. Olivier du Guesclins vrijheid zal duizend florijnen kosten en geen sou minder.'

De heer van Bath, ook een ridder uit het gevolg van de hertog, laat nu zijn stem horen:

'Moeten we een man als Du Guesclin als een knecht aan de poort laten wachten? Sire, ik verzoek u ...'

Lancaster knikt kort en geeft een wenk aan Robert Knolles.

'Laar Du Guesclin onmiddellijk binnen. We zijn benieuwd naar wat hij te zeggen heeft.'

De edellieden kijken elkaar verheugd aan. Ze zijn allemaal nieuwsgierig naar de man die het hun leger zo lastig maakt, maar die nu moet komen smeken om het leven van zijn broer. Hoe zal de held van Bretagne eruitzien?

Terwijl ze ongeduldig wachten, horen ze buiten het paviljoen een luid gezoem opstijgen. De mare dat Du Guesclin zich in het hol van de leeuw komt wagen gaat als een lopend vuurtje rond en uit alle hoeken en gaten stromen soldaten toe om de legendarische ijzervreter te kunnen aangapen. De houten poort zwaait open en de twee bezoekers draven het kamp binnen. Matthis heeft zich zo klein mogelijk gemaakt, hij is blij dat ieders aandacht zich op Bertrand du Guesclin richt en dat niemand veel aandacht aan hém besteedt. Want hij is er zeker van dat hij wit van angst ziet en een ontredderde indruk maakt.

Bij het weelderige paviljoen van de hertog aangekomen stijgt Du Guesclin af en werpt de teugels van zijn paard toe aan een knecht, die echter zo verdiept is in de aanblik van de vierkante boerenleider dat hij de riemen uit zijn handen laat glippen. Matthis volgt het voorbeeld van zijn meester en weet dan niet goed wat hij verder moet doen. Du Guesclin aankondigen?

'Blijf dicht achter me,' fluistert Bertrand hem in. 'Ik heb een betrouwbare getuige nodig en misschien moet er iets op schrift gesteld worden.' Met een schrijfstift weet Matthis wel om te gaan. Hij kan weer enigszins verlicht ademhalen. Ach wat, ze komen toch als onderhandelaars? De hertog van Lancaster is een te groot heer om toe te staan dat onderhandelaars iets vervelends overkomt.

Maar Matthis' opluchting verdwijnt snel als hij ziet hoe Du Guesclin zich gedraagt. De geweldenaar stampt onvervaard het paviljoen binnen alsof hij zich op eigen terrein bevindt, duwt Robert Knolles opzij die hem wil aandienen, rukt de tapijten opzij die de woonruimte van de hertog scheiden van de entree en staat dan tegenover een prins van den bloede.

Matthis glipt bevend achter hem naar binnen, waarbij hij bijna tegen een verblufte hellebaardier botst, die vragend in de richting van de hertog kijkt. Wat moet hij doen met die indringers?

Henri van Lancaster, omgeven door zijn ridders, maakt een verzoenend gebaar en bekijkt Du Guesclin van het hoofd tot de voeten. Dan moet hij een zucht van teleurstelling onderdrukken. Is dat alles? De hertog weet niet precies wat hij verwacht te zullen zien. Misschien een reus als Thomas van Canterbury, of een fijnbesneden gelaat als dat van hemzelf, misschien wel een gestalte omgeven door licht... In elk geval geen oerlelijke boer met kromme benen, te lange armen, een gezicht om op te schieten, in een haveloze, bijeengeraapte wapenrok. Du Guesclin maakt vaag een buiging in de richting van zijn gastheer en de ridders. Nederigheid gaat hem moeilijk af.

'Die kerel weegt zeker tweehonderdvijftig pond,' schiet het door de hertog heen. 'Maar hij is zo traag en log als een beer en waarschijnlijk even dom.'

Maar evenals de heren van zijn gevolg houdt hij zijn gezicht keurig in de plooi, want zij zijn Engelsen.

Matthis houdt zich schuil achter Du Guesclins brede rug. Hij gluurt naar een van de ridders, die boven iedereen uitsteekt en die hooghartig op de Breton neerkijkt. Is dat Thomas van Canterbury? 'Ik groet u, Bertrand de Guesclin,' hoort Matthis de hertog stijfjes zeggen. Matthis kijkt snel rond. Nog niet zo lang geleden was hij in dienst van de Franse kroonprins en dus wel iets gewend op het gebied van luxe, maar de pracht van dit paviljoen beneemt hem toch even de adem. Op de zware tafel liggen perkamenten, er staan glanzend gepoetste kanlaars van verguld zilver omringd door zilveren schalen en bekers. De tentwanden zijn volgehangen met schitterende gobelins en tapijten die jachtstoeten voorstellen. Op de tafel ligt een zwaard dat een waar kunststuk van smeedwerk is, rijk versierd met edelstenen en ivoor. De hertog zelf ziet er ook schitterend uit, met een dikke, gouden ketting om de hals, fonkelende ringen aan zijn vingers. Hij draagt gouden sporen, hoge puntschoenen met parels bestikt, een geborduurd habijt van het fijnste laken, zijden kousen en een gordel van zulk een pracht dat Matthis er zijn ogen niet van kan afhouden. Een prins uit een ridderroman is hij! Moet Du Guesclin, de armoedige hereboer het tegen deze sprookjesfiguur opnemen? Bertrand schijnt echter niet in het minst onder de indruk van de mooie hertog en zijn fraai uitgedost gevolg. Hij plant zijn machtig lichaam voor de tafel waarachter de hertog zich heeft opgesteld, slaat met een harde vuist op het tafelblad zodat het zilveren vaatwerk rammelt en bast:

'Prins!, u heeft uw woord gebroken. Er heerst wapenstilstand met Dinan, desondanks heeft u mijn jongste broer die in dienst is van de stad, gevangen laten nemen en een losprijs op zijn hoofd gesteld. Dat is in strijd met het oorlogsrecht. Ik eis de vrijheid van mijn broer op. Zo nodig ben ik bereid mijn recht met de wapens in de hand te verdedigen.' Blakend van woede smijt Du Guesclin zijn met ijzer versterkte handschoen op de tafel, midden tussen de kunstvoorwerpen. Een inkthoorn valt om en bespat de perkamenten. Daar ligt de uitdaging. De heren rondom de hertog zuigen verschrikt de adem in.

Peinzend kijkt Henri van Lancaster neer op die handschoen. Hij lijkt kalm, maar inwendig vecht hij tegen zijn verontwaardiging. Kwaad worden op zo'n rauwe boer is echter beneden zijn waardigheid. Tweehonderdvijftig pond botten en spieren minachtend onder je voet vertrappen gaat evenmin. Daarom hult hij zich in ijzige arrogantie, onderdrukt zijn woede en meet met koele blik de gestalte van de uitdager. 'Geef die man een beker wijn,' spreekt hij afgemeten tot één van de pages.

'Ik zal geen druppel drinken eer mij recht is gedaan,' snauwt Du Guesclin. 'Ik eis mijn broer terug en niets anders.'

Matthis staat doodsangsten uit. Dit is te gek! Du Guesclin eist, maar heeft hij iets te eisen in het hol van de leeuw?

De hertog is bleek geworden. Maar omdat hij tegenover die lomperd in geen geval zijn zelfbeheersing wil verliezen, neemt hij snel plaats in een gebeeldhouwde stoel achter de tafel en maakt een kalmerend gebaar naar zijn ridders die staan te briesen van verontwaardiging. Dat gebaar houdt in: Heren, maakt u niet kwaad, het is maar een Breton ... 'Gaat u zitten,' zegt hij koeltjes. Du Guesclin blijft echter koppig staan. 'Het verbaast me,' zegt de hertog kil, 'dat u een beroep doet op de wapenstilstand die ik met de stad Dinan heb gesloten. Zowel u als uw mannen vallen voortdurend mijn troepen lastig.'

'Ja, de troepen die voor Rennes liggen,' antwoordt Du Guesclin, precies zo ijzig. 'En van een wapenstilstand tussen u en Rennes is mij niets bekend.'

De reusachtige Thomas van Canterbury is intussen tot een besluit gekomen. Ook hij was even verbluft geweest door het brutale optreden van Du Guesclin die het waagde als uitdager te komen in plaats van als brenger van het losgeld. Als de hertog die kerel niet op zijn plaats weet te zetten, dan zal hij het wel even doen. Hij doet een stap naar voren. Hoog torent hij boven de vierkante Breton uit.

'Bertrand du Guesclin,' zegt hij trots, 'indien u meent dat ik mij oneervol heb gedragen door uw broer gevangen te nemen, dan ben ik bereid uw uitdaging aan te nemen en met u te duelleren. Man tegen man, met als inzet het leven van uw broer. Of betaalt u liever de gevraagde duizend florijnen? Ik moet u waarschuwen dat niemand mij ooit in een tweegevecht heeft kunnen verslaan.'

Daar ziet hij ook wel naar uit, denkt Matthis benauwd.

'Duizend florijnen voor onrecht?' snuift Du Guesclin op. 'Ridder, ik laat u liever in het stof bijten voor de ogen van al uw vrienden!'

'Akkoord,' zegt Thomas snel, nog voor de hertog er een woord tussen kan krijgen. 'Dan zullen we erom vechten.'

Uit de rij edelen stijgt een instemmend gemompel op, want nu wordt het interessant. Ze weten dat de reus Thomas inderdaad nog nooit een duel heeft verloren en die lompe boer zal zeker niet tegen de lange ridder zijn opgewassen. Ook de hertog knikt opgelucht.

'Een dergelijk tweegevecht eist enige voorbereiding,' beslist hij. 'We zullen een strijdperk laten inrichten en ik zal zelf als scheidsrechter optreden. Ik stel voor ...'

'Het marktplein van Dinan,' valt Du Guesclin hem in de rede. 'Waarom juist daar?' vraagt de hertog verrast. 'Daarvoor heb ik mijn redenen.' Lancaster fronst de wenkbrauwen. 'Is dit geen valstrik?'

Als gestoken werpt Du Guesclin het hoofd in de nek. 'Sire!' dondert hij, 'ik ben een man van eer. Ik verzeker u, dat de burgerij van Dinan u en uw gevolg met alle eerbied zal ontvangen en u een ereplaats op de tribune zal aanbieden.'

Hij grijnst plotseling in de richting van Thomas van Canterbury en vervolgt: 'Uit dankbaarheid voor hun gastvrijheid zal ik de poorters van Dinan trakteren op het mooie schouwspel van ridder Thomas' nederlaag.' De reus snuift minachtend en recht de rug. Maar de ogen van de hertog lichten op, de zaak begint hem te bevallen. Als Thomas kans ziet om de hinderlijke wesp Du Guesclin voorgoed uit te schakelen, zal hem dat zeer welkom zijn. En zijn eer hoeft er niet onder te lijden. De winter is lang en vervelend. Rennes wil zich maar niet overgeven en Dinan heeft uitstel gekregen tot de lente. Een duel als dit zal de eentonigheid van de oorlogswinter verbreken.

'Het is goed,' zegt hij plechtig. 'Morgen omstreeks het middaguur zal ik mij met mijn gevolg aan de poorten van Dinan melden. Zorg ervoor dat alles dan voor de tweekamp in gereedheid is gebracht.'

'Daarvoor heb ik mijn heraut,' knikt Du Guesclin, wijzend op Matthis. Lancaster wendt zich nu weer tot zijn ridders.

'Ik neem aan dat u allen meegaat naar Dinan, heren?'

'Beslist,' roept de graaf van Pembroke. 'Het schouwspel Du Guesclin te zien sneuvelen wil ik mij niet laten ontgaan.'

Dan maakt de hertog een handbeweging ten teken dat het gesprek is afgelopen. Du Guesclin probeert nogmaals een logge buiging, grijpt Matthis bij de arm, groet de heren en trekt de jongen mee naar buiten. Maar zó gaat het aan een Engels hof niet toe. Een van de ridders loopt met hen mee om hen hoffelijk uitgeleide te doen en een stalknecht te bevelen, de paarden van de bezoekers te brengen. Als hij echter de bruingele knol van Du Guesclin in het oog krijgt, schudt hij verbaasd het hoofd. 'Is dat uw strijdros, Bertrand du Guesclin?' vraagt hij bezorgd. 'Al jaren,' gromt de Breton in zijn snor.

'Maar dat is niet eerlijk! Hoe kunt u verwachten op dit dier met succes te vechten tegen ridder Thomas van Canterbury?'

Matthis begrijpt er niet veel van en kijkt van de een naar de ander. Zijn liefste wens is zo spoedig mogelijk te vertrekken uit het kamp van de vijand, voor Du Guesclin nog meer dwaasheden begaat. Maar zijn meester schijnt geen haast te hebben en de Engelse edelman evenmin. 'Als ik vecht,' antwoordt Du Guesclin grimmig, 'dan vecht ik zelf, niet mijn paard.'

Hij houdt er niet van dat anderen zijn armoede opmerken. De Engelsman schudt opnieuw het hoofd.

'Het is niet eerlijk,' herhaalt hij. 'Mijn vriend Thomas bezit drie volbloeds. U heeft alleen een ploegpaard. Dat is niet sportief. Bij zo'n tweegevecht horen de kansen gelijk te zijn. Wacht even.' De edelman gaat het paviljoen weer binnen en komt een ogenblik later terug in gezelschap van de hertog.

'Sire, u kunt toch niet verlangen dat Bertrand du Guesclin al verloren heeft eer de strijd is begonnen!' pleit hij ijverig. 'Dat zou de glorie voor onze vriend Thomas verminderen.'

Lancaster hoeft maar één blik op de gele knol te werpen.

'U heeft gelijk, seigneur van Bath.'

Hij wendt zich tot Du Guesclin die zich zichtbaar ergert.

'Het is duidelijk dat uw paard zijn beste tijd heeft gehad, Bertrand. Dit dier is volstrekt ongeschikt voor het toernooiveld. Daarom zal ik u voor het tweegevecht morgen een van mijn eigen paarden lenen. John, breng Bliksemschicht hier!'

De stalknecht verdwijnt op een holletje. Even later komt hij terug met een zeldzaam mooie, zwarte hengst. Du Guesclins mond valt open, Matthis weet niet hoe hij het heeft. Het is een dier van grote schoonheid en kracht en kennelijk uitstekend afgericht.

Du Guesclin, de hereboer, heeft oog voor paarden. Verlangend staart hij naar de machtige borst van de hengst, de krachtige benen, de wijde neusvleugels, de soepele spieren onder de satijnen huid. Hij schat de prijs van zo'n paard op zeker veertig zilveren ponden. 'Neem dit strijdros mee, Bertrand du Guesclin en laat hem aan u wennen,' spreekt de hertog waardig. 'Lancelot zelf heeft nooit een edeler paard bereden.'

De ridder van Bath staat er stralend bij. Matthis knippert met de ogen. Zijn leven lang heeft hij in de Engelsen niets anders kunnen zien dan duivels die de zee overstaken om het koninkrijk Frankrijk te verwoesten. Nu blijkt dat de vijand ook eergevoel bezit. Het ridderlijke aanbod van de hertog slaat hem met stomheid.

Bertrand du Guesclin is op de hengst toegelopen, klopt het dier zacht op de hals, hij streelt de wijde neusgaten, bevoelt de zware schouders. Bliksemschicht besnuffelt zijn handen, de oren komen omhoog. Het is of ze zwijgend een gesprek voeren, de man en het paard. Dan brengt de stalknecht een zadel dat zo'n edel dier waardig is en tuigt Bliksemschicht op.

Eindelijk zijn ze klaar om op te stijgen. Matthis is diep onder de indruk. 'Oef,' prevelt hij voor zich heen, 'die Henri van Lancaster is toch een groot heer. Dit is het gebaar van een echte ridder.'

Hij kijkt nog even om als ze de palissade naderen. Voor het paviljoen van de hertog staat een groepje ridders hen na te kijken; de lange gestalte van Thomas van Canterbury steekt boven iedereen uit. Maar de ridder van Bath heft de hand op, hartelijk zwaaiend. Eer Matthis beseft wat hij doet, wuift hij vrolijk terug.

Terwijl ze de zinkende zon tegemoet rijden voert Matthis de oude, gele knol van Du Guesclin mee aan de teugel. Erg klein voelt hij zich nu. Dan drijft hij zijn merrie naast de hengst die lichtjes opzij springt. 'Kijk, hij danst als een juffertje op de kermis,' zegt Du Guesclin voldaan. 'Met zo'n paard zou ik alle toernooien ter wereld kunnen winnen.' Hij ziet er gelukkig en daardoor belachelijk uit. 'Begrijp jij Matthis, hoe de hertog van Lancaster zo iets kostbaars durft uit te lenen?'

'De Engelsen zijn verzot op sport,' prevelt Matthis. 'Ze willen morgen waar voor hun geld. Hoe langer het tweegevecht duurt, hoe mooier ze het zullen vinden.'

Bertrand knikt. Matthis denkt: hij ziet er beter uit als hij kwaad kijkt en de wenkbrauwen fronst; als hij zo zit te grijnzen is hij net een duivel die op zijn staart wordt getrapt. Om de indrukwekkende stoerheid terug te toveren op Du Guesclins gezicht, vraagt hij:

'Denk je Bertrand, dat Dinan morgen de hertog en zijn ridders toelaat?'

'Waarom niet? In Dinan houden ze ook van sport. En de hertog komt als gast, niet als vijand.'

'Rijden we nu meteen door naar de stad?'

'Ik niet, jij gaat. Ik moet mijn wapenrusting nakijken, mijn zwaard slijpen en goede vrienden worden met dit brok vechtlust.' Genietend klopt hij Bliksemschicht op de fraaie hals. Daar is die afschuwelijke grijns weer. 'Doe je werk goed, Matthis en zorg dat de burgemeester van Dinan tribunes op het marktplein laat oprichten. Ik wil dat de hele stad er getuige van is hoe ik Thomas van Canterbury naar de andere wereld help.' Twijfelt hij nooit aan zichzelf? denkt Matthis.

'Bertrand, verwacht je werkelijk dat je het tegen die reus kunt opnemen? Ridder Thomas is zeker tien jaar jonger dan jij bent en ...'

'Ik ben veertig pond zwaarder dan die Engelse bandiet.'

'Jawel, maar ...'

'Matthis jongen, jij bent mijn trouvère en heraut. Bovendien ben je een tobber. Een heraut kan ik gebruiken, een tobber niet. Schiet op, rijd naar Dinan, organiseer het toernooi en laat zien dat je je opleiding waard bent.'

'Tot morgen dan.'

Matthis geeft de teugels van het gele paard over aan Du Guesclin en slaat een zijweg in. Tussen de bomen ziet hij de laagstaande bloedrode zon, hij voelt de vrieswind op zijn wangen. Maar hij leeft nog! En morgen zal het een spannende dag worden.

4 Het gevecht van de eeuw

De tweekamp tussen Bertrand du Guesclin en Thomas van Canterbury op de grote markt te Dinan trekt een geweldige belangstelling. De hele stad loopt de volgende middag uit om de Engelse edelen in volle pracht de poort te zien binnentrekken. Ze worden zelfs toegejuicht, want ze komen niet als vijanden, maar als gasten voor een sportief festijn. Op zulke hoogtijdagen wordt de oorlog even vergeten.

Op het plein zijn in grote haast tribunes opgericht, in het midden is een ruime kampplaats opengelaten. Voor alle vensters van de huizen rondom verdringen zich de hoofden, ook de tribunes zijn stampvol. Wie op het plein geen plaatsje heeft kunnen bemachtigen, staat in de zijstraten op kisten, stellingen en daken om toch maar iets te kunnen zien van 'het gevecht van de eeuw' zoals de stadsomroeper het heeft aangekondigd. De dag is helder en koud. Tiphaine Raguenel zal na afloop van het duel de overwinnaar de zegekrans omhangen en de overwinningskus geven. Het nieuws dat Du Guesclin bij de tweekamp het beste strijdros van de hertog van Lancaster zal berijden, doet de spanning nog toenemen. Boven de tribunes wapperen feestelijk de vlaggen. Kunstenmakers, jongleurs en de stadsgek dartelen langs de toeschouwers, houden vragend de hoeden op, krijgen muntjes toegeworpen. Een venter met honingkoeken doet goede zaken. Nu loopt ook de eretribune vol. Daar komen de stadsbestuurders te zitten, schouder aan schouder met de Engelse gasten: Henri van Lancaster, zijn trouwe schaduw Robert Knolles, Guillaume Bramborc, de graaf van Pembroke, de heer van Bath en tientallen anderen. Robert Knolles kijkt eerst verstolen, daarna openlijk naar het mooie meisje dat naast hem zit en dat hem volkomen negeert. Ze schijnt zich in de nabijheid van de Engelse ridders niet op haar gemak te voelen en ze doet of Robert Knolles niet bestaat. Ze wenkt een page, buigt zich naar de jongen over en fluistert hem iets in het oor. Wat voert ze in haar schild? denkt Robert Knolles. Hij ziet de page grinniken, knikken en wegrennen, de lege kampplaats over.

Maar dan komt Thomas van Canterbury, in volle wapenrusting op een schitterende grijze hengst binnenrijden. Als de toeschouwers zijn geweldige gestalte zien, roepen ze 'oh!' en kijken elkaar aan. Moet hun held Du Guesclin vechten tegen deze reus, die eruitziet of hij het in zijn eentje tegen tien ridders tegelijk kan opnemen?

Door zijn opgeschoven vizier kijkt Thomas trots in het rond, hij geniet van de indruk die hij maakt. Pronkend rijdt hij de kampplaats rond, opdat iedereen goed kan zien welk een tegenstander Du Guesclin zich heeft uitgezocht.

Aan de andere zijde van de kampplaats is Matthis druk bezig zijn meester in diens wapenrusting te steken. De jongen is zenuwachtig. Ook hij heeft over zijn schouder even naar Thomas gekeken en de schrik is hem om het hart geslagen. De vorige dag, in het paviljoen van de hertog, heeft deze Thomas al een formidabele indruk op hem gemaakt, maar nu de ridder op die oersterke, grijze hengst rondrijdt, lijkt hij absoluut onoverwinnelijk.

Juist als Matthis zijn meester in het zadel van Bliksemschicht wil helpen, duikt naast hen de door Tiphaine gestuurde page op. Aarzelend tikt hij Du Guesclin op de gepantserde arm. 'Juffer Tiphaine Raguenel laat zeggen seigneur, dat u niets te vrezen heeft. Uit de sterren heeft zij uw overwinning kunnen lezen,' zegt het kind haperend. Du Guesclin krijgt zowaar een kleur. Rondom zich ziet hij de grijnzende gezichten van zijn vrienden, van Jean Hongar, Olivier de Mauny, Clopin ... Beschaamd barst hij los:

'Verdwijn met je vrouwenpraatjes, knaap. Dat is allemaal bijgeloof!' En als de page verschrikt wegholt, snauwt hij Jean Hongar toe: 'Vrouwen weten niets, ze zijn nog stommer dan schapen.' Jean Hongar, die oude houwdegen, knikt tevreden. Dat is mannentaal! Maar Matthis staat zich inwendig een ongeluk te lachen. Hoor dat nu eens aan, denkt hij geamuseerd. Als iemand Bertrand ertoe kan brengen om alles in de strijd te gooien wat hij heeft, is dat wel Tiphaine op de tribune. Tiphaine die in hem gelooft. Bertrand wil niet voor niets het duel uitvechten in Dinan!

De kemphanen zijn gereed. De hertog van Lancaster geeft het sein om te beginnen. Over de tribunes valt een doodse stilte. Matthis steekt zijn trompet en blaast Du Guesclins krijgslied. De strijders staan elk aan een kant van de kampplaats opgesteld. De vurige hengst van Thomas danst ongeduldig. Dan geeft de Engelsman het dier de sporen, hij schreeuwt, klemt de lans stevig onder de rechterarm en stormt op zijn tegenstander af. Met gevelde lans rijden de beide geweldenaars op elkaar in. De paardehoeven dreunen, de toeschouwers houden de adem in. Met een formidabele klap stoten de twee ruiters op elkaar. Zo hevig is de botsing dat de lansen versplinteren op de schilden. Thomas wendt meteen zijn paard, rukt zijn zwaard uit de schede en stormt opnieuw op Du Guesclin af. De Breton heeft ook zijn zwaard getrokken, wacht Thomas op en vangt de zwaardhouw op met zijn schild. Nu wordt er niet langer op elkaar ingereden. Dicht bijeen draaien de twee paarden rond, terwijl de zwaarden flitsen en kletterend op elkaar slaan, zodat de vonken er af springen. De toeschouwers stampen, brullen, schreeuwen en klappen in de handen. Tiphaine, vergetend dat zij naast een vijand zit die zij niet wil opmerken, timmert met twee vuisten op de rug van Robert Knolles en gilt in zijn oren.

De goed afgerichte strijdrossen wenden en keren. Ze gehoorzamen aan de minste druk van de knieën en laten zich niet van streek brengen door het wapengekletter boven hun hoofden. Ze zijn er op getraind om pal te staan, vlug opzij te springen, weg te stuiven, uit te wijken, door te duwen, alles wat de berijder maar wil. Ze hebben nauwelijks teugels nodig en geen ruk aan het bit om te begrijpen wat er van hen wordt verlangd; ze gehoorzamen aan knieën en sporen. Du Guesclin heeft zijn geleende hengst de hele vorige avond bereden om te zien wat het dier kan en waarop het reageert. Hij beseft maar al te goed dat zijn leven ervan afhangt dat hij goed met Bliksemschicht kan omgaan. Eén fout op de kampplaats en hij is verloren.

Vol spanning volgen de toeschouwers het reuzengevecht. Dat de lansen bij het eerste treffen zijn versplinterd, heeft hen aanvankelijk teleurgesteld. Het is zo'n prachtig gezicht om twee strijders op elkaar in te zien stormen, op elkaar te zien dreunen en opnieuw te zien beginnen. Maar dit zwaardgevecht op de dansende paarden is ook zeer de moeite waard. Al strijden de mannen met gesloten vizier, Matthis weet zeker dat Du Guesclin van de tweekamp geniet. Dat leest hij af aan de houding van de Breton, aan de wijze waarop hij muurvast in het zadel zit, aan de snelheid waarmee hij de beukende slagen van de Engelsman weet te ontwijken. Du Guesclin is in zijn element en Bliksemschicht schijnt precies te weten wat er van hem wordt verwacht. Van struikelen of steigeren is geen sprake.

Keer op keer beukt Du Guesclins zwaard op het schild van Thomas van Canterbury. De Engelsman wankelt niet en weet van geen wijken. Elke slag weet hij handig op te vangen, waarna hij onmiddellijk tot de tegenaanval overgaat: twee giganten, uiterst geconcentreerd, verwikkeld in een dodelijke tweestrijd.

Op de tribunes wordt het weer stil. De Engelse ridders beginnen bezorgd te kijken. Ze hadden niet verwacht dat Du Guesclin het zo lang zou uithouden. Waar haalt die logge boer de lenigheid vandaan? Hoe komt het dat de Breton, wiens vierkante lichaam zo'n plompe indruk maakt, zo watervlug is? Ze zien hoe Thomas loert op een kans om de hardnekkige verdediging van de ander te kunnen doorbreken. En die kans komt.

Op het moment dat Du Guesclin even zijn schild laat zakken, buigt Thomas zich razendsnel naar voren om met de punt van zijn zwaard het vizier van de Breton op te lichten en diens gezicht bloot te leggen. Maar Du Guesclin is nét even vlugger. Hij buigt opzij, Thomas mist en verliest bijna zijn evenwicht. Op hetzelfde ogenblik krijgt hij zo'n geweldige slag op zijn gepantserde arm dat het zwaard hem uit de hand vliegt. Op zulke pech dient een ervaren krijgsman verdacht te zijn. Thomas reageert meteen, hij laat zijn grijze hengst wegspringen om buiten het bereik van die harde Bretonse arm te komen; Du Guesclins volgende slag raakt alleen de lucht.

Overigens heeft hij het zwaard wel zien vallen. Terwijl Thomas weg-draaft aarzelt Du Guesclin geen seconde, hij laat zich uit het zadel glijden, bukt zich, grijpt het wapen van zijn tegenstander en slingert het ver weg over de omheining, buiten het bereik van Thomas van Canterbury. De tribune juicht. Zelfs de Engelse gasten klappen in de handen om die stunt. Thomas heeft nu alleen nog maar zijn dolk en op een afstandje overweegt hij zijn kansen om op de grond staande Du Guesclin omver te rijden.

Bliksemschicht staat rustig te wachten tot zijn berijder weer zal opstijgen. Maar Du Guesclin heeft geen haast, hij wuift naar de stampende tribunes, alsof hij een toneelvoorstelling geeft. Thomas knarst met de tanden, geeft zijn hengst de sporen en schiet vooruit, langs Bliksemschicht heen. In het voorbijgaan geeft de Engelsman het zwarte paard een harde schop in de buik; gehoorzaam draaft Bliksemschicht meteen weg naar de rand van de kampplaats. De hertog van Lancaster lacht zich tranen. Maar Du Guesclin denkt er niet over als een dwaas achter zijn strijdros aan te gaan hollen. Wijdbeens staat hij in het stof, schuift zijn vizier op en lacht hartelijk. 'Goed zo, seigneur! Stijg nu ook maar af, dan zetten we de strijd te voet voort.'

Thomas weigert. Hij voelt dat hij nu in het voordeel is: Du Guesclin te voet, hij nog altijd hoog op zijn prachtige volbloed. Stapvoets brengt hij zijn hengst tussen Du Guesclin en Bliksemschicht in, nu kan de Breton zijn strijdros niet meer bereiken. De Engelsen juichen hun kampioen toe en wachten vol spanning af hoe Thomas de genadeslag zal toebrengen ... Tot ieders stomme verwondering is Du Guesclin bezig zich razendsnel van een aantal uitrustingsstukken te ontdoen. De zware been- en arm-platen rukt hij los en werpt ze van zich af. Even begrijpt Thomas van Canterbury er niets van. Geeft Du Guesclin het op? Maar de man is zelfs niet gewond en Thomas kent zijn opdracht: hij moet Du Guesclin doden. Daarom bereidt hij zijn aanval goed voor, hij stuurt zijn paard tot aan het einde van de kampplaats, keert en neemt zich voor in snelle galop de wijdbeens wachtende Du Guesclin te verpletteren. Met een schreeuw jaagt hij zijn hengst op, de sporen bijten diep in de flanken, het paard stormt vooruit - maar Du Guesclin staat al niet meer op dezelfde plek en Thomas mist hem rakelings. Terwijl hij voorbijstuift, boort Du Guesclins zwaard zich in de bil van de grijze hengst. Geschrokken door die onverwachte pijn steigert en bokt het dier en Thomas vliegt met een prachtige boog uit het zadel. De dreun waarmee de Engelsman neerkomt doet de toeschouwers ineenkrimpen.

Thomas krijgt niet de tijd om overeind te krabbelen en zijn dolk te trekken want Du Guesclin, niet langer gehinderd door been- of arm-platen smijt zijn zwaard neer en dondert met het volle gewicht van zijn tweehonderdvijftig pond over de Engelsman heen. Zijn harde knuisten rukken Thomas' helm af en beginnen met zoveel kracht diens gezicht te bewerken, dat de toeschouwers het uitbrullen.

'Bertrand, Bertrand, houd op!' De Engelse ridders springen over de omheining, rennen op de kemphanen toe, proberen Du Guesclin van zijn tegenstander af te trekken. 'Houd op. Je vermoordt hem!'

'Ga weg,' gromt Bertrand. 'Ik zal mijn werk afmaken. Thomas, geef je mij mijn broer terug?'

De Engelsman kan alleen maar kreunen.

'Mijn broer terug!' Woedend roffelen de vuisten van Du Guesclin op het mooie gezicht van de edelman. 'Zeg ja, of ik sla je tot moes.'

'Bertrand,' pleit de ridder van Bath, 'ik bid u, spaar mijn vriend. De hertog van Lancaster heeft u al tot overwinnaar verklaard en staat borg voor de veiligheid van uw broer. Ik smeek u, houd op ...'

Hijgend en zwetend kijkt de Breton op. 'Ik wil deze Engelse moordenaar tot pap slaan,' briest hij door het dolle heen. Hij is nu alleen nog maar de razende boer die met blote vuisten vecht en geen ridderlijke zelfbeheersing kent.

'Uw broer krijgt duizend florijnen toe,' roept de heer van Bath wanhopig. 'Als smartegeld, als schadevergoeding. Maar ik bid u, Bertrand, spaar het leven van mijn vriend.'

'Goed dan, omdat ü het vraagt,' gromt Du Guesclin. Minachtend kijkt hij nog even neer op zijn bloedende, verslagen tegenstander, dan staat hij op. De tribunes schudden onder het gejuich en voetengestamp. Du Guesclin loopt de kampplaats over, onderweg verzamelt hij zijn afgeworpen uitrustingsstukken, want hij heeft maar één harnas en moet er zuinig op zijn. Langzaam nadert hij de eretribune, het zweet stroomt in zijn ogen. Dan buigt hij een knie voor de zitplaats van de hertog van Lancaster.

'Bent u tevreden, sire?' vraagt hij schor.

'Je hebt je uitstekend geweerd, schildknaap,' antwoordt de hertog. Dat 'schildknaap' doet Du Guesclin even fel opkijken, maar dan valt zijn oog op Tiphaine en hij vergeet de hertog.

Achter zijn rug wordt Thomas van Canterbury door vrienden weggedragen. De burgemeester van Dinan biedt de hertog van Lancaster een beker erewijn aan en schenkt daarna een beker in voor Du Guesclin, de winnaar. Dan komt Tiphaine naar voren. Blozend hangt ze de zegekrans om de nek van de Breton en ze kust zijn lelijke, verhitte gezicht. Matthis, opeens overgelukkig, steekt zijn trompet en schettert luid zijn vreugde over de afloop van het gevecht in de heldere lucht.

Du Guesclin drinkt dorstig, intussen kan hij geen oog afhouden van het meisje. Tiphaine staat nog altijd recht voor hem, lacht, huilt, bloost, alles tegelijk. Ze neemt hem de lege beker uit de hand en zoent hem nog eens. 'O Bertrand,' zegt ze opgelucht.

'Houd je dan toch een beetje van me?' stamelt de ijzervreter verbijsterd. Plotseling holt ze weg. Hoofdschuddend kijkt hij haar na, ontdekt dan zijn heraut.

'Begrijp jij iets van vrouwen, Matthis?' mompelt hij verward. 'Vindt ze me nu aardig of niet?'

'Heel Dinan weet, dat ze dol op je is,' antwoordt Matthis lachend. Dan ziet hij hoe Robert Knolles, de adjudant van de hertog, zich nieuwsgierig voorover heeft gebogen en met gespitste oren toeluistert. Dezelfde page van daarstraks komt Du Guesclin een doek brengen opdat hij zijn bezwete gezicht kan afvegen. Maar omdat de Breton nog altijd de kussen van Tiphaine meent te voelen, stoot hij de hand van het kind ruw weg. 'Nom de Dieu, Matthis, ze heeft me gezoend,' prevelt hij, helemaal ondersteboven. 'Recht op mijn mond. Ik geloof waarachtig dat ik nog een kans maak.'

'Wel drie kansen,' zegt Matthis vrolijk. Maar intussen vraagt hij zich in stilte af of Du Guesclin tijdens het tweegevecht ook maar één moment aan Tiphaine heeft gedacht, of dat hij zo door het duel in beslag werd genomen dat hij alles om zich heen vergat. Wat was sterker? denkt hij. Bertrands liefde voor Tiphaine of zijn wil om te winnen? Als je verliefd bent, zoals hij, ben je het dan altijd of zo nu en dan?

'Zorg voor het paard,' hoort hij zijn meester zeggen. Dan verdwijnt Du Guesclin in een grote groep burgers, die hem allemaal willen aanraken en gelukwensen.

Matthis vangt de zwarte hengst op en drukt even zijn hoofd tegen de glanzende hals.

'Bliksemschicht,' fluistert hij. 'Als ik nu eens verliefd word, zomaar op een meisje, zou ik dan weer kunnen zingen? Zou die lastige stem van mij me dan weer willen gehoorzamen?'

De hengst duwt zijn natte neus tegen zijn hals.

'Ach Bliksemschicht,' zucht Matthis.

Dinan viert die avond feest. Olivier du Guesclin, vrijgelaten, wordt met gejuich binnengehaald, de kampplaats op het marktplein wordt feestelijk verlicht en het lijkt wel kermis. De Engelse gasten zijn vertrokken, ze kunnen de triomf van de Bretons niet aanzien. Matthis maakt muziek, hij ziet Tiphaine dansen, hand in hand met Bertrand du Guesclin, ze kijken elkaar verliefd in de ogen. Alles lijkt in orde. Maar tien mijl verder in het binnenland ligt Rennes, de hoofdstad. Donker, koud, benard. Omsingeld door tweeduizend soldaten, bedreigd met vernietiging en Matthis Cuvelier, de tobber, beseft dat het arme Rennes de inzet gaat worden van een lange, verbitterde strijd.

5 De doorbraak

De vertwijfelde pogingen van kroonprins Charles om een leger op de been te brengen dat de bedreigde steden in Bretagne moet ontzetten zijn grotendeels mislukt. Slechts een paar honderd man gaan in Normandië scheep en varen naar Dinan. Het is niets dan een ontevreden troep huurlingen, zeeziek, morrend en muitend omdat ze de beloofde soldij niet hebben gekregen.

De poorters van Dinan zijn echter slim genoeg om van die ontoereikende troepen een goed gebruik te maken. Zodra de huurlingen aan land komen leggen de burgers geld bijeen om de soldaten tot kalmte te brengen en van plunderen af te houden. Ze sturen onmiddellijk een koerier naar de hertog van Lancaster om hem mede te delen dat de hulptroepen zijn gearriveerd en dat hij volgens de bepalingen van de wapenstilstand nu moet afzien van verdere pogingen om Dinan in handen te krijgen. Lancaster schrikt. Dus toch versterkingen? Dat wordt hem te hachelijk. Hij overweegt dat hij beter zijn leger kan herenigen en het volle gewicht van zijn krijgsmacht tegen Rennes kan inzetten. Want die stad zal en moet hij krijgen! Hij besluit dan ook het beleg van Dinan op te heffen, de omsingeling van Rennes wordt ondoordringbaarder dan ooit. Op het handjevol huurlingen dat in Bretagne is aangekomen hoeven ze in de hoofdstad niet te rekenen. Deze 'hulptroepen' hebben het zich in de haven gemakkelijk gemaakt en beweren dat ze alleen werden gestuurd om Dinan te ontzetten. Voor een veldslag onder de muren van Rennes, tegen een grote overmacht, voelen ze niets.

Al hebben de poorters van Rennes tweemaal een stormloop weten af te slaan, ze vragen zich angstig af of ze een derde aanval zullen overleven. Staande op hun muren zien ze hoe de Engelsen zich ingraven. Wat ze ook zien is de groei van de belegeringstorens.

De hertog van Lancaster, niet van plan nogmaals honderden soldaten te verliezen bij een doldrieste stormloop, heeft bevel gegeven drie houten torens te bouwen. Geweldige gevaarten van ruim dertig voet hoog, opgetrokken van balken en ladders. De onderstellen moeten voorzien worden van massieve, houten wielen. Bovenin de torens moeten platforms komen, goed gepantserd, waarop veertig, vijftig boogschutters een plaats kunnen vinden. Het is de bedoeling die torens bij een volgende aanval tot dicht bij de muren te rijden, zodat de boogschutters op gelijke hoogte met de weergangen komen en op hun gemak de verdedigers naar beneden kunnen schieten.

Het bouwen van die gevaarten kost tijd. Het hout moet over grote afstanden worden aangevoerd, de lange spijkers moeten één voor één in de veldsmidsen worden gesmeed. Werkkrachten heeft de hertog genoeg: tot arbeid gepreste boeren en een deel van zijn eigen manschappen. Maar in de ijzige koude van de Bretonse winter schiet het werk slecht op. Sneeuwval, snijdende regenbuien en vriesnachten belemmeren de arbeid. De mannen voelen hun vingers verstijven, er zijn talloze technische problemen te overwinnen. De torens groeien, maar ze groeien langzaam.

Henri van Lancaster heeft het gevoel dat het hem deze winter niet meezit. Hij doet zijn beklag tegenover zijn adjudant Robert Knolles. 'Die vermaledijde Thomas van Canterbury heeft ons hele leger te schande gemaakt door het tweegevecht te verliezen van die boerse schildknaap. Ik wil Thomas nooit meer zien. Zodra hij hersteld is, stuur je hem maar terug naar Engeland. Aan verliezers heb ik niets.'

'U zei altijd dat Thomas uw beste soldaat was,' werpt Robert Knolles tegen.

'Was ja - tot Bertrand du Guesclin hem de ribben kraakte. God, wat een kracht heeft die man! Ik heb nooit iemand zo snel zien reageren en met zoveel slimheid zien vechten.' De hertog strijkt zich even over het voorhoofd.

'Robert, zou die kerel niet zijn om te kopen? Als ik hem eens het bezit van mijn zwarte hengst bood?'

'Du Guesclin heeft Bliksemschicht al lang weer teruggestuurd,' bromt Robert Knolles.

'Ja en dat moet hem toch wel aan het hart zijn gegaan,' prevelt de hertog. 'Ik kon zien hoe die ijzervreter op slag verliefd werd op het dier. Luister Robert, we moeten in elk geval voorkomen dat Bertrand du Guesclin de stad Rennes binnenkomt. Ik heb zo het vermoeden dat hij dat zal proberen nu ik het beleg van Dinan heb opgeheven. Maar als die kerel eenmaal op de muren van Rennes staat, krijgen we de stad nooit in handen.'

'Stel u gerust, sire, hij komt er niet doorheen,' zegt de adjudant hooghartig.

Het spreekt vanzelf dat Olivier de Mauny erop gebrand is de stad binnen te komen, omdat zijn ouders er wonen. Voor Du Guesclin geldt hetzelfde motief, hij is dol op zijn tante. Nu het gevaar voor Dinan is geweken, heeft hij de handen vrij gekregen om zijn moed en slimheid in dienst te stellen van de benarde hoofdstad. Rennes wordt verdedigd door twee ridders en voorts honderden gewapende burgers. Stuk voor stuk vastbesloten kerels, maar het is zeer de vraag of ze het op de duur tegen de Engelse overmacht kunnen bolwerken. Het is nog een godswonder dat ze al van oktober af wisten stand te houden. De toestand in de stad wordt met de dag slechter, de pakhuizen raken leeg, de poorters verzwakken. Rennes moet versterkingen krijgen, voedsel en nieuwe moed. Kortom: wat ze daar nodig hebben is Bertrand du Guesclin op de muren. Maar met geweld zal het hem niet lukken door te breken, dat beseft de partizanenleider maar al te goed. Hoe dan?

Het is Matthis die hem het middel aan de hand doet. Matthis Cuvelier, de trouvère die zulke fraaie zinnen aan elkaar kan rijgen.

Op een kille dag in februari krijgen de Engelse wachtposten een Breton te pakken, die Clopin blijkt te heten. Hij was bezig door de linies te sluipen, maar deed dat zo onhandig dat de wachters hem op de rug zaten eer hij beseft dat hij was ontdekt. Clopin wordt bij Robert Knolles gebracht en omdat hij zich nogal verdacht gedraagt, krijgt hij bevel zich tot op zijn hemd uit te kleden. En dan vindt Robert Knolles de brief. Clopin mag zich weer aankleden, wordt dan aan een boom gebonden, terwijl Robert Knolles opgewonden met de buitgemaakte brief naar het paviljoen van de hertog snelt. 'Sire, leest u dat eens!'

Uit de brief blijkt dat de uitgehongerde verdedigers van Rennes een groot voedselkonvooi kunnen verwachten, dat over twee dagen door de omsingeling zal trachten te komen. Het transport zal begeleid worden door tweehonderd gewapende ruiters en driehonderd boogschutters. Henri van Lancaster wrijft zich vergenoegd in de handen. 'Ha, dat zal die koppige poorters van Rennes niet glad zitten,' zegt hij tevreden. 'Wij gaan dat konvooi onderscheppen heren! Dit keer is het onze beurt om de rol van wespen te spelen. Van die vijfhonderd man zal er niet één ontkomen, dat zweer ik en die dertig wagens maken we buit. Rennes mag toekijken hoe wij de wijn en het voedsel verslinden waarop zij daar gerekend hebben.'

Onmiddellijk neemt hij zijn maatregelen. Op vrijdagochtend trekt hij met ruim vijftienhonderd man in de richting van Pontorson, want vandaar zal volgens de onderschepte brief het konvooi vertrekken. Maar het transport zal niet ver komen, want er liggen anderhalfduizend Engelsen in hinderlaag, met een hertog van koninklijke bloede aan het hoofd!

Robert Knolles is achtergebleven bij de belegeraars en verdeelt de wacht over de kampementen. Hij is vrolijk genoeg en dat de omsingeling door het vertrek van vijftienhonderd man aanzienlijk is verzwakt, deert hem niet. Dat weten ze in Rennes niet, de partizanen kunnen het evenmin vermoeden. O, wat zal het een leuke dag worden morgen, wanneer de hertog met het buitgemaakte voedsel het kamp binnenkomt en ze in Rennes van spijt en ergernis hun vingernagels moeten opeten! Robert Knolles trekt zich vergenoegd terug in zijn tent, drinkt drie bekers wijn en gaat slapen. Er gaat toch maar niets boven het leven van een succesvol krijgsman, denkt hij nog, eer de roes van de wijn de overhand krijgt.

Matthis Cuvelier probeert zijn zenuwachtige merrie te kalmeren en helpt dan eerst Du Guesclin in het zadel. De jongen begrijpt heel goed waarom zijn eigen rijdier zo nerveus is, ook zijn hart fladdert als een vlindertje in zijn borst. Tot nu toe heeft hij aan de echte gevechten niet hoeven deel te nemen, maar deze nacht helpt er geen moedertje lief aan. Het is niet voldoende dat hij een prachtige brief heeft geschreven die de hertog met een grote legermacht van Rennes moet weglokken. Hij moet ook deelnemen aan de doorbraak en dat is heel wat riskanter dan met een ganzeveer fraaie letters op een stuk perkament tekenen. Bertrand du Guesclin, wetend hoe benard de toestand in Rennes is, is niet van plan met lege handen door de omsingeling van de Engelsen heen te glippen. Goed verstopt in het bos staan zeven wagens tjokvol zakken meel. Elke bereden partizaan heeft op de rug van zijn paard kruiken spijsolie, potten honing, dekens en wapens gepakt. Met dit konvooi hopen ze aan de zuidzijde van de stad door de Engelse linies te breken. Daar is, na het vertrek van de hertog met zijn troepen, de omsingeling het zwakst.

Zo geruisloos mogelijk gaan ze op pad. Matthis zorgt er voor dicht achter de bruingele knol van Du Guesclin te blijven. Op zijn rug bengelt de luit, een trompet hangt aan zijn zadelknop, in de hand houdt hij een morgenster, één van die geduchte vechtknotsen met ijzeren punten. Hij hoopt het ding niet nodig te hebben.

De nacht is donker en bitter koud. Een maan is er niet, de sterren in de heldere vrieslucht pinkelen. Eén van de partizanen, Pleguen, is te voet vooruit gegaan om gedekt door de duisternis door de linies te sluipen en de wachters van Rennes te waarschuwen dat ze bij het luiden van de metten de zuidpoort moeten openen. Want oponthoud onder de muren kan Bertrand du Guesclin zich niet veroorloven. Het hele welslagen van zijn plan hangt af van snelheid en verrassing.

Matthis is bang. Hij weet het en doet geen enkele poging om zijn angst te verbergen. Drommels, als je vijftien jaar bent, mag je dan alsjeblieft het leven liefhebben en bang zijn je hachje er bij in te schieten? Hij vraagt zich af of Du Guesclin, daar vlak voor hem, nooit angst kent. Waar haalt die geweldenaar zijn onbreekbare zelfvertrouwen vandaan? O, heilige Caecilia, sta ons bij en laat de poort open zijn, zodat we in één ruk de stad kunnen binnentrekken eer de Engelsen wakker worden en beseffen wat er aan de hand is!

Achter zich hoort Matthis het kraken van de wagens, het gesmoorde vloeken van de boerensoldaten, het zacht geklop van de met doeken omwoelde paardehoeven. Reeds ziet hij vaag voor zich de tentenkampen opdoemen. De partizanen verspreiden zich enigszins, nemen de wagens in hun midden. In de verte vlamt op de muren van Rennes een toorts op. Dat is het sein! 'Voorwaarts!' dreunt de stem van Bertrand du Guesclin. Matthis buigt zich diep over de hals van zijn paard, geeft de merrie de sporen. Hij hoort de zwepen van de voerlui klappen, de trekpaarden beginnen te draven.

Daar bolderen de zeven wagens dwars door het Engelse kamp heen, omringd door partizanen. De wachtposten schreeuwen, verbaasd en geschrokken. Uit de tenten en schuren komen halfgeklede soldaten stormen, maar ze worden prompt opgevangen of onder de voet gereden. Du Guesclin en zijn mannen snijden er doorheen als een mes door de boter. Matthis ziet de zware strijdbijl van zijn meester zwaaien, neerkomen, weer opzwaaien. Als verdwaasd ziet hij een bijna naakte man met een blinkend mes op zich afkomen, hij heft zijn morgenster en slaat in het wilde weg, een gil vertelt hem dat het raak was. Maar dan zijn ze erdoorheen en in het open veld. Brandende fakkels in de openstaande zuidpoort wijzen hun de weg in het duister, de eerste karren bolderen al over de neergelaten valbrug.

Zo daveren ze Rennes binnen, dat onmiddellijk achter hen de poort sluit, de valhekken laat zakken, de brug optakelt. De bliksemactie is gelukt.

Moe, trillend op zijn benen, laat Matthis zich uit het zadel glijden. Harde handen vangen hem op, kloppen hem op de schouders, vreemde stemmen slaan tegen zijn oor. Half Rennes is op de been om de doorgebroken partizanen met hun voedseltransport te verwelkomen. Matthis durft nog nauwelijks geloven dat hij binnen is, dat tussen hem en de vijand de hoge dikke muren van de oude hoofdstad liggen. Bij het licht van flambouwen ziet hij hoe Bertrand de Guesclin een oude ridder omhelst. 'Bertrand,' roept de edelman. 'Welkom, mijn zoon! Grote God, man, ik dacht nooit dat het je zou lukken.'

'Seigneur,' antwoordt de ijzervreter, 'mij lukt alles. Ik ben niet voor niets uw petekind.'

De ridder blijkt de hoogste militaire bevelhebber van de stad Rennes te zijn: Bertrand de Saint-Pern, de peetvader van Du Guesclin. Matthis wordt aan hem voorgesteld.

'Dit is mijn heraut,' zegt Du Guesclin trots. 'Een slimme jongen en zijn gewicht in goud waard - al weegt hij niet veel. We moeten hem in ere houden, Saint-Pern. Iemand met zo'n vaardige pen kan ons nog onschatbare diensten bewijzen.'

Matthis groeit. Hij is dus toch een held! Duizelig van geluk laat hij zich feliciteren en wanneer een opgewonden page hem een beker wijn aanreikt, drinkt hij lang en dorstig. Hij vindt dat hij deze eredronk verdiend heeft.

Bertrand du Guesclin, Olivier de Mauny en Matthis Cuvelier nemen hun intrek in de woning van de Mauny's. Tante ontvangt haar zoon zo hartelijk dat ze de bikkelharde Olivier bijna dooddrukt. Ook de komst van neef Bertrand doet haar huilen van geluk. Ze huilt gauw, die beste dame, maar ze is behalve dik en sentimenteel een uitstekende huisvrouw die van drie koolbladeren, een duimnagel vet en een scheutje wijn heerlijke soep kan koken. Als Bertrand zijn heraut aan haar voorstelt, slaat ze de handen ineen:

'Heilige Antonius, zo'n jongen nog. 't Is zonde! Kom maar hier Matthis, ik zal een zacht bed voor je klaarmaken. Ga toch bij de haard zitten, je zult het wel koud hebben. Bertrand, Bertrand, hoe kun je toch zo'n lieve zachte jongen in je rauwe troep opnemen. Kijk eens wat een tere huid hij heeft, als een meisje. En dan nog wees ook. Ach, ach, wat is het leven moeilijk.'

Zo jammert ze nog een tijdje door, terwijl Bertrand zich tranen lacht en Matthis een flinke por in de lenden geeft.

'Zeur niet, tantetje, die jongen met zijn meisjesvel en viooltjesogen heeft kans gezien de omsingeling van de stad te doorbreken, met niets dan een ganzeveer!'

Matthis Cuvelier is nooit eerder in een grote belegerde stad geweest en de dag na hun aankomst loopt hij nieuwsgierig rond. Hij verwacht half en half dat de inwoners er angstig en wanhopig uit zullen zien, maar dat valt mee. De poorters morren niet, klagen niet ofschoon ze het toch al maanden lang erg moeilijk hebben.

Rennes verschilt niet van de meeste steden in deze uithoek van het koninkrijk. Nauwe, kronkelige straten, dan opeens een open stuk dat als moestuin wordt benut, een kathedraal aan een groot plein, een paar kloosters, wat gildekamers, een marktplaats, vele winkels en werkplaatsen Maar dat het een belegerde stad is, is toch wel te merken. De mesthopen voor de deuren zijn kleiner dan normaal en Matthis ziet maar weinig varkens in de goten wroeten. De winkels zijn voor de helft leeg. De brouwers kunnen geen bier meer brouwen, de bakkers hebben weinig te bakken. Hier en daar ziet hij een magere kip op een schutting zitten, verbeten spiedend naar iets eetbaars. De stadstuintjes liggen er kaal en troosteloos bij, de stapels brandhout zijn klein. Niemand durft zijn hond los rond te laten lopen, katten zie je helemaal niet meer. Toch is de stemming in de koude, grauwe stad niet naargeestig. Al kun je de honger van vele gezichten aflezen, de burgers houden de moed er in, dat is duidelijk. De komst van Du Guesclin met honderd frisse strijders en zeven wagens voedsel heeft een opwekkende uitwerking gehad. Laten de Engelsen nu maar weer stormlopen, we zullen ze warm ontvangen!

In zijn fraaie paviljoen gaat intussen de hertog van Lancaster hevig te keer tegen zijn officieren. Het voedseltransport dat hij met vijftienhonderd man had willen onderscheppen was in geen velden of wegen te bekennen geweest. Toen hij nijdig en teleurgesteld met zijn leger terugkeerde in het kamp, kreeg hij bovendien te horen dat Bertrand du Guesclin met honderd krijgsmakkers die nacht was doorgebroken en nu toch in Rennes zit.

Op dat moment begint het de hertog te dagen. Hij is bedrogen! De in beslag genomen brief was niets dan een list om hem met de helft van zijn krijgsmacht weg te lokken.

Een prins van den bloede bedriegen is een halsmisdaad. De hertog heeft meteen een zondebok nodig.

'Haal de gevangene!' brult hij razend. Dan moet Robert Knolles bekennen, dat Clopin er niet meer is. De man is ontsnapt of bevrijd. In de algehele verwarring van die nacht heeft niemand er meer aan gedacht op hem te letten. De ziedende hertog bestudeert de brief nog eens goed: het keurige handschrift, het mooi nagemaakte zegel. Verbaasd gromt hij: 'Waar haalt die vermaledijde hereboer een klerk vandaan die zo'n fraaie brief voor hem kan vervalsen?'

'Sire,' zegt Robert Knolles, 'ik heb horen vertellen dat Du Guesclin zich sedert een paar maanden laat vergezellen door een jongen van een jaar of vijftien, die de titel van heraut heeft gekregen. Wij hebben hem ook gezien. Herinnert u zich dat Du Guesclin in ons kamp voor Dinan zijn broer kwam opeisen, in gezelschap van een jonge trompetter? De knaap zei niets, hij scheen nogal bang te zijn. Maar op de dag van het tweegevecht in Dinan trad hij op als heraut en ik hoorde fluisteren dat hij ook klerk, muzikant en schildknaap is.' De ridder van Bath treedt naar voren.

'Ja sire, ik heb de jongen ook opgemerkt en het verbaasde me al, dat een man als Bertrand du Guesclin zich liet vergezellen door een knaap die niets krijgshaftigs over zich heeft. Overigens heb ik die middag in Dinan een wonderlijk verhaal over de jongen gehoord. Het schijnt dat hij als zuigeling werd geroofd door een stel kermisklanten en dat hij in werkelijkheid de zoon van een hoge edelman is. De jongleurs stalen het kind omdat een astroloog hun had voorspeld dat hij eens de mooiste stem van Frankrijk zou krijgen en de kermisklanten zou helpen hun fortuin te maken.'

'Maar als die jonge heraut het gestolen kind van een edelman is en ontvoerd werd door kermisklanten, hoe is hij dan bij Du Guesclin terecht gekomen?' vraagt de hertog verwonderd.

'Ach sire, wie kan een knaap van edel bloed vasthouden en vernederen tegen zijn wil?' prevelt de heer van Bath. 'De jongen is natuurlijk ontsnapt. Waarschijnlijk heeft hij die vervloekte kinderrovers gedood en is hij aan het dolen gegaan, op zoek naar zijn echte familie. Dat alles zou mij niets verbazen.'

'Nee, mij ook niet,' mompelt de hertog, wie langzamerhand niets meer te dol is.

Zo komen de legenden in de wereld.

6 Wie krijgt de varkens?

Matthis Cuvelier heeft er geen flauw vermoeden van dat hij bezig is een legende te worden. Al hoeft hij nu niet meer op de harde bosgrond te slapen, het leven in een belegerde stad is ook niet gemakkelijk en hij heeft het nog steeds druk. Hij helpt bij het versterken van de muren, hij sjouwt weer met vaten water, ditmaal voor tante. Brandstof is even schaars als voedsel en er moet zuinig mee worden omgesprongen. Vele burgers stoken uit nood gedroogde mest, wat ontzettend stinkt. Aan water is geen gebrek, dat wordt aangevoerd door de rivieren, maar de voedselvoorziening blijft een groot probleem. Wanneer vijfduizend mensen dag in dag uit van levensmiddelen moeten worden voorzien, ook al worden die streng gerantsoeneerd, dan is de bodem van het vat snel bereikt. Wat zich aan vee in de stad bevond is geslacht en opgegeten, uitgezonderd enkele koeien die voor melk moeten zorgen, maar hun aantal slinkt snel want elke koe die droog komt te staan wordt meteen geslacht. Nu komen de paarden aan de beurt. De aanzienlijkste families bezitten nog wel een varken of een big, maar die dieren zijn de moeite van het slachten nauwelijks waard, want het afval eten de poorters nu liever zelf op.

De Engelsen daarentegen gaat het iets beter sedert Du Guesclin en zijn partizanen zich in de stad genesteld hebben. Ze verliezen geen konvooien meer, de kampementen lijden niet meer onder onverwachte, nachtelijke aanvallen. De 'wespen' zitten in de stad en lijden honger! De hertog van Lancaster begint zo waar te geloven dat het in zijn voordeel is dat Du Guesclin doorbrak. Vooral wanneer zijn adjudant Robert Knolles op een dag van een expeditie in het binnenland terugkeert met een grote kudde varkens, buitgemaakt toen ze naar de markt in Pontorson werden gedreven. In triomf komt Robert Knolles met zijn oorlogsbuit het kamp binnen en trots laat hij zich feliciteren door de hertog. Tweehonderd vette varkens!

'Als de lui in Rennes dat wisten zouden ze schreeuwen van machteloze woede,' grijnst Robert. Hij is een ervaren plunderaar, enkele jaren eerder door de Engelse koning uit de goot opgeraapt. Sedertdien heeft hij zich ontwikkeld tot een meedogenloos kapitein en plunderaar. Hij staat in hoog aanzien bij de hertog van Lancaster, die de geduchte Robert Knolles behandelt als de gelijke van zijn edele ridders. 'Rennes zal het weten,' gromt de hertog wraakzuchtig. 'Robert, laat die varkens grazen in het volle gezicht van de stad. Dan zullen ze daar hun honger nog meer voelen nijpen.'

Voor de hoofdpoort van Rennes ligt een groot, kaal veld. Daarop worden de buitgemaakte dieren losgelaten, zodat de verdedigers op de muren goed kunnen zien hoe de varkens het weiland omwroeten en in de modder rollen. Onbereikbaar!

'Wellicht verlokt die veestapel de burgers tot een uitval,' hoopt de hertog, 'en die zal hun dan fataal worden.'

Matthis Cuvelier, die deze ochtend dienst heeft gedaan op de muren, gaat vol verontwaardiging Du Guesclin waarschuwen.

'Moet je zien wat die ellendelingen nu weer hebben verzonnen om ons te treiteren,' zegt hij woedend. Want hij is een jongen met een gezonde eetlust en hij krijgt al weken lang niet genoeg.

Bertrand gaat een kijkje nemen in één van de torens en grinnikt.

'Als dat Bretonse varkens zijn, behoren ze te worden opgegeten door eerlijke Bretons,' zegt hij. 'Kom mee, Matthis, we gaan die kudde even ophalen.'

'Wil je een gewapende uitval doen?' vraagt Matthis benauwd. 'Bertrand, dat is precies waarop de Engelsen hopen! Snap je dan niet, dat die varkens als lokaas moeten dienen!'

'Wie praat er over een gewapende uitval? Ik niet! Ja, ik ga daar dertig van mijn mannen verliezen - ik ben toch niet gek!'

'Maar hoe wil je dan ...'

'Dat zul je wel zien.'

Tante de Mauny protesteert heftig wanneer neef Bertrand even later haar laatste magere big uit het kot sleurt.

'Die heb ik bewaard voor de ergste nood, Bertrand,' huilt ze. 'Je wilt je bloedeigen familie toch niet van de laatste reserves beroven? Wat ga je doen met dat arme beest?'

'Vissen,' antwoordt Du Guesclin kortaf. Matthis begrijpt er ook niets van en holt nieuwsgierig achter zijn meester aan. Nauwelijks komen ze op straat of ze krijgen een hele sliert mensen mee. Ook die vragen zich af waar Du Guesclin met dat magere beestje heengaat. Slachten en verdelen onder de armen? Hij is ertoe in staat... Hoopvol lopen ze mee naar de hoofdpoort.

Daar aangekomen zet Du Guesclin het varkentje neer, bindt het een lang touw om de nek en wenkt Matthis. Hij fluistert de jongen iets in, Matthis begint te lachen.

'Denk je dat het lukt, Bertrand?'

'Hoor eens, ik ben een boer, ik weet hoe varkens denken.' Dan geeft hij rap zijn bevelen aan de mannen om hem heen.

Rondom de muren en grachten van Rennes patrouilleren de Engelse soldeniers, landerig en onoplettend. Soms kijken ze even op naar de poorters die op de weergangen van de stad de wacht houden. Dan beginnen ze te honen. Ze wijzen naar de verleidelijke veestapel op het open veld.

'Wij hebben te eten, domoren! Jullie moeten ratten slachten!'

De Bretons doen of ze niets horen. Maar het gedrang op de weergangen en achter de kantelen wordt groter.

'Zouden ze een aanval verwachten?' vragen de Engelsen zich af. 'Nu, dan kunnen ze nog lang staan zo ... de gevechtstorens zijn nog niet klaar.'

Weer zwaaien ze met de armen en roepen spottend naar boven: 'Vanavond eten wij gebakken spek met bonen. De wind is in jullie richting, dat is een buitenkansje voor mensen die niets anders te kauwen hebben dan lucht.'

De Bretons op de muren zeggen nog altijd niets terug. Toch schijnen ze iets van plan te zijn, ze kijken allemaal in dezelfde richting, weg van de varkens, een deel van hen begint te rennen naar een verder gelegen hoektoren. Hé, wat moet dat voorstellen? Een list? De Engelse soldaten lopen te hoop, verzamelen zich in de buurt van die toren, wantrouwig en op hun hoede. Op de ommegang van de toren verschijnt plotseling een jonge heraut, met een trompet die hij nu aan de mond brengt. Welk signaal gaat hij blazen?

Nieuwsgierig staren de Engelsen naar boven, steeds meer van hun kameraden komen toelopen. 'Wat gebeurt er?'

De heraut geeft verrassenderwijze nog geen enkel geluid. Hij staat daar maar, met wapperende kleren, het hoofd achterover, de trompet geheven. Het daglicht blinkt in het keurig gepoetste metaal. Hij wacht... Waarop in 's hemelsnaam? De Engelsen zien al dat onverklaarbaars argwanend aan. Het is duidelijk dat er bij die hoektoren iets zal gebeuren, al kan niemand voorspellen wat precies. Grimmig omklemmen de soldeniers hun wapens, achter hen verschijnen ridders te paard, die intussen werden gewaarschuwd. Die lui van Rennes zijn iets van plan, weest op je hoede!

Dat voor de hoofdpoort de ophaalbrug met een zachte plof in haar bedding valt en dat de poort op een kier wordt geopend, zien ze niet. Want juist op dat moment begint de heraut op de toren te spelen. Geen oorlogssignaal, geen aanvalssein, geen uitdaging, maar een vrolijk danswijsje, alsof hij met zijn levensvreugde geen raad weet. Nu begrijpen de Engelsen er helemaal niets meer van. Vooral omdat het zo'n meeslepend, opgewekt melodietje is dat de mannen hun benen nauwelijks kunnen stilhouden.

Op de neergelaten brug bij de hoofdpoort verschijnt één man die iets aan een touw achter zich aan sleurt. Dat iets maakt een heidens kabaal en krijst de hele wereld bij elkaar.

De varkens op het veld heffen nieuwsgierig de koppen op en kijken naar de brug waar een lotgenoot de longen uit zijn magere lijf schreeuwt. Ze naderen voorzichtig, want ze willen weten welke zielige big daar om hulp gilt.

Reeds staan de eerste vette varkens met de voorpootjes op het brugdek en daar zwaait de buitenpoort nog iets verder open. De tegenspartelende, krijsende big wordt weer naar binnen getrokken en honderd nieuwsgierige, dikke varkens stormen er achteraan.

'Houdt ze tegen!' schreeuwt een Engelse bewaker die eindelijk doorkrijgt wat er gebeurt.

Het gekrijs van de gekwelde big verwijdert zich. Robert Knolles' vette oorlogsbuit gaat er bolderend achteraan, stroomt de stad binnen, wordt opgevangen door juichende burgers. Daar komt het felbegeerde voedsel, op eigen pootjes naar binnen!

Eindelijk is het ook tot de bij de hoektoren verzamelde Engelsen doorgedrongen dat er wel iets aan de hand is, zij het dan niet op de plaats waar ze het verwacht hebben. Van alle zijden komen ze aanrennen. Ze storten zich op de horde varkens, maar velen van hen worden door de zware dieren vierkant ondersteboven gelopen. En hoe meer varkens over de brug daveren, hoe meer er volgen.

'Te wapen!' roept Robert Knolles die uit het paviljoen van de hertog komt stormen. 'Dit is onze kans om de stad te nemen!' Maar niet meer dan een tiental ruiters bereikt de brug eer die weer snel wordt opgehaald. In hun stormloop worden ze danig gehinderd door de dieren die het hele brugdek vullen. Ze werken zich er met moeite doorheen maar worden onder de voorpoort opgevangen door Bertrand du Guesclin en een aantal partizanen, die de ruiters van hun paarden trekken en de gracht inwerken. Daarna wijken de Bretons snel terug, de poort dreunt dicht, de brug wordt rap opgehaald en alles wat zich daarop nog bevindt: varken of ruiter, glijdt de gracht in. Wat een grote aanval had moeten worden, wordt een hengelpartij, tot groot vermaak van de op de muren en torens staande inwoners van Rennes. De trompetter op de hoektoren breekt zijn vrolijk deuntje af en schettert nu op volle kracht Du Guesclins overwinningslied. Helder en triomfantelijk buitelen de tonen door de grauwe winterlucht. De woedende Engelsen jagen een paar pijlen naar boven, maar de heraut duikt weg.

Honderdachtentwintig varkens hebben de poorters binnen hun ommuring weten te krijgen zonder dat het hun zelfs een verwonding heeft gekost. Rennes kan weer eten.

Genietend daalt Matthis de wenteltrap af. Er zijn ogenblikken dat hij spijt heeft dat hij zich bij de drieste Du Guesclin heeft aangemeld, maar op andere dagen, zoals nu voelt hij zich innig gelukkig. Het leven in een belegerde stad mag dan moeilijk en gevaarlijk zijn, als heraut van Bertrand du Guesclin blijft het bestaan vol verrassingen en grappen. Hij komt beneden in een feestende stad, waar wildvreemde mannen hem op de schouder kloppen. Een aardig meisje zoent hem uit pure geestdrift, een kleine jongen komt hem zijn zelfgemaakte katapult brengen. Iedereen is hem dankbaar. Matthis straalt. Vandaag heeft hij bewezen dat een talentvol muzikant zich ook nuttig kan maken in een uitgehongerde stad.

De hertog van Lancaster is door de diefstal van zijn honderdachtentwintig vette varkens totaal verbijsterd. Hij had Bertrand du Guesclin oprecht bewonderd toen de Breton het 'gevecht van de eeuw' wist te winnen. Dat was een eerlijke strijd geweest, waarbij het aankwam op kracht, lenigheid en moed, zaken die door Lancaster in hoge ere worden gehouden. Maar dat die duivelskerel ook nog zulke dolle grappen kan verzinnen, waardoor de stad weer voor een tijdje van vlees is voorzien, had de hertog achter die logge boer niet gezocht. Opeens herinnert hij zich, hoe Du Guesclin hem een paar weken geleden met een vervalste brief uit de omsingeling heeft weten te lokken met vijftienhonderd man, zodat hij zelf kon doorbreken. Drommels, die kerel is niet alleen een rauwe vechtjas, hij heeft nog verstand ook! De hertog van Lancaster roept zijn oorlogsraad bijeen. 'Heren, wij moeten proberen om Bertrand du Guesclin aan onze kant te krijgen,' kondigt hij aan. 'Wat raadt u mij aan?'

'Elke man heeft zijn zwakke plek,' antwoordt Robert Knolles. 'Daarvan moeten we gebruik maken.'

'Ik geloof niet, Robert,' zegt de heer van Bath voorzichtig, 'dat we bij Du Guesclin over zwakte kunnen spreken.'

'Onzin. Elke man heeft wel iets waarnaar hij vurig verlangt, of waarover hij verbitterd is,' houdt Knolles vol. 'En ik ken toevallig de zwakke plek van Bertrand du Guesclin.'

Verrast kijkt de hertog naar zijn adjudant. 'Spreek!' gebiedt hij gretig.

'In Dinan,' zegt Robert Knolles rustig, 'woont een meisje: Tiphaine Raguenel. We hebben haar allemaal gezien op de middag van het tweegevecht. Zij was het die Bertrand du Guesclin de zegekrans omhing en de overwinnaarskus gaf. Het schijnt dat Bertrand tot over zijn oren verliefd op haar is. En ... eh ... zij op hem.'

'Dat kun je geen zwakke plek noemen,' prevelt de heer van Bath. 'Voor een geliefde is een man bereid zich dood te vechten.'

Robert Knolles laat zich niet uit het veld slaan door een deftige ridder.

'Bovendien,' gaat hij voort, 'is Bertrand du Guesclin arm.'

'Ach wat!' roept de graaf van Pembroke. 'Ze zeggen dat hij niet eens kan tellen, wat maakt het dan uit dat hij geen geld heeft?'

'Tellen en rekenen kan de stomste boer in Frankrijk,' grinnikt Robert.

'Heren, ik zal het u uitleggen. Bertrand du Guesclin wil niets liever dan trouwen met de mooie Tiphaine. Maar ten eerste is hij daarvoor te arm, ten tweede heeft hij jaren geleden een eed afgelegd dat hij het meisje niet eerder ten huwelijk zal vragen of hij moet de ridderslag ontvangen hebben. De man is nu al een eind in de dertig, hij bezit in de wereld niets dan een landgoedje dat je met twee armen kunt omvatten, dus u begrijpt hoeveel kans hij maakt om tot ridder te worden geslagen: geen enkele.

Wat hij nodig heeft om Tiphaine te krijgen zijn: geld en riddersporen.'

'Aha,' mompelt de hertog tevreden. 'Heren, laat mij nu alleen, ik moet nadenken.'

De ridderlijke heer van Bath, die toch al een hekel heeft aan Robert Knolles, verlaat hoofdschuddend het paviljoen. Hij kijkt op naar de sterke stad in de verte, waar ze die avond varkensvlees zullen eten. 'Eigenlijk is het een smerige oorlog ...' mompelt de ridder voor zich heen.

Twee weken lang piekert de hertog van Lancaster over de manier, waarop hij Bertrand du Guesclin zal kunnen benaderen. Eenvoudig is dat natuurlijk niet, want de Bretonse kapitein zit in de stad en Lancaster ligt er voor, als vijand. Op een ochtend wanneer er een dikke mist hangt, wordt hij gestoord door een hevig lawaai in het kamp. Snel gespt hij zijn zwaard om en rent naar buiten, waar hij tegen Robert Knolles opbotst. 'Wat is er aan de hand?' Robert wijst vaag en heftig achter zich.

'De soldaten van Rennes hebben een uitval gedaan tegen het ochtendkrieken,' hijgt hij. 'Warempel precies op het moment dat ons nieuwe voedsel transport kwam binnenrollen. Alsof ze het geweten hebben ...

Met honderd man sneden die vervloekte Bretons door ons heen, de meesten van onze soldaten waren nog niet eens wakker. De Bretons hebben zich meester gemaakt van de wagens met koren en vlees en de voerlui gedwongen ermee naar de stad te rijden. Voor we allemaal goed en wel op de been waren en ons hadden bewapend, waren ze met wagens en al de poort door. We hebben vier van de uitvallers gevangen kunnen nemen en gedood. Maar de rest ontsnapte, mét ons voedsel!' De hertog vloekt hartgrondig.

'Sire,' vervolgt Robert Knolles nijdig. 'Ik hoef u zeker niet te vertellen wie bij die onverwachte uitval de leiding had?'

'Zijn naam kan ik wel raden,' snauwt de hertog. 'Hoeveel wagens heeft die duivelskerel weten buit te maken?'

'Elf, tjokvol graan, gezouten vlees, potten honing en wijn. Van een van de karren brak een wiel eer hij de ophaalbrug had bereikt, die hebben we kunnen behouden. De tien andere hebben die ellendelingen binnen de stad gekregen, met voerlui en al. Nom de Dieu, wat haat ik die Du Guesclin!'

Tot Roberts ergernis begint de hertog plotseling te lachen. 'Je ziet Robert, hoe noodzakelijk het is dat we die kerel losweken van Rennes. Zolang hij daar binnen zit en de ene stunt na de andere verzint, krijgen we de stad nooit in handen. Roep mijn krijgsraad bijeen, we moeten vergaderen.'

Zodra de heren zich in het paviljoen van de hertog verzameld hebben, legt deze hun het vraagstuk voor.

'Heren, ik wil Bertrand du Guesclin, koste wat het kost, omkopen. Maar hoe krijg ik die dolkop op een plaats waar we rustig met hem kunnen praten en hem onze voorstellen kunnen influisteren? Ik heb er lang over gedacht, maar ik zie geen oplossing voor dat probleem.'

'Ik wel, sire,' zegt de graaf van Pembroke. 'Ik stel voor dat u gewoon een bode naar Rennes stuurt met een officiële uitnodiging voor Du Guesclin.'

'Een uitnodiging voor wat? Voor een gesprek? Dat doet hij nooit.'

'Nee sire, u nodigt hem uit om het middagmaal met u te komen gebruiken. Du Guesclin weet dat u een man van eer bent en dat u het heilige gastrecht niet zult schenden. Bovendien is hij maar een eenvoudige schildknaap. Als hij bij een prins van den bloede aan tafel wordt genodigd, ook al is dat zijn politieke vijand, dan zal hij zich zeker driemaal bedenken voor hij zo'n eerbewijs afslaat. Integendeel, hij zal van verwaandheid over zijn eigen strijdbijl struikelen.' De hertog glimlacht.

'Seigneur, ik zal uw raad opvolgen. Roep mijn klerk Robert, en zeg mijn schildknaap Johan dat hij zich gereedhoudt.' De heer van Bath zit te briesen.

'Gelooft u werkelijk sire, dat een man als Du Guesclin te koop is?' vraagt hij verontwaardigd.

'Elke man is te koop, mits het aanbod hoog genoeg is,' antwoordt de hertog trots.

De ridder van Bath schudt het hoofd en slaat een kruis.

'Deze niet,' mompelt hij hoopvol. 'Deze.niet...' Het klinkt alsof hij zichzelf moet overtuigen.

7 De uitnodiging

De op de Engelsen veroverde wagens met voedsel worden door de poorters van Rennes met grote vreugde ingehaald. Du Guesclin laat de karren naar het hooggelegen marktplein rijden en houdt toezicht op het uitladen. Ook de commandant van Rennes: Bertrand de Saint-Pern is er bij. Dat zijn petekind hem in de kortste keren boven het hoofd is gegroeid, heeft niet verhinderd dat ze goede vrienden zijn gebleven. De voorraden worden opgeslagen in de pakhuizen, want niemand kan voorspellen hoelang de stad er op zal moeten teren. Het beleg kan nog wel maanden duren. Matthis Cuvelier, verrukt over de zoveelste stunt van zijn meester, loopt lachend rond. Hij hoefde niet mee te doen aan de uitval, toch heeft hij nu het gevoel dat hij deelt in de glorie van zijn kapitein. Maar dan trekt iemand hem smekend aan zijn mouw. Matthis kijkt om en ziet een van de voerlui, die met een ongelukkig gezicht het hoofd staat te schudden. De man wijst naar een kar met wijnvaten die juist wordt leeggehaald.

'Erg leuk voor jullie,' zegt hij mistroostig, 'maar ik ben er door geruïneerd.'

'Hoezo?' vraagt Matthis onschuldig.

'Wij zijn kooplieden uit Vannes. De Engelsen hebben ons gedwongen dat voedseltransport te verzorgen, met onze eigen paarden, wagens en voorraden. Nu zijn we alles kwijt. Toch zijn mijn makkers en ik ook maar gewone burgers die hard voor hun broodje moeten werken. Die grap van jullie befaamde Du Guesclin brengt ons aan de bedelstaf. Een mooie kampioen van het volk is dat.'

'Dan moeten jullie maar niet voor de Engelsen werken,' zegt Matthis onverzoenlijk.

'Daar valt niets aan te veranderen. Vannes is bezet gebied. We moeten wel, willen we niet de gevangenis ingaan of vermoord worden.' Matthis weet dat dat waar is. De Bretons in het bezette gedeelte hebben niets in te brengen, tenzij ze bukken voor de Engelse overheersing en gewillig meewerken. Hij zucht.

'Het is oorlog meneer, daar kan ik ook niets aan doen,' zegt hij snel. Maar de voerman kijkt zo ongelukkig, dat Matthis medelijden met hem krijgt.

'Ik heb een vrouw en acht kinderen,' prevelt de man wanhopig. 'De grote heren komen niets te kort. Het is altijd de kleine man die het gelag betaalt,' mompelt hij ook nog zielig. Matthis kan het niet langer aanhoren. Hij loopt weg en zoekt Du Guesclin op, om hem te vertellen wat hij zojuist heeft gehoord.

'Dus die wagens en paarden zijn geen Engelse eigendommen, maar horen toe aan Bretons?' roept Bertrand. 'Waar is die kerel?'

'Daar,' wijst Matthis.

Du Guesclin stampt over het plein.

'Vertel je verhaal,' snauwt hij de handelaar toe. Die schrikt zich een bult als hij het vierkante stuk graniet zo plotseling naast zich ziet opduiken.

'O heer, ik wilde niemand beledigen ... Vergeef me.'

'Vent, sta niet te jammeren. Spreek op! Zijn jullie de eigenaars van die wagens?'

'Ja heer, maar ...'

'Zouden de Engelsen jullie er voor betaald hebben?'

'Alleen voor het voedsel en voor het vervoer. Het was de bedoeling dat we daarna met onze lege gespannen zouden terugkeren naar Vannes.'

Du Guesclin klapt in de handen en wenkt een stadsschrijver.

'Pinet, betaal deze mensen uit wat hun toekomt. Dat wil zeggen: de kosten voor het graan, de honing en de wijn. Als de wagens leeg zijn, geef ze dan terug aan de eigenaars, met de paarden. En zorg er voor, dat de paarden eerst behoorlijk zijn gedrenkt.'

'Maar,' begint de stadsschrijver, 'de heer van Saint-Pern ...'

De peetvader van Bertrand komt juist aanlopen.

'Wat is er aan de hand?'

Du Guesclin legt zijn vriend uit waar het om gaat.

'Die voerlui hoeven geen schade te lijden,' besluit hij zijn verhaal. 'Het is hun schuld niet dat de hertog van Lancaster ons belegert en probeert uit te hongeren.'

Matthis staat er gloeiend van trots bij. Dit is weer helemaal Du Guesclin. Meedogenloos waar het vijanden betreft, maar altijd op de bres voor het volk waartoe hij zelf behoort. Saint-Pern glimlacht en knikt. 'Je hebt gelijk Bertrand,' zegt hij rustig, 'Rennes is rijk genoeg om voor het geleverde voedsel te kunnen betalen.'

Zo komt het dat tegen het middaguur de tien leeggehaalde wagens met hun voerlui worden teruggestuurd naar het Engelse kamp. Op bevel van Du Guesclin heeft Matthis een brief geschreven die de handelaren aan de verraste hertog ter hand moeten stellen.

'Aan de zeer doorluchte prins van Engeland, Henri, hertog van Lancaster.

Sire!

Hierbij stuur ik u tien lege wagens. Zij zijn het eigendom van de voerlui, die reeds door ons schadeloos zijn gesteld. Zij hebben ons beloofd nooit meer een voedseltransport voor het Engelse leger te zullen verzorgen. Ik verzoek u, daarmee in het vervolg rekening te houden.

Bertrand du Guesclin, kapitein des konings.'

De hertog toont het epistel aan Robert Knolles.

'Dat kan hij nooit zelf hebben geschreven, dat moet die geheimzinnige jongen voor hem gedaan hebben,' zegt Knolles snel.

Lancaster knikt en kijkt peinzend neer op het regelmatige handschrift.

Hij ziet alleen die trotse naam: Bertrand du Guesclin.

'Wat is dat toch voor een wonderlijke vent,' mompelt hij, diep onder de indruk. 'Die kerel is één bonk ridderlijke edelmoedigheid.'

Robert haalt de schouders op.

'Sire, het is zijn slimheid, anders niet. Bertrand du Guesclin probeert op alle manieren het volk van Bretagne aan zijn kant te krijgen en tegen ons op te zetten. Ziet u niet dat achter al zijn zogenaamde edelmoedigheid een berekenend brein schuilt? Als ik u was, zou ik die tien voerlui een tijdje gevangen zetten, op water en brood. Dan zullen ze wel vergeten om na hun terugkeer in Vannes de loftrompet over Du Guesclin te steken.'

'Dat kan ik niet doen,' zegt de hertog boos. 'Ik ben een man van eer. Stuur die kerels met hun lege karren terug naar huis en zeg hun, dat ik hen nooit weer wens te zien. We zullen de leveranties voor het leger voortaan aan andere handelaren gunnen.'

'Zoals u verlangt sire,' zegt Robert Knolles met een korte buiging. Maar in stilte denkt hij: Die vermaledijde Du Guesclin! Al is hij onze tegenstander, hij is warempel in staat mij uit de gunst van de hertog te dringen.

Robert is er de man niet naar om zich uit de gunst van wie dan ook te laten duwen en hij neemt meteen zijn maatregelen. Hij begint met een paar edelen uit het gevolg van de hertog voor te bereiden. Fluisterend in wantrouwige oren sist hij: 'Heren, moeten wij dat toestaan? De hertog van Lancaster hoopt die vervloekte Bertrand du Guesclin over te halen, in zijn dienst te treden. Als hem dat lukt kunnen wij wel inpakken. De hertog dweept met die kerel. Hij zal die vierkante boer met zoveel gunstbewijzen overladen, dat er voor ons niet veel meer overschiet.'

De meesten van de ridders halen er hun schouders over op, behalve één.

Voor de hoofdpoort van Rennes verschijnt een jonge Engelse schildknaap, zwaaiend met een witte vlag ten teken dat hij ongewapend is en als bode komt. Hij wordt binnengelaten en naar Saint-Pern gebracht. Trots loopt de adellijke koerier tussen drie soldaten naar het commandantshuis, waar hij bij de deur zes zwaargebouwde Bretons ziet staan. Boeren zo te zien. Minachtend loopt de jongen langs hen heen, maar een van de boeren snijdt hem plotseling de pas af. De man is gekleed in een eenvoudig zwart pak, nogal haveloos.

'Kom je van het Engelse kamp, schildknaap?' vraagt de kerel hees. De koerier snuift even. Hij heeft het hoog in het hoofd en dat boeren en poorters hem zomaar durven aanspreken vindt hij nogal brutaal. 'Ga opzij, kerel,' snauwt hij. 'Ik heb niets met jou te maken.' Dan keert hij zich verontwaardigd om, want hij heeft een por in de rug gekregen. Nu nog mooier! Wie deed dat?

De bode ziet een jongen van ongeveer zijn eigen leeftijd, die gebaren staat te maken, alsof hij hem voor iets wil waarschuwen. Vreemde mensen hier in Rennes ... De boer gaat geen stap terzijde. 'Wat voor boodschap breng je?' wil hij weten.

Maar dat is het toppunt! Fier werpt de schildknaap het hoofd in de nek en zegt: 'Dat gaat jou niets aan, kerel. Ik wens commandant Saint-Pern te spreken. En niet met de kornuiten van die bandiet Du Guesclin.' De jongen achter hem geeft hem wéér een duw en sist in zijn oor: 'Dwaas! Zo'n opmerking kan je de kop kosten.' Hooghartig schudt de koerier de jongen af.

'Wie mag jij wel zijn, knaap? Ook een handlanger van die struikrover?' Dan ziet de bode opeens dat zeven mannen dreigend om hem heen staan, bomen van kerels met donkere, woedende gezichten.

'Bandieten, huh?' gromt de man in het zwart. 'Zei je struikrovers?'

'Laat me door,' gilt de koerier. 'Ik heb een vrijgeleide, ik kom als boodschapper, niemand mag me kwaad doen.'

Matthis - want hij was natuurlijk die jongen - is intussen snel het huis binnengerend en waarschuwt Saint-Pern. De commandant komt het bordes afspringen, dringt de kring binnen, grijpt de koerier bij de arm en sleurt hem bijna naar binnen.

'Houd toch je mond, domoor! Ik wil niet de naam hebben dat koeriers met een vrijgeleide van de hertog van Lancaster in mijn stad niet veilig zijn. Maar als je nog een keer het woord bandiet uitspreekt, geef ik geen sou voor je leven. Welnu, spreek op. Wat is dat voor een boodschap?'

'Ik heb een brief voor Bertrand du Guesclin,' stamelt de schildknaap.

'Voor mij?' bast de gebroken stem achter hem. Verrast draait de knaap zich om. Op de drempel van het vertrek staat de boer in de zwarte jas, naast hem duikt die jongen weer op.

'Bent... bent u Du Guesclin?' hapert de schildknaap.

'Ja,' dondert de boer. 'Zocht je mij?'

Bevend overhandigt de schildknaap hem de brief van de hertog. Het zweet breekt hem uit. Du Guesclin pakt de brief aan, bestudeert even het zegel en geeft het epistel dan door aan Matthis. 'Lees voor!'

Matthis gehoorzaamt verbaasd. Hij leest met luide stem en de koerier, die niet weet wat het epistel inhoudt, vergeet een ogenblik zijn schrik en angst. Ook hij is stomverbaasd. Een uitnodiging voor die lomperd, die eruitziet als een varkenshoeder? Heeft de hertog van Lancaster zijn verstand verloren? Zo belangrijk kan die vierkante zwartjas toch niet zijn?

Matthis is klaar met lezen, laat de brief zakken en kijkt naar de schildknaap in zijn mooie kleren. Ja, zo zou hij er ook wel bij willen lopen, in zijde en duur laken, in een met zilver beslagen gordel en met zo'n fraaie fluwelen baret op. Matthis' kleren zijn er door de avonturen van de laatste maanden niet beter op geworden en wat tante de Mauny voor hem uit haar kist heeft gehaald is hem veel te groot. Zijn jaloezie wordt nog heviger als hij ziet, hoe ingenomen Du Guesclin is met de uitnodiging van de hertog.

'Matthis, ren naar het huis van tante. Op tafel in mijn kamer zul je een beurs met honderd florijnen vinden. En in mijn kist ligt het nieuwe overkleed. Breng beurs en overkleed onmiddellijk hier. Een bode, die zo'n eervolle uitnodiging overbrengt, moet rijkelijk beloond worden.' Het is een aloude gewoonte dat koeriers die goed nieuws brengen een beloning krijgen. Maar Matthis vindt het in dit geval wel erg overdreven. 'Ga je hem die dingen geven Bertrand?' vraagt hij ontsteld. 'Zwijg en doe wat je gezegd is,' snauwt Bertrand. Matthis maakt dat hij weg komt. Hij is woedend. Hij weet dat in de beurs Du Guesclins laatste geld zit. Het overkleed is een geschenk van tante, ze heeft het met haar eigen handen gemaakt. En nu zullen die schatten geschonken worden aan een verwaande schildknaap, die Du Guesclin beledigde waar hij bij stond!

Wanneer Matthis een kwartier later met beurs en kledingstuk terugkeert in de woning van Saint-Pern ziet hij, hoe de adellijke koerier juist een glas wijn krijgt aangeboden.

Welja, leg dat duivelsjoch in de watten, denkt hij ziedend. Ik zal wel sjouwen, water halen en pijlen harden. Dat verwaande moederskind mag de rijke heer spelen van mijn meesters soldij!

'Aha, daar komen de geschenken al,' roept Du Guesclin, zodra hij Matthis ziet binnenkomen. 'Neem ze gerust aan, Johan. Vertel je heer, dat Bertrand du Guesclin zich zeer vereerd voelt door de uitnodiging en er gaarne gevolg aan zal geven. Morgen omstreeks het middaguur zal ik mij bij uw meester vervoegen. Als dank voor de gastvrijheid van de hertog zal ik bij die gelegenheid mijn eigen trouvère meebrengen, zodat die ons diner kan opvrolijken met muziek en zang.'

'Wie, ik?' roept Matthis verblekend.

Du Guesclin let echter niet op zijn heraut. Hij klopt de verbaasde schildknaap op de rug en stuurt hem weg. Matthis kijkt de jongen woedend na. Zo'n arrogante Engelse melkmuil! Dan wendt hij zich tot Bertrand, alle respect vergetend.

'Vervloekt, ik begrijp er niets van Bertrand. Je hebt zelf kunnen horen hoe de Engelsen je achter je rug noemen: de bandiet, een struikrover. En jij doet of je in de zevende hemel bent met een uitnodiging van hun hertog. Snap je niet dat dit een valstrik is? Je zult nooit meer levend uit hun kamp komen!' Du Guesclin grijnst breed.

'Matthis, jongen, leer één ding van mij. Wie zich in een belegerde stad bevindt, moet nooit een uitnodiging voor een goede maaltijd afslaan. Wie weet hoelang het duurt, eer we de Engelsen weer eens een voedselkonvooi afhandig kunnen maken.'

Maar ook de heer van Saint-Pern blijkt zijn twijfels te hebben, al is het niet zijn gewoonte om zich met andermans zaken te bemoeien.

'Ik weet niet of je er verstandig aan deed de uitnodiging aan te nemen, Bertrand.'

'Waarom niet? De hertog van Lancaster is een man van eer, met een zeer hoge opvatting van die eer. Als zijn gast loop ik geen enkel gevaar.' Dat is nog maar de vraag, denkt Matthis.

'Kom mee,' zegt Du Guesclin onverbiddelijk. 'Het is tijd voor onze inspectieronde.'

Ze verlaten Saint-Perns huis en lopen naar de wallen. Maar nu moet het Matthis toch van het hart.

'Was het nodig om zo gul te zijn tegenover die koerier, Bertrand? Het waren je laatste florijnen.'

'En waarom,' grijnst Du Guesclin, 'denk jij dat de hertog van Lancaster mij aan zijn tafel nodigt? Om mijn mooie gezicht nog eens te zien? Nee Matthis, de hertog heeft andere plannen en als ik terugdenk aan de weelde van zijn paviljoen en zijn wapenrusting, kan ik wel raden wat dat voor plannen zijn. Hij denkt dat ik te koop ben. Het rijke geschenk aan zijn bode zal hem doen twijfelen aan mijn armoede en die twijfel zal zijn aanbiedingen tot duizelingwekkende hoogte opjagen. Zo kunnen we morgen nog eens lachen.'

'Maar waarom moet ik mee?' vraagt Matthis benauwd.

'Om je weer eens goed vol te kunnen stoppen, jongen. Marie-Claire zal het me nooit vergeven als je in mijn dienst zo mager als een berketwijgje wordt.'

Matthis zwijgt verbitterd en sjokt achter de ijzervreter aan. Hij begrijpt van de hele zaak nog niet veel. Heeft de ijdelheid van zijn meester de overhand gekregen? Natuurlijk is het een hoge eer voor de schildknaap Du Guesclin om bij een prins van den bloede aan tafel genodigd te worden. Maar wat bedoelt Du Guesclin met de opmerking: dat zal de aanbiedingen van de hertog tot duizelingwekkende hoogte opjagen? Speelt hij met de gedachte aan overlopen?

'Ga maar naar huis,' hoort hij zijn meester opeens zeggen. 'Vertel tante dat ze morgenmiddag bij de maaltijd niet op ons hoeft te rekenen. Dat zal ze fijn vinden, want dan blijft er meer over voor Olivier en oompje.' Matthis knikt stom en slaat snel een zijstraat in. Zijn twijfels neemt hij mee; ze liggen als een steen in zijn borst.

Thuisgekomen vindt hij tante de Mauny in de keuken. Hij vertelt haar wat Bertrand hem heeft opgedragen en loopt dan regelrecht door naar de kleine tuin achter het huis, om te zien of de groente, die ze twee weken geleden hebben gezaaid, al opkomt. Boven zijn hoofd drijven witte wolken door de blauwe lucht. De winter loopt op zijn eind, je kunt de naderende lente ruiken.

Opeens moet hij vechten tegen een geweldig heimwee. Heimwee naar zijn vroegere kinderleven, met veel reizen en trekken. Wat doet hij hier in een bedreigde stad, die elk ogenblik een prooi kan worden van de vijand, die verwoest en geplunderd zal worden wanneer de verdedigers ook maar een ogenblik hun waakzaamheid laten verslappen? En zelfs al weet Rennes ook in de komende maanden alle stormlopen af te slaan, dan nog zal de honger de stad tot overgave dwingen. De buitgemaakte voedselvoorraden zijn ontoereikend. En de winter mag dan langzaamaan verdwijnen, het einde van het beleg komt maar niet in zicht. Buiten de muren van Rennes groeien dagelijks de houten torens. Als die eenmaal klaar zijn, zal niemand de stad meer kunnen redden, zelfs Du Guesclin niet. O, waarom is hij niet bij zijn pleegouders gebleven, bij die hartelijke trouvères met hun mooie stemmen?

Eens is hij het wonderkind van Frankrijk geweest, met een zilveren stemgeluid dat de toehoorders diep kon ontroeren. Maar sedert hij de baard in de keel kreeg, is hij niets dan een muzikant die een deuntje op de trompet kan spelen. Verder mag hij als een stomme klerk de brieven schrijven die Du Guesclin hem dicteert en honderd vernederende klusjes opknappen. Soms bekruipt hem het gevoel dat alle mooie liederen die Marie-Claire hem heeft geleerd, uit zijn geheugen zijn weggesijpeld. Als kind begon hij altijd te zingen wanneer hij bang of verlegen werd. Dan kroop hij als het ware weg in de melodie, hij verschool zich achter de woorden, dat was zo troostrijk! Ook nu, in zijn twijfel en onzekerheid, komt er opeens een oude melodie in hem opwellen. Eén van die prachtige liederen die hij als kind heeft geleerd.

Voor zijn voeten ziet hij een bloempje bloeien, het klein hoefblad, stralend geel. Een lentebode. En voor hij het beseft zingt hij het toe, net als vroeger wegkruipend in de melodie:

In april als alles ontluikt,

En uit het gras de bloemen bloeien,

Zingt de leeuwerik in de dageraad,

Zijn vele trillers om het genot

Van het nieuwe zachte voorjaar.

Hoe dringt mijn hart naar buiten!

Nauwelijks zwijgt hij, of rondom hem klatert applaus op. Uit alle ramen steken vrouwenhoofden. Uit het huis komt tante op hem toelopen. 'Matthis, wat is dat mooi. Zing het nog eens!'

Verwonderd strijkt hij met zijn hand over zijn keel. Waar is opeens dat glasheldere geluid vandaan gekomen? Het zijn niet de hoge klanken van vroeger toen hij als wonderkind Parijs op stelten zette. Zijn stem heeft diep en mannelijk geklonken, zonder dat rare overslaan van hoog naar laag, waardoor hij de laatste jaren zo werd geplaagd. 'Ik kan weer zingen,' stamelt hij, 'echt zingen ...' Tante slaat de handen ineen.

'Als de aartsengel Gabriël zing je Matthis! Toe, laat nog eens iets horen!'

'Goede hemel, tante, ik kan weer zingen!'

Verrukt slaat Matthis de armen om de vrouw. Hij duwt zijn gezicht tegen haar schouder. 'U weet niet hoe ik dat heb gemist. Maar nu kan ik het weer, ik heb weer een stem! Ik tel weer mee ...' Tante de Mauny begrijpt er niets van, maar Matthis' ontroering grijpt haar ook aan.

'Stil maar jongen,' zegt ze hartelijk, terwijl ze hem over het blonde haar strijkt. 'Stil maar, mijn engeltje. Het is niet iets, waarvoor je je hoeft te schamen.'

'Schamen? Tante, ik spring een gat in de lucht!'

Uitgelaten werpt hij het hoofd in de lucht en zingt uit volle borst:

Als alles zingt en de meidoorn bloeit,

Is er geen plaats meer voor winterse kou.

Als de ijslaag smelt en het hoefblad groeit,

Wat hou ik dan van jou!

Zijn angst voor het diner bij de Engelse hertog is als bij toverslag verdwenen. Hij heeft zijn stem terug en daarmee zijn zelfvertrouwen. Wat kan hem de oorlog schelen of het gevaar dat hij loopt? Zijn stem is er weer! Maar nu een echte mannenstem: helder, even zuiver als voorheen, met een bronzen klankkleur. Hij haalt diep adem, probeert een paar toonladders. Alles lukt hem.

Wanneer Bertrand du Guesclin enige uren later thuiskomt van zijn inspectietocht langs de weergangen en hoektorens, wordt hij begroet door een jubelende trouvère, die een virelai weggeeft waarvan het hele huis weergalmt.

8 Een omkooppoging

Het is een innig gelukkige Matthis Cuvelier, die de volgende dag met Du Guesclin uitrijdt, op weg naar het Engelse hoofdkwartier. Op de rug van de jongen bungelt zijn luit. De trompet hangt aan zijn zadelknop. Maar heeft een heraut met een stem zoals die van Matthis nog een trompet nodig om zijn nadering aan te kondigen? Als ze in het volle gezicht van de Engelse wachtposten komen, laat Matthis de teugels los, vouwt de handen rond de mond en laat zijn hervonden stem over het veld schallen: 'Halaieieie!'

Bertrand lacht dat de tranen over zijn wangen rollen. Matthis' paard maakt verschrikt een zijsprong en schudt verbaasd het hoofd. De gele knol van Du Guesclin briest verontwaardigd. Als twee ondeugende, giebelende kwajongens rijden ze het vijandelijke kamp binnen.

Op last van de hertog worden ze echter ontvangen alsof ze van koninklijke afkomst zijn. Een paar knechten snellen toe, nemen onderdanig de paarden in ontvangst, waarna ze de dieren bij de volbloed strijdrossen onderbrengen. Du Guesclin loopt er even achteraan; hij wil Bliksemschicht begroeten, want eigenlijk stelt hij meer belang in de zwarte hengst van de hertog, dan in de edelman zelf. Het paard herkent hem blijkbaar, want het begint blij te hinniken. Weemoedig klopt Bertrand op de zijdeachtige nek.

'Wat hebben we samen fijn gevochten,' bromt hij schor. Dan haalt hij de schouders op en wendt zich tot Matthis. 'Kom mee. We gaan ons eens goed voleten.'

Bij de ingang van het paviljoen komen buigende bedienden Bertrand en Matthis kommetjes rozenwater aanbieden, waarin ze hun handen kunnen wassen. Keurig geklede pages melden hun komst bij de hertog. Eerbiedige schildknapen leiden de beide gasten naar het eetvertrek in de tent. Daar komt Lancaster hen met uitgestoken handen tegemoet, alsof het zijn beste vriend is die hem een bezoek brengt. Matthis kijkt die welkomstceremonieën met enige verbazing aan. Waarom wordt Bertrand du Guesclin hier zo geëerd? Opnieuw bekruipt de jongen een gevoel van onbehagen. Zoveel hoffelijkheid is op zijn minst verdacht. De prins die hier kampeert - al kun je dit nauwelijks kamperen noemen - is de vijand.

Bij alle gastvrijheid die over hun hoofden wordt uitgestort wil Matthis dat vooral niet vergeten. Hij hoopt dat ook Du Guesclin er aan zal denken.

De hertog ziet er weer schitterend uit, glanzend van fluweel en zijde. Achter hem staat zijn gevolg bestaande uit louter hoge edellieden, de een nog fraaier opgepoetst dan de ander. Du Guesclin steekt daartegen wel pover af. Maar hij schijnt bijzonder ingenomen te zijn met de hoffelijke ontvangst en hij maakt een buiging, veel dieper dan hij gewoon is. Matthis' onbehagen neemt toe.

Met veel strijkages krijgt Du Guesclin een zetel aangeboden aan de rechterhand van de hertog. Matthis houdt zich enigszins op de achtergrond. Al die eerbewijzen gelden zijn meester, niet hem. De hertog heeft de jongen desondanks opgemerkt.

'Ik zie dat u uw eigen trouvère heeft meegebracht, Bertrand,' zegt hij, glurend in Matthis' richting. Die wordt er doodzenuwachtig van. Als zijn stem hem nu maar niet in de steek laat! Hij durft op die plotseling hervonden stem nog niet helemaal vertrouwen.

De hertog denkt intussen: Dus dat is de geheimzinnige jongen waarover die wonderverhalen worden verteld? Hij ziet er aardig uit, een beetje meisjesachtig ...

Intussen nemen de edelen plaats rondom de tafel en de knechten beginnen grote, zilveren schalen met spijzen binnen te dragen. De wijnbekers worden gevuld, Du Guesclin geeft zijn heraut een wenk. 'Zing iets voor ons Matthis,' bast hij.

Trillend op zijn benen slaat Matthis een paar akkoorden aan. Hij is er op dat moment volstrekt zeker van dat zijn stem zal weigeren. Zacht prevelt hij: 'O lieve moeder Maria, help me.' Dan zet hij zijn lied in:

Verliefdheid heeft me verrast

En mijn hart vliegt uit.

Maar helaas, mijn vrouwe is zo trots.

Zij heeft een hart van steen.

Zij wil mijn gebeden niet verhoren,

Doet niets van wat ik van haar vraag.

Heb toch medelijden, lieve vriendin,

Met mij, die u zo van harte smeekt.

Het gaat goed, het gaat zelfs uitstekend. Al zingend vindt Matthis zijn zelfvertrouwen terug. Hij weet dat zulke liederen in de smaak vallen bij een edel gezelschap. Ridders willen altijd over de liefde horen zingen, mooie vrouwen horen prijzen, trouw en eerlijkheid horen verheerlijken. Al verdienen ze hun dagelijks brood met plunderen en brandschatten, met abdijen leegroven en weerloze vrouwen mishandelen, ze willen hóren hoe goed en edel ze zijn.

De ridders om de tafel klappen dan ook geestdriftig in de handen. De hertog knikt tevreden.

'Ik moet u mijn compliment maken over uw trouvère, Bertrand du Guesclin. De jongeman heeft een stem als een klok.'

'O, Matthis Cuvelier is een ontwikkelde knaap,' antwoordt Du Guesclin grijnzend. 'Hij kan ook prachtige brieven schrijven.' De hertog weet daar alles van - hij is zelf de afgelopen maanden door die prachtige brieven in het ootje genomen. Maar hij doet of hij de hatelijkheid onder Bertrands woorden niet heeft opgemerkt en hij wenkt Matthis naderbij.

'Heren, we zullen de trouvère laten aanschuiven. Wat wijn en wildbraad zullen straks zijn stem nog fraaier doen klinken.'

Matthis krijgt een veldstoeltje toegeschoven en een zilveren bord voor zijn neus. De gedekte tafel is afgeladen met alles wat de Franse keuken maar te bieden heeft: fazanten, patrijzen, speenvarkens, vruchten en groenten. Er zijn uitgezochte wijnen, niet alleen Franse maar ook zoete wijn uit Portugal, daar zijn de Engelsen dol op. Er is met honing gezoet bier en kristalhelder water in fonkelende karaffen. Matthis voelt hoe zwaar het tafelzilver is, ziet hoe fraai gemodelleerd de messen en lepels zijn en hij vraagt zich in stilte af uit welke geplunderde abdij die kostbaarheden afkomstig zijn. De koks dienen visschotels op, daarna taarten en marsepeinbonbons, honingkoeken en truffels. Telkens als het gezelschap moet wachten op het verschijnen van nieuwe gerechten staat Matthis op en zingt een lied. Hij eet veel, maar hij weigert meer dan één glas wijn te drinken. Zijn hoofd moet helder blijven. Du Guesclin verbaast alle aanwezigen door zijn onbedaarlijke eetlust. Lancaster meent nu te begrijpen hoe het komt dat de Breton zo'n vierkante indruk maakt. Hij moet een maag hebben als een lege bierton. Of krijgt hij in Rennes nooit genoeg te eten?

'U ziet, Bertrand,' zegt de hertog plotseling terwijl hij wijst op de uitgestalde weelde, 'wat men zich in dienst van Engeland kan veroorloven. Mijn broer, koning Edward, laat geen verdienste onbeloond. Wie rijkdom en glorie verlangt en een stevige arm bezit, kan onder onze vaandels binnen enkele jaren fortuin maken.'

Hij spreekt over arme Engelse edellieden en over gewone burgers, die het in de Engelse legers tot ridder en zelfs tot maarschalk hebben gebracht. En die na enkele jaren dienst in Frankrijk nu in hun eigen land op grote gebieden wonen, omringd door schone vrouwen en onvoorstelbare weelde, terwijl ze met plezier terugdenken aan de avonturen die zij op het vasteland hebben beleefd, aan de krijgsroem die zij wisten te verzamelen, aan de vele eerbewijzen die hun ten deel vielen. Bertrand du Guesclin luistert zwijgend, eet onverstoorbaar door en knikt met volle mond. Hij kijkt geen enkele keer in Matthis' richting alsof hij de aanwezigheid van zijn trouvère is vergeten.

Als hij eindelijk verzadigd is (en hij kan werkelijk niet meer) leunt hij gemakkelijk achterover, in afwachting van het voorstel dat nu moet komen. En het komt.

'U zou er verstandig aan doen, mijn beste Bertrand,' zegt de hertog vriendelijk, 'wanneer u de verloren strijd voor een onafhankelijk Bretagne opgaf en u bij ons aansloot.'

De heren aan de tafel knikken aanmoedigend, Matthis houdt de adem in. Eén wild ogenblik is hij er van overtuigd dat Bertrand 'ja' zal zeggen. Zijn hart begint te bonken. Als Du Guesclin dat doet, weet hij met volstrekte zekerheid, dan zal zijn wereld instorten, dan zal hij nooit meer kunnen zingen ... Angstig kijkt hij naar zijn meester. Bertrand du Guesclin is rood geworden. Van de warmte, de wijn? 'Sire,' zegt hij langzaam en zijn stem klinkt heser dan ooit, 'ik stel het op prijs dat u bereid was mijn krachten te versterken met deze heerlijke maaltijd. Ik hoopte dat u dit deed uit respect voor een tegenstander die sportief heeft gevochten. Nu zie ik in dat dit grandioze diner werd opgediend als poging tot omkoping.'

'Dat gaat te ver,' schreeuwt de graaf van Pembroke huichelachtig. 'Stil heren,' sust de hertog. 'Bertrand du Guesclin, schildknaap en soldaat, heeft het recht te zeggen wat hij denkt.'

De nadruk op schildknaap is er niet voor niets, beseft Matthis. Hij ziet Du Guesclins ogen opflikkeren. Heeft de hertog het ook gezien? Rustig zegt Lancaster:

'Bertrand, waarom bent u zo op ons gebeten? Wij Engelsen misgunnen een moedig man de ridderslag niet - zoals de Franse maarschalken u die misgunnen.'

Die klap is raak. Matthis ziet hoe Du Guesclin ineenkrimpt.

O nee, denkt de jongen wanhopig, verzet je Bertrand! Geef ze niet de kans je op je zwakste plek te raken!

Maar de hertog gaat onbarmhartig verder:

'Als prins van den bloede heb ik het recht u met het ridderzwaard te omgorden, Bertrand. Het zal me een eer zijn, u als ridder Du Guesclin in mijn gelederen te begroeten.'

"... als de verrader Du Guesclin bedoelt u misschien,' gromt de Breton. Matthis kan wel juichen. Onwillekeurig grijpt hij in de snaren van zijn luit en hij laat een triomfantelijk akkoord horen. De hertog werpt hem een boze blik toe en gebiedt hem met een handgebaar zich rustig te houden.

'Elke man,' zegt hij, zich weer rechtstreeks tot Du Guesclin wendend, 'heeft het recht zijn voordeel te zoeken. Uw arm doet muren wankelen, Bertrand, maar die zelfde arm zal toch ook wel eens een mooie vrouw willen omvatten.'

Du Guesclin schuift met een ruk zijn stoel naar achteren, de gal loopt hem over. Maar voor hij kan opvliegen roept de graaf van Pembroke snel:

'De hertog bedoelt: Engeland is rijk aan mooie vrouwen. Mijn nichtje Elaine ...'

Met een dreunende slag komt Du Guesclins vuist op de tafel neer, de schalen springen rinkelend op.

'U vergeet, heren, dat ik trouw verschuldigd ben aan mijn leenheer Charles de Blois, de neef van onze koning. Dus ook aan de koning van Frankrijk, onze opperste leenheer!'

'Ach wat.' Lancaster haalt ongeduldig de schouders op. 'Weet u niet dat uw koning onze gevangene is, dat prins-regent Charles niets waard is en dat Frankrijk aan onze genade is overgeleverd? Laten we er niet omheen draaien Bertrand, u staat aan de kant van de verliezende partij. Uw moed en trouw kunnen niet verhinderen dat heel Frankrijk een Engels wingewest zal worden. Op het verkeerde paard wedden is dom en ik houd u niet voor een domoor. Ik bied u de kans op een beter leven, op een eigen leger, op een rijk huwelijk. Kortom: op ridderschap, een graventitel, eer en glorie.' De geweldenaar snuift minachtend. 'Ik verkoop mijn eer niet voor een paar gouden sporen, sire. Diep in uw edel hart zoudt u mij minachten wanneer ik op uw voorstellen inging. En uw verachting, hoe heimelijk ook, zou mij veel verdriet doen.' Het ironische antwoord doet de hertog op de lippen bijten van woede. Eén van de aanwezige ridders, Guillaume Bramborc, vindt dit een mooie gelegenheid om in te grijpen. Het geduld van de hertog ergert hem mateloos. Robert Knolles heeft gelijk, denkt hij. De hertog wil van Du Guesclin een gunsteling maken ten koste van zijn andere gunstelingen. Hij vliegt overeind, ontrukt een van de hellebaardiers, die bij de gordijnen de wacht houden, zijn wapen en slaat Du Guesclin met de lange stok hard op de schouder. De Breton schiet razendsnel omhoog en wringt de hellebaard uit de handen van Bramborc.

'Precies wat ik dacht,' snauwt hij. 'Zelfs het heilige gastrecht kunnen de Engelse edelen niet eerbiedigen. Ik kom hier ongewapend, op verzoek, en meteen wordt er een aanslag gepleegd op mijn leven. Is dat die hooggeroemde riddereer waarop jullie zo prat gaan?'

Ook de hertog is snel opgestaan. Kalmerend legt hij zijn hand op Du Guesclins arm.

'Guillaume Bramborc, ga zitten,' gebiedt hij streng over de tafel heen. 'Maar die kerel beledigt ons,' roept Bramborc, woedend en beschaamd. 'Terecht,' meent de hertog koud. 'U gedraagt zich oneervol tegenover mijn gast.'

'Ik eis dat de belediging wordt gewroken,' gilt Bramborc, helemaal over zijn toeren. Du Guesclin werpt hem minachtend de hellebaard voor de voeten.

'Akkoord,' snauwt hij. 'Je hebt me een klap gegeven, je zult er morgenochtend buiten de muren van Rennes zes voor terugkrijgen. Maar dan in een eerlijk gevecht van man tegen man.'

'U schijnt verzot te zijn op tweegevechten Bertrand,' merkt de hertog koeltjes op.

'Sire, het is mijn broodwinning,' antwoordt Du Guesclin. 'Engelse ridders uit het zadel wippen en naar de andere wereld helpen is mijn lust en mijn leven. Mag ik daarbij nogmaals een beroep doen op uw sportieve hart en Bliksemschicht te leen vragen?'

Nu staat zelfs Matthis paf. Uit de kring van ridders stijgt een hartelijk gelach op. Dit vinden ze een kostelijke mop. De hertog van Lancaster vindt het minder grappig, hij is in zijn ijdelheid geraakt. 'Natuurlijk stel ik u mijn zwarte hengst ter beschikking,' zegt hij stijfjes. Inwendig echter kookt hij. Dat gaat me weer een van mijn beste soldaten kosten, denkt hij woedend.

'Dan dank ik u eerbiedig voor het vorstelijk onthaal, sire en ik verzoek u mij toe te staan dat ik mij nu terugtrek,' zegt Du Guesclin in zijn beste Frans dat overigens rauw genoeg klinkt. 'Rennes wacht op mij, men heeft daar mijn diensten nodig.'

'U kunt gaan, Bertrand. Morgen om tien uur verwachten wij u op de kampplaats in het open veld,' zegt de hertog ijzig. 'Ik zelf zal als scheidsrechter optreden. Maar bedenk wel, dat ik het duel tot het bittere einde zal laten doorgaan. Wanneer u gewond mocht raken, hoeft u op mijn ingrijpen niet te rekenen.'

'Dat spijt me dan voor ridder Bramborc,' grijnst Du Guesclin. Hij wenkt Matthis, maakt een buiging en stampt het paviljoen uit. Matthis, de luit in de armen, trippelt er opgelucht achteraan. Het diner is voorbij, hij leeft nog en Du Guesclin is niet voor de verleiding bezweken, hoe groot die ook was. Hoe heeft hij ook maar één ogenblik aan zijn meester durven twijfelen?

Alleen staat er nu weer een duel op het programma. Zal Bertrand het dan nooit afleren? vraagt de jongen zich af.

De hertog van Lancaster kondigt een korte wapenstilstand af, opdat al zijn ridders in de gelegenheid zullen zijn het tweegevecht tussen Bramborc en Du Guesclin bij te wonen. Maar Saint-Pern vertrouwt de zaak niet helemaal. Nadat Matthis hem heeft verteld hoe Du Guesclin weer eens zijn hart heeft opgehaald aan het beledigen van Engelse edellieden, gaat Saint-Pern zijn wapenmakker opzoeken.

'Dat je je niet hebt laten omkopen Bertrand, vind ik eervol,' zegt hij ernstig. 'Maar dat je je nu weer hebt laten verleiden tot een duel bevalt me niets. Volgens mij hebben ze je moedwillig uitgedaagd en zit er meer achter.'

Du Guesclin haalt de vierkante schouders op.

'De hertog is nu eenmaal verzot op sport,' zegt hij onverschillig. 'En hij staat er borg voor, dat het morgen eerlijk toegaat. Bovendien is hij er de man niet naar om een wapenstilstand te schenden, ook al geldt die maar voor vierentwintig uur.' Saint-Pern denkt na.

'Het bestand loopt dus morgenmiddag af ...'

'Als dat tweegevecht al lang achter de rug is,' knikt Du Guesclin. 'Kom Matthis, we gaan de weergangen nog eens inspecteren.' Dat betekent een flinke wandeling over de muren. Matthis loopt piekerend achter zijn meester aan en kijkt naar de wouden in de verte, waarvoor de Engelse kampvuren branden. Ondanks het voorjaar zien die bossen er kaal en gehavend uit, de Engelsen hebben er flink huisgehouden. Een zacht windje strijkt over zijn voorhoofd. Hij snuift diep en kan het gebraden vlees ruiken, maar honger heeft hij dit keer niet en de geuren brengen hem deze middag niet in de war. Zoals op andere dagen ...

Hij denkt na. Morgenochtend zullen natuurlijk alle verdedigers van Rennes het grote gevecht willen gadeslaan en zich verdringen op de weergangen. Allemaal aan dezelfde zijde. De zuidkant van de stad zal dan nauwelijks bewaakt worden. Dat mag niet gebeuren, meent hij. Reeds wendt hij zich tot Du Guesclin om die gedachte hardop uit te spreken als hij aan diens gezicht ziet, dat het niet nodig is. Bertrand is er zelf ook al op gekomen.

'Zou de hertog van Lancaster zijn woord kunnen breken?' vraagt Matthis desondanks. Hij denkt aan de twijfels van Saint-Pern. Du Guesclin schudt het hoofd. 'De hertog niet. Misschien anderen ...'

Matthis probeert zich de verzameling ridders die aan de maaltijd hebben deelgenomen weer voor de geest te roepen. Het waren er zo veel geweest, van de meesten kent hij de namen en gezichten niet. Hoe eerlijk zijn ze, hoe betrouwbaar? Hij vindt het altijd moeilijk om zich voor te stellen dat onder die prachtige kleren, rinkelende sporen en zwierige hoeden gewone, naakte mensen zitten, met armen en benen, een navel en puisten op hun huid. Met luizen in hun hemd en een vlo die in hun rug bijt. Hij is gauw onder de indruk van praal en schoonheid. Toch weet hij dat de armoedige man, die naast hem tegen de borstwering leunt meer eergevoel heeft dan al die deftige seigneurs bij elkaar. Maar rekent Du Guesclin niet te véél op de riddereer van zijn tegenstanders? Matthis ziet hoe de geweldenaar in de verte tuurt, met zijn ogen de afstand tussen gracht en muren meet, hoe zijn ogen daarna afdwalen naar de ronde verdedigingstorens, de schietgaten en ommegangen. Elke geoefende krijgsman doet dat van tijd tot tijd, in gedachten de zwakke plekken noterend. En Matthis denkt:

Bertrand is niet alleen een rauwe vechtmachine. Hij verstaat zijn vak, en niets ontgaat hem. Hij zou maarschalk moeten zijn ...

Wanneer ze een uur later thuiskomen, ontvangt tante hen met jammerklachten. Ze heeft al gehoord van de uitdaging.

'Bertrand, ik ben zo bang. Deze nacht heb ik een nare droom gehad. Ik droomde van een stier, die door een bos rende en zichzelf met zijn keel aan een scherpe boomtak spietste. Die stier ben jij, mijn lieve Bertrand, en die tak is de lans van ridder Bramborc. Dat tweegevecht mag beslist niet doorgaan.'

Du Guesclin bezit vele slechte eigenschappen, maar bijgelovigheid is er niet bij. Hij begint honend te lachen. 'Dromen zijn bedrog tante.'

De goede vrouw zet hem een kom wijnsoep voor, maar Bertrand schuift die minachtend opzij. 'Moet je niet eten?'

'Ik heb geen trek.'

'Maar eet dan toch! Zoveel kan ik je niet geven en je zult morgen al je krachten nodig hebben.'

Du Guesclin knipoogt tegen Matthis.

'Heb jij honger, jongen?'

'O nee.'

'Je hoort het, tante. Trouwens, ik heb gezworen dat ik geen hap voedsel zal eten voor ik Guillaume Bramborc heb verslagen.'

'Ach lieve Heer, wat ben je weer dwars,' jammert tantetje. 'Met een lege maag vechten - dat kan toch nooit goed gaan!'

Terwijl Matthis de volgende ochtend bezig is Du Guesclin in zijn wapenrusting te hijsen, probeert tante het nog één keer.

'Als je dan met alle geweld je leven op het spel wilt zetten, laat me je dan nog eenmaal omhelzen, mijn lieve Bemand,' smeekt ze. Haar bezorgdheid begint de ijzervreter ontzettend te vervelen. 'Mens, omhels je man, daar is hij voor,' zegt hij ruw. 'En zorg dat het eten op tafel staat als ik terugkom.'

Want hij blijft een lompe boer, ondanks het feit dat hij van top tot teen gewapend is en de zon vonken uit zijn helm slaat.

Guillaume Bramborc, vergezeld door tientallen edelen en de hertog van Lancaster hebben zich al opgesteld op het grote, kale veld buiten de muren, in het volle zicht van de hoofdpoort. Het is hetzelfde veld waarop eens de varkens rondliepen. Bij de herinnering aan die varkens gromt de hertog in zijn baard. Maar vandaag zullen die dieren gewroken worden, daar moet Bramborc voor zorgen. De hertog drukt zijn kampioen op het hart om niet te wijken en vooral rekening te houden met de onverwachte snelheid en lenigheid van Du Guesclin.

'Laat je niet misleiden door zijn logheid, die is maar schijn,' zegt hij nadrukkelijk. 'De kerel is zo vlug als water en de spieren in zijn arm zijn harder dan jouw schild. Blijf in het zadel, maak onmiddellijk gebruik van elke opening en als hij van zijn paard stort, denkt dan niet dat je al gewonnen hebt. Herinner je het droeve lot van Thomas van Canterbury.' Bramborc knikt grimmig.

Bertrand du Guesclin maakt weinig haast. Hij gaat nog even overleggen met commandant Saint-Pern.

'Houd de burgers binnen, seigneur en laat mijn Bretonse boeren de muren bewaken, vooral aan de oostkant, want die is het zwakst. Mijn mannen hebben me dikwijls genoeg aan het werk gezien, ze zullen er niets bij verliezen als ze de aanblik van dit tweegevecht moeten missen. Ik wil niet dat de stad weerloos is.'

'Moge God aan je zijde strijden, Bertrand,' zegt Saint-Pern ernstig. 'Ik beloof je dat we ons niet zullen laten verrassen.'

Omdat de hertog van Lancaster hem zijn zwarte hengst zal lenen, verlaat Du Guesclin, met Matthis op zijn hielen, te voet de stad. Matthis draagt het schild, aan zijn gordel bungelt zijn trompet. Vandaag geen luitspel en liederen, hij is nu weer 'de heraut van Du Guesclin' die al een legende begint te worden. De hertog rijdt hen tegemoet, de zwarte hengst aan de teugel meevoerend. Zodra Bliksemschicht de Breton herkent, hinnikt hij blij. Dat bevalt de hertog.

'Ik zie dat mijn paard je herkent. Je schijnt goed voor hem gezorgd te hebben in die twee dagen dat je hem te leen had,' zegt hij voldaan.

'Hij kent me nog en verheugt zich er op dat ik hem zal berijden, sire,' glimlacht Du Guesclin. Liefdevol klopt hij de hengst op de hals. 'We passen bij elkaar. Zijn sterke benen kunnen zonder moeite mijn gewicht dragen en het is een wendbaar dier.'

De kampplaats is al afgebakend, de Engelse edelen vormen een wijde kring. Ze zijn blij met dit nieuwe tweegevecht. De heer van Bath gaat op Du Guesclin toe en wenst hem hartelijk succes. Dat verbaast Matthis wel een beetje. Hij probeert de hoofden te tellen en de gezichten te herkennen, maar dat lukt hem nauwelijks. Toch valt hem op dat Robert Knolles ontbreekt, evenals de graaf van Pembroke. Maar voor hij tijd krijgt hierover iets tegen Du Guesclin te zeggen, geeft de hertog het sein dat de kemphanen kunnen beginnen. Matthis steekt de trompet. Luid schalt zijn signaal door de heldere lucht. De toeschouwers zetten zich schrap en bereiden zich voor op een mooi gevecht. In hun eigen land heeft koning Edward toernooien verboden, maar de Engelse ridders missen dat smartelijk en laten geen gelegenheid voorbij gaan om in Frankrijk aan een steekspel deel te nemen of er in elk geval naar te kijken.

Dan worden ze dit keer wel teleurgesteld, want het gevecht tussen Bertrand du Guesclin en Guillaume Bramborc is van korte duur. In volle vaart stormen de strijders op elkaar in, de schok is tot op de muren van Rennes hoorbaar. Du Guesclins lans doorboort het schild van Bramborc en hij moet het met een ruk vrijmaken. De lans van de Engelsman, hoger gericht, slaat de helm van Bertrands hoofd. Dan zijn ze elkaar reeds voorbij.

Nog driemaal wenden ze hun strijdrossen en rennen recht op elkaar in, waarbij ze elkaar rakelings passeren, maar de lansen missen hun doel. 'Tevreden?' roept Du Guesclin zijn tegenstander toe. 'Doorgaan,' schreeuwt Bramborc overmoedig.

'Je moet het zelf weten, maar nu wordt het menens,' zegt de Breton. Meteen geeft hij de zwarte hengst de sporen, hij klemt de lans muurvast onder de rechterarm, zijn ogen schieten vuur. De twee vechters stormen opnieuw op elkaar in en voor de Engelsman begrijpt wat hem overkomt, dringt de stalen punt van Du Guesclins lans dwars door zijn pantser-hemd en diep in zijn oksel. Dof dreunt Bramborc op de grond. 'Genoeg!' roept de hertog van Lancaster snel. 'Guillaume Bramborc, geef toe dat je verslagen bent.'

'Ja,' kermt de ridder en spuwt bloed.

'Ik hoop dat u tevreden bent Bertrand?' vraagt de hertog hoffelijk. Hij schijnt vergeten dat hij de dag tevoren had aangekondigd geen genade te zullen kennen. Du Guesclin werpt een blik op de gevallen tegenstander en maakt in het zadel een buiging.

'Uit respect voor u, sire, zal ik het leven van ridder Bramborc sparen, al vrees ik dat ik zijn long heb geraakt.'

Lancaster zucht opgelucht en geeft bevel de gewonde weg te dragen. Niet zonder bewondering kijkt hij naar de Breton.

'Bertrand du Guesclin,' zegt hij plechtig, 'gisteren heb ik geprobeerd u over te halen in mijn dienst te treden. U heeft geweigerd en dat strekt u tot eer. U bent weliswaar een gewone schildknaap, maar uw roem is tot ver in Engeland doorgedrongen en het spijt mij oprecht dat u onze zijde niet gekozen hebt. Maar ik kan uw besluit respecteren, want uw trouw ontroert mij. Ook de grootmoedigheid waarmee u twee dagen geleden mijn bode beloonde heeft mij diep getroffen. Wees zo goed het paard, dat u berijdt, voortaan als uw eigendom te beschouwen.'

'U ... u geeft mij Bliksemschicht?' vraagt Du Guesclin die zijn oren niet durft geloven.

Eén ogenblik zit hij als door de bliksem getroffen in het zadel, dan laat hij zich op de grond glijden en buigt een knie voor de hertog. 'Sire,' stamelt hij, 'al meer dan tien jaar waag ik mijn leven voor mijn leenheer Charles de Blois en stort ik mijn bloed voor Frankrijk. Maar nooit in al die jaren hebben mijn heren mij een geschenk gegeven. Ik mocht al blij zijn als ik na drie maanden harde strijd mijn achterstallige soldij kon opeisen en voor de helft kreeg uitbetaald. En u, mijn vijand, doet mij een fortuin cadeau!'

'Ik weet een eerlijk tegenstander te waarderen Bertrand,' antwoordt de hertog droog.

Du Guesclin staat op, kust de hand van de hertog en hijst zich weer in het zadel van het kostbare strijdros. De hengst hinnikt, alsof hij beseft dat hij een nieuwe meester heeft gekregen. De hoeven schrapen ongeduldig over de grond.

Terwijl de Engelse ridders terugrijden naar hun kampement, grijpt Matthis de zilveren stijgbeugel en draaft met Du Guesclin mee in de richting van de hoofdpoort, die wijd voor hen openstaat. Op de muren juicht het volk de overwinnaar toe.

Maar nog voor ze de ophaalbrug hebben bereikt horen ze in de verte trompetten schetteren. Engelse trompetten die het aanvalssignaal blazen. 'Net wat ik dacht,' gromt Du Guesclin. 'Robert Knolles wil geen moment meer wachten. Hij was niet bij de toeschouwers en heeft blijkbaar gedacht dat het duel langer zou duren. Nu is hij net te laat met zijn aanval.'

Ze haasten zich over de brug die onmiddellijk achter hen wordt opgetrokken. Saint-Pern wenkt hen ongeduldig.

'Vlug, sluit de poort,' roept hij. 'Valhekken neer! Lieve hemel, Bertrand, je bent net op tijd binnen.'

Du Guesclin stijgt af en werpt Matthis de teugels van Bliksemschicht toe. 'Breng het dier naar de stal. Kom mee mannen, naar de muren!'

'Nee,' zegt Saint-Pern. 'Ga rusten, Bertrand. Ik knap het wel op.'

'Ze vallen aan alle kanten tegelijk aan,' klinkt het van boven uit een van de poorttorens.

'Rusten? Man, de dag is pas op de helft,' grijnst Du Guesclin. 'Matthis, zorg voor dat paard en kom dan terug, met je trompet. Ga mee, seigneur, we zullen die vervloekte Engelsen laten zien dat Rennes zich niet laat overrompelen.'

Meteen rent hij de ladder op naar de weergangen, waar de strijd al in volle gang is. Matthis brengt Bliksemschicht naar de stal en rent dan ook naar de weergangen, zo snel hij kan. Rennes heeft twee keer een Engelse stormloop afgeslagen, maar zolang Du Guesclin in de stad is, hebben de vijanden het niet meer gewaagd aan te vallen. Nu is het dan toch zover. De aanvalstorens van de hertog zijn gereedgekomen.

9 De torens van de hertog

De Engelse aanval op de muren van Rennes duurt de hele middag. De houten belegeringstorens blijken precies zo gevaarlijk te zijn als ze eruitzien. Ze worden tot dicht bij de gracht geduwd. Op de goed afgeschermde platformen, dertig voet boven de grond, zitten tientallen Engelse boogschutters, die de verdedigers op de muren bestoken met vlijmscherpe pijlen. De torens kunnen weliswaar niet tot aan de muren zelf worden gerold, omdat de diepe gracht ertussen ligt, maar honderden soldeniers en tot arbeid gepreste boeren zijn al bezig om met rijshout, stenen, takken en modder hele stukken van de gracht te dempen. Als ze er in slagen dammen te leggen zodat de torens tot vlak bij de ronde bastions van de stad geschoven kunnen worden, zal alleen een wonder Rennes nog kunnen redden.

De poorters en boeren op de weergangen beseffen dat heel goed. Ze bekogelen de arbeiders van boven af, met alles wat ze maar kunnen aanslepen. Stenen en stukken ijzer, in het vuur geharde kluiten aarde, afval en gloeiende pek smijten ze naar de zwoegende kerels daar beneden. Maar die hebben daarop gerekend en beschermen hun hoofden en gebogen ruggen met om de hals gesnoerde schilden. Intussen worden op andere plaatsen lange ladders over de gracht gelegd. Soldaten en ridders kruipen er op handen en voeten overheen en bezetten de smalle strook grond tussen de muren en het water. Ze werpen touwladders met haken in de hoogte en als die zich vasthaken klimmen ze, een dolk tussen de tanden, zwaard en strijdbijl in de gordel, bliksemsnel omhoog. Of ze trekken de ladders die gebruikt werden voor het oversteken van de gracht achter zich op het droge, plaatsen ze tegen de muren en proberen dan naar boven te komen. De ene aanvalsgolf na de andere rolt tegen de bastions van de stad aan.

Op de weergangen staan Saint-Pern, Bertrand du Guesclin, Olivier de Mauny met achthonderd mannen en slagen er vooralsnog in, elke aanval terug te werpen. Ze kappen de touwladders die houvast aan de kantelen hebben gekregen. Ze werpen de lange ladders om die tegen de muren worden geplaatst. Ze vangen Engelse soldaten op die er desondanks in zijn geslaagd de muren te beklimmen en gooien ze terug. Toch kunnen de dappere verdedigers niet verhinderen dat de belegeringstorens steeds dichterbij worden gesleept en die torens zitten vol met dodelijk nauwkeurige boogschutters. De dammen in de gracht groeien zichtbaar ..

Vrouwen brengen uit de stad potten met kokend water, met vloeibaar hete pek, met ziedende olie naar de muren. Zelfs kinderen helpen mee met het aanslepen van manden vol stenen en projectielen. Niemand gunt zich de tijd om te eten of te rusten. In de westmuur hebben de Engelsen een bres geslagen. Du Guesclin snelt er heen met zijn vertrouwdste makkers en weet de aanval daar af te slaan. Meteen komen er burgers met nieuwe manden vol stenen en rijshout om de bres te dichten. Aan de zuidzijde van de stad vecht Saint-Pern. Een bouwvallig huisje dat aan de binnenzijde tegen de muur leunt wordt inderhaast afgebroken om meer stenen te hebben. Zelfs het plaveisel van het marktplein en de hoofdstraten wordt opgebroken om te worden gebruikt voor het bekogelen van de aanvallers.

De hele stad is op de been en werkt mee. De herrie is vreselijk, want boven het wapengekletter uit klinken de commando's van de kapiteins, de wilde kreten van de strijdenden, het doodsgerochel van de zwaar gewonden, de laatste gil van een poorter die een pijl in de borst krijgt... Matthis is door het dolle heen en holt rond over de weergangen. Hij probeert Du Guesclin terug te vinden, want hij weet niet wat hij moet doen. Maar het is moeilijk om in die kluwen vechtende mensen zijn meester te herkennen. De wapenrusting van de ijzervreter is niet zo weelderig dat je die op meters afstand al ziet schitteren. Integendeel, Bertrand du Guesclin is nauwelijks beter gekleed dan zijn boerensoldaten en vele Bretons dragen net als hij op de Engelsen buitgemaakte uitrustingsstukken, schubbejakken of uit het vijandelijk kamp gestolen helmen. Matthis struikelt over manden met stenen, over de benen van vloekende Bretons. Verbijsterd kijkt hij om zich heen. Waar is Du Guesclin? Ergens op deze weergangen, ergens achter de kantelen van een hoektoren, of misschien midden in die kluwen strijdenden daarginds, waar de Engelsen erin zijn geslaagd om door te breken en over de muur te komen?

Dan ziet Matthis opeens een andere bedreigde plek. Er liggen drie dode Bretons over elkaar heen, maar boven hen ziet de jongen hoe gehelmde koppen over de kantelen gluren. Gehandschoende handen grijpen om de stenen, er verschijnen schouders, lichamen ... Wanhopig heft hij zijn trompet en begint luid te schetteren: 'Hierheen, hierheen!' Een eind verder kijken verdedigers om, ze zien het gevaar en komen meteen aanrennen om de indringers op te vangen. Nu weet Matthis wat er van hem verwacht wordt. De poorters kunnen in de hitte van de strijd niet alle punten tegelijk in het oog houden, maar Matthis heeft jonge ogen en hem druipt het zweet niet over het gezicht. Zo rent hij van de ene plaats naar de andere en bij elke dreiging steekt hij zijn trompet: 'Hierheen, hierheen!' Dan komen er onmiddellijk soldaten toesnellen om een ladder om te werpen, een touwladder te kappen, Engelsen te overmeesteren. Soms hoort Matthis de pijlen langs zijn oor vliegen, soms weet hij niet of de por die hij in zijn rug krijgt afkomstig is van een verdediger of een aanvaller. Nu en dan wordt het hem zwart voor de ogen en moet hij zich aan het eerste het beste uitsteeksel vastgrijpen om zijn evenwicht niet te verliezen. Precies als Du Guesclin heeft hij sedert het diner bij de hertog niets meer gegeten ... Enkele malen krijgt hij Olivier de Mauny in het oog, of Clopin en eenmaal Du Guesclin zelf bij de oostpoort. Ze zijn te druk bezig om op de jonge trouvère te letten en Matthis rent weer verder over de weergang, waakzaam als een wezel om meteen te waarschuwen voor een concentratie van vijanden op zwakke punten.

Uur na uur verstrijkt. Matthis heeft alle besef van tijd verloren. De strijd gaat door, hij vecht niet. Hij kan niet vechten, maar zijn trompet klinkt telkens boven het woeste rumoer uit, de schetterende tonen van zijn instrument worden gehoord en begrepen: 'Hierheen, hierheen!' Hij hoort vallende lichamen op de grond bonken, hij hoort kreten van pijn en woede; zijn kleren zitten onder het bloed en hij weet zelfs niet wiens bloed dat is, het zijne of dat van de verdedigers. Maar ze houden het, ja ze houden het! Als de avondlucht rood begint te kleuren, weerklinken de trompetten van de Engelsen; de aanval wordt afgeblazen. De vanen beneden in het veld zwaaien heftig heen en weer: 'Geef ons de gelegenheid onze doden en gewonden af te voeren,' betekent dat. De bestorming van Rennes is - voor de derde maal - afgeslagen. De aanval heeft de Engelsen honderden doden gekost, vele honderden gewonden. Ze hebben edellieden, schildknapen en ridders verloren - het was weer allemaal voor niets. Rennes wist stand te houden. Dodelijk vermoeid trekken de aanvallers zich terug in hun kampementen. Ze werpen de wapenrusting af, laten zich neervallen om de vuren, drinken dorstig en lang, tellen hun verliezen; ze kunnen geen pap meer zeggen.

Ook in Rennes heerst rouw. De gesneuvelde poorters worden opgebaard in het hoge schip van de kathedraal. Bij het flakkerend licht van de schaarse kaarsen zingen de priesters de dodenmis. Snikkende vrouwen knielen bij de mannen die voor het behoud van Rennes hun leven gaven, kinderen lopen verbijsterd rond. Het is een dure overwinning geweest. Rennes mag even herademen - maar voor hoelang? Want nog altijd staan daar, dreigend en zwart afstekend tegen de roodgroene avondhemel de vervaarlijke belegeringstorens bij de halfgedempte gracht.

Matthis, die uitgeput tegen de kantelen leunt, beseft dat het er de volgende morgen weer hard tegenaan zal gaan. Dan zal het dempingswerk voltooid worden, de torens zullen tot vlak bij de muren worden gerold. Wie zal Rennes dan nog kunnen redden? Wie zal nog stand kunnen houden op de weergangen en achter borstweringen als daarop een dodelijke regen van pijlen komt neerdalen, op korte afstand afgeschoten door Engelse scherpschutters die nooit missen?

Duizelig van vermoeidheid en zorg sleept de jongen zich naar de woning van De Mauny's. Tante wacht 'haar jongens' al op met een grote pan soep. De schaarste aan voedsel dwingt de inwoners van de stad in hoofdzaak soep te eten. Niet zonder weemoed denkt Matthis terug aan de volgeladen tafel van de hertog. Op dit moment zou hij er wat voor gegeven hebben om zich daaraan nog eens te goed te kunnen doen. Hij is de eerste die thuiskomt: Olivier en Bertrand zijn er nog niet. Tante loopt ongerust gebeden te prevelen. Ze is blij dat Matthis het heeft overleefd, maar waar blijft haar zoon?

Dan komt Olivier de Mauny binnen, zijn linkerarm in het verband. Maar de verwonding is niet ernstig, verzekert hij zijn ontstelde moeder. Even later komt ook Bertrand binnenstampen: geblutst, vermoeid, maar ongedeerd.

'We hebben honger!' bast zijn gebroken stem. Tante holt zenuwachtig heen en weer.

'O Bertrand, Bertrand, wat een dag,' zucht ze honderdmaal. 'En ik had al zo naar gedroomd ...'

Oom de Mauny zit in zijn stoel te glunderen. De man is niet veel meer waard, hij is krom van de reumatiek en kan nauwelijks overeind komen. Aan het gevecht heeft hij niet kunnen deelnemen, maar hij is beretrots op zijn zoon Olivier.

'Je doet ons eer aan,' zegt hij behaaglijk, wijzend op het bebloede verband.

'O, dat is maar een schrammetje,' zegt Olivier bescheiden. Bertrand du Guesclin zegt niets, hij eet. Matthis volgt het voorbeeld van zijn meester en staart verstrooid in de druipkaars op de tafel. Nu de hitte van de strijd voorbij is, is het rustige eetvertrek van de Mauny's bijna gezellig, alsof er niets aan de hand is. Maar Matthis vraagt zich tobberig af of ze morgenavond ook nog in leven zullen zijn. Wat weten deze brave mensen van die houten torens, zo dicht bij de muren? Torens die de dood in hun buiken dragen?

Tante, bedrijvig als altijd, huisvrouw tot in haar vingertoppen, zegt hartelijk:

'Bertrand, ik heb vanmiddag schone lakens op je bed gedaan. Ik wil dat je vannacht goed uitrust.' Du Guesclin gromt even en schept zijn etens-nap nog eens vol.

'Vannacht heb ik geen tijd om te slapen,' hoort Matthis hem zeggen. 'Geen tijd?' roept tante. 'Wat een onzin is dat! De Engelsen zullen het heus niet in hun hoofd halen in het pikkedonker aan te vallen. Het is bekend dat ze allemaal nachtblind zijn.'

'Zij zullen niet aanvallen,' bast de kapitein.

'Wij dan wel?' vraagt Matthis geschrokken. Dat lijkt hem volslagen waanzin. Een nachtelijke uitval?

Du Guesclin kijkt grijnzend op, de dunne soep druipt langs zijn kin. 'Ja, wij wel.'

Matthis weet niet hoe hij het heeft. 'Dat is gekkenwerk.'

'O ja? Heb je die houten torens dan niet gezien Matthis? Wat denk je dat er morgen gebeurt als die vermaledijde Engelsen er in zijn geslaagd hun dammen te leggen? Dan gaan we er allemaal aan.'

'Ja, maar ...' begint Matthis.

'... dus gaan wij vannacht die bouwsels vernietigen. Ik was dat al eerder van plan, maar het leek me beter te wachten tot die gevaarten helemaal klaar zouden zijn. Dan is al hun harde werken voor niets geweest. Misschien geeft de hertog van Lancaster het eindelijk op om Rennes te bestormen als hij zijn mooie torens kwijt is. Niets is zo ontmoedigend voor een krijgsman dan om te ontdekken dat hij maanden voor niets aan het zwoegen is geweest.'

'Jawel, maar ...'

Du Guesclin veegt zijn snor af en kijkt Matthis recht aan. 'Ben je bang?'

'Natuurlijk niet,' laat Matthis zich ontvallen en daarvan heeft hij onmiddellijk spijt want hij is wél bang. 'Ik begrijp alleen niet...'

'Ik wel,' gromt Du Guesclin en daarna eet hij onverstoorbaar door. Tante, die er ook niets van snapt, kijkt bezorgd van de een naar de ander. Maar voor ze iets kan vragen zegt Olivier plotseling: 'Matthis heeft zich vandaag als een leeuw geweerd. Ik heb diep respect voor onze trouvère.'

'Ik?'

Matthis rolt deze avond wel van de ene verbazing in de volgende. Halfbeschaamd zegt hij: 'Zoveel heb ik niet gedaan. Een beetje rondgehold over de weergangen, trompet geblazen en stenen gesjouwd.'

'Je was geweldig,' knikt Olivier vriendelijk.

'Ja,' valt Du Guesclin in, die eindelijk genoeg heeft gegeten. 'Matthis heeft er kijk op.'

De jongen krijgt er een kleur van. Eerlijk bekent hij: 'Jullie vergissen je, ik heb geen slag uitgedeeld. Ik heb alleen nu en dan gewaarschuwd als ik zag dat het op een bepaald punt van de muren hachelijk begon te worden.'

'Dat bedoelen we juist,' grijnst Du Guesclin. 'Jij bent precies wat we nodig hebben: iemand om snel te waarschuwen. Roepen hoort geen mens als het zo heet toegaat als vanmiddag en iedereen al aan het schreeuwen is. Maar die trompet van jou klonk boven alles uit. Zo hoefden de reserves niet werkeloos toe te kijken, maar wisten precies waar ze moesten ingrijpen.'

Matthis zit opeens te stralen. Tante, goedhartig en gauw ontroerd, klopt hem op het blonde hoofd en kirt verrukt: 'Zo'n lieve jongen toch ...'

'En daarom,' gaat Du Guesclin onverstoorbaar verder, 'mag die lieve jongen vannacht nog eens laten zien wat hij waard is.' Die opmerking bederft op slag Matthis' plezier. Hij ziet zichzelf al met een paar honderd doodvermoeide mannen de poort uitstormen om oog in oog te komen staan met ruim tweeduizend onverbiddelijke Engelsen! Hij verslikt zich in zijn laatste hap soep. Olivier merkt het en begint te lachen.

'Je hoeft je gouden keel niet bloot te stellen aan het Engelse staal, mijn jongen. Jij moet vannacht de wacht houden op de muur en ons aanwijzingen geven met je trompet. Het vuile werk in de duisternis knappen wij wel op. Van de weergang af zul je beter kunnen zien wat er op de grond gebeurt dan wij op dat donkere veld.'

Nu begrijpt Matthis het eindelijk. Wat Du Guesclin heeft uitgedacht is geen doldrieste uitval met weinig kans van slagen. Het is weer eens een weloverwogen plan, vol handigheidjes en met de mogelijkheid tot rugdekking. Waarom onderschat ik Bertrand toch altijd? denkt Matthis verbaasd over zichzelf. Hij doet immers nooit iets zo maar, hij denkt eerst na. Ben ik daar nu nog niet aan gewend?

Overigens bevalt het plan hem wel. Boven op de weergang een uitval begeleiden met trompetmuziek is een kolfje naar zijn hand en zelf blijft hij zodoende buiten schot. 'Graag,' roept hij opgelucht.

'Ga dan nu een paar uur slapen. We roepen je wel als het zover is,' bromt Du Guesclin goedmoedig.

Het Engelse kamp is in diepe rust, op een aantal wachtposten na. Ook de houten torens worden goed bewaakt. De hertog van Lancaster, die drommels goed begrijpt dat de burgers van Rennes, als ze deze nacht al iets van plan zijn, het voornamelijk op die torens gemunt zullen hebben, heeft de gevaarten enigszins terug laten rollen tot in het open veld. Daar staan ze nu: dreigend, roetzwart afstekend tegen de lichtere nachtlucht in het volle gezicht. Drie zijn het er, drie dodelijke machines, dertig voet hoog, opgetrokken uit oerhard hout, voorzien van zware ladders en platvormen, waarop tientallen boogschutters achter een ondoordringbare bepantsering kunnen staan. Ijzingwekkende bouwsels, die door de dromen van de poorters spoken en hen met een hevige angst vervullen. Bertrand du Guesclin schijnt geen last te hebben van hevige angst. Of misschien wel, maar daar laat hij dan niets van merken. In het holst van de nacht hult hij zich in een leren pantservest, grijpt zijn bijl en gaat naar buiten, gevolgd door zijn neef Olivier en Matthis Cuvelier. Matthis heeft een paar uur kunnen slapen, nu heeft hij alweer honger en hij voelt zijn vermoeide spieren protesteren. De koude nachtlucht valt hem huiverig op de nek. Hij geeuwt, rilt, moet dan nog even terugrennen omdat hij zijn trompet op de plank boven zijn bedstee heeft laten liggen. Du Guesclin scheldt hem zachtjes uit.

Op het omgewoelde marktplein, waarvan het plaveisel is verbruikt bij de verdediging vinden ze een kleine honderd andere Bretons, stuk voor stuk geharde krijgslieden of naar wraak dorstende poorters, die de voorafgaande dag een zoon of broer verloren. Ook commandant Saint-Pern is er. Elke man is voorzien van een bijl of van een knuppel die is omwikkeld met in olie gedrenkte lappen. Een tiental grote jongens dragen bossen stro en vuurstenen. Een paar anderen hebben kruiken met bedorven olie bij zich.

Saint-Pern inspecteert de groep, daarna wendt hij zich tot Matthis. 'Jij klimt op de weergang van de hoofdpoort en je waarschuwt ons onmiddellijk wanneer je merkt dat de Engelsen ontwaken en proberen ons van de stad af te snijden,' zegt hij. Ze spreken snel de signalen af en dan gaan ze op weg.

Matthis beklimt de ladder en neemt zijn uitkijkpost in. Hij voelt zich zeer gewichtig en is nu klaar wakker. Het hele welslagen van het plan hangt van hem af, beseft hij. Als hij faalt zullen honderd dappere mannen hun leven verliezen en dat zal de ondergang van de stad betekenen. Maar als dit besef dan echt goed tot hem doordringt, begint hij opeens te beven. Grote genade, als het maar goed gaat! Welk een geweldige verantwoordelijkheid draagt hij nu. Snel slaat hij een kruis en zendt een schietgebedje omhoog.

'Lieve God, laat Bertrands plan niet mislukken ...'

Hij voelt de behoefte om te gaan zingen; het zekerste bewijs dat hij doodsbang is. Maar vannacht mag hij alleen trompetter zijn, de trouvère moet maar even op stal blijven. Matthis veegt zijn voorhoofd af, want ondanks de kilte breekt het zweet hem uit. Hij groet een wachtlopende Breton, die brommerig zijn groet beantwoordt. Met bonzend hart leunt de jongen tegen de kantelen. Het veld onder hem lijkt roetzwart, het is bitter koud, de hemel is bewolkt en de nacht zo donker als de hel. Maar gaandeweg wennen zijn ogen aan de duisternis en hij kan de dreigende vormen van de houten torens onderscheiden. Nu en dan ontwaart hij een zwakke beweging aan hun voet. Zou Bertrand weten dat die torens bewaakt worden?, schiet het door hem heen.

Dan hoort hij het piepen van katrollen en hij begrijpt dat de brug wordt neergelaten. Gespannen tuurt hij naar beneden. Wat duurt het lang ... !

De Engelse soldeniers die de torens van de hertog moeten bewaken, rekenen niet op een aanval. Voor deze ervaren mannen spreekt het vanzelf, dat heel Rennes ligt uit te hijgen van het verbitterde gevecht gedurende de middag. Vooral omdat ze weten, dat de poorters en soldaten van Rennes moesten vechten op een bijna lege maag. De wachters zijn uit hun humeur. Ze vinden dat ze te weinig rust hebben gekregen na de vermoeiende dag. Geeuwend, brommerig en onwillig hebben ze hun posten aan de voet van de houten gevaarten betrokken. Robert Knolles heeft hun verboden een vuurtje te stoken, want dan zouden ze een mooi doelwit vormen voor Bretonse boogschutters op de muren. Nu zitten ze huiverend in groepjes bijeen. Het is zelfs te donker om te dobbelen. Moe en ontevreden zitten ze de hertog van Lancaster, de graaf van Pembroke, Robert Knolles en al hun andere aanvoerders te vervloeken. Strijd leveren is tot daar aan toe, dat is hun beroep. Maar wachtkloppen is iets wat deze mannen uit de grond van hun hart verfoeien. De keerzijde van het soldatenleven.

Enkelen van hen dommelen, schrikken weer wakker en turen wantrouwig naar de stille, zwarte muren van Rennes. Het is rustig op het veld. Nu en dan horen ze een nachtdier ritselen, dan niets meer. Er zijn zelfs geen sterren om te tellen, wat anders toch zo'n aardig tijdverdrijf is. Ze vervelen zich een ongeluk.

'Of we nooit afgelost worden,' bromt één van hen. Hij staat stijf op en loopt wat rond om warm te worden.

'Man, ga zitten. Het duurt nog twee uur eer de aflossing komt. Vervloekt, wat is het koud vannacht! Ik wou dat die vermaledijde wind ging liggen, die snijdt door alles heen.'

'Ja, wat wil je, in Bretagne,' gromt een derde schamper. 'Ik houd ook meer van strooptochten in de Languedoc dan in deze door God verlaten uithoek. In de Languedoc is het klimaat zachter en liggen de velden niet zo open. En de wijn is er niet zo verrekte zuur. Ik herinner me ...' Ze zullen nooit horen wat de man zich met zoveel heimwee herinnert, want op dat ogenblik opent de hel zijn muil.

De uitval van de Bretons is vrijwel geruisloos geschied. Saint-Pern heeft er zorg voor gedragen dat de scharnieren en kettingen van de valbrug goed met vet waren ingesmeerd en met dertig man hebben ze de touwen vastgehouden om te zorgen dat het neerkomen van de brug niet met een doffe dreun gebeurde. Daarna sluipen de mannen de stad uit: ruim honderd in donkere pakken gestoken kerels en jongens, gebukt om geen aandacht te trekken. De poort laten ze achter zich openstaan. Eenmaal buiten de vesting vallen ze in drie groepen uiteen: één onder leiding van Du Guesclin, de tweede met Saint-Pern aan het hoofd, de derde groep wordt aangevoerd door Olivier de Mauny wiens linkerarm weliswaar onbruikbaar is, maar die zoals hij zelf beweert als een kat in het donker kan zien.

Stil als vossen besluipen ze de torens van de hertog. Wie goed toekijkt kan hen zien bewegen, maar de wachters kijken niet goed toe. Die vervelen zich, kletsen een beetje en dromen met open ogen van vroegere veldtochten. De overval komt dan ook volstrekt onverwacht. De wachters hebben zelfs geen tijd om te schreeuwen of alarm te slaan. Terwijl een aantal Bretonse krijgslieden korte metten maakt met de pechvogels die deze nacht de torens moeten bewaken, worden onder de stellages door de jongens de bossen stro neergeworpen en snel in brand gestoken. De vlammen laaien meteen op. De mannen houden hun toortsen in het vuur, het vet knettert, de toortsen branden als een lier. De vlammende knuppels worden omhoog geworpen en een deel komt vast te zitten tussen de zware houten balken. Een ander deel valt terug; ze worden snel opgeraapt en nogmaals gegooid. Een paar Bretons beklimmen zelfs de ladders tot aan de bovenste platvormen om ook daar brand te stichten. Ze hebben nauwelijks tijd om weer heelhuids de grond te bereiken want onder hen knetteren de gevaarten al. Dit alles kan natuurlijk niet onopgemerkt blijven. Langs de bosrand en in de tentenkampen van de Engelsen schallen de alarmroepen, de belegeraars ontwaken. Zodra Robert Knolles ziet wat er in de verte op het open veld gebeurt en hij ontdekt dat de kostbare torens van de hertog beginnen te branden, verzamelt hij een aantal ridders en ruiters en leidt de tegenaanval. Matthis ziet de paarden langs de palissaden daveren, met nog bijna naakte krijgslui op hun rug. Snel steekt hij zijn trompet en schettert dringend zijn waarschuwing uit. 'Terug, terug!'

De houten torens staan in lichterlaaie. Nog dringender dan tevoren schettert Matthis' trompet: 'Terug, terug!' Horen de Bretons het niet boven het loeien van de vlammen? De eerste vijandelijke ruiters hebben hen al bereikt, bij het licht van de brand kan Matthis hun zwaarden zien flitsen. Nog eens blaast hij vertwijfeld: 'Terug, terug!' Hij buigt zich voorover, ziet een deel van de uitvallers over de brug de stad binnenrennen. Maar voor een aantal is de terugweg afgesneden en ze verdedigen zich fel tegen de Engelsen. Steeds meer ruiters komen uit het kamp hun kameraden te hulp snellen, maar nu komen ook uit de stad mannen stormen die aan de strijd deelnemen. Het hele bloedige toneel wordt spookachtig verlicht door de brandende gevaarten en begeleid door het brullen van de vlammen. Eén van de torens stort krakend ineen, een vonkenfontein spuit omhoog, valt op de ruggen van de Engelsen en hun paarden. In hun haast hebben de ridders zich niet eens behoorlijk kunnen aankleden en hun paarden zijn in de nabijheid van de brand onhandelbaar. Dat geeft de ingesloten Bretons de gelegenheid om door te breken in de richting van de stadspoort. Maar Matthis blijft blazen, want uit het legerkamp ziet hij nog meer hulptroepen aankomen. 'Terug, terug!'

De strijd heeft zich in de richting van de valbrug verplaatst. Al vechtend trekken de mannen van Rennes zich terug naar de open poort. Plotseling draaien ze zich om, rennen over de brug, achtervolgd en somtijds onder de voet gereden door Engelsen. Zullen ze hun vijanden meesleuren naar binnen?

Heel Rennes is intussen ontwaakt. Vele burgers menen dat de Engelsen een nachtelijke stormloop zijn begonnen. Ze grijpen maar wat ze grijpen kunnen: bijlen, keukenmessen, stoelpoten, mestvorken en rennen de straat op. Als ze tot hun grote ontzetting merken dat de hoofdpoort openstaat wanen ze zich al verloren, maar degenen die komen binnenstuiven zijn stadgenoten.

'Snel, de brug op en de poort sluiten,' klinkt boven het nachtelijk rumoer de harde stem van Saint-Pern. De katrollen ratelen.

Maar Bertrand dan? denkt Matthis angstig. Is hij nog buiten?

Hij buigt zich ver over de trans. In de diepte ziet hij hoe het modderige water van de gracht de gloed van de brandende torens weerkaatst. Op het grote veld bewegen zich nog altijd verwarde gestalten, trappelende paarden, hij hoort schreeuwen. Het is zo'n warboel dat Matthis niets duidelijk kan onderscheiden. Even meent hij de stem van de hertog te herkennen, maar dat kan ook verbeelding zijn. De zwarte figuurtjes onder de torens, ontdekt hij dan plotseling, slepen tonnen water aan, ze proberen nog te redden wat er te redden valt. Matthis hoort de poortdeuren dichtdreunen, ziet ruiters terugrijden. Zijn alle uitvallers binnen? Op het veld, dicht bij de brandende, ineenzakkende torens liggen dode lichamen. Van wie?

'Bertrand!' gilt hij angstig naar beneden.

'Zoek je mij?' vraagt een schorre stem vlak bij zijn oor. Met een hese gil trekt de jongen zijn hoofd terug en draait zich om. Du Guesclin staat hijgend, de ogen strak gericht op de verwoeste bouwsels, naast hem tegen een kanteel te leunen. De rode gloed van de brand speelt over zijn lelijke gezicht.

'Nieuwe belegeringstorens laten bouwen zal de hertog weer vier maanden kosten,' hoort Matthis hem zeggen.

'O, God zij dank, ik dacht dat je nog buiten was,' stamelt de jongen opgelucht.

'Alles wat nog leefde heeft heelhuids de poort bereikt,' zegt Du Guesclin. 'Maar we hebben twaalf doden op het veld moeten achterlaten.'

'Ik ... ik heb toch niet te laat geblazen?' vraagt Matthis verschrikt. 'Neen. Dat die Engelsen er zo vervloekt vlug bij waren, was niet jouw schuld. Jij zag ze eerder aankomen dan wij en dank zij jouw getoeter hebben ze ons niet kunnen verrassen.'

Matthis herademt. Hij heeft dus niet gefaald. Dat er bij deze nachtelijke uitval slachtoffers zouden vallen was te verwachten. En het doel is bereikt, de mooie torens van de hertog zijn vernield. Matthis begrijpt niet goed, waarom Du Guesclin zich niet verheugder toont. Waar is zijn grijns die hem op een kobold doet lijken?

'Twaalf gesneuvelden om een hele stad te redden,' zegt Matthis, 'dat is niet zo'n groot offer.'

Pats! Tot zijn stomme verbazing krijgt hij een daverende oorvijg. 'Vervloekte pennelikker,' gromt Du Guesclin. 'Elk van die mannen was zeven trouvères waard! Wie ben jij dat je daarover een oordeel durft uitspreken?'

Nog nooit heeft Matthis zich zo klein gevoeld. De tranen lopen over zijn wangen, zijn hoofd suizebolt.

Het is zijn eerste harde les in nederigheid, misschien ook in menselijkheid.

10 De laatste loodjes

De lente komt en gaat; nog altijd houdt Rennes stand. Want even koppig als de verdedigers van de stad, is de hertog van Lancaster. Het verlies van zijn prachtige, houten torens ligt hem zwaar op de maag. Die waren zijn enige kans om de stad met geweld in handen te krijgen maar Du Guesclin heeft ze vernietigd. Nu rest de hertog nog maar één methode: uithongering. De strijd staken wil hij in geen geval. Het beleg opheffen, wegtrekken met zijn leger, zou betekenen dat hij verslagen werd en dat zou hem te veel pijn doen aan zijn prestige. Is hij niet juist dit eindeloze beleg begonnen om aan te tonen dat hij in niets de mindere is van dat beroemde neefje van hem, de prins van Wales?

Maar grotere machten dan de hertog van Lancaster beslissen over het lot van Rennes. In Bordeaux heeft de gevangen koning Jean II de hele winter met de prins van Wales over een wapenstilstand onderhandeld en die is nu eindelijk tot stand gekomen. Engeland en Frankrijk komen overeen dat ze tot Pasen 1359 alle vijandelijkheden zullen staken. Intussen zal dan een definitief vredesverdrag worden opgemaakt. Wanneer de hertog het bevel om de wapens neer te leggen van zijn koninklijke broer Edward ontvangt, smijt hij de brief met zegel en al in een hoek van zijn paviljoen en hij stampvoet van machteloze razernij. 'Opgeven, terwijl Rennes elk moment kan capituleren?' tiert hij. 'Geen hap eten hebben ze daar meer. De poorters sterven als vliegen. Geen week zullen ze het nog kunnen volhouden. En juist nu, na negen maanden zwoegen, na bijna duizend man verloren te hebben, na al de ontberingen die we moesten doorstaan, moeten we het toch nog opgeven? Nooit!'

En halsstarrig weigert hij om aan het bevel van koning Edward III te gehoorzamen.

Het is waar dat de toestand in Rennes wanhopig is. De stadstuintjes, de laatste kippen, de laatste koeien leveren nog enig voedsel, maar om daarvan duizenden mensen te voeden en op de been te houden is niet mogelijk. De winter was lang en moeilijk, de lente bracht nauwelijks verlichting. Het voedsel dat Du Guesclin en zijn mannen op de Engelsen wisten buit te maken is al lang verbruikt. Zelfs de laatste toevlucht van een uitgehongerde bevolking: de muizen en ratten die in hun kelders en op zolder plegen te nestelen, zijn uiterst schaars geworden. Dode ratten worden in het geheim verhandeld tegen onvoorstelbaar hoge prijzen. In donkere nachten wagen een handvol poorters soms hun leven om in het Engelse kamp etenswaren te gaan stelen, terwijl hun verzwakte benen hen nauwelijks meer kunnen dragen. Kinderen met holle ogen en griezelig magere armpjes scharrelen door de straten, zuigend op een steentje om hun honger te vergeten. Vrouwen proberen vergeefs van boombladeren, stukken bast en jonge twijgjes iets te brouwen wat op soep lijkt. De bijenkorf in het tuintje van Saint-Pern wordt omringd met liefde en zorg, maar de raten zijn leeg. De helft van het bijenvolk is tijdens de harde winter omgekomen en bloemen om honing te halen groeien er niet meer in de omtrek: alles is platgetrapt door de Engelse legers die bijna negen maanden om de stad hebben gekampeerd. De postduiven zijn opgegeten, de jachtvalken zijn gestorven, geen hond of kat vind je meer aan de goten snuffelen. Du Guesclin heeft Bliksemschicht teruggestuurd naar de hertog, hij heeft geen eten voor het dier. Of misschien was hij bang dat de wanhopige poorters het kostbare strijdros zouden slachten. Brood is een luxe die alleen de rijkeren zich kunnen veroorloven op zondag - en dan is het nog bar slecht brood ook, voor het grootste deel bestaande uit stof, kaf en zaagsel. Rennes is aan het einde. Commandant Saint-Pern, woedend omdat de Engelsen weigeren weg te trekken ondanks het uitdrukkelijke bevel van Edward III, besluit een uiterste poging te wagen en vraagt een onderhoud aan met de hertog van Lancaster.

Lancaster ontvangt de stadscommandant met veel hoffelijkheid en hoogachting, maar hij geeft geen duimbreed toe.

'Seigneur Saint-Pern,' verklaart hij plechtig, 'het is mij bekend dat uw koning Jean en mijn broer een wapenstilstand hebben gesloten. Maar ik heb voor God en alle heiligen gezworen dat ik Rennes zal innemen. En die eed kan ik niet breken. Ik blijf de stad belegeren tot zij zich op genade of ongenade overgeeft.'

'Dan kan dit beleg nog wel vijf jaar duren,' antwoordt Bertrand de Sant-Pern koeltjes.

De hertog kijkt de commandant vorsend aan.

'Zelfs aan u, de hoogste bevelhebber van Rennes en bovendien een edelman kan ik duidelijk zien, hoe hoog de nood in de stad is gestegen,' zegt Henri van Lancaster minachtend. 'U ziet er uit als een levend lijk, seigneur! En dan wilt u nog beweren dat de bevolking van Rennes niet aan het eind van haar krachten is?'

Saint-Pern haalt de schouders op, schijnbaar onverschillig.

'Wat dat betreft kunnen we het nog heel lang volhouden. We hebben eten genoeg in de stad.'

'Daar geloof ik niets van! Waar zou dat voedsel dan vandaan gekomen zijn?' stuift de hertog op.

Saint-Pern glimlacht geheimzinnig en zwijgt. Nu begint de hertog toch te twijfelen.

'Is het waar?' vraagt hij, hopend dat hij voldoende ongeloof in zijn stem heeft gelegd. Saint-Pern knikt stom.

'U heeft nog voor maanden voedsel in de stad?' De hertog snuift ongelovig. 'Maar mijn beste Saint-Pern, waarom bent u dan zo mager en zo bleek? U ziet groen van ellende, u bent een lopend geraamte!'

'Ik heb een leverkwaal,' antwoordt Saint-Pern zonder blikken of blozen. Dat is natuurlijk mogelijk. De hertog weet niet meer wat hij ervan moet denken. Saint-Pern, die de twijfel bij de tegenstander ziet groeien, waagt de sprong. Hij maakt een diepe buiging en zegt beminnelijk: 'Sire, waarom komt u zich niet zelf overtuigen van onze welstand? Wij zullen u graag ontvangen als onze geëerde gast en u onze overvloed tonen.'

Daar heeft de hertog wel oren naar. Zich met eigen ogen overtuigen van de toestand in de stad is precies wat hij wenst. Want die commandant kan hem nu wel vertéllen dat er nog volop te eten is, uit ervaring weet Henri van Lancaster dat de Bretons grote bluffers zijn. 'Ik zal komen,' beslist hij afgemeten, 'morgenochtend met een gevolg van tien man.'

Hij klapt in de handen en beveelt een knecht om de commandant van Rennes een beker wijn in te schenken. Saint-Pern trapt er niet in en weigert beleefd.

'Sire, vergeef het mij, wijn is slecht voor mijn lever.'

'Neem dan een bonbon,' zegt de hertog, terwijl hij zelf een greep doet in een schaal met marsepein. Ofschoon Saint-Pern al een half uur staat te watertanden, schudt hij weer spijtig het hoofd.

'Zoetigheid kan ik evenmin verdragen.'

Daarna neemt hij hoffelijk afscheid en keert terug naar de stad om daar op een houtje te gaan bijten. Hij laat de voornaamste burgers bijeen roepen en vertelt hun welke afspraak hij met de hertog van Lancaster heeft gemaakt.

'Het spreekt vanzelf,' zegt hij, terwijl zijn ogen over zijn magere makkers glijden, 'dat de hertog onder geen beding mag ontdekken hoe de toestand werkelijk is.'

Bertrand du Guesclin staat vooraan in de groep. Zelfs hij is sterk in gewicht afgenomen. Zijn kleren slobberen om hem heen en het lijkt of elk moment zijn zware botten door zijn grauwe vel zullen prikken. Ook Matthis Cuvelier is nog maar een schim van een jongen. Maar de woorden van de stadscommandant doen Bertrand in een hartelijk gelach uitbarsten.

'We zullen zijne koninklijke hoogheid ontvangen alsof hij in Parijs komt,' roept hij jolig. 'Kom mee, Matthis, aan het werk. Pak je trompet en ga voor stadsomroeper spelen. Ik zal je zeggen wat je moet omroepen.'

Diezelfde middag beleeft Matthis Cuvelier het zoveelste wonder sedert hij in dienst is getreden bij Bertrand du Guesclin. Het uitgehongerde Rennes gonst van bedrijvigheid. Alles wat er nog in de uithoeken van de stad aan voedsel te vinden is: een paar uitgedroogde hammen, het laatste okshoofd wijn, de laatste ton zoet bier, twintig keiharde worsten, een handvol eieren, een paar magere kippen, drie manden groente, wordt bijeen gebracht. Olivier de Mauny en een tiental vrienden wagen in het donker van de avond hun leven om langs de Engelse wachtposten te sluipen en twee zakken meel te stelen uit het kamp van de vijand. Een paar andere mannen vangen met evenveel gevaar buiten de muren vijf konijntjes. De enige hond die zich nog in de stad bevindt, het lievelingsdier van Saint-Pern, moet het leven laten. Van zijn vlees wordt een duur uitziende ragout gekookt, van zijn botten wordt soep getrokken. De armetierige stadstuintjes worden gewied en besproeid, de vensters van de huizen worden gepoetst, de straten geschrobd of schoongeveegd. Van het gestolen meel wordt diezelfde nacht brood gebakken op een merkwaardige manier: met in het midden een flink stuk hout. Eigenlijk zijn die dampende, goudbruine broden niets dan een korst met nep erin, maar dat kun je aan de buitenzijde niet zien. De magere kippen worden opgekalefaterd door losse veren op hun buik en rug te lijmen zodat ze tweemaal zo dik lijken en daarna worden ze losgelaten in de hoofdstraten waar ze vergeefs in de modder pikken - toch lijkt het nog heel wat. De huisvrouwen van Rennes zijn de halve nacht in de weer met naaien, wassen en mangelen van hun beste japonnen, die aan de binnenzijde worden opgevuld met stro en kussens. Geen rafeltje mag te zien zijn, geen kale plek mag glimmen. De dames poetsen hun juwelen op. Wie geen juwelen bezit, rijgt stukjes glas en steentjes aan een draad en wrijft erover tot de kettingen glanzen als diamanten. Alle wapens die in de stad aanwezig zijn komen te voorschijn, worden ingevet en opgepoetst, de roestvlekken worden met lichte verf bestreken tot ze splinternieuw en vlijmscherp lijken.

De laatste, magere koe wordt geslacht. Het dier was al vel over been, Je beste stukken worden gereserveerd voor de gasten die de volgende dag zullen komen, van alles wat er dan nog rest: de poten, de kop, de botten, de hoeven, de ingewanden worden geweldige potten soep gekookt en heel Rennes eet midden in de nacht rundersoep om deze laatste grote krachtsinspanning te kunnen doorkomen.

Alsof ze niet negen maanden van bittere ellende achter de rug hebben, zijn de inwoners van Rennes vol jolijt aan het werk; ze zingen er bij. Mateloos plezier beleven ze aan de voorbereidingen voor het bezoek van hun grote vijand. Tijdens de harde maanden van de belegering hebben ze de moed niet verloren. Ze hebben voor hun leven moeten vechten, ze hebben dierbaren verloren en honger geleden. Ze hebben gerild van kou en zich opgesloten gevoeld. Stuk voor stuk hebben ze zich al die maanden tot het uiterste ingespannen om hun stad te behouden en ieder van hen heeft moeten laten zien wat hij waard was, tot op de bodem. Bij alle narigheid en verdriet is dat iets waaraan een mens in zijn later leven met vreugde kan terugdenken. De poorters van Rennes zijn trots op zichzelf, op hun weerstand en moed. Ze hebben het warme gevoel dat God aan hun zijde stond. Nu wordt er een laatste krachtsinspanning van hen geëist, welnu, die kunnen ze ook nog wel opbrengen. De vijand in het ootje nemen is iets waarvoor elke Breton: edelman, poorter of boer, onmiddellijk te vinden is. Ze zullen die trotse hertog eens wat laten zien!

En de hertog krijgt het te zien als hij de volgende ochtend met een gevolg van tien hoge edelen de stad binnenrijdt. Alle uitstalkasten liggen vol met blinkende waren, met goudbruin vers brood. Voor de vensters van de huizen ziet hij mensen zitten die hem vrolijk toewuiven, een plak ham in de hand, terwijl ze hun vingers aflikken; ze zijn nog niet eens klaar met ontbijten! De soldaten die de erewacht vormen staan rechtop en staren fier voor zich uit. Hun wapens glanzen in de warme junizon. Wanneer de Engelse ridders naar hen kijken, blazen ze hun ingevallen wangen wat op, zodat ze niet zo mager lijken. De strovulling onder hun kleren geeft hun een stevig aanzien. De straten zijn trouwens vol met goedgeklede, welgedane vrouwen met zware borsten en een dik achterwerk. Nieuwsgierige kinderkopjes kijken van de balkons af neer op de stoet van de Engelsen; alle mondjes kauwen.

In het huis van de commandant wordt de hertog met veel eerbied voor zijn hoge rang ontvangen door Saint-Pern, door Bertrand du Guesclin, door de kapiteins van de stadswacht. De jonge trouvère Matthis Cuvelier met zijn gouden stem zingt de gasten toe en draagt hoofse balladen voor. Saint-Pern brengt de Engelsen naar de grote zaal waar de tafels al gedekt zijn. De wijn parelt in de bokalen en het is nog goede, oude wijn ook. Behalve wijn is er gezoet warm bier.

De eremaaltijd waaraan ook de voornaamste poorters deelnemen, bestaat uit wildbraad, heerlijke gezouten ham, sterk gekruide worsten, een halve koe, nog meer wijn en bier, fijne kruidensalade, gevulde eieren - of het niet op kan. De tante van Du Guesclin dient eigenhandig een grote meel-pudding op, overgoten met bessengelei. Dat het meel van de pudding afkomstig is uit zijn eigen kamp kan de hertog niet vermoeden; niemand van zijn soldaten heeft hem op de hoogte durven brengen van de nachtelijke diefstal. Lange, verse wittebroden worden hem toegeschoven, nog dampend van de oven. Die zes broden zijn de enige zonder houten vulling - maar dat kan hij niet weten. De stevige Engelse ridders, gewend goed te tafelen, tasten gretig toe en doen de maaltijd alle eer aan. Dan valt het de hertog plotseling op, dat de notabelen van Rennes zelf maar weinig op hun bord laden. Zelfs Du Guesclin schijnt aan één konijneboutje en een kom soep genoeg te hebben. Saint-Pern verontschuldigt zich tegenover zijn Engelse gasten over dit zichtbare gebrek aan eetlust:

'Ons ontbijt is altijd zeer overvloedig. Dineren om elf uur in de ochtend zoals ze aan het hof doen, is onze gewoonte niet.'

De hertog van Lancaster, volkomen overdonderd door de vrolijke, schone stad, waarin werkelijk niemand gebrek schijnt te lijden, knikt zwijgend. Hij begrijpt er niets van. Negen maanden lang heeft hij gedacht dat zijn omsingeling waterdicht was. En dat de enige die er ooit met een voedselkonvooi doorheen had kunnen komen, Bertrand du Guesclin was geweest.

Maar nu begint hij ernstig te twijfelen. In Rennes is overvloed! De stad kan het inderdaad nog maanden volhouden. Mag hij, Henri van Lancaster, dan nog steeds het geweldige risico nemen om de bevelen van zijn koninklijke broer in de wind te slaan? Maar als een verslagene afdruipen ligt ook niet in zijn aard. Hij wil winnen - al is het maar in schijn.

Dat beseft Saint-Pern eveneens. Na de maaltijd beginnen de onderhandelingen. Lancaster is niet van plan Rennes zomaar op te geven, dat zou te veel op een nederlaag lijken. Dat laat zijn ijdelheid van prins niet toe. Betaald moet er worden! Hij heeft een berekening gemaakt van de kosten van het beleg. Engelsen kunnen allemachtig goed rekenen, ontdekt Saint-Pern. De soldij die de hertog negen maanden lang aan zijn leger heeft moeten uitkeren, de verliezen die hij heeft geleden, de kosten die hij maakte voor wapens en voedsel, alles staat op de rekening die hij nu de stad Rennes presenteert. Zelfs de kosten voor de drie vernietigde belegeringstorens komen er op voor! Bij elkaar is het een heel bedrag. Indien de stad bereid is haar aandeel in die hoge kosten te betalen, ja dan ...

Rennes is er toe bereid. Wat hebben mensen die sterven van honger aan geld of juwelen? De overeenkomst zal in de gebruikelijke vorm worden gegoten: Rennes koopt zich vrij. Nu kan de hertog van Lancaster zich er op beroemen dat hij de stad heeft gespaard nadat er een hoge afkoopsom werd betaald, de gewone gang van zaken tijdens een oorlog. Hij heeft géén nederlaag geslikt, hij is in de goedheid van zijn ridderlijk hart ingegaan op de wanhopige smeekbeden van de bewoners ... al heeft hij van die wanhoop niets kunnen merken.

Zo redt de hertog zijn prestige. En zo redden de burgers van Rennes hun leven en hun stad.

Twee dagen later beginnen de Engelsen hun kampementen op te breken. Ze laten een voedselkonvooi uit Pontorson passeren dat juichend de stad wordt binnengehaald. De hertog dicteert een brief aan zijn broer Edward III in Londen, waarin hij mededeelt dat hij gehoor heeft gegeven aan het bevel om het beleg op te heffen. Intussen vragen zijn officieren en soldaten zich verward af of ze nu gewonnen of verloren hebben. De hertog zegt: 'We hebben gewonnen' en hij duldt verder geen tegenspraak. Maar zijn soldaten weten beter. Als ze opkijken naar de onwrikbare muren van Rennes, waartegen ze vergeefs hebben stormgelopen, voelen ze zich verslagen. Rennes heeft betaald, maar de stad werd niet ingenomen en blijft een Bretons bolwerk.

Wanneer de Engelsen zijn weggetrokken komt Charles de Blois, de schijnhertog van Bretagne, uit Parijs om de burgers van Rennes geluk te wensen met hun dappere houding en langdurige weerstand. De hele stad viert feest - maar nu écht. Uit Dinan komen talrijke gasten, de hele familie Raguenel onder andere. Tiphaine stijgt af bij het huis van de Mauny's, grijpt Du Guesclin bij de handen, kijkt in zijn mager gezicht, knijpt lachend in zijn armen en roept: 'Waar zijn je spieren?' en zoent hem op de mond.

Op het stadhuis geeft Saint-Pern tegenover zijn leenheer Charles de Blois hoog op over de heldendaden van Bertrand du Guesclin, zonder wiens moed en slimheid de stad ongetwijfeld verloren zou zijn gegaan. Dan moet het onvermijdelijke maar gebeuren. Du Guesclin heeft Rennes voor de Franse kroon weten te behouden, dat moet beloond worden. Charles de Blois, ondanks zijn hoge afkomst nogal arm, omdat hij een eeuwige verliezer is in het politieke spel, belooft desondanks dat hij alle kosten voor Du Guesclins ridderslag zal betalen.

Het is in de eerste dagen van juli dat in de kathedraal het Te Deum klinkt. Matthis' heldere stem davert door de hoge gewelven. Du Guesclin ligt geknield voor het altaar, tegenover hem staat hertog Charles de Blois, zijn leenheer. Licht tikt het blinkende zwaard op Bertrands schouder.

'Ridder Bertrand du Guesclin, heer van La Motte-Broons, sta op en leg in mijn handen uw eed van trouw af.'

Bertrand richt zich op. Charles de Blois gespt hem het ridderzwaard om, hangt hem de witte riddermantel over de vierkante schouders, buigt een knie en hecht de riddersporen aan Du Guesclins hielen. 'Moge God u de kracht geven uw eed van trouw gestand te doen, ridder Du Guesclin.'

Bertrand grijpt de handen van zijn heer, kust die eerbiedig en spreekt: 'De riddereed is mij heiliger dan mijn leven, monseigneur.' Matthis verbergt huilend zijn hoofd in zijn witte koorhemd. Eindelijk is het dan toch bereikt: Du Guesclin is ridder geworden. Bijna tien jaren heeft de held van Bretagne daarop moeten wachten. Maar nu ligt de weg naar de toekomst voor hem open, naar die glanzende toekomst die Tiphaine hem heeft voorspeld. Nu zal niemand meer minachtend over de 'boer' Du Guesclin kunnen spreken of hem durven verwijten dat hij niet eens kan lezen. En Tiphaine, die blozend naast een dikke pilaar knielt en met schitterende ogen toekijkt, hoeft niet langer te wachten ... Matthis zingt. Zijn haarzuivere stem vult de hoge gewelven met triomf en ontroering. Warm zomerlicht valt door de gekleurde ramen voor zijn voeten en tovert een wonderlijk patroon op Du Guesclins witte statiemantel. Matthis Cuvelier, de jongste trouvère van Frankrijk, met de mooiste stem in het land, is volmaakt gelukkig.

Wanneer ze na de mis in een plechtige stoet de kathedraal verlaten, blijkt midden op het plein een knecht te staan, die Engels spreekt en een zeldzaam mooie, roetzwarte hengst aan de teugels houdt. De man maakt een buiging voor Du Guesclin, overhandigt hem de teugels plus een brief voorzien van een hertogelijk zegel.

De hertog van Lancaster wenst in die brief Bertrand du Guesclin geluk met zijn ridderslag en stuurt hem Bliksemschicht, want dat edele dier is Bertrands eigendom.

Vijand of vriend, de hertog van Lancaster blijft een heer.

II De Revolutie

11 Politiek buskruit

'Je kunt je niet voorstellen hoe blij ik ben, Clopin. Ik zal Parijs terugzien!'

Matthis Cuvelier werpt de haren naar achteren, klopt zijn paard op de hals en lacht van pure levensvreugde.

'Stel je voor, Clopin, Parijs! Jij bent er nooit geweest, hè? Ik kan je verzekeren, dat het de luisterrijkste stad ter wereld is. Met torens die tot in de wolken reiken. Met prachtige pleinen en geplaveide straten, met markthallen zo druk als bijenkorven. En de mensen! Nergens in het koninkrijk vind je zoveel schatrijke poorters en mooie vrouwen als daar!' Clopin snuift afwerend.

'Als er zoveel mensen bijeen wonen zal het er wel stinken,' bromt hij nuchter. Weer lacht Matthis dat het schalt over de velden. 'Sneller, Clopin, spoor je paard toch wat aan! Als we opschieten kunnen we de stad bereiken voor het donker wordt.'

'Ja, ja, stuk ongeduld. Ik doe mijn best,' zegt Clopin half onwillig. Niettemin gehoorzaamt hij.

Ze vormen een ongelijk paar. Clopin, de Bretonse partizaan is een jaar of vijfentwintig, breed geschouderd, wat knorrig van aard, maar zeer betrouwbaar. Matthis Cuvelier, de trouvère, bijgenaamd 'de heraut van Du Guesclin' is zeventien. Ondanks zijn jeugd is hij degene die de leiding heeft. Zijn meester, ridder Bertrand du Guesclin, de geduchtste krijgsman van Bretagne, heeft Matthis naar Parijs gestuurd en hem Clopin meegegeven omdat het niet raadzaam is in deze gevaarlijke tijden alleen te reizen.

Het is lente 1358. Ruim anderhalf jaar is Matthis Cuvelier nu in dienst van Du Guesclin en langzamerhand is hij diens grote vertrouweling geworden. Want al is Matthis kleiner dan de meeste jongemannen van zijn leeftijd en al is hij een waardeloos krijgsman omdat hij terugdeinst voor geweld en bloedvergieten, als heraut is hij voor Du Guesclin zijn gewicht in goud waard. Voor de partizanenkapitein is werkelijk de zon opgegaan. Na het lange beleg van Rennes tot ridder geslagen, werd hij kort daarop door prins-regent Charles benoemd tot gouverneur van Pontorson, de poort tot Bretagne. Daar commandeert Du Guesclin zestig ruiters, hij woont op het kasteel van de vesting en hij vierde er zijn bruiloft met het mooiste meisje in de provincie: Tiphaine Raguenel. Het is Matthis' taak geworden het groeiende aanzien van zijn meester te versterken, een taak die hij met veel vreugde verricht. Want al heerst er officieel wapenstilstand tussen Engeland en Frankrijk, de op het vasteland opererende Engelse troepen schijnen zich daarvan niets aan te trekken. Ze hebben zich verbonden met de rondzwervende compagnieën van werkloos geworden huurlingen en voeren oorlog op eigen houtje, ten koste van de bevolking. Voor een trouw dienaar van de Franse kroon als Du Guesclin is er dus genoeg te doen. Een week geleden zei hij tegen de jonge trouvère:

'Luister Matthis. Ik heb de vallei van de Vire gezuiverd van het roof-gespuis, zodat de boeren hun verwoeste hoeven weer kunnen opbouwen. Maar dit soort overwinningen stelt niet veel voor. Jij moet een brief schrijven naar de prins-regent in Parijs en de brief zelf aan hem ter hand stellen. Ik wil dat prins Charles eindelijk beseft dat het hier in Bretagne een grote puinhoop is. De garnizoenen moeten worden versterkt. De Engelsen zitten te dichtbij en de wapenstilstand betekent niets voor hen; we kunnen elk ogenblik een grote aanval verwachten. Er moet geld komen: voor wapens, voor versterking van de muren, voor voedselopslag, voor de soldij van mijn mannen. Denk je dat jij als mijn vertegenwoordiger kunt optreden en dat je de hoge heren van het hof duidelijk kunt maken, dat ridder Du Guesclin wel met zijn leven borg staat voor het behoud van Pontorson, maar dat hij niet op krachten kan blijven als hij daarbij op een houtje moet bijten en van de wind moet leven?'

Matthis was een gat in de lucht gesprongen.

'Je stuurt me naar Parijs, Bertrand? Geweldig! Natuurlijk zal ik weten door te dringen tot de prins - ik kom immers in jouw naam? Wanneer kan ik vertrekken?'

'Zo spoedig mogelijk want ik ben niet eens meer in staat mijn ruiters uit te betalen en dat is een regelrecht schandaal. Dag na dag wagen die kerels hun leven en verdedigen elke meter Franse grond, maar met beloften en mooie woorden kunnen ze hun holle magen niet vullen. Ik zal je Clopin meegeven en ik wil dat jullie op huurpaarden reizen, dan kunnen jullie in elke pleisterplaats van paard verwisselen en flink opschieten. Hoe eerder je terugkomt met het geld, hoe beter.' Matthis, blij dat hij gezelschap zou krijgen van de ouwe Bretonse houwdegen, begon zich meteen voor te bereiden op de reis. Ofschoon de afstand tussen Pontorson en Parijs in drie dagen is af te leggen, zeker wanneer koeriers voortdurend van paarden wisselen, doen Matthis en Clopin er langer over. Ze weten dat de weg tussen beide steden vergeven is van plundercompagnieën, waardoor ze genoodzaakt zijn een flinke omweg te maken. Maar nu is het niet ver meer. Straks zullen ze de torens van Parijs kunnen ontwaren. Nog een paar mijl door het bos en dan ...

'Je zult je ogen niet geloven Clopin,' voorspelt Matthis. Clopin gelooft er kennelijk niet in, maar de trouvère krijgt gelijk. Als ze weer in open veld komen, staat de zon al laag aan de hemel. Voor zich uit zien de reizigers de heuvels waar de windmolens dapper draaien in het gouden licht van de namiddag. Alsof ze vuur malen in plaats van koren. En dan zien ze ook de stad zelf opdoemen, met de machtige wallen, versterkte torens en op de wallen nog meer molens. De leien daken van de kerken, die boven alles uitsteken zijn roze getint en steken prachtig af tegen de blauwe hemel.

Onwillekeurig houdt Matthis zijn paard in.

'Daar ligt ze dan: Parijs! De parel in de kroon van onze koning,' zegt hij dichterlijk. Clopin, geen dichter, bromt: 'Ja, een koning die in Londen gevangen wordt gehouden.' Maar hij moet toch erkennen dat de stad een schitterende aanblik biedt.

Ze sporen hun paarden aan. Maar eenmaal aangekomen bij de Porte Saint Honoré blijkt deze gesloten te zijn. En toch is de zon nog niet helemaal onder. Voor koeriers van Bertrand du Guesclin gaat het zijdeurtje echter open, al moeten de reizigers wel eerst hun vrijgeleiden tonen. 'We kunnen niet zomaar iedereen toelaten,' zegt de poortwachter die hun papieren onderzoekt. Over zijn helm heen draagt hij een baret, half van blauw, half van rood laken. Matthis vindt het een dwaas gezicht en hij vraagt zich af, waar die baret voor dient. In het verre Bretagne heeft hij vage geruchten vernomen over politieke gebeurtenissen die in Parijs schijnen plaats te vinden, maar het fijne weet hij er niet van. Het vroege sluitingsuur van de poort wijst er wel op dat er iets aan de hand is. Wanneer ze eindelijk de stad binnenrijden is de zon achter de horizon verdwenen. Ze besluiten eerst een herberg te zoeken, het is nu toch te laat geworden om zich bij de prins aan te melden.

'We kunnen het beste aan de rechter Seine-oever blijven,' beslist Matthis. 'Dat is de wijk van de kleine luiden en het goedkoopst.' Veel geld hebben ze niet meegekregen. Clopin knikt en zegt niets meer. De drukte in de stad, het gedrang in de nauwe straten, de vele hoge gebouwen overdonderen de eenvoudige Breton. Gewillig volgt hij Matthis, die de weg weet en hij vertrouwt erop dat de jonge trouvère wel een geschikt nachtverblijf voor hen zal vinden.

Herbergen en taveernen zijn er genoeg in Parijs. Matthis weet er een, niet ver van de Hallen, waar pelgrims op doortocht dikwijls overnachten en waar het desondanks niet al te vuil is. De herberg ligt aan een nauwe, ongeplaveide straat vol winkeltjes en kroegen die nog in vol bedrijf zijn. Hij stijgt af, werpt de teugels van zijn paard toe aan een stalknecht en betreedt de gelagkamer, met Clopin op de hielen.

'Goedenavond heren,' begroet de waard hen buigend. Aan hun bestofte kleren ziet de man onmiddellijk dat de nieuwe gasten een lange rit achter de rug hebben. 'Welkom in de hoofdstad. Wat kan ik voor u doen?'

'Een warme maaltijd en twee goede bedden voor ons beste man,' zegt Matthis afgemeten. De waard draagt ook al een rood-blauwe baret. Matthis heeft tijdens de rit door de stad veel van die hoofddeksels opgemerkt. Ze schijnen een bijzondere betekenis te hebben. De herbergier roept zijn bevelen in de richting van de keuken, stoft snel een tafel en een bank af en nodigt de reizigers uit plaats te nemen. 'Komen de edele heren van ver?' vraagt hij beleefd. 'Heel ver,' knikt Matthis die het leuk vindt om als een edelman ontvangen te worden. De herbergier werpt even een nieuwsgierige blik op de luit die Matthis op de rug draagt, maar die hij nu afneemt en naast zich neerlegt.

'De heren zijn muzikanten?'

'Bemoei je er niet mee en dien de soep op,' antwoordt Matthis streng. De waard haast zich weg, Clopin grinnikt even.

'Als Bertrand du Guesclin kon zien hoe je je gedraagt, zou hij je een oorvijg verkopen,' zegt de Breton geamuseerd. Matthis schudt het hoofd. 'Dit is de beste manier om Parijzenaars aan te pakken,' verdedigt hij zich. 'Uit de hoogte doen, daarvoor hebben ze respect.'

'Als de herbergier in onze beurs kon kijken zou zijn respect snel vervliegen,' gromt Clopin.

'Stil,' sist Matthis. Een aardig meisje in een gestreepte japon zet hun de kommen soep voor en legt er een lang, bruin brood naast. 'Eet smakelijk heren.'

Matthis knijpt haar even welwillend in de wang. Het meisje duwt zijn hand weg, maar niet al te snel en loopt lachend terug naar de keuken. Clopin knort boven zijn nap.

'In Bretagne zou je daarvoor een mep met een koekepan hebben gekregen.'

'Clopin, knoop nu één ding goed in je oren, we zijn in Parijs! Niet in een of andere uithoek van het rijk waar de mensen denken dat ze nog altijd door Charlemagne worden geregeerd,' roept Matthis ongeduldig. 'In Parijs kun je je amuseren, oorlog of geen oorlog. Dit is de navel van de wereld. Waarom denk je dat Edward III van Engeland koning van Frankrijk wil worden? Omdat Londen niet in de schaduw kan staan van déze stad. Londen heeft veertigduizend inwoners, Parijs tweehonderdduizend!'

'Je hoeft me niet zo nadrukkelijk in te wrijven dat ik een boerenpummel ben uit de provincie,' antwoordt Clopin stug. Hij voelt zich door Matthis' houding van 'man van de wereld' enigszins vernederd. Matthis begrijpt het en bindt in. Hij mag Clopin graag en wil geen ruzie met hem maken.

Nauwelijks hebben ze hun soep op of er komen vier studenten de gelagkamer binnen, luidruchtig en vrolijk. Alle vier dragen ze rood-blauwe baretten. Die dracht schijnt wel in de mode te zijn. Als ze Matthis in het oog krijgen en zijn luit opmerken die naast hem op de bank ligt, schuiven ze snel bij de reizigers aan.

'Een zanger!' roept een van de studenten. 'Ga je straks een nummertje weggeven makker?'

'Misschien,' zegt Matthis en hij steekt nog een stuk brood in zijn mond. 'Je bent zeker vreemd hier,' roept de tweede student, wijzend op Matthis' groene hoed.

De jonge trouvère slikt snel de laatste hap door en zegt deftig:

'Niet zo heel vreemd. Als kind heb ik een tijd lang in Parijs gewoond.

Maar ik zie wel dat de mode intussen veranderd is.'

'Mode?'

De eerste student rukt zich de baret af, grijpt Matthis' hoofddeksel en ruilt ze ongevraagd om. 'Ziezo, nu hoor jij er ook bij.' Clopin kijkt het verbaasd aan, Matthis begrijpt er eerlijk gezegd ook niet veel van.

'Waar hoor ik bij?' vraagt hij nieuwsgierig.

'Bij de partij van Etienne Marcel. Vertel me niet zangertje, dat je niet weet wie dat is.'

'Ik kom uit Bretagne,' bekent Matthis. 'Daar reizen de nieuwtjes langzaam.'

'Kun je lezen?'

'Allicht, ik ben een trouvère!' zegt Matthis trots.

De studenten bestellen een paar kruiken wijn, schenken ook de beide nieuwkomers in en dan haalt één van hen een stuk papier uit de zak van zijn wambuis. 'Lees dit dan eens.'

Matthis vouwt het papier open en ziet dat er een gedicht op staat. Het opschrift trekt meteen zijn aandacht:

KLAAGLIED OVER DE SLAG BIJ POITIERS

Vol belangstelling begint hij te lezen, want die slag bij Poitiers, anderhalf jaar geleden, heeft hij zelf meegemaakt.

Het gedicht is echter heel wat meer dan een gewoon klaaglied waarin de gesneuvelden worden betreurd en de grote nederlaag wordt bejammerd. Het is een regelrecht politiek schotschrift, waarin de dichter de adel aanklaagt en de ridders beschuldigt van verraad, domheid en hebzucht.

'Toen zij zich bij de maarschalken kwamen voorstellen

Haalden ze al hun paarden bij elkaar

en ze zetten er gewapende knechten op,

en lieten hen meetellen als krijgslieden,

zodat ze viermaal hun beloofde soldij,

uit de zakken van de koning konden kloppen.'

Zij - dat zijn de ridders die de slag bij Poitiers verloren hadden doen gaan. Zij - dat zijn de leden van de trotse Franse ridderschap die in dit gedicht openlijk worden beschuldigd van bedrog en corruptie.

'Bombastisch en vol valse glorie zijn zij.

In onwaardige kledij, met vergulde gordels

Met pluimen op hun hoofd, met geitebaarden

die hen op dieren doen lijken.

Maar onbekookt en onstuimig als bliksem en donder.

Want mensen als zij, met zondige trots,

in staat zich aan alle misdaden over te geven,

zijn altijd verraders ...'

Nee, dat liegt er niet om. Volgens het Klaaglied hadden de ridders bij Poitiers helemaal niet willen vechten; ze hadden met de Engelsen afgesproken dat er niet veel bloed mocht vloeien. Gevangenen maken was voordeliger, die konden worden ingewisseld tegen een hoog losgeld en de opbrengst zouden de vijanden samen kunnen delen. De hele Franse ridderschap had zich op het slagveld te schande gemaakt, want ze bestond uit niets dan een troep bluffende, ijdele, pronkende nietsnutten, die het volk uitbuitten maar er vandoor gingen zodra het er op aankwam hun moed te bewijzen. De enige die zich bij Poitiers als een echte krijgsman en ridder had gedragen was koning Jean zelf geweest, maar hij had zijn moed moeten bekopen met krijgsgevangenschap. In de laatste verzen van het gedicht kreeg prins-regent Charles de raad niet langer te luisteren naar de adellijke hofkliek, maar uit te kijken naar echte mannen die hem trouw zouden dienen:

'God geve onze prins de steun,

Van dappere mannen met grote kracht,

Die op de vijand wraak kunnen nemen.

Opdat we onze koning in Frankrijk zullen terugzien.

En als de prins zich goed wil laten raden,

Dan zal hij Jacques Bonhomme in zijn legers opnemen.

Want boeren lopen niet weg om hun leven te redden.

Zij weten dat God aan hun zijde staat.

Zij zijn de koning trouw tot in de dood.'

Jacques Bonhomme is de verzamelnaam van het gewone volk, van de miljoenen boeren die in Frankrijk de grond bewerken en door de hoge heren alleen als bron van inkomsten worden beschouwd, maar niet als mensen.

AI lezend beseft Matthis dat wat in dit Klaaglied wordt uitgesproken, ronduit revolutionair genoemd mag worden. Het maakt de raadsheren van het hof belachelijk, omdat de hoge edelen zich volhangen met goud, juwelen, veren en tegelijk rokjes dragen die zó kort zijn dat je hun dijen in de gekleurde kousen kunt bewonderen. Hoe kan een man behoorlijk vechten als hij bang is dat zijn strikjes en veertjes geknakt zullen worden?

Daarna klaagt het gedicht de belastinggaarders aan en het wijst op de corruptie van de hoge officieren, die het zuurverdiende geld van het volk in hun eigen zakken laten verdwijnen.

Matthis, een vakman in de dichtkunst, ziet wel dat het Klaaglied is geschreven door een amateur. Het is houterig van ritme, onsamenhangend, van de hak op de tak springend. Maar dikwijls toch spreekt er een echt, warm gevoel uit, zoals in de regels:

'Moge de hemel zich ontfermen,

Over onze koning en zijn jongste zoon.

En de ellendelingen verdoemen,

Die met hun lafheid verrieden,

de Heer aan wie zij trouw hadden beloofd.'

'Hoe ... hoe komen jullie daaraan?' stamelt Matthis als hij het lange gedicht tot het einde toe heeft gelezen.

De student grijnst, neemt het papier weer terug, vouwt het op en steekt het zorgvuldig weg.

'Beste jongen, het Klaaglied circuleert in tientallen kopieën door heel Parijs - al langer dan een jaar. Bijna ieder geletterd man hier kent het uit zijn hoofd. We weten niet wie het gemaakt heeft, maar je kunt aan dat schimpen op de strikjes en krullenmode wel zien, dat een priester het geschreven moet hebben. Een edelman had zo iets nooit uit zijn pen kunnen laten vloeien.'

Matthis ledigt zijn wijnbeker, veegt de mond af en schudt het hoofd. 'Nee, zeker niet. Want ik ben er bij geweest, bij de slag van Poitiers, bedoel ik. En ik heb ze zien vluchten, de hoge heren en ridders. Maar niet allemaal. Hebben jullie ooit de lijst van gesneuvelden gezien? Die honderden adellijke namen? Ik kan jullie verzekeren: er waren heel wat ridders die tot het bittere einde standhielden en hun koning tot hun laatste druppel bloed verdedigd hebben.'

'De prinsen gingen er vandoor,' zegt de student bitter. 'Of wil je dat soms ook ontkennen?'

'Koning Jean zond zelf zijn zonen weg van het slagveld, tegen hun wil,' antwoordt Matthis. 'Alleen de jonge prins Philippe weigerde aan dat bevel te gehoorzamen, met het gevolg dat hij nu met zijn vader in Londen gevangen zit. Zijn zonen wegsturen was het verstandigste wat koning Jean kon doen, om te voorkomen dat het hele koningshuis ten gronde zou gaan. Man, ik ben ooggetuige geweest! Ik was trompetter in het leger van prins Charles! En daarom kan ik zeggen: wat dit gedicht beweert is een leugen. Er bestond geen overeenstemming tussen de Franse ridders en het Engelse leger. De slag ging niet verloren omdat er verraad werd gepleegd, maar omdat die stomme ridders storm liepen als dolle stieren op een onneembare stelling. Omdat de maarschalken in hinderlaag reden en zich lieten afslachten als hulpeloze schapen. Daarom verloren we! Door een teveel aan moed en onstuimigheid - niet door verraad.'

'Dat kan wel zijn,' zegt de student ernstig, 'maar het blijft een feit dat onze ridderlegers tegen de Engelsen niets wisten klaar te maken. Twaalf jaren lang, de ene nederlaag na de andere! Dat kan geen toeval zijn, dat heeft werkelijk te maken met hun valse glorie, hun opschepperij die zij niet waar kunnen maken, met hun onverstand en vooral met hun hebzucht.'

'Daar heb je gelijk in,' knikt Matthis.

De vierde student, die tot nu toe gezwegen heeft en alleen maar wijn dronk, mengt zich nu in het gesprek.

'Wij Fransen,' zegt hij heftig, 'kunnen ons niet voorstellen dat we te overwinnen zijn. Zijn wij niet het beste volk van de ganse christenheid? Als we dan toch verliezen, door domheid en ouderwetse oorlogvoering, willen we dat niet erkennen maar roepen we dat we verraden werden. Zo redden we dan onze eer. Ik geloof dat die jongen gelijk heeft: de ridders zijn dapper genoeg, maar ze vechten op de verkeerde manier. De Engelsen hebben een nieuwe oorlogstactiek uitgevonden waarvan onze maarschalken geen kaas hebben gegeten. Maar dan heeft Etienne Marcel ook gelijk, als hij beweert dat die hele kliek moet worden opgeruimd en dat het volk zijn lot in eigen handen moet nemen.'

'Wat vertel je me nou?' gaapt Matthis. Ook Clopin, die half zat te slapen, schokt overeind.

'Ik kan wel horen dat je een vreemdeling bent,' zegt de eerste student weer. 'Je schijnt niet te weten wat er in Parijs gaande is.' Hij klopt op zijn zak waarin hij het Klaaglied draagt. 'Zie je trouvère, dit Klaaglied heeft nogal wat teweeggebracht. Het heeft de ogen van het volk geopend voor de misstanden die in het koninkrijk heersen. Vooral voor de omkoperij, de nutteloze pronkzucht, het slechte bestuur en de miserabele oorlogvoering, waardoor we heel Frankrijk aan de Engelsen dreigen te verliezen. Nooit eerder had iemand het gewaagd de adel in het openbaar aan te klagen, tot dit gedicht verscheen. Het Klaaglied sprak uit wat leefde in de harten van de burgers. Daarom zijn de burgers in opstand gekomen met Etienne Marcel aan het hoofd. Marcel wil de regeringsvorm veranderen. Hij wil de macht in de staat afnemen van de adel en geven aan de aanzienlijke burgers.'

Matthis moet het even verwerken; wat die student daar zegt is zo nieuw en ongehoord dat hij zijn oren nauwelijks durft geloven. 'Maar de koning dan?' stamelt hij ontzet.

'Etienne Marcel meent dat de koning hoort te regeren met de burgerij. Niet samen met een handjevol hoge heren wier enige verstand een dure naam is. Want die richten het land te gronde.'

'Wat een onzin,' gromt Clopin. 'Wat weten burgers van regeren?'

'Meer dan je denkt Breton!' antwoordt de student ernstig. 'In de grote steden kiezen de gildemeesters toch ook het stadsbestuur? Etienne Marcel is onze provoost en de machtigste man in Parijs al is hij niet van adel. Vorig jaar heeft hij de afgevaardigden van alle steden in Noord-Frankrijk zover weten te krijgen, dat ze hun eisen aan de prins-regent voorlegden. De prins moest zijn hofraad reorganiseren en de burgerij eist controle op de geldmiddelen. Je kunt wel zeggen dat sedert dat moment Etienne Marcel en zijn wethouders over Parijs regeren - en niet prins Charles. Marcel bezit twee grote huizen: één op het Isle de la Cité, achter de Notre-Dame, maar het voornaamste huis staat hier op de rechteroever, op de Place de Grève. Daar vergadert hij dagelijks met het stadsbestuur. Wij noemen het "het Huis met de Pilaren". Daar worden de beslissingen genomen, vandaar stromen de bevelen over Parijs.' Nu raakt Matthis toch in grote opwinding. Dit is precies wat hij zijn pleegvader Berton de Fleur ook vele malen heeft horen beweren: dat de adel onbetrouwbaar was geworden, verziekt door domme ijdelheid en hebzucht. Dat het tijd werd de hoge heren hun macht te ontnemen en het landsbestuur in handen te geven van verstandige mensen. En hier, in Parijs, gebeurt dat! Het is ongelooflijk ...

In Bretagne had Matthis wel vage geruchten gehoord, maar hij had er nauwelijks aandacht aan geschonken. Ontevredenheid, plaatselijke opstandjes - dat is niets nieuws, dat komt herhaaldelijk voor, overal in het land. Maar dit is iets anders, hier worden de grondslagen van de staat aangetast, hier wordt een nieuwe bestuursvorm geboren. Tjee ... ! Clopin gromt onder zijn snor.

'Wat zegt de prins er van?' vraagt hij. Als conservatieve boer moet hij van ingrijpende omwentelingen niet veel hebben. De student maakt een minachtend gebaar.

'Ach wat, de kroonprins. Charles is niet in staat de oorlog tot een goed einde te brengen. Tegenover de wilde compagnieën staat hij machteloos. Hij is de speelbal van de hoge adel en durft tegen de heren niet de grote mond op te zetten die ze verdienen. Dus heeft Etienne Marcel de prins buiten spel gezet en is hij het, die hier de lakens uitdeelt en Charles vertelt wat hij wel en niet moet doen.' Clopin snuift ongelovig.

'Zeg, maak dat je grootje wijs,' bromt hij boos. 'Een prins van den bloede laat zich door een poorter niets bevelen.' Grijnzend knikken de studenten elkaar toe.

'Je hebt mij niet horen zeggen dat prins Charles het leuk vindt,' zegt de eerste weer, die het spraakzaamst schijnt te zijn. 'Hij heeft heus wel geprobeerd zich te verzetten. Maar dat nam de burgerij niet. Met Marcel aan het hoofd hebben een paar honderd poorters deze winter het paleis bestormd, ze zijn de slaapkamer van de prins binnengedrongen, waar Charles juist in gesprek was met de connétabel en twee maarschalken. Voor de ogen van de prins heeft het volk de maarschalken om het leven gebracht. Het bloed stroomde over de vloer en Charles gilde van angst. Etienne Marcel heeft hem toen verzekerd, dat hij niets te vrezen had zolang hij aan de wensen van de burgerij gehoorzaamde. Daarna dwong hij de prins om voortaan ook de rood-blauwe baret te dragen. Rood en blauw zijn de officiële kleuren van de provoost.'

'Schandelijk,' gromt Clopin knarsetandend.

'Ik begrijp het niet,' zegt Matthis. 'Waarom moesten de maarschalken vermoord worden?'

'Als waarschuwing dat het Etienne Marcel bittere ernst is - en natuurlijk ook omdat die heren niet deugden. Ja jongen, Parijs is het gekonkel beu, Parijs is bezig terug te slaan. Onze beweging wordt nu al: "de oorlog van de niet-adel tegen de adel" genoemd.'

'Idioten,' snauwt Clopin. 'Jullie kunnen een kroonprins niet ongestraft zo diep vernederen. Dat zal jullie duur te staan komen.'

Matthis Cuvelier geeft Clopin onder de tafel een schop. Mond houden, betekent dat. Hij wil geen ruzie, hij wil inlichtingen.

'Let niet op mijn vriend,' zegt hij haastig. 'De mensen uit Noord-Bretagne zijn erg koningsgezind.'

'Is dat soms een schande?' vlamt de partizaan op. 'Ik sta in dienst van Bertrand du Guesclin, van ridder Du Guesclin, kapitein des konings.'

'Parijs is Bretagne niet,' prevelt Matthis om maar iets te zeggen. Hij is er met zijn hoofd niet helemaal bij, wilde gedachten schieten door zijn brein. Tien jaren moest Du Guesclin wachten op zijn ridderslag, omdat de adel hem minachtte. Pas na de succesvolle verdediging van Rennes (door de burgerij!) kreeg hij eindelijk zijn titel. Op bevel van de kroonprins, dacht iedereen. Maar wie blijkt nu de baas te zijn in de hoofdstad? Heeft Du Guesclin in werkelijkheid zijn promotie te danken aan een burger?

'Wie is ridder Du Guesclin?' vraagt de derde student minachtend. 'Ook weer zo'n goudhaantje op een paard uit de koninklijke stallen?' Matthis begint te lachen. De wijn en de revolutie van Parijs zijn hem naar het hoofd gestegen. Hij grijpt opeens naar zijn luit en dan schalt zijn stem keihard door de gelagkamer van een Parijse herberg:

'Tweehonderd vijftig pond botten en spieren,

Het gezicht van een duivel, het hart van een held.

De man van de mooiste vrouw in Bretagne,

De vriend van de koning al heeft hij geen geld,

De schrik van de vijand, de troost van de armen,

Het zwaard van de wrake, de bijl van de boer,

Dat is ridder Bertrand du Guesclin,

Notre Dame, Du Guesclin!'

'Notre Dame is Du Guesclins krijgskreet,' legt Clopin uit aan de verwonderde studenten.

'Nom de Dieu, jongen, wat kun jij zingen!' roept de spraakzame uit. 'Ken je nog meer van zulke liedjes?'

'Tientallen,' jubelt Matthis. En dan zingt hij weer, uit volle borst. Het duurt niet lang of alle bezoekers van de herberg galmen mee. Het wordt een compleet feest. De studenten vergeten hun revolutie, ze bestellen nog meer wijn en maken er een dolle boel van. De knappe dochter van de herbergier danst boven op een tafel. De studenten trakteren, de olielampen walmen, de waard komt handen te kort. Clopin valt midden in de herrie met de armen op tafel in slaap, maar Matthis let er niet op.

Hij is middelpunt en gangmaker en amuseert zich kostelijk. Pas wanneer de stadswacht een inval doet en dreigt iedereen te arresteren wegens burengerucht, herinnert hij zich dat hij niet als trouvère maar als koerier naar Parijs is gekomen. De volgende ochtend zal hij vroeg moeten opstaan om zijn boodschap aan de kroonprins af te geven. Hij schudt Clopin wakker, neemt afscheid van zijn nieuwe vrienden en verdwijnt met zijn makker naar hun bed op de eerste verdieping. Doodmoe en dronken valt hij op zijn strozak neer. O, dat heerlijke uitbundige Parijs, wat een stad!

Natuurlijk slaapt hij een gat in de dag.

12 De grote verleiding

Laat in de ochtend komen Matthis en Clopin met barstende hoofdpijn en kleine oogjes de gelagkamer in om hun ontbijt te halen. Tot hun verrassing is het vertrek stampvol. Om tien uur in de ochtend! Moeten de Parijzenaars dan niet werken?

Eigenlijk wel, maar deze nacht is er iets gebeurd waarvoor de mensen hun arbeid in de steek laten en te hoop lopen. Ze zijn naar de kroeg gehold in de verwachting daar bijzonderheden over het grote nieuws te vernemen. Burgers, kleine kooplui en losse arbeiders verdringen zich om Matthis zodra ze hem in het oog krijgen. Hij is een trouvère, dus zal hij wel van alle nieuwtjes op de hoogte zijn. Matthis schudt het duffe hoofd en kijkt de kring rond.

'Wat is er dan aan de hand? Waarom staren jullie mij zo aan? Ik heb de hele nacht geslapen.'

'De prins is verdwenen,' hoort hij iemand roepen.

Clopin grijpt de man in de nek en schudt hem hardhandig door elkaar.

'Spreek op man, wat zei je daar?'

'Ik heb het ook maar van horen zeggen,' stamelt de man geschrokken, want Clopin knijpt hard. 'Ze zeggen dat de prins vannacht Parijs is ontvlucht. Maar hoe en met wie, dat mag de duivel weten.' Was prins Charles dan een soort gevangene in zijn eigen hoofdstad? Matthis strijkt met een hand over zijn voorhoofd en vervloekt de hoofdpijn die hem niet helder laat denken. Clopin heeft de werkman losgelaten, hij grijpt Matthis bij de arm en trekt hem mee. 'Sta niet te suffen makker. Ben je vergeten dat we vandaag bij de prins op bezoek zouden gaan?'

'Drommels ja,' prevelt Matthis. Duizelig volgt hij zijn vriend naar buiten.

Ook de straten zijn vol met opgewonden poorters die het geval druk onder elkaar bespreken. De dolste geruchten doen de ronde. Een vrouw beweert dat er in de nacht een engel in het paleis is verschenen die met prins Charles door het openstaande venster is weggevlogen. Een ander denkt dat de kroonprins ontvoerd is door Engelse spionnen en buiten Parijs gevangen wordt gehouden, omdat hij het vredesverdrag had verworpen. Weer anderen vermoeden dat Etienne Marcel de prins heeft laten vermoorden en zijn lijk met stenen verzwaard in de Seine heeft laten gooien.

Het gerucht dat Marcel zich door middel van moord van de kroonprins heeft ontdaan, schiet bij menigeen in het verkeerde keelgat. Grote groepen mensen trekken schreeuwend door de stad, rukken op naar de Place de Grève en verzamelen zich tierend voor Het Huis met de Pilaren. Matthis en Clopin hebben zich mee laten sleuren, vooral Matthis is nieuwsgierig geworden.

Op de Place de Grève heerst een geweldig gedrang. Matthis ziet midden op het langwerpige plein een fontein staan, waarop Parijse straatjongens zijn geklommen. Hij volgt hun voorbeeld, nu kan hij beter zien. Hij ziet hoe de balkondeuren van Het Huis met de Pilaren worden opengeworpen en op het balkon verschijnen mannen met felle rood-blauwe baretten: de wethouders van Parijs. Tussen hen in staat de opvallende verschijning van Etienne Marcel. Met bonzend hart kijkt Matthis naar hem op. Dus dat is de drieste burger die durft beweren dat poorters geen adellijke meesters nodig hebben en uitstekend in staat zijn zelf het land te regeren!

Etienne Marcel is gekleed in een lang officieel gewaad, half van rood, half van blauw laken. Hij is een stevig gebouwde, statige man van middelbare leeftijd, met een ernstig gezicht, een donkere baard en grote, heldere ogen. Een man die rust en waardigheid uitstraalt, iemand die weet wat hij wil en tot elk offer bereid is om zijn doel te bereiken. Het kleurige laken valt in lange plooien van de top van zijn baret en is over zijn schouders gedrapeerd volgens de nieuwste Italiaanse mode. Als hij zijn armen met de wijde mouwen opheft, houdt het volk op met schreeuwen. Een warme diepe stem schalt over de deinende hoofden van de menigte:

'Burgers van Parijs! Ik zie mij genoodzaakt een verklaring af te leggen. Hedennacht heeft prins-regent Charles gemeend zijn hoofdstad te moeten verlaten. Dit heimelijk vertrek in het holst van de nacht was in strijd met onze afspraken. Charles had geen enkele reden om Parijs de rug toe te keren. Zeker niet nu het platteland in het noorden wordt geteisterd door roverscompagneën, die zich niet ontzien eerlijke kooplui te overvallen en uit te plunderen. De prins had beloofd maatregelen te nemen om deze roverijen tegen te gaan; in plaats van zich aan die belofte te houden, is hij als een dief in de nacht vertrokken om God mag weten wat voor samenzweringen tegen de vrije poorters van Parijs op touw te zetten.'

'Jullie hebben de prins vermoord!' roept een harde stem uit de menigte.

Opnieuw heft Etienne Marcel de handen op alsof hij de beschuldiging wil afweren.

'Volk van Parijs, ik zweer u dat aan onze handen geen koninklijk bloed kleeft. De prins is door vrienden geholpen om weg te komen. De vijanden van Parijs, een paar leden van de hofkliek, zijn er in geslaagd de prins in het holst van de nacht uit zijn paleis te smokkelen. Ze hebben hem in een boot verstopt en zijn daarmee de Seine opgevaren, weg uit de stad. Reeds weet ik, wie er in dat komplot zaten. Ik heb twee schildknapen laten arresteren en zij zullen hun straf niet ontgaan. Nog deze middag zullen zij op de Place de Grève met hun hoofden moeten boeten voor hun aandeel in de samenzwering. Burgers, gaat allen naar huis en aan uw werk. Al bevindt de prins zich nu buiten de stadsmuren, hij is te machteloos om ons kwaad te doen. Wij zorgen voor u.' Met bonkend hart luistert Matthis naar de provoost en drinkt diens woorden in. Wat een man! Rustig staat hij daar op het hoge balkon, spreekt het volk kalmerend toe, verbergt niets maar laat ook geen bezorgdheid blijken. Alsof hij Parijs in de palm van zijn hand houdt. En hij is niet eens van edel bloed, hij is niets dan een ontwikkelde rijk-geworden koopman, barstens vol politieke idealen en nieuwe denkbeelden. Matthis voelt zijn hart naar hem uitgaan. Het grote plein stroomt geleidelijk aan weer leeg. Matthis heeft enige moeite om Clopin terug te vinden, die echter helemaal niet onder de indruk blijkt te zijn. 'Zijn we even mooi te laat gekomen,' gromt de Breton. 'Zoek nou maar uit waar de prins is gebleven.'

'Wat een kerel hè, die Etienne Marcel,' zegt Matthis nagenietend. 'Geen wonder dat de Parijzenaars hem op handen dragen.'

'De Parijzenaars zijn gek,' antwoordt Clopin stug. 'Ben je vergeten waarvoor we hier kwamen? We moeten geld uit de zakken van de prins kloppen voor het garnizoen van Pontorson. Als de soldaten daar niet gauw hun soldij krijgen, slaan ze aan het muiten.'

'Ik geloof niet dat we van de prins nog veel kunnen verwachten,' zegt Matthis. 'De grote machthebber hier is Etienne Marcel. We zullen bij hem op audiëntie moeten gaan.'

'Over mijn lijk,' snauwt Clopin. 'Bertrand du Guesclin is in dienst van de kroonprins en met die verwaande burger hebben wij niks te maken. Laat je hoofd toch niet op hol brengen door nieuwigheden. Daaruit kan niks goeds voortkomen. We moeten de prins opsporen en gauw ook.' Matthis knikt. Clopin heeft gelijk al spijt het hem wel. De buitenlucht heeft zijn hoofdpijn verdreven, hij is nu klaar wakker. 'Ik zal op inlichtingen uitgaan,' belooft hij geruststellend. 'Iemand in deze stad zal wel weten waarheen prins Charles is uitgeweken. Ik ken hier zoveel mensen van vroeger, ik kom er wel achter. Ga jij maar terug naar de herberg. Zodra ik iets weet, kom ik ook.'

De hele middag sjouwt Matthis rond. Hij passeert de Brug van de Wisselaars, doorkruist het Isle de la Cité en klampt iedereen aan van wie hij hoopt nadere inlichtingen te kunnen krijgen. Dan loopt hij eindelijk, vlak achter de Notre Dame tegen een man aan die hem zeer bekend voorkomt. Het is een deftige burger in wiens huis Matthis vroeger met zijn pleegouders is opgetreden.

'Gegroet monsieur Maillart,' zegt Matthis beleefd. Dan schrikt hij, want de man draagt niet alleen de rood-blauwe baret, hij houdt ook een wit staafje met aan het uiteinde een stempel in de hand. Het is een wethouder!

'Gegroet,' zegt de man vaag en fronst dan de wenkbrauwen. 'Wacht eens ... ik ken jou, jongeman.'

'Inderdaad. U bent Jean Maillart, niet? Ik ben Matthis Cuvelier, een trouvère.'

'De jongen met die mooie stem! Ik herinner het me nu. Toen mijn dochter ging trouwen ...'

'Mag ik u iets vragen?' valt Matthis hem in de rede, want hij heeft geen tijd voor het ophalen van oude herinneringen. 'Bent u werkelijk een wethouder van Parijs?'

Jean Maillart knikt waardig. Hij is een tamelijk gezette, niet meer zo jonge man. Een handelaar, voor wiens bedrijf orde en rust een vereiste zijn. Toch is nu wel duidelijk dat hij zich vierkant achter Etienne Mar-cels revolutionaire beweging heeft geschaard, hij heeft het zelfs tot lid van het stadsbestuur gebracht. Eerlijk gezegd verbaast dat Matthis enigszins. Hij zet zijn verlegenheid opzij en vraagt nederig: 'Kunt u mij dan misschien vertellen waarheen prins Charles is gegaan?' Weer die wenkbrauwfrons. 'Waarom wil je dat weten, trouvère?'

Matthis beseft plotseling dat hij voorzichtig moet zijn. Want ver weg, aan de andere kant van de Seine, hoort hij het arme zondaarsklokje kleppen en daarna een dof maar woest tromgeroffel. Op de Place de Grève worden op dit ogenblik de beide schildknapen onthoofd, omdat zij de prins hielpen ontsnappen. Ook wethouder Maillart staat er met een scheef hoofd naar te luisteren en slaat dan een kruis. 'God hebbe hun ziel,' prevelt hij hoofdschuddend. Dan kijkt hij weer naar de zwetende Matthis.

'Nu ben ik te laat gekomen. Ik zou die onthoofding bijwonen, maar ik had eerst thuis nog iets te doen. Toen bleek mijn paard een hoefijzer verloren te hebben en ik besloot te voet naar Het Huis met de Pilaren te gaan ...' Weer schudt hij het hoofd met de zwierige baret. 'Eigenlijk spijt het me niet dat ik het niet kon zien. Ik houd niet van terechtstellingen. Wat vroeg je me ook al weer? Hé, jongeman, je zweet! Ja, het is een warme dag. Laten we samen iets gaan drinken. Je moet me vertellen hoe die andere trouvères het maken, vooral je pleegmoeder, de mooie Marie-Claire. Bij ons thuis wordt nog dikwijls over jullie gesproken.' Matthis, blij dat hij even tijd krijgt om zijn gedachten te ordenen, volgt Maillart naar een wijnhuis op de straathoek. Even later zitten ze bij een koele beker in de gelagkamer. Het is er stil, wie even tijd kon vrijmaken is naar de Place de Grève gegaan om de onthoofding van de schildknapen te zien. Matthis, die nog niets heeft gegeten, voelt zich flauw worden. Maar als kind van zijn tijd denkt hij dat wijn het bloed versterkt en hij neemt een flinke teug. De wijn stijgt onmiddellijk naar zijn hoofd en maakt hem roekeloos. 'Ik ben zo blij dat ik naar Parijs ben gekomen waar zulke grootse dingen gebeuren,' zegt hij opgewonden. 'Ben je alleen?' informeert de wethouder alsof hij geen zin heeft om over politiek te praten. De kroegbaas schuift hun een schotel tarwekoe-ken toe. Hij is verheugd over zulke deftige klanten die dure wijn drinken in plaats van zuur bier. Dankbaar doet Matthis een greep in de schaal.

'Neemt u me niet kwalijk, monsieur Maillart, ik heb nog niet ontbeten. De zaken nemen me ook zo in beslag.'

Jean Maillart wacht tot hij zijn mond leeg heeft en toont dan dat hij een vasthoudend heer is. 'Je vroeg me daarstraks naar de prins.'

'Ja monsieur. Ik wilde weten waarheen hij is uitgeweken.'

'En ik wil weten waaróm je naar hem vraagt.'

'Omdat...' Matthis haalt diep adem. Pas op, denkt hij. 'Ik vroeg het niet voor mezelf maar voor een vriend van mij, die vandaag op audiëntie zou gaan. Daarvoor is hij speciaal uit Bretagne naar Parijs gekomen en nauwelijks is hij in de stad of hij hoort dat de prins is vertrokken met onbekende bestemming.'

'En die man wil prins Charles nareizen?' Matthis knikt met goed gespeelde bezorgdheid.

'Ik heb het hem afgeraden monsieur, maar u weet hoe die Bretons zijn. Wat ze eenmaal in hun hoofd hebben, sla je er met geen moker meer uit.' Tot Matthis' opluchting begint wethouder Maillart te glimlachen. 'Prins Charles is vermoedelijk naar Provins gegaan. Weet je waar dat ligt?'

'In de provincie Champagne.'

'Juist. We veronderstellen dat hij in Provins zal proberen hulp te krijgen.'

'Om de plundercompagnieën te bestrijden?'

'Was het maar waar! Om Parijs opnieuw op de knieën te dwingen,' zegt Maillart somber. 'Nee toch!'

'Ja, wat dacht je? Charles is van koninklijke bloede en als God het toestaat zal hij eens onze koning zijn. Denk je dat er in Parijs een revolutie kan uitbreken zonder dat hij zal trachten de opstand te dempen? Hij heeft de machtige burgers in Parijs zolang tegen zich in het harnas gejaagd dat ze wel tot moord en doodslag moesten overgaan, omdat hij weigerde naar hun gerechtvaardigde politieke eisen te luisteren. Nu is hij er vandoor gegaan - en hij zal zeker wraak willen nemen.'

'Spreekt u over de moord op de maarschalken? Ja, daarover heb ik gehoord 'Behalve dat is er meer gebeurd,' zegt Jean Maillart. 'Het vredesverdrag ...'

'Daar heb ik ook iets over horen zeggen,' roept Matthis uit. 'Ik wist helemaal niet dat we al vrede hadden! In Bretagne weten we alleen dat er wapenstilstand heerst, maar over een vredesverdrag is daar niets bekend.'

'Het moest ook geheim gehouden worden,' zegt Jean Maillart bitter. 'Koning Jean, de gevangene van Londen, heeft het met de Engelse koning achter onze ruggen bekokstoofd en het was een schandelijk verdrag. Het zou Frankrijk in tweeën splijten waarbij het hele westen, met inbegrip van Normandië en Bretagne Engels gebied moest worden. Bovendien eist koning Edward niet minder dan vier miljoen Parijse ponden als losgeld voor koning Jean. Het zag er even naar uit, dat prins Charles dat verdrag zou accepteren, maar met Etienne Marcel in zijn raad kreeg hij daar de kans niet toe. Ja, we zijn daar gek! We denken er niet over om half Frankrijk aan de Engelsen af te staan en bovendien vier miljoen ponden te betalen om koning Jean terug te krijgen. Dus heeft Etienne Marcel de prins gedwongen het vredesvoorstel te verwerpen.'

'Prins Charles ongehoorzaam aan zijn eigen vader,' mompelt Matthis bewonderend. 'Maar dat is toch prachtig! Een bewijs dat de prins een man is geworden die zijn eigen weg durft te gaan. Waarom bent u dan zo op hem gebeten?'

'Omdat we hem moesten dwingen! Nu is hij ons ontsnapt, hij zal de edelen uit de Champagne bijeenroepen en tegen Parijs laten optrekken. Misschien aanvaardt hij het vredesverdrag nu toch nog en dat zou een ramp betekenen.'

'Dat geloof ik niet,' zegt Matthis beslist. 'Zoveel dwang zal er niet aan te pas gekomen zijn om de kroonprins over te halen het verdrag te verwerpen. Vergeet u niet, monsieur Maillart dat prins Charles hertog van Normandië is. Hij gaat zijn eigen rijke gebied niet weggeven!' Jean Maillart trekt een gezicht alsof hij de zaak van die kant nog niet had bekeken.

'Jij bent geen domme jongen, Matthis,' zegt hij waarderend. Matthis glundert en neemt nog een koek. Maillart laat de bekers opnieuw vullen. 'Ken je de zwager van de prins, Karel van Navarra?' Matthis knikt met volle mond, slikt en mompelt dan: 'En of... de verrader!'

'Ssst, spreek dat woord niet uit. Sedert dit voorjaar is Karel van Navarra weer op vrije voeten en hij is de bondgenoot van Etienne Marcel.'

'Dat is toch niet mogelijk!' stottert Matthis. 'Koning Jean heeft hem twee jaar geleden laten arresteren op beschuldiging van hoogverraad.'

'Dat verraad is nooit bewezen, jongeman. Karel van Navarra werd niet voor het gerecht gesleept, alleen maar opgesloten voor onbepaalde tijd. Dat zette kwaad bloed bij het volk van Normandië, Etienne Marcel heeft Navarra met geweld laten bevrijden. Karel nam daarna zijn intrek in een landhuis te Saint-Denis en hij heeft in het openbaar verklaard dat hij vierkant achter onze revolutionaire beweging staat.' Matthis, wat helderder geworden nu hij iets gegeten heeft, kijkt Maillart onderzoekend aan. Iets in de stem van de wethouder heeft zijn aandacht getrokken. 'U zegt dat op een toon alsof u met die gang van zaken niet al te gelukkig bent,' prevelt hij voorzichtig. Maillart haalt de vette schouders op.

'Ik weet het zelf niet,' zegt hij langzaam. 'Etienne Marcel heeft het volste vertrouwen in Karel van Navarra.'

'Ik niet,' laat Matthis zich heftig ontvallen. 'Karel de Slechte heeft maar één wens: koning van Frankrijk worden. En om dat doel te bereiken zal hij voor geen misdaad of verraad terugdeinzen.' De wethouder heeft aandachtig geluisterd en zegt dan plotseling: 'Je hebt gelijk, jonge vriend. Nu we toch bezig zijn ons te ontworstelen aan de overheersing van de grote heren, kunnen we er beter tot het einde toe mee doorgaan en op zelfbestuur aankoersen. Met het inruilen van de ene koning voor de andere schieten we niets op.' Overdonderd knippert Matthis met de ogen. Zelfbestuur? Zelfs geen koning meer? Dat is iets zo totaal nieuws dat hij het even moet verwerken. 'Hoe ... hoe stelt u zich dat voor?' vraagt hij haperend. 'Waarom kan de macht niet worden uitgeoefend door de mensen die de ruggegraat van dit land zijn: de burgers? Zij zijn de mensen met de hersenen, het geld, de moed om iets nieuws te ondernemen.' Matthis kan zijn oren nauwelijks geloven. Dit gaat nog verder dan hij had durven denken na zijn gesprek met de studenten. Oef, wat een omwenteling! Dan loopt er een rilling langs zijn rug.

'Het.. het kan niet,' fluistert hij. 'God wil dat elk land door een koning wordt bestuurd. We mogen toch niet tegen Gods besluiten ingaan?'

'Nee, dat zeker niet,' zegt Jean Maillart rustig. 'Al kun je natuurlijk de vraag opwerpen of God niet een nieuwe uitverkorene heeft: Etienne Marcel.'

'De ... de kerk,' zegt Matthis haperend, 'de ... de paus, die ... die zal zich verzetten tegen zulke ... eh ... ketterse ideeën.'

'Allicht! Al schijnt het nog niet helemaal tot de paus te zijn doorgedrongen wat er hier precies aan de hand is. Maar goed ook. En onder de hogere geestelijken in Parijs zijn er heel wat, die onze beweging steunen. Waarbij ze onderwijl naar Karel van Navarra lonken ...' Matthis krijgt steeds sterker de indruk dat Jean Maillart niet ingenomen is met een bondgenoot als Karei.

'Ik wilde dat ik me kon aansluiten bij uw beweging,' zegt de jongeman dromerig. Maar intussen werkt zijn brein zeer snel. Burgers zijn vredelievend, bedenkt hij. Ridders en edellieden zijn vechtjassen die elkaar niets gunnen en altijd oorlog voeren, tegen buitenlanders of onder elkaar. Burgers willen alleen geld verdienen, daarvoor hebben ze vrede nodig. Veilige wegen, onbedreigde steden, boeren die rustig het land kunnen bebouwen ... als de burgers het voor het zeggen krijgen, zullen ze dus een beroepsleger oprichten om eventuele vijanden buiten de deur te houden, terwijl zij van Frankrijk het mooiste en rijkste land ter wereld maken. Een beroepsleger zal een goede aanvoerder nodig hebben ... Hij is zo in zijn gedachten verdiept dat hij nauwelijks merkt hoe het wijnhuis vol loopt. Jean Maillart tikt hem op de schouder, Matthis schrikt op.

'Matthis Cuvelier,' zegt de wethouder ernstig, 'kom morgen naar Het Huis met de Pilaren, dan zal ik je voorstellen aan Etienne Marcel. Ontwikkelde jonge kerels als jij kunnen we gebruiken. En je bent een dichter, je kunt ons van dienst zijn.'

'Meent u dat?' vraagt Matthis verrast.

'Wat kan een burgerlijke trouvère als jij anders wensen dan spreekbuis van de vrijheid worden, de revolutie bezingen en het volk van Parijs naar de triomf voeren?' zegt Jean Maillart hoogdravend. Maar juist daardoor stort Matthis terug in de werkelijkheid. 'Ik ... ik kan niet, ik ben niet vrij.'

'Kom nou, een trouvère die niet vrij is?'

Matthis opent de mond om de wethouder te vertellen dat hij naar Parijs is gekomen als boodschapper van Bertrand du Guesclin. Hij bedenkt zich. De prins wordt hier beschouwd als de grote politieke tegenstander van Etienne Marcel. De hele adel is in hun ogen verdacht - en Du Guesclin is een ridder!

Matthis aarzelt, besluit dan zijn mond te houden.

'Ik ... ik zal nog wel zien,' prevelt hij voorzichtig. 'Ik wil er eerst een nachtje over slapen. Wat u me heeft verteld, overdonderde me nogal.'

'Dat kan ik me voorstellen,' knikt Jean Maillart. 'Kom Matthis, laat ons gaan.' Hij staat op en werpt een zilverstuk op de tafel. 'Het wordt me hier te druk. Waar logeer je?'

'In De Gouden Kip, op de rechteroever.'

'Dat is een redelijke herberg en niet ver van de Place de Grève. Meld je morgen maar aan als je een besluit hebt genomen. Ik zal tot aan de noen in Het Huis met de Pilaren aanwezig zijn.'

Jean Maillart baant zich een weg naar de buitendeur, Matthis volgt hem met suizend hoofd en met duizend twijfels in zijn hart.

Terug in de herberg vindt Matthis zijn vriend Clopin met de handen onder het hoofd in de gelagkamer zitten, met voor zich een lege bierkroes. De Breton blijkt hevig uit zijn humeur te zijn. Wanneer Matthis bij hem aanschuift, begint Clopin meteen uit te pakken: 'Wat een ellendige stad, veel te vol en te groot. Je verdwaalt in de stegen, gauwdieven proberen je zakken te rollen, ze hakken onschuldige schildknapen de kop af omdat ze trouw aan hun meester bleven - ik blijf hier geen dag langer!'

'Heb je de terechtstelling gezien?' vraagt Matthis huiverend. 'Ja, pardieu! Die jongens waren nog jonger dan jij bent - het was godgeklaagd! Als je het mij vraagt moesten ze alleen als zondebok dienen, omdat die vervloekte Etienne Marcel de smoor in heeft nu de prins hem wist te ontgaan. Nu die verwaande kwast geen koningszoon meer heeft om te vernederen, moet er bloed vloeien. O, wat haat ik die kerel!'

'Tut, tut, Clopin, Etienne Marcel is niet de eerste de beste, je moet hem vooral niet onderschatten.'

'O nee? Weet je wat ik hoorde vertellen? Dat hij Karel van Navarra uit de gevangenis heeft laten halen. De stomkop! Ik zal je eens wat zeggen: Etienne Marcel durft alleen maar zo'n grote mond op te zetten omdat onze koning in Engeland gevangen zit. Nou, wacht maar, met prins Charles is hij ook nog niet klaar, die zal dit waanzinnige Parijs zwaar straffen.'

Matthis wordt er onrustig van. Maar omdat hij geen zin heeft ruzie te maken met een gewaardeerde strijdmakker van Du Guesclin, zwijgt hij. 'Ben je er achter gekomen waarheen de prins is gegaan?' vraagt Clopin luid.

'Ssst, je trekt te veel de aandacht vriend,' sist Matthis. 'Sedert vannacht is heel Parijs tégen de prins.'

'Kletskoek, hij is onze wettige heerser, hij heeft Bertrand du Guesclin tot ridder laten slaan, op mijn trouw kan hij rekenen. Dat durf ik gerust hardop te zeggen.' Matthis zucht diep.

'Luister Clopin. Ik heb vanmiddag een oude kennis ontmoet die nu een belangrijk man is in het stadsbestuur. Een wethouder. Hij wist me te vertellen waar we de prins kunnen vinden.'

'Aha!'

'Maar ik ... denk je dat het nog enig nut heeft Charles na te reizen?'

'Het is onze opdracht om hem de brief te overhandigen.'

'Jawel, maar ... ik vrees dat hij toch geen geld heeft.'

'Een prins van Frankrijk heeft altijd geld want hij heeft macht,' antwoordt Clopin koppig. 'Waar is hij?'

'Ssst, niet zo luid. Het moet een geheim blijven. De wethouder vermoedt dat prins Charles naar Provins is gegaan, in de Champagne.'

'Mooi, dan kunnen we morgenochtend vertrekken. Die stad hier staat mij niet aan.'

'Mij wel,' laat Matthis zich ontvallen. Clopin staart hem stomverbaasd aan.

'Wat vertel je me nou?'

Zenuwachtig zit Matthis op de bank te draaien, hij zoekt naar woorden, naar uitvluchten. Want opeens weet hij heel zeker dat ook hij in hart en nieren een revolutionair is, een kind van het volk dat genoeg heeft van onderdrukking en uitbuiting. Bretagne lijkt op dit moment zo ver weg. Een uithoek van het rijk waar nooit vrede zal komen zolang de hoge heren elkaar de buit betwisten. Wie kan het verscheurde Bretagne redden? Alleen Bertrand du Guesclin met behulp van het volk. Eindelijk vindt Matthis de juiste woorden en hij vertelt Clopin wat hij denkt dat er is gebeurd en waarom Bertrand du Guesclin eindelijk zijn riddersporen kreeg en op een hoge post in het leger werd benoemd. Clopin gelooft er geen woord van.

'Ik heb de oorkonde gezien en die was ondertekend door de prins,' zegt hij halsstarrig.

'Jawel, maar de prins heeft al ruim een jaar lang naar de eisen van Etienne Marcel moeten luisteren en kon niets doen zonder diens toestem-mingt,' werpt Matthis tegen. 'Dus begrijp je nu, wat ons te doen staat?

Om Bertrand echt van dienst te kunnen zijn moet ik vriendjes worden met Etienne Marcel. Hij is de man die in de komende jaren de macht in Frankrijk zal krijgen en die een beroepsleger nodig zal hebben om de Engelsen eruit te gooien. De macht aan de burgers is een mooie kreet, maar de vijanden van Frankrijk zijn talrijk en moeten bestreden worden. Daarvoor heb je een leger nodig, maar vooral een goede generaal. Bertrand du Guesclin is daarvoor in de wieg gelegd. Ik zie het als mijn taak om dat aan Etienne Marcel duidelijk te maken.'

'Jij bent een dwaze fantast,' gromt Clopin. 'Denk je dat een hooghartige gildemeester naar een liedjeszanger zal luisteren?'

'Jawel,' zegt Matthis zelfbewust. 'Ik vertelde je toch al dat die oude kennis van mij intussen wethouder van Parijs is geworden? Hij heeft me uitgenodigd om morgen op Het Huis met de Pilaren te komen. Etienne Marcel is daar ook meestal. Het is gewoon het stadhuis van Parijs geworden.' Clopins ogen worden groot.

'Jij hebt, nauwelijks een dag in Parijs, al vrienden bij de machthebbers?' vraagt hij vol ontzag. 'Pardieu, dat is snel!'

'Ik kwam op mijn negende jaar in Parijs en werd op slag beroemd,' zegt Matthis trots. 'Ze zijn me hier nog niet vergeten. Ik ben nu geen wonderkind meer zoals toen, maar ik weet de weg, ik ken vele mensen en ik kan hier meer voor Bertrand du Guesclin bereiken dan waar ook.' De Breton is nog niet overtuigd. Plotselinge omwentelingen liggen hem niet; zijn boerenaard, ingesteld op behoudendheid, verzet zich ertegen. 'Dit riekt naar ontrouw, Matthis,' zegt hij hoofdschuddend. 'O nee, dat is het niet! Ik denk aan Frankrijk. Dat is mijn land en dat zal ik eeuwig trouw blijven. Mensen zijn tijdelijke wezens, makker, maar het land zal er altijd zijn, tot aan de jongste dag. Aan dat land ben ik trouw verschuldigd, niet aan een mens.'

'Ook niet aan Bertrand du Guesclin?' vraagt Clopin teleurgesteld. 'Hij is Frankrijk. Hij is even ruig als de bodem, even onwrikbaar als onze bergen, even eerlijk als de zee, even onstuimig als de stormen die de kust beuken,' zegt Matthis. 'En het is vooral in zijn belang dat ik nog een poosje in Parijs wil blijven, om te zien wat ik voor hem kan doen. Voor hem én voor Frankrijk.'

'Kletskoek. Al zou jouw Etienne Marcel keizer van de wereld worden, Bertrand zal nooit zijn woord tegenover de kroonprins breken.' Matthis is daar niet zo zeker van. Een meester is een meester. Als die meester sterft, of wordt vervangen door een andere, heeft de onderdaan zich maar te schikken. Dat is de eenvoudige stelregel van alle lagere edellieden, dus ook van Du Guesclin. Wanneer Etienne Marcel de macht grijpt over heel Frankrijk zal Bertrand hem dienen, dat staat vast. Want Bertrand du Guesclin dient - juist als Matthis - geen meester maar zijn land. Dat is niet hetzelfde, meent de jongen, al denkt Clopin van wel. Maar hoe leg je zo iets ingewikkelds uit aan een Bretonse partizaan? 'In elk geval ga ik naar de prins,' zegt Clopin vasthoudend. 'Dat is mij opgedragen en die opdracht zal ik uitvoeren.' Matthis krijgt plotseling een inval.

'Doe dat, vriend,' zegt hij warm. 'Twee ijzers in het vuur zijn beter dan één. Jij gaat naar Provins, je stelt prins Charles de brief ter hand en je zorgt dat je Bertrands achterstallige soldij loskrijgt. Ik blijf hier en verdedig Bertrands belangen bij de nieuwe meesters.'

'Voorlopig is Etienne Marcel geen meester, maar een doodgewone rebel,' bromt Clopin onwillig.

'Hij zal meester worden, want zijn denkbeelden zijn goed.' Ook Matthis kan koppig zijn. Clopin snuift.

'Wie zit je nu voor de gek te houden, mij of jezelf? Van deze revolutie kan toch niks goeds komen. We zijn in oorlog Matthis en om de Engelsen te verslaan heb je geen denkbeelden nodig, maar dit.' Met die woorden ontbloot Clopin zijn arm, de harde gespierde arm van een Bretonse partizaan. Behaaglijk laat hij zijn spieren rollen onder de verbrande huid. 'Heeft jouw mooie Etienne Marcel die ook?'

'Marcel heeft hersens,' zegt Matthis stug.

'Vandaar dat hij Karel de Slechte liet bevrijden,' merkt Clopin droogjes op.

Daartegen heeft Matthis geen verweer. Ook in zijn ogen is dat een domheid, maar wat weet hij eigenlijk van hogere politiek? Hij weet alleen dat in de ideeën van Etienne Marcel iets schuilt dat hij als goed en waar herkent, iets dat op de bodem van zijn ziel lag te sluimeren en dat werd gewekt door de woorden van Jean Maillart.

'Laten we niet kibbelen, Clopin,' zegt hij moe. 'We begrijpen elkaar toch niet.'

Clopin grijnst. 'Hoe lang denk je hier te blijven hangen?' vraagt hij ongemakkelijk.

'Zolang als nodig is in het belang van Du Guesclin. Ga jij nu morgen maar naar Provins en laat de zaken hier aan mij over. Vertel Bertrand dat ik hem niet in de steek heb gelaten, maar voor hem werk. Zul je dat doen?'

'Hij zal woest op je zijn,' voorspelt Clopin grimmig.

Matthis hoopt van niet. Bertrand du Guesclin is intelligent, hij zal het begrijpen. Maar Clopin heeft nog iets op zijn hart.

'Geef mij dan je reisbeurs,' zegt hij koud, 'als je zo goed aangeschreven staat bij de hoge heren hier, heb je die niet nodig.'

Om zijn onverzoenlijke makker wat gunstiger te stemmen, geeft Matthis hem zijn zin, al wordt het hem koud om het hart bij de gedachte dat hij, zonder een sou op zak, zal moeten leven in een stad die in volle opstand is.

13 Duvelstoejager van de revolutie

De volgende morgen vertrekt Clopin al vroeg en Matthis gaat naar Het Huis met de Pilaren. Tegenover de brede voorgevel, links van de fontein staat het schavot waar de vorige dag de jonge schildknapen het leven moesten laten. Het is nog niet schoongemaakt, de afgehouwen hoofden zijn op een staak geprikt; vliegen zwermen er zoemend omheen. Matthis wil er niet naar kijken. Openbare terechtstellingen zijn niets bijzonders, die horen bij het dagelijks leven, maar op de een of andere manier geeft de aanblik van het besmeurde schavot en de aasvliegen Matthis het gevoel dat hij iets zondigs passeert. Iets dat niet past bij de glans van Etienne Marcels denkbeelden. Hij zet zijn onbehagen van zich af en meldt zich bij de portier. Het gaat heel gemakkelijk; hij hoeft alleen maar zijn naam te noemen en onmiddellijk wordt hij naar een grote kamer op de eerste verdieping gebracht. Jean Maillart zit achter een schrijftafel, omringd door een tiental ambtenaren. De mannen zijn bewapend, kennelijk maken ze deel uit van de stadswacht en krijgen ze hier hun bevelen.

Als ze weg zijn, pakt Jean Maillart Matthis bij de arm en leidt hem naar het venster vanwaar ze een goed overzicht hebben over de Place de Grève en de aangrenzende Seinekade.

'Sedert mensenheugenis,' zegt Jean Maillart plechtig, 'is het koninklijk paleis op de Isle de la Cité het centrum van Parijs geweest. Ook dat is veranderd, nu klopt het hart van de hoofdstad hier, op de Place de Grève. Er breekt een nieuwe tijd aan Matthis Cuvelier. De schilderkunst heeft zich vernieuwd, de dichtkunst en de muziek hebben een nieuwe klank gekregen, het hele aardse leven zal vernieuwd worden. Uit de chaos van de oorlog rijst een nieuwe wereld op, zonder corruptie en bedrog, zonder pralend heldenvertoon en slecht verborgen lafheid.' Het klinkt Matthis Cuvelier inderdaad als muziek in de oren, maar toch loopt het hem weer koud over de rug als hij op het schavot daar beneden een paar kraaien ziet neerduiken. Zwarte sinistere kraaien die pikken naar de afgehouwen hoofden. Hij wendt zich af.

'Zeg me wat ik doen moet monsieur Maillart,' prevelt hij. 'Uw revolutie is ook de mijne.'

'Blij te horen dat je een besluit hebt genomen, jongeman. Kom mee, dan zal ik je eerst voorstellen aan Etienne Marcel. Straks presideert hij zijn raad en dan is hij voorlopig niet te spreken.'

Ze verlaten het vertrek en betreden een ander dat nog ruimer is, bijna een zaal. En daar staat Matthis Cuvelier dan tegenover de grote man van Parijs, de ziel van de revolutie. Hij buigt een knie, kust de zoom van het rood-blauw gewaad.

'Knielen voor mensen doen we niet meer jongeman,' zegt de provoost kil, 'alleen voor God.'

Etienne Marcel is van beroep lakenkoopman. Hij is deken van het gilde der lakenhandelaren, provoost van Parijs, zoveel als burgemeester. Twee rijke huwelijken hebben een welgesteld man van hem gemaakt. Zijn winkel en woonhuis liggen op het Isle de la Cité, in de wijk van de textielhandelaars, maar enkele jaren geleden heeft hij twee grote panden op de Place de Grève gekocht, ze tot één huis laten verbouwen en daar zijn kantoor gevestigd: Het Huis met de Pilaren zoals de Parijzenaars het noemen. Marcel heeft er het stadhuis van gemaakt: van hier stromen de bevelen over de hoofdstad, hier worden de zaken geregeld die de stad betreffen. De afvoer van vuilnis, toezicht op de markten, de organisatie van de stadswacht, de versterking van de muren, de regeling van maten en gewichten, zelfs het toezicht op het geldwezen heeft Marcel tot zich getrokken. Hij heeft belangrijke handelsverbindingen over heel Europa, vrienden onder de rijke kooplieden in Brugge, Gent, Kortrijk en Ieperen, hij kent alle bankiers, wisselaars en juweliers van Parijs en oefent een geweldige macht uit. Maar als Matthis hem in de ogen kijkt, weet hij dat hij tegenover een eerlijke vent staat die niet uitsluitend aan zijn eigen belangen denkt maar die een droom koestert, te groot voor woorden.

'Matthis Cuvelier is een trouvère en een ontwikkelde knaap,' stelt Jean Maillart zijn beschermeling voor. 'Als kind heeft hij triomfen gevierd in Parijs. Wie hem hoorde zingen meende een engel te horen. Nu is hij een man geworden, hij heeft veel gereisd en veel ervaring opgedaan. Enkele dagen geleden is hij in Parijs aangekomen en hij heeft zich bereid verklaard onze beweging te steunen met al zijn talenten en geestdrift. Nietwaar, Matthis?'

De jongeman kan alleen maar knikken. De nabijheid van de provoost vervult hem met zoveel eerbied dat hij nauwelijks een woord kan uitbrengen.

'Wat bracht je naar Parijs, trouvère? Onze rebellie?' vraagt Etienne. 'Nee monsieur. Ik was de heraut van een Bretons ridder, Bertrand du Guesclin, de verdediger van Rennes.'

'Aha.'

'Ridder Du Guesclin is sinds kort gouverneur van de vesting Pontorson, maar heeft in drie maanden geen soldij ontvangen voor hemzelf of zijn ruiters.'

'Het oude liedje,' zegt Marcel. 'De prins neemt goede mensen in dienst, maar komt zijn beloften niet na en laat hen verhongeren. Als ze dan naar de vijand overlopen, door de nood gedreven, klaagt hij dat ze hem verraden hebben.'

In de warme stem klinkt zoveel bitterheid en haat door, dat Matthis snel opkijkt.

'De belangen van ridder Du Guesclin zullen ongetwijfeld door u beter worden behartigd dan door zijn eigen leenheer,' zegt hij snel. Marcel fronst de wenkbrauwen.

'Mijn bestuur verdedigt de voorrechten van de adel niet, Matthis Cuvelier,' zegt hij streng.

'De adel!' roept Matthis, 'maar dat is het nu juist. Bertrand du Guesclin is niets dan een vrije boer met een piepklein bezit en de adel minacht hem. Hij heeft tien volle jaren op zijn ridderslag moeten wachten omdat de maarschalken zich ertegen verzetten. Bertrand is de leider van het volk, monsieur en Rennes heeft hij weten te behouden met de hulp van de poorters.'

Etienne Marcel haalt de brede schouders op.

'Bretagne ligt ver van Parijs,' zegt hij onverschillig. Matthis' adem stokt. Was het dan toch niet Marcel die voor Bertrands promotie verantwoordelijk was?

'In elk geval doet het me genoegen, Matthis Cuvelier, dat je je adellijke meester verlaten hebt om je aan de zijde van de burgerij te scharen. Je bent welkom en we zullen een goed gebruik van je weten te maken.' Met een handgebaar geeft de provoost te kennen dat het gesprek is afgelopen. Teleurgesteld volgt Matthis zijn beschermheer naar diens eigen vertrek.

'Ik heb weinig tijd voor je deze ochtend, jongeman,' zegt Jean Maillart, 'ik moet straks ook in de raad aanwezig zijn. Mijn secretaris zal je brieven geven om te kopiëren, tegen de noen zien we elkaar weer.'

Zo wordt Matthis Cuvelier schrijvertje in dienst van de revolutie. Hij had er zich meer van voorgesteld, maar hij verbijt zijn teleurstelling en schrijft. Het zijn brieven voor de machtige Vlaamse handelssteden waarin Etienne Marcel zijn denkbeelden uiteen zet. Hij zoekt bondgenoten. Nu de prins hem is ontgaan, beseft de provoost dat er moeilijkheden op komst zijn. De revolutionaire ideeën zijn reeds overgeslagen naar verschillende steden in Noord-Frankrijk en Vlaanderen, maar wat Marcel nodig heeft is geen schouderklopje, maar regelrechte steun. Ondanks het feit dat Matthis zich grotere daden kan voorstellen dan het domweg vervaardigen van kopieën raakt hij toch in de ban van de brieven. Het vloeiende proza van Etienne Marcel betovert hem. Het zijn vooral de zinsneden over de noden van het volk die Matthis in het hart raken. Etienne Marcel blijkt daarvoor een open oog te hebben.

Als duvelstoejager van Het Huis met de Pilaren wordt Matthis in de volgende dagen ook herhaaldelijk als boodschappenjongen gebruikt. Met trots en vreugde draagt hij de rood-blauwe baret die hij van de studenten heeft gekregen en de zwerftochten door de stad geven hem de gelegenheid de stemming van de poorters te peilen. Hij merkt op, dat alle partijgangers van Marcel - en dat is vrijwel iedereen die geld en goederen bezit maar niet van adel is - de gekleurde baretten dragen en het lagere volk aapt hen na. Maar wat hij eveneens opmerkt, is dat dit lagere volk nauwelijks weet wat het van de toestand moet denken. Parijs herbergt niet uitsluitend deftige poorters, kooplieden en knappe ambachtslui. In de nauwe straten, in de ateliers en langs de Seinekaden wemelt het van losse arbeiders, dieven, bedelaars, aan lager wal geraakte handwerkslieden en invaliden. Wie de machtsstrijd ook zal winnen, de provoost of de prins, voor deze grauwe massa armen zal waarschijnlijk weinig veranderen. Voor geen van beide partijen tellen de armen mee. Dus is het juist de laagste klasse die voortdurend omzwaait. Wie hun maar enige vage beloften doet, kan op hun steun en geestdrift rekenen. Met het conservatisme van de armen hebben ze de neiging het koningshuis trouw te blijven, vooral omdat de bisschoppen hen daartoe aanmanen. Maar hun belustheid op chaos doet hen toch telkens de zijde van de opstandige burgers kiezen, want in troebel water is het goed vissen. Volksoplopen en relletjes zijn altijd een mooi werkterrein voor zakkenrollers, zwendelaars, charlatans, kwakzalvers en voor hen die van de hand in de tand moeten leven. Overal waar het spannend wordt, kun je ze ontmoeten: loerend op een kans om een beursje mee te pikken in de algemene onrust. Onbetrouwbaar uit nood, gewapend met de sluwheid van de dommen, schreeuwend, dringend en dan snel verdwijnend met een gestolen zilverstuk, dragen juist zij ertoe bij om elke bezoeker van de hoofdstad het gevoel te geven: hier gebeurt iets belangrijks. Hier wordt een nieuwe wereld, een nieuwe regeringsvorm geboren. Dat alles is echter schijn. De volksgunst rolt af en aan als eb en vloed. Het ene ogenblik is iedereen, tot de armzaligste bedelaar toe, vóór Etienne Marcel, het volgend ogenblik wordt er hardop op hem gescholden en ontstaan er oploopjes omdat de prijzen van het brood werden verhoogd.

Marcels politiemacht, zeker tweeduizend man sterk, herstelt met harde hand de orde, arresteert ophitsers en zakkenrollers en wordt algemeen gevreesd, maar ook wel eens met vuil en stenen bekogeld. De stemming in de stad wisselt van dag tot dag.

Matthis Cuvelier, jong, geestdriftig en vol idealen, raakt er steeds meer door in verrukking. Hij voelt zich een deel van die eb- en vloedbeweging, hij beweegt zich in de schaduw van machtige mannen uit wier geest de nieuwe wereld wordt geboren. In de gangen van Het Huis met de Pilaren vangt hij van tijd tot tijd enkele woorden op, in het voorbijgaan gewisseld, die als druppels honing in een zere keel vallen. 'In Clermont hebben ze twee edellieden uit het stadsbestuur gezet.'

'In Amiens wordt het gereedkomen van de nieuwe ommuring met een uitbundig feest gevierd en de poorters hebben aan de buitenzijde grote schilden opgehangen: Weg met de adel.'

Zulke geruchten doen Matthis geloven dat heel Frankrijk al in opstand is en dat het spoedig gedaan zal zijn met de macht van de hertogen, graven en baronnen. Dat Etienne Marcels revolutionaire beweging slechts een klein gebied beslaat en dat andere steden wel aarzelend hun steun toezeggen maar het bij woorden laten, beseft de trouvère nauwelijks. Hij begrijpt dan ook niet goed waarom Etienne Marcel soms zo somber loopt te kijken en waarom Charles Toussac, de wethouder die zulke schitterende redevoeringen kan afsteken, op sommige dagen zijn zuidelijke zwier schijnt te verliezen en vloekend door de zalen van het stadhuis beent. Wat is er toch aan de hand?

Op een stralende dag in mei wordt het Matthis plotseling duidelijk. Prins Charles heeft een tegenzet gedaan die er niet om liegt: hij heeft ridder De Joigny opdracht gegeven zich meester te maken van de sterke vesting Meaux ten noordoosten van Parijs. Dit oersterke kasteel ligt aan de rivier de Marne en die rivier is een van de levensaders van de hoofdstad. Voortaan wordt de scheepvaart op de Marne beheerst door een trouw dienaar van de kroonprins en hij kan de toevoer van levensmiddelen uit die richting afknijpen. Dat ziet er hachelijk uit. De afgrendeling van de Marne betekent een sterk verminderde aanvoer van voedsel en dus honger. De Parijzenaars beseffen meteen dat dit nog maar een begin is: prins Charles blijkt buiten de muren een sterkere tegenstander te zijn dan ze hadden verwacht. Onmiddellijk stellen de poorters weer alle hoop op Etienne Marcel, de grote tegenspeler van prins Charles. Hij moet redding brengen.

Er is iets wat Matthis niet begrijpt. Het valt hem op hoe scherp de stem van de provoost wordt zodra hij de naam van prins Charles noemt. Het is duidelijk: Etienne Marcel koestert voor Charles een afkeer die hij niet kan verbergen. Waarom?

Als het nu Jean Maillart was die met zoveel haat over het hof spreekt! Maillart heeft alle reden om verbitterd te zijn. Toen hij zich een jaar geleden aansloot bij de revolutionairen, heeft Charles al zijn bezittingen in beslag laten nemen en hem het handeldrijven verboden. Dat bracht Maillart aan de rand van de afgrond en het was Etienne Marcel die hem redde, met geld en met een hoge post in zijn revolutionair bestuur. Etienne Marcel echter dankt juist zijn grote welstand aan het feit dat hij jarenlang het verkwistende hof in Parijs van de fijnste stoffen voorzag, dat hij kant uit Vlaanderen, zijde uit de Provence, laken uit Brugge importeerde en met hoge winsten aan de adellijke heren verkocht. Jean Maillart werd straatarm door toedoen van de kroonprins; Etienne Marcel is schatrijk geworden door de prachtlievendheid van het koningshuis. Toch is het Marcel die een ondoorgrondelijke afkeer heeft van de prins en niet Jean Maillart. Merkwaardig!

Matthis Cuvelier woont nog steeds in De Gouden Kip. Van het stadsbestuur ontvangt hij een klein salaris dat hij handig weet aan te vullen door 's avonds in de gelagkamer op te treden. De studenten met wie hij de eerste avond al vriendschap heeft gesloten komen regelmatig terug om hem te horen zingen. Ze brengen vrienden mee en Matthis wordt waanzinnig populair bij de jonge mensen van Parijs. Het meeste succes heeft hij met een lied op de boeren. Luid en helder schalt zijn stem bij het flakkerende olielicht door de gelagkamer:

'O God, aanschouw de noden van het volk,

En haast U hun lijden te verzachten.

Helaas, het beeft van honger, koude, angst,

Heeft het dan zo zwaar gezondigd?

Men heeft het volk zijn goed ontstolen.

Het heeft geen schepel koren meer

Om naar de molen te brengen.

Men neemt het wol en linnen af,

Slechts water krijgt het nog te drinken,

En gras om de lege maag te vullen.

O God, aanschouw de noden van het volk,

En schaar U aan onze zijde ..."

Het Klaaglied over de Slag bij Poitiers wordt niet meer gezongen in Parijs. Sedert prins Charles de Marne heeft laten afsluiten, heeft Etienne Marcel alle kopieën die van dat opstandige gedicht de ronde deden in beslag laten nemen en laten verbranden. Enkele exemplaren zullen aan die vernietiging wel ontkomen zijn, vermoedt Matthis. Ofschoon hij het uit zijn hoofd kent, waagt hij het niet om het voor te dragen in de herberg. Het is te koningsgezind, de heldenrol van koning Jean wordt er te veel in verheerlijkt. Schelden op de adel is de grote mode in Parijs. Maar over de heldhaftige koning moet gezwegen worden. Is het Clopin intussen gelukt tot prins Charles door te dringen en de soldij voor Du Guesclin los te branden? vraagt Matthis zich soms af. De tegenzet van de kroonprins heeft Parijs van de wereld afgesloten, vooral omdat de hertog van Orléans ten westen van de stad bezig is troepen samen te trekken. De poorten gaan dicht, geen mens kan meer passeren of hij moet kunnen bewijzen dat hij in opdracht van de provoost reist. Het stadsbestuur vreest voor verraad, voor spionnen van de prins in de stad, voor samenzweringen tegen het nieuwe regime. De censuur wordt verscherpt en bijna elke dag vinden er arrestaties plaats. Burgers die zich openlijk tegen Marcel durven keren, lopen grote kans in de kerkers van de Grote Burcht te verdwijnen, een machtig bolwerk op de rechter Seine-oever dat dienst doet als stadsgevangenis. De hertog van Orléans maakt zich meester van de pontveren op de Seine, ten westen van de stad en nu is ook de tweede levensader van Parijs af gekneld. Maar waar is prins Charles?

Matthis hoort van Jean Maillart, die er steeds zorgelijker gaat uitzien, dat de jonge kroonprins de Champagne heeft verlaten en zijn intrek heeft genomen in het paleis te Vincennes, onbehaaglijk dichtbij. Het is duidelijk dat hij een aanval op Parijs voorbereidt. De Parijzenaars, verontrust door het stijgen van de prijzen - schaarste heeft altijd duurte tot gevolg - beginnen bang te worden. Gaat dit een hongerzomer worden? Tot Matthis' afgrijzen doet het schavot op de Place de Grève regelmatig dienst. Er gaat geen week voorbij of het armezondaarsklokje van de Saint Jean de Grève laat zijn zilveren tonen over het plein vallen. Het sinistere tromgeroffel kondigt de bijlslag van de beul aan en nodigt de vliegen uit tot een feestmaal. Is dat nodig? vraagt Matthis zich af. Herbergt Parijs zoveel vijanden van de revolutie?

De meimaand begint op haar eind te lopen, de zomerhemel welft zich over Parijs, over het kokende, ziedende, van onrust trillende Parijs. Matthis Cuvelier loopt door de straten, verricht koeriersdiensten, bezingt de revolutie, hij beleeft korte liefdesavonturen zoals elke vrije trouvère en probeert doof te blijven voor de twijfels die in zijn hart beginnen te groeien. Natuurlijk heeft de rebellie vele vijanden, natuurlijk moeten die vijanden vernietigd worden, omdat ze een gevaar betekenen voor het ideaal dat de provoost voor ogen staat. Matthis beschuldigt zichzelf van zwakheid, omdat de terechtstellingen hem met zoveel afkeer vervullen. Hij wil niet twijfelen aan de heilzaamheid van Marcels maatregelen. Zo min als hij wil twijfelen aan de noodzaak van de geheime politie, die invallen doet in wijnhuizen en kroegen om de daar verzamelde leden van de oppositie te arresteren. Dat is allemaal nodig, houdt hij zichzelf voor. Droevig, maar nodig.

Hij loopt door de stad en ziet boven de schuttingen van de tuintjes de boomtoppen priemen, lichtgroen en vol beloften. Een halfwas varken loopt hem voor de voeten, hij trekt het dier plagend aan de staart, waartegen het met groot misbaar protesteert. Matthis lacht schallend. Het is bijna zomer, hij is jong en gezond, wat zal hij zich dan zorgen maken over de 'vijanden van de revolutie'? Etienne Marcel zal wel weten wat hij doet, hij zal geen onschuldigen ter dood veroordelen. De arme zondaars die op de Place de Grève hun hoofd verliezen zijn handlangers van de adel, van de uitbuiters, ze verdienen de dood.

Zo smoort Matthis zijn twijfels en om iets goed te maken jegens zichzelf en vooral jegens Du Guesclin doet hij wat hij kan om de reputatie van de Bretonse geweldenaar in Parijs meer bekendheid te geven. Tegenover Jean Maillart hangt hij boeiende verhalen op over het beleg van Rennes, over Du Guesclins haat jegens de Engelsen - om dan tot de verbijsterende ontdekking te komen dat zelfs over Engelsen geen kwaad meer mag worden gesproken in Parijs. Karel van Navarra, de bondgenoot van Etienne Marcel heeft werkloos geworden Engelse soldeniers in dienst genomen en dat zijn nu opeens ook bondgenoten! Etienne Marcel, die het vredesverdrag met Engeland heeft doen afketsen, schijnt nu op steun van Engelse huurlingen te rekenen ...

Matthis komt tot de slotsom dat hij van hogere politiek maar weinig begrijpt. Zijn voorzichtigheid doet hem zwijgen, maar in stilte vraagt hij zich af: De burgers die op de Place de Grève worden onthoofd, zijn dat wellicht ook mensen die er niet meer uit wijs konden worden en die zich daarom tot verkeerde handelingen lieten verleiden? Sterven zij aan een misverstand?

14 De Jacquene

De warme meimaand eindigt in een geweldig drama. In Het Huis met de Pilaren komen ontstellende berichten binnendruppelen en spoedig worden deze geruchten gevolgd door de eerste vluchtelingen. Ten noorden van de hoofdstad zijn onverwachts de boeren in opstand gekomen. Bij stukjes en beetjes hoort Matthis Cuvelier wat er gaande is:

Het begon met een ongelukje. Een groep landbouwers, terugkerend van de markt stuitte onderweg op een aantal ruiters, waaronder twee ridders. De boeren meenden te doen te hebben met een roversbende en gingen tot de aanval over. Tot hun eigen verrassing wonnen ze het gevecht: de beide ridders sneuvelden, evenals het grootste deel van de ruiters. Toen pas drong het tot de boeren door dat ze zich hadden vergist en ze begrepen dat het misverstand gruwelijke gevolgen zou hebben. Franse edellieden doodgeslagen door dorpers! Zo iets kon niet ongestraft blijven.

Uit angst voor de woede van de landadel riepen de boeren de hulp in van vrienden - en de opstand was geboren. De ontevredenheid onder het landvolk was groot. Jaar na jaar waren ze onderdrukt van twee zijden: aan de ene kant door de eigen heren, aan de andere kant door rondzwervende compagnieën die het platteland afstroopten en die Frankrijk beschouwden als een wingewest waarin naar hartelust geplunderd kon worden.

Maar nu zijn de boeren het beu en beginnen terug te slaan. Hun eigen landheren komen het eerst aan de beurt.

Razend snel grijpt de opstandige beweging om zich heen. Binnen enkele dagen hebben duizenden boeren zich verenigd. Ze bestormen landhuizen en kastelen, vermoorden de adellijke bewoners en steken de boel in brand. Gewapend met harken, hooivorken, zeisen, knuppels en dolken rollen ze als een hete springvloed over de velden en gaan te keer als beesten. De maat is vol. Ze stellen geen politieke eisen, hun enige drijfveer is wanhoop, hun enige tactiek is geweld.

De vluchtelingen die Parijs binnenkomen spreken van onnoemelijke gruwelen en vreselijke verwoestingen. De Parijzenaars verlenen hun gastvrijheid, maar menig redelijk burger twijfelt enigszins aan al de verschrikkingen die hij te horen krijgt. Overdrijven die vluchtelingen de zaak niet? Of zijn de verhalen over moord, brandstichting en martelingen een onhandige poging om hun eigen lafheid te verontschuldigen? Zo erg kan het toch niet zijn?

'Ik begrijp het niet,' zegt Matthis Cuvelier tegen Jean Maillart. 'Hoe kunnen boeren die geen enkele ervaring hebben in oorlogvoering met hun houten rieken kastelen bestormen en innemen?'

'Vergis je niet in de kracht van het volk jongeman,' antwoordt Maillart. 'De boeren zijn beter bewapend dan je denkt, ze hebben zich al vele jaren tegen de plundercompagnieën moeten verdedigen en menige boer bezit een dolk, een goedendag of zelfs een zwaard. Gestolen of in het geheim gesmeed, wie zal het zeggen?'

'Ik moet steeds denken aan de regels van het Klaaglied waarin Jacques Bonhomme wordt geprezen,' zegt Matthis. 'Kan het zijn, dat...'

'Stil, praat niet over het Klaaglied!'

'Dat doe ik wel! Zou het invloed hebben gehad op de boeren?' Jean Maillart antwoordt niet.

Jacques Bonhomme, dat is de half spottende, half waarderende bijnaam van de Franse boer. Nu die boeren het laatste restje zelfbeheersing hebben verloren, in heel de streek rond Beauvais de kastelen roken en de noodklokken luiden, krijgt de boerenopstand een naam: de Jacquerie. De 'oorlog van de niet-adel tegen de adel' heeft er een dimensie bijge-kregen. Het zijn niet langer uitsluitend zelfvoldane burgers die zich verzetten tegen het bewind van de hoge adel, ook het lagere volk laat van zich horen, met een golf van geweld en onstuitbare furie. 'Hebben ze een aanvoerder?' vraagt Matthis. Jean Maillart knikt.

'Een zekere Guillaume Cale, een hereboer uit Mellot,' zegt hij. 'Het schijnt dat deze Cale enige militaire ervaring heeft en bovendien is hij een verstandig man, hij doet wat hij kan om de wreedheden van de opstandelingen te beperken. Hij heeft al een boodschap aan Etienne Marcel gestuurd, waarin hij ons om steun verzoekt in zijn strijd tegen de adel.'

'Geweldig,' juicht Matthis. 'Dat doen we toch zeker! De steden in opstand, de boeren in opstand - nu is het spoedig gedaan met de macht van de hoge heren!'

'Denk je?' prevelt Jean Maillart. 'Niet dan?'

'Ik weet het niet Matthis, ik weet het werkelijk niet. De boeren zijn niet tegen de koning. Hun strijdkreet luidt: "Montjoye" en dat is het koninklijk devies. Ze zijn opgestaan tegen hun eigen heren; van Marcels politieke drijfveren begrijpen ze niets. Ze willen niet langer beroofd worden niet langer voor niets werken en daarbij 's winters van kou en hon-er creperen. Dat is al. Boerenopstanden zijn er al zoveel geweest, meestal worden ze binnen enkele weken bloedig onderdrukt en dat zal dit keer ook wel gebeuren.'

'Niet als Parijs een bondgenootschap met hen sluit,' roept Matthis. 'Bij God, we kunnen ze toch niet in de steek laten? Ze kunnen het misschien niet zo mooi zeggen als Etienne Marcel, maar ze bedoelen hetzelfde!' Jean Maillart kan een glimlach niet onderdrukken bij zoveel jeugdig enthousiasme.

'Mijn beste Matthis, je laat je meeslepen. De boeren streven een ander doel na dan wij. Ze snijden hun landheren de keel af, maar de koning blijven ze erkennen. Een land zonder koning kunnen die domme dorpers zich niet voorstellen.'

'Wilt u zeggen, dat Etienne Marcel weigert Cale te hulp te komen? Dat is toch niet mogelijk!' roept Matthis briesend.

'Etienne Marcel heeft Cales voorstel om gezamenlijk op te trekken niet verworpen, maar ook nog niet aangenomen. Hij is voorzichtig en daarin heeft hij gelijk, want de adel zal zich bij deze golf van geweld niet neerleggen. En hun partij is nog altijd groot en machtig.'

'Poeh, ze vluchten als hazen,' zegt Matthis minachtend. 'Ze komen Parijs binnen, op een schoen en een slof, helemaal in paniek ... Wat is er over van hun hooghartigheid, pronk en glorie? Als doodsbange mensjes komen ze achter onze muren schuilen, beroofd van al hun rijkdom en macht, als bedelaars ...'

Jean Maillart is er de man niet naar om zich met dwaze illusies te voeden en zich door schijn het hoofd op hol te laten jagen. Ernstig zegt hij: 'Matthis, je vergist je. Wat Parijs binnenvlucht zijn de vrouwen, de kinderen en oude mannen. Misschien een paar lafaards. Maar edellieden blijven niet weglopen, ze zullen zich verenigen en hun gedode standgenoten wreken. Let maar op mijn woorden.'

'Ze durven niet,' zegt Matthis fier.

De volgende dag wordt Matthis Cuvelier weer aan het schrijven van brieven gezet. Daaruit komt hij te weten dat Etienne Marcel inderdaad heeft besloten de opstandige boeren te hulp te komen. De provoost laat twee goed getrainde legertjes van poorters vormen. Het eerste daarvan trekt op naar Ermenonville, een sterke vesting die in handen is van de prinsgezinde ridder Robert de Lorris. Samen met Cale en de helft van het boerenleger nemen de Parijzenaars zonder veel moeite de vesting in. Het eerste grote succes is geboekt.

Matthis is in de wolken. Het gaat goed! Hij vergeet op slag al zijn twijfels van de laatste weken en hij is ervan overtuigd dat ook de tweede onderneming die Etienne Marcel met de boeren op touw heeft gezet, de herovering van de vesting Meaux, zal slagen. Dan kan Parijs weer eten en zelfs de onwilligste Parijzenaars zullen moeten toegeven dat de provoost zich niet in de eerste plaats door zijn haat jegens de kroonprins laat drijven, maar voor alles het belang van het volk in het oog houdt. En daarin vergist Matthis zich dan weer.

Meaux wordt niet alleen fel verdedigd, maar op het moment dat de boeren en de Parijzenaars hun aanval inzetten, komen adellijke hulptroepen opdagen. Het Parijse contingent slaat op de vlucht, de onervaren boeren delven het onderspit en worden teruggedreven in de richting van Mellot. De opheffing van de blokkade is mislukt. Pas twee dagen later ontdekt Matthis waaróm het moest mislukken.

De aanval op de vesting Meaux had een heel ander doel dan het vrijmaken van de Marne. Enkele weken tevoren heeft prins Charles zijn jonge vrouw Jeanne, de toekomstige koningin van Frankrijk, in het sterke kasteel van Meaux ondergebracht, in gezelschap van een nichtje en een tante. Geen wonder dat de vesting zo goed verdedigd werd! En Etienne Marcel wist dat. De hele aanval was er op gericht de kroonprinses in handen te krijgen zodat de provoost haar als gijzelaarster tegenover prins Charles kon uitspelen. Matthis Cuvelier is een nieuwsgierige jongeman, hij wil van alles het fijne weten omdat het hem zo boeit, maar als hij de ware achtergrond van de aanval op Meaux te horen krijgt, duizelt het hem toch even. Daar wisten de Parijzenaars niets van. Die meenden dat het er om ging de voedselvoorziening veilig te stellen. Jean Maillart, die een zwak heeft voor Matthis en graag al zijn dringende vragen beantwoordt, kijkt toch even vreemd op als Matthis hem overvalt met zijn verontwaardiging.

'Waarom haat Etienne de prins zo dat hij hem zelfs van zijn jonge vrouw wil beroven?' roept de trouvère.

'Jonge vriend, dat is hogere politiek, verdiep je daar maar niet in,' zegt Maillart ontwijkend.

'Daar verdiep ik me wél in! Ik ben geen marionet bij wie je maar aan de touwtjes hoeft te trekken en hij springt wel. Ik doe met jullie mee uit volle overtuiging, maar dan wil ik ook weten wat er gebeurt en waarom het gebeurt!'

'Stil toch, Matthis. Ze kunnen je tot in alle uithoeken van het stadhuis horen.'

'Nou en? Mag ik soms niet meer zeggen wat ik denk?'

'Nauwelijks,' antwoordt Jean Maillart droogjes. Matthis kijkt zijn beschermer woedend aan en loopt het vertrek uit.

Reeds valt de avond over Parijs. Op straat bespreken de poorters opgewonden de mislukte aanval op Meaux. Ze betreuren die, want nu zal de blokkade niet worden opgeheven. Matthis luistert verbeten naar hun klachten en denkt: Ze weten van niets. Ze weten niet dat Etienne Marcel de vesting liet bestormen omdat hij de prins haat en niet omdat hij zo bezorgd is voor de lege magen van de burgers. Want dat is hogere politiek en daarmee mag ik me niet bemoeien. Het mocht wat... hogere politiek! Marcel en prins Charles kunnen elkaar niet uitstaan, dat is het. In de schemering van die junidagen komt het Matthis voor dat met de glans van de zomerdag ook de glans van de revolutie begint te verbleken. Zijn voorstel om Bertrand du Guesclin naar Parijs te roepen en hém aan het hoofd van de boerenlegers te stellen is die ochtend nog door Etienne Marcel met hoongelach ontvangen.

'Een ridder als bevelhebber van een boerenleger? Dat is onmogelijk. Jongen, je bent een dromer,' heeft Marcel gezegd. 'Je bewijst ons goede diensten, maar het plannen maken moet je maar aan de grote mensen overlaten.'

Als een kind wordt hij behandeld in Het Huis met de Pilaren! Zelfs Jean Maillart, die nuchtere Parijzenaar neemt hem niet ernstig meer en legt hem het zwijgen op. Matthis wil niet meer zwijgen. Zijn leven lang heeft hij zijn brood verdiend met zijn stem. Met rondtrekken in vrijheid, waarbij zijn stem, liederen en gedichten zijn paspoort waren. En nu, in het vrijgevochten rebelse Parijs zal hij moeten zwijgen? Nooit! Zijn eetlust is hem vergaan. Hij gaat op zoek naar een plaats waar hij aan zijn verontwaardiging lucht kan geven. Matthis is van mening dat de burgers van Parijs moeten weten dat de aanval op Meaux alleen ten doel had een prinses in handen te krijgen. Hoeveel Parijzenaars hebben hun leven niet verloren bij deze doldrieste onderneming, door Etienne Marcel op touw gezet uit persoonlijke wraakzucht? Zeker een kleine honderd, om van de boeren maar niet te spreken ...

De beste plek om zijn hart te luchten is de Hallen, de uitgestrekte marktplaats waar het altijd druk is en het commerciële hart van de hoofdstad klopt. Matthis loopt er vastberaden heen, stompt zich een weg naar de visbank waar op dit uur van de dag niets meer verkocht wordt, maar waar de marmeren toonbanken een ideaal platform vormen. De drukte om hem heen verbaast hem toch wel. Waarom zijn er zoveel mensen verzameld? Broeit er weer iets? Dan ziet hij het plotseling. Een andere trouvère is hem voor en heeft de marmeren visbank al in beslag genomen. Wijdbeens, met de rug naar Matthis toe, staat hij daar. In de hand houdt hij een kleine maar zeer mooie viëlla, met de strijkstok in de andere hand zwaait hij rond alsof hij de maat slaat bij zijn eigen woorden. Maar hij zingt niet, hij speelt niet, hij houdt een redevoering. De vreemde trouvère is in het bruin gekleed, zelfs zijn hoofdbedekking is van bruin fluweel. Matthis, ingeklemd tussen nieuwsgierige toeschouwers kan zich nauwelijks verroeren en het gezicht van de man op de visbank kan hij niet zien. Maar de stem die tegen zijn oren slaat zou hij uit duizenden kunnen herkennen. Zijn hart begint te bonken. Bovendien verklapt de redenaar het geheim dat Matthis bekend had willen maken. Hoe het naar Meaux uitgezonden legertje bedrogen werd, hoe er honderd Parijse huisvaders werden opgeofferd bij een vergeefse poging om de kroonprinses te ontvoeren omdat Etienne Marcel de kroonprins wilde treffen in datgene wat hem het liefste is: zijn vrouw. De hele wereld weet dat het huwelijk tussen prins Charles en Jeanne de Bourbon een huwelijk uit liefde is geweest. Had de aanvoerder van het Parijse contingent misschien de opdracht prinses Jeanne te vermoorden? Of hoefde hij haar alleen maar naar Parijs te brengen en op te sluiten in een stinkende kerker?

'De revolutie mag niet ten gronde gaan aan persoonlijke wraakzucht en haat,' roept de trouvère op de visbank theatraal. 'Wat de afgevaardigden van de goede steden vorig jaar nastreefden was geen geweld en bekrompen wraakneming. Zij droomden van een betere bestuursvorm, van controle op de belastinggelden. Zij eisten controle op de ambtenaren. Volk van Parijs, wat is er van die droom overgebleven? Vele corrupte officieren zitten nog op dezelfde posten. Of ze werden vervangen door vrienden van de gildemeesters die geen haar beter zijn. In plaats van de voorgestelde hervormingen door te drukken wist Etienne Marcel niets beters te verzinnen dan Karel van Navarra te bevrijden. Hij sloot zelfs een bondgenootschap met hem, ofschoon de hele wereld weet dat Karel van Navarra alleen maar koning van Frankrijk wil worden om ons nog erger uit te buiten dan de rechtmatige koning. Wat is er van onze mooie revolutie overgebleven, mensen? Niets dan een schavot op de Place de Grve waar geen moordenaars, maar openhartige burgers worden terechtgesteld, zonder vorm van proces. Wij proberen elkaar wijs te maken dat we voor de vrijheid vechten. Maar de poorten gaan dicht en niemand kan de stad uit. Wie dat toch wil, moet zich vooraf aan een lang verhoor onderwerpen. Etienne Marcel beweert dat hij strijdt tegen corruptie en machtsmisbruik. Maar intussen stijgen de prijzen van het voedsel boven het dak uit. De kooplieden houden hun pakhuizen gesloten en wachten tot de nood nog erger gestegen zal zijn. Dan kunnen ze hun voorraden met woekerwinst van de hand doen.'

'Dat is waar!' roept een vrouw uit het publiek. 'Er zijn voorraden genoeg. Maar ze worden niet vrijgegeven.'

£)e trouvère op de marmeren visbank draait zich glimlachend naar de vrouw om en nu kan Matthis even zijn gezicht zien. Er is geen twijfel mogelijk: het is Berton de Fleur, zijn pleegvader.

'Berton!' gilt Matthis, maar zijn kreet gaat verloren in de herrie om hem heen. Want op dat moment ontstaat aan de rand van de menigte paniek. De stadswacht is gearriveerd en ranselt op de mensen in met blanke stokken. Mannen en vrouwen deinzen gillend terug, waardoor Matthis nog meer in de klem komt en al zijn lenigheid nodig heeft om niet onder de voet gelopen te worden. Met veel moeite worstelt hij zich een weg in de richting van de visbank, want het is duidelijk: de politie is gekomen om die redenaar te arresteren. En dat mag niet gebeuren, het is Berton de Fleur! En Berton de Fleur is een revolutionair geweest zolang Matthis zich kan herinneren. Als hij eindelijk het koele marmer tegen zijn hand voelt - hij wordt er tegenaan gedrukt - en opkijkt, is de visbank leeg.

De mensenmenigte wordt uit elkaar gedreven, achtervolgd door de beukende stadswachten. Dat is de laatste weken een gewoon verschijnsel geworden; Etienne Marcel staat niet toe dat het volk te hoop loopt en zich laat ophitsen door kritische redevoeringen. Zijn politiemacht heeft nadrukkelijk bevel gekregen elke samenscholing uiteen te slaan. Matthis weet zich een weg te banen naar de uitgang van de Hallen. Hij heeft een klap op zijn schouder gekregen, die moet nu wel bont en blauw zijn. Zijn wambuis is gescheurd, één wang is gezwollen. Maar hij let er niet op, zoekend kijkt hij om zich heen.

'Doorlopen!' roept een harde stem hem toe. Onwillekeurig verzet hij zijn voeten, zijn ogen blijven rondspieden. Waar is Berton gebleven? Matthis wil hem vinden, spreken, vragen hoe hij zo plotseling in Parijs is komen opduiken.

De duisternis daalt over de stad, de avondklokken beginnen te luiden. Te laat om nog op zoek te gaan. Verward, wrijvend over zijn pijnlijke schouder sloft Matthis naar De Gouden Kip waar nog maar enkele gasten zich aan bier en wijn te goed zitten te doen. De waard begroet hem met een enkel handgebaar. 'Dorst?'

'Honger,' zegt Matthis die zich plotseling herinnert dat hij nog niet gegeten heeft. De herbergier heeft de vuren reeds gedoofd, voor Matthis is er alleen nog een overgebleven hard stuk brood, waarvoor hij evenveel moet betalen als drie weken geleden voor een complete maaltijd. Berton heeft gelijk, denkt hij bitter. De pakhuizen zijn niet leeg, Etienne Marcel houdt ze gesloten. Het gilde van de graankopers is machtig. Aan de dreiging van de hertog van Orléans voor de muren kunnen de handelaars in graan en meel goed verdienen. Maar we hebben toch geen revolutie ontketend om de armen nog sneller te laten verhongeren?

Die nacht kan hij geen oog dichtdoen, voortdurend moet hij denken aan de lange, stevig gebouwde trouvère op de visbank: Berton de Fleur, zijn pleegvader. Bijna acht jaar oud was Matthis toen hij door de pestepidemie wees werd. Berton en zijn vrouw Marie-Claire ontfermden zich over het kind en gaven hem zijn opleiding. Behalve zingen, muziekmaken en dichten leerden zij de kleine Matthis nog iets: een diepe liefde voor Frankrijk, voor vrede en rechtvaardigheid. Ze brachten hem mededogen bij voor de mensen die de Franse grond bewerken. In een door oorlog en rampen verscheurd land trokken ze rond en met hun muziek trachtten ze het verzet tegen de dreigende Engelse overheersing bij het volk aan te wakkeren. Omdat ze zelf geen kinderen hadden, beschouwden ze het leerlingetje Matthis als hun zoon en opvolger.

De oorlog joeg hen uit elkaar. Nadat Berton bij het hof in ongenade was gevallen en zich genoodzaakt zag zich terug te trekken in zijn huis in de Poitou, vond Matthis de tijd gekomen om zijn eigen weg te gaan. Altijd als Matthis daarna aan zijn pleegouders dacht, dacht hij aan Melle waar ze woonden, die kleine, welvarende stad. Het laatste wat de jonge trouvère had verwacht was wel, Berton plotseling in Parijs te zien. En waar is Marie-Claire? Matthis weet dat zijn pleegouders onafscheidelijk zijn. Ze vormen een roerender liefdespaar dan al de fantastische helden en heldinnen die ze ooit bezongen hebben. Matthis kan zich niet voorstellen dat Berton alleen naar Parijs gekomen is. Marie-Claire zou er niet in berusten als een brave huisvrouw te worden achtergelaten in Melle. Waar Berton de Fleur gaat, daar gaat Marie-Claire. Overigens is het niet zo moeilijk te begrijpen wat het was, dat het beroemde trouvère-echtpaar naar Parijs heeft gelokt. De revolutie! Berichten over wat er in de hoofdstad gaande is, moeten tot ver in het land zijn doorgedrongen en het ligt voor de hand dat mensen als Berton de Fleur en zijn vrouw niet kalmpjes afwachten tot de omwenteling is voltooid, maar dat ze er naar hunkeren eraan deel te nemen - er in ieder geval met hun neus bovenop te staan, precies zoals Matthis zelf. Maar waarom heeft hij Berton dan niet eenmaal gezien op Het Huis met de Pilaren, als geestdriftige bewonderaar van Etienne Marcel? Waarom stond Berton in de Hallen het volk toe te spreken en kritiek uit te oefenen? Maar dan herinnert Matthis zich zijn eigen woede van deze avond en hoe ook hij van plan was zich in de Hallen tot het volk te wenden om de mensen te vertellen over het bedrog dat werd gepleegd. Berton de Fleur was hem alleen maar een uur voor ...

Matthis gaat rechtop op zijn strozak zitten en klemt de handen ineen. 'Ik moet hem vinden - ik moet hem spreken,' prevelt hij opgewonden. 'Hoe voor de drommel wist Berton wat er achter de schermen gebeurt? Wie heeft hem ingelicht?'

Etienne Marcels angst voor spionnen van de prins komt hem weer in de gedachten. De vrees van de provoost is natuurlijk niet ongegrond; in Parijs wemelt het van mensen die in het geheim het koningshuis trouw blijven. Daaronder zullen er zeker zijn die berichten in en uit de stad smokkelen, zodat prins Charles precies weet welke maatregelen Etienne Marcel neemt in het politieke machtsspel.

Maar Berton de Fleur, in ongenade gevallen en door prins Charles minachtend verbannen naar zijn geboorteplaats Melle, is wel de laatste om het voor de kroonprins op te nemen, meent Matthis. Trouwens, dat had hij ook niet gedaan daar in de Hallen. Hij had het gilde van de graankopers van corruptie beschuldigd, hij had er op gewezen dat er voor het gewone lagere volk in Parijs in feite niets veranderd is, ondanks de mooie woorden en verheven ideeën van de provoost. En dat is waar! Matthis weet maar al te goed dat het levensgevaarlijk is geworden zulke redevoeringen in het openbaar af te steken. Langzamerhand is er in Parijs een toestand ontstaan waarin bepaalde dingen niet gezegd kunnen worden, hoe waar ze ook mogen zijn. De politie loert hoe langer hoe meer op mensen die hardop te kennen geven dat ze ontevreden zijn met het nieuwe regime. Arbeiders wier kinderen schreeuwen van honger en die daarvan Marcel met zijn wethouders de schuld geven, belanden binnen enkele uren in de kerkers van de Grote Burcht, al kan men zulke wanhopige wezens toch moeilijk spionnen noemen. Jongleurs die op straat spotliedjes zingen op de zwarte ogen van Charles Toussac en het kleurige gewaad van de provoost, terwijl de velden buiten Parijs rood van het bloed zijn, worden door Marcels politie afgetuigd en lamgeslagen. Is dat het waartegen Berton de Fleur in verzet is gekomen? Reisde hij naar Parijs om de revolutie te helpen slagen en werd hij teleurgesteld toen hij zag waartoe de beweging leidde?'

Matthis weet niet meer wat hij ervan moet denken. Nog altijd wil hij niet geloven aan een mislukking. Frankrijk' is corrupt, Frankrijk moet zich onder het juk van de adel uitworstelen, daarvan is hij heilig overtuigd. Maar kan dat alleen door het volk monddood te maken, door het bloed over de Place de Grève te laten stromen, door politiemannen met knuppels gewapend op de roerige straten los te laten? Matthis voelt zich plotseling overvallen door een grote eenzaamheid. Hij heeft niemand om over zijn twijfels te praten. Ja, één. Berton! Maar waar is die?

Morgen ga ik hem zoeken, door heel Parijs, neemt hij zich voor. Berton is zoveel ouder en verstandiger dan ik, hij zal me haarfijn kunnen uitleggen waarmee we in Het Huis met de Pilaren eigenlijk bezig zijn.

15 Het verraad van Karel de Slechte

De eerstvolgende dagen wordt Matthis zozeer door zijn werk in beslag genomen, dat hij de kans niet krijgt om op onderzoek uit te gaan. De opstand van de boeren ten noorden van Parijs, de Jacquerie, is in een nieuw stadium gekomen. Karel de Slechte, koning van Navarra en de machtigste bondgenoot van Etienne Marcel, gaat zich ermee bemoeien.

Matthis is één van de eersten die het nieuws te horen krijgt, dank zij zijn positie als vertrouweling van Jean Maillart, de wethouder. In het begin denkt de jongeman nog dat Karel van Navarra zich aan de kant van de boeren heeft geschaard, maar de wethouder helpt hem spoedig uit de droom.

'Karel houdt verblijf op een landgoed in Saint-Denis, niet ver van Parijs en daar verzamelt hij troepen,' vertelt Jean Maillart. Maar dat weet Matthis al.

'Zogenaamd om ons te hulp te komen, nietwaar?' prevelt hij. Matthis heeft zo zijn twijfels over de machtige Navarener. Deze edelman is al eens eerder voor verraad gearresteerd, maar Etienne Marcel heeft hem een paar maanden geleden met geweld uit een Normandische gevangenis laten bevrijden. Sedertdien is Karel van Navarra de bondgenoot van de opstandige stad Parijs. Het spreekt vanzelf dat de Navarener, die achttien maanden opgesloten heeft gezeten op bevel van de Franse koning, niet bepaald vriendelijk gestemd is jegens het koningshuis. Maar Matthis, die de man van vroeger kent, weet dat Karel een intrigant is en een onnavolgbaar talent bezit om van twee walletjes te eten. Hij heeft dan ook nooit goed kunnen begrijpen waarom Etienne Marcel zo op Karel van Navarra gesteld is en een waardevolle bondgenoot in hem ziet. Maar ach, wat weet hij van hogere politiek? Al werkt hij op Het Huis met de Pilaren en zit hij daardoor bij de bronnen van het nieuws; Jean Maillart zal heus niet alle geheimen van de stadsbestuurders aan zijn jonge klerk vertellen.

Vandaag is de wethouder echter zeer spraakzaam, misschien omdat hij ook met twijfels worstelt.

'De voor de boeren gevluchte landedelen zijn voor een groot deel in Saint-Denis terechtgekomen/ vertelt hij. 'Ze hebben een beroep gedaanop Karel van Navarra en die is een hoge edelman; hij kan zijn eigen stand niet in de steek laten. Vanmorgen ontving Etienne Marcel een brief uit Saint-Denis: Karel verbiedt ons, dat we ons nog langer met de Jacquerie bezighouden of de boeren steunen met geld en troepen.'

'Wat!' roept Matthis. 'Maar dat is toch niet mogelijk! De boeren willen hetzelfde als wij: weg met de adel.'

Ze zijn deze ochtend alleen in het werkvertrek van de wethouder. Op de gang horen ze heen-en-weer geloop, roepen en bevelen geven. Jean Maillart schuift Matthis een aantal brieven toe, die hij moet kopiëren. De brieven zijn bestemd voor de vrije steden in het noorden. 'Stil Matthis,' zegt de wethouder zacht. 'Etienne Marcel heeft gelijk. Hij mag zich niet compromitteren met mensen die zich als verscheurende beesten gedragen.'

'U bedoelt dat Marcel doet wat Karel van Navarra hem beveelt?'

'Hij moet wel...' Jean tikt op de brieven. 'Het staat hier allemaal in.' Matthis werpt een blik op de papieren, leest een paar regels ... 'Maar dat is een leugen,' schreeuwt hij. 'Alleen de eerste dagen, toen ze nog geen leider hadden, zijn de boeren zich aan gruwelen te buiten gegaan. Dat is nu afgelopen. Guillaume Cale heeft het hun verboden en hij doet zijn uiterste best om van de opstandelingen een goed getraind leger te maken. Dat heeft u me vorige week zelf verteld. En ik heb dat ook gehoord van een koerier die door Cale naar Parijs was gestuurd.'

'Jongen,' zegt Jean Maillart ernstig, 'jij laat te veel je gevoel spreken. We moeten het hoofd koel houden en de revolutie niet in gevaar brengen. In Saint-Denis verzamelt zich de adel en de adel wil zich wreken. Karel van Navarra heeft zijn instinct van edelman laten spreken en zal zich aan het hoofd stellen. Hij heeft gezworen de oproerige boeren een afstraffing te geven, die hun alle verdere lust tot rebellie zal doen vergaan. Parijs moet oppassen dat het niet wordt meegesleurd in de afgrond. Dus moeten we de Jacquerie loslaten en vergeten dat we ooit in ernst hebben overwogen om ons lot aan dat van de boeren te verbinden. Het politiek belang eist die houding nu van ons.'

'Moeten we ... moeten we rustig toezien hoe de ridders de boeren gaan afslachten?' stamelt Matthis verbijsterd.

'Rustig vriend, ik begrijp wat er in je omgaat. En denk niet dat ik zo gelukkig ben met de loop van de gebeurtenissen. Maar Etienne Marcel wil onder geen voorwaarde ruzie krijgen met Karel van Navarra. En nu Karel optrekt tegen de boeren kunnen wij niet anders doen dan de boeren loslaten en afwachten hoe de situatie zich verder ontwikkelt.'

'Ik hoop,' zegt Matthis uit de grond van zijn hart, 'dat de ridders onder aanvoering van Karel de Slechte hun ondergang tegemoet rijden en dat de dappere boeren gehakt van hen maken.'

Jean Maillart moet onwillekeurig glimlachen. Hij mag Matthis wel. De jonge heethoofd is nog zo naïef; een uitgesproken idealist. Helaas te jong om in te zien dat je in de politiek soms je handen vuil moet maken. Hij neemt zijn klerk diens uitbarsting dan ook niet kwalijk. Soms moet hij in stilte erkennen dat Matthis gelijk heeft, al zal hij dat niet gauw toegeven.

'We zullen zien,' zegt hij ontwijkend. 'Kopieer jij nu maar die brieven. Ze moeten vandaag nog verzonden worden.'

's Avonds zwerft Matthis vergeefs door de stad. Parijs gonst van opwinding en geruchten, maar de pogingen van de jonge trouvère om Berton de Fleur op te sporen lopen op niets uit. Blijkbaar houdt Matthis' pleegvader zich nu even rustig. Dan, twee dagen later, slaat het noodlot voor de boerenlegers toe. Als gewoonlijk is Matthis weer een van de eersten die het nieuws te horen krijgt in de werkkamer van Jean Maillart.

Het valt hem al meteen op als hij binnenkomt dat de wethouder er ongelukkig uitziet. In deze hete zomer, waarin zoveel gebeurt, brengt elke dag wel een verrassing: soms een prettige, soms een nare. Matthis heeft er daarom een gewoonte van gemaakt 's morgens de wethouder recht aan te kijken. Vandaag staat het ronde, rode gezicht op onweer. O jee, denkt de jongeman, er zijn weer moeilijkheden. 'TJ kijkt niet vrolijk monsieur,' zegt hij voorzichtig. 'De boeren,' gromt Maillart. 'Is er nieuws?' vraagt Matthis gretig. De wethouder snuift als een ongeduldig paard.

'Ze hadden zo'n mooie positie ingenomen,' zegt hij, bijna boos. 'Ze hadden zich verschanst op een heuvel boven het dorpje Mellot. Guillaume Cale had de heuvel laten versterken en barricaderen met karren, wagens en palissaden. Hij had zijn boeren diepe greppels laten graven waarin ze zich verdekt konden opstellen. En graven kunnen die kerels wel.'

'Mooi,' zegt Matthis, die het niet nodig vindt zijn sympathie voor de boeren te verbergen. 'En de ridders?'

'Die sloegen hun kamp op aan de voet van de heuvel.' Jean Maillart is achter zijn schrijftafel gaan zitten. Op het tafelblad klemt hij de handen krampachtig ineen, zijn knokkels worden wit. Matthis voelt zijn hart koud worden. 'Wat... wat is er gebeurd?' fluistert hij.

'Het ging zo,' zegt Jean Maillart zonder zijn klerk recht aan te kijken. 'De onneembare positie van de boeren schijnt het ridderleger eerst te hebben afgeschrikt. Karel van Navarra voelde er niet veel voor om zijn ridders en huurlingen te laten sneuvelen door hen een zwaar verdedigde heuvel te laten bestormen. Want al is Cale dan maar een dorper, hij schijnt een goede kijk te hebben op oorlogvoering.'

'Cale bezit het gezonde verstand van het volk,' zegt Matthis trots. 'Ja ...' De wethouder grijpt een stuk papier dat op zijn tafel ligt. 'Ja, dat heeft hij. Cale was er ook eindelijk toe gekomen om de eisen van de boeren op papier te zetten. En die eisen klinken zo onredelijk niet.' Nieuwsgierig buigt Matthis zich naar voren. Wat Maillart in de handen houdt is een stuk verkreukeld, gescheurd papier. Geen perkament. 'Een boer uit Mellot bracht ons dit vannacht,' zegt hij zacht. 'Cale schijnt het zelf geschreven te hebben.'

In zijn stem klinkt iets door dat Matthis doet rillen. Iets van spijt, wroeging, verdriet. Dan vervolgt de man langzaam:

'Karel van Navarra durfde dus niet aanvallen en hij stuurde een boodschapper naar het kamp van de boeren. De bode bracht voor Cale en zijn handjevol onderofficieren een vrijgeleide. Karel van Navarra wilde niet vechten; hij wilde praten. Als het mogelijk was wilde hij tot een wapenstilstand komen en dan pogingen doen om de boeren en de landadel met elkaar te verzoenen. Zo luidde de boodschap.'

'Maar dat is schitterend!' roept Matthis opgelucht. 'Onderhandelen ze nu met elkaar?'

Jean Maillart wacht even, slikt iets weg.

'Guillaume Cale ging op het aanbod in,' vertelt hij, terwijl hij duidelijk zijn best doet zijn stem zo neutraal mogelijk te laten klinken. 'Op dit papier staat wat hij zich van die onderhandelingen voorstelde. Eer hij met zijn onderbevelhebbers naar het ridderkamp ging, heeft hij het opgeschreven voor de weinige boeren die konden lezen. Voor het getrapte volk van de Beauvaisie vraagt Cale verlaging van de belastingen. Hij eist voor de boeren het recht op om zich te wapenen, zodat ze zich beter tegen de plundercompagnieën kunnen verweren. Hij wilde meer vrijheden en minder knellende herendiensten voor hen bedingen. En hogere lonen voor de losse arbeiders ...'

'Dat is niet weinig,' meent Matthis blij. 'Maar u heeft gelijk: onredelijk is het niet.'

Jean Maillart legt het papier neer en buigt het hoofd.

'Boeren die eisen stellen?' fluistert hij. 'Ach, Matthis ...'

'Poeh, als ze met duizenden bovenop een heuvel zitten, goed verschanst, en bereid zijn voor die eisen te vechten, dan zal de adel ze wel moeten aanhoren,' lacht Matthis. De wethouder knikt langzaam.

'Je hebt gelijk. Dus dacht ook Cale dat zijn positie sterk genoeg was.

Hij ging naar het ridderkamp met zijn onderofficieren om met de edelen te onderhandelen. Vastbesloten geen duimbreed toe te geven. Maar hij maakte één fout. Een fout die een ervaren krijgsman nooit gemaakt zou hebben. Hij vertrouwde op het woord van Karel van Navarra en verzuimde om eerst een tiental adellijke gijzelaars op te eisen, zodat zijn veilige terugkeer verzekerd zou zijn.'

'Maar hij had toch een vrijgeleide gekregen, ondertekend door Karel van Navarra!' roept Matthis. 'Volgens het oorlogsrecht...'

'Het oorlogsrecht, beste vriend, geldt alleen voor ridders.'

'O,' fluistert Matthis, bleek wordend. Hij voelt al wat er gaat komen. 'Dus,' zegt Jean Maillart toonloos, 'toen de boerenleider en zijn vier vrienden in het ridderkamp aankwamen, werden ze op staande voet gevangen genomen.'

'Dat is verraad.'

'In jouw ogen. Niet in de ogen van de hoge adel.'

Matthis ziet het opeens allemaal voor zich. Cale, trots en gevleid omdat de koning van Navarra met hem wil onderhandelen, wandelt nietsvermoedend het ridderkamp binnen. Misschien zenuwachtig, want het is niet niks voor een dorper om oog in oog te komen staan met zo'n hoge, machtige edelman, een bloedverwant van de Franse koning! Cale kijkt rond, verbergt zijn verlegenheid, verwacht naar het paviljoen van Karel geleid te worden, want hij vertrouwt op diens woord. Eensklaps ziet hij zich omringd door dreigende gezichten en opgeheven wapens. Karel van Navarra vertoont zich echter niet. Op dat vreselijke ogenblik vallen Guillaume Cale de schellen van de ogen. Hij is bedrogen! Het vrijgeleide voor hem en zijn makkers was niets dan een list. Een smerige streek om hem weg te lokken van zijn heuvel. In plaats van zijn eisen te mogen uitspreken, wordt hij geboeid, geschopt en geslagen, evenals zijn vier vrienden. De boeren op de heuvel boven Mellot hebben geen aanvoerders meer.

Verbijsterd staart Matthis de wethouder aan, die zijn blik ontwijkt en het gevlekte papier in zijn handen verfrommelt.

'Wat gemeen,' fluistert de jongeman, geschokt tot in het diepst van zijn hart. 'Maar ... maar ...'

'De boeren?' gromt Jean Maillart gekweld. 'Die hadden na de gevangenneming van Cale geen schijn van kans. Zodra hun leider in handen van de edelen was, werd de heuvel aangevallen. De boeren die natuurlijk dachten dat de onderhandelingen zeker een halve dag in beslag zouden nemen, hadden daarop niet gerekend en werden er volkomen door verrast. Ze raakten in paniek, er was niemand meer om hen te leiden. Ze werden uit elkaar geslagen. De paarden van de ridders sprongen over de barricaden, donderden over de arme drommels heen. Wie kans zag om te vluchten ging er hals over kop van door. Eén van hen bereikte vannacht Parijs en bracht me dit papier.'

Trillend staat Matthis voor de schrijftafel, Jean Maillart zit er achter. Tussen hen in ligt het papier met de eisen van de boeren. Maar op het moment dat die eisen duidelijk op schrift waren gesteld, dus op het moment dat de boerenopstand niet langer een losgebroken furie was, maar was veranderd in een goed geleide, helder doordachte politieke beweging, werd de rebellie neergeslagen. Op de gemeenste manier die denkbaar is: door woordbreuk, verraad, overrompeling. Matthis krijgt het gevoel of zijn maag zich omkeert. Hij steunt met de handen op de rand van de tafel, buigt zich enigszins naar voren. 'Dit is ... vreselijk,' fluistert hij heftig alsof hij Jean Maillart wil dwingen naar hem op te kijken. 'Monsieur, waarom hebben wij de boeren in de steek gelaten? Ze waren onze bondgenoten. En Karel van Navarra is toch de bondgenoot van Parijs. Hoe kon hij zich dan aan het hoofd stellen van het ridderleger, hoe kon hij de Jacquerie in bloed en tranen smoren? Weet u wat dit betekent? De grote kans om van de rebellie van Parijs een alles omvattende, radicale revolutie te maken, hebben we door onze vingers laten glippen. Samen met de boeren waren we sterk geweest - oersterk. Maar nee. Etienne Marcel laat de boeren aan hun lot over. Hij laat Guillaume Cale in een verraderlijke kuil tuimelen en ziet toe, hoe de adel zich wreekt.'

'Beste jongen, je begrijpt er inderdaad niets van,' zucht Jean Maillart. 'U dan wel?' vraagt Matthis opstandig. 'Ik ... ik probeer het.'

'Prins Charles heeft geen hand uitgestoken om de boerenopstand te dempen,' zegt Matthis brutaal. 'Stil.'

'De adel heeft Karel de Slechte het vuile werk laten opknappen. Met bedrog, met woordbreuk. Dat is ...'

'Matthis, let op je woorden. Je bent weer veel te heftig. Je beseft niet wat je daar zegt. Ik wil er geen woord meer over horen.'

Let op je woorden. Houd je mond. Stil toch ... Hoe dikwijls op een dag krijgt Matthis die waarschuwingen niet te horen? Het begint hem goed te vervelen. Hij vindt Jean Maillart een bangerd, al is de man hem overigens zeer sympathiek. Het is de wethouder aan te zien, dat ook hij moeite heeft met wat er is gebeurd. Waarom zégt hij het dan niet? Dan, in een flits van helderheid, beseft Matthis plotseling dat hij zelf ook niet zo'n held is. Tegenover de wethouder durft hij wel van zijn twijfels en verontwaardiging blijk te geven, omdat hij voelt dat Maillart hem diep in zijn hart gelijk geeft. Maar tegenover de provoost is hij zo openhartig niet.

Beschaamd laat hij zich op een krukje zakken en verbergt het gezicht in de handen. Het is hem of hij doodsklokken hoort luiden. Is het de zo hoopvol begonnen revolutie die sterft?

De twee volgende dagen blijven de onheilsberichten Parijs binnensijpelen. Want nu het boerenleger bij Mellot verslagen is, begint de wraakoefening van de landadel pas goed. Cale en zijn gevangen makkers worden met drieduizend andere boeren overgebracht naar de stad Clermont en zonder vorm van proces onthoofd. In alle steden van Noord-Frankrijk roken de brandstapels, stroom het bloed over het schavot, krijgen zelfs de poorters die zich in de voorgaande weken solidair met de boeren hadden getoond, het zwaar te verduren. Hele dorpen worden verwoest en uitgemoord. Het moet de boeren eens en voor altijd ingewreven worden dat ze niets hebben in te brengen. De adel wreekt zich voor de angst en de schrik van drie lange weken op de enige manier die de adel kent: te vuur en te zwaard. Parijs houdt de adem in - en de poorten dicht. Maar van de zijde van Karel van Navarra komt dan een geruststellende brief: hij stelt het zeer op prijs dat de hoofdstad zich op tijd uit de Jacquerie had teruggetrokken. En opnieuw belooft hij Parijs al zijn steun. Het blijkt dat Karel de Slechte met twee maten meet. Hij wil wél de zijde van machtige en rijke burgers kiezen, maar boeren die het wagen eisen te stellen zijn hem te gortig. Die moeten worden uitgeroeid.

Dan wordt Matthis, tot zijn grote verbazing, bij Etienne Marcel in diens werkvertrek geroepen. Met kloppend hart nadert hij de grote man. Verlegen, de baret in de hand, staat hij voor de provoost. Waar blijft hij nu met zijn verontwaardiging? Zegt hij nu, blakend van woede, wat hij op zijn lever heeft en hoe hij denkt over het verraad van Karel de Slechte? Hij kijkt wel uit. Vol ontzag staat hij daar en wacht af. De provoost rommelt in zijn papieren, kijkt dan op. 'Matthis Cuvelier, jij bent een trouvère nietwaar?' vraagt hij afgemeten. 'Ja monsieur.'

'Mooi. Dan heb ik iets belangrijks voor je te doen. Het schijnt dat er in Parijs een paar zangers verblijf houden, die er een gewoonte van maken op straat op te treden. Bij voorkeur op marktplaatsen en kerkpleinen. Ik heb redenen om aan te nemen, dat zij spionnen van de prins zijn en dat ze speciaal naar Parijs zijn gekomen om onrust te stoken.

Ik vermoed dat ze zelfs bezig zijn een ondergrondse beweging te organiseren. Ik wil dat jij op onderzoek uitgaat. Ontdek wie die zangers zijn en waar ze logeren. Als je ze gevonden hebt, moet je proberen hun vertrouwen te winnen. Omdat jij ook een trouvère bent, zal je dat wel lukken. Ik wil er achter komen wie hun opdrachtgevers zijn en met wie ze in verbinding staan. Heb je dat begrepen?' Matthis staat stokstijf.

'U ... stuurt me op ... spionnen jacht?' stamelt hij.

Etienne Marcel kijkt hem recht aan met zijn mooie ogen en Matthis voelt zich klein worden.

'Bezwaren?' vraagt de provoost koud.

Als ik het niet doe, stuurt hij er een ander op af, schiet het door Matthis heen. Hij kan wel vermoeden wie er bedoeld worden en wie de 'lastige trouvères' zijn die het volk ophitsen. Tenminste ... als je onder ophitsen verstaat: gewoon zeggen wat je denkt. 'Ik zal mijn best doen,' belooft hij gesmoord.

Dan zet hij snel zijn baret op en loopt naar buiten, waar hij hevig ongerust op zoek gaat naar Berton de Fleur.

16 Weerzien in Parijs

Heet, bijna verzengend slaat de zomerzon neer op de straten van de hoofdstad. Parijs stinkt, mokt, trilt van verontwaardiging. Hoe meer berichten er binnenkomen over de meedogenloze vervolging van de boeren, hoe ziedender de burgers van Parijs worden. Dat is niet enkel medelijden, ontdekt Matthis Cuvelier. De Parijzenaars vragen zich angstig af wat hun lot zal zijn als hun eigen rebellie mocht mislukken. In het westen controleren de hertog van Orléans en prins Charles nog altijd de Seine; de vesting Meaux beheerst de Marne. Wanneer groepen Parijse soldeniers in opdracht van Marcel de poort uittrekken om buiten de stad voedsel te halen, stuiten ze óf op verwoestingen of ze lopen in hinderlagen en worden bloedig teruggedreven. Voedsel wordt steeds schaarser en streng gerantsoeneerd. Vele winkeliers durven de luiken niet meer van hun winkels te halen uit angst voor plunderingen. In de Hallen is het altijd even druk, maar te verhandelen valt er weinig. Parijs is hartje zomer aan een hongerperiode begonnen. Etienne Marcel, beseffend dat die algemene ontevredenheid zich wel eens tegen hem zou kunnen keren, heeft zijn stadswacht opdracht gegeven de beide kanonnen van het Louvre op de stad zelf te richten. Dreigend wijzen de zwarte vuurmonden van de donderbussen op de dichtbevolkte wijken, stille maar overduidelijke intimidatie. Matthis Cuvelier dwaalt zoekend door de straten, proeft de angst en ongerustheid, hij hoort kinderen huilen, vrouwen klagen, doodsklokken luiden. Hij doorzoekt de Hallen, maar vindt geen spoor van de verdachte trouvères.

Pas laat in de middag, wanneer hij zijn geluk op de linker-Seineoever gaat beproeven, stuit hij in het studentenkwartier op een volksoploop. Op straat voor een taveerne is een leeg wijnvat geplaatst, daarop staat de in het bruin geklede zanger, omringd door drommen studenten. Matthis ziet onmiddellijk dat hij zich de vorige week niet heeft vergist. Met knieën en ellebogen werkt hij zich naar voren want hij heeft het al gehoord: de trouvère op het vat staat het sedert weken verboden Klaaglied over de Slag bij Poitiers voor te dragen. 'Berton!' roept de jongeman, 'Berton de Fleur!' Heftig wringt hij zich nog iets dichterbij.

'Berton - ik ben het!'

Nu kijkt de trouvère eindelijk in zijn richting en zijn gezicht begint te stralen.

'Matthis!'

Hij bukt zich, steekt een hand uit, grijpt die van Matthis en trekt de jongen op tot ze naast elkaar op het wijnvat staan. Veel ruimte voor hun voeten hebben ze niet. Berton heeft zijn arm stevig om Matthis heengeslagen, hij kust hem op beide wangen en roept de verwonderde omstanders toe:

'Mensen, wat een vreugde! Dit is mijn pleegzoon!'

'Zingen!' roept iemand uit het publiek.

'Nu niet meer, mensen, nu niet meer,' zegt Berton, 'de voorstelling is afgelopen. Matthis jongen, wat ben ik blij je te zien, al begrijp ik niet wat jij in Parijs doet. Ik wist niet beter of je zat in Bretagne. Ga opzij mensen, vanavond kom ik terug.'

De menigte, teleurgesteld omdat de rest van de voorstelling uitblijft, maakt morrend ruimte. De beide trouvères springen van het vat. 'Vlug, kom mee,' zegt Berton ongeduldig. 'Marie-Claire zal niet weten wat haar overkomt als je opeens voor haar neus staat. Deze straat in, het is niet ver.'

Ze rennen bijna. Matthis heeft zoveel te vragen, maar Berton gunt hem de tijd niet, hij trekt zijn pleegkind mee, door nauwe straten en houdt eindelijk stil voor een groot herenhuis. 'Hierheen.'

Ze lopen een poortje door, staan dan op een ruime binnenplaats. Een dienstmaagd met een mand aan de arm komt juist uit de keukendeur en blijft verwonderd staan, Berton let niet op haar. Hij trekt Matthis mee naar de houten buitentrap, hij is zo opgewonden dat hij de jongen bijna naar boven stompt. 'Marie-Claire!'

Langs de eerste verdieping loopt de galerij. Er vliegt een deur open en daar is ze dan: Matthis' beroemde pleegmoeder.

'Kijk eens wie ik heb gevonden,' roept Berton haar toe en hij duwt Matthis in haar armen.

'Matthis, o Matthis,' zegt Marie-Claire, huilend en lachend tegelijk. Ze knelt hem tegen zich aan, houdt hem dan van zich af, bekijkt hem van het hoofd tot de voeten. 'Wat zie je er goed uit! Berton, hij is een echte man geworden.'

Ze sleept hem een woonvertrek binnen, plant hem neer op een vijfpotig krukje en dan moet hij vertellen, vertellen. Over Bertrand du Guesclin, over Tiphaine, over het beleg van Rennes, over zijn reis naar Parijs en wat hij op het ogenblik doet ... Berton schenkt hem wijn in, Marie-Claire streelt over zijn lange, blonde haar. Wanneer ze hoort dat Matthis als klerk op het stadhuis werkt, betrekt haar gezicht. 'Hoe kon je Het Huis met de Pilaren verkiezen boven Bertrand du Guesclin?' vraagt ze bedroefd.

'Weet je, Marie-Claire,' antwoordt Matthis, 'dat vraag ik mij de laatste dagen ook af. Ik bedoelde het goed, ik dacht dat ik in Parijs wonderen zou kunnen verrichten voor onze Bretonse vriend. Maar ik schijn me vergist te hebben. Etienne Marcel is een groot man, je moet wel van hem houden als je hem leert kennen. Ik dacht: wanneer ik die twee samen kan brengen, Bertrand én Etienne dan kunnen ze samen wonderen verrichten voor Frankrijk. Maar die stunt wil me maar niet lukken. De Jacquerie is ertussen gekomen, de dreiging van de hertog van Orléans, Etiennes verknochtheid aan Karel van Navarra ... dat alles heeft gemaakt dat ik tot nu toe voor Du Guesclin weinig heb kunnen bereiken. Maar ik geef het nog niet op. Wethouder Jean Maillart wil wel naar mij luisteren en hij heeft me beloofd dat hij in de geheime raad van Etienne Marcel een goed woordje zal doen voor Du Guesclin.' Berton schudt het hoofd.

'Je verspilt je tijd, Matthis. Bertrand du Guesclin zal nooit een andere meester erkennen dan zijn wettige vorst.'

'Jullie kent hem niet zo goed als ik,' betoogt Matthis. 'Bertrand heeft maar één doel in zijn leven: de Engelsen uit Frankrijk jagen. Of dat nu in dienst is van de koning of van een andere machthebber zal hem een zorg zijn, als hij maar troepen en geld krijgt om er de vijanden mee op de huid te zitten.'

'Ik geloof dat Matthis gelijk heeft,' zegt Marie-Claire. Dankbaar kijkt Matthis naar haar op. Ze is in die twee jaren niets veranderd, ziet hij. Hoe oud is ze nu? Zesentwintig, zevenentwintig? Ze ziet er goed uit, haar haar glanst diepbruin, haar ogen stralen, ze is nog altijd slank en lenig. Onwillekeurig vergelijkt Matthis haar in gedachten met Tiphaine, de fee met het zigeunergezichtje en de droomogen. Ja, Tiphaine is mooier, maar Marie-Claire bezit iets wat Matthis bij de meeste andere vrouwen mist: een oneindig zelfvertrouwen, een geest die door niets te breken schijnt.

Ook Berton de Fleur is dezelfde gebleven, stevig, betrouwbaar als een rots, alleen zijn haar begint aan de slapen te verkleuren. Hij is vijf jaar ouder dan Marie-Claire en zeker een hoofd langer. Berton heeft merkwaardige ogen: grijs, met goudkleurige stippen.

Matthis Cuvelier heeft het gevoel of hij na lange, lange omzwervingen is thuisgekomen. De hartelijke ontvangst heeft hem goed gedaan.

'Wat wonen jullie hier deftig,' zegt hij plotseling.

'Dit is het huis van Pépin des Essarts,' vertelt Berton. 'Hij heeft ons gastvrijheid verleend sedert het moment dat we in Parijs aankwamen. Het is erg gemakkelijk als je in elke grote stad goede vrienden hebt.' De naam Des Essarts heeft in Matthis' achterhoofd een belletje doen klingelen. Hij herinnert zich plotseling waarvoor hij gekomen is. 'Berton,' zegt hij ernstig, 'ik moet jullie waarschuwen. Etienne Marcel loert op je. Hij heeft mij er op uitgestuurd om jullie op te sporen, jullie vertrouwen te winnen en jullie dan te verraden.'

'Wat!' roept Marie-Claire, 'verlangt Etienne van je dat je je eigen pleegouders aanbrengt?'

'Hij weet niet in welke relatie ik tot jullie sta,' zegt Matthis snel. 'Maar ik had Berton een paar dagen geleden in de Hallen horen spreken. Ik kon hem toen niet bereiken eer de stadswacht ingreep en Berton in de menigte onderdook, maar ik wist dus al dat jullie in de stad waren. Toen ik vanmorgen die opdracht kreeg heb ik niet geprotesteerd; beter dat ik jullie opspoorde dan een ander. Van mij hebben jullie natuurlijk niets te vrezen, ik zal Etienne vertellen dat het me niet gelukt is jullie te vinden.'

Marie-Claire ziet er plotseling verdrietig uit.

Dus dat is er overgebleven van de mooie droom? Verraad, censuur, geweld ... 'Laten we weggaan, Berton, wat zoeken we nog in Parijs?'

'We kunnen niet meer weg,' antwoordt Berton. 'Alle poorten worden streng bewaakt. Zonder vrijgeleiden komen we er niet langs.'

'Met hulp van Jean Maillart kan ik je valse papieren bezorgen, Berton,' roept Matthis. 'Dat... dat doet Maillart wel voor me als ik het hem vraag.'

'Ik blijf,' zegt Berton resoluut. 'Ik ben maar een gewone trouvère, ik heb geen macht of politieke invloed, maar ik ben toch niet van plan lijdelijk toe te zien dat Karel van Navarra op de Franse troon wordt gehesen zonder een hand uit te steken om dat te verhinderen. Al moest ik de verrader met mijn eigen dolk doorsteken en daarvoor eeuwig branden in de hel, ik zal het voorkomen!'

'Je graaft je eigen graf,' prevelt Matthis rillend.

'Dat kan wel zijn, maar een vrij Frankrijk is mij meer waard dan mijn leven. Zodra Karel van Navarra de macht in handen krijgt, zal hij ons land verkwanselen aan Engeland. Dat weten we, we kennen hem. Ik kwam naar Parijs terwille van Etienne Marcel, maar toen ik zag wat er terechtkwam van de revolutie, dacht ik dat de aarde onder me wegzonk.'

Wanhopig wendt Matthis zich tot zijn pleegmoeder.

'Marie-Claire, praat met hem! Zie je niet dat hij bezig is zijn hoofd in de strop te steken? Wie zijn wij, dat we denken te kunnen ingrijpen in de hogere politiek van de machthebbers? Als Etienne Marcel zijn vriend Karel op de troon wil zetten dan zal hij dat doen. Wij kunnen het niet verhinderen.'

'Het volk kan het verhinderen,' zegt Berton stijfhoofdig. 'En hoe ik het volk in beweging moet brengen, dat weet ik.' Matthis geeft het nog niet op.

'De heer Des Essarts met wie jullie zo goed bevriend zijn, is een partijganger van de prins - dat weten ze op Het Huis met de Pilaren ook en ze zoeken naar middelen om hem te kunnen aanklagen. Omdat hij een invloedrijk man is, durfden ze hem tot nu toe niet aan te pakken, maar de klap kan elk ogenblik vallen. In dit huis lopen jullie juist het meeste gevaar! Ik begrijp het niet, Berton, hoe kon jij - van alle mensen - de zijde van de prins kiezen?'

'Ik wil in een vrij Frankrijk wonen, Matthis. Prins Charles is intelligent, hij houdt van zijn volk, hij houdt van kunst en schoonheid, hij zal eens een bijzonder goed koning zijn. Jean II beging blunder na blunder, Charles zal het beter doen dan zijn vader.'

'Het doet er niet toe, of Charles een sympathieke vent is, met een goed verstand,' verweert Matthis zich. Hij komt tot de verrassende ontdekking dat hij, ondanks zijn twijfels en teleurstelling nog altijd vierkant achter de revolutie staat. 'Het gaat om het principe. Frankrijk moet een land worden geregeerd door verstandige burgers, door de beste krachten uit het volk. Niet door een toevallige koning en edellieden die alleen aan de glorie van hun dure naam kunnen denken. Daar gaat het om.'

'We kunnen de koning niet afzetten,' zegt Marie-Claire zacht. 'God zal het niet toestaan. Het koningsschap is een heilige instelling.' Matthis denkt even aan de oplossing die Maillart hem aan de hand heeft gedaan voor dat probleem, maar die komt hem plotseling zo goedkoop voor dat hij niet het hart heeft de gedachte hardop uit te spreken. 'Ik smeek je, Berton, vertrek. Houd je rustig tot ik de papieren voor je heb laten vervaardigen en maak dan dat je Parijs uitkomt,' smeekt Matthis. 'Marie-Claire, jij bent zijn vrouw, naar jou wil hij luisteren. Breng je man aan zijn verstand dat hij met vuur speelt. Jullie hebben gelijk, de waarheid mag in Parijs nauwelijks meer gezegd worden - maar dat is tijdelijk, ik weet het zeker. Marcel probeert zijn revolutie te redden en zijn vele vijanden vóór te blijven. Dat daarbij koppen rollen is vreselijk maar onvermijdelijk. De revolutie is het waard.' Marie-Claire schudt het hoofd.

'Ga naar huis, Matthis en maak je over ons geen zorgen,' zegt ze rustig.

'We hebben voor heter vuren gestaan. Ik begrijp dat je in tweestrijd verkeert en soms niet meer weet aan welke kant je moet staan. Maar het is heel eenvoudig, mijn zoon. Wat goed is voor Frankrijk, is goed voor ons. Wij maken deel uit van dit land, wij zijn Frankrijk. En ieder mens die op de bres staat voor een vrij, gelukkig Frankrijk is onze vriend en kan op onze steun en trouw rekenen. Hoe zijn naam luidt, hoe zijn afkomst is doet er niet toe.'

'Was het maar zo eenvoudig,' zucht Matthis. 'Nu moet ik gaan, lieve mensen. Marcel verwacht dat ik, voor het donker wordt, rapport bij hem uitbreng ... ik zal genoodzaakt zijn hem voor te liegen.' Vooral dat laatste hindert Matthis. Waarom is politiek zo ingewikkeld? 'Tot ziens,' fluistert hij. 'En ... en wees in godsnaam voorzichtig.'

'We zullen voorzichtig zijn,' belooft Marie-Claire.

Enkele dagen later komt Karel van Navarra met groot gevolg naar Parijs; hij meent zich tegenover Marcel te moeten rechtvaardigen voor het neerslaan van de Jacquerie. Hij is verbaasd dat het volk langs de straten zijn intocht met vijandige blikken gadeslaat en dat de poorters hem zelfs met mest en vuiligheid bekogelen. De stadswacht, voltallig opgeroepen, houdt de mensen met moeite in bedwang. Karel begrijpt het niet. Hij komt als bondgenoot, waarom zijn de burgers dan zo op hem gebeten? Etienne Marcel ontvangt hem in Het Huis met de Pilaren en overlegt met Karel hoe hij de rust in de stad moet herstellen. Jean Maillart neemt natuurlijk deel aan de besprekingen. Matthis Cuvelier, in de kamer van Maillart, zit op hete kolen. Wat wordt daar in de grote zaal bekokstoofd? Nu en dan werpt hij een blik uit het venster en hij ziet hoe de poorters zich verzamelen op de Place de Grève. Altijd wanneer de stad begint te koken, stroomt het volk hier samen. Matthis vraagt zich af of Berton de Fleur en Marie-Claire zich tussen de menigte bevinden. Eindelijk houdt hij het niet meer uit. Hij werpt de pen neer en loopt naar buiten.

De Place de Grève is bomvol. Overal lichten de rood-blauwe baretten op in het felle zonlicht. De daken schitteren, Het Huis met de Pilaren baadt in licht en glans. Aan de fontein hangen de straatjongens als trossen druiven aan een wijnstok. Alleen het schavot steekt leeg en dreigend boven de menigte uit; geen mens haalt het in zijn hoofd een schavot te bestijgen uit pure nieuwsgierigheid en zonder bittere noodzaak. Matthis baan zich een weg in de richting van het zware, houten bouwsel, grijpt zich vast en trekt zich op. Hij wil zien of hij ergens Berton kan herkennen. Het dringt nauwelijks tot hem door wat hij doet. Dan ziet hij, te midden van de rood-blauwe wemeling iets heldergroens: de japon van Marie-Claire. Hij laat zich zakken en probeert dichter bij haar te komen.

Op dat moment betreedt Karel van Navarra het grote balkon aan de straatzijde met naast hem Etienne Marcel, Jean Maillart en Charles Tous-sac. De menigte brult.

Karel van Navarra ziet er schitterend uit in een geborduurde wapenrok met al de tekenen van zijn waardigheid. De vrouwen beneden op het plein worden het eerst stil: Karels schoonheid doet hen verstommen. Een sprookjesprins uitjouwen kunnen ze niet...

De koning van Navarra neemt als eerste het woord en spreekt het verzamelde volk toe. Hij probeert uit te leggen dat hij wettelijk recht heeft op de Franse troon, méér dan Jean II; zijn advocaten hebben het zorgvuldig voor hem uitgezocht. Zijn redevoering wordt niet onderbroken, maar in stilte aangehoord. Als hij is uitgesproken wordt er nauwelijks gejuicht.

Dan neemt Charles Toussac het woord. Zijn mooie, volle stem is tot in alle uithoeken van het plein te verstaan. Hij verzekert de burgers, dat Karel van Navarra de stad Parijs werkelijk liefheeft en dat hij bereid is de rechten van de poorters met alle macht te verdedigen. Toussac gooit er dan meteen een schepje op en schildert in gloedvolle kleuren het lot van de hoofdstad wanneer prins-regent Charles er ooit in zou slagen Parijs weer in zijn macht te krijgen. Geen steen zal op de andere blijven, want de wraak van de kroonprins zal vreselijk zijn. Hij zal zijn ridders en huurlingen op Parijs loslaten om naar hartelust te plunderen en te moorden. De stad zal daarna totaal vernietigd worden. Charles zal Reims tot hoofdstad uitroepen en er de zetel van de centrale regering vestigen, de rol van Parijs zal dan voor eeuwig zijn uitgespeeld. Willen de burgers dat? Nee? Dan moeten ze durven volhouden, dan moeten ze hun poorten dichthouden, hun muren bewaken en hun verbond met Karel van Navarra handhaven. Het is hun enige kans op redding ... Toussac is een begaafd redenaar. Hij is afkomstig uit de Languedoc en zijn accent verleent een extra charme aan zijn toespraak. Hem juichen de poorters wel toe. Daarna juichen ze voor Etienne Marcel die er zwijgend en indrukwekkend bij staat en tenslotte juichen ze - half onwillig -voor de mooie Karel die zijn verblindende glimlach over het volk uitstort. Maar de oplettende ogen van Etienne Marcel ontdekken menige burger die niet meejuicht. Onder zich ziet hij twijfelende gezichten, schuddende hoofden, boze ogen.

Matthis Cuvelier, midden tussen dat volk, is ook onder de indruk geraakt van Toussacs woorden. Deze wethouder heeft gelijk, denk hij. Indien Charles er in slaagt de macht in de hoofdstad te heroveren zal hij zich afschuwelijk wreken voor de vernederingen die hem werden aangedaan. Parijs kan niet meer terug, de revolutie moet worden doorgezet met alle middelen.

Maar dan schalt uit de menigte opeens een heldere stem: 'Karel van Navarra is een verrader. Hij heeft de boeren verraden. Ons zal hij eveneens verraden. Wég met Karel de Slechte. Leve de vrijheid!' Een brutale kreet, toch wordt zij door een aantal mensen overgenomen. 'Weg met Karel de Slechte! Hij is een verrader.'

De stem van de oppositie wordt meteen gesmoord. Etienne Marcels politie dringt op, arresteert enkele poorters. Er ontstaat een begin van paniek, het volk stuift uiteen. Matthis wordt teruggedrongen in de richting van het schavot, hij redt zich door weer in de balken te klimmen. Hij ziet hoe de gearresteerden worden afgevoerd, angstig kijkt hij hen na, bang dat ook Berton erbij zal zijn.

Toussac neemt snel opnieuw het woord. Hij dreigt de stad met gruwelen en verschrikking wanneer de poorters zich laten ophitsen door de spionnen van de kroonprins. Hij kondigt aan dat de zojuist gearresteerde 'spionnen' de volgende dag onthoofd zullen worden op ditzelfde plein. Belediging van Karel van Navarra is een halsmisdaad; Karel is de bondgenoot van Parijs, wie hém beledigt is de vijand van het Parijse volk! Kortom - maar zó zegt hij het niet - voor je eigen mening uitkomen is niet meer mogelijk in de rebelse stad.

Matthis is er zeker van dat hij de stem die het eerste begon te roepen heeft herkend. Als het plein langzaam leegloopt, laat hij zich zakken en gaat op zoek naar de groene japon. Daar is ze! Hij snelt op Marie-Claire toe en grijpt haar bij de mouw.

'Berton,' sist hij. 'Waar is ... ? O daar, goddank! Ik dacht waarachtig dat ik jouw stem hoorde toen dat geroep van "Weg met Karel de Slechte" begon, Berton.'

'Het was mijn stem,' knikt de trouvère somber. 'Maar de man die naast mij stond werd er voor gearresteerd.'

'Grote goedheid!'

'Het zal hem de kop kosten,' gromt Berton, 'maar als het mogelijk is, zal ik dat verhinderen. Niemand hoeft in mijn plaats onthoofd te worden.'

Onwillekeurig krimpt Matthis ineen, hij werpt angstig een blik op Het Huis met de Pilaren. Karel van Navarra, Etienne Marcel en de wethouders hebben het balkon verlaten, het volk verspreidt zich. Hier en daar laaien twisten op, maar de fanatieke partijgangers van Marcel weten zich gesteund door de stadspolitie terwijl de tegenstanders, geïntimideerd, hun stemmen dempen en wegsluipen. Parijs biedt de aanblik van een grote stad waarin angst, argwaan en verraad op kousevoeten rondsluipen. En hier staat Berton de Fleur, lang en breed, wijdbeens, hardop te verklaren dat de terechtstelling van de vrijmoedige burgers de volgende dag niet mag doorgaan!

'Stil toch,' sist Matthis. Het zijn dezelfde woorden die hij zo vaak te horen kreeg van Jean Maillart. Matthis beseft opeens dat ze ook uit hetzelfde gevoel van bezorgdheid voortkomen. Marie-Claire legt haar hand op Matthis' arm.

'Luister,' zegt ze snel en zacht. 'Probeer het uur van de terechtstelling te weten te komen. En kom ons vanavond bezoeken. De heer Des Essarts wil je spreken.'

'Ik zal komen,' zegt Matthis. 'Beloof jij me dan dat je Berton van dwaasheden zult afhouden Verwonderd kijkt Marie-Claire hem aan.

'Wat is er met je gebeurd, Matthis? Waarom zou ik mijn man moeten smeken om de waarheid verborgen te houden?'

'Ik zei dwaasheid - geen waarheid,' snauwt Matthis. 'Soms is dat hetzelfde,' glimlacht Marie-Claire.

Berton zegt niets. Hij staat naar het lege balkon van Het Huis met de Pilaren te staren en aan zijn verbeten gezicht kan Matthis zien, dat hij niet van plan is een onschuldige in zijn plaats te laten sterven. Met een zwaar hart keert Matthis terug naar zijn werk.

17 De grote rel

's Avonds is het nog lang rumoerig in de stad. In de taveernen op de rechter Seine-oever is het stampvol. De gasten bepraten de gebeurtenissen van de dag en de deining die ontstond na Toussacs redevoering. Zeven mensen werden gearresteerd omdat ze 'Weg met Karel de Slechte' riepen, vertellen de mensen elkaar. Zeven onschuldige burgers die hebben ingezien dat Karel voor geen sou te vertrouwen is. We moeten de stakkers bevrijden. Even later trekt een grote groep poorters met brandende fakkels door de straten. De hele rechteroever schijnt plotseling op de been te zijn. In de heldere juniavond gonst Parijs. De luiken voor de winkeltjes zijn gesloten, de deuren zijn gegrendeld maar de straten leven. Opnieuw stromen honderden mensen naar de Place de Grève, verzamelen zich op het plein, op de kademuren en om het schavot; het licht van de fakkels wordt door het water van de rivier weerkaatst. Het Huis met de Pilaren blijft stil en donker. Karel van Navarra logeert in het paleis op de Isle de la Cité en weet van niets. De machthebbers van de stad slapen.

Het schavot wordt in brand gestoken. Matthis Cuvelier, die op weg was gegaan naar de linkeroever om zijn afspraak met Marie-Claire na te komen, is uit nieuwsgierigheid de volksmenigte gevolgd. Hij ziet het schavot vlammen. Opeens moet hij denken aan de houten aanvalstorens van de hertog van Lancaster voor de muren van Rennes, in brand gejaagd door Bertrand du Guesclin. Verzet tegen dreiging schijnt altijd dezelfde vorm aan te nemen ...

Wanneer van het schavot niets over is dan een rokende ashoop, trekt de groep in de richting van de Grote Burcht, ook aan de oever van de Seine, waar de gevangenen zijn ondergebracht in afwachting van hun executie. Het machtige, bijna vierkante gebouw steekt zwart af tegen de heldere nachthemel. Maar de stadswacht is op haar hoede en heeft het gebouw bezet. De brug is opgetrokken, boogschutters bemannen de schietgaten. Op hoge toon eisen de burgers de vrijlating van de gevangenen. De meute ziet er dreigend uit met al die fakkels en wapens, want intussen zijn de wapens te voorschijn gekomen: messen blinken in het licht, knotsen en goedendags worden opgeheven. In het wilde weg schieten de bewakers een paar pijlen af in de menigte en dat doet het volk terugdeinzen, want de schoten zijn raak. De woedende poorters zien in dat het onbegonnen werk is om de Grote Burcht te bestormen. Het sterke bolwerk kan alleen bij verrassing genomen worden. Morrend trekken de mensen af en Matthis kan zijn weg naar het noordelijke stadsdeel vervolgen. Zijn hart bloedt voor de onschuldigen, maar waarom kunnen die grillige Parijzenaars toch niet als één man achter Etienne Marcel staan? denkt hij ongelukkig. Dan was er niets aan de hand en zouden er ook geen onschuldige burgers worden opgepakt...

Het is al zeer laat als hij eindelijk aankomt bij het huis van Pépin des Essarts. Tot zijn verwondering treft hij Marie-Claire alleen thuis. 'Berton en Pepin zullen zo wel komen,' zegt ze vaag. Ze schenkt Matthis een kroes zoet bier in en dan doet hij opeens een wonderlijke ontdekking. In een hoekje van het vertrek, achter een doorzichtig gordijn staat een kribje waarin een jongetje van nog geen anderhalf jaar ligt te slapen. 'Marie-Claire!' roept hij verrast. 'Je hebt een kind!'

'Ssst, niet zo luid, maak hem niet wakker. Het is mijn kind niet, Matthis, het is een oorlogsweesje. Ik heb het als mijn zoon aangenomen en Robert laten dopen naar een oude vriend van ons die bij Poitiers is gesneuveld.'

'Maar ...' Matthis kan er niet over uit. 'Wat moet jij nu met een kind ... een blok aan je been!'

'Houd je mond,' stuift ze op, diep verontwaardigd. Het jongetje is intussen toch wakker geworden, Marie-Claire tilt hem uit bed, verschoont hem, zet hem op haar knie. Over het hoofdje van het kind heen zegt ze fel: 'Ik heb evengoed recht op een kind als andere vrouwen. Dat ik ze zelf niet kan krijgen is erg genoeg en het land is vol weesjes. Ik kan ze niet allemaal redden maar één toch zeker. Dus doe ik dat.' Matthis knikt en glimlacht. Maak mij wat wijs, denkt hij. Ik ken je Marie-Claire! Je bent altijd in verzet geweest, je wilt je leven zelf vormen. Daarom heb je het ook zo dikwijls aan de stok met priesters en heren ...

Maar dat alles zegt hij niet hardop; ze zou het hardnekkig ontkennen. Gestommel op de buitentrap breekt hun gesprek af. Marie-Claire legt snel het kind weer te slapen. De deur gaat open en Berton, in gezelschap van Pépin des Essarts, treedt binnen. Ze zien er verhit en verstoord uit. Zodra hij Matthis in het oog krijgt, klaart Bertons gezicht op. 'Dit is de jonge trouvère over wie ik u heb verteld, heer Des Essarts,' zegt hij tegen de deftige huiseigenaar. 'U herinnert zich hem wellicht nog van vroeger. Hij was dat kind met die engelenstem. Hij zingt nu heel anders, maar zeker zo mooi.'

'Matthis Cuvelier is in dienst van wethouder Jean Maillart en komt dagelijks op Het Huis met de Pilaren,' vult Marie-Claire aan. 'Dat is mooi, dan kan hij ons op de hoogte houden van hetgeen daar gebeurt,' knikt Pépin des Essarts. Matthis vliegt meteen op. 'Zeg eens even,' begint hij verhit, 'ik ben geen spion! Voor niemand!' Pépin des Essarts, een man met een scherp, rustig gezicht, glimlacht geruststellend.

'Blij dat te horen, jongeman. Ik geloof dat jij uit het goede hout gesneden bent. Wat wij van je verwachten zijn geen verradersdiensten. Verraad sluipt er al genoeg door de straten. Het enige wat we willen weten is, op welk uur de zeven burgers morgen terechtgesteld zullen worden.'

'U wilt hen redden?'

'Als het mogelijk is, ja!'

'Goed dan. Ze zullen bij het aanbreken van de dag worden onthoofd en niet pas tegen de noen.'

'Dank je. Dan kunnen we daar rekening mee houden. Weet je ook iets van de plannen van Karel van Navarra?'

Matthis zwijgt demonstratief. Hij weigert zich te laten uithoren door een aanhanger van de prins, een vijand van de revolutie. Ook al is dat een vriend van Berton de Fleur.

'Ik zie jongeman,' zegt Pépin des Essarts vriendelijk, 'dat je vierkant achter de revolutie van Etienne Marcel staat.'

'Ik wel,' zegt Matthis met nadruk. 'Het komt me echter voor, dat u die revolutie wilt doen mislukken.'

'Geen sprake van,' antwoordt Des Essarts kalm. 'Ik ben het met Marcel eens dat de macht van de adel moet worden beknot. Maar de methoden die Etienne Marcel volgt wijs ik af. En dat is mijn goed recht. Prins Charles ...'

'Wij rebelleren tégen prins Charles,' valt Matthis hem onverbiddelijk in de rede.

'Ik weet het en betreur het. We hebben iemand nodig die het land uit de misère kan halen en Charles is daartoe in staat - wat Marcel verder ook moge beweren, dat is gewoon waar. Hij kan het, maar hij kan het niet alleen. Zijn grote talent is, dat hij zijn medewerkers weet te kiezen. Zijn grote verdienste is, dat hij precies doet wat hem in het Klaaglied wordt aangeraden: die mannen om zich heen verzamelen die bereid zijn het land met al hun krachten te verdedigen.'

'Dat is dan nieuw voor me,' zegt Matthis koeltjes, 'want Marcels grote grief tegen de prins is juist, dat zijn hofraad volslagen corrupt is en dat de prins heeft geweigerd de uitbuiters van zijn volk van het hof te verbannen.'

Des Essarts knikt.

'Ook dat is waar, jongeman. Maar heb je je ooit afgevraagd in welk een scheve positie de kroonprins zich bevindt? Hij moet de regering voor zijn vader waarnemen met een lege schatkist. Zonder de steun van de hoge adel is hij volslagen machteloos, hij kan de hoge heren niet missen. Maar achter hun rug om zoekt hij naar goede medewerkers - en hij weet ze te vinden! Geloof me Matthis, je doet prins Charles onrecht.'

'Pépin bedoelt Bertrand du Guesclin,' zegt Marie-Claire helder. Matthis' ogen worden groot.

'Hebben ... hebben ze elkaar eindelijk gevonden?' fluistert hij. 'Zo kun je het wel noemen,' zegt Des Essarts glimlachend. En ik ben er niet bij! kreunt Matthis inwendig. O, wat ben ik een stommeling geweest door te denken dat ik Bertrand hier van dienst kon zijn, terwijl... Moedeloos laat hij het hoofd zakken. Maar dan wint zijn trots het van zijn zelfverwijt. Hij kijkt op.

'Monsieur Des Essarts,' zegt hij beslist, 'wat u mij daar vertelt verheugt me, maar dat neemt niet weg, dat ik Etienne Marcel nog steeds een bijzonder mens vind en ik weiger hem af te vallen. Ik ... ik vereer hem!'

'Matthis,' zegt Berton plotseling warm, 'je hebt gelijk. Bijzondere mensen zijn zeldzaam. De toestand in Parijs zou niet half zo ingewikkeld zijn geworden wanneer Etienne Marcel en prins Charles hadden kunnen samenwerken in plaats van elkaar te gaan haten. Maar dat is blijkbaar hun noodlot, hun karakters passen niet bij elkaar en zullen eeuwig blijven botsen. Een verzoening zal niet meer tot stand kunnen komen, Charles zal het Marcel nooit vergeven dat hij heeft getracht zich meester te maken van prinses Jeanne.'

'Ze houden van elkaar,' zegt Marie-Claire zacht.

Matthis knikt, toch heeft hij ergens het gevoel dat deze mensen proberen hem voor iets te gebruiken. 'Ik moet naar huis, nadenken,' zegt hij opstaand.

'Blijf vannacht maar hier, we maken wel een bed voor je in orde,' stelt Marie-Claire voor. 'De herberg is al lang gesloten en morgen staan we toch allemaal voor dag en dauw op.'

'Het schavot is in vlammen opgegaan, die terechtstelling bij het ochtendkrieken zal waarschijnlijk worden uitgesteld,' meent Matthis. 'Neen,' bromt Des Essarts. 'Ik kom er juist vandaan, er wordt al een nieuw getimmerd.'

'Ik blijf niet,' zegt Matthis. 'Als jullie willen trachten de terechtstelling te verhinderen vind ik het prachtig - maar ik kan er niet aan meedoen. Berton, maak het me niet zo moeilijk! Ik wil de revolutie niet verraden. Ik heb jullie ook niet verraden. Ik wil mijn handen schoon houden.'

'Ga met God, mijn zoon,' antwoordt Berton plechtig. 'En wees voorzichtig. Laat je niet oppikken door de stadswacht omdat je je na middernacht op straat bevindt.'

Met een bezwaard hart neemt Matthis afscheid van hen en gaat weg.

De volgende ochtend in alle vroegte worden de zeven veroordeelden op karren geladen en in de richting van de Place de Grève gereden. Het is nog doodstil op straat. Maar voor de karren met de geboeide ongeluk-kigen het grote plein bereikt hebben, komen opeens uit hoeken en gaten, stegen en straatjes gewapende burgers stromen, alsof ze zich onder het plaveisel verborgen hadden gehouden. Ze bestormen de karren en bevrijden de gevangenen. In triomf worden de geredde burgers door de straten gedragen, het is een feestelijke stoet met een zingende trouvère aan het hoofd.

Matthis Cuvelier staat de rel op enige afstand aan te zien, volgt dan de optocht. De bevrijding van de gevangenen vervult hem met vreugde: hij is eerlijk van mening dat ze de dood niet verdienden. En hij wil zien wat er gebeurt. Maar deelnemen aan de rel, georganiseerd door Berton de Fleur, Pépin des Essarts en diens grote vriend Jean de Charny wil hij evenmin; daarmee zou hij Etienne Marcel afvallen en zo ver is hij nog niet.

Het volk en de bevrijde veroordeelden verzamelen zich in de Hallen. Matthis merkt op dat het volk gewapend is, hij ziet de messen blinken, hij ziet vele mannen met van tenen gevlochten schilden. Dan ziet hij hoe Berton op een toonbank klimt en het Klaaglied aanheft. Matthis staat op de trappen die naar de grote markthallen leiden, hij aarzelt. Als hij omkijkt ziet hij de stadswacht optrekken. Dat doet hem hevig schrikken. Zal de stadswacht de Hallen bestormen, het volk nogmaals uiteenslaan, gaat de rel uitlopen op een bloedbad? En aan welke kant staat hij zelf dan?

Maar dan is daar opeens Jean Maillart, zwaaiend met zijn wethoudersstaf. Streng geeft hij de officier van de stadswacht bevel zich terug te trekken.

'Wat, willen jullie onze eigen poorters vermoorden, willen jullie vechten tegen de vrije inwoners van Parijs? Terug jullie! Gaat spionnen en vijanden van onze beweging arresteren, daar zijn jullie voor. Maar waagt het niet het eigen volk een haar te krenken!' Goeie ouwe Maillart, denkt Matthis dankbaar.

Onder de overkapping van de markthallen klinkt zuiver en luid Bertons stem:

'De grote held van het slagveld was de koning ...'

De stadswacht gehoorzaamt en marcheert op bevel van Maillart het markterrein voorbij. Matthis kijkt hen opgelucht na. De beslissing: vóór of tégen Etienne Marcel is hem, dank zij het optreden van Maillart, uit handen genomen. Een warm gevoel van dankbaarheid jegens zijn beschermheer stijgt in hem op. Bertons heldere stem dringt weer tot hem door:

'Bombastisch en vol valse glorie zijn zij.

In onwaardige kledij, met vergulde gordels.

Met pluimen op hun hoofd, met geitebaarden

Die hen op dieren doen lijken.

Maar onbekookt en onstuimig als bliksem en donder.

Want mensen als zij, met zondige trots,

In staat zich aan alle misdaden over te geven,

Zijn altijd verraders ...'

Het klinkt alsof Berton een beschrijving geeft van Karel van Navarra -en zo wordt het door het volk ook opgevat. De mensen beginnen te schreeuwen. Pépin des Essarts neemt zijn hoed af, zwaait er geestdriftig mee.

'Weg met Karel de Slechte! Karel is een verrader!' brult hij. Het volk stemt er onstuimig mee in.

'Weg met Karel de Slechte. Weg met de verrader van de boeren!'

En voor hij beseft wat hij doet, staat Matthis Cuvelier uit volle borst mee te brullen.

Het Klaaglied over de Slag bij Poitiers is opnieuw politiek buskruit geworden, maar wonderlijk genoeg in een andere richting. Het verspert Karel van Navarra de weg naar de Franse troon.

En terwijl Parijs ongehinderd de vrijheid bezingt, vertrekt Karel hals over kop uit de stad waarin hij zich niet langer veilig voelt. Hij keert terug naar zijn landhuis te Saint-Denis, waar hij gaat broeden op andere mogelijkheden om zijn doel te bereiken.

Matthis kan met een zuiver geweten teruggaan naar Het Huis met de Pilaren.

18 De weigering

Toch slaat in de daarop volgende dagen de weegschaal van de volksgunst weer door naar de kant van Etienne Marcel en zijn medewerkers. Dat komt vooral door Toussac.

Charles Toussac met zijn vlugge, onder de zuidelijke zon gerijpte geest, neemt het onvervaard op tegen de invloed van de kritische trouvères. Uit alle omstandigheden in Parijs weet hij munt te slaan en ze zó te verklaren dat ze kunnen worden uitgelegd ten gunste van Etienne Marcel. Bijna dagelijks houdt hij meeslepende redevoeringen. Soms van het balkon van Het Huis met de Pilaren, soms op de stadsweide in het noordelijk kwartier, van oudsher de plaats waar machthebbers het volk plachten toe te spreken. Met opzet vermijdt hij de Hallen, dat nieuwe politieke middelpunt, en juist daardoor weet hij de belangstelling van de burgers van de marktplaats weg te lokken.

Charles Toussac is een geboren toneelspeler. Zijn mooie, warme stem draagt ver en hij kan ermee doen wat hij wil. Hij kan spanning en verwachting wekken, overtuigen, smeken en commanderen, hij kan honderd smarten laten meetrillen en met een enkele stembuiging triomf voorspellen. Het is een genot om hem aan te horen en de Parijzenaars, met hun hang naar amusement, komen dolgraag naar hem luisteren. Toussac ziet het als zijn taak de poorters ervan te doordringen dat er geen terugweg mogelijk is. Hij moet daarbij opboksen tegen een gerucht dat bepaald niet uit de lucht is gegrepen, namelijk dat prins Charles heeft verklaard de stad haar rebellie te vergeven mits de burgers bereid zijn Etienne Marcel en al zijn wethouders aan hem uit te leveren, op genade of ongenade. Dat dit zal neerkomen op onherroepelijke ongenade voor het stadsbestuur ziet Charles Toussac ook wel in. Dus tracht hij, met al zijn talent en welsprekendheid de burgers van elke gedachte aan overgave af te houden. Dat kan alleen de angst bewerkstelligen, dus blijft hij de toehoorders voorhouden dat onderwerping aan de prins gevolgd zal worden door een totale verwoesting van de hoofdstad. 'Volk van Parijs! We moeten met veel geduld onze beproevingen doorstaan. We moeten bewijzen dat we voor de wraakgierige bedreigingen van de hoge heren niet door de knieën gaan. We moeten standhouden, waakzaam blijven, geen haarbreed toegeven. En de spionnen onder ons - laten zij sidderen! Wij zullen hen man voor man opsporen en berechten. Want laten zij weten, volk van Parijs, dat wij vastbesloten zijn datgene wat we tot nu toe bereikt hebben, nooit meer prijs te geven.' Enzovoort, enzovoort. Het volk juicht en lijdt honger, maar doet dat voortaan met een zekere geestdrift.

Berton de Fleur, Pépin des Essarts en Jean de Charny kunnen met hun openlijke kritiek en hun heimelijke oppositie wel inpakken. Het volk wil niet langer naar hen luisteren, het volk laat zich bang maken door Charles Toussac.

Matthis Cuvelier die intussen trouw dienst doet in Het Huis met de Pilaren brengt niettemin van tijd tot tijd heimelijk een bezoek aan zijn pleegouders. Op een avond zegt hij verwijtend:

'Berton, jij wordt voor mij een steeds groter raadsel. Je hebt je verbonden met partijgangers van de prins - terwijl die zelfde prins niets liever zou doen dan Parijs met de grond gelijkmaken.'

'Denk jij werkelijk dat prins Charles ooit zou toestaan dat Parijs wordt verwoest door zijn eigen troepen?' vraagt Berton verbaasd. 'Waar haal je dat idee vandaan?'

'Etienne Marcel heeft de prins zo diep vernederd ...' begint Matthis, maar Marie-Claire legt hem het zwijgen op.

'Alleen een dwaas kan geloven in een wraakneming. Kom nou! Prins Charles houdt van zijn stad.'

'De Parijzenaars geloven het,' houdt Matthis koppig vol. 'Toussac zegt...'

'Toussac liegt,' antwoordt Berton snel. 'Natuurlijk neemt Charles wraak als hij Parijs ooit weer in handen krijgt. Maar die wraak zal hij niet botvieren op de hoofden van handwerkers en kleine kooplieden. Het zijn de koppen van de provoost, zijn wethouders en gildemeesters die zullen rollen, niet de onze. Heb je nu nog niet door, Matthis, dat we door de kliek van Het Huis met de Pilaren bedrogen worden? Weet je wat er werkelijk gebeurt? Karel van Navarra onderhandelt met prins Charles en heeft hem aangeboden Parijs aan hem te verkopen voor tweehonderdduizend zilveren ponden. Alsof Karel de Slechte de eigenaar van de hoofdstad is!'

'Dat is ook maar een gerucht,' zegt Matthis verblekend. Want hij heeft daarover al iets gehoord op het stadhuis en hij had geweigerd het te geloven.

Etienne Marcel echter gelooft het wél. Ook hij begint in te zien dat Karel van Navarra een gevaar voor de revolutie wordt. Hij stuurt een woedende brief naar Saint-Denis en roept daarin zijn 'bondgenoot' ter verantwoording. Als antwoord komt Karel van Navarra nog eenmaal zelf naar Parijs. In zijn gevolg bevinden zich vierhonderd Engelse huurlingen. Zo lang de wapenstilstand duurt zijn zij zonder werk, maar Karel kan altijd wel een paar extra soldaten gebruiken, van welke nationaliteit doet er voor hem niet toe, Engelsen zijn goede vechters, dus heeft hij hen in dienst genomen.

De aanwezigheid van vierhonderd Engelse soldaten schiet de Parijzenaars echter in het verkeerde keelgat. Charles Toussac moet wederom al zijn sprekerstalent aanwenden om de burgers er van te overtuigen dat de huurlingen zijn gekomen op verzoek van Etienne Marcel om de te verwachten aanval van de prinselijke troepen te helpen weerstaan. Ze komen vechten voor de revolutie, anders niet.

Maar de kreet: 'Weg met Karel de Slechte, de verrader' blijft door de straten schallen en naar Toussac wordt weer met minder geestdrift geluisterd. De trouvères komen uit hun schuilhoek en Berton treedt weer op in het openbaar; uit alles blijkt dat Karel van Navarra het in de ogen van de burgers voorgoed verkorven heeft. Karel slaagt er niet in de geruchten over zijn geheime onderhandelingen met de prins (én met de Engelse koning, ook dat nog) te ontzenuwen en vertrekt hals over kop uit de hem vijandig gezinde stad. Zijn vierhonderd huurlingen laat hij echter achter, zogenaamd om zijn goede trouw te tonen en om Marcels politiemacht te versterken.

'In werkelijkheid om zijn geheime onderhandelingen met de Engelse koning kracht bij te kunnen zetten,' zegt Berton de Fleur. En hij zegt het hardop, in het openbaar, zodat honderden poorters, studenten en ontevredenen het kunnen horen.

Tot op dat moment heeft Etienne Marcel zich niet veel aangetrokken van het telkens opduiken van zangers die zijn bewind belachelijk proberen te maken. Hij had Matthis er een keer op uitgestuurd om hen op te sporen, maar toen de jongeman hem mededeelde dat hij de beruchte trouvères niet had kunnen vinden liet Marcel het er verder bij. Met de gewone verachting van de gevestigde burger voor het kunstenaarsvolk had Etienne Marcel gemeend dat trouvères, jongleurs, straatzangers hem weinig kwaad konden doen. Zulke mensen neemt toch zeker niemand ernstig? Dat kermisvolk verkwanselt zijn ziel voor een handvol kopergeld en een kroes bier; je kunt ze alles laten zingen wat je maar bestelt: liefde, oorlog, heldendaden of verraad.

Maar langzamerhand begint het de provoost duidelijk te worden dat hij zich heeft vergist. De trouvères zijn wèl gevaarlijk. Ze hitsen het volk op, ze stellen misstanden aan de kaak die nauwelijks Marcels schuld zijn, maar waarvan hij desondanks de schuld krijgt. Vooral die ene, in zijn bruine kostuum die voortdurend het verboden klaaglied voordraagt en opruiende redevoeringen houdt, begint Marcel in het vel te steken. Ditmaal stuurt Etienne er een ander op af ...

Matthis weet nog van niets. Hij doet zijn werk en ergert zich, mét de Parijzenaars aan het optreden van de Engelse huurlingen. Die blijken al spoedig een grote plaag te zijn. Geen dag gaat voorbij of ze zetten de boel op stelten, slaan in de kroegen de banken kort en klein, ze overvallen eerzame burgers om hen te beroven. Ze maken zich meester van de mooiste meisjes en het schaarse voedsel, kortom ze misdragen zich gruwelijk. De stadspolitie durft tegen de eigen bondgenoten nauwelijks op te treden, maar de poorters krijgen er spoedig schoon genoeg van. 'We zijn in oorlog met Engeland,' roept Berton de Fleur in de Hallen. 'Zijn we gek geworden dat we de vijand binnenhalen terwijl we onze wettige heerser buiten de muren houden?'

Hij stemt zijn viëlla en zingt een spotliedje op Etienne Marcel die om zijn huid te redden de stad door apen en dolle honden wil laten verdedigen. De toehoorders lachen om die vergelijking en moeten toegeven dat de trouvère gelijk heeft; Engelsen in de stad - het is te dol. Weg met die lui!

Wie het sein ertoe geeft wordt nooit duidelijk, maar eensklaps trekt een tot de tanden gewapende troep burgers tegen de huurlingen op en in het hartje van de stad leveren ze een regelrechte veldslag. Etienne Marcel stuurt er onmiddellijk de politie op af, maar die kan niet verhinderen dat het grootste deel van de huurlingen wordt vermoord en dat de overlevenden gevangen worden genomen door de burgers. En even plotseling valt ook de Grote Burcht. De wachtposten daar laten zich verrassen en zijn te laat met het ophalen van de valbrug. De poorters stromen De Burcht binnen, bevrijden de politieke gevangenen en sluiten de Engelsen in hun plaats op in de kerkers.

Ziezo, van dat gespuis zijn ze af! Het is duidelijk dat Etienne Marcel de toestand niet meer in de hand heeft.

In het stadhuis zit Matthis Cuvelier. Jean Maillart schuift hem een stapeltje documenten toe. Zijn gezicht staat zeer ernstig. De herrie die van de straten af tot in Het Huis met de Pilaren doorklinkt kan het niet zijn die hem zo verstoord maakt: dat soort lawaai is tegenwoordig heel gewoon. Er zal wel weer ergens een rel gaande zijn. Een pakhuis dat wordt bestormd, een botsing tussen stadswacht en ontevredenen, misschien een gewone herbergruzie. In dit ziedende Parijs zijn relletjes en vechtpartijen aan de orde van de dag.

'Maak hier snel kopieën van,' zegt Jean Maillart zonder Matthis aan te kijken. Het zijn arrestatiebevelen, ziet de jonge trouvère. Alweer? Wie moeten nu weer als zondebok dienen voor het feit dat de macht Marcel door de vingers begint te glippen? Matthis leest ze snel door en verbleekt. Berton de Fleur. Pépin des Essarts. Jean de Charny ... nog een paar namen van mensen die hij niet kent. Matthis voelt alle bloed uit zijn hoofd wegtrekken. Ik moet hen waarschuwen, denkt hij. De meeste arrestaties gebeuren 's nachts of in de vroege ochtend. Als ik vlug ben, kan ik misschien nog juist op tijd ...

Over de gang loopt een stadswacht met een bel die hij luid laat klinken. Dat is het sein dat alle mensen die in het stadhuis aanwezig zijn onmiddellijk bij Etienne Marcel in de grote zaal moeten komen. Matthis, blij met dat korte uitstel, werpt de pen neer en holt achter Jean Maillart aan. Wat is er nu weer aan de hand? Wordt de stad aangevallen? Etienne Marcel staat met zijn rug naar de vensters gekeerd, zijn machtige silhouet maakt opnieuw indruk op Matthis. Hij kijkt rond, ziet vele gewapende stadswachten die de armen vol lansen dragen. 'Mannen,' spreekt Etienne Marcel en zijn stem trilt even, 'er is iets verschrikkelijks gebeurd. De burgers hebben zich vergrepen aan onze bondgenoten de huurlingen, een aantal van hen doodgeslagen en de overigen opgesloten in de Grote Burcht, die zij nu bezet houden. Het is onze taak onze vrienden te bevrijden. Wapent u, herovert de Grote Burcht en bevrijdt de mannen van Karel van Navarra.' Eer Matthis van zijn verbijstering over dat bevel is bekomen, drukt een sergeant hem een lans in de handen. Matthis werpt het ding van zich af, alsof het gloeiend heet is.

'Wat!' schreeuwt hij over zijn toeren. 'Moet ik optrekken tegen het volk? Dat doe ik niet.'

Etienne Marcel ziet hem streng aan.

'Doe wat je gezegd wordt, jongeman. Die huurlingen zijn onze bondgenoten.'

'Geen Engelsman zal ooit mijn bondgenoot zijn,' snauwt Matthis terug. 'Wat ik hier de laatste weken zie gebeuren wordt steeds gekker. Ik ben bereid mijn bloed te geven voor het welslagen van de revolutie. Maar ik weiger een lans te steken in een Parijse handwerksman! Gaat u zelf uw kostbare Engelsen maar bevrijden. Op mij hoeft u niet te rekenen.' Met die woorden draait hij zich om en holt weg, holderdebolder de zaal uit, de trap af, de straat op. Hij beseft nauwelijks wat hij heeft gedaan, alleen dat hij niet anders kón. Achter zich hoort hij schreeuwen. 'Grijpt hem!' Maar Matthis is jong en razend snel. De woede geeft hem vleugeltjes. Hij schiet een nauwe steeg in die doodloopt tegen een tuinmuur, maar dat is voor hem geen bezwaar. Alsof er een sterke veer onder zijn voeten zit schiet hij omhoog, grijpt zich vast aan de bovenzijde van de muur, werkt zich er overheen en laat zich vallen aan de andere kant. Hijgend ligt hij tussen bessestruiken en koolstronken. Hij hoort snelle voetstappen langs de steeg rennen - ze zijn hem kwijt! Zijn handen bloeden, zijn knie doet pijn en hij is buiten adem. Even kijkt hij angstig om naar het huis waarbij het tuintje hoort. Maar daar roert zich niets. Het is deze zomer zo dikwijls rumoerig in Parijs dat vele burgers maar liever doen of ze niets horen. Je naar buiten wagen betekent meestal: in moeilijkheden raken. Verstandige mensen blijven thuis en laten het de heethoofden onder elkaar uitvechten.

Matthis beseft dat hij zich schuil zal moeten houden tot het donker is. Dat zal niet lang meer duren, de zon is al aan het dalen. Hij denkt weer aan de arrestatiebevelen. Misschien heeft Etienne Marcel het nu te druk met het heroveren van de Grote Burcht en is hij de voorgenomen arrestaties vergeten. Al wachtend op de beschermende duisternis begint het tot Matthis door te dringen wat hij heeft gedaan. Hij zal zich nooit meer in Het Huis met de Pilaren kunnen vertonen. Hij heeft een rechtstreeks bevel van Etienne Marcel in de wind geslagen, hij heeft gerebelleerd en een grote mond opgezet, hij is weggerend ... Nu zullen ze hem zoeken, nu hoort ook hij bij 'de vijanden van Parijs'. Omdat hij weigerde op te trekken tegen onschuldige Parijzenaars.

Mijn God, wat is er van onze mooie revolutie overgebleven? denkt hij vertwijfeld.

Die avond laat Etienne Marcel, onder dekking van zijn versterkte politiemacht de Grote Burcht op de burgers heroveren. De Engelse huurlingen worden uit de kerkers gehaald en buiten de stad gebracht waar ze in vrijheid worden gesteld met het verzoek niet meer naar Parijs te komen.

Op hetzelfde ogenblik waagt Matthis het, rillend en koud, om opnieuw over de muur te klimmen en langs omwegen en schaduwplekken de lange, lange weg naar het huis van Pépin des Essarts te gaan. Hij doet er uren over, bang dat hij nachtwakers tegen zal komen, bang voor zijn eigen schaduw, voor elk gerucht. Als hij marcherende voeten hoort, verbergt hij zich in een portiek en het duurt lang eer hij weer te voorschijn durft te komen. Dan, eindelijk, bereikt hij het herenhuis en hij bonst op de poortdeur. Een slaperige knecht doet hem open, maar voor de man tijd heeft te vragen wie de nachtelijke bezoeker is, duwt Matthis hem opzij, rent de binnenplaats over en stormt de trap op. 'Doe open, doe open,' roept hij, schoppend tegen de deur die op de galerij uitkomt. Binnen vlamt een kaars op, Berton opent de deur. 'Matthis ... wat... ?'

'Vlug,' hijgt hij. 'Wek Marie-Claire, wek iedereen. Jullie lopen gevaar.' Hortend, stotend komt zijn verhaal eruit. Marie-Claire is er al, met kleine Robert op de arm. Matthis ziet ook het gezicht van Pépin des Essarts opduiken, maar nog voor hij is uitverteld, is dat gezicht weer verdwenen. Berton en Marie-Claire kijken elkaar verschrikt aan. Ze haasten zich, kleden zich aan, Berton pakt snel wat lijfgoed bij elkaar. 'Waar moeten we heen?' vraagt Marie-Claire. 'Naar De Gouden Kip,' stelt Matthis voor. 'Dat kan niet. Daar woon jij en dat weten ze.' Matthis was even vergeten dat hij ook gezocht wordt. 'De stad kunnen we niet uit, maar Parijs is zo groot. We zullen wel ergens kunnen onderduiken,' meent Berton. 'Waar is Pépin?'

'Laten we naar ...' begint Marie-Claire en dan is het te laat. Harde vuisten bonzen op de poort, zware schoenen bolderen over de hof, de buitentrap op. De deur van hun kamer wordt opengetrapt en daar staan vier man van de stadswacht, de fatale arrestatiebevelen in de hand. Marie-Claire, het kind in de armen, trekt zich snel terug in de verste hoek van het vertrek, buiten de lichtkring van de kaars. Naar haar kijken de kerels trouwens niet om, ze houden haar voor een dienstmaagd of misschien voor de vrouw van Pépin. Matthis en Berton worden meteen gegrepen en stevig geboeid. 'Waar is de heer Des Essarts?' roept de sergeant. 'De stad uit,' zegt Berton. Hij krijgt een klap in zijn gezicht. 'Mond houden, lange, we vinden hem wel.'

De mannen doorzoeken het grote huis van boven tot onder, drijven de bedienden bijeen, plunderen terloops de provisiekast, maar Des Essarts vinden ze niet. Ze moeten zich tevreden stellen met twee gevangenen. Stommelend verdwijnen ze weer, Berton en Matthis met zich meesleurend.

Marie-Claire kijkt hen na met natte wangen en een krampende angst in haar maagstreek. Maar haar ogen staan hard.

19 Marie-Claire in actie

De wachten die Berton en Matthis gearresteerd hebben, maken weinig omslag. Ze werpen hun beide geboeide gevangenen op een platte kar en rijden daar snel mee naar de Grote Burcht. Daar binnengekomen worden tot Matthis' grote opluchting hun boeien verwijderd, maar de trouvères worden elk afzonderlijk opgesloten, in kleine nauwe cellen waarin nauwelijks enig licht doordringt. Cellen die oorspronkelijk bedoeld waren om gevaarlijke misdadigers veilig achter slot en grendel te houden in afwachting van hun berechting.

Matthis wordt de kleine ruimte ingeduwd, de zware deur dreunt achter hem dicht en van dat moment af is hij afgesloten van de buitenwereld. Hij bevindt zich in het hartje van Parijs, maar de Parijzenaars kunnen hem niet meer bereiken. Misschien zal hij nog éénmaal de zon zien - als hij het schavot op de Place de Grève moet beklimmen.

Na de arrestatie van haar man en pleegzoon is Marie-Claire een uur lang volkomen van streek. Ze weet niet wat ze moet beginnen. Maar stil en angstig afwachten tot haar man onthoofd zal worden ligt ook niet in haar aard. Na het eerste wanhopige uur droogt ze haar tranen, pakt het kind in een wollen doek en loopt de straat op.

Ze gaat eerst naar het huis van Jean de Charny, die Pépin des Essarts' beste vriend is. Maar daar hoort ze dat de heer des huizes niet thuis is en dat er stadswachten zijn geweest om hem te arresteren - die hebben alles overhoop gehaald, twee van de knechten meegenomen die luid hun onschuld betuigden, maar Jean de Charny zelf was kennelijk bijtijds ondergedoken. Waar is hij, waar is Pépin des Essarts gebleven? Marie-Claire weet het niet, maar ze voelt zich wel in de steek gelaten. Intussen is de zomerdag aangebroken en het is wéér mooi weer. Marie-Claire loopt; een beetje doelloos, piekerend over een mogelijke actie. De rechter Seine-oever trekt haar als een magneet. In dat stadsdeel wonen de kleine luiden, dat wil zeggen: de meeste ontevredenen, daar ligt ook de Place de Grève, daar liggen de Hallen en - op dit moment het belangrijkste - daar rijst massief en vierkant de Grote Burcht op uit het water. Marie-Claire staart enkele ogenblikken naar de hoge muren, de bemande schietgaten. Wat kan zij in haar eentje beginnen tegen dat geweldige brok steen dat haar man omsloten houdt? Vertwijfeld zoekt ze naar een aanknopingspunt, naar een middel om Etienne Marcel daar aan te grijpen waar hij het zwakst is. In gedachten vereenzelvigt zij het massieve bolwerk met de provoost, één van beide moet vallen, wil ze Berton kunnen redden.

Ze dwaalt verder, met kleine Robert op de arm en langzaam begint zich een woest plan in haar brein te vormen. Het is niet voor niets dat ze opeens voor een herberg staat: De Gouden Kip. Daar woonde Matthis Cuvelier. Ze loopt naar binnen, op dit uur van de dag is het er nog rustig en ze vertelt de herbergier wat er met zijn jonge gast is gebeurd. Ze vraagt hem toestemming om Matthis' bagage te doorzoeken, misschien kan ze de jongeman wat schoon lijfgoed sturen in de gevangenis. De waard schudt het hoofd:

'De stadswacht is je al voor geweest, vrouw. Ze hebben al zijn bezittingen in beslag genomen.'

'Ook zijn luit?' vraagt Marie-Claire geschrokken (want daar komt ze voor).

'Die hebben ze stukgeslagen.'

Ook dat nog! Marie-Claire krijgt opeens het gevoel dat Matthis zónder luit niet meer te helpen zal zijn. Zijn instrument is zozeer een deel van hemzelf.

De herbergier ziet haar ontreddering en krijgt medelijden. 'Wacht even,' zegt hij.

Hij gaat naar achteren en komt even later terug met de luit in de hand. 'Ik heb gelogen,' bekent hij, 'ik wilde het ding zelf houden. Ik wist nog net te voorkomen dat ze hem kapotsloegen, ik trok hem uit hun handen en schreeuwde dat hij van mij was, dat ik hem aan de jonge zanger had geleend. Ze geloofden me. Soms moet een mens snel denken, vrouwtje ... Je kunt het instrument van me terugkopen voor twee zilverstukken.'

'Ja,' zegt Marie-Claire. Uit haar gordel haalt ze het gevraagde bedrag en dan gaat ze, met op haar ene arm de kleine Robert, onder haar andere arm de luit de straat weer op.

Waar trok Berton deze zomer het meeste publiek? In de Hallen. Daarvoor zal hij nu met zijn hoofd moeten betalen - maar niet zolang Marie-Claire nog een stem heeft!

Aangekomen in de overdekte marktruimten vertrouwt zij het kind toe aan een bevriend bloemenmeisje en zelf klimt ze op een soort stellage. Om de aandacht te trekken begint ze eerst te spelen en te zingen. Ze kent de warmte van haar stem en de hartveroverende charme van haar muzikaliteit, ze is niet voor niets de leerlinge van de grote Berton de Fleur, ze heeft niet voor niets twaalf jaar lang langs Frankrijks wegen getrokken; ze is doorkneed in de schone kunsten. En ze vecht voor het leven van haar man en voor dat van Matthis Cuvelier. Dat geeft haar de kracht om de nieuwsgierige, soms spottende blikken van het werkvolk, de kleine kooplui en groentehandelaren te weerstaan. Zij minacht het volk niet, zij kent de trots van de kleine luiden die met moeite het hoofd boven water houden.

Ze zingt. Van liefde, vrijheid, heldendaden en verraad, van de noden van het volk en de glorie van de eerlijkheid. En als er honderden mensen om haar heen staan en naar haar opkijken, laat ze plotseling de luit zakken en vertelt wat er die nacht is gebeurd: hoe Matthis Cuvelier heeft geweigerd een wapen op te heffen tegen de poorters van Parijs en hoe hij daarvoor zal moeten betalen met zijn leven. Hoe haar man werd gevangen genomen, omdat hij de waarheid sprak en het volk van Parijs waarschuwde voor bedrog. Ze herinnert de omstanders er aan, hoe het Berton de Fleur is geweest die enkele weken tevoren wist te verhinderen dat zeven onschuldigen ter dood werden gebracht. Dat hij het was, die de burgers de ogen opende voor het feit dat de graanpakhuizen werden dichtgehouden opdat de prijzen voor het brood nog hoger konden stijgen en dat dank zij zijn kritiek Etienne Marcel zich genoodzaakt had gezien het gilde van de graankopers die vorm van speculatie te verbieden. 'Berton de Fleur,' roept zij uit. 'heeft altijd achter de rebellie van de burgers van Parijs gestaan. Ook hij is van mening dat de adel corrupt is en dat de burgerij meer macht moet krijgen. Maar bij de methoden van de provoost bij het geweld en de terreur kon hij zich niet aansluiten. Nu dreigt hij zelf het slachtoffer te worden van de tirannie van Het Huis met de Pilaren. Hij zal zijn hoofd verliezen, omdat hij het recht, vrij voor je mening uit te komen, opeiste in naam van het volk. Berton de Fleur is niet van adel, ook hij is een burger, ook hij heeft te lijden gehad onder de willekeur van de hoge heren. Maar dat maakt hem niet tot misdadiger! Dieven en moordenaars moeten boeten, dat is Gods wil. Maar een zanger, een groot dichter heeft de vrijheid om kritisch te zijn - dat is zijn taak.

Hoe was het vroeger in dit corrupte land? We hadden als burgers niets in te brengen, we moesten alleen maar werken en het meeste van wat we met ons zweet en hartebloed verdienden, werd ons weer afgenomen. Maar er bestond recht. We wisten tot wie we ons konden wenden wanneer ons onrecht werd aangedaan. Daarvan is niets overgebleven. Voortdurend worden poorters ter dood gebracht zonder vorm van proces, zonder de kans te krijgen zich te verdedigen. Wat is dat voor een nieuwe wereld, die onze oude rechten niet erkent?

De revolutie van Parijs was gericht tegen de oude machthebbers, die ons verkochten, verrieden, uitbuitten. Mooi. Wat doen de nieuwe meesters? Ze heulen met de verrader Karel van Navarra, ze verrieden hun bondgenoten de boeren. Ze buiten de burgers van Parijs uit op precies dezelfde manier als eertijds de adel. Wat is er dan veranderd? Ik zal u zeggen, mensen, wat er veranderd is. Niet ons harde werken, niet onze honger - die zijn dezelfde gebleven. Het nieuwe element in ons leven is de angst. Angst om te zeggen wat we denken, want dat is verboden. Angst voor wraak van de prins, want die wordt ons aangepraat door Charles Toussac. Angst voor Het Huis met de Pilaren waar in de geheime raad van Etienne Marcel achter onze rug om wordt beslist over onze levens. En wie het waagt dit alles hardop uit te spreken, wie het waagt hardop de vraag te stellen: waartoe heeft deze revolutie nu eigenlijk geleid?, die verdwijnt onherroepelijk in de kerkers van de Grote Burcht en de volgende dag rolt zijn hoofd over de Place de Grève. Maar de waarheid laat zich niet onthoofden, de waarheid spreekt zo nodig met dode lippen en een verstijfde tong.'

Marie-Claire wenkt het bloemenmeisje naderbij, ze neemt de kleine Robert weer van haar over, houdt het kind omhoog zodat iedereen het kan zien. 'Dit is Robert, de zoon van Berton de Fleur,' liegt ze vlakweg maar op dat moment gelooft ze het zelf. 'Eens zal ook Robert zingen voor het volk, meevechten met het volk, de rechten van het volk verdedigen. Ter nagedachtenis aan zijn moedige vader. Maar wie zal Robert leren de muzieknoten te lezen, gedichten te schrijven? Dat is de taak van zijn vader. Maar de grote trouvère Berton de Fleur kwijnt weg in de kerkers van de Burcht, wordt mishandeld en men dreigt hem de tong uit te rukken. Moeten wij dat toelaten? Heeft het volk geen recht op de stemmen en verzen van de eigen zangers?

Burgers van Parijs, bevrijdt Berton de Fleur! Bevrijdt Matthis Cuvelier, bevrijdt de vrije stemmen van Frankrijk!'

Ze trekt de doek terzijde en toont de omstanders het gezichtje van het kind. De heldere ogen van kleine Robert kijken verwonderd neer op al die opgeheven gezichten. Hij lacht even, strekt de handjes uit. Dan, plotseling verlegen, wringt hij zich in de handen van Marie-Claire en verbergt zijn toetje tegen haar hals.

'Hij schaamt zich voor de wereld waarin hij werd geboren,' zegt Marie-Claire bewogen. 'Hij schaamt zich voor de stad waarin het recht met voeten wordt getreden en waar een eerzaam burger niet langer veilig is wanneer hij over dat recht durft te spreken. Moet ik mijn zoon later vertellen hoe zijn vader werd onthoofd door hen, die beweerden dat ze voor het volk streden, maar die tegelijkertijd dat volk trachtten te knevelen en uit te buiten in hun eigen voordeel? Moet ik hem later leren, dat de burgerij zijn vader in de steek liet, ofschoon zijn vader een beter patriot was dan al de wethouders van Parijs bij elkaar? Terwille van mijn kind vraag ik u, volk van Parijs: redt zijn vader, redt Berton de Fleur, redt Matthis Cuvelier die weigerde uw broeders te doden. Bevrijdt degenen die u liefhebben en die altijd aan uw kant hebben gestaan!'

Het is de eerste maal in de geschiedenis van de oude stad Parijs dat een vrouw een ophitsende, politieke redevoering afsteekt. Het is ongehoord, toch zijn de toehoorders in haar ban geraakt en luisteren zwijgend of morrend. Ze kijken naar haar op, naar het kind in haar armen en ze zien een moeder, een vrouw die pleit voor het leven van haar man. Nee, ze pleit niet, ze eist dat leven op als haar goed recht. De vrouwen om haar heen - in de Hallen lopen altijd veel vrouwen rond - zijn ontroerd door de aanblik van het kind dat vaderloos dreigt te worden. Maar ook herkennen ze in Marie-Claire iets van zichzelf, vechtend voor een beter bestaan. Ze stoten de mannen naast hen aan.

'Luister, die vrouw heeft gelijk. Het is een schande hoe we de laatste tijd onderdrukt worden. Dit is geen oorlog van de niet-adel tegen de adel meer. Dit is oorlog van de rijke gildemeesters tegen het volk. Doe iets, luie kerels, bevrijdt die trouvères.'

'We werden bedrogen,' dreunt opeens een zware mannenstem tussen het publiek. 'Het is niet waar dat prins Charles Parijs wil verwoesten. Dat is een praatje van die gladde Toussac, die zijn eigen huid probeert te redden. Prins Charles wil zijn kop - ons zal hij niets doen.'

'We zijn de honger en het bedrog beu,' schreeuwt een andere stem. 'Kom mee, we gaan het schavot afbreken.'

Plotseling stromen de opgehitste burgers de Hallen uit en trekken op naar de Place de Grève. Voor Het Huis met de Pilaren staan rijen stadswachten die de hellebaarden tegen elkaar slaan zodra ze de woedende menigte zien naderen. Maar van hen trekt het volk zich opeens niets meer aan. De mensen omringen het schavot en beginnen het af te breken, plank voor plank, balk voor balk. Opgewonden mannen komen toelopen met gereedschappen. Als de stadswachten willen ingrijpen en de sloop willen verhinderen, krijgen ze de planken naar het hoofd gesmeten en worden ze bedreigd met nijptangen en koevoeten. Een geschrokken Jean Maillart verschijnt even op het balkon, roept iets, maar dezelfde man met de zware stem schreeuwt naar boven: 'Het is afgelopen met de terechtstellingen. Leg je eigen kop maar op het blok als je zo graag bloed wilt zien.' Jean Maillart trekt zich haastig terug. Dan vliegt de eerste steen door de vensters van het stadhuis. Spoedig is er geen ruit meer heel. Onder de arcaden van het grote, rechthoekige plein hossen jongens en meisjes, terwijl ze zingen: 'Weg met Karel de Slechte. Weg met Etienne Marcel en zijn kliek.'

'Leve de koning. Leve de prins-regent. We willen prins Charles terug, zien in Parijs,' bast opeens de zware stem van daarstraks. Ook die kreet wordt overgenomen en vliegt door de straten. 'Leve de koning, leve de prins!' De contra-revolutie is uitgebroken.

Het volk, wakker geschud en op haar mogelijkheden attent gemaakt door Etienne Marcel en Charles Toussac in de beginfase van de revolutie, rebelleert nu tegen de leermeesters. Bittere ironie: de bewustwording die zij zelf in gang hebben gezet keert zich tegen de aanstichters. De poorters hollen door de straten, joelen en schreeuwen, vechten tegen de stadswachten, zetten de ganse stad op stelten. Steeds meer mensen komen uit de huizen, bijna allen gewapend. Vrouwen laten de stadspompen in de steek en trekken zich geschrokken terug in portieken en onder luifels, maar niet allen. Velen draven mee, zwaaiend met keukenmessen en deegrollen.

Marie-Claire, ontdaan over wat ze heeft aangericht, houdt zich schuil. Op haar arm jammert de kleine Robert, hij is bang voor die oproerige menigte, voor de rauwe kreten, het gezwaai met wapens en de botsingen op de pleinen.

'Stil, mijn zoon,' fluistert Marie-Claire. 'Het is griezelig, maar het moet.' Plotseling springt ze weer te voorschijn, zwaait de luit boven haar hoofd als een wapen.

'Naar de Grote Burcht!' roept ze. Ze krijgt meteen een groot aantal mensen mee.

Maar het machtige bolwerk aan de Seine kan alleen bij verrassing genomen worden - en van een verrassing is dit keer geen sprake. De pijlen vliegen uit de schietgaten en de poorters hebben geen zin zich te laten doorzeven. Ze willen een rel schoppen. Ze willen lucht geven aan hun onderdrukte ontevredenheid en onlust. Een aanval op de Grote Burcht wagen ze niet, maar de ganse dag blijft het onrustig op straat. Bedreigingen, scheldwoorden en vloeken worden tegen de gevels van de rijken geschreeuwd, pakhuizen worden bestormd en leeggeplunderd, Parijs dreunt op haar grondvesten.

Marie-Claire, plotseling doodmoe en op een vreemde manier teleurgesteld, verlaat het roerige stadsdeel, passeert de Brug van de Wisselaars waar de angstige juweliers hun luiken stevig hebben vergrendeld en gaat op de Isle de la Cité de kathedraal binnen om te bidden. De machtige Notre Dame staat om haar heen, koel en hoog, een eiland van rust. Ze sust Robert, zet hem neer, knielt naast een pijler en dan, al biddend, ontwaakt in haar hart opnieuw de strijdlust.

'Heilige moeder Gods,' fluistert ze, 'vergeef me. Maar ik kan mijn man niet laten vermoorden, ik moet zijn terechtstelling verhinderen al moet ik er heel Parijs voor ondersteboven keren. Ik beloof u, dat ik voortaan een brave, onderdanige vrouw voor Berton de Fleur zal zijn, dat ik nooit meer zal proberen de baas over hem te spelen, als ik hem maar terugkrijg.'

Kleine Robert kruipt op handen en voeten om haar heen, grijpt kraaiend naar de lichtvlekjes op de hardstenen plavuizen. Marie-Claire ziet het glimlachend aan en staat op.

'Kom kleintje,' zegt ze terwijl ze hem bij de hand neemt. 'Nu kan ik er weer tegen. We gaan naar huis. Ik stop jou in bed en dan ... Etienne Marcel zal wéten dat hij mij van mijn liefste probeert te beroven!'

Etienne Marcel weet nog van niets; hij is zich het bestaan van Marie-Claire nauwelijks bewust. Hij heeft de stadswachten laten terugroepen om te voorkomen dat het een onoverzienbaar bloedbad wordt. Geschrokken door de uitgebroken rebellie in de straten heeft hij in grote haast zijn geheime raad bijeen geroepen en vergadert met hen in de grote zaal van het stadhuis. In deze raad zitten behalve de wethouders ook de rijkste kooplieden van Parijs en een aantal opstandige, hoge geestelijken. Ze zien in dat het voorlopig onmogelijk is de twee gevangenen terecht te stellen. Het opgezweepte volk zou de karren bestormen en de beide zangers met geweld bevrijden, zoals het enkele weken geleden deed met de zeven andere veroordeelden. Een geheime terechtstelling in de Grote Burcht? Dat raadt Jean Maillart met klem af. Zo iets blijft immers niet lang geheim, betoogt hij en dan zijn de gevolgen niet te overzien. Diep in zijn hart is de wethouder hevig bezorgd over het lot van Matthis Cuvelier. Hij is gesteld geraakt op zijn eerlijke en ijverige klerk en dat de jongeman heeft geweigerd de wapens op te nemen tegen de Parijzenaars, is iets wat alleen maar in zijn voordeel pleit. Maar als Jean Maillart het opneemt voor Matthis, komt hem dat op een boze blik van Marcel te staan.

'Zwijg Maillart. We hebben een slang aan ons hart gekoesterd. De jongen was ongetwijfeld een spion van de prins. Dat hij na zijn vlucht werd aangetroffen in het huis van Des Essarts spreekt boekdelen.' Jean Maillart zwijgt, ook al is hij van Matthis' onschuld overtuigd. In zijn ogen blijft Matthis de geboren revolutionair, die alleen maar niet in staat was bevelen op te volgen die dwars tegen zijn gemoed ingingen.

Zulke mannen heeft de revolutie nodig, waarom vernietigt de revolutie hen dan?

'Laat die twee rotten in de kerkers,' stelt Charles Toussac voor. 'Daar zijn ze mooi opgeborgen en ze kunnen ons geen kwaad meer doen. De poorters kunnen hen niet bereiken. Ze mogen schreeuwen en te hoop lopen zoveel ze willen, de Grote Burcht kan hen weerstaan. We moeten er alleen voor zorgen dat de waakzaamheid geen moment verslapt.' Daarmee gaan de andere heren akkoord.

Dat is dus wat Marie-Claire met haar bliksemactie heeft bereikt: uitstel van executie. Het is haar niet genoeg.

Maar als ze 's middags terugkeert in de woning van Pépin des Essarts lijkt het er op, dat de Heilige Maagd haar gebed wil verhoren. Een van de dienstmaagden drukt haar een briefje in de hand dat een uur tevoren werd afgegeven door een kleine jongen. De maagd kan niet lezen en weet niet van wie het briefje afkomstig is. Het is ook niet ondertekend. Maar Marie-Claire herkent het handschrift en slaakt een zucht van verlichting. Des Essarts laat haar niet in de steek! In het kattebelletje verzoekt hij haar naar een bepaalde taveerne te komen en het briefje te verbranden.

Terwijl ze dat laatste doet denkt ze snel na. Zit Pépin ondergedoken in Het Holle Vat? Zal ze daar ook de verdwenen Jean de Charny vinden en wie weet, nog meer vrienden van Pépin des Essarts? Ze begrijpt dat deze leiders van de oppositie zich schuil moeten houden; ook voor haar en het kind zal het beter zijn dat ze de woning van Des Essarts verlaat, want het huis wordt ongetwijfeld door Marcels politie in het oog gehouden.

Ze geeft het kind te eten, legt het een paar uur te slapen. Ze is mee, maar gunt zichzelf nauwelijks rust. Ze pakt wat kleren in een bundeltje, geeft instructies aan het huispersoneel en tegen het vallen van de avond gaat ze met kleine Robert weer op pad. Langzaam loopt ze door het ziedende, hete Parijs, waar ze voortdurend stuit op hossende groepen jongeren, die luidkeels zingen:

'Hi, ha, ho, weg met Karel de Slechte. Leve de prins!' En niemand grijpt in, niemand zwaait een blanke stok en slaat hen uit elkaar. Etienne Marcel hoopt blijkbaar dat de deining vanzelf tot rust zal komen nadat de Parijzenaars zich een dag hebben kunnen uitleven. Marie-Claire knijpt de lippen opeen. Ze neemt zich voor het vuur brandende te houden, de contra-rebellie geen kans te geven om uit te doven. Of Marcels denkbeelden in wezen goed zijn, interesseert haar nu niet meer. Of het land met een terugkeer van de kroonprins gediend zal zijn, vraagt ze zich niet langer af. Berton is in gevaar en dat is voor haar het enige wat telt. Ook de jongen die zij heeft opgevoed tot man al was hij niet haar eigen kind: Matthis Cuvelier, moet gered worden - als het moet desnoods ten koste van Frankrijks eerste, echte revolutie.

20 De grote scheuring

In Het Holle Vat aangekomen, wordt Marie-Claire door de waard onmiddellijk naar een achterkamertje gebracht, waar ze Pépin des Essarts en zijn vrienden aantreft. Ze omringen haar met zorg en vriendelijkheid. Niet omdat ze medelijden met haar hebben, maar omdat ze haar kunnen gebruiken voor hun eigen doeleinden: de terugkeer van de prins. Ze komen er nu rond voor uit dat dit altijd hun streven is geweest. Etienne Marcels rebellie tegen het koningshuis was van begin af aan gedoemd te mislukken, betogen ze, want hij is een ketter en een zondaar en hij verdient de dood. Marie-Claire geeuwt achter haar hand, kijkt de kleine kring rond; ze heeft hen door. Maar ze verzet zich niet. Als deze samenzweerders haar kunnen helpen Berton terug te krijgen is ze tot alles bereid.

De leiders van de oppositie hebben een kleine kamer op de eerste verdieping voor haar gereserveerd. Daarin kan ze zich voorlopig schuilhouden, van daaruit kan ze opereren. Ze knikt en glimlacht. Jullie zien in mij een werktuig, denkt ze zwijgend. Domme mannen! Jullie zijn mijn werktuig!

In de daaropvolgende dagen worden de burgers van Parijs regelmatig vergast op voorstellingen, zoals ze die nog nooit gezien hebben. Een knappe vrouw met een kind op de rug duikt dan hier, dan daar op. Ze zingt en speelt en spreekt daarna het volk op straat toe. Ze begint altijd met te vertellen dat zij de vrouw is van Berton de Fleur, de gevangen genomen trouvère en doet dan een roerend beroep op de omstanders om de beroemde zanger niet in de steek te laten. Ze herhaalt haar eerste toespraak in de Hallen met eindeloze variaties, maar wat ze zegt komt steeds op hetzelfde neer: we werden bedrogen. Ze houdt de geest van verzet tegen de tirannie van Het Huis met de Pilaren springlevend. Telkens wanneer het vuur van de algemene onrust dreigt te doven, blaast zij de vlam weer aan. Meestal staat ze op de trappen van de een of andere parochiekerk, klaar om asiel te zoeken bij het altaar indien Marcels politie mocht proberen haar te grijpen.

De provoost begint zich inderdaad zorgen te maken. Met geweld optreden tegen een vrouw die met een klein kind door Parijs dwaalt, stuit hem tegen de borst. Hij heeft zelf vrouw en kinderen. Zijn grootste probleem is echter, dat Parijs hem niet meer wil gehoorzamen, de stad is in volle opstand, de macht begint hem te ontglippen. Terwijl de maand juli op haar einde loopt, schrijft hij nog eenmaal brieven naar de Vlaamse steden om aan zijn ideeën vorm te geven; het is of hij zijn testament dicteert. Hij laat gedurende de nacht de hoofdstraten met kettingen afgrendelen en de bruggen over de Seine streng bewaken. Een groot deel van de stadspolitie wordt samengetrokken in de Grote Burcht, de donderbussen op de muren van het Louvre, gericht op de stad zijn dag en nacht bemand en klaar om te worden afgeschoten. Maar al die intimidatiepogingen hebben nauwelijks effect. De Parijzenaars laten zich niet meer bang maken, ze lopen achter die vrouw aan en laten zich door haar opzwepen tot nog meer opstandigheid en ongehoorzaamheid. Etienne Marcel beseft dat hij te ver is gegaan, dat de terreur die hij uitoefende om zijn revolutie veilig te stellen op hemzelf begint terug te slaan. Hij wordt iets soepeler. Op de Place de Grève is weer een nieuw schavot opgericht, maar het wordt al sedert een week niet gebruikt. Er vinden ook geen nieuwe arrestaties van 'spionnen' plaats. Misschien hoopt Marcel door een zekere lankmoedigheid de liefde voor de Parijzenaars terug te winnen.

Maar de beide, lastige trouvères hun vrijheid teruggeven zou neerkomen op 'zwakte' van zijn kant. Marcels wantrouwen tegen spionnen is niet verdwenen, hij heeft zijn politie opdracht te geven naar Des Essarts en Jean de Charny te zoeken. En hoe zwakker zijn positie in de stadsraad begint te worden, hoe meer hij er van overtuigd raakt dat het ook in zijn eigen omgeving wemelt van geheime vijanden. Zodat hij eindelijk zover gaat dat hij Jean Maillart beschuldigt.

'Jij hebt die vervloekte Matthis Cuvelier in dienst genomen Jean Maillart,' roept Marcel tijdens een van de dagelijkse vergaderingen uit. 'Je moet geweten hebben dat hij een spion voor de prins was. Ik vermoed dat je de jongeman gebruikte voor je heimelijke contacten met prins Charles.'

Jean Maillart ontkent heftig, té heftig naar de mening van Etiennne Marcel. De van verraad betichte wethouder ziet opeens tientallen wantrouwige ogen op zich gericht, het zweet breekt hem uit. Hij kan de gedachte dat zijn beschermeling elk ogenblik terechtgesteld kan worden niet verdragen. De jonge trouvère met zijn vurig idealisme en jeugdige geestdrift is hem daarvoor te lief geworden. Maar hij is ook een nuchter man en hij beseft dat het afloopt met de rebellie van Etienne Marcel. De nieuwe machthebbers zijn bezig het politieke spel te verliezen, elke dag kan de laatste zijn, de spanning in de stad neemt van uur tot uurtoe. Zal Matthis Cuvelier de laatste burger zijn die op last van Marcel wordt onthoofd, zal de jongeman samen met de revolutie sterven? Dat wil Jean Maillart voorkomen.

Maar zijn verlangen om Matthis te redden wordt hem nu als verraad aangerekend en hij beseft, dat van dit ogenblik af zijn eigen leven ook gevaar loopt. 'Hoe kan ik een spion van de prins zijn,' roept hij wild. 'Heeft prins Charles vorig jaar niet al mijn bezittingen in beslag laten nemen? De heren denken toch niet dat ik de dief van mijn eigendom in bescherming neem!'

Hij kijkt de kring rond, ziet tot zijn opluchting enkele hoofden die hem geruststellend toeknikken. Niet al zijn oude vrienden vallen hem af. 'De inbeslagneming van je goederen was een schijnbeweging,' kaatst Etienne Marcel terug. 'Die was uitsluitend bedoeld om onze argwaan in slaap te sussen. In werkelijkheid ben je al langer dan een jaar een spion en alles wat in deze geheime vergaderingen werd besproken heb je overgebriefd aan de handlangers van de prins. Ik verdenk je er ook van, dat je de hand hebt gehad in zijn ontsnapping.'

'Je liegt het,' dreunt Jean Maillart woedend. 'Daarvoor heb je geen enkel bewijs.'

'Ik heb brieven laten onderscheppen die het bewijs kunnen leveren.'

'Dat moeten dan vervalste documenten zijn! Ik heb nooit ...' Reeds tast Jean Maillart naar zijn dolk. Robert le Coq, bisschop van Laon en de felste aanhanger van Karei van Navarra in de stadsraad, legt verzoenend zijn hand op Maillarts arm.

'Rustig heren, laat ons niet twisten,' zegt hij. 'Deze raad mag niet verscheurd worden door ruzies en misverstanden. Zijn we zover gekomen dat we elkaar niet meer vertrouwen? De toestand is ernstig, dat geef ik toe. Parijs is geïsoleerd, het volk lijdt honger, het mort en wordt onhandelbaar. Maar met ruzie maken kunnen we de situatie niet verlichten en met wilde beschuldigingen over en weer bereiken we niets. We moeten eensgezind blijven en afdoende maatregelen treffen. Vóór alles moet de rust in de stad weerkeren, de burgers moeten ons weer gaan gehoorzamen. Ik stel voor, dat we Karei van Navarra verzoeken met al zijn troepen Parijs binnen te trekken. Dat zal de burgerij zoveel angst aanjagen dat de schreeuwers vanzelf kalmeren.' Jean Maillart werpt het hoofd in de nek.

'Over mijn lijk!' snauwt hij. 'Parijs moet Karei de Slechte niet meer. Die mooie edelman verkoopt je waar je bij staat. En dat weten de poorters. Ze zullen Karei vermoorden als hij het waagt ook maar een voet in de stad te zetten. Nee, wanneer we die verrader binnenroepen graven we ons eigen graf.'

'Zie je wel, dat je aan de kant van prins Charles staat,' gromt Etienne Marcel. Zijn mooie ogen schieten vonken. Maar enkele andere heren uit de raad kiezen nu partij voor Maillart; ook zij moeten van Karei van Navarra niets meer hebben. De scheuring in het stadsbestuur wordt zichtbaar.

'Ik sta aan de kant van het Parijse volk,' antwoordt Jean Maillart onvervaard, 'en als dat verraad is, vraag ik me af waarvoor we dan revolutie hebben gemaakt.'

'Heren, heren, staakt toch uw twist,' roept Robert le Coq weer. 'Dit gekibbel heeft geen enkele zin. Ik handhaaf mijn voorstel om Karei van Navarra te roepen en hém de rust in de stad te laten herstellen. Daarna kunnen we de verraderlijke trouvères ter dood brengen - als afschrikwekkend voorbeeld - en rustig doorgaan met prins Charles te weerstaan.'

'Nee!' roept Jean Maillart koppig omdat hij ziet dat hij met zijn protesten niet alleen staat. 'Geen Karei de Slechte in de stad met zijn plunder-leger. Dat zou het domste zijn wat we kunnen verzinnen.' Hij ziet hoofden die hem toeknikken, andere hoofden die hem boos aankijken, de meningen zijn verdeeld. Ze blijven nog lang praten maar tot een eenstemmig besluit komen ze niet.

Op de Place de Grève intussen rumoert het volk, het roept om brood en verwijt het stadsbestuur alle ellende die het moet doorstaan. De stad stinkt onder de hete julizon. De winkeliers durven zelfs op de dag hun winkels niet meer te openen uit vrees voor plundering. De zomermaand loopt op haar eind, het bewind van Etienne Marcel en zijn wethouders eveneens. Het gaat te gronde aan de eigen fouten ...

Merkwaardig genoeg is het juist een van de wethouders die het bittere einde van de revolutie teweegbrengt: Jean Maillart. De beschuldigingen die in Marcels raad tegen hem werden ingebracht, hebben hem doen inzien dat hij het volgende slachtoffer van de terreur zal zijn. Maar een verrader is hij niet. Nog niet. Van prins-regent Charles heeft Maillart weinig goeds te verwachten vreest hij. Of toch wel? Wat zou de prins er voor over hebben om de hoofdstad weer in handen te krijgen? Jean Maillart broedt en piekert, hij weet dat hij maar weinig tijd heeft. Met de handen op de rug loopt hij door de straten, tobbend over Matthis Cuvelier, luisterend naar het rebellerende volk. Hij merkt op dat er veel minder rood-blauwe baretten gedragen worden dan drie maanden geleden. Uit sloppen en pothuizen klinken vaderlandse liederen. Uit de diepten van kelders en krotten zijn lichtschuwe wezens te voorschijn gekropen, die niets menselijks meer schijnen te hebben: verminkte bedelaars, voddige zakkenrollers, het voltallige dievengilde, beurzensnijders en moordenaars die zich schuil hielden voor Marcels politie, maar nu door hun instinct gedreven weer de straat opgaan. De misdadigerswereld bezet de pleinen en straathoeken, de nette, gematigde burgers blijven angstig thuis. Het hete, stinkende Parijs begint allengs op het voorportaal van de hel te lijken.

Maillart passeert het machtige bouwwerk schuin tegenover de Brug van de Wisselaars: de Grote Burcht. Hoog, vierkant en dreigend waakt het over de rivier, over de bruggen, over de Isle de la Cité aan de overzijde. Maillart denkt met smart aan de jonge trouvère die in de burcht is opgesloten. Hoe is dat, in een kille kerker zitten, wellicht geketend en te weten dat buiten de zon schijnt, terwijl er boven je hoofd over je wordt beslist, en elk uur je laatste kan zijn? Hoe voelt het om te weten dat je onbereikbaar bent voor vrienden en dierbaren ofschoon die zich op hooguit dertig pas afstand bevinden? Hij huivert. Ook zijn hoofd staat los op zijn schouders, ook op hem wacht zo'n kerker ... Een eind verder trekt een volksoploop zijn aandacht. Op de treden van een parochiekerk staat een knappe, niet meer zo jonge vrouw te spreken, gekleed in een groene japon, aan haar voeten speelt een klein kind. De mensen houden stil, luisteren geboeid naar haar. Ook Jean Maillart houdt de pas in. Hij herkent Marie-Claire. Dus dit is de vrouw waarover Etienne Marcel zich al dagen zorgen maakt en tegen wie hij de vorige dag een arrestatiebevel heeft uitgevaardigd! Toch staat ze daar in het openbaar op klaarlichte dag het volk op te ruien alsof ze onkwetsbaar is. Er gaat een steek door Maillarts hart als hij hoort hoe ze staat te pleiten voor het leven van haar man, maar ook voor dat van Matthis Cuvelier! Heeft Jean Maillart eindelijk een bondgenote gevonden? Plotseling klinkt achter hem een schel gefluit. De wethouder draait zich om en ziet een groep stadswachten aankomen, wel twintig man, twee aan twee in de pas, een sergeant voorop. Het volk stuift verschrikt uiteen. Ook de vrouw heeft de dreiging zien aankomen, ze pikt snel het kind op en duikt de kerk in. Haar toehoorders worden met geweld verspreid, de sergeant en vier van zijn kornuiten springen de stenen treden op en gaan ook naar binnen. Jean Maillart kijkt hen geschokt na. Willen ze Marie-Claire van het altaar wegsleuren? Maar het asielrecht van de kerk is heilig! Niemand kan in een godshuis worden gearresteerd, zelfs een koningsmoordenaar niet.

Jean Maillart bedenkt zich niet lang, maar rent ook de kerk binnen. Bij het altaar ziet hij de vrouw geknield liggen, het kind staat naast haar, een priester komt snel op haar toelopen. Hij heft afwerend de beide armen op als hij de soldaten in het oog krijgt.

'Terug,' roept hij. 'Schendt de vrede van het godshuis niet!' De sergeant duwt de priester ruw opzij.

'Sta op,' snauwt hij de vrouw toe. Marie-Claire, zich vastklampend aan de gebeeldhouwde voet van het altaar, verroert zich niet. De sergeant trekt zich van de protesten van de priester niets aan, maar als hij zijn mannen bevel geeft de vrouw met geweld los te scheuren en mee te nemen, grijpt Jean Maillart in. Nog is hij wethouder! 'Halt! Laat haar met rust!'

Streng kijkt hij de soldaten aan. Ze herkennen hem, druipen af. De priester slaat dankbaar een kruis.

'Het is godgeklaagd,' fluistert hij. 'Zelfs Gods huis weten ze niet meer te respecteren.'

Jean Maillart let nauwelijks op hem, hij buigt zich over de vrouw heen en tikt haar op de schouder. Marie-Claire kijkt op. Jean hoeft maar één woord te zeggen: 'Matthis.'

Meteen is Marie-Claire op de been. 'Wat weet u van hem?' vraagt ze gejaagd.

'Hij zit opgesloten in de Grote Burcht,' prevelt Jean Maillart.

'Ja, ja! En Berton ook.'

Jean Maillart knikt haar geruststellend toe.

'Wie ... wie bent u?' vraagt ze zacht.

'Wethouder Jean Maillart. Herken je me niet?'

Even schijnt ze te schrikken, dan zegt ze bijna beschuldigend: 'Matthis was in uw dienst.'

'Ja. En ik wil tot elke prijs voorkomen dat Matthis onthoofd wordt.'

'Is het u ernst?'

'Vrouw, de revolutie is niet meer te redden, Matthis misschien nog wel.' Marie-Claire kijkt peinzend naar de dikke wethouder, naar zijn zorgelijk rood gezicht. In zijn ogen leest ze zijn wanhoop en als een warme golf stijgt de gedachte in haar op: Marcels stadsbestuur begint uit elkaar te vallen!

'Wat wilt u van mij?' vraagt ze bijna fluisterend.

'Kun je mij bij de leiders van de oppositie brengen? Je moet met hen bekend zijn, ik weet het zeker.'

Ze antwoordt niet meteen. Kan ze deze man vertrouwen of is het een list van de machthebbers om tot de leiders van de prinsgezinde partij door te dringen.

Jean Maillart raadt haar gedachten. Hij legt zijn handen op haar schouders, kijkt haar doordringend aan.

'Marie-Claire,' zegt hij zacht, 'neem mijn dolk, breng me desnoods geblinddoekt bij je vrienden. Ik verzeker je dat je mij kunt vertrouwen.

Etienne Marcel heeft ook mij een spion genoemd, hij dorst naar mijn bloed omdat ik het voortbestaan van Parijs belangrijker vind dan wat ook ter wereld. Ik ben tot alles bereid als ik daarme de de stad en de trouvères kan redden.'

Nog altijd aarzelt Marie-Claire, dan neemt ze een besluit. Zwijgend trekt ze de dolk uit zijn gordel en aan haar gezicht ziet Maillart dat ze niet zal aarzelen het wapen tegen hem te gebruiken, wanneer ze ook maar één ogenblik begint te twijfelen aan zijn oprechtheid. De priester is door de lege kerk naar de deur gelopen, tuurt naar buiten, geeft het seintje dat de stadswachten verdwenen zijn.

Marie-Claire, de dolk in haar rechterhand verborgen tussen de plooien van haar rok, sist de wethouder toe:

'Draag het kind, blijf vlak naast me. Ik zal u bij de anderen brengen.' Dan lopen ze naar buiten, gewoon een man en een vrouw die met een kind in de zon wandelen. Niets bijzonder, maar Maillart denkt aan de dolk in de hand naast hem, die zich elk moment tussen zijn ribben kan boren. Hij beseft dat hij aan de vrouw is overgeleverd, ondanks het feit dat hij zojuist haar leven heeft gered. Eigenlijk deed hij dat om twee redenen, ten eerste omdat het hem tegenstond dat het asielrecht van de kerk werd geschonden, maar toch vooral omdat hij hoopte dat ze hem bij de tegenpartij kon brengen. En voor hij het weet is hij een gegijzelde! Marie-Claire duwt hem een steegje in, blijft dan staan voor een onaanzienlijke kroeg.

'Hier naar binnen,' sist ze hem toe, 'maar denk er om, één verkeerde beweging en u krijgt de dolk in uw rug.'

Jean Maillart knikt zwijgend en stapt over de drempel. Daarmee tekent hij het doodvonnis van de revolutie.

21 Het einde van een droom

Berton de Fleur en Matthis Cuvelier zijn elk afzonderlijk opgesloten in kleine kerkers onder de Grote Burcht. Matthis is niet geboeid, hij kan zich in de beperkte ruimte vrij bewegen, maar de kerker is van steen, de muren glinsteren van het vocht door de nabijheid van de rivier. In een hoek ligt een dunne laag stro, in een andere hoek staat een stinkende ton waarin hij zijn behoeften kan doen. Het enige licht komt door een zeer hoog geplaatst tralievenstertje. Ondanks de hete julizon die de stad blakert, is het kil in de cel, geen straaltje warmte dringt erin door. Als de avond valt kan Matthis slechts twee sterren zien die onbewogen staan te pinkelen in de fluwelen zomernacht.

Eenmaal per dag gaat het luikje in de zware deur open en worden een homp brood en een kan water binnengeschoven. De homp brood is elke dag kleiner, de kan water elke dag voller. Het is bij de wet verboden om gevangenen te laten verhongeren, maar Matthis weet dat er in de stad een ernstig voedselgebrek heerst en wat zullen zijn bewakers zich dan druk maken over een jongeman die toch al ter dood is veroordeeld? Matthis is er van overtuigd dat niets en niemand hem meer kan redden. Hij begrijpt niet waarom hij hier maar wordt vastgehouden; gewoonlijk maakt Etienne Marcel niet veel omslag met lastige burgers en worden ze de dag na hun arrestatie meteen onthoofd. En hij zit hier nu al langer dan een week.

Hij heeft niets te doen dan wachten op zijn dood. Niemand spreekt tegen hem, beantwoordt zijn vragen of komt hem een verhoor afnemen. De wereld schijnt hem vergeten te zijn. Hoelang doet een mens - eenzaam opgesloten - erover om gek te worden?

De eerste avond van zijn gevangenschap heeft hij gehuild, nu zijn zijn tranen vergoten. Verdriet en spijt hebben plaats gemaakt voor een onbedaarlijke woede. Hij is geen misdadiger! Hij is een eerlijke jongen, bijna een man! Met zijn stem heeft hij vele mensen vreugde gebracht en zijn meester Bertrand du Guesclin goede diensten bewezen. Hij heeft met geestdrift en overtuiging de revolutie gediend en die zelfde revolutie heeft hem ter dood veroordeeld, omdat hij zich verzette tegen de groeiende tirannie.

Woedend loopt hij door de nauwe ruimte. Drie passen heen, pats de muur! Drie stappen terug, pats de muur! Hij haat die muren, hij zou ze met zijn blote handen willen slopen, maar ze zijn opgetrokken van granietblokken en het oude metselwerk is harder dan staal. De grootste kwelling is de verveling. Hij heeft niets te doen. De gedachten malen woest door zijn hoofd en hij wilde dat er iemand kwam om tegen hem te praten. Al was het een priester om hem zijn laatste biecht af te nemen en hem op het sterven voor te bereiden. Al was het een bewaker om hem uit te schelden. Alles is beter dan die wurgende eenzaamheid, het lange wachten op het onvermijdelijke. Wat niemand hem heeft kunnen afnemen is zijn stem, dat zijn de liederen in zijn hoofd. Als het kind dat hij toch ook nog is, begint hij te zingen, net als vroeger wegkruipend achter de woorden en de melodieën. Hij heft het Klaaglied aan, dat past bij zijn toestand. Dat brengt hem terug naar de tijd toen er nog hoop was. Hij zingt steeds luider, steeds hartstochtelijker. Zodra het lange lied uit is, begint hij van voren af aan. Even later wordt er dreigend op zijn deur gebonsd en roept een rauwe stem hem toe, stil te zijn.

Goddank, een menselijke stem die iets tegen hem zegt. Aan het bevel stoort hij zich overigens niet. Hij wil sterven zoals hij geleefd heeft: zingend!

Later, als hij moe is geworden, laat hij zich op het hoopje stro vallen en bidt. Bidden is zo iets als zingen, dan ben je niet alleen. Hij denkt aan de mensen die hij in zijn korte leven heeft gekend, hij bidt voor hen en voor zichzelf - om in Godsnaam maar iets te doen te hebben ... Daarbij weet hij niet eens of Berton de Fleur nog leeft, wat er van Marie-Claire en kleine Robert is geworden.

Hij kan ook niet weten hoe in een benauwde achterkamer van een vieze kroeg de hoofden zich fluisterend naar elkaar buigen en hoe Marie-Claire ter wille van hem en Berton de stad in opstand heeft gebracht. Hij kan niet weten hoe Jean Maillart in Etienne's stadsraad heeft gevochten voor uitstel van executie, hoe hard er aan zijn bevrijding wordt gewerkt. Hij voelt zich verlaten, door iedereen in de steek gelaten. Soms dringt van buiten af een vaag rumoer tot hem door, maar spoedig verwijdert de herrie zich weer en valt hij terug in zijn ondoordringbare eenzaamheid. Waarom komt er geen einde aan die kwelling, zodat hij nog eenmaal de zon en de blauwe hemel kan zien, nog eenmaal menselijke gezichten kan aanschouwen, al is het dan van de treden van een schatvot? Zelfs sterven is beter dan langzaam wegrotten in een stinkende kerker alsof je alleen op de wereld bent.

De samenzweerders van Het Holle Vat zien de toekomst donker in.

Jean Maillart is in hun kring ontvangen met wantrouwen - maar daarna met vreugde. Zijn mededeling dat Etienne Marcel ernstig overweegt om Karei van Navarra met al zijn troepen binnen Parijs te halen, bezorgt hun koude rillingen.

'Mijn God, dat zou een ramp betekenen,' gromt Pépin des Essarts. 'Karei onderhandelt in het geheim met de Engelse koning en is van plan Frankrijk aan hem te verkopen als Etienne Marcel zo dwaas mocht zijn, hem de kroon aan te bieden.'

'Dat is wat ik al die tijd gevreesd heb,' knikt Jean Maillart. 'Karei de Slechte kan alleen aan zichzelf denken, hij sluit verdragen met iedereen die hem maar geld en goederen belooft. Hij moet wel, zijn huurleger verslindt schatten en hij zit eeuwig in geldnood. Hij is in staat met de duivel zelf een verbond te sluiten als hij meent dat zo iets hem voordeel oplevert.'

'Heren, vergeet niet,' fluistert Marie-Claire, 'dat het volk bereid is de zijde van de kroonprins te kiezen wanneer de prins belooft de stad te zullen sparen.'

'Zal prins Charles ook het hoofd van Etienne Marcel sparen?' vraagt Jean Maillart.

'Nee,' zegt De Charny, 'dat in geen geval.'

Jean de Charny staat in voortdurende verbinding met de kroonprins. In dit opzicht heeft Etienne Marcel gelijk gehad, er zijn spionnen van de prins in Parijs. Jean de Charny is er één van. Pépin des Essarts ook. Zuchtend buigt Jean Maillart het hoofd.

'Prins Charles,' deelt Jean de Charny mee, 'zal de Parijzenaars vergiffenis schenken voor hun rebellie. Maar wat Etienne Marcel en zijn naaste medewerkers betreft zal de prins geen genade kennen.'

'Marcel verdient de galg,' zegt Marie-Claire onverzoenlijk. 'Hij heeft zijn eigen denkbeelden verraden. Hij begon als een man vol mooie idealen en hij groeit uit tot tiran. Dat vergeef ik hem nooit. Zijn haat jegens de kroonprins heeft zijn heldere oordeel vertroebeld, zijn hele revolutie is ontaard in persoonlijke wraakzucht en domme terreur.'

'Lieve Marie-Claire,' zegt Jean Maillart huiverend, 'je hebt gelijk, maar onze voornaamste zorg is nu: hoe houden we de Navareners buiten de stad. Hoe kunnen we voorkomen dat Etienne Marcel hen op Parijs loslaat.'

De Charny klopt grimmig op zijn dolk.

'De tijd voor praten en plannen maken is voorbij, heren. Alleen geweld kan de stad nog redden.' Jean Maillart rilt.

'Goed,' zegt hij desondanks. 'Wanneer?'

Nog dichter buigen de hoofden zich naar elkaar toe. Marie-Claire staat plotseling op en trekt zich terug in een hoekje van de kamer. Ze wil het niet horen. Geweld ... ze haat geweld. Maar ze zal geen hand uitsteken om het te voorkomen; ze denkt aan Berton. En aan Matthis.

In de laatste julinacht gebeurt het. Etienne Marcel begeeft zich vergezeld door vijf trouwe vrienden naar de Porte Saint Antoine om naar hij zegt de wachtposten te controleren. Vlak bij de poort stuit hij tot zijn verwondering op een stuk of twaalf zwaargewapende mannen. Onder hen herkent hij Jean Maillart, maar ook Jean de Charny en Pépin des Essarts.

'Wat doe jij op dit uur bij de poort?' vraagt Etienne Marcel vol wantrouwen aan zijn verdachte wethouder.

In zijn handen houdt de provoost de sleutels van de stad, als teken dat hij heer en meester is. Jean Maillart wijst op die sleutels en hoont: 'En wat doe jij hier op dit uur van de nacht, Etienne? Ben je van plan stiekem de poort te openen voor de Navareners? Staan die daarbuiten te trappelen van ongeduld om Parijs binnen te stormen en leeg te plunderen?'

'Het is mijn plicht de wacht te controleren,' zegt Marcel waardig.

'In het holst van de nacht met de poortsleutels in de hand? Kom nou,maak mij niets wijs, Etienne. Mannen, hij wil de stad aan de Navarenersprijsgeven!'

'Je liegt het!' schreeuwt de provoost. Hij heft de hand met de zware sleutelbos op om er Maillart mee om de oren te slaan. Zover komt het niet meer. De Charny heft bliksemsnel zijn bijl op en slingert die naar Etienne Marcel. De scherpe kant raakt de provoost aan de schouder, met een gil van pijn laat hij de sleutelbos vallen. Zijn vrienden willen hem te hulp komen, maar ze worden meteen opgevangen en neergeslagen. De Charny stort zich op Etienne, anderen volgen. Ze beuken, slaan, steken maar raak. De hevig verschrikte poortwachters zetten het op een lopen en slaan alarm, maar het is te laat. Etienne Marcel is dood, evenals zijn vijf makkers. Jean Maillart raapt de sleutels op en is meester van de stad.

Heeft Parijs hierop gewacht? Niemand weet waar in de nacht opeens al die mensen vandaan komen, gewapend, voorzien van fakkels, en vooral: woedend. De huizen van de wethouders worden bestormd, de mannen er uitgesleurd en in triomf naar de Grote Burcht gebracht. Als de wachtposten van het bolwerk zien dat het volk het stadsbestuur als gevangenen meevoert, begrijpen ze dat de bordjes verhangen zijn. Ze laten de valbrug neer en maken dat ze wegkomen. Plotseling is het volk meester in de straten, zijn alle rood-blauwe baretten verdwenen, klinkt over alle stegen, pleinen en kaden de leus: 'Montjoye, leve de koning en de prins.'

Onder aanvoering van Jean Maillart stromen de burgers met het gevangen stadsbestuur de Burcht binnen. Scheldend en stompend jagen ze de ongelukkigen voor zich uit, de nauwe trappen af, naar de kerkers. De cipiers, trillend op hun benen, openen voor Jean Maillart de celdeuren en daar zijn de beide trouvères: te zwak om te staan, knipperend tegen het licht van de flambouwen, niet meer in staat te begrijpen wat er met hen gebeurt. Jean Maillart pakt Matthis Cuvelier om zijn middel, slingert de jongeman over zijn schouder, draagt hem naar boven. Anderen volgen hem met Berton de Fleur.

Matthis beseft nauwelijks wat hem overkomt. Opeens is hij in de buitenlucht, ziet hij boven zijn hoofd de fonkelende pracht van de sterrenhemel, hoort hij mensen om zich heen, juichend en roepend. Voor zijn ogen wemelen de gezichten dooreen, er dringt een vrouw naar voren die hem snikkend omarmt. 'Marie-Claire!' stamelt Matthis verbijsterd.

'Het volk,' fluistert Marie-Claire, 'het volk heeft jullie bevrijd. Ik heb de mensen gesmeekt het te doen - en ze deden het.'

Ze kijkt op, schreeuwt: 'Berton' en laat Matthis los.

De trouvères worden naar een taveerne gedragen, op een bank neergezet.

Ze krijgen wijn en warme soep toegeschoven, dan drukt iemand Bertonde Fleur een luit in de handen.

'Zing trouvère! Bezing onze bevrijding. Parijs is verlost van Etienne Marcel en zijn schrikbewind. De wethouders en gildemeesters zitten nu in jouw kerker. Zing!'

'Ik zal zingen,' zegt Marie-Claire, 'zien jullie niet dat hij uitgeput is? De kampioenen van het volk hebben mijn man in hun kerkers laten verhongeren.'

Matthis zegt niets, hij eet. Hoe Parijs opeens de moed vond het drukkende juk van de terreur af te werpen begrijpt hij nog steeds niet. Hij ondergaat deze nacht als een wonder. Maar dan begint het langzaam tot hem door te dringen dat de prijs voor zijn bevrijding wel erg hoog is geweest.

Twee dagen later houdt kroonprins Charles van Frankrijk zijn intocht in de getemde hoofdstad. Parijs heeft zich aan hem onderworpen, de burgerlijke revolutie is ten einde. Nog eenmaal heeft de vorige dag het nieuwe schavot op de Place de Grève dienst gedaan; dit keer waren het de hoofden van vier wethouders, waaronder Toussac, die over het blokrolden. Verder is de onmiddellijke wraakneming van de Parijzenaars niet gegaan. In de kerkers van de heroverde Grote Burcht zitten nog vele trouwe partijgangers van Etienne Marcel, over hun berechting moet de orinc. maar beslissen.

Charles heeft zijn komst vooraf laten gaan door een groot voedselkonvooi, misschien is het dat, wat de stemming in de stad op zijn hand heeft gebracht. Matthis Cuvelier, Berton de Fleur, nog wat slapjes op de benen, slaan samen met Marie-Claire de stoet gade. Charles' intocht is de moeite waard om aan te zien.

De kroonprins rijdt voorop op een prachtig, wit paard. De schrabak van het dier is geborduurd met gouden lelies. Achter hem komt een lange stoet van hoogadellijke heren in pronkgewaden en ook hun paarden zijn rijk opgetuigd. Links en rechts van de prins rijden maarschalk Arnoul d'Audrehem en de graaf van Tancarville. De onverslaanbare zomerzon brandt helder op de stoet neer en doet de zijde, het purper, het goud van de schitterende kledij glanzen. Jean Maillart, de vorige dag door de stad Parijs tot provoost gekozen, is de prinselijke stoet tot voor de Porte Saint Antoine tegemoet gereden. Daarbij laat hij zich vergezellen door de bisschop van de Notre Dame, door vele hoge geestelijken, door de rector van de universiteit, door professoren en gildevertegenwoordigers. Boven beide optochten wapperen vanen en standaards. Het is een feestelijk gezicht.

De Parijzenaars hebben een slecht geweten. Door ieders herinnering spookt nog de moord op de maarschalken, een half jaar eerder gepleegd door de fanatieke partijgangers van Etienne Marcel, om niet te spreken over de vele vernederingen die de poorters de jonge prins hebben aangedaan. Parijs wil dat alles snel vergeten en vooral de prins helpen het te vergeten - dat zal hem er wellicht alsnog van weerhouden wraak te nemen op de ongehoorzame stad. Om hun goede wil te tonen en hun onderwerping te benadrukken hebben de Parijzenaars de dode lichamen van Etienne Marcel en zijn makkers op de trappen van de Sainte-Cathérinekerk tentoongesteld. Naakt uitgekleed, deerlijk verminkt, met zwart uitgedroogde verwondingen liggen de lijken onder een zwerm vliegen.

Jean Maillart wijst de prins de plek, waar Etienne Marcel vlak bij de poort werd gedood. Als de stoet verder trekt en de Sainte-Cathérinekerk passeert, wijst hij op de verminkte doden op de kerktrappen. Prins Charles houdt zijn paard in. Hij herkent tussen de verwrongen lichamen de donkere baard van de provoost en hij staart er lang naar. Daar ligt hij nu, de machtige burger die meende een bestuursvorm te kunnen scheppen zonder adel, uitsluitend gebaseerd op de wil van het volk. De man die bijna twee jaar lang de hoofdstad van Frankrijk in zijn greep hield, maar wiens ideeën werden verpletterd onder de vreselijke toestand waarin het land zich bevond - maar vooral onder het gewicht van zijn eigen fouten en misrekeningen.

Charles beseft dat zijn tegenstander had kunnen winnen als hij niet de vergissing had begaan zijn lot te verbinden aan dat van de aartsverrader Karei van Navarra. En als hij zich niet had laten verblinden door zijn persoonlijke haat tegen de kroonprins.

Toch een man om eerbied voor te hebben, toch een waardig tegenstander. Prins Charles ontbloot het hoofd voor de dode lichamen en zendt een kort gebed ten hemel. Hij heeft deze Etienne Marcel gevreesd, maar nu de provoost dood is, voelt hij diep in zijn hart een vaag verdriet. Etienne was een groot man, aan zulke mensen heeft het land behoefte. En kun je een dode haten? Charles kan dat niet, hij heeft respect voor idealisme, voor intelligentie, voor doorzettingsvermogen. Daarom buigt hij stil het hoofd en fluistert: 'Vaarwel Etienne. Het is jammer dat wij vijanden moesten zijn. Ik had je beter tot vriend kunnen hebben.' De stoet rijdt verder, Charles voorop. Hij vraagt zich zwijgend af hoe de stemming in de stad Parijs is. Wordt hij werkelijk weer geaccepteerd door het volk van Parijs? Plotseling maakt zich uit de langs de weg geschaarde menigte een man los, een gewone werkman, groot en sterk. Hij springt naar voren, grijpt in de manen van het koninklijke paard en kijkt op naar de prins.

'Pardieu sire,' roept hij. 'Als het van mij had afgehangen was u Parijs nooit meer binnengekomen. Verwacht nu maar niet dat we u van veel nut zullen zijn.'

Maarschalk d'Audrehem grijpt reeds naar zijn zwaard om de brutale kerel te doorsteken - dit is majesteitsschennis! De prins weerhoudt hem en kijkt glimlachend neer op de arbeider.

'Maar het hing niet van u af, beste man,' zegt hij rustig. Dan rijdt hij kalm door en de werkman trekt zich verbluft terug. D'Audrehem, die alleen als militair kan denken, drijft zijn paard naast dat van de prins. 'Waarom mocht ik die vlerk niet doorsteken, sire? Hij beledigde u.'

'Ik ben niet naar Parijs gekomen om een bloedbad te veroorzaken,' antwoordt de prins ernstig. 'Bovendien heeft die man recht op een eigen mening.'

De maarschalk zwijgt, hij begrijpt het niet goed.

De stoet komt aan op de Place de Grève en weer houdt de prins zijn paard in. Het splinternieuwe schavot is bevlekt met bloed, de lijken van de terechtgestelde wethouders liggen kris kras over het platvorm, hun hoofden zijn op pieken gestoken. Charles huivert, hij herkent het gezichtvan Toussac, die met zijn redenaarstalent het volk van Parijs zo lang in bedwang wist te houden.

Arme Toussac, denkt de prins. Ook hij verdiende een beter lot, hij was een begaafd man. Waarom moeten juist de beste mannen van Frankrijk zich tegen mij keren? Wat kan ik doen om te zorgen dat goede Fransen mijn zijde kiezen? Hij wendt zich half om in het zadel en kijkt naar de brede gevel van Het Huis met de Pilaren, dat twee jaar lang het centrum van Parijs is geweest. Stil en leeg glanst het in de augustuszon. Dan rijdt hij zwijgend door. Hoe verder de stoet de stad intrekt, hoe heviger het gedrang wordt. Alle winkels zijn gesloten, het lijkt of iedere inwoner van Parijs de intocht van de prins wil zien. De vernieuwde stadswacht, opgeroepen door Jean Maillart heeft de grootste moeite een weg voor de koninklijke stoet vrij te maken. De prins passeert de Hallen en plotseling drijft Jean Maillart zijn paard de trappen op. Hij rukt zijn hoed af, zwaait ermee en schreeuwt: 'Montjoye, leve de koning en de prins!'

Het volk dat nog maar enkele weken geleden met evenveel geestdrift Etienne Marcel en Toussac toejuichte, neemt voltallig de kreet over. 'Leve de koning en de prins!'

Het geluid zwelt aan, rolt tegen de gevels, stort zich over pleinen en straten, stijgt uit boven de huizenzee. Heel Parijs dreunt er van.

Charles neemt zijn intrek in het Louvre, dat meer vesting dan paleis is. Diep in zijn hart is hij niet overtuigd van de totale onderwerping van de hoofdstad; elk ogenblik kan de stemming weer omslaan. In de drukke straten lopen nog duizenden mensen rond met de idealen van Etienne Marcel in het hoofd. Misschien houden ze zich rustig, misschien ook niet. Achter de metersdikke muren van het Louvre voelt de prins zich veiliger dan in het fraaie paleis op de Isle de la Cité. Hij geeft bevel dat Etienne Marcel, Toussac en de andere slachtoffers van de omwenteling begraven moeten worden. De gedachte dat hun lijken open en bloot onder de zinderende zon liggen kan hij niet verdragen. Jean Maillart, de nieuwe provoost, neemt die taak op zich maar niet zoals de prins het heeft bedoeld. In de nacht laat hij de lijken ophalen, met stenen verzwaren en in de Seine werpen. Zo verzinkt de droom van de burgerij in de diepte. De droom, die vier eeuwen te vroeg werd gedroomd ...

De oorlog van de niet-adel tegen de adel is voorbij; de adel heeft gewonnen. Of liever: de niet-adel heeft het opgegeven. Maar ideeën sterven niet. Ze kunnen onderdrukt of vergeten worden; vroeg of laat komen ze toch weer opduiken.

22 De zoete vrijheid

Een heerser die de liefde van zijn volk wil terugwinnen moet edelmoedig zijn. In de kerkers van de Grote Burcht zitten nog vele trouwe wethouders en partijgangers van Etienne Marcel: invloedrijke mannen, zelfbewuste leidersfiguren. Niettemin laat prins Charles de meesten van hen in vrijheid stellen. Slechts enkelen worden na een kort proces ter dood veroordeeld. Het liefst had Charles hen allemaal begenadigd; zijn nieuw gewonnen prestige zou er echter onmiddellijk door verloren gaan. De moord op de maarschalken moet gewroken worden, hoe dan ook. De adel eist dat.

Met bloedend hart tekent hij de doodvonnissen en dan is het tot zijn grote opluchting tijd om te belonen. Hij beloont rijkelijk. Jean Maillart, eens zijn tegenstander, nu de man die hem Parijs heeft teruggegeven, ontvangt eer en rijke geschenken. Ook de trouvères, wier kritiek op het schrikbewind van Etienne Marcel zoveel heeft bijgedragen tot de ommekeer, worden niet vergeten.

De prins ontvangt Berton de Fleur, Marie-Claire en Matthis Cuvelier in een speciale audiëntie. Hij heeft een goed geheugen en herkent Berton onmiddellijk.

'U bent de zanger die indertijd zijn woord brak toen hij in Engelse gevangenschap was geraakt, nietwaar? Desondanks heeft u zich altijd als een man van eer gedragen. De bijzonderheden van uw vlucht uit het Engelse kamp zijn mij later ter ore gekomen en ik betreur het, dat ik mij destijds heb laten leiden door schijn en misverstanden.' Berton buigt eerbiedig een knie. 'Ik dank u, sire, voor die edelmoedige woorden.'

'U heeft mijn zwager Karei van Navarra een verrader genoemd, in het openbaar. Maar de koning van Navarra is nog altijd een machtig man in Frankrijk, Berton. De toestand van het land staat mij niet toe in vijandschap met hem te leven. Hij is mijn neef en zwager, ik wens mij met hem te verzoenen. Kunt u uw liederen niet beter afstemmen op onze erfvijanden: de Engelsen?'

Berton begrijpt de wenk, het bloed vliegt hem naar het hoofd. Matthis, die er tot nu toe enigszins verlegen bij heeft gestaan, maakt onwillekeurig een beweging. Zijn hart begint te roffelen. Gaat Berton nogmaalszijn hoofd in een strop steken? Reeds ziet hij zijn pleegvader de kin opheffen. Vorst en trouvère kijken elkaar recht in de ogen. 'Sire,' zegt Berton, 'ik werd in een vieze kerker geworpen omdat ik eerlijk was. Dat is iets wat u een vrije zanger nooit zult aandoen.'

'Bent u daar zo zeker van, trouvère?'

'Ja sire. U bent een prins van den bloede, voorbestemd eens onze koning te worden met Gods hulp. Uw eer is u heilig. Maar als het in het belang van het land is dat u in vrede met Karei van Navarra leeft, dan zal ik uw wens eerbiedigen.'

Oef, denkt Matthis, dat was weer op het kantje af. Hij ziet de prins even glimlachen en dan schrikt hij zich lam want nu is het zijn beurt. 'Vertel me in hoeverre jij een vijand was van Etienne's regime, jongeman.'

Matthis krijgt het warm en knielt ook.

'Sire,' stamelt hij, 'ik deed dienst op Het Huis met de Pilaren omdat ik in Etienne's denkbeelden geloofde. Maar ik verloor dat geloof op het ogenblik dat ik bevel kreeg de wapens op te nemen tegen het volk van Parijs. Ik weigerde daaraan mee te doen. Dat... dat is eigenlijk alles.' Weer kan de kroonprins een glimlach nauwelijks onderdrukken. 'Jaren geleden was je een korte poos in mijn dienst, Matthis Cuvelier. En toen was je al ongehoorzaam.'

'Ja sire,' fluistert Matthis beschaamd, 'maar ik was altijd een goede Fransman.'

Dat is een handige zet, want de prins kent menige hoogadellijke heer die dat niet zou kunnen nazeggen.

Peinzend wrijft Charles met de hand langs de kin. Hij draagt één arm in het verband, als gewoonlijk. Die arm is voortdurend ontstoken, zijn gezondheid is niet al te best. Maar aan zijn verstand mankeert niets. 'Kinderen,' zegt hij warm, 'staat op. Ik weet dat jullie harten kloppen voor Frankrijk en niets anders. Dat verheugt mij, ook ik heb dit land lief. Marie-Claire, zeg mij: heeft u een wens die ik kan vervullen?'

'Ja sire,' antwoordt ze helder. 'Wij willen naar Bretagne gaan, waar we goede vrienden hebben en uw lof wensen te bezingen.' Prins Charles trekt een verrast gezicht.

'Waarom juist Bretagne? Dat dreigt helemaal Engels gebied te worden!'

'Dat zal niet gebeuren zolang Bertrand du Guesclin uw grenzen verdedigt, sire.'

'Aha, de held van Rennes.'

'Ridder Du Guesclin is onze beste vriend,' zegt Berton nu op zijn beurt. 'We hebben besloten zo snel mogelijk naar Pontorson te reizen en ik verzoek u nederig om ons een vrijgeleide te verstrekken.'

'En jij, knaap?'

'Sire, ik heb gezworen mij onder de vanen van ridder Du Guesclin te scharen en hem tot mijn dood trouw te dienen,' verklaart Matthis plechtig. Hij meent er elk woord van.

'U drieën verbaast me,' zegt de prins fronsend. 'Ik had verwacht dat u weer in mijn dienst zoudt willen treden.'

'Dat zou een grote eer voor ons zijn geweest, sire, maar ... Bertrand du Guesclin verwacht ons,' zegt Berton nadrukkelijk.

Charles knikt. Hij beseft dat hij deze drie mensen, de vrije vogels in zijn rijk, niet kan vasthouden. Ze zijn als de leeuweriken boven de velden, ze hebben ruimte nodig. De oorlog van de niet-adel tegen de adel werkt in hen na, die heeft hen ongeschikt gemaakt voor de positie van hofzangers. Hij steekt Marie-Claire de hand toe opdat ze die kan kussen. 'Ga met God, kinderen. Ik zal uw verzoek inwilligen.' Berton is opgelucht. Hij is niet langer de in ongenade gevallen trouvère, hij kan weer vrij reizen als vroeger. Ook Matthis is dolblij. Hij heeft hevig tegen deze audiëntie opgezien, de vriendelijkheid van de kroonprins valt hem mee. Het wordt hem niet kwalijk genomen dat hij heeft meegewerkt aan de revolutie, hij heeft daarvoor al geboet in de kerkers van de Grote Burcht. Nu is hij helemaal vrij, hij kan terugkeren naar Bertrand du Guesclin en proberen weer in diens gunst te komen. Dat zal hem wel lukken, denkt hij. Hij brengt boeiende verhalen mee over een opwindende, hete zomer.

De trouvères krijgen de gevraagde vrijgeleide vergezeld van een zware beurs goudstukken en dan kunnen ze gaan.

's Middags zijn het Pépin des Essarts en Jean de Charny, ook beiden rijkelijk beloond door de prins, die de zangers proberen over te halen in Parijs te blijven.

'Jullie zijn beroemd, hier kunnen jullie je fortuin maken.' De trouvères willen er niets van horen. Vooral Matthis Cuvelier hunkert er naar zo spoedig mogelijk te vertrekken. Hij heeft schoon genoeg van de hoofdstad waar hij ruim drie maanden geleden met zoveel geestdrift binnenreed toen de revolutie nog in volle gang was. Hij herinnert zich zijn vreugde over de drukte, de mooie gebouwen, de volle kaden en hoge kerken. Toen was het of hij thuiskwam en eindelijk zijn heimwee kon stillen.

Nu wordt hij geplaagd door een ander heimwee. In stilte vergelijkt hij de maanden die hij in het benarde Rennes doorbracht met de maanden in Parijs. Ook in Rennes had hij het moeilijk gehad, gebrek geleden, in gevaar verkeerd. Maar wat een verschil! In Rennes ging het hard tegenhard, maar zonder achterbakse intriges, zonder terreur en verschrikking, zonder een schavot dat dreigend midden in de stad stond en de poorters monddood maakte. Zonder geheime politie, onderlinge twisten en sluipend verraad. Daar wist je precies wie vijand of vriend was; de strijd was bitter maar eerlijk en werd van beide kanten eervol gevoerd. De zomer die hij in Parijs heeft doorgebracht, werd daarentegen gekenmerkt door twijfels en verwarring, door vage angsten, onaangename verrassingen en toenemende wanhoop. In Rennes waren de idealen van de poorters zuiver, stralend en samen te vatten in één zin: 'Geen Engelse overheersing'. In Parijs waren de idealen langzaamaan bedorven, tot ontbinding overgegaan om ten slotte met een steen om de nek naar de bodem van de Seine te zinken.

In het grote woonvertrek in het huis van Des Essarts zitten de volwassenen om de tafel, maken plannen, praten over oorlog en politiek. Matthis luistert er nauwelijks naar. Hij droomt met open ogen van Bretagne, van Bertrand du Guesclin en zijn schone Tiphaine. Het heimwee knijpt zijn keel dicht.

Als er door het openstaande venster een zacht zomerbriesje binnenwaait, is het hem of hij de zee kan ruiken.

'Mijn God, wat verlang ik naar huis,' mompelt hij voor zich heen.

III Verschroeide aarde

23 Kwade voortekens

Op een heldere ochtend in de nazomer van 1358 verlaat een kleine huifkar met een oud paard ervoor Parijs, via de Porte Saint Honoré. Berton de Fleur houdt de teugels.

Matthis Cuvelier is achterin gekropen, heeft de flap van het zeildoek opgeslagen en ziet Parijs langzaam achter zich wegvallen. Op de wallen en de heuvel van Montmartre draaien de windmolens en malen het koren voor tweehonderdduizend inwoners. Matthis steekt even de hand op alsof hij afscheid van hen neemt.

'Tot ziens,' mompelt hij. Opeens moet hij denken aan het wapen van Parijs: een grote bark op woelig water. Ja, dat klopt wel! Een schip (de Isle de la Cité, de oude kern) omringd door snelstromend water (De Seine), heen en weer geslingerd door de stormen van de tijd, besprongen door golven van ambitie, maar niet tot zinken te brengen. Matthis beseft dat dit Parijs een sterke aantrekkingskracht op hem zal blijven behouden. Hij zal er nog vele malen terugkeren - om toch telkens weer weg te gaan.

Waarom kan ik nergens wortel schieten? vraagt hij zich af. Zodra ik ergens een tijdje ben, verlang ik er naar om te vertrekken. En nog later krijg ik dan weer heimwee ...

Op dit moment heeft hij alleen maar heimwee naar Bretagne, naar Bertrand du Guesclin en de pittige geur van de zee.

Hij klimt naar voren, wisselt met Marie-Claire en haar pleegzoontje van plaats en neemt de teugels van Berton over. Dan wordt hij plotseling warm van binnen.

Dit is weer net als vroeger: opnieuw trekken ze in een huifkar door het zomerse land, terwijl de heuvels, velden en dorpen aan hen voorbijglijden. Voor de wagen loopt het oude paard Victor, ook juist als vroeger. Het valt Matthis op dat het dier schonkig is geworden, de bruine manen zijn vlassig en dun, de staart is haveloos. Hij weet waarom Marie-Claire niet wil dat de oude ruin wordt vervangen door een jonger en krachtiger trekdier. Op dit paard kwam ze twaalf jaar geleden naar Frankrijk om haar geluk te zoeken en door al die jaren heen is Victor haar trouwe helper en redder in de nood geweest. Een broer breng je niet naar de vilder ...

Matthis was op een huurpaard naar Parijs gekomen en nu zijn pleegouders ook naar Bretagne willen, heeft hij zich voor de terugreis bij hen aangesloten.

Spoedig komen ze bij een wegversperring waar Franse soldeniers de wacht houden. Berton de Fleur moet zijn vrijgeleide tonen. 'Op weg naar Bretagne?' mompelt de sergeant die de papieren controleert. 'Dan raad ik jullie aan niet over Chartres te reizen; de weg is niet veilig.'

Berton knikt. Hij weet dat tussen beide steden wilde compagnieën zwerven, die zich meester hebben gemaakt van kastelen en versterkingen en die van daaruit het platteland terroriseren.

Herhaaldelijk moeten de reizigers van hun route afwijken, maar het is begin september, het weer is warm en rustig, de zomer is nog niet voorbij.

Op een dag, tegen het middaguur komen ze bij open velden. Berton zegt plotseling: 'We moeten Victor wat rust gunnen onder die bomen daar.' Zijn stem klinkt vreemd, Matthis houdt het paard in, springt uit de huifkar en spant Victor uit. Dan pas kijkt hij eens goed rond en schrikt. Om hem heen ligt de eens zo vruchtbare streek van Palaiseau - en het is één woestenij.

Verwilderd graan wuift op de akkers, niemand heeft de moeite genomen het te oogsten of het onkruid te wieden, het is meer bloemenpracht dan korenveld. Een eind verder ziet hij de ruïnes van een verwoest dorp, overgroeid met Johanneskruid en wilde peen, met kamille en braamstruiken. Verbijsterd loopt Matthis er heen en opeens ontdekt hij Marie-Claire naast zich.

'O mijn God,' fluistert ze ontzet. Zij aan zij staan ze voor een puinhoop vol bloemen. Marie-Claire bukt, plukt een gele ganzerik. 'Hier is eens een dorp geweest, vol mensen en kinderen,' zegt ze droevig. Ze wijst op de ruïne van een verwoeste abdij. De verbrokkelde muren steken grauw en troosteloos boven het onkruid uit. Matthis ziet haar ogen vol tranen springen en rillend kijkt hij naar het brok steen voor zijn voeten. Het is of alle herfstbloemen van Frankrijk deze puinhopen hebben uitgezocht om wortel te schieten en met hun schoonheid de verschrikking te verbergen. 'Kijk toch eens wat de oorlog heeft gemaakt van het mooiste land ter wereld,' prevelt Marie-Claire, woedend en verdrietig tegelijk. 'Zelfs de pest heeft tien jaar geleden niet zo huisgehouden als de compagnieën nu.'

Matthis krimpt ineen. Hij kan een toespeling op het pestjaar, toen hij wees werd, nog altijd niet verdragen. Als een boze droom heeft hij die herinnering van zich afgeduwd, maar nooit heeft hij de harde les die hij als kind in het pestjaar kreeg kunnen vergeten: dat de mens klein is en hulpeloos overgeleverd aan het noodlot.

Hij ziet Marie-Claire knielen bij een brok steen dat overdekt is met bloeiende mosplantjes. Zacht streelt ze het fluwelen tapijt. 'De Maagd heeft haar bloemenmantel over de verschrikking gespreid,' zegt ze, 'maar ik weet wat eronder ligt: de hoop en de rijkdom van een heel volk. Waarom voeren mensen oorlog, Matthis? Waarom lezen ze missen, bidden ze voor het slapen gaan en slaan ze elkaar bij het ochtendkrieken dood? Matthis, wat moeten we doen?'

'Leven,' mompelt de jongeman benauwd. Hij weet niet goed raad met haar verdriet. Geweld en dood zijn onderdeel van het aardse bestaan, hij heeft nooit iets anders gekend.

'Leven op de puinhopen,' zegt Marie-Claire bitter. 'Maar hier leeft niemand meer. De boeren zijn weggetrokken of misschien allemaal dood.' Wanhopig woelen haar handen in de bloemenweelde. Ze maakt een boeket van wit genadekruid, blauwe korenbloemen doorspikkeld met goudgele ganzerikken: de kleuren van Frankrijk. Dan loopt ze terug naar de huifkar en bevestigt het boeket aan de dissel.

'Die zal mij eraan herinneren dat ik op de ruïnes van een naamloos geworden dorp wraak heb gezworen aan alle vijanden van mijn land,' zegt ze fel.

Matthis Cuvelier is haar nagelopen, voelt een rilling over zijn rug gaan. Hij krijgt een angstig voorgevoel als hij ziet hoe ze een takje van het witte genadekruid op haar japon spelt. Het lijkt of ze een plechtigheid verricht, maar hem wordt het vreemd te moede, alsof Marie-Claire bezig is onheil over hen uit te roepen. Snel gaat hij dan maar bramen plukken; zelfs de verwoesting levert nog voedsel.

Tegen de avond komen ze in een dorp waar van brand, dood en vernieling geen sprake is. Ze vinden er onderdak, maar 's nachts begint het te regenen en het stortregent tot in de ochtendstond. De weg verandert in een modderpoel. Niettemin trekken ze al vroeg weer verder; moeizaam sjort Victor de huifkar door de weke karresporen. De bomen beginnen al geel te kleuren, want het is een droge zomer geweest. Wanneer tegen een uur of tien de zon plotseling weer doorbreekt, glinsteren de natte bladeren als puur goud. Kleine Robert raakt opgetogen door de kleurenpracht. Kraaiend van verrukking heft hij de handjes op wanneer ze onder de bomen doorrijden, alsof hij de gouden blaadjes wil pakken. Plotseling schiet Matthis overeind en grijpt Berton bij de arm. 'Pas op, ruiters,' roept hij waarschuwend. Zijn jonge ogen zijn scherp. Berton kijkt rond, ziet een zijpad dat naar een klein bos leidt. Onmiddellijk geeft hij een ruk aan de teugels en dwingt Victor het zijpad in te slaan, dat echter weinig beter is dan een modderig spoor. Wie de ruiters in de verte zijn kunnen ze niet zien, ze zijn nog te ver weg. Het kan een handelskonvooi zijn, maar evengoed een plunderbende. Dat de zon op wapens vonkt zegt niets: ook kooplieden reizen niet meer zonder gewapend geleide. Berton durft het risico niet te nemen. Hij legt de zweep over Victor in de hoop het verhullende bos te bereiken eer de ruiters hen in het oog krijgen.

Het paard draaft uit alle macht, de wagen boldert door kuilen en putten, de modder spat op. Kleine Robert klampt zich angstig vast aan Marie-Claire en probeert voor zichzelf uit te maken of hij van de wilde rit zal genieten of schrikken. Matthis kijkt herhaaldelijk om; worden ze gevolgd?

Ze bolderen het bos in, het pad achter hen is nog altijd leeg. Maar Berton is er niet gerust op, hij blijft Victor opjagen. Vlokken schuim vliegen langs de schouders van de bruine ruin, snuivend trekt hij de slingerende wagen achter zich aan, dieper het woud in. Matthis haalt diep adem. 'Niets te zien. Ik geloof dat we ...'

Op dat moment struikelt het paard. De wagen schokt opzij, maakt een sprong. Matthis klemt zich vast aan de zijkant om er niet uit te vallen, kantelt dan met huifkar en al in de modder. Hij stoot hard zijn hoofd; even ziet hij niets meer. Hij hoort Marie-Claire gillen en daarna het zielige geschrei van het kind.

Hij heeft zich flink pijn gedaan, maar kruipt toch zo snel mogelijk uit de gekantelde wagen en staat dan zwaaiend op zijn benen. Berton die uit de kar werd geslingerd, krabbelt ook al overeind en kijkt zoekend rond. Waar is Marie-Claire? Matthis heeft haar al ontdekt, ze ligt een eindje verder in het gras samen met kleine Robert die de longen uit zijn lijfje schreeuwt. Berton vliegt op haar toe, Matthis pikt snel het kind op. 'Heb je je pijn gedaan?'

'Ik weet niet...' Marie-Claire heeft alleen oog voor het kleintje in Matthis' handen.

'Valt wel mee,' zegt de jongeman, haar het kind toereikend. 'Een paar schrammen heeft hij, meer niet.'

Ze moeten allemaal bont en blauw zijn, maar het blijkt dat ze er zonder gebroken botten zijn afgekomen. Berton veegt de modder van Marie-Claire's japon, ze sussen het kleintje maar plotseling duwt de vrouw de mannen opzij en rent naar de gekantelde wagen. Victor ligt ervoor, onbeweeglijk op zijn zij. 'Victor, o Victor ...'

Is de snelle rit door het woud te veel geweest voor het oude paard?

Bevend legt ze haar hand tussen zijn oren, ze kijkt neer op de lippen die weggetrokken worden van de gele tanden. 'O God, Berton, hij gaat dood!'

Ja, Victor heeft uitgediend, zijn versleten hart begeeft het. Even schijnt het paard zich nog te willen oprichten, het slaat met de benen, daarna ligt het weer onbeweeglijk, afgeleefd, ten dode opgeschreven. Berton trekt zijn dolk, snijdt snel de leidsels los. Maar Victor doet geen poging meer om overeind te komen.

'Zal ik de stakker uit zijn lijden helpen?' vraagt Berton.

'Nee ... Toe, laat hem rustig sterven, daar heeft hij recht op.'

Nu pas valt het haar op hoe schonkig het dier is geworden. Ze wrijfthem troostend tussen de ogen. Kleine Robert wankelt op haar toe, kijkt met grote ogen neer op het paard.

'Slaapt,' prevelt het kleintje; het begrijpt er niets van.

Matthis trekt Berton aan de mouw.

'Ik geloof dat de wagen niet erg beschadigd is,' zegt hij. 'Kunnen we hem niet overeind krijgen?'

'Laten we het proberen.'

Gemakkelijk gaat het niet, maar na veel steunen, spieren spannen en'hohop!' geroep lukt het hun eindelijk. De schade valt inderdaad mee,assen en wielen zijn nog heel. De mannen duwen de wagen wat naarachteren en keren dan hijgend terug naar de stervende Victor die op het bospad ligt, met een verdrietige Marie-Claire naast hem.

Ze zien een laatste rilling door het bruine lichaam trekken en eindigen bij de dun geworden staart. De benen schokken recht en dat is het einde.

Berton buigt zich over zijn vrouw en richt haar op: 'Huil niet om Victor,liefste. Je paard heeft een lang en goed leven gehad.'

'We moeten hem begraven,' zegt Marie-Claire. 'We mogen het arme dier niet als aas voor de kraaien achterlaten.'

Matthis zoekt de rondgestrooide bezittingen bijeen en laadt ze weer in de huifkar. Hij rommelt in een kist gereedschap. De onverwachte dood van het paard heeft hem ook aangegrepen. Hoe moeten ze nu verder reizen? Er zal niets anders opzitten dan dat hij te voet vooruit gaat en in het eerstvolgende dorp probeert een nieuw paard te kopen. Juist wil hij dat aan Berton voorstellen als ze worden gestoord. Een boerenjongen op een grof werkpaard komt het pad afstormen. Als hij de gestrande reizigers in het oog krijgt houdt hij nauwelijks zijn vaart in, hij stuurt zijn knol handig langs hen heen en schreeuwt hun in het voorbijgaan toe: 'Vlucht! Er komt een compagnie in deze richting.'

Meteen draaft hij door, zonder op of om te kijken; hij moet nog drie dorpen waarschuwen.

Vluchten ja, maar waarheen?

'Snel,' roept Berton, wijzend op de bosrand. Marie-Claire pikt het kind op, verdwijnt tussen de bomen; Matthis en Berton rennen haar na. Angstig duiken ze weg tussen de struiken.

Met bonzend hart houdt Matthis zich verborgen in het kreupelhout. Reeds hoort hij de naderende hoefslag van een troep ruiters. Achter hem ritselt iets, dat is Marie-Claire met kleine Robert. Ze houdt het kind stevig vast, de hand op zijn mondje, bang dat zijn geschrei hen zal verraden. Als Matthis zijn hoofd iets opheft kan hij tussen de struiken door een glimp van het bospad opvangen. Niet veel, maar genoeg om te zien hoe er paarden en mannen door elkaar lopen. Elk woord wat ze elkaar toeroepen kan hij verstaan. 'Een gecrepeerde knol!'

'Een in de steek gelaten reiswagen - kijk eens, een koperen pan!'

Dan een zeer zware stem:

'Pardieu! Vrouwenkleren, een kist vol!'

'Muziekinstrumenten ... zeg, dat moeten fijne lui geweest zijn ...'

'Dat ouwe paard is, het villen anders niet meer waard. Hé daar, het kadaver is nog warm. Dan kunnen die lui niet ver weg zijn.'

'Zoeken mannen!'

'Ja, die hebben vast goudstukken in hun buidel.'

Schuin achter zich hoort Matthis Marie-Claire worstelen met de doodsbange Robert, links van hem klinkt een zacht gesis van Berton: 'Stil toch ...' Nog dieper drukt hij zich tegen de vochtige grond. Het bos komt tot leven, hij hoort takken kraken, geschuifel, gestamp, hij hoort hoe de kerels met stokken op het onderhout ranselen. Dan opeens een snerpende gil van Marie-Claire: ze hebben haar en het kind ontdekt. En Berton?

De trouvère is er de man niet naar om zijn vrouw te laten mishandelen. Hij is opgesprongen en de kerels te lijf gegaan met zijn dolk, maar de overmacht is te groot, hij wordt gegrepen en snel ontwapend. Matthis komt hem te hulp, ook hij heeft een mes maar hij krijgt de kans niet het te gebruiken. Drie kerels vallen over hem heen, wringen het wapen uit zijn handen, duwen hem in de richting van de huifkar. Matthis wordt aan de wagen vastgebonden, hij ziet dat de rovers hetzelfde doen met Berton.

'Zijn er nog meer?'

Matthis, wiens hoofd toch al zo'n pijn deed, kan bijna niets zien. Eindelijk trekt de mist voor zijn ogen iets op. Voor zich ziet hij een wemeling van paardelijven en mannen; hij telt ongeveer twintig rovers. Eén van hen is gewond, hij bloedt uit zijn schouder en staat Berton de Fleur uit te schelden. Maar waar is Marie-Claire? Matthis knippert met de ogen. De leider van de troep, een grote vent met een rode snor en ongetwijfeld de man met de zware stem, duwt juist een paar van zijn kornuiten opzij en nu ziet Matthis zijn pleegmoeder. Ze heeft kleine Robert op de arm, ze staat rechtop midden op het bospad, niet ver van de dode Victor. De sergeant loopt op haar toe. De mannen hebben haar losgelaten en zijn enigszins opzij gegaan, alsof ze hun leider de gelegenheid willen bieden haar op zijn gemak te bezien. Dat doet hij dan ook.

Marie-Claire's japon is in flarden, haar haren hangen in verwarde pieken langs haar gezicht, haar hoofdbedekking is verdwenen. Ze werpt even een blik op de sergeant, gaat dan rustig door met het tot bedaren brengen van kleine Robert. Sussend klopt ze het kind op de rug, ze fluistert het iets in, langzamerhand houdt de hummel op met huilen. De sergeant staat het allemaal grijnzend aan te zien, alsof ze een voorstelling geeft. De mannen staan er in een halve kring omheen, tevreden met hun buit, in afwachting van nog meer pret.

Matthis kijkt schichtig opzij, naar Berton wiens razende angst op zijn gezicht te lezen staat. De trouvère rukt aan zijn boeien, zijn ogen puilen uit. Niet voor zijn leven vreest Berton, maar voor het lot van Marie-Claire, die is overgeleverd aan twintig harde kerels van een plundercompagnie.

Ze zullen ons laten toekijken hoe ze met hun allen over haar heenvallen, schiet het door Matthis heen. Pas daarna zullen ze ons de hersens inslaan. O God, red haar - red ons!

De sergeant die geen hand uitsteekt staat nog altijd wijdbeens op het bospad en bekijkt zijn buit met welgevallen. Robert is eindelijk stil geworden. Hij zit op zijn moeders arm, haar vertrouwde gezicht is dichtbij en blijkbaar is het eindelijk voorbij met botsen, stoten en vallen. Nog wat nasnikkend komt hij tot rust.

De sergeant draait zijn rode snor op en knikt Marie-Claire grijnzend toe. 'Jij bent een lekker hapje! Daaraan kunnen we plezier beleven mannen.' De kerels knikken, grommen en wachten af, de sergeant heeft voorrang. Even kijkt de vent om naar de twee gevangenen, hij leest de wanhoop in Bertons ogen en grinnikt gemeen. Dan wendt hij zich weer tot Marie-Claire: 'Zet dat kind neer,' snauwt hij.

Marie-Claire kijkt terug. Ze beweegt zich niet, valt niet op de knieën, smeekt niet om erbarmen, ze kijkt hem recht in de ogen. 'Zijn jullie christenen?'

Die onverwachte vraag overdondert de sergeant. Zijn mond valt open. 'Christenen of dieren?' vraagt Marie-Claire koud. 'Ons paard is dood voor onze wagen neergevallen. Is dat een reden om ons aan de haren te trekken, te beledigen, onze eigendommen in beslag te nemen? Wat zijn jullie voor mensen? Jullie zijn Fransen zoals wij, jullie kunnen onze vijanden niet zijn.'

'Onze kapitein is een Engelsman,' zegt de sergeant onwillekeurig. Het ontsnapt hem gewoon.

Marie-Claire steekt haar kin naar voren.

'U bent een Fransman, een Normandiër naar uw uitspraak te oordelen. Normandiërs zijn hoffelijke lieden.'

Een paar kerels beginnen te lachen, de sergeant maakt zich kwaad. 'Van mij,' zegt hij nadrukkelijk, 'hoef je geen ridderlijkheid te verwachten.'

Marie-Claire strijkt een losse haarstreng naar achteren, haar ogen laten de vent niet los. Helder zegt ze:

'Ik verwacht van elke man ridderlijkheid. En als vrouw in nood, beroofd van vervoer doe ik een beroep op de uwe en vraag ik om uw bescherming.'

Matthis houdt de adem in als hij ziet hoe de sergeant in verlegenheid raakt. De voorpret is van zijn gezicht verdwenen. Eén van zijn kornuiten roept verbaasd: 'Het is warempel een edelvrouw.'

Zou het? De sergeant begint weer te grijnzen. Hooggeboren vrouwen met een zachte huid, fijne handen en goede manieren vallen hem niet elke dag in handen. Matthis ziet het gemene lachje op zijn grove gezicht terugkeren, maar Marie-Claire heeft het ook gezien. Onwillekeurig doet ze een stap terug en opeens staat ze op een plek waarop het volle zonlicht valt. De witte bloem van het genadekruid op haar borst licht op als een parel. Ze zegt niets meer. Stil staat ze daar, het kind op de arm, overstroomd door het gouden licht. Dwingend houdt ze haar ogen gericht op de sergeant, haar vrije hand heeft ze beschermend om Roberts hoofdje gelegd.

Matthis heeft het gevoel dat zijn hart van pure spanning uit zijn borst zal springen. Wat Marie-Claire daar doet is niet nieuw voor hem; hij heeft haar dat kunstje eerder zien vertonen. Snel werpt hij een blik op Berton. De razende wanhoop is verdwenen van het gezicht van de trouvère, ook bij hem is er hevige spanning voor in de plaats gekomen. 'Hou vol, Marie-Claire,' bidt Matthis onhoorbaar. Zijn ademhaling gaat snel, maar met zijn geoefende fantasie kan hij zich goed in de vrouw op het bospad verplaatsen. Eén gebaar van zwakte, angst of onderwerping zal haar ondergang zijn - en ze weet het. Dan zullen die kerels naar voren springen, het kind uit haar armen rukken, haar de kleren van het lichaam scheuren en zich aan haar vergrijpen. Ze mag geen angst tonen.

De vrouw die half Parijs in opstand bracht om haar man te redden moet zeker in staat zijn twintig kerels er van te weerhouden zich als beesten op haar weerloosheid te storten.

Onbeweeglijk, doodstil staat Marie-Claire in de zon en onderdrukt de opkomende paniek die in haar maag knijpt, door haar darmen woelt. Ze tracht meester te blijven over haar ademhaling, hartslag, spieren. Ze laat haar angst niet toe, blijft staan waar ze staat als een beeld uit steengehouwen.

'Het lijkt de heilige Maagd wel,' mompelt een van de kerels op de achtergrond. Zijn stem trilt, hij slaat snel een kruis. Inderdaad heeft Marie-Claire op dat moment iets van de vele gekleurde beelden die kerken en kapellen sieren: de moeder met het goddelijk kind. Kleine Robert, net als zij badend in het zonlicht, knippert met de ogen. Boven zijn hoofdje tierelieren de vogels, in het kreupelhout ritselt iets, de zon warmt hem. Iets als een glimlach schuift even over zijn vuile gezichtje. Een zachte wind beweegt Marie-Claire's gescheurde rok, speelt door haar losgeraakte haar. Ze straalt een wonderlijke onaantastbaarheid uit. Je aan zo'n vrouw vergrijpen zou werkelijk zijn of je de heilige Maagd verkrachtte - en de bandieten zijn nog niet zo diep gezonken dat ze zo iets zouden durven. De banvloek die de paus kortgeleden over de wilde compagnieën heeft uitgesproken ligt hun zwaarder op het geweten dan ze zichzelf willen bekennen. Nu staan ze tegenover iets dat hen met een bijgelovige vrees vervult. Ze krijgen het gevoel dat als ze één vinger naar die vrouw uitsteken, er een bliksemstraal uit de hemel zal schieten om haar beulen te verzengen.

Gespannen kijkt Matthis toe, alles om zich heen vergetend. Hou vol, Marie-Claire, hou vol, suist het door zijn pijnlijk hoofd. Je kunt ze de baas, ik weet het.

De sergeant is de eerste die het waagt de stilte te verbreken. Met een ruk scheurt hij zijn ogen van de vrouw-met-kind los, hij kijkt om zich heen. 'Span een paard voor die wagen,' beveelt hij snauwend, misschien om zijn verlegenheid te verbergen. 'We zullen dit drietal meenemen. Jake de Wyn zal wel zeggen wat er verder met hen moet gebeuren. Een goede losprijs zullen ze wel waard zijn.'

Dat breekt de ban. Het woord losprijs heeft een bevrijdende uitwerking. Snel doen de kerels wat hun is opgedragen. Ze slepen de dode Victor opzij, spannen een van hun eigen paarden voor de huifkar. Ze snijden Berton los en gooien hem in de wagen, evenals Matthis. Dan pas komt ook Marie-Claire in beweging. Ze loopt naar voren, klimt in de huifkar en gaat naast haar man zitten. Ze zet het kind in het stro, ze ziet doodsbleek.

'Jullie moeten je rustig houden,' zegt ze zacht, 'ik wil niet dat iemand Robert kwaad doet.'

Buiten trappelen de paarden, er knallen zwepen en bevelen. De wagen zet zich met een schok in beweging, de wielen piepen, er zit zand tussen de assen. Matthis kreunt even, zijn hoofd lijkt te barsten. 'Waar worden we heengebracht?' prevelt hij ongerust. 'Naar een kasteel, denk ik,' zegt Marie-Claire. Berton gromt even, hij wrijft over zijn gekwetste polsen. Matthis is duizelig, het gebonk van de kar maakt het er niet beter op. Met het hoofd in de handen probeert hij de schokken op te vangen en na te denken. Wat is het geheim van Marie-Claire? Waar haalt een vrouw de moed vandaan om met niets dan haar ogen en een beetje zonlicht twintig ruwe kerels in bedwang te houden en hen letterlijk te betoveren? Diep in haar binnenste moet ze beschikken over een staalhard brok energie waarmee ze zichzelf en haar omgeving beheerst. Iets geheimzinnigs dat ook Bertrand du Guesclin schijnt te bezitten. Wat is het?

Matthis heft zijn bonzend hoofd op en kijkt naar haar. Opnieuw is hij verbaasd. Marie-Claire zit stil te huilen tegen Bertons schouder. Is dat de terugslag? Ze moet vreselijke momenten doorgemaakt hebben op dat bospad, in het volle zonlicht toen ze zo onverstoorbaar leek. 'Marie-Claire,' zegt Matthis zacht en medelijdend. Ze wendt hem haar betraande gezicht toe.

'Nu blijft Victor achter als aas voor de kraaien,' snikt ze. 'We hebben de kans niet meer gekregen om het arme dier te begraven.'

Overal in Frankrijk stinken de lijken ten hemel en zij huilt om een dood paard!

'Wees blij dat wij niet naast dat beest liggen, net zo dood als hij,' mompelt Berton. Langzaam schudt Marie-Claire het hoofd. 'Wij? Nee liefste, wij zijn onkwetsbaar. Onze Lieve Vrouwe beschermt ons. Omdat wij de stemmen van Frankrijk zijn.'

Dus dat is haar geheim, denkt Matthis. Ze is er van overtuigd dat de hemel haar een speciale opdracht heeft gegeven en dat niets ons kan deren zolang we die opdracht uitvoeren. Over trots gesproken! Maar laat ze in godsnaam dat vaste geloof behouden, het zal onze redding zijn.

24 De Eeuwig Verliefde

Het kasteel dat Jake de Wyn voor zichzelf heeft veroverd, is schitterend gelegen boven een groene vallei. Het lijkt of hier nooit oorlog heeft gewoed. Rondom de burcht strekken zich wouden en vruchtbare akkers uit, daartussen liggen dorpen met gave puntdaken. Op de torens van het kasteel wapperen de vanen van de kapitein, boven de poort hangt een schild dat zijn kleuren vertoont: rood-en-wit zoals de Sint Jorisschilden van Engelse ridders. Jake de Wyn is een van de vele avonturiers die naar Frankrijk zijn gekomen om hun fortuin te maken. Van wapenstilstanden of politiek trekken zulke ridders zich niets aan, ze amuseren zich met plunderen, brandstichten en zich rijk stelen. Kennelijk heeft Jake de Wyn snel begrepen dat hij om in leven te blijven met zijn troep de boeren nodig heeft en heeft hij hen daarom in zijn omgeving gespaard.

Matthis Cuvelier gluurt nieuwsgierig om een hoekje van het tentzeil naar het kasteel en het schone landschap eromheen. De vlaggen en het schild maken indruk op hem, Jake de Wyn schijnt een groot heer te zijn! De huifkar rolt over de brug, onder de poort door en komt tot stilstand op de binnenplaats. De trouvères krijgen bevel uit te stappen en worden dan door de sergeant naar het hoofdgebouw gebracht. Tot Matthis' verwondering dragen de soldaten die hen begeleiden de muziekinstrumenten en de manuscripten van Berton.

In de ridderzaal staat de kapitein wijdbeens midden in het vertrek op hen te wachten. Hij is een lange, nog vrij jonge vent met brede schouders, een opgezette maag en schitterend gekleed. Bij de schouw zit een meisje, eveneens in mooie kleren. Ze heeft en knap gezichtje, werkt aan een weefgetouw en ze kijkt nieuwsgierig op wanneer de vier soldaten met de trouvères binnenkomen.

De sergeant brengt met zware stem verslag uit van zijn rooftocht. Hij legt weinig nadruk op het feit, dat het handelskonvooi dat hij moest overvallen hem ontgaan is, maar hij geeft hoog op van de hete strijd die zijn mannen moesten leveren om de huifkar met de inzittenden te veroveren. Omdat zowel Berton als Matthis en Marie-Claire er behoorlijk gehavend uitzien, kost het de kapitein geen moeite het verhaal van zijn onderofficier te geloven.

'Simon is gewond aan de schouder,' zegt de man met de rode knevel woedend, 'en Eudon heeft een blauw oog opgelopen. Die daar,' hij wijst beschuldigend op Berton, 'heeft gevochten als een bezetene, hij dacht zeker dat het ons om zijn vrouw te doen was. Die knaap hier had ook al een mes. Als barbaren vielen ze ons aan, terwijl we alleen maar hun goud wilden hebben.'

Met een klap legt de sergeant Bertons beurs op tafel met de goudstukken van de prins. 'Ik dacht,' voegt hij er aan toe, 'dat u die instrumenten ook wel interessant zou vinden.'

'Dank je, George,' knikt Jake de Wyn. 'Jullie hebben je moedig geweerd en ik ben zeer tevreden.'

De sergeant staat te stralen. Jake de Wyn kijkt even keurend naar Berton, dan naar Marie-Claire en tenslotte naar Matthis. 'Jullie gaan gekleed als trouvères,' zegt hij. Zijn stem klinkt niet onaangenaam en over het algemeen maakt hij een vriendelijke indruk. 'Wij zijn trouvères,' bevestigt Berton de Fleur. Jake de Wyn schudt komisch verbaasd het hoofd.

'Maar een trouvère reist toch niet rond met vrouw en kind? Trouvères trouwen helemaal niet, ze zijn zo vrij als vogeltjes en laten overal gebroken harten achter.'

'Ik niet,' mompelt Berton stug. Jake de Wyn laat zijn buik schudden van pret.

'Naam?' vraagt hij. 'Berton de Fleur.'

'Maar die naam ken ik! En dan moet jij Gods Vlindertje zijn, de beroemde echtgenote van Berton de Fleur. Wat een interessante ontmoeting! En dit is ... ?'

'Matthis Cuvelier.'

'Nooit van gehoord, maar als hij jullie leerling is, zal hij wel een vakman zijn. George, kijk eens hoe ze eruitzien; had je zulke befaamde mensen niet met wat meer zachtheid kunnen behandelen? Wat moeten ze nu wel van ons denken?'

'Da's mijn schuld niet,' gromt de sergeant, 'hun wagen was omgevallen en ze hadden hem net weer overeind toen ik op het toneel verscheen. Ik heb hen niet met modder gegooid!'

Dat klinkt al anders dan 'het woeste gevecht' waarover hij het zo straks had, maar Jake de Wyn let er niet op. Hij lacht weer, zet een hoge borst op, klopt zich op de buik en zegt plechtig:

'Ik ben Jake de Wyn, bijgenaamd De Eeuwig Verliefde.' Dan wacht hij even en ziet het drietal aan. Ze begrijpen het, maken stijf een halve buiging. 'Mooi,' zegt de slotheer. 'George, laat ons nu maar alleen. Zeg tegen Simone dat ik over een uur wens te dineren, deze mensen zullen mijn geëerde gasten zijn.'

De sergeant en de soldaten vertrekken, maar nu laat ook het meisje haar weefgetouw in de steek, ze komt naar voren, kijkt met een mengeling van afgunst en wantrouwen naar Marie-Claire. Die steekt haar spontaan een hand toe.

'Gegroet vrouwe De Wyn,' zegt ze helder. Het meisje snuift en loopt woedend de zaal uit.

'Jaloers,' grinnikt Jake de Wyn, haar nakijkend. 'Nou ja, dat gaat wel weer over. Mensen, neem toch plaats!'

Intussen bladert hij verrukt in de notenbladen, hij leest een van Bertons gedichten en schijnt bijzonder in zijn nopjes te zijn. Matthis begrijpt er niet veel meer van; is dit nu een roofridder of niet? Jake de Wyn kijkt op van het perkament. 'Ken je mijn werk, Berton de Fleur?'

'Uw werk?' mompelt Berton verbaasd.

'Ja ... Zeg, vertel me niet dat je niet weet wie De Eeuwig Verliefde is!'

'Ook een beroemd trouvère,' zegt Matthis haastig. Hij raadt er maar naar, en hij heeft goed geraden. 'Precies, jongeman. Ik zie dat je de wereld kent.'

'Ik heb van u gehoord,' liegt Marie-Claire zonder blikken of blozen. 'Het is een grote eer kennis met u te maken.'

Ze wordt beloond met een warme glimlach en Matthis begint zich opgelucht te voelen. Het hele avontuur dat eerst zo hachelijk leek, schijnt nogal mee te vallen.

'Ik wens dat jullie je beschouwen als welkome gasten,' zegt Jake de Wyn pompeus. 'Ik zal een mooie kamer in de westelijke vleugel gereed laten maken. Berton de Fleur! Ik neem aan dat je behalve een voortreffelijk dichter ook een goed schaakspeler bent?'

'Ja seigneur.'

'Mooi! Ik,' en Jake de Wyn klopt zichzelf genietend op de borst, 'ben nog nooit verslagen. Niet in de strijd, niet in de liefde en niet op het schaakbord!'

'Wat een man,' fluistert Marie-Claire goed hoorbaar. Matthis kijkt snel naar haar om en ziet de lichtjes in haar ogen dansen. Ze meent het niet, beseft hij, ze heeft een ijdeltuit herkend. O, maar dat kan grappig worden. Marie-Claire heeft er een handje van ijdele mannen om haar pink te winden. Hij begint steeds meer schik te krijgen in de situatie. Maar wat zijn ze nu eigenlijk, gasten of gevangenen? Het kost Berton zichtbaar moeite om ook vriendelijk te zijn. De onderbreking van hun reis vindt hij hinderlijk en van compagnie-kapiteins moet hij niets hebben, ook al is deze dan toevallig een dichter.

George brengt een kan wijn binnen en Jake de Wyn schenkt de kroezeneigenhandig vol.

'Roep vrouwe Marianne terug en laat de maaltijd opdienen,' beveelt Jake de Wyn. 'Jij kunt mee aanzitten, George.'

'Ik ... ik zou mij graag even willen verkleden,' zegt Marie-Claire voorzichtig.

'Niet nodig, niet nodig,' antwoordt Jake de Wyn goedmoedig. 'Gods Vlindertje is altijd mooi, ook in een gescheurde japon.' En dan laat ze het maar zo.

De slotvrouwe - of wat ze ook moge zijn - komt weer binnen en zij heeft zich wél verkleed, in een nog fraaiere japon dan daarstraks. Het is duidelijk dat ze haar best doet Marie-Claire in verleidelijkheid te overtreffen, wat trouwens zo moeilijk niet is, want Marianne zal niet ouder zijn dan een jaar of zeventien en Marie-Claire doet niet de minste moeite om mooi of lieftallig te zijn.

Dienstmaagden brengen dampende schotels binnen. De maaltijd bestaat uit wildbraad (kennelijk zijn de bandieten ook stropers), vers varkensvlees, gesneden kool en meelpudding. De trouvères, hongerig geworden van hun wilde avonturen die dag, eten er flink op los, vooral Matthis. Kleine Robert is door een van de dienstmaagden op schoot genomen en wordt gevoerd in een hoekje van de zaal. Dat betekent dat Marie-Claire wordt beschouwd als een edelvrouw die zich niet kan verwaardigen zelf voor haar kind te zorgen. Hoffelijker kan het al niet. Matthis verliest zijn laatste restje ongerustheid.

Maar hij verbaast zich wel over de tafelmanieren van vrouwe Marianne. Ze eet met haar handen in plaats van met haar mes, ze smakt, slurpt en kauwt met haar mond half open, ze propt het eten naar binnen en drinkt onbehoorlijk veel wijn. Daarbij laat ze geen oog af van Marie-Claire in wie ze nog steeds een rivale schijnt te zien. Spreken doet ze in het begin nauwelijks maar eindelijk, overmoedig geworden door de wijn, zegt ze iets hatelijks over de toestand van de groene japon. Matthis kan zijn oren nauwelijks geloven. Is dat een slotvrouwe? Een boerendeerntje is het, zo van de mesthoop gehaald! Ze ziet er aardig uit, dat is waar, maar ze praat zo plat als een marskramer en het is duidelijk dat ze nooit iets anders heeft geleerd dan ganzen hoeden en korenschoven opbinden. Hij begrijpt er steeds minder van.

Jake de Wyn, verzadigd, schuift zijn stoel naar achteren waarbij hij zich afzet aan de tafelrand. Voldaan leunt hij achterover. 'Zing iets voor me, trouvère,' zegt hij. Het klinkt welwillend, maar het is een bevel.

Hij wijst op de viëlla van Berton, die op een bankje ligt met de strijkstok er naast. Berton aarzelt een ogenblik, staat dan op, neemt het instrument in de hand, speelt een korte inleiding en zingt een hoofse lai:

'De adel komt, zoals de wijze zegt,

slechts voort uit moed,

die het sieraad is van goede zeden.

Maar bedenkt, zo zegt de wijze man,

Dat adel niet uit de buik komt.

Edele zoons van edele vaders,

en van edele, goede moeders,

zullen hun erfgoed niet verkwisten.

Want de adel komt, zoals de wijze zegt,

slechts voort uit moed,

die het sieraad is van goede zeden.'

'Bravo,' roept Jake de Wyn alsof het lied niet een verborgen kritiek op hemzelf inhoudt. Marianne zit te kijken alsof ze er geen woord van gesnapt heeft. Opeens springt Jake de Wyn op, hij rukt de viëlla uit Bertons handen, fiedelt een ogenblik in het wilde weg en zingt dan op zijn beurt:

'De vrouw is begeriger naar geld,

dan een beer naar honing.

Ze houdt net lang genoeg van u,

tot uw beurs leeg is.

De vrouw is grillig,

zo lacht ze en zo huilt ze.

Ze is tot bedrog geboren,

onbetrouwbaar als een vos.'

Nu kijkt Marianne kwaad, want deze eenvoudige taal verstaat ze wel. Marie-Claire, een geboren komediante, besluit het meisje te hulp te schieten. 'Slaat dat lied op mij, seigneur De Wyn?' vraagt ze verontwaardigd.

'Huh? Welnee, het is zomaar een liedje dat ik heb gemaakt.' Maar Marie-Claire houdt zich alsof hij haar persoonlijk heeft beledigd en daarom gooit De Eeuwig Verliefde er snel nog een schepje op. 'Vrouwen,' zegt hij, zwaaiend met de strijkstok, 'vinden mij onweerstaanbaar. Daarom moet ik ze soms met een spotlied op een afstand houden.'

Marie-Claire lacht hem liefjes toe.

'Ik begrijp het,' zegt ze. 'Er bestaat inderdaad geen beter middel om edele vrouwen af te schrikken dan een belediging.'

'Kom kom, zo kwaad was het niet bedoeld.' Jake de Wyn voelt zich kennelijk behoorlijk op zijn nummer gezet. 'Ik zal nu iets zingen speciaal voor Gods Vlindertje:

Wanneer wij in de herberg zijn

en sterke wijnen drinken

dan zitten de dames naast ons

en kijken bewonderend toe

Dan zijn wij zo dapper en driest

bezingen we schouders, ogen en mond,

en kent ons hart geen vrees in de liefde.

Maar als wij te velde op dravende rossen,

het schild aan de hals en de lansen geveld,

bevriezen van achter door bittere koude,

terwijl ons van voren de vijanden zien,

vergeten we schouders en schitt'rende ogen,

vergeten we wijn, lied of rode mond,

en kent ons hart geen vrees in de strijd.

'Dat is aardig,' zegt Marie-Claire waarderend. 'Matthis, nu is het onze beurt. Pak je luit!'

Matthis hoeft niet te vragen wat ze samen met hem wil zingen, hij kent haar voorkeur. Tweestemmig schalt het door de ridderzaal:

'De mooie tuin vol lieflijkheid

Waar God in goedertierendheid,

De koningslelie plantte,

In goud en blauw en stralend wit,

Zo is de tuin van het lieflijke Frankrijk.

Bloem van vrede en van gerechtigheid,

Bloem van geloof en openhartigheid,

Bloem van liefde en bloem ontbloeid,

In goedheid en in ridderlijkheid,

Zo is de tuin van het lieflijke Frankrijk.'

Ook dit lied is bedoeld als ironie, beseft Matthis, maar tot zijn verwondering schijnt het de roofridder echt te ontroeren. Jake de Wyn buigt zich naar Marie-Claire over, kust haar de hand en zegt dromerig: 'Nu begrijp ik hoe je aan de bijnaam Gods Vlindertje komt.'

Dan loopt hij opgewonden heen en weer, wijd zwaaiend met de armen: 'Dit land - het is schitterend! Niet te vergelijken met mijn vaderland, waar het koud, winderig en mistig is. Hier schijnt 's zomers de zon en als het regent is wat uit de wolken neerdaalt mild, lauw water. De heuvels hebben zachte rondingen als een vrouw. Het vee is vet, de akkers dragen vrucht, jaar na jaar ... O, ik wil nooit meer weg, nooit meer!' De trouvères zien elkaar even aan. Een Engelsman die verliefd werd op Frankrijk? Misschien worden alle Engelsen dat wel wanneer ze eenmaal de zee zijn overgestoken. Misschien zijn ze daarom zo moeilijk weg te branden ...

Toch kan Matthis niet nalaten op te merken:

'Dan bent u zeker nooit in Bretagne. geweest, seigneur. Daar kan het misten, stormen en regenen dat horen en zien je vergaat.' Jake de Wyn verliest op slag zijn geestdrift.

'Praat me niet over die kille uithoek,' zegt hij deftig. 'Daar kan een heer geen menswaardig bestaan leiden en trouvères hebben er niets te zoeken.' Hm, denkt Matthis in stilte, als je het mij vraagt heeft deze Jake de Wyn een keertje gevoelig zijn hoofd gestoten tegen een Bretonse partizanen-troep ...

'Laat de tafel leegruimen, Marianne,' gebiedt De Eeuwig Verliefde opeens. 'Simone,' roept hij de vrouw in de hoek toe, 'breng dat kind naar bed. In je eigen kamer. George, de schaakstukken!' Meteen volgt er een heen-en-weer geloop van bedienden en dienstmaagden. Marie-Claire is opgestaan om te protesteren, ze wil kleine Robert bij zich houden, maar Simone is al met het kind verdwenen. Met nauwelijks onderdrukte woede wendt Marie-Claire zich tot de gastheer: 'Sta mij toe, seigneur, dat ik mij ook terugtrek.' Ze heeft genoeg van het hele gedoe, ze wil nadenken. 'Marianne, wijs Gods Vlindertje haar kamer!'

De 'slotvrouwe' brengt Marie-Claire naar een grote kamer in de westelijke vleugel van het hoofdgebouw. Twee vensters zien uit op de slotgracht, Marie-Claire constateert onmiddellijk dat ontsnappen langs die kant niet mogelijk zal zijn. Ze ziet dat haar kist met lijfgoed en beddegoed al naar de kamer is gebracht; dat valt dan weer mee. 'Hier kunt u voorlopig wonen dame,' zegt het meisje stug. Ze haalt luid hoorbaar de neus op en kijkt Marie-Claire vijandig aan. 'Bent u van adel?' vraagt ze dan opeens. Ze is verlegen, ze durfde het eigenlijk niet te vragen, maar kan het toch niet nalaten.

Marie-Claire lacht en legt vertrouwelijk haar handen op de schouders van het meisje.

'Hoor eens,' zegt ze hartelijk, 'van mij heb je niets te vrezen Marianne.

Ik zal niet proberen je uit de gunst van je heer en meester te dringen.'

'U bent slim,' zegt het kind stug. Marie-Claire knikt.

'Dat wordt een vrouw vanzelf wanneer ze twaalf jaar rondtrekt door een land dat steeds onveiliger wordt. Maar troost je, we blijven hier niet lang.'

'Dat denkt u maar! Jake zal u niet gauw loslaten.'

'Ach kom, we zijn zijn gasten.'

Het meisje snuift weer.

'Is uw man dan ook compagnie-kapitein?'

'Bewaar me, nee!'

'Dan is hij een gevangene en u ook. Jake zei, dat ik uw deur moest grendelen.'

Na die woorden keert het meisje zich om, sluit de deur achter Marie-Claire en schuift de grendels er op.

Marie-Claire schudt het hoofd en begint het bed op te maken. Ze heeft een kaars gekregen, maar er valt nog genoeg schemerlicht binnen, ze steekt hem niet aan. Zou het waar zijn, denkt ze tobberig, beschouwt De Eeuwig Verliefde ons als gevangenen? Hij gedroeg zich zo gastvrij vanavond ... Maar hij is een vreemde man. Hij plundert Frankrijk en is er verliefd op. Dat meisje Marianne zal hij wel ontvoerd hebben uit een of ander boerendorp en nu laat hij haar doorgaan voor slotvrouwe, hij kleedt haar in brokaat en juwelen, maar hij heeft verzuimd haar manieren bij te brengen. Wie of wat is hij eigenlijk?

In de ridderzaal zitten Berton de Fleur en De Eeuwig Verliefde achter het schaakbord en Matthis Cuvelier staat er nieuwsgierig bij te kijken. Het lijkt er op dat Berton gaat winnen. Jake de Wyn speelt slordig en met overdreven zelfvertrouwen. Maar dan doet de trouvère een stomme zet en die kost hem de overwinning. Matthis verdenkt zijn pleegvader ervan dat hij dat moedwillig heeft gedaan.

De gastheer leunt tevreden achterover en klopt zich op de maag als op een strak gespannen trommelvel.

'Je ziet het Berton de Fleur, De Eeuwig Verliefde verliest nooit!' Als hij een staart had zou hij kwispelen, denkt Matthis vrolijk. Berton maakt een stijve, halve buiging. 'U bent inderdaad een meester, seigneur.' Huichelaar! denkt Matthis, inwendig grinnikend.

'Uw gastvrijheid,' gaat Berton kalm maar beslist verder, 'heeft ons allen diep geroerd. Sta toe dat ik mij nu terugtrek en ga slapen. Morgen zou ik graag vroeg verder reizen.'

Jake de Wyn grijnst breed.

'Met een beschadigde huifkar en zonder paard?'

'O, ik heb geld,' antwoordt Berton rustig, alsof zijn beurs hem niet werd afgenomen. 'Ik reken er op, dat u mij een paard ...'

'Vergeet dat maar, trouvère. Je goudstukken ben je kwijt en het is mijn uitdrukkelijke wens dat jullie mij nog een tijdje gezelschap houden.' Berton is niet zo gemakkelijk van zijn stuk te brengen. 'Helaas heb ik dringende bezigheden in andere delen van het land, seigneur.'

'O ja en waar dan wel?' bromt De Eeuwig Verliefde. 'We zijn op weg naar Bretagne, daar worden we voor de herfst verwacht. En u weet, in Bretagne valt de herfst vroeg in.'

'Dat is dan iets waarover je je geen zorgen meer hoeft te maken, want ik laat jullie niet gaan.'

Matthis staat erbij te trappelen van spanning. Hij opent de mond om te protesteren, maar Berton geeft hem een wenk dat hij moet zwijgen. 'Ik begrijp u niet seigneur,' zegt hij helder.

'O ja, je begrijpt me donders goed Berton de Fleur! Meestal geef ik mijn mannen opdracht geen gevangenen te maken, behalve wanneer we personeel nodig hebben. Maar vandaag heeft George me een grote dienst bewezen.' Hij grijnst dankbaar in de richting van zijn sergeant. 'Zie je, het leven op een kasteel kan eentonig zijn, vooral in de winter. Dank zij jullie aanwezigheid zal ik me dit jaar niet hoeven te vervelen. We zullen muziek maken, gedichten schrijven, spelen en dansen. Je vrouw kan de mooie Marianne wat betere manieren bijbrengen en deze jongeman kan haar les in luitspel geven. Ik verheug me op de maanden die we samen zullen doorbrengen, het zal een plezierige tijd worden.'

'Maanden?' schreeuwt Matthis. Jake de Wyn knikt hem welwillend toe.

'Nog één waarschuwing vrienden,' zegt hij, op zo'n plezierige toon dat het klinkt of hij hun een complimentje maakt, 'elke poging tot ontsnapping zal met de dood gestraft worden. Gaan jullie nu maar slapen.'

'Dat... dat is schandelijk,' roept Matthis uit. 'Wat hebben we gedaan dat u ons als gevangenen behandelt?'

'Niets mijn beste jongen, Maar in dit gebied ben ik heer en meester en wie in mijn handen valt zal mij dienen. Dat is de wet van de compagnieën en daaraan houd ik mij. Ik ben geen kwade kerel zolang niemand mij dwarszit.'

Vriendelijk glimlachend slaat hij de hand tegen de greep van zijn dolk Berton staat het allemaal donker aan te horen, dan valt hij uit: 'De volgende keer laat ik u het schaakspel niet winnen.'

Jake de Wyn schijnt echter door niets uit zijn goede humeur gebracht te kunnen worden. Hij barst uit in een schaterlach:

'Kun je zo slecht tegen je verlies trouvère? Natuurlijk won ik - ik win altijd. En nu - goedenacht!' Daarmee kunnen ze gaan.

25 De barre winter

'Ik verveel me een ongeluk,' gromt Matthis Cuvelier, dwalend door de gangen en kamers van het kasteel. Buiten giert de wind, de sneeuwvlokken dwarrelen door de lucht. Vier maanden reeds zijn de trouvères de gevangenen van Jake de Wyn en het ziet er niet naar uit dat ze spoedig hun vrijheid zullen terugkrijgen. Weliswaar worden ze niet slecht behandeld, maar voor Matthis is elke dag die verstrijkt een kwelling. Hij wil naar Bretagne, naar Bertrand du Guesclin. Als hij nóg langer wegblijft zal Bertrand niets meer van hem willen weten. Het is de trouvères spoedig duidelijk geworden dat De Eeuwig Verliefde meende wat hij zei, toen hij aankondigde dat ze de hele winter op het kasteel moesten blijven. De eerste dagen hadden ze nog hoop. Jake de Wyn was zo'n merkwaardige vent, je kon geen hoogte van hem krijgen. Hij gedroeg zich uiterst hoffelijk tegenover Marie-Claire, hij hield hoogdravende gesprekken met Berton de Fleur, hij was vriendelijk voor Matthis, kortom: hij deed of hij dolblij was met zijn belangrijke 'gasten', maar zodra één van hen het onderwerp 'vertrekken' aanroerde, versteende De Eeuwig Verliefde en wees er welwillend maar nadrukkelijk op dat daarvan geen sprake kon zijn.

Geen wonder dat het drietal al snel begon te piekeren over ontsnappingspogingen. Het zat hen daarbij niet mee. Jake de Wyn had de dienstmaagd Simone met de zorg voor kleine Robert belast, wat inhield dat zij de hele dag met het kind liep te sjouwen en het 's nachts op haar kamertje in de toren sliep. En van vluchten zónder het kind wilde Marie-Claire niets weten. Pas toen de herfst zich aankondigde met hevige stormen, daverende stortregens, zwarte nachten en bijna onmiddellijk werd gevolgd door de vroege inval van de winter, gaf Jake de Wyn gehoor aan Marie-Claire's eisen en kreeg ze het kind terug - maar inmiddels was het weer zo slecht geworden dat er aan een nachtelijke vlucht niet te denken viel.

Sedert mensenheugenis is het niet zo koud geweest. De sneeuw buiten ligt sedert november een halve meter hoog en smelt niet meer weg. In de bossen janken de wolven; soms dringen ze door honger gedreven de dorpen binnen. In de lange, witte nachten verstijft alle leven, de kou dringt zelfs door de dikke muren van de burcht heen. De waterput opde binnenplaats is tot op de bodem bevroren en het is een geluk dat er zoveel sneeuw ligt, anders zouden de bewoners van het kasteel verdorsten.

Voor Matthis Cuvelier valt er weinig te doen. Overdag slentert hij maar een beetje rond, zoekend naar afleiding, 's Avonds moet hij muziek maken, en virelays zingen voor De Eeuwig Verliefde in de goed verwarmde ridderzaal. De burcht zit tot de nok toe vol brandhout en voedsel, daarvoor danken de soldeniers hun leider, de man met de vooruitziende blik. De voltallige compagnie telt bijna zestig man, knechten en meiden inbegrepen, maar van strooptochten en plunderexpedities kan onder deze barre weersomstandigheden nauwelijks sprake zijn. Verschanst achter dikke muren brengen de soldaten hun tijd door met dobbelen, slapen, herinneringen ophalen, drinken. De trouvères in het kasteel zorgen voor enige afleiding; soms vraagt Matthis zich af of Jake de Wyn heeft ge-wéten dat het zo'n lange, bitter koude en daardoor doodsaaie winter zou worden. Een winter zoals die maar eens in de honderd jaar voorkomt! De drie trouvères zijn er de mensen niet naar om zich zonder meer te schikken in afgedwongen gehoorzaamheid; elk tekent op zijn eigen manier verzet aan. Berton de Fleur heeft Jake de Wyn enkele malen achtereen een duidelijke nederlaag op het schaakbord toegebracht. Of De Eeuwig Verliefde zich daaraan ergerde of niet, is niet duidelijk, hij wil alleen niet meer met Berton spelen. Wel met de sergeant George, die er overigens niet veel van terechtbrengt.

Marie-Claire heeft het anders aangepakt. Al zitten ze dan deze barre winter warm en beschut achter dikke muren, ze is toch niet van plan zich zonder meer bij de situatie neer te leggen. Ze heeft vriendschap gesloten met 'vrouwe' Marianne en is er in geslaagd haar wat betere manieren bij te brengen, tegelijk heeft ze van de gelegenheid gebruik gemaakt het meisje uit te horen over Jake de Wyn. Wie is hij, waar komt hij vandaan?

Marianne kan op die vragen nauwelijks antwoord geven. De Eeuwig Verliefde heeft haar vorig jaar ontvoerd uit de boerenhoeve van haar vader. Ze ziet hoog op tegen de roverkapitein en wil geen kwaad van hem horen. Over zijn afkomst en familie vertelt ze de wonderlijkste verhalen. Ze heeft geen benul van aardrijkskunde; ze denkt dat Engeland de hoofdstad van Jeruzalem is en fluistert Marie-Claire in: 'Jake de Wyn is een onecht kind van de koning van Athene.'

'Van de hertog van Athene zul je bedoelen,' zegt Marie-Claire, want dat is de eretitel van een hoge Franse edelman.

'Nee, van de koning! En zijn moeder ... zijn moeder was ook van koninklijke bloede, een gevangen prinses uit het Morenland. Een slavindus. Maar wel een echte prinses. Toen Jake de Wyn een jaar oud was, legde zijn moeder hem in een rieten mandje en liet hem afdrijven naar zee, zodat hij vanzelf in Engeland terechtkwam. Daar heeft de Gravin van Engeland hem gevonden en opgevoed.'

Marie-Claire heeft moeite het dwaze verhaal zonder lachen aan te horen. 'Hoe weet je dat allemaal?' vraagt ze geamuseerd. 'Jake heeft het mij zelf verteld.'

Ja, denkt Marie-Claire, dat is echt iets voor hem. Ze buigt zich enigszins voorover en fluistert op haar beurt:

'Niet verder vertellen, maar mijn vader is de keizer van Cathay. Hij weet het niet - niemand weet het. Mondje dicht hoor, 't is een geheim.' Natuurlijk vertelt Marianne dat in de kortste keren aan Jake de Wyn. 's Avonds zegt hij tegen Marie-Claire:

'Ik hoor dat Gods Vlindertje leugenachtige verhalen rondstrooit over haar hoge afkomst. Marie-Claire! Wil je daarmee aantonen dat je te goed voor ons bent?'

Marie-Claire lacht De Eeuwig Verliefde vriendelijk toe, want het spelletje van op een allerliefst toontje gemene hatelijkheden verkopen kent zij ook!

'Hoe komt u er bij, seigneur! Maar vrouwe Marianne vindt het heerlijk om zulke geschiedenissen te horen. Hoe onwaarschijnlijker en fantastischer ze zijn, hoe mooier zij ze vindt. Waarom zou ik haar dat genoegen dan niet doen?' Dan grijnzen ze elkaar toe; Jake kan het waarderen wanneer een vrouw toont geest te bezitten.

Ook Matthis Cuvelier begint langzamerhand het karakter van de kapitein door te krijgen. De Eeuwig Verliefde leidt twee levens: overdag is hij een struikrover, een vrije kapitein die oorlog voert op eigen houtje, die zich rijk steelt ten koste van de bevolking en onvoorwaardelijke gehoorzaamheid eist van de mannen die zich onder zijn bevelen hebben geschaard, 's Avonds bij kaarslicht in de grote zaal verandert hij plotseling in een minstreel, een dolende ridder, de droom van de vrouwen, de onoverwinnelijke held uit een roman. In beide rollen is hij onecht en slecht op zijn plaats, maar De Eeuwig Verliefde gelooft er zelf in en verlangt van zijn omgeving dat die eveneens de schijn ophoudt. De gevangen trouvères beschouwt hij als zijn hofmuzikanten, door de hemel gezonden om grotere glorie te verlenen aan het bestaan van Jake de Wyn. Elke poging van de gevangenen om door zijn pantser van vrolijke zelfgenoegzaamheid heen te breken is tot mislukken gedoemd, Jake de Wyn lacht om alle speldeprikken, verborgen hatelijkheidjes en toespelingen. Terwijl Matthis Cuvelier, gedwongen tot nietsdoen, ijskoude dag na ijskoude dag door zijn vingers ziet glippen, ofschoon hij bijna uit elkaarspringt van energie en dadendrang, zint hij op middelen om Jake de Wyn daar te treffen waar hij blijkbaar het gevoeligst is: in zijn ijdelheid. Om dan tot de ontdekking te komen dat De Eeuwig Verliefde zich niet op stang laat jagen. Op een avond vraagt Matthis hem ronduit: 'Wie was het eigenlijk die u tot ridder sloeg, seigneur?' Want hij twijfelt al weken aan Jake de Wyns ridderschap. Terecht, want De Eeuwig Verliefde antwoordt plezierig:

'Niemand, mijn beste trouvère. Dat heb ik zelf gedaan.'

'Hoe dan?' vraagt Marie-Claire onmiddellijk. Jake de Wyn lacht hartelijk of hij een kostelijke mop vertelt. 'Heel gewoon vrouwtje. Ik doodde de Franse ridder die op deze burcht woonde, eigende mij zijn bezittingen toe, nam zijn zwaard, tikte ermee op mijn schouder en sprak de historische woorden: "Jake de Wyn, sta op en doe uw riddereed gestand." Nu, toen stond ik op en ik omgordde mij met het zwaard, gespte mij de riddersporen aan en dat was dat! Onze huiskapelaan droeg de mis op en feliciteerde mij na afloop.' Als hij Berton de Fleur de wenkbrauwen ziet fronsen, vervolgt hij opgewekt:

'Zeg nu eerlijk mensen, moet ik mij beperkingen opleggen in een overwonnen land, waarin al een eeuw lang de schone schijn oppermachtig heerst? Moet ik mij aan de regels houden van een ridderschap die al lang is afgegleden tot paradeschittering en tournooiheldendom? Brallen en de hoge heer spelen kan ik ook.'

'Dus dat mooie schild boven de poort en die vanen op de torens zijn niets dan opschepperij?' vraagt Matthis scherp.

'Precies jongeman. En wie heeft er last van? Zo wreed ben ik niet voor mijn boeren, mijn soldaten gehoorzamen mij, ze worden rijk in mijn dienst. En de vrouwtjes vinden mij een interessante buurman.'

'Allemaal goed en wel,' zegt Berton, 'maar als u ooit terugkeert naar Engeland zal koning Edward u laten ophangen. Hij zal weinig genade kennen jegens iemand die zich onrechtmatig voor ridder uitgeeft.'

'Daarom,' antwoordt Jake de Wyn beminnelijk, 'keer ik ook niet terug naar mijn vaderland - ik ben niet op mijn hoofd gevallen!' Nee, dat is hij zeker niet, denkt Matthis woedend. 'Houdt u dan zoveel van Frankrijk?' vraagt hij in het wilde weg. 'Erg veel. Het leven is hier goed, de mensen zijn er minder stug dan thuis, het klimaat is zachter - nu ja, deze winter toevallig niet maar dit is een uitzondering. Dus heb ik besloten de rest van mijn leven in Frankrijk door te brengen.'

'Ook als de Fransen straks de Engelsen van hun grondgebied verdrijven?' vraagt Berton de Fleur scherp.

'Dat kunnen ze niet, trouvère,' meent De Eeuwig Verliefde luchtig en Berton zegt niets meer. Jake de Wyn heeft gelijk, Frankrijk is machteloos tegenover de invallers. Nog wel ...

De dagelijkse verveling maakt dat Matthis Cuvelier meer tijd doorbrengt in de keuken dan waar ook in het kasteel. Daar huizen drie boerenvrouwen die goed kunnen koken, bijgestaan door enkele jonge meisjes, rondborstige wezentjes die niet kunnen lezen of schrijven. Ze zijn niet veel ouder dan Marianne, het enige wat de 'slotvrouwe' van hen onderscheidt is haar knappe gezichtje. De dienstmaagden zijn lelijk, plomp, bekrompen. Ze weten niet beter of het leven bestaat uit hard werken. Ze kunnen zich ontzettend druk maken over onbenullige kleinigheden, toch vindt Matthis hen wel aardig. Ze missen de charme en levendigheid van de meisjes uit Parijs, maar hij beseft heel goed dat het niet hun schuld is dat ze zo onnozel zijn. Ze werden dom geboren en dom gehouden. Sedert hun eerste jaar werden ze beschouwd als werkezels en niets meer. De kerk zal wel voor hun zieleheil zorgen, zelf hoeven ze niets te doen dan woordeloos te gehoorzamen.

Dikwijls neemt Matthis zijn luit mee naar de keuken en boven op een stapel brandhout zingt hij grappige liedjes voor hen. Natuurlijk bewonderen de maagdjes de knappe, jonge trouvère mateloos en ze lopen blijmoedig het risico op een vracht stokslagen om de lekkerste hapjes voor hem apart te kunnen zetten. Wat zijn maag betreft komt Matthis dus niets te kort.

Ook kleine Robert wordt flink vertroeteld. Op dikke beentjes wankelt de hummel door de gangen en kamers, hij leert zijn eerste zinnetjes zeggen en speelt met een houten pop die een handige plunderaar voor hem heeft uitgesneden. Hij is het zonnetje in huis en zelfs De Eeuwig Verliefde schijnt op de kleuter gesteld te zijn geraakt.

Omdat Jake de Wyn aan zijn bijnaam verplicht is Marie-Claire het hof te maken, doet hij dat ook ijverig, al meent hij er niets van. Marie-Claire speelt het spelletje mee, ze beantwoordt zijn vleierijen met edele hooghartigheid. Juist door haar ongenaakbaarheid kan De Eeuwig Verliefde zich dan inbeelden dat hij een held uit een ridderroman is, voor wie liefde slechts dienen betekent en die zich al hogelijk beloond acht door één arrogant knikje. Marianne ziet dat spelletje met verbazing aan, ze begrijpt er niet veel van. Maar ze durft geen lucht te geven aan haar jaloezie, ze is een beetje bang voor de 'dochter van de keizer van Cathay.' En zo dom kan ze niet zijn of ze heeft wel gemerkt dat de meeste mannen in het kasteel diep respect hebben voor de vrouw die hen met een paar vlijmscherpe woorden op hun nummer kan zetten.

Maar dan wordt het eindelijk, eindelijk lente. De sneeuw begint weg te dooien, de zon krijgt kracht, de muren van de binnenplaats glinsteren niet langer van het ijs, de zwarte aarde komt stukjes bij beetjes te voorschijn. Matthis Cuvelier kan uren voor een van de vensters staan en uitkijken over het nog slapende land. Wat gebeurt er in de wereld? Zijn grote kwelling is dat hij het niet weet. Als trouvère is hij altijd goed op de hoogte geweest, dat hoort bij zijn beroep. Hij tobt. Vol onrust ziet hij het paasfeest naderen - en met Pasen zal de wapenstilstand aflopen. Zal de meedogenloze oorlog tussen Frankrijk en Engeland dan hervat worden? Wat gebeurt er in Parijs, in Londen, in Bretagne? Hij weet het niet... Maar hij moet het weten. Met Berton en Marie-Claire spreekt hij af, dat ze Jake de Wyn aan het praten zullen krijgen. Ze pakken het zeer omzichtig aan.

's Avonds stelt Berton de Fleur een partij schaak voor en als De Eeuwig Verliefde weigert, biedt Marie-Claire aan dat zij tegen Jake zal spelen. Het schaakspel is weliswaar een bezigheid voor mannen, maar ze heeft dikwijls genoeg toegekeken en weet wel hoe het moet. Natuurlijk verliest ze de eerste partij, de tweede eveneens en dat geeft De Eeuwig Verliefde de moed om nu op zijn beurt Berton uit te dagen, die hem prompt laat winnen. Intussen tokkelt Matthis op zijn luit, zingt zacht een liefdeslied waarin de naam van De Eeuwig Verliefde handig is verpakt en dan menen de trouvères dat Jake de Wyn wel rijp is voor hun aanval. 'De winter is voorbij,' opent Berton het gevecht neutraal. 'Nu worden de wegen weer begaanbaar.'

Jake de Wyn reageert niet, alleen de sergeant George bromt onder zijn rode snor: 'Niks dan modder ...'

'Ik kan me niet herinneren,' zegt Marie-Claire luchtig, 'dat we ooit zo'n strenge winter hebben gehad als dit jaar. Ik wed dat in het hele land het leven maandenlang heeft stilgestaan. Het moet vreselijk zijn geweest voor de armen en de daklozen. We hebben geluk gehad dat we in deze mooie burcht konden overwinteren. Maar nu verlang ik toch wel erg naar Bretagne.'

Nog steeds houdt Jake de Wyn zich of hij niets heeft gehoord. Hij zet rustig de schaakstukken opnieuw op en laat het aan zijn sergeant over, er op in te gaan:

'In Bretagne is voor ons niks te halen. De meeste compagnieën daar trekken weg.'

'O ja, hoe bedoelt u dat?' vraagt Marie-Claire onschuldig.

'Ze gaan naar het oosten.'

'Omdat er niets meer te plunderen valt?'

'Dat zal wel,' bromt George, half onwillig.

'Ik denk,' zegt Matthis, die het toch niet laten kan ofschoon hij heel goed weet dat dit gesprek omzichtig gevoerd moet worden, 'dat de compagnieën in Bretagne te veel op de huid worden gezeten door de partizanen.' Eindelijk kijkt Jake de Wyn op.

'De partizanen,' zegt hij schamper, 'poeh, met die gewapende boeren heeft Robert Knolles al lang afgerekend. Tegen Robert kan niemand op, zelfs Du Guesclin niet.'

De trouvères houden even de adem in en proberen niet al te gretig naar nieuws te lijken. Vooral Matthis trekt een gezicht alsof hij dom werd geboren en nooit iets heeft bijgeleerd.

'Robert Knolles,' zegt hij kwasi verbaasd. 'Wie mag dat wel zijn?' De Eeuwig Verliefde raakt opeens in vuur.

'Aha Matthis, dat is pas een man! De grootste compagnie-kapitein in heel Frankrijk, een onoverwinnelijke held!'

'Tjee.' mompelt Matthis, hopend dat Marie-Claire nog even haar mond zal houden. 'Die zou ik wel eens willen ontmoeten.'

'Robert Knolles,' roept Jake de Wyn theatraal, 'stelt ons allemaal in de schaduw! Hij heeft een tijdje dienst gedaan bij de hertog van Lancaster, maar sedert die vervloekte wapenstilstand opereert hij op eigen gelegenheid. En hoe! Hij heeft een schild waarop staat geschreven: Wie mij vangt wordt honderdduizend francs rijker. Maar niemand kan hem vangen, zelfs Du Guesclin niet.'

Berton is opvallend stil geworden, Marie-Claire durft zich nauwelijks meer te verroeren. Matthis voelt de spanning stijgen en zegt rap: 'Wat is er dan met die ... die Du Guesclin?'

'Zeg eens, ben jij een trouvère en heb je nooit van Du Guesclin gehoord?' prevelt Jake de Wyn verwonderd. 'In wat voor wereld leven jullie eigenlijk? Nou ja ... de reputatie van die kerel wordt natuurlijk zwaar overdreven, de mensen in Bretagne zijn zulke fantasten. Als je hun verhalen moet geloven, kan die vent met één hand tien man tegelijk tegen de grond slaan ... Maar tegen Robert Knolles is hij toch niet opgewassen, niemand kan Robert te slim af zijn.'

'Ik weet het,' zegt Marie-Claire plotseling. 'Daarom heet mijn zoon ook Robert.'

Of Jake haar gelooft is niet duidelijk, maar hij knikt haar tevreden toe. Matthis waagt de sprong.

'U heeft me nieuwsgierig gemaakt, seigneur. Het wordt tijd dat ik naar Bretagne vertrek, om die befaamde Robert Knolles op te zoeken en ...'

'Niet nodig, jongeman. Robert komt deze kant uit. Hij schijnt genoeg te hebben van die natte uithoek.'

Dat is nieuws! De burcht van Jake de Wyn is blijkbaar niet zo afgesloten van de wereld als de trouvères meenden. Matthis geeft de strijd om zijn vrijheid niet zo gemakkelijk op.

'Des te beter. Als Robert Knolles naar het oosten trekt en ik naar het westen, zullen we elkaar halverwege ontmoeten.'

Jake de Wyn wendt zich tot Marie-Claire met een verongelijkt gezicht. 'De jeugd van tegenwoordig is toch één brok ongeduld!' klaagt hij. 'Waarom heeft die vriend van jullie zo'n haast? Als jullie Robert Knolles willen zien zal dat gauw genoeg gebeuren, want wij gaan hier binnenkort ook weg. Het is mijn plan mij met mijn hele compagnie bij hem aan te sluiten. We gaan een heerlijke zomer tegemoet, met prachtige plundertochten in het binnenland. En jullie gaan natuurlijk mee ...'

'Ik niet,' zegt Berton verbeten. Zijn geduld is uitgeput. 'O jawel,' knikt De Eeuwig Verliefde zonder zijn vriendelijkheid te verliezen.

'U heeft het recht niet ons nog langer vast te houden,' valt Marie-Claire in. Ook zij ziet in dat ze met diplomatie weinig zullen bereiken. Dan maar eisen!

'Wie spreekt hier over recht?' glimlacht Jake de Wyn. 'Ik. U bent een man van eer. Toen u ons verzocht u deze winter gezelschap te blijven houden, hebben we daarin toegestemd. Nu is de winter voorbij, het wordt tijd voor ons om te vertrekken.'

'Maar we gaan toch vertrekken over enkele weken!' Marie-Claire slikt haar woede in en geeft het nog niet op. 'Weet u, seigneur,' zegt ze liefjes, 'ik begrijp het niet goed. Waarom zoudt ü weggaan? U zit hier goed verschanst in een mooi kasteel, u regeert ongehinderd over een aardig gebied, de boeren beschouwen u al als hun wettige heer ...'

Weer glimlacht Jake de Wyn en kijkt haar recht aan.

'Waarom willen jullie mij dan verlaten terwijl jullie het zo goed hebben onder mijn bescherming?'

'O wij ... Wij zijn trouvères, het zwerven zit ons in het bloed; reizen is een oude gewoonte van ons,' antwoordt Marie-Claire schijnbaar luchtig. 'Ik ben óók een trouvère,' zegt De Eeuwig Verliefde met nadruk. 'En een rover,' valt Berton in. 'Vergeet niet liefste, dat meneer hier een geboren rover is en het is bekend dat rovers rusteloze geesten zijn, die zich altijd opgejaagd voelen.'

'Tut, tut Berton, pas een beetje op je woorden,' zegt Jake de Wyn onverstoorbaar. George echter fronst de wenkbrauwen en legt de hand op de greep van zijn dolk. Zijn heer en meester laat hij niet beledigen! Berton ziet het wel maar zijn bloed kookt.

'Heb ik het dan mis?' vraagt hij driest en hij wijst op de sergeant. 'Kijk dan naar hem. Hij staat op het punt een ongewapend man aan te vallen en voor de ogen van zijn vrouw te doden. Dat zijn geen riddermanieren!'

'George, houd je gemak,' zegt De Eeuwig Verliefde snel. 'Berton de Fleur is een broeder in de kunst en trouvères zijn het onder elkaar wel eens meer oneens. Dat stelt niets voor.'

Tjessis, wat een gladde is hij toch, denkt Matthis geërgerd. Waar moet je zo'n vent nou aanpakken, hij is zo glibberig als een aal. 'Waarom verlaten de compagnieën Bretagne eigenlijk,' vraagt hij, terugkerend naar het onderwerp van gesprek dat hem het meest interesseert. 'Ze voelen zich niet langer veilig,' zegt George. Dat eerlijke antwoord komt hem op een woedende blik van Jake de Wyn te staan. 'Er valt niet veel meer te halen,' zegt De Eeuwig Verliefde. 'O juist.' knikt Matthis.

Onwillekeurig ontmoeten zijn ogen die van zijn vrienden. Trouvères zijn er op getraind uit flarden van nieuws, geruchten en losse opmerkingen het patroon van de werkelijkheid samen te stellen. Ze hebben aan een half woord genoeg. Matthis begint te begrijpen. Nu de strenge winter voorbij is, schijnt de strijd van prins Charles en Du Guesclin tegen de plundercompagnieën weer hoog op te laaien. Kennelijk voelt Jake de Wyn zich op zijn gekaapte kasteel ook niet veilig meer. Vandaar zijn plan om op te breken en zich aan te sluiten bij Robert Knolles. Want dat De Eeuwig Verliefde zijn veilige warme nest opgeeft uit louter avonturendrang gelooft niemand - behalve hijzelf natuurlijk.

Later op de avond, op hun eigen kamer zegt Matthis geestdriftig: 'We moeten maar net doen of we ons zonder morren in de bevelen van Jake de Wyn schikken. Gewoon met hem meereizen. Onderweg krijgen we dan wel de kans om te vluchten. Lekker, hals over kop, midden in de nacht! En maar rijden ... Eer de bandieten beseffen wat er is gebeurd, zijn wij al mijlen ver weg.'

Berton knikt heftig, Marie-Claire staart peinzend in de vlam van de kaars. 'In elk geval komt er een einde aan dat ellendige stilzitten,' zegt ze. Ofschoon ze evenzeer naar Bretagne verlangt als Matthis, is het voor haar minder dringend. Waarheen ze zwerft doet er voor haar niet toe, als er maar gereisd wordt. Matthis kijkt haar onderzoekend aan.

'Het lijkt wel alsof jij geen plannen maakt om te ontvluchten, Marie-Claire!'

'O jawel, maar bij alles wat we doen moeten we rekening houden methet feit dat we een klein kind bij ons hebben.'

Matthis zucht geërgerd, maar Berton begint te grinniken.

'Weet je,' zegt hij goedmoedig, 'Marie-Claire heeft niet zo'n hekel aan De Eeuwig Verliefde als wij.'

'Omdat hij zo beleefd tegen haar is?' vraagt Matthis schamper. De plunderkapitein kan hém gestolen worden.

'Nee,' zegt Marie-Claire rustig. 'Maar hij is zo vervloekt intelligent. Natuurlijk is hij een bedrieger, een charlatan, een bandiet met een dichterlijke ziel en bovendien een Engelsman. Ik zou een grenzeloze minachting voor hem moeten hebben, maar de handige manier waarop hij de schijn weet te bewaren, dat eeuwig goede humeur van hem, die onbegrijpelijke mengeling van wreedheid en hoffelijkheid boeien me toch wel. Ik vraag me af of ik de Engelsen niet te veel over één kam heb geschoren. Tot nu toe zag ik ze alleen als vijanden. Dat was voor mij voldoende: vijanden moeten vernietigd worden. Maar nu ... Misschien komt het omdat ik ouder word en anders tegen mensen begin aan te kijken. In Parijs deze zomer heb ik echter ontdekt dat niets in deze wereld eenvoudig is. Alles hangt samen, elke gebeurtenis beïnvloedt weer andere gebeurtenissen. Als je goed toekijkt kun je er Gods hand in herkennen. Engelsen zijn ook schepselen Gods, dat wil zeggen: mensen. Neem nou George. Dat is een gewone soldenier die op buit uit is en wiens verstand een verlengstukje is van zijn dolk. Maar Jake de Wyn probeert iets van zijn leven te maken en er een bepaalde vorm aan te geven.'

'Dan toch wel de verkeerde vorm,' zegt Matthis onverzoenlijk.

'Je hebt natuurlijk gelijk,' zucht Marie-Claire. Ze wil er verder niet opdoorgaan en Matthis kruipt mokkend in zijn bed.

Stel je voor, denkt hij, ik zou respect moeten hebben voor een komediant als Jake de Wyn? En zelfs moeten denken dat Engelsen ook interessante mensen kunnen zijn? Ik pieker er niet over! Marie-Claire wordt oud, een paar jaar geleden zou ze zo iets niet gezegd hebben. Toch blijven haar woorden in hem doorwerken. En opeens is het hem of hij De Eeuwig Verliefde met andere ogen bekijkt. Zodra hij dat merkt, weet hij zijn haat toch weer te redden door de compagnie-kapitein te vergelijken met Bertrand du Guesclin. Dat helpt. Daarginds, in Pontorson, huizen de kracht en eerlijkheid van de onwrikbare trouw. Hier, in de burcht van Jake de Wyn regeren schijn, bluf en namaak. Bertrand du Guesclin hoeft alleen zichzelf te zijn en dat is ruim voldoende. Jake de Wyn moet zoeken naar de mens die hij hoopt te zijn en loopt bij die experimenten voortdurend stuk op de werkelijkheid. Nee, Marie-Claire heeft ongelijk, denkt Matthis opgelucht. De Eeuwig Verliefde is een gewone ellendeling.

Na die constatering kan hij eindelijk slapen.

26 De tocht door de kloof

Jake de Wyn heeft Bertons huifkar laten repareren en hij schenkt zijn trouvères grootmoedig een goed trekpaard. Op een stralende ochtend in de lente verlaat de compagnie dan het gekaapte kasteel. Maar De Eeuwig Verliefde zet twee van zijn soldeniers in Bertons wagen om te voorkomen dat de zangers er onderweg vandoor kunnen gaan. Tot Marie-Claire's verwondering wordt 'vrouwe Marianne' niet teruggestuurd naar haar dorpje, maar reist ook zij mee, in een tweede wagen, omringd door kisten met kleren en sieraden en luid snikkend omdat ze haar geboortestreek moet verlaten. De kokkin Simone, ook meegenomen, troost haar.

De Eeuwig Verliefde is in een uitstekend humeur, je kunt niet aan hem merken dat hij eigenlijk gedwongen is zijn kasteel te ontruimen omdat de troepen van prins Charles bezig zijn de streek ten zuidwesten van Parijs te zuiveren van plunderbendes. Want Jake heeft juist de vorige dag een bericht gekregen dat hem in alle staten van opwinding brengt. Zijn held en grote voorbeeld Robert Knolles heeft zich op zijn weg naar het oosten meester weten te maken van de stad Auxerre en die plaats grondig leeggeplunderd. Dat wapenfeit heeft de Engelse koning Edward zoveel genoegen gedaan, dat hij de uit de goot opgeraapte bandiet in de adelstand verheft en tot ridder heeft laten slaan. Jake de Wyn is opgetogen en maakt nu nog meer haast om zich bij zijn afgod aan te sluiten. Knolles' verheffing tot edelman is tegelijk het sein tot hervatting van de oorlog geweest. Na de ruïneuze winter gaat het oude koninkrijk Frankrijk een nieuwe, moeilijke tijd tegemoet. Aan de ene zijde het optreden van de plundercompagnieën, aan de andere zijde de dreiging van Engelse invallen. En nog altijd zit de Franse koning Jean II in Engeland gevangen en moet zijn jonge zoon Charles regeren met behulp van een adel die volkomen krachteloos lijkt.

Maar de derde stand, de burgerij is niet krachteloos! De revolutie van Parijs heeft diepe sporen achtergelaten. De poorters wapenen zich, besluiten grimmig zich niet langer te laten tiranniseren door adellijke heren en plunderende compagnieën. Ook de boeren zijn weerbaar geworden en vallen niet meer voor elke ruitertroep sidderend op de knieën, integendeel: ze slaan hard terug. Het is niet voor niets dat de kleine compagnieën het afzonderlijk niet meer kunnen bolwerken en zich moeten aaneensluiten tot grote legers.

Al moeten de trouvères gedwongen mee optrekken met Jake de Wyn en machteloos toezien hoe de compagnie van De Eeuwig Verliefde zich aansluit bij het steeds groeiende leger van de succesvolle Robert Knolles; wat er in het land gaande is ontgaat hun toch niet geheel. Ze vangen heel wat op onderweg en Matthis begint weer enig inzicht in de situatie te krijgen. Niet dat hij daarmee veel opschiet - gevangene is hij toch -maar het geeft hem een grote voldoening te weten wat er gebeurt en waarom het zo gebeurt. Er komt een soort berusting over hem nu er weer gereisd wordt. Het is nu ruim een jaar geleden dat hij Bertrand du Guesclin verliet. Bertrand zal de hoop zijn heraut ooit nog terug te zien intussen wel hebben opgegeven. En, denkt Matthis, daarvan zal Bertrand zich waarschijnlijk weinig aantrekken. We konden goed met elkaar overweg, ik was nuttig voor hem, maar een vechtjas ben ik niet, alleen maar een zanger. Du Guesclin is vóór alles een militair; mijn verdwijning zal hem nauwelijks storen ...

Het duurt niet lang of het leger van Robert Knolles telt zo'n duizend man. Onweerstaanbaar rollen de bandieten over het land: vechtend, plunderend, brandschattend, gevreesd en gehaat, maar ook opgejaagd. Oppervlakkig gezien leiden de kapiteins in dit leger een leventje als God in Frankrijk. Elke dag volop te eten, iedere avond feest, korte marsen door een zonnig land, een soort vakantie op kosten van de bevolking. Maar hun triomfen zijn van korte duur, ze moeten voortdurend hun operatiegebied verlaten en nieuwe streken opzoeken. De stad Auxerre had zich door Robert Knolles laten verrassen, maar de meeste andere steden tonen zich zo weerbaar dat er van inneming en plundering geen sprake is.

Matthis Cuvelier, Berton de Fleur en Marie-Claire trekken mee met het plunderleger, voortdurend onder strenge bewaking die elke kans op ontsnapping te niet doet, maar bij dat alles hebben ze het niet slecht. In zekere zin genieten ze de bescherming van de kapiteins. Vechten wordt van hen niet geëist, hun taak is met muziek en zang de overwinningsfeesten op te vrolijken. Verzet daartegen zou zinloos zijn, weigeren om op te treden zou hun het leven kosten. Ze missen hun vrijheid, maar ze reizen mee in hun eigen vertrouwde huifkar, ze hebben gezelschap (en troost) aan elkaar en ze worden zeer populair bij de plunderaars. Vooral Marie-Claire.

De aanvoerders maken haar het hof, maar vallen haar zelden lastig omdat ze een edel vrouw in haar zien. Vooral de mannen van Jake de Wyn vereren haar; hun bewaking is veel meer bescherming. Ze zien in MarieClaire een halve heilige die de bijzondere bescherming van hogere machten geniet en de vertederende aanwezigheid van kleine Robert werkt daaraan mee. Marie-Claire wordt 'de goede moeder' van het leger, een soort mascotte. Jake de Wyn is er van overtuigd dat zijn trouvères hem geluk aanbrengen en hij ziet met welgevallen hoe Marie-Claire een beschavende invloed heeft op de ruwe bonken van soldeniers. Met de Grote Compagnie trekken uiteraard nog veel meer vrouwen mee, de meesten gedwongen en Marie-Claire weet te bereiken dat deze vrouwen niet als slavinnen, maar als gewaardeerde werkkrachten worden behandeld. Men heeft hen nodig voor het bereiden van maaltijden en om het rauwe leven wat glans te geven. Als tegenprestatie mogen de ongelukkige vrouwen zeker een beetje verwend' worden, betoogt Marie-Claire. Ze krijgt haar zin. Het is niet langer alleen Marianne die in fraaie japonnen en juwelen gekleed gaat, het wordt voor de kerels een sport om een deel van hun rijke buit te besteden aan de vrouwen en meisjes in hun legertros - al zijn die meisjes in feite zelf oorlogsbuit. De Grote Compagnie wordt steeds meer een wereld op zichzelf. Behalve krijgsknechten, ruiters, werkloze huurlingen en geboefte van allerlei slag vind je er priesters, knechten, kokkinnen, dienstmaagden, klerken, zelfs boekhouders onder.

Later in de zomer bereikt de Grote Compagnie de oevers van de Allier, ten zuiden van de stad Issoire. En hier is het, dat hun opmars plotseling tot staan komt. Een groot Frans leger onder aanvoering van Arnaut de Cervoles snijdt hun de pas af. Robert Knolles laat in het brede dal van de Allier zijn kamp opslaan en overziet zijn situatie. Die is hachelijk genoeg.

Het kan Matthis Cuvelier nooit te hachelijk worden, zijn hoop op bevrijding wordt er levend door. Ook hij kijkt rond, schat hun positie en verheugt zich.

Rechts van het kamp stroomt breed en kalm de rivier. In de verte, aan de overzijde van het diepe water kan Matthis de wonderlijke kegelvorm van Auvergne's uitgebluste vulkanen zien oprijzen tegen de nevelige lucht. Ook links van het kamp rijst een gebergte op: de granieten rotsen van het Bessemassief. De Fransen liggen onder Issoire de Grote Compagnie op te wachten, maar ook uit het zuiden schijnen troepen te naderen; Robert Knolles kan geen kant meer uit.

Jake de Wyn neemt Matthis mee naar de hoge oever van de rivier en terwijl De Eeuwig Verliefde zorgelijk naar de dode vulkanen aan de overzijde kijkt, kan Matthis een spottend gegrinnik niet onderdrukken. 'We kunnen niet verder, hè?' zegt hij genietend.

'Robert Knolles zal wel een gaatje vinden,' antwoordt Jake met zijn gewone optimisme.

'Recht omhoog zeker,' grijnst Matthis. 'Of over de rivier heen? Ze zeggen dat die in het midden zeker vijftien meter diep is.'

'Voor een trouvère ben je toch wel een domoor,' slaat De Eeuwig Verliefde onmiddellijk terug. Spot die gericht wordt tegen zijn idool Knolles kan hij niet verdragen. 'Heb ik je niet verteld dat niemand Robert Knolles kan vangen? Het zal die vervloekte Arnaut de Cervoles evenmin lukken. Let maar op mijn woorden.' Matthis haalt de schouders op.

'Uw kostbare Robert Knolles is misschien een groot krijgsman, maar hij is niet zo heilig dat hij vleugeltjes zal krijgen om weg te vliegen,' zegt hij hatelijk. En eindelijk heeft hij de grote voldoening Jake de Wyn woedend te zien worden.

Die avond is er geen sprake van feestvieren of muziek maken in het kamp van de plunderaars. Bezorgd zitten de soldeniers bij elkaar. Ze zijn niet zo zozeer onder de indruk van het feit dat het ongetwijfeld op een veldslag zal uitlopen, want vechten is hun lievelingsbezigheid. Ze maken zich zorgen over hun buit, over hun vrijheid. Het was Knolles' bedoeling geweest zich op het hertogdom Bourgondië te werpen, maar nu hun de pas is afgesneden, zullen ze iets anders moeten verzinnen. De weg terug lokt hun niet; daar valt niet veel meer te halen, vrezen ze. Om een kampvuurtje naast de huifkar zitten de trouvères bijeen en bespreken fluisterend hun kansen. Matthis en Berton trillen van onderdrukte opwinding. Marie-Claire heeft kleine Robert te slapen gelegd en zit dicht tegen Berton aan.

'Denken jullie dat de Franse ridders spoedig zullen aanvallen?' vraagt ze zacht.

'Ik weet het niet,' prevelt Berton. 'Als het werkelijk een ridderleger is dat ons opwacht, moeten we er niet te veel van verwachten. We weten nu wel wat ridderlegers waard zijn - niet veel.'

'Ik heb horen vertellen,' zegt Matthis opgewekt, 'dat het een huurlingentroep is uit Bourgondië. Ze worden aangevoerd door Arnaut de Cervoles en dat is zelf een plunderende avonturier met een slechte reputatie, die in dienst is getreden van de Bourgondische edelen. Nou, dat ziet er dan hoopvol uit, want niemand zal beter weten dan hij hoe je een compagnie moet aanpakken.'

'Morgen,' fluistert Marie-Claire opgewonden. 'Morgen zal het gebeuren, ik weet het zeker, ik voel het! En zodra de beide legers handgemeen worden ga ik er van door, met de kleine Robert. Ik zweer het.'

'Ja!' zegt Matthis stralend.

Het wordt nee. Diep in de nacht geeft Robert Knolles zijn Grote Compagnie opdracht om in alle stilte op te breken en hem te volgen. Wil hij doorbreken? Of trachten ongemerkt de rivier over te steken in de richting van Auvergne? Dat is met zo'n geweldige legertros niet mogelijk, de herrie en het geplas zullen de Franse verspieders zeker niet ontgaan en bovendien is de Allier veel te diep. Er zijn geen doorwaadbare plaatsen ...

Een doorbraakpoging in Bourgondische richting is eveneens tot mislukken gedoemd; het huurleger van Cervoles heeft de weg grondig versperd.

De trouvères worden door Jake de Wyn gewekt en krijgen bevel om in te spannen. Twee soldeniers worden in de huifkar als bewakers geposteerd.

'Maar waar gaan we heen?' vraagt Matthis verbaasd. De Eeuwig Verliefde grijnst vrolijk.

'We volgen de weg die jij vanmiddag zelf aangaf trouvère: recht omhoog.'

'De... de bergen over?' stamelt Matthis, 'maar dat kan toch niet.'

'Recht omhoog is natuurlijk onpraktisch,' grinnikt Jake de Wyn. 'Maar ik zei je toch al: Robert Knolles vindt wel een gaatje.' Inderdaad. Behalve een bandiet is Robert Knolles in de eerste plaats een handig generaal. Uitgezonden verkenners hebben hem gewezen op een uitweg naar het westen, dwars door het Bessemassief. Nauwelijks zichtbaar wringt zich daar een kloof door het woeste bergland en het is deze sluipweg die de nieuwbakken edelman heeft gekozen om aan de dreigende omsingeling te ontkomen.

Gedekt door de duisternis, bijna geruisloos, verdwijnt de Grote Compagnie in de kloof. Een weg is er niet. Ze moeten door de bedding van een smal riviertje ploeteren, maar aangezien dat watertje in de zomer slechts enkeldiep is, is dat geen bezwaar. Het ruisen van de beek voorkomt dat het geklop van paardehoeven en het gekraak van de wagens door de rotsmuren weerkaatst worden. En de Bourgondiërs, onder Issoire gelegerd, merken er niets van. Ze slapen, er van overtuigd dat Robert Knolles met zijn gigantische plundertroep als een rat in de val zit en zich na een paar weken honger vanzelf zal moeten overgeven. Te midden van de legertrein die wegglipt in de nacht, schommelt de kleine huifkar van Berton de Fleur. Matthis houdt de teugels, knarsetandend van teleurstelling. Daar gaat zijn mooie kans op ontsnapping! Zelfs al zou Berton de twee dommelende soldeniers achter in de wagen wurgen - dan nog kunnen ze niet weg. De kloof is te nauw, de rotswanden zijn hoog en onbeklimbaar. Roetzwart is de nacht, de maan is al ondergegaan, alleen het heldere water van het stroompje geeft duidelijk zichtbaar de kronkels en bochten van het ravijn aan. Ze komen maar langzaam vooruit en Matthis hoopt dat de dag zal aanbreken eer de staart van het plunderleger in de kloof is verdwenen, opdat Arnaut de Cervoles zal begrijpen dat de vijand bezig is hem te ontgaan. Dan kan hij de achtervolging inzetten ... Maar er gebeurt niets van dien aard.

Achter zich hoort Matthis zijn pleegvader verbeten grommen. 'Ze durven ons niet eens te achtervolgen. Als je het mij vraagt had Cervoles alleen opdracht er voor te zorgen dat de Grote Compagnie zich niet op Bourgondië kon werpen. Welnu, we buigen af in de richting van de Cantal, dus wat zal hij zich verder druk maken?' Marie-Claire zegt niets. Over Matthis' schouder kijkt ze naar buiten, de kloof in. Geleidelijk maar onweerstaanbaar begint de dag aan te breken. De contouren van de rotswanden worden zichtbaar, krijgen rozegetinte randen. Marie-Claire kan het niet helpen dat ze de kloof steeds mooier gaat vinden. Bij elke bocht wacht hun een nieuwe verrassing: een plotseling opgloeiend brok steen, een grillige rotsformatie, het zachte groen van het struikgewas dat de beek omzoomt, de trillende kreet van een geschrokken vogel, het ritselen van de bladeren in de vroege ochtendwind. Uit een spleet in het gesteente groeien gele alanten, afgewisseld door dieppaarse hysop en witte muurbloempjes. De lange stengels van de geitebaarden wuiven als een waterval in de koele bries. De bergmuren links en rechts worden hoger, steiler ook, tegelijkertijd beginnen ze verder uiteen te wijken. Het stroompje wordt nog steniger, slingert zich weer om een bocht en eensklaps komen ze uit in een breed dal. Het is een diepe kom omzoomd door steile bergen, maar de bodem van de kom bestaat uit groene weilanden, lieflijke bosschages en bloemen, bloemen overal.

Marie-Claire zou moeten huilen van ellende omdat de bevrijding waarop ze heeft gehoopt niet is doorgegaan. In plaats daarvan roept ze uit: 'Maar kijk toch eens! Mijn God, wat een landschap. Berton, is Frankrijk niet schitterend?'

'Het is zo schitterend dat alle avonturiers van Europa er als aasgieren op af komen,' bromt Berton. Matthis begint te grinniken. 'Marie-Claire,' zegt hij, 'jij zou het landschap nog bewonderen als je aan de galg bengelde.'

'Ja hoor eens,' verdedigt ze zich fel, 'dat kan ik ook niet helpen. Als ik geen gevoel voor schoonheid had, had ik nooit trouvère kunnen worden.' Dat is waar, denkt Matthis. Hij kijkt even naar haar om, naar haar opgetogen gezicht. De pracht om hen heen verzoent haar blijkbaar met elk ongemak, zelfs met hun onzekere toekomst. Dit heeft ze toch maar mogen zien! Wat er verder ook met haar gebeurt, deze aanblik van het bergmassief en de bergweiden onder de ochtendzon zal ze nooit meer kunnen vergeten. Het land dat zij liefheeft wordt verscheurd door oorlog en ellende, de dood loert achter elke struik en ieder rotsblok, maar zij reist door het paradijs!

De legertrein stokt, de bedding van de beek wordt onbegaanbaar door rotsblokken en diepe geulen. De wagens worden op het droge getrokken, want verderop verbreedt het dal zich nog meer. Robert Knolles en zijn kapiteins lassen een rustpauze in om de achterhoede gelegenheid te geven bij te komen. Het is duidelijk dat ze niet worden achtervolgd en haast hoeft het leger niet meer te maken. Knolles' uitwijkmanoeuvre is gelukt!

Berton en Matthis sprokkelen hout en leggen een vuurtje aan, Marie-Claire maakt een maaltijd klaar. Kleine Robert is ook wakker geworden en kruipt op handen en voeten door het gras. Roerend in de pap zegt Marie-Claire vrolijk: 'Ik haat de wilde compagnieën die van Frankrijk een puinhoop maken, maar ik ben Robert Knolles toch dankbaar dat hij me deze groene bergwereld heeft doen ontdekken.' Ze verdeelt de pap in houten nappen, voert de hummel, speelt even met hem, ze liefkoost Berton.

'Kijk niet zo donker, liefste. Onze kans komt nog wel.'

Dan strekt ze verrukt haar blote armen uit naar de zon die plotselingboven de bergmuur uitkomt. Matthis moet er om lachen. Marie-Claire zou zo langzamerhand bedaagd en godvruchtig moeten worden, in plaats daarvan gedraagt ze zich als een jong meisje dat voor het eerst van haar leven over een bloemenweide loopt. Zelfs Bertons gezicht klaart er van op. 'Marie-Claire,' zegt hij glimlachend, 'je bent onverbeterlijk. Word je dan nooit volwassen?'

'Ik kan er niets aan doen, het leven is zo heerlijk in de zomer! Ik zie de zon schijnen, de bloemen bloeien, ik hoor vogels zingen en heb mensen om me heen van wie ik veel houd ... Dan is het toch helemaal niet belangrijk meer of je in een huis of een huifkar woont, of je moet dienen of bevelen mag geven, dan ben je toch een vrij mens?'

'Amen,' mompelt Matthis. Hij is verbaasd. Gewoonlijk ziet hij zichzelf als een reeds volwassen man, een volleerd trouvère - beslist geen kind meer. Nu komt hij plotseling tot de ontdekking dat hij van zijn pleegouders nog altijd iets kan leren: levensmoed.

27 De grote invasie

Het plunderleger van Robert Knolles nestelt zich in de Cantal, verovert burchten en kleine stadjes, schijnt zich voorgoed in de bergachtige streek te hebben ingericht - maar dat is schijn.

Het zijn maar brokstukken nieuws, die Matthis Cuvelier en zijn vrienden opvangen, terloopse opmerkingen, geruchten die onmiddellijk worden tegengesproken. Al die nieuwsflarden bij elkaar gelegd en op een rij gezet, ontdaan van franje en overbodige details geven hun toch een redelijk beeld van hetgeen er in de wereld gebeurt. En dat is opwindend genoeg. Na het aflopen van de wapenstilstand is de oorlog hervat. Edward III, woedend over het verwerpen van het vredesvoorstel dat Frankrijk in tweeën moest scheuren, heeft de gevangenschap van de ongelukkige Franse koning laten verzwaren en de meeste leden van diens gevolg teruggestuurd naar Parijs. Dat had Edward beter kunnen nalaten, want de adellijke seigneurs hebben tijdens hun verblijf in Engeland hun ogen goed de kost gegeven en ze waarschuwen prins Charles dat er een nieuwe invasie wordt voorbereid die alle vorige invallen zal overtreffen. Wetend dat het uitgemergelde Frankrijk daar weinig tegenover kan zetten, komen ze met het ene dwaze voorstel na het andere. Ze willen langs de hele kuststrook een hoge muur laten bouwen. Ze willen nog meer huurlingen uit de buurlanden aantrekken. Ze stellen voor, honderd olifanten uit Afrika te importeren om die in te zetten tegen de Engelsen. Prins Charles grijpt naar zijn geplaagde hoofd en vraagt de heren hoe hij die plannen moet uitvoeren zonder geld? Of zijn de edele heren bereid hem de vrije beschikking te geven over al hun rijkdommen, zodat hij de verdediging van het koninkrijk afdoende kan organiseren? Nee, daartoe zijn de heren niet bereid. Ze kloppen arrogant op hun zwaarden en verzekeren de jonge prins dat die zwaarden voldoende zullen zijn om de dreigende invasie te keren. Charles weet dat dit niet waar is, de heren weten het zelf ook, maar ze knikken elkaar beleefd toe en daarbij blijft het.

Maar de revolutie van Parijs is niet helemaal vergeefs geweest; prins Charles heeft geleerd dat er in het Franse volk een kracht huist die nog lang niet is uitgeput. De duidelijkste vertegenwoordiger van het volk is Bertrand du Guesclin. Dus is hij het die naar Parijs wordt geroepen en de prins een verstandig advies kan geven. Hij krijgt de titel van 'banneret' dat wil zeggen: legeraanvoerder en wordt ingezet bij de verdediging van Normandië. Want op dat kustland wordt de eerste Engelse aanval gericht. Bovendien krijgt Du Guesclin opdracht Mont Saint-Michel te verdedigen, dat heilige rotseilandje voor de Franse kust. Mont Saint-Michel is met zoveel symboliek en Frans sentiment beladen, dat als dat zou vallen heel Frankrijk er het bijltje bij neer zou gooien. Een geregeld leger kan prins Charles zijn nieuwbakken banneret niet ter beschikking stellen, maar dat is voor Bertrand du Guesclin geen bezwaar. Hij roept de bevolking van Normandië op, formeert inderhaast een ongeregelde macht van gewapende boeren, vrijwilligers, getrainde poorters, aangevuld met een handjevol edellieden.

En wanneer de hertog van Lancaster landt met tweeduizend krijgsknechten wordt hij door Bertrands volksleger zó verschrikkelijk op de huid gezeten, dat de hertog niet weet waar hij blijven moet en er van die eerste Engelse veldtocht geen spaan terechtkomt. Toch wordt er die zomer geen enkele maal slag geleverd. Du Guesclin past zijn vertrouwde partizanentactiek toe: hinderlagen, onverwachte aanvallen, snel wegwezen, nachtelijke verrassingen, het afsnijden van de toevoerwegen. Steden als Rouaan en Amiëns weerstaan de hertog zonder veel moeite en tegen de herfst moet de hertog van Lancaster door honger en verlies van manschappen als een geslagen hond terugtrekken naar Calais, om daar het grote invasieleger van zijn broer koning Edward af te wachten. Dat zijn ongeveer de nieuwtjes die de trouvères in de Cantal bij stukjes en beetjes te horen krijgen, maar die de compagnie-kapiteins met zorg vervullen. Matthis Cuvelier gooit er nog een schepje op door Jake de Wyn in te fluisteren: 'Wacht maar, tot die Du Guesclin naar de Cantal komt! Dan is het gauw gebeurd met Robert Knolles en zijn roversbende.'

In plaats van woedend op te stuiven zoals Matthis had gehoopt, begint De Eeuwig Verliefde te grinniken.

'Matthis,' zegt hij vrolijk, 'ik eis wat meer eerbied. Zo hoor je niet te spreken tegen een ridder.'

Sedert een week namelijk is Jake de Wyn inderdaad ridder - een échte ditmaal. De ridderslag heeft hij van zijn afgod Robert Knolles ontvangen en Matthis is er van overtuigd dat het De Eeuwig Verliefde heel wat goudstukken gekost moet hebben om Knolles zover te krijgen. 'Die vertoning vorige week,' zegt Matthis daarom spottend, 'was toch ook maar komedie. U was al ridder - of twijfelde u aan de geldigheid van de ridderslag die u zichzelf had gegeven?'

'Ik niet, jongeman, maar iemand anders zou er aan kunnen twijfelen. De koning van Engeland bijvoorbeeld.'

'Aha... u wilt naar huis!'

'Frankrijk is mijn tehuis, Matthis. Ben je zo dom dat je alles driemaal moet horen om het éénmaal te kunnen onthouden?'

'Nee,' zegt Matthis, diep beledigd. 'Maar ik vraag me toch af, wat die tweede ridderslag dan voor nut had. Robert Knolles doet niets voor niets; dat feest vorige week moet u een fortuin gekost hebben.'

'Maak je over mijn geld maar geen zorgen jongeman.'

'Dat doe ik ook niet. Maar aangezien De Eeuwige Verliefde ook nooit iets voor niets doet, ben ik toch wel nieuwsgierig waaróm u Robert Knolles omkocht om u officieel te ridderen. Daar steekt iets achter!' Bekvechten kan Jake de Wyn minstens zo goed als de jonge trouvère, zelfs beter want hij blijft er kalm onder. Ook nu grijnst hij verdraagzaam.

'Mijn beste vriend, ik heb je nooit kwalijk genomen dat je je allerlei zaken staat af te vragen. Ik ben een zeer redelijk man,' zegt hij minzaam. O, die vent maakt me helemaal gek, denkt Matthis wanhopig. Hij wéét dat ik naar inlichtingen sta te vissen en hij houdt me aan het lijntje. Maar ik laat toch niet los.

'Waarom was het nodig dat u zo plotseling en volkomen wettig ridder werd?' vraagt hij op de man af.

Jake de Wyn tuit de lippen en kijkt meewarig.

'Zie je wel, dat ik je alles driemaal moet uitleggen eer je het begrijpt? Ik zei je al: wanneer ik tegenover de koning van Engeland kom te staan, wil ik niet van bedrog beschuldigd worden.'

'De koning van Engeland zit in Londen,' bromt Matthis stug. 'Dus bent u toch van plan om naar huis te gaan. Nou, verbeeldt u maar niet dat u mij meekrijgt! Ik laat me liever doorsteken dan voet op het schip te zetten waarmee u wilt overvaren.'

'Wie praat er over doorsteken? Je denkt toch niet, dat ik het ooit in mijn hoofd zal halen om jou naar Engeland te sturen?'

'O, dan is het goed,' zegt Matthis opgelucht. Hij heeft te vroeg gejuicht. 'Engeland komt hierheen,' vertelt Jake de Wyn op de half vriendelijke, half ongeduldige toon van een leermeester die een domme jongen iets uitlegt. 'Met koning en al. En over een paar maanden bestaat Frankrijk niet meer, dat is dan een Engelse provincie geworden waarin het veel fijner wonen is dan op het oorspronkelijke eiland daarginds aan de rand van de wereld. We gaan een heerlijke toekomst tegemoet.'

'We?' vraagt Matthis scherp.

De Eeuwig Verliefde grijnst alleen nog maar. En Matthis weet voorlopiggenoeg. Een invasie met de Engelse koning aan het hoofd! Grote God, denkt Matthis, dat wordt inderdaad het einde!

Robert Knolles' Grote Compagnie kampeert op dat ogenblik in de prachtige, groene vallei van de Mars, tussen beboste berghellingen en grazige weiden aan de oever van het riviertje waarin het wemelt van vis. De plunderaars hebben zich meester gemaakt van drie kastelen in de omtrek waardoor ze de gehele vallei beheersen, desondanks heerst er onder de soldeniers een merkwaardige drukte. Paarden worden geroskamd, gedrenkt, van nieuwe hoefijzers voorzien. Kapotte wagens worden gerepareerd, de kookvuren roken de hele dag. 'Gaan we opbreken?' vraagt Marie-Claire.

'Robert Knolles gaat ons verlaten,' vertelt De Eeuwig Verliefde op zo'n treurige toon dat het lijkt of hij van haar troost verwacht. Maar Marie-Claire kan dat geen ramp vinden.

Jake de Wyn, inziend dat hij van haar weinig meeleven te verwachten heeft, vervolgt vol waardigheid: 'Onze grote held gaat iets geweldigs verrichten Marie-Claire. Hij gaat Mont Saint-Michel veroveren, op speciaal verzoek van onze koning.'

'Dat lukt hem nooit,' roept Matthis die de laatste woorden heeft opgevangen.

'Robert Knolles is onweerstaanbaar, hem lukt alles,' zegt De Eeuwig Verliefde trots.

Marie-Claire kijkt gespannen naar hem op.

'Gaan wij mee?' vraagt ze gretig.

'Nee.'

Dat spijt haar zichtbaar, maar Matthis let niet op haar, al kan hij zich voorstellen wat er in haar omgaat. 'Mont Saint-Michel,' zegt hij, 'wordt verdedigd door Bertrand du Guesclin - dat heeft u ons een paar weken geleden zelf verteld.'

'Nou en?'

'Daarom zal Robert Knolles of welke Engelsman dan ook, het nooit in handen krijgen.'

'Waarom volgt u uw generaal niet?' vraagt Marie-Claire, terwijl ze Matthis een teken geeft dat hij zijn mond moet houden. 'Ik dacht dat u zo op zijn nabijheid gesteld was...'

Weer die onuitstaanbare grijns. Vriendelijk knikt Jake haar toe en zegt dan rustig: 'Dat ben ik ook schoonheid - maar ik ga niet met hem mee als hij iets onmogelijks gaat doen. Ofschoon - misschien is niets onmogelijk voor hem ...'

'Vast niet,' roept Marie-Claire die beslist méé wil naar Bretagne. Jake haalt de schouders op.

'Kijk,' zegt hij vriendelijk, 'ik kan kiezen tussen twee richtingen. Ik kan Robert Knolles volgen naar Bretagne met de kans dat het verkeerd met ons afloopt. Daar hopen jullie op, natuurlijk ... Ik kan ook in omgekeerde richting marcheren en koning Edward tegemoet gaan, die elke dag in Calais kan landen. En dan is de kans op succes voor mij groter. Gesnapt, beste mensen? Dus, wat denk je dat Jake de Wyn gaat doen?'

'Zich aansluiten bij de Engelse invasie,' antwoordt Matthis bitter. 'Nu begrijp ik waarom u zo nodig officieel ridder moest worden.'

'Jullie misgunnen me die ridderslag,' klaagt De Eeuwig Verliefde verongelijkt.

'Integendeel seigneur,' zegt Marie-Claire helder. 'Robert Knolles had alleen veel harder moeten toeslaan en dan met de scherpe kant van zijn zwaard.' Dan neemt ze de rokken bijeen en loopt weg. Beledigd wendt Jake de Wyn zich tot Matthis.

'En dat heet nu Gods Vlindertje! Ze hadden haar beter een andere bijnaam kunnen geven: De Wilde Kat. Het is dat ik zo'n ridderlijk man ben en een zwak heb voor mooie vrouwen, anders kreeg ze met de zweep.'

'Ze zou die zweep uit uw handen trekken en u er van langs geven,' grinnikt Matthis.

'Jullie zijn ondankbaar en doen mij onrecht,' klaagt De Euwig Verliefde en draait Matthis de rug toe. Matthis laat zich door dat zielige gedoe niet om de tuin leiden. Langzamerhand weet hij wel wat hij aan Jake de Wyn heeft. Die beschouwt zijn trouvères als een soort hofnarren; ze mogen hem bespotten, hatelijkheden en speldeprikken toevoegen, zodat hij een beetje medelijden met zichzelf kan krijgen - dat vindt hij fijn. Diep onder de oppervlakte van dat spelletje ligt toch de onwrikbare waarheid: hij is de baas, de trouvères moeten gehoorzamen! Juist door hen de gelegenheid te geven van tijd tot tijd brutaal te zijn, houdt hij hen beter onder de duim dan met onverbiddelijke strengheid. Marie-Claire heeft gelijk, denkt Matthis woedend. Die kerel is zo intelligent als zes anderen bij elkaar. O, wat haat ik hem!

Edward III, koning van Engeland, wiens grote levenswens is ook koning van Frankrijk te worden, komt. Met zeker achthonderd nieuwe schepen steekt hij de zee over. Duizenden ridders, ruiters, boogschutters en voetknechten brengt hij mee. Ze ontschepen zich in het Engelse bolwerk Calais en dan gaan de boten terug om voorraden te halen: achtduizend paarden, drieduizend muildieren, honderden wagens, werkezels, belegeringswerktuigen, handmolens, keukenwagens, knechten en schildknapen, kleine kanonnen, geweldige hoeveelheden ladders, touwen,bijlen, zagen, messen. Vaten vol spijkers en kruit, complete veldsmidsen. Honderden timmerlieden, koks, wapensmeden komen mee. Wekenlang varen de schepen op en neer tussen Engeland en Calais en ze zetten steeds meer versterkingen aan land. Edward III gaat Frankrijk de genadeslag toebrengen.

Zijn plan is eenvoudig. In één geweldige ruk wil hij doorstoten tot Reims, de kroningsstad. Volgens traditie kunnen de koningen van Frankrijk alleen in Reims gezalfd worden, omdat daar de heilige olie in de kathedraal wordt bewaard. Zodra Edward de stad Reims heeft ingenomen zal hij de aartsbisschop dwingen om hem tot koning van Frankrijk te kronen. Eenmaal gezalfd zal geen mens Edward meer het recht kunnen betwisten om heel Frankrijk in zijn zak te steken, zelfs de paus niet.

Edward twijfelt er niet aan of zijn plan zal gelukken. Hij verwacht nauwelijks enig verzet. De murwgebeukte bevolking zal voor hem uit vluchten, de steden zullen bij zijn nadering capituleren, de Franse ridders hebben keer op keer bewezen tegen de Engelse boogschutters niet op te kunnen. Niets en niemand zal Edwards opmars kunnen verhinderen en Frankrijk zal hem als een rijpe appel in de schoot vallen. Denkt hij.

En het is waar: Frankrijk is door het optreden van de plunderbendes uitgehold. Wat Edward echter niet beseft, is dat het juist de jarenlange dreiging van de bandieten is geweest waardoor het volk geleerd heeft zich te verdedigen. Niet op de traditionele manier van enkele jaren terug, met grote ridderlegers die zich lieten verslaan. Het verzet heeft een andere vorm gekregen. Niet voor niets hebben de steden hun muren versterkt met zware bastions. Niet voor niets zijn de eenvoudige dorpskerkjes in de loop der jaren omgetoverd in vestingen en werden abdijen omgebouwd tot forten. Niet voor niets hebben de boeren geleerd zich schuil te houden, zich onzichtbaar te maken, wijkplaatsen voor het vee te zoeken, of om letterlijk met hun hele hebben en houwen onder de grond te duiken. Dat vele afzonderlijk rondtrekkende plunderbendes zich aaneen moesten sluiten omdat ze het alleen niet meer konden bolwerken, spreekt boekdelen ... En nog iets: de revolutie van Parijs heeft de poorters in het hele land een nieuw besef van waarde en kracht gegeven. De machteloosheid van de ridderlegers heeft een andere macht doen opkomen: die van de gewone man, de kleine huisvader, de gewapende pachter, de geplaagde koopman, de gespierde handwerker. In Rennes, tijdens het eindeloze beleg, kwam die kracht voor het eerst tot uiting -nu is heel Frankrijk ervan doortrokken. Bertrand du Guesclin, de nieuwe geheime adviseur van prins Charles, heeft de prins-regent aangeraden:

'Laat de Engelsen maar komen, sire - ze zullen de verrassing van hun leven te verwerken krijgen.'

Nog vóór de landing van Edward III vertrekken uit Parijs in vliegende haast de koeriers om geheime bevelen over te brengen aan alle steden van het land. En terwijl Edward III de zee oversteekt, Du Guesclin terugkeert naar Bretagne om Robert Knolles te verhinderen zich op Mont Saint-Michel te storten, Jake de Wyn zijn compagnie reisvaardig maakt om het Engelse leger tegemoet te gaan, maakt Noord-Frankrijk zich op om de grote invasie het hoofd te bieden - met niets. En niets - dat is onoverwinnelijk.

Het is al volop herfst wanneer Edward III met zijn reusachtig leger Calais verlaat en dwars door Picardie in oostelijke richting marcheert. De verwoestingen, de desolaatheid van het landschap waar hij doorheen trekt doen het hart van de Engelse koning goed.

'Kijk eens wat wij van het eertijds zo rijke land hebben gemaakt,' denkt hij trots. 'Er wonen nog nauwelijks mensen. De velden liggen braak, de dorpen zijn verlaten, de boomgaarden zijn vernield. Niets kan mij tegenhouden, voor de winter invalt zal ik bij Reims aankomen, met Kerstmis zal ik mij tot koning van Frankrijk laten kronen.'

Omdat de voorbereidingen tot zijn grote invasie nogal wat tijd hebben gekost, is de zomer al lang voorbij en de Engelsen rekenen erop dat de oogst in Noord-Frankrijk is binnengehaald. Des te beter! Dan liggen de voorraadschuren vol met goudglanzende graankorrels, dan zijn de varkens vetgemest en de in het voorjaar geboren kalfjes zijn uitgegroeid tot jonge, malse vaarzen. Dan zijn de appels rijp, de peren zacht, de pruimen sappig en de knollen zoet. Dan zijn de kazen gerijpt en de wijn van vorig jaar is juist goed. Ha, geen dag zal voorbijgaan of Edwards soldaten zullen een feestmaal kunnen aanrichten!

Maar het verwoeste land heeft geen feestmaal te bieden. Niet alleen zijn de dorpen verlaten, de voorraadschuren zijn leeg en bevatten hooguit wat oud stro ... De boomgaarden zijn gekapt, de velden zijn overwoekerd met onkruid, het vee schijnt van de aardbodem verdwenen. Edward heeft zijn vier oudste zonen meegebracht. De kroonprins, de prins van Wales, is de beroemdste. Deze drieste krijgsman in zijn nachtzwarte wapenrusting is de grote overwinnaar van de Slag bij Poitiers, de verwoester van de Languedoc, de heerser van Guyenne en de schrik van de Fransen. Naast hem rijden zijn jongere broers: de prinsen John, Lionel en Aymon. Elk van hen heeft iets van de genialiteit van hun vader Edward, maar ook van zijn woestheid en eerzucht. Omdat zijn leger te groot is en te weinig voedsel kan vinden in het vernielde land, splitst Edward zijn krijgsmacht in drieën. Elk bataljon trekt in de richting van Reims langs afzonderlijke routes - en elk bataljon krijgt te kampen met dezelfde moeilijkheden: slecht weer en niets te plunderen.

Desondanks snijden de Engelsen door Frankrijk heen als een gloeiende dolk door een kluit boter.

O, de dolken gloeien wel, maar waar blijft de boter? Edwards overwinningsgevoel begint binnen drie weken te verdampen. De aloude oorlogsmethode van: vee stelen, akkers leeghalen, schuren plunderen, wijnkelders openbreken, kan ditmaal niet worden toegepast want alles is al leeg. De gure herfstwind blaast door de kale takken van de bomen, schudt aan de dorre struiken, perst tranen uit de ogen van de soldaten. In de bossen houden de dieren zich schuil of richten zich in voor de winterslaap. De eenden en wilde ganzen trekken hoog in de lucht weg naar het zuiden, de vissen in de rivieren roeren zich nauwelijks. Waar ze ook komen, overal treffen de soldaten slechts verwoestingen aan, uitgebrande hoeven, vernielde molens, kapotte bruggen. Dat kan niet allemaal het werk van de compagnieën zijn, begrijpen ze. Dat moet het Franse volk zélf gedaan hebben! Voor het eerst in zijn leven maakt Edward kennis met de verschrikkelijke, maar doeltreffende tactiek van 'de verschroeide aarde'. En het verbijstert hem.

De winter valt vroeg in en het weer is erbarmelijk. Geen strenge vorst dit keer. Regenbuien, herfststormen, natte-sneeuwbuien wisselen elkaar af, doordrenken de grond, maken wegen onbegaanbaar. De mist doet de legers verdwalen, de wind geselt het kale land. Paarden en trekdieren raken in slechte conditie, soldaten en ridders, voetknechten en bereden boogschutters ploeteren vloekend door de modder, doen luid hun beklag over het slechte voedsel en over sprokkelhout dat niet branden wil. De steden die zij passeren worden terloops een paar dagen belegerd, maar Edward wil er niet veel tijd aan verspillen en ziet af van langdurig oponthoud of bestormingen. Die gesloten steden zullen hem later wel zonder slag of stoot in handen vallen als hij Reims maar eenmaal in zijn bezit heeft.

Intussen trekt Jake de Wyn met zijn compagnie het Engelse leger tegemoet. En hij is de enige niet, van alle kanten komen plundercompagnieën toestromen.

'De Eeuwig Verliefde hoopt een goede slag te slaan,' zegt Berton terwijl de trouvères in de huifkar meehobbelen naar het noorden. 'Als het waar is dat koning Edward Reims wil veroveren om zich tot koning van Frankrijk te laten kronen, kan ik wel raden waar Jake de Wyn op uit is. Bij die kroning wil hij vooraan staan en zijn koning kunnen wijzen op zijn aandeel in de triomf. Pas gezalfde koningen zijn royaal en delen adellijke titels en bezittingen uit of het koekjes zijn.' 'Ik hoef het niet te zien,' prevelt Marie-Claire verdrietig.'Ik wel!' Matthis trommelt ongeduldig tegen de zijkant van de huifkar. 'Nog een paar dagen en dan zullen ook wij deel uitmaken van het grootste en onoverwinnelijkste leger van de christenheid. Of we willen of niet: we zullen getuige moeten zijn van Edwards kroning en de ondergang van Frankrijk. En, drommels ik vind het droevig genoeg, maar ik wil het zien! We hebben het lang zien aankomen, we waren er zelf bij toen bij Poitiers het ridderleger te gronde ging, we hebben de Parijse rebellie en daarmee Frankrijks laatste kans zien mislukken - nu wil ik het slotbedrijf ook meemaken. Het zal een groots historisch ogenblik zijn, het zal het aanzien van gans Europa veranderen ... Mijn hart zal breken, maar ik wil erbij zijn.'

Drie dagen later stuiten ze op het Engelse leger en worden ze ingelijfd. Koning Edward heeft zijn drie strijdmachten juist weer verenigd: het is niet ver meer tot Reims en hij wil er met zijn voltallig leger tegen optrekken. Matthis Cuvelier kijkt zijn ogen uit op de lange, brede legertrein, die nu in een onherroepelijke golf van geweld, ijzer, lichamen en wagens in de richting van de kroningsstad rolt, als een natuurramp. Het is zo indrukwekkend dat hij er de tranen van in de ogen krijgt. Hij voelt zich nietig, onbelangrijk, halfverdronken in de geweldige macht om hem heen. In gedachten probeert hij zich te verplaatsen in de heerser die dit ontzaglijke geheel aanvoert, in Edward III. Hoe is het om zo'n gigantisch leger te commanderen, te laten voortgaan of stilhouden? Hoe voelt dat, te weten dat je tienduizend in staal en leer verpakte mensen en tienduizend zwoegende dieren onder je bevel hebt en onvoorwaardelijke gehoorzaamheid kunt eisen? Hoe sterk moet een man zijn om zoveel macht te kunnen dragen zonder er onder te bezwijken? Al is koning Edward zijn vijand, Matthis kan een zekere bewondering voor hem niet onderdrukken.

Begin december bereiken de Engelsen de wijken buiten de poorten van Reims en ze richten zich in, in drie geweldige kampementen. En nu maar dreigen, ultimatums zenden, de stad toeroepen dat ze de poorten moet openen of dat ze anders met geweld zal worden ingenomen! Reims beantwoordt de dreiging met een regen van pijlen en hoongelach. De stad heeft op tijd de waarschuwingen van prins Charles ontvangen en de burgerij herinnert zich de befaamde standvastigheid van de poorters in Rennes. Uit de lessen van Rennes hebben ze lering getrokken: de pakhuizen liggen tot de nok toe vol met voorraden; behalve voedsel voor minstens een jaar, is er in de stad volop brandhout, olie en pek opgeslagen. De wapensmidsen roken dag en nacht, ongewapende poorters zijn een zeldzaamheid geworden. De muren worden goed bewaakt en zijn versterkt met zandzakken, palissaden en steenhopen. Trots wapperen de lelievlaggen op de poorttorens. In de kathedraal zwaaien de wierookvaten. Priesters maken overuren om alle inwoners bij voorbaat vergeving voor hun zonden te verlenen, mits ze bereid zijn de stad tot hun laatste druppel bloed te verdedigen.

De hoop dat Reims zich meteen bij zijn nadering zal overgeven heeft Edward al opgegeven. Er zal gevochten moeten worden. In kleine, verwoeste dorpen rondom de machtige stad nestelen zich de aanvallers en het is of een zee van mensen, dieren en werktuigen tegen de voet van de stadsmuren klotst.

Jake de Wyn betrekt een vervallen boerenhoeve, niet ver van de paviljoens van de koning en zijn onderbevelhebbers. Hij wil goed in het oog lopen!

Matthis Cuvelier, die de Champagne kent van vroegere zwerftochten, laat ontzet zijn ogen glijden over het kale landschap. Het is onherkenbaar veranderd. De jonge trouvère herinnert zich het heldere zomerlicht dat over de groene hellingen stroomde, de blauwe hemel met leeuwerikengezang, de vrouwen en meisjes tussen de wijngaarden die zingend de druiven oogstten. Hij heeft altijd veel gehouden van deze provincie waar het licht zo'n heldere, witte tint kan aannemen, waar de hemel hoger leek dan in Bretagne, waar hij zo dikwijls een gevoel van ontzaglijke ruimte en stralende oneindigheid had gekregen. Maar nu, in de grauwe winterdag, kan hij geen halve mijl voor zich uit zien. De contouren van de heuvels gaan verloren in nevels en regenbuien, de hemel lijkt zo laag op het land te liggen dat je hem met de hand kunt aanraken. Een verlaten abdij tussen de vernielde velden staart hem aan met holle ogen. Omgewaaide bomen liggen dwars over de karresporen, niemand heeft ze willen opruimen. Het landschap, heel dat wijde, schitterende landschap dat hij zo goed meende te kennen, ziet er uit als het achtererf van een boerenhoeve waar het afval van jaren ligt opgehoopt. Kil en troosteloos slaat de regen er op neer.

Op dat moment komt Marie-Claire, diep verontwaardigd, de halfverwoeste hoeve uit waar Jake de Wyn zijn hoofdkwartier heeft opgeslagen. Ze is alleen.

'Berton!' roept ze stampvoetend. 'De Eeuwig Verliefde beweert dat de regen slecht is voor kleine Robert en hij heeft het kind bij Marianne op de hoeve ondergebracht. Wij moeten in de huifkar blijven wonen.

Ga naar binnen en vertel hem dat ik mijn kind bij mij wil houden.' Woedend stuiven Berton en Matthis de hoeve binnen, waar ze Jake de Wyn in het vuile woonvertrek vinden, in gezelschap van George en een paar van zijn mannen. In het naastgelegen vertrek horen ze de stem van Marianne, dan die van Simone en het kleintje. 'Mijn vrouw eist haar kind op,' zegt Berton zonder omwegen. De Eeuwig Verliefde heft afwerend de handen op. 'Ach, wat spijt me dat trouvère. Ik heb het Marie-Claire zo duidelijk uitgelegd en ze schijnt het maar niet te kunnen begrijpen. Vrouwe Marianne verveelt zich, ze vindt het prettig om met het jongetje te spelen en hem te verwennen. En het weer is veel te slecht, hier vindt het kind een droog bed en goede verzorging. Vertel Marie-Claire dat ze zich over niets bezorgd hoeft te maken, ze kan zo vaak naar Robert komen kijken als ze wil. Je denkt toch niet dat ik een moeder van haar zoon wil beroven? Ik denk alleen aan het welzijn van het kind, een bewijs dat ik een goed hart heb.'

'Dat goede hart is een sprookje,' briest Berton. 'U houdt ons kind hier als gijzelaar!'

'Hè Berton, wat ben je toch een kwaaddenkend en wantrouwig man! Ik verzeker je dat je zoon hier volkomen veilig is en het goed naar zijn zin heeft. Nietwaar George? Vrouwe Marianne is dol op het kleutertje.' De sergeant knikt gehoorzaam. Wat Berton verder ook beweert, De Eewig Verliefde houdt vol dat hij uitsluitend uit bezorgdheid en goedhartigheid die maatregel heeft getroffen en dat hij niet van plan is een duimbreed toe te geven. Na een half uur kibbelen stuift Berton razend van woede naar buiten. Matthis blijft achter en kijkt De Eeuwig Verliefde recht aan.

'Hoe doet u dat seigneur?' vraagt hij driest. 'Ik bedoel: mensen laten stuklopen op die huichelarij van u?'

Zelfs een regelrechte belediging is niet in staat Jake de Wyn uit zijn humeur te brengen.

'Ik zie dat je nog veel te leren hebt jongeman. Jij laat je meeslepen door je gevoel. Dat is verkeerd. Als je in deze wereld plezierig wilt leven moet je je goede humeur bewaren en niet bij elk woord opstuiven, dat heeft geen enkele zin.'

'Ik heb uw wijze lessen niet nodig,' snauwt Matthis. 'Natuurlijk niet,' grijnst De Eeuwig Verliefde, 'jongens van jouw leeftijd willen nooit naar verstandige mensen luisteren. O ja, nu je toch hier bent, wil ik je even vertellen dat ik dat aardige kleutertje zonder gewetenswroeging de keel zal afsnijden, zodra jij of je vrienden ook maar één poging doen er van door te gaan. Jullie kunnen mij toch niet met een klein kind opgescheept laten zitten hè, dat zou zéér onbehoorlijk zijn.'

'Ik vraag me af van wie u die schurkenstreken hebt geleerd,' gromt Matthis. George springt op en grijpt naar zijn dolk, De Eeuwig Verliefde houdt hem met een handbeweging tegen.

'Rustig, George, ik ben zuinig op mijn trouvères. En door een mes in een domme jongen te steken maak je hem niet slimmer.' Matthis kan wel huilen van vernedering. Hij kent Jake de Wyn goed genoeg om te weten dat die zijn bedreiging waar zal maken zodra de trouvères proberen te vluchten.

Vervuld van machteloze woede verlaat hij de hoeve en loopt verloren wat rond. De lucht is enigszins opgeklaard, in de verte ziet hij het rijke, met wapperende vlaggen getooide paviljoen van de hertog van Lancaster. 'Dat is er ook weer een die ik beter niet voor de voeten kan lopen,' denkt Matthis vaag. 'Als hij me herkent...'

Zou de hertog van Lancaster de vroegere heraut van Du Guesclin herkennen? Misschien niet, maar Matthis besluit dergelijke risico's toch maar te vermijden. Aan Jake de Wyn heeft hij nooit verteld dat hij voor zijn gevangenneming in dienst stond van Du Guesclin en het lijkt hem voorlopig beter dat feit te blijven verzwijgen. Van Robert Knolles' aanval op Mont Saint-Michel schijnt niets terecht te zijn gekomen en Jake zal daarom op Du Guesclin gebeten zijn. Bovendien: De Eeuwig Verliefde zou het wel eens in zijn hebzuchtige hoofd kunnen halen om een koerier naar Bretagne te sturen om voor Matthis' vrijlating een losprijs te eisen. Om dan te ontdekken dat Bertrand du Guesclin er niet over prakkizeert te betalen voor zijn ontrouwe heraut! Matthis is al genoeg vernederd door de herhaalde toespelingen op zijn domheid. Een dergelijke weigering van Du Guesclin zou hem van zijn laatste restje zelfrespect beroven. De herinnering aan Du Guesclin wil hij gaaf houden, dat was de mooiste tijd en toen kon hij trots zijn op zichzelf. En nu? denkt Matthis verdrietig. Nu ben ik niemand meer ... Een toeschouwer, anders niet.

Eigenlijk is hij nooit iets anders geweest, dringt het plotseling tot hem door. Hij zucht, kijkt rond in het overvolle kamp. Het begint opnieuw te regenen, Reims kan hij niet zien. Het regengordijn onttrekt de silhouet van de stad aan Matthis' blikken alsof ze is opgelost in nevels en koude. Maar Matthis weet dat ze daarginds ligt, met de mooiste kathedraal van Frankrijk: afwachtend, op haar hoede, angstig misschien ... Ja, denkt Matthis verbeten, dat is mijn leven. Ik ben de eeuwige toeschouwer, geef mijn commentaar op de gebeurtenissen, kijk weer ... Ik grijp niet in, ik heb geen macht, ik ben niet sterk, ik kijk ... En over een paar weken, wanneer de heilige olie over het vervloekte hoofd van Edward III wordt uitgegoten, terwijl de stemmen van de koorzangers ten hemel stijgen zal ik wéér kijken. Mijn hart zal in tweeën scheuren, maar ik zal het zien!

De grote Engelse legerkampen groeien uit tot steden op zichzelf. Tenten, paardestallen, huifkarren, belegeringstuig - alles staat kris, kras dooreen. Enkele officieren, zoals Jake de Wyn wonen in verlaten dorpen of nog overeind staande boerderijen, de meesten echter huizen in tenten en paviljoens. De stank is ontzettend. Ridders en edellieden houden hun dure strijdrossen het liefst dicht in de buurt, deze dieren laten maar vallen wat hun in de weg zit, zodat het hele kamp is vergeven van paarde-mest en de scherpe stank van urine. Maar ook mensen hebben een spijsvertering. De soldeniers kunnen wel aan de gang blijven met het graven van latrines; die zijn binnen een dag vol en moeten snel weer worden dichtgegooid omdat de stank anders niet te harden is. Ridders baggeren met dichtgeknepen neuzen door de stront, vloeken hun knechten uit, besproeien zich met reukwatertjes en hopen vurig dat het zal gaan vriezen.

Op Matthis Cuvelier let nauwelijks meer iemand, hij kan zich vrij bewegen. Jake weet nu wel dat zijn trouvères niet zullen trachten te ontsnappen zonder kleine Robert. Het wemelt in de kampementen van schildknapen en adellijke Engelse jongens die in deze veldtocht hun eerste militaire ervaring komen opdoen. Er zijn tientallen trompetters, jongleurs, trouvères, priesters, kokkinnen, boekhouders, smeden en timmerlui. En allemaal ondervinden ze last van het slechte weer. Ze sjouwen met nat hout, met emmers water, met kookgerei, werktuigen, pakken nat stro. Ze kalefateren kapotte wagens op, tobben met zieke paarden, bouwen wrakke onderkomens voor de boogschutters en voetknechten. Ze mopperen, klagen, verliezen de laatste restjes van hun goede humeur. Uitgezonderd Jake de Wyn die de twijfel aan hetgeen hij doet eenvoudig niet toelaat.

Marie-Claire, boos omdat kleine Robert als gijzelaar op de hoeve wordt gehouden is zwijgzaam geworden. Berton zegt ook niet veel. Ze wachten. Net als Matthis wachten ze op de val van Reims ... De vorige winter was ongehoord streng, deze winter schijnt alleen maar nat te worden. Als het niet regent, valt er natte sneeuw. De wind blijft snijdend en guur, de tentdoeken klapperen onaangenaam en houden ridders en schildknapen uit de slaap. De paarden zijn onrustig, vele zijn ziek, de muildieren tonen zich onwillig. Het voedsel waarvan toch al te weinig is, beschimmelt en bederft, de rantsoenen voor de soldatenworden elke dag kleiner. Straks, als Reims gevallen is, zullen ze zich weer te goed kunnen doen. Daarmee houden ze hun hoop gaande. Matthis Cuvelier laat het over zich heengaan, dag na dag. Op bevel van Jake de Wyn zingt hij liedjes voor de soldaten, zijn hart is er niet bij. Zijn geest wordt te zeer geboeid door de bedrijvigheid in de kampementen, door de troosteloze somberheid van de hemel, door de spoedig te verwachten ondergang van het koninkrijk ...

De weken verstrijken. De kerstkroning, waarop Edward III zijn zinnen had gezet gaat niet door. Het Engelse leger is te laat voor de stad verschenen, de voorbereidselen voor een aanval nemen te veel tijd in beslag. Pas tegen het einde van het jaar 1359 is de omsingeling voltooid en schijnt Reims afgesloten van de buitenwereld. Nu gaat het erom wie de langste adem heeft: de stad of de koning van Engeland ... Weer stuurt Edward boodschappers met witte vlaggen en dreigbrieven naar de poorten van Reims 'Capituleer!' Om het ultimatum kracht bij te zetten vertoont de hertog van Lancaster zich in volle wapenrusting in het open veld, dicht onder de muren en gevolgd door prachtig opgetuigde ridders te paard.

Maar als hij dan met stenen wordt bekogeld, trekt hij zich hoogst beledigd terug. Wat zijn dat voor barbaren die daar op de weergangen staan? Een hertog met stenen gooien ...!

De omsingeling van Reims blijkt trouwens niet zo waterdicht te zijn als de Engelsen menen. Geen nacht gaat voorbij of kleine partizanen-groepen doen overvallen op de buitenste randen van de kampementen. Ze vermoorden een paar schildwachten, steken enkele tenten in brand, stelen paarden en muildieren, maken wagens onklaar. Veel meer dan speldeprikken zijn dat niet maar Matthis herkent de tactiek. De methode van de Bretonse partizanen heeft school gemaakt. Veertien jaar lang hebben de Franse ridderlegers op de ouderwetse manier geprobeerd de Engelsen te bestrijden en keer op keer werden die ridderlegers verslagen. Nu vecht het volk: heimelijk, onverwacht, gemeen. De Engelse edelen zijn diep verontwaardigd. Van een ridderlijke oorlogvoering is op die manier geen sprake meer, van een mooie veldslag met zwaaiende banieren, helder wapengekletter en schitterende harnassen evenmin. De oorlog heeft haar glans en glorie verloren, het is sluip-moordenaarswerk geworden. Overal om hem heen hoort Matthis Cuvelier hen mopperen, schelden en klagen. Hij geniet er heimelijk van. Het is de omgekeerde wereld, het zijn de aanvallers die honger lijden, niet de in Reims opgesloten burgerij. Op de wallen en weergangen van de stad patrouilleren bewapende boeren. Poorters en boerse vluchtelingen hebben zich verbroederd, elk huis zit vol mensen van allerlei stand. Destad wordt verdedigd door commandant Gaucher de Chatillon, heer van La Ferté, verder bevinden zich maar weinig edellieden binnen de ommuring. De poorters moeten het zelf opknappen. Daartoe schijnen ze volledig bereid. Aartsbisschop Jean de Craon, die er weinig voor voelt straks gedwongen te worden Edward tot koning van Frankrijk te kronen, doet wat hij kan om bij de verdediging te helpen. Hij trekt een harnas aan, omgort zich met een beroemd zwaard, hij wapent een groot aantal jonge priesters en laat hen dagelijks oefenen. Intussen verwerpt Reims de ultimatums. De stad denkt er niet over zonder slag of stoot te capituleren. Edward wordt ongeduldig. Staande op een heuvel kijkt hij naar Reims, naar de onbereikbare kathedraal die ver boven de huizenzee uitsteekt en wiens torens hem schijnen te honen. Waarom, voor de drommel, gaat het niet vriezen? Dan zullen de brede grachten om de stad hun waarde verliezen, dan zullen de verdedigers op de muren hun handen voelen verstijven. In plaats daarvan blijft het maar regenen en stormen, de tenten zijn doorweekt, de paarden hoesten, het voedsel bederft, modder en vuiligheid kleven aan handen, voeten en kleren van de belegeraars. En Reims schijnt zich niets aan te trekken van de bloeddorstige mensenzee rondom de muren. Edward gromt in zijn baard en zweert dat hij de stad zal nemen, al moet het hem vijfduizend man kosten.

28 De bestorming

De grote aanval waartoe koning Edward eindelijk heeft besloten, zal voornamelijk worden gericht op de Porte de Vesle aan de westzijde van de stad. Edward verwacht dat het samenballen van zijn strijdkrachten op één punt het meeste effect zal hebben.

Aan de vooravond van de grote dag wordt Matthis Cuvelier bij Jake de Wyn geroepen. De Eeuwig Verliefde wijst op een glanzende trompet die voor hem op tafel ligt.

'Ik neem aan Matthis,' zegt de kapitein plezierig, 'dat je een uitstekend trompetter bent.'

'O nee,' begint Matthis heftig, maar De Eeuwig Verliefde doet of hij niets heeft gehoord.

'Dat komt dan uitstekend van pas, want mijn eigen trompetter is ziek geworden. Jij zult morgen zijn plaats moeten innemen.'

'Ik prakkizeer er niet over,' protesteert Matthis.

'Ach, je hoeft niet te vechten, kwezeltje,' zegt Jake de Wyn minachtend. 'Je hoeft alleen maar mijn bevelen per trompet over te brengen. Je wilt me toch niet wijsmaken dat je de oorlogssignalen niet kent?'

'Die ken ik niet,' liegt Matthis vlakweg. Jake grijnst.

'Een muzikale jongeman als jij,' zegt hij beminnelijk, 'onthoudt elke klank die hij ooit te horen krijgt. Je bent lang genoeg bij mijn compagnie geweest om elke noot van het oorlogsrepertoire in je hoofd te hebben. Neem dat ding mee en ga een beetje oefenen.'

'Ik heb geen paard,' zegt Matthis brutaal. 'Of moet ik morgen te voet achter u aanhollen en over elke steen struikelen?'

'George zal je een paard toewijzen. Overigens, omdat ik jou altijd alles drie keer moet zeggen, zal ik je nóg eens vertellen dat wie zich aan het gevecht probeert te onttrekken of op een andere manier wil ontsnappen van mij persoonlijk een mes in de rug zal krijgen. En mocht je me te snel af zijn en er toch vandoor gaan, dan zal geen macht ter wereld Marie-Claire's tranen kunnen drogen. Begrepen?' Matthis haalt kwaad de schouders op. 'We zullen zien,' zegt hij.

Maar zijn hart is vol opstandigheid. Hevig uit zijn humeur bekijkt hij het paard dat Jake de Wyn hem toewijst. Het is een vaalwitte ruin die verkouden is, het maakt een stijve indruk.

Matthis, die beseft dat zijn leven morgen kan afhangen van de snelheid van zijn paard, scharrelt een zadel op en rijdt in de late namiddag een uurtje rond om de spieren van het dier wat soepeler te maken. George rijdt zwijgend met hem mee.

Om hem in het oog te houden? Met opzet negeert Matthis zijn begeleider, hij laat het paard draven. Dan ziet hij in het vrije veld tussen het kampement en de muren van Reims opeens een prachtige stoet. Het is de prins van Wales die daar zijn nachtzwarte hengst berijdt, op enige afstand gevolgd door twintig heren uit zijn gevolg. De bitterheid stijgt Matthis naar de keel. Daar gaat de overwinnaar van Poitiers, de vernietiger van de Franse welvaart, een man als een legende, gekleed in zijn beroemde wapenrusting! Het puntige vizier heeft de prins opgeschoven, het zeer hoge helmteken staat als een toren boven de eigenlijke helm, het stelt de kop van een eenhoorn voor, omringd door een wuivende vederbos. Afbeeldingen van de eenhoorn zijn ook op zijn helmmanteltje geborduurd dat om zijn schouders fladdert en door de gure wind soms tegen zijn gezicht slaat. De zwarte wapenrok, rijk geborduurd met gouddraad, vertoont aan de voorkant bijna een schilderij: Sint Joris die de draak verslaat. Het dekkleed van de zwarte hengst is even mooi en druk geborduurd als de wapenrok van de berijder. Wanneer de zon zou schijnen, zou de Engelse kroonprins een nog indrukwekkender gestalte zijn geweest. Maar de motregen doet de verenbos slap hangen en de prachtige schrabak van het strijdros is met modder bespat. Desondanks kijkt de prins rond met een felle heersersblik. Hij is zich bewust van zijn roem, de bewoners van de Languedoc krimpen ineen wanneer ze zijn naam horen noemen. Dus mag hij veronderstellen dat ook de inwoners van Reims voor hem sidderen, daarom laat hij zich eens goed bekijken. De poorters op de muren moeten hem zien: één brok dreiging en onoverwinnelijkheid. Dan zullen ze beseffen wat hun te wachten staat.

Matthis Cuvelier houdt zijn paard in en kijkt ook naar de galopperende prins van Wales. Naast hem laat George bewonderend zijn tong klakken. Op de wallen van de stad kan Matthis figuurtjes zien bewegen, er komen er steeds meer. Ook zij staan natuurlijk naar de prins te staren die daar groot, fier en sterk als een oorlogsgod over het kale veld paradeert, die zijn paard laat wenden, steigeren of met een ruk stilhouden, alsof hij oefent voor een toernooi. En hoezeer Matthis de prins van Wales ook haat, hij moet toegeven dat het een prachtig gezicht is. De poorters van Reims, zijn die ook onder de indruk? Matthis hoort henschreeuwen al kan hij geen woord verstaan op die afstand. Dan ziet hij opeens waarmee ze bezig zijn: ze hebben een niet te grote katapult op de muur gehesen, vullen die met kleine steentjes en schieten de kiezels af in de richting van de prinselijke stoet. De steentje kletteren venijnig te midden van het gevolg van de prins en één steen raakt precies de praal-helm. Vloekend wendt Edwards lievelingszoon de teugel en draaft terug naar het kampement. Voor zulke barbaren wenst de overwinnaar van Poitiers niet langer te paraderen!

Matthis grinnikt. Zelfs een kroonprins is maar een mens, denkt hij opgelucht. Zelfs de verwoester van de Languedoc kan een deuk in zijn helm krijgen van een goed gerichte steen. Door dit kleine incident ziet hij plotseling niet zo hevig meer op tegen de komende dag.

De aanval op de westzijde van de stad begint in de vroege ochtend als het nog nauwelijks licht is geworden. Het sneeuwt nu en dan een beetje en koning Edward hoopt dat die sneeuwbuien het uitzicht van de verdedigers zal belemmeren. Jake de Wyn met zijn compagnie haast zich niet. Er zijn zoveel reservetroepen dat zijn getreuzel niet eens opvalt. De Eeuwig Verliefde voelt er niets voor bij de eerste aanvalsgolf te behoren, hij wil liever wachten tot zijn Engelse bondgenoten een deel van de muren veroverd hebben en dan helpen de vruchten van de overwinning te plukken. Maar schijnbaar oprukken doet hij wél. Matthis rijdt grimmig en huiverend achter De Eeuwig Verliefde aan, aan zijn zadelknop bungelt de glanzende trompet, extra mooi opgepoetst. Omdat het een aanval is waarbij poorten en muren bestormd moeten worden, zijn de soldaten te voet. Alleen de officieren, de hoge edelen, herauten en trompetters zijn te paard gekomen. Jake rijdt, samen met Matthis en George achter zijn compagnie: zijn mannen sjouwen met ladders en touwen. Een eind verder worden door de soldaten van de hertog van Lancaster werptuigen opgesteld, nog verder zeulen honderden kerels met een paar loodzware donderbussen door de modder. De sneeuw dwarrelt bij vlagen iedereen voor de ogen en wordt door alle partijen (ook door de poorters op de muren) grondig vervloekt. Matthis Cuvelier raakt nu toch opgewonden. Twee jaar geleden stond hij zelf op de weergangen van een belegerde stad, in Rennes en hielp op zijn manier de stormloop afslaan. Hij herinnert zich de tegen de muren opgezette ladders, het gebeuk van een stormram tegen de poortdeuren, de touwladders die omhoog kwamen vliegen en door de verdedigers zo snel mogelijk werden gekapt. Toen keek hij neer op de aanvallers en voelde hij zich hecht verbonden met de verdedigers. Nu zijn de zaken precies omgedraaid: hij kijkt nu op naar de muren,ziet daar de poorters, met helmen en schilden, klaar om de stormloop op te vangen. En hij maakt deel uit van de bestormers, weliswaar tegenstribbelend en niet van plan er veel aan te doen, maar toch ... Hij weet wat er in de mensen daarboven moet omgaan, dat velen van hen vandaag zullen sneuvelen, hoe in de stad de vuren worden gestookt onder de olievaten, de pekpannen, hoe plaveisel zal worden opgebroken om werp-stenen te hebben, hoe zelfs vrouwen en kinderen zullen sjouwen met takkebossen en manden stenen ... Zijn hart gaat uit naar de dappere poorters die vandaag hun vuurproef zullen ondergaan. De Engelsen beginnen hun bombardement, de werptuigen trillen, smijten hun vracht naar de stad; gierend vliegen de zware brokken steen in de richting van de poorttorens. De bevelen knallen langs de rijen oprukkende Engelsen, de trompetten schetteren; reeds zijn de eerste groepen bezig hun lange ladders over de brede gracht te leggen. Maar de randen van de gracht zijn modderig en bieden weinig houvast. Vele ladders glijden weg en vele soldaten tuimelen in het ijskoude water. Matthis maakt zijn trompet los en kijkt naast zich; Jake de Wyn let nauwelijks op hem. Nog altijd heeft de roverkapitein geen haast om aan de aanval deel te nemen. Laat de anderen de spits maar afbijten, denkt hij natuurlijk. Matthis bijt zich op de lip en opeens, alsof de roes van de strijd hem al te pakken heeft, steekt hij de trompet omhoog en blaast luid en schetterend de aanval.

'Nog niet idioot,' schreeuwt Jake de Wyn hem toe. De mannen vóór hen hollen al, recht op de gracht af. Jake kan niet anders doen dan zijn paard de sporen geven en hen nastormen. Om hen terug te roepen? Matthis wacht er niet op, hij geeft een ruk aan de teugels en mengt zich te midden van de andere oprukkende troepen. Hij weet plotseling wat hem te doen staat. Toen, in Rennes, kon hij met zijn trompet de uitvallende poorters aanwijzingen geven, hij kon waarschuwen, de vijand afleiden. Ook nu kan hij zich nuttig maken. Niet door te gehoorzamen maar door verwarring te stichten! Terwijl rechts van de Porte de Vesle Jake de Wyn probeert zijn mannen te verhinderen de gracht over te steken, draaft Matthis naar de linkerflank en ziet hoe ook daar de Engelsen over de ladders op handen en voeten over het water kruipen; enkelen hebben de voet van de muren al bereikt en proberen omhoog te klauteren. Opeens staat Matthis, hoog opgericht op zijn paard, in hun rug te toeteren: 'Terug, terug!'

Verwonderd kijken de kerels om, ze begrijpen er niets van. Een deel komt al terughollen met hun lange ladders, vragen hem wat hij bedoelt, dan stuift een ridder op Matthis af, scheldt hem uit, maar de jonge trouvère laat zich snel opslokken door het gordijn van sneeuwvlokken.

Hij blijft geen vijf minuten op dezelfde plaats, hij jakkert zijn paard af, toetert verwarring stichtende bevelen in het rond, stuift weer weg, schreeuwt, zwaait met de armen, laat zijn trompet schetteren zo luid hij kan:

'Naar links, naar rechts, terug, terug!'

Hoog boven zijn hoofd suizen de zware stenen door de lucht om neer te ploffen in de stad. Steeds meer ladders worden aangevoerd, zij aan zij over de gracht gelegd zodat er een soort brugdek van smalle sporten ontstaat. Maar het is een uiterst wankele brug waarover de Engelsen kruipen. Als ze halverwege zijn gekomen en dan opeens menen te horen dat ze terug moeten, terwijl ze van bovenaf worden bestookt met gloeiende pek, met stenen en pijlen, raken velen van hen hopeloos in de war. Wat nou: voorwaarts of terugkomen? Ze aarzelen, botsen op elkaar, de ladders buigen door ... Soms bezwijkt er een en verdwijnt met zijn last in de gracht. Zeker honderd mensen zijn voortdurend in de weer om drenkelingen aan de veilige zijde weer op het droge te trekken. Het water is zwart, koud en diep en biedt evenveel weerstand tegen de stormloop als de dikke muren van de stad.

Het bombardement gaat door, voornamelijk gericht op de torens, waar het zwart ziet van de verdedigers. De hertog van Lancaster gooit de ene aanvalsgolf na de andere in de strijd, op uitdrukkelijk bevel van zijn koninklijke broer. 'Het geeft niet hoeveel er sneuvelen,' heeft Edward gezegd, 'we moeten vandaag de stad in handen krijgen.' Matthis Cuvelier, dan hier dan daar opduikend met zijn trompet, zorgt er voor niet te dicht bij die verraderlijke gracht te komen. Hij voelt er weinig voor door een van de pijlen geraakt te worden, of met zijn kortademige paard te struikelen in de modder en het ijzige, zwarte water in te glijden. Hij is Jake de Wyn en zijn mannen uit het oog verloren - maar die interesseren hem ook niet meer. Met mateloos plezier rijdt hij de oprukkende troepen voor de voeten, zijn enige doel is van de grote aanval een hopeloze chaos te maken. Of hem dat lukt kan hij zelf niet overzien, hij krijgt het warm en zijn hart roffelt. Wat een pret! Lekker de boel in het honderd schoppen!

Hij is dankbaar voor de discipline die de Engelse soldeniers met zoveel moeite is ingestampt. Ze zijn gewend blindelings te gehoorzamen. Ze hoefden nooit zelf te denken of te beslissen, dat werd voor hen gedaan. Als ze nu achter zich het signaal: 'Terug!' horen schetteren dan gaan ze ook terug, al begrijpen ze er niets van. Natuurlijk worden ze meteen opgevangen door hun kapiteins en opnieuw naar voren gestuurd, om even later, juist als ze er in zijn geslaagd die afschuwelijke gracht over te komen, te horen krijgen dat ze moeten terugtrekken ...

Natuurlijk is Matthis niet de enige trompetter en hij kan maar bij een beperkt deel van de aanvallers zijn hinderlijke vergissingen maken. Maar hij blijft voortdurend in beweging; de dwarrelsneeuw, de regenvlagen, de nevelslierten maken dat hij niet te veel in het oog loopt en dat hij, telkens als er iemand op hem toerijdt om hem uit te vloeken, razendsnel kan maken dat hij wegkomt.

Het lawaai om hem heen, het geschreeuw, gestamp, het gieren van de weggeschoten stenen, de doffe inslagen, verdoven hem. Hij vergeet bijna waar hij is en waarvoor - hij is wéér bezig revolutie te maken. De trompet verklankt zijn rebellie.

Op de westelijke muren van Reims staat de geharnaste bisschop met zijn honderd gewapende geestelijken. Daar staat Gaucher de Chatillon met drie ridders. Daar staan burgers, boeren, kooplui, handwerkers - en ze vechten als leeuwen. De chaotische stormloop van de Engelsen wordt afgeslagen, want ook in Reims hebben ze katapulten en blijden, ook vandaar worden brandende pijlen, vlammende toortsen en zware stenen afgeschoten die paniek zaaien onder de paarden van de ridders, die wagens in vlammen doen opgaan. Een brandende pijl komt terecht in een vat buskruit, dat naast één van de donderbussen staat. Het vat springt met een daverende knal uit elkaar, van het kanon blijft weinig over en van de soldaten die de donderbus moesten bedienen wordt helemaal niets teruggevonden.

Matthis heeft zich met zijn uitgeputte knol verstopt in een bosje en blaast uit. Hij streelt de glanzende trompet, klopt dan het grauwe paard welwillend op de hals. Het is geen mooi dier, het is stijf en plomp, maar het is gehoorzaam. Matthis ziet er plotseling een strijdmakker in, een soort Clopin. Geen raspaardje, geen hoogvlieger, maar eerlijk en van een robuuste betrouwbaarheid. Hij moet grinniken om zijn eigen vergelijking. Er schijnt een gevechtspauze te zijn ingetreden. Matthis gluurt voorzichtig tussen de struiken naar de stad - geeft Edward het al op? Neen, er worden nog meer werptuigen opgesteld, het bombardement schijnt eerst hervat te worden, daarna, als er bressen in de muren zijn geslagen, zullen de troepen opnieuw moeten stormlopen. Pogingen om de gracht te dempen zijn mislukt, ziet hij. Matthis heeft honger en kauwt verstrooid op een dood takje. Hij durft niet naar het kampement te gaan om iets te eten te halen; daar zal hij ongetwijfeld Jake de Wyn tegen het lijf lopen en het lijkt hem beter die kerel voorlopig te ontwijken. De werptuigen beginnen hun stenen weer naar de stad te slingeren, honderden mannen zijn uren lang in touw met die dingen; Matthis staat er op een afstandje naar te kijken. Het lijkt hem zwaar werk. De donderbussen zwijgen. Na het ongeluk met het kruitvat durft geen soldenier die helse duivelsmonsters nog te naderen. Stil en zwart staan ze in de regen, want de sneeuwbuien zijn overgegaan in een staag neervallende, grijze regen die alles een grauw en mistroostig aanzien geeft. Dan hoort hij opnieuw de trompetten schetteren, die een stormloop aankondigen. Matthis drukt zijn doorweekte hoed stevig op zijn hoofd, bestijgt het grauwe paard en klopt het op de hals. 'Komaan Clopin, we worden verwacht,' zegt hij opgewekt. 'We gaan nog een beetje verwarring stichten. Haast je maar niet makker, aan ons zal het niet liggen als Reims vandaag valt.'

Maar Reims valt niet. De tweede stormloop mislukt evenzeer als de eerste. De soldeniers hebben er blijkbaar niet veel zin meer in; regen, wind en modder blijken gemenere vijanden dan de poorters op de muren. Wanneer de aanvallers ook maar even denken dat ze een trompet horen, ver achter zich die de terugtocht blaast, komen ze onmiddellijk opgelucht terugrennen.

Niet lang daarna krijgen alle trompetters het bevel om de terugtocht te blazen. De kille wintermiddag gaat over in een vroege schemering en de Engelsen geven het op. Meteen verandert Matthis van tactiek; voor het eerst nadert hij de gracht zo dicht als hij durft en blaast de aanval. Een dertigtal Engelsen horen het, doen nog één vertwijfelde poging en bekopen die met hun leven. Tevreden wendt Matthis zijn paard en wil wegrijden, op dat moment grijpt een harde hand hem in de nek. 'Dwaas!' schreeuwt Jake de Wyn hem toe. 'Wat deed je daar? Dat was helemaal fout!'

'Nee toch, o wat spijt me dat,' stamelt Matthis die zich werkelijk lam is geschrokken. Hij herstelt zich snel. 'Ik zei u gisteren toch al dat ik van oorlogssignalen niet veel afweet. U heeft me toen opgedragen precies hetzelfde te blazen als de andere trompetters, dat deed ik en ...' Hij is door Jake de Wyn zo dikwijls voor domoor uitgemaakt dat hij er nu een mateloos plezier in heeft zich werkelijk dom te gedragen. Gelooft De Eeuwig Verliefde hem? De kapitein is duidelijk moe, de vergeefse stormloop schijnt hem voor één keer uit zijn humeur gebracht te hebben. Grommend kijkt hij om naar de onneembare muren van de stad. Het gejuich van de poorters klinkt over het brede water heen. 'Ik heb juist zo mijn best gedaan de hele dag,' zegt Matthis met een zielig vertoon van teleurstelling. 'Weet u, seigneur, ik kreeg er al gauw plezier in en vond het erg spannend dat ik mocht meedoen. Engelsen zijn dapper, ik heb nooit geweten dat zelfs de gewoonste Engelse soldenier zoveel doodsverachting bezat en ...'

'Ach, houd je mond dwaas,' snauwt Jake de Wyn. 'Jij had nar moeten worden in plaats van trouvère, je bent er stom genoeg voor.'

Nederig buigt Matthis het hoofd. De Eeuwig Verliefde mag niet zien hoe hij zich amuseert.

'Kom mee,' snauwt de kapitein hem toe. 'Vandaag wordt er niet meer gevochten. Het zal jouw schuld wel niet zijn dat God vergat je verstand te geven, maar een maaltijd heb je niet verdiend.'

'Nee seigneur,' fluistert Matthis, inwendig dolblij dat hij er met zo'n eenvoudige straf af komt, al is het geen pretje om een toch al karige maaltijd te moeten overslaan als je de hele dag nog niets hebt gehad. 'Ik verzeker u, seigneur, dat ik er niets aan kon doen, ik ben geen krijgsman en ik ...'

'Ik had wijzer moeten zijn en jou in het kamp moeten achterlaten. Jij, met je meisjesvel, jij kunt alleen maar zingen van heldendaden!' Matthis maakt zich zo klein mogelijk in het zadel en fluistert smekend: 'Ik heb honger.'

'Wie niet,' grauwt De Eeuwig Verliefde, die als kapitein trouwens niets te kort komt. 'Maar stommelingen voeden is mijn gewoonte niet. Verdwijn uit mijn ogen - voorlopig!' Dat laatste klinkt dreigend. Matthis draaft gehoorzaam weg.

Hij brengt het paard naar de stallen, verzorgt het en vraagt zich dan af, waar hij in dit reusachtige kamp iets te eten zal kunnen opscharrelen. De vuren worden ontstoken, maar de verslagenheid bij de Engelsen is groot. De vele honderden gesneuvelden verdwijnen in een massagraf, de gewonden worden verbonden. De etensporties (erg klein) worden uitgedeeld, maar Matthis krijgt niets ook al gaat hij met een onschuldig gezicht in de rij staan. George sleurt hem er eigenhandig uit en geeft hem een schop onder zijn achterste.

Uit Reims brengt de wind de geuren van gebraden vlees en versgebakken brood aan. Daar zullen ze vanavond wel feest vieren, denkt Matthis. Maar dan herinnert hij zich Rennes en hoe op de avond na het afslaan van de Engelse aanval de rijen gesneuvelden werden neergelegd in de kathedraal, lange, lange rijen ... Dat zal nu in Reims ook wel gebeuren, denkt hij. Arme poorters!

Moe en hongerig dwaalt hij door het kamp. Hij vraagt zich af of hij geen vriendschap kan sluiten met een kokkin van een van de keukenwagens. De laatste weken heeft hij weinig belangstelling gehad voor de vrouwen in het leger, dat spijt hem nu. Ziet hij nergens een bekend gezicht? Niet ver van het paviljoen van prins Lionel, waar Matthis eigenlijk helemaal niet mag komen, struit hij plotseling op een jongeman van ongeveer zijn eigen leeftijd. Een schildknaap zo te zien. Hij zit op de dissel van een voorraadwagen, hij is rijk gekleed en hij stemt een luit. Een luit?

Verrast blijft Matthis even staan. De jongeman zit te worstelen met een van de snaren. Aan zijn voeten brandt een vuurtje, het licht van de vlammen speelt over zijn regelmatig gezicht en doet het donshaar op zijn bovenlip glanzen als goud. In dit leger zijn natuurlijk honderden rijke schildknapen, maar die zijn in de regel in de weer met wapens, niet met muziekins trumenten.

Matthis blijft het getob met de snaren even aankijken. En al haat hij elke Engelsman, hij kan toch niet aanzien dat iemand zo'n mooi, met ivoor ingelegd instrument zit te mishandelen. Daarom zegt hij brutaalweg:

'Dat moet je zo niet doen. Het hout is kromgetrokken door het vocht.

Als je die snaar zo strak spant, knapt hij straks.'

De schildknaap kijkt snel op en lacht hem toe.

'Heb je er verstand van?' vraagt hij in vloeiend Frans.

'Ja, geef maar hier. Ik zal het wel even voor je doen.'

Hij gaat naast de schildknaap zitten, neemt de luit over. Nu kan hij meteen zijn natte voeten warmen aan het vuurtje.

'Wie ben je?' vraagt de jongeman nieuwsgierig.

'Matthis Cuvelier, een trouvère.'

'Frans?'

'Allicht!'

'Ik ben Geoffrey Chaucer,' zegt de schildknaap vriendelijk. 'Ik sta in dienst van prins Lionel. Dit is mijn eerste veldtocht.' Matthis kijkt hem verwonderd aan. De naam klinkt niet zeer adellijk, toch word je niet zomaar schildknaap van een prins! Hij begrijpt het niet goed. Aarzelend zegt hij: 'Is het mogelijk dat ik kort geleden uw vader, ridder Chaucer heb ontmoet?' De ander schatert.

'Nee, dat is niet mogelijk,' zegt hij vrolijk. 'Ten eerste woont mijn vader in Londen, ten tweede is hij geen ridder.'

'O.' Nu snapt Matthis er nog minder van.

Maar hij wordt wel erg nieuwsgierig. Hij tokkelt even op het instrument. 'Zo zal het wel gaan,' zegt hij deskundig. 'Eh ... heb ik goed begrepen dat u niet van adel bent?'

'Moet dat dan?'grinnikt Geoffrey Chaucer. 'Wil jij je alleen met hoogadellijke schildknapen bemoeien?'

'Bewaar me, nee! Juist niet... Ik begrijp alleen niet dat u ... dat jij je hebt kunnen opwerken tot schildknaap van een prins, als je vader maar een gewone burger is.'

'Nou, zó gewoon zijn we niet! Mijn vader is wijnkoper en levert aan het hof.'

'Een ... eh ... handelaar dus?'

'Vind je dat vreemd? Ik ben erg intelligent, zie je,' vervolgt de jongeman met ontwapenende eerlijkheid, 'daarom heeft prins Lionel me aangenomen als page voor de hertogin en toen koning Edward deze veldtocht organiseerde mocht ik mee als schildknaap. Prins Lionel vond dat ik een beetje oorlogservaring moest opdoen.'

'Bevalt het?' vraagt Matthis bitter.

'Ik hoopte,' zegt Geoffrey dromerig, 'de kroning van koning Edward in de kathedraal van Reims te zullen zien , ..'

Ook weer een geboren toeschouwer, denkt Matthis.

'Maar het schijnt voorlopig niet door te gaan,' zegt hij.

'Nee,' zucht Geoffrey. 'En eigenlijk weet ik niet goed wat ik in Frankrijk kom doen. Het is hier al net zo nat als thuis ... Maar je weet hoe koning Edward is, hij wil elke Engelsman een kans geven om in zijn dienst carrière te maken. Op afkomst of naam let hij niet, alleen op dit.' En Geoffrey wijst veelbetekenend naar zijn hoofd.

Ja, denkt Matthis, dat is het grote verschil met ons. In Frankrijk moet je een naam hebben, hoe langer, ouder en duurder hoe beter. Edward haalt uit zijn volk wat er in zit, kijk maar naar bandieten als Robert Knolles of Jake de Wyn. Of je van adel bent doet er niet toe, als je maar hersens hebt en ze weet te gebruiken. Hij zucht jaloers. 'En jij?' vraagt Geoffrey. 'Jij hebt zeker je opleiding in Parijs gehad?'

'Gedeeltelijk. Ik ben de leerling geweest van een beroemd trouvère, Berton de Fleur en ...'

'Wat!' Geoffrey krijgt een kleur van vreugde. 'Berton de Fleur was jouw leermeester? Tjee, dan moet jij ook wel goed zijn!'

'Reken maar!'

'Geweldig - wat ben ik blij dat ik je ontmoet heb.' Spontaan steekt Geoffrey zijn hand naar Matthis uit. 'Vertel me eens, hoe ben jij in onsleger verzeild geraakt?'

'Ik ben krijgsgevangene.'

'Dat spijt me voor je. Sedert wanneer?'

'Sedert vorig jaar. Berton de Fleur en zijn vrouw trouwens ook.'

'Bedoel je ... bedoel je dat hij hier in het kamp is? O Matthis, je moet me aan hem voorstellen!' Daarom moet Matthis toch even grinniken.

'Je weet niet wat je vraagt, Geoffrey. Berton heeft een geweldige hekel aan Engelsen.'

'Aan mij toch niet,' betoogt de schildknaap, 'niemand heeft een hekel aan mij.'

'Jij bent een Engelsman.'

'Nou en?'

'Dus een vijand ...'

Tot Matthis' verrassing begint de jongeman te schateren.

'Hoe kan ik nu jullie vijand zijn,' hikt hij vrolijk. 'Een vijand is iemand die je naar het leven staat! Dat doe ik toch niet.'

'Dat maakt geen verschil...' begint Matthis, maar Geoffrey schudt het hoofd.

'Je haalt de zaken door elkaar trouvère,' prevelt hij niet zonder bezorgdheid. 'Ik doe jou geen kwaad, net zo min als ik Berton de Fleur iets onaangenaams toe wens. Hoe zouden jullie dan een vijand in me kunnen zien. Omdat ik in Engeland geboren werd? Dat is mijn schuld niet...'

'Hoor eens,' antwoordt Matthis onverzoenlijk, 'je kunt best een aardige vent zijn, maar het feit dat je een Engelsman bent en aan een Engels hof wordt opgevoed, stempelt je tot onze doodsvijand.'

'Ik heb nog nooit een verstandig man zoveel onzin horen uitkramen,' zegt Geoffrey opgewekt. 'Of ben jij er ook zo eentje die zich zijn vijanden laat aanwijzen door iemand anders?'

Matthis opent de mond om iets hatelijks te zeggen, sluit hem dan weer en kijkt de vreemde schildknaap onderzoekend aan. 'Zeg dat nog eens?'

'Moeten ze jou je vijanden aanwijzen? Of maak je zelf uit wie je wel of niet zult haten?'

Van die kant heeft Matthis de zaken nooit bekeken. Maar die knul heeft gelijk! Het is eigenlijk te mal dat de eerste de beste edelman met een dure naam uitmaakt wie je als vijand of vriend moet beschouwen - en dat je hem maar meteen gelooft ook! Toch is dat iets waaraan Matthis met al zijn zeventien jaren nooit heeft getwijfeld. Tot nu toe dan ... Een oude herinnering komt bij hem op, de herinnering aan de Ridder van Bath, in het kamp voor Rennes. Dat was ook een hoge Engelsman, maar de heer van Bath had een diepe bewondering voor Bertrand du Guesclin en deed geen enkele moeite die bewondering te verbergen. Ridder van Bath was blijkbaar niet iemand die zich door anderen liet vertellen wie hij wel of niet mocht bewonderen, hij ging af op zijn eigen oordeel. Als 'de vijand' een man van eer was en vriendschap waard was, dan gaf hij die ook - ongeacht de nationaliteit. Tjee ...

Matthis voelt de warmte van het vuurtje door zijn leden trekken, dat is een prettig gevoel. Maar ook van binnen begint er iets bij hem te gloeien. 'Geoffrey,' zegt hij moeilijk, 'je hebt gelijk. Ik vind jou aardig, dus kun je mijn vijand niet zijn.'

'Ik ben blij dat je het inziet,' zegt de schildknaap warm. 'Dichters onder elkaar moeten geen ruzie maken, dat is dom.'

'Dichters?'

Vandaar dus die luit! Matthis schuift wat dichter naar de schildknaap toe. 'Wat Berton de Fleur betreft,' zegt hij, 'ik wil je straks wel bij hem brengen. Wanneer ik jou voorstel als mijn vriend ..

'Ik bén je vriend,' knikt Geoffrey gretig.

'Maar je kunt het Berton niet kwalijk nemen dat hij van Engelsen niet veel moet hebben. Ten eerste houden ze hem gevangen, ten tweede ...'

'Ten tweede zal hij wel begrijpen dat ik niemands vijand ben,' zegt Geoffrey levendig. 'Ik doe nooit iemand kwaad.'

'Wat niet wegneemt,' antwoordt Matthis logisch, 'dat wij de zee niet oversteken om jullie land te komen verwoesten.'

'Als jullie dat maar konden ...' grinnikt Geoffrey, niet in het minst onder de indruk.

Verroest, hij heeft wéér gelijk, denkt Matthis geschokt. Als we er toe instaat waren zouden we het doen. Die knaap is veel intelligenter dan hij op het eerste gezicht lijkt. Stil zitten ze even naast elkaar, Geoffrey tokkelt verstrooid op de luit. Dan vraagt hij opeens:

'Hoe komt het dat jullie gevangen werden genomen?'

'We waren op weg naar Bretagne en vielen in handen van een wilde compagnie. Die van Jake de Wyn.'

'Ik ken hem,' knikt Geoffrey met enige minachting. 'Waarom bieden jullie hem geen losprijs aan? Voor geld zou Jake zijn eigen moeder verkopen.'

'Hij heeft Berton zijn goud afgenomen. Berton heeft nog wat bezittingen in de Poitou, een huis en zo, maar hij heeft geweigerd die op naam van Jake de Wyn te laten overschrijven. Aan een Engelsman zijn bezit wegschenken in ruil voor zijn vrijheid wil hij niet. Ik zei toch al...'

'Jullie Fransen zijn zo trots als een kathedraal,' lacht Geoffrey. 'Weet je, ik wil ook dichter worden, maar dan in mijn moedertaal. Dat is de mooiste taal van de wereld. Ken jij Engels?'

'Een paar woorden, maar het interesseert me niet,' antwoordt Matthis. 'Het klinkt als kikkergekwaak. Er gaat toch niets boven het beschaafde Frans! Waarom zou jij je van barbaarse klanken bedienen als je goed Frans spreekt?'

'Ach wat, dat is niet onze taal, het is de taal van de adel en het hof. Gewone mensen bij ons spreken Engels en dat doe ik ook het liefst. Het heeft een heel bijzondere, volle klank en het is ... eerlijk!'

'Hoe kan een taal eerlijk zijn?' prevelt Matthis.

'O ja, dat kan heel goed. Het Frans is deftig, zoetvloeiend, het heeft iets onderdanigs en tegelijk de volle schittering van jullie vanen en wapens. Maar Engels is een echte volkstaal: een beetje ruig, oprecht, rondborstig.' Dromerig staart hij in de vlammen en zegt dan zacht:

'En de mensen van Engeland - de gewone mensen, die zijn zo prachtig. Ze zitten vol humor en verhalen, vol liederen en grappen, geen twee zijn aan elkaar gelijk. Daarom zou ik hen willen bezingen in hun eigen taal, met hun eigen geestige woordgebruik ... Met al hun gebreken, ijdelheden en verwarringen zijn ze zo amusant, zo door en door menselijk ...'

Matthis vraagt zich af hoe het komt, dat hij zich naast die knappe schildknaap opeens een kleine jongen voelt. Hij zucht.

'Neem het me maar niet kwalijk dat ik een beetje brommerig lijk,' zegt hij, toch weer verrast omdat hij meent zich te moeten verontschuldigen. Waarvoor? 'Ik ... ik heb de hele dag nog niets gegeten ...'

'Maar dat is een schandaal!' roept Geoffrey. 'Wacht even, ik heb ergens nog wel iets verstopt zitten.'

Geoffrey Chaucer springt van de dissel en loopt weg. Even later komt hij terug met een grote kaas, gewikkeld in een vochtige doek. 'Hier, die krijg je van mij,' zegt hij gul. 'Dichters moeten goed eten anders verliezen ze hun inspiratie. Wil je me nu bij Berton de Fleur brengen? Die heeft misschien ook honger.'

'Kom maar mee.'

Matthis kan nu wel beweren dat Berton de Fleur en Marie-Claire van Engelsen niets moeten hebben, maar de onweerstaanbare mengeling van charme en openhartigheid die Geoffrey Chaucer heet, breekt snel door het pantser van Bertons wantrouwen heen. Ze zijn nog geen vijf minuten met elkaar in gesprek of Berton begint te glimmen en nodigt Geoffrey uit in de huifkar te komen. Marie-Claire is blij met de kaas, ze breekt hem in vier stukken en geeft het grootste part aan de uitgehongerde Matthis. In de huifkar kruipen ze dicht bijeen bij het licht van een enkele kaars, dan buigen ze zich over Berton de Fleurs manuscripten. Buiten begint het opnieuw te sneeuwen, maar in de ijskoude wagen zitten vier mensen over een handschrift gebogen en bepraten ernstig het ritme van een versregel. Het mag dan oorlog zijn en hartje winter, ze mogen zich dan in een door brand en geweld verscheurd land bevinden, de ellende om zich heen zijn ze voor enige ogenblikken vergeten.

29 Vijandelijke kameraadschap

De stormloop op de stad Reims wordt niet herhaald. Twee dagen later liggen de Engelse legerkampen onder een dik pak sneeuw, de temperatuur schommelt om het vriespunt en verhindert dat de sneeuw smelt, maar de brede grachten om de stad bevriezen er niet door. Soldaten en ridders, knechten en vrouwen ploeteren met paarse neuzen, blauwe handen, rillend en vloekend door de bagger. Het witte sneeuwdek is bevuild door uitwerpselen van de paarden, door bloedvlekken en vuile lappen die als verbandlinnen dienst hebben gedaan, door bedorven etensresten die werden uitgestrooid om vogels te lokken. Vogels, die niet komen. Reims wankelt niet, in de stad heerst geen gebrek. Regen en sneeuw hebben er voor gezorgd dat er water in overvloed is, terwijl die zelfde eindeloze nattigheid de ellende in de Engelse kampen ondraaglijk maakt.

Het platteland levert geen voedsel meer, maar in de wouden op de flauwe heuvelhellingen moeten kudden zwijnen of roedels herten huizen, meent de legerleiding. Geregeld trekken er daarom jagerstroepen uit en soms komen ze terug met wild, maar soms ook vallen ze in handen van Franse partizanen, die in die bossen verscholen zitten. Matthis Cuvelier heeft een paar maal tegen Jake de Wyn gezegd dat hij bereid is zich bij die jagersploegen aan te sluiten om het voedselgebrek te helpen verlichten. In stilte hoopt hij dan een kans te krijgen om te ontsnappen. Maar De Eeuwig Verliefde heeft alleen maar gegrinnikt. 'Jij een jager? Jij kunt nog niet eens behoorlijk trompet blazen, laat staan een kudde wilde zwijnen besluipen. De beesten zouden je met hun slagtanden in stukken scheuren. Nee jongeman, Marie-Claire zou het me nooit vergeven als ik jou toestond je in zulk groot gevaar te begeven.'

Moedeloos gaat Matthis dan op zoek naar zijn vriend Geoffrey Chaucer om tot zijn ontsteltenis te horen, dat de schildknaap is verdwenen. Gisteren zijn er weer een kleine honderd Engelsen in handen gevallen van de lui uit Reims. Ze lieten zich in het woud verrassen door gewapende burgers (het waren er hooguit twintig) en ze gaven zich snel over. Geoffrey Chaucer was erbij, hij kan nu aan den lijve ondervinden wat het is om krijgsgevangene te zijn. Matthis mist hem, hij hoopt dat de schildknaap spoedig zal worden losgekocht. Al moet het voor koning Edward wel vernederend zijn om met de stad die hij belegert te onderhandelen over de teruggave van gevangenen.

Om de weerstand van de burgers van Reims te breken begint Edward III te jagen op successen. Opnieuw splitst hij zijn leger in drieën. Eén bataljon onder aanvoering van maarschalk Roger Mortimer wordt naar Saint Florentin gestuurd om die stad te gaan innemen. De hertog van Lancaster trekt met zijn krijgsmacht naar de stad Sens. Edward rekent erop, dat als de steden rondom Reims vallen, de burgers van de kroningsstad het wel benauwd zullen krijgen. Maar de berekening gaat niet op, want Saint Florentin lacht de Engelse maarschalk uit en slaat hem af. De hertog van Lancaster moet dulden dat de stad Sens hem weerstaat en dat al zijn aanvallen te pletter slaan tegen de muren. De weerstand van de steden blijkt zo fel dat er geen doorkomen aan is. Alleen het platteland ligt open, maar leeg, ongastvrij, daar valt niets meer te plunderen of te vechten. Tegen het einde van januari 1360, na een vergeefs beleg van veertig moeilijke dagen besluit koning Edward de strijd om Reims op te geven. Hij moet wel, want in zijn legerkampen dreigt muiterij uit te breken. Om zijn half verhongerde, door ziekte en hoest geteisterd leger wat op verhaal te laten komen, marcheert Edward in de richting van Bourgondië, dat op dit ogenblik nauwelijks verdedigd wordt en dat open ligt voor plunderingen. Dat beseffen de onafhankelijke hoge heren van het hertogdom ook. Ze zenden haastig onderhandelaars naar Edward om hem vrije doortocht aan te bieden op voorwaarde dat hij de gewesten spaart. Met veel geld en voedselzendingen weten ze de verwoesting van hun landerijen af te kopen, ze bieden de Engelsen zelfs de gastvrijheid aan van de mooiste streek in Bourgondië: de Morvan. Daar kan de koninklijke familie haar intrek nemen in een prachtig kasteel, in afwachting van beter weer, terwijl de troepen in de wouden kunnen kamperen en zoveel mogen jagen en vissen als het hun belieft. De Morvan is - zelfs in de winter - een vakantieoord bij uitstek: onmetelijke wouden, beboste hellingen, grote blauwe meren vol vis, snelstromende beken met kristalhelder water.

Voor Edward III betekent zijn verblijf in de Morvan een soort triomf: hij is dus tóch de overwinnaar, ondanks zijn mislukking voor Reims. Bourgondië siddert voor hem, toont zich onderdanig, durft hem niet te weerstaan.

Ook Marie-Claire is gelukkig. De schoonheid van het landschap om haar heen verrukt haar, ze houdt veel van de Morvan. Bovendien mag ze weer zelf voor haar pleegkind Robert zorgen. Berton vult zijn tijd met vissen in de talloze beken, Matthis jaagt op klein wild. Ook voor de trouvères zijn deze weken een soort vakantietrip. Het is februari: de dagen zijn kort en kil, maar de vuren in het kamp branden lustig en kleine Robert is een opgewekt kind. Van alle onrust en wisselvalligheden in zijn bestaantje begrijpt hij nog niet veel. Maar zolang er vrouwen zijn om hem te verwennen, sparappels om mee te spelen en genoeg te eten, vindt hij alles even plezierig. Merkwaardig genoeg is het kind bijzonder gesteld geraakt op de sergeant George met zijn rode snor. Niet dat die oude bandiet iets om kinderen geeft, maar zijn zware stem en vuurrode snor schijnen een wonderlijke aantrekkingskracht op de kleuter te hebben. Overal loopt Robert de kerel na en als Marie-Claire het kleintje even kwijt is hoeft ze alleen naar George te zoeken, dan vindt ze Robert ook wel: zittend op een omgevallen boomstam naast een kampvuurtje, waar hij met grote bewonderende ogen naar de Normandiër staart en al diens bewegingen volgt met diepe aandacht. Jake de Wyn vindt het vermakelijk. 'Die jongen van jou zal nooit een goede trouvère worden,' merkt hij op. 'Hij is een geboren krijgsman. George is zijn grote held omdat hij glimmende wapens draagt.'

Marie-Claire hoort dat niet graag, ze gaat er echter niet op in. Een jaar geleden vond ze het nog amusant om De Eeuwig Verliefde met zijn eigen wapen: spitsvondigheid, te bestrijden. Nu heeft ze het al lang opgegeven om hem in zijn ijdelheid te wonden. Ze weet te goed dat Jake haar voor hatelijkheden of bedekte minachting opnieuw zal straffen door haar nogmaals het kind af te nemen.

Matthis heeft het in het bosrijke gebied van de Morvan ook redelijk goed naar zijn zin. Dit is beter dan het stinkende modderkamp voor Reims! Bovendien komt Geoffrey Chaucer terug. Plotseling is de schildknaap er weer en de weken van zijn gevangenschap zijn hem niet aan te zien. Als altijd ziet hij er schitterend uit, hij berijdt een mooi paard en is gewoon zichzelf: opgewekt, intelligent en zonder vooroordelen. Matthis begroet hem met vreugde.

'Ik kom je zomaar even opzoeken,' zegt Geoffrey. 'Ik logeer bij prins Lionel op het kasteel, maar ik heb een paar dagen verlof gevraagd om te gaan jagen - zogenaamd om te herstellen van mijn gevangenschap.'

'Hoe was het in Reims?' vraagt Matthis. 'Ze hebben je toch niet slecht behandeld?' Tot zijn schrik ziet hij Geoffrey's gezicht betrekken. 'O nee, ik had het niet slecht maar ...' Eensklaps begint de schildknaap toch weer te grinniken. 'De narigheid is,' vertelt hij vertrouwelijk, 'dat koning Edward achttien pond zilver voor mijn vrijlating heeft betaald.'

'Dat is toch redelijk,' meent Matthis die wilde dat hij De Eeuwig Verliefde achttien pond voor zijn vrijlating kon aanbieden. 'Vind je? Het is veel te weinig! Een dag later kocht koning Edward een nieuw strijdros van een Bourgondische handelaar voor twintig pond.'

Matthis kan er niets aan doen, hij schiet in de lach.

'Dus,' zegt Geoffrey stralend, 'ben ik minder waard dan een paard. En daar pesten ze me mee - iedereen op het kasteel! Het is de mop van het jaar.'

'Geen wonder dat je er een paar dagen tussenuit wilde,' knikt Matthis. 'Het was natuurlijk mijn eigen stomme schuld,' vertelt Geoffrey plezierig. 'Ik dacht vreselijk slim te zijn. Toen die partizanen uit Reims me te pakken hadden gekregen, bedacht ik dat Franse poorters geen hoge hoed op hebben van hun adellijke heren en ik vertelde ze dus snel, dat ik zelf ook maar een gewone burger was. Ik hoopte dat ze me dan beter zouden behandelen. Nou, de behandeling was niet slecht, ik werd alleen ontwapend en kreeg huisarrest in een soort opslagplaats ... Ze gaven me behoorlijk te eten en een uitstekend bed en toen ik klaagde dat ik me zo verveelde, kwam de bisschop me halen en liet me mijn dagen doorbrengen in de kloosterbibliotheek en dat was heerlijk! Maar omdat ik zo uitdrukkelijk had verklaard niet van adel te zijn, durfden de poorters bij hun onderhandelingen met koning Edward geen hoge losprijs voor me te eisen. Een andere schildknaap die tegelijk met mij gevangen was genomen bracht vijftig ponden op - hij heeft een ridder als vader! Gekke lui hoor, die Fransen. Ze minachten de adel en tegelijkertijd verhogen ze je prijs als ze horen dat je een dure adellijke naam draagt.'

'Het zijn zakenlui,' meent Matthis.

'Dat kan wel, maar het blijft onlogisch! Burgers die zó trots zijn geworden dat ze zichzelf meer waard achten dan een edelman zouden voor een gevangen burger toch juist méér moeten eisen! Al was het maar uit zelfrespect...'

'Logica is onze sterkste zijde niet,' moet Matthis toegeven. 'Wat dan wel? Vechten?'

'Ook niet...' Matthis wordt er verlegen van. Wat is de kracht van zijn volk? 'Nu ja, misschien toch wel,' valt hij zichzelf in de rede, want hij moet opeens aan Bertrand du Guesclin denken. Geoffrey wrijft peinzend over zijn hoofd.

'Nee,' zegt hij, 'dat geloof ik niet. Franse legers bestaan in hoofdzaak uit ridders en huurlingen. De ridders zijn dom, de huurlingen komen overal vandaan en die kun je geen Fransen noemen ... Toch moeten jullie iets hebben, iets wat het Franse volk zéér de moeite waard maakt. Ik vraag me af wat het is ...'

Matthis ontdekt dat hij het zich ook staat af te vragen. Die vermaledijde Geoffrey, hij zet je altijd aan het denken over zaken waarover je nooit eerder hebt nagedacht!

'De bisschop vertelde me een verhaal over de stad Rennes,' zegt Geoffrey, 'en beweerde dat die stad het negen maanden lang uithield tegen de hertog van Lancaster. Dat is niet niks! En in Reims hadden ze besloten het desnoods twee jaar uit te houden.' Matthis knikt stralend.

'Maar,' vervolgt Geoffrey, 'nu weet ik nóg niet wat jullie sterkste kant is.'

'Het volk,' zegt Matthis.

'Wat nou, het volk! Het volk zoals jij dat noemt, bestaat uit miljoenen afzonderlijke mensen, elk met hun eigen aard. Je kunt eigenlijk niet praten over volk, tenzij je de mensen stuk voor stuk opnoemt met al hun deugden en gebreken. Nou, daar ben je dan wel een paar honderd jaar mee bezig. Nee, er moet iets zijn - een of andere eigenschap - die jullie Fransen allemaal hebben! Is het trots? Dat geloof ik niet ...'

'Het is onze vrijheidsdrang,' zegt Matthis deftig, 'het besef van onze waarde. Noem het voor mijn part trots ...' Weer schudt Geoffrey het hoofd.

'Ik zie de Fransen juist als veel te onderdanig,' zegt hij rustig. 'Bij ons in Engeland hebben de burgers meer macht dan bij jullie, bij ons worden ze gerespecteerd en mogen ze meebeslissen - met mate natuurlijk. Hier zitten jullie nog hevig onder de plak van de adel en ik weet wel dat de poorters zich daartegen beginnen te verzetten en soms zelfs in opstand komen, maar veel hebben ze daarmee nog niet bereikt. Dezelfde poorters die de adel minachten en er op lopen te schelden, kruipen voor een edelman.'

'Je vergist je Geoffrey,' zegt Matthis. 'Waarom denk je dat de grote legermacht van jouw koning er maar niet in slaagt een stad in te nemen? Waarom denk je dat al jullie belegeringen deze winter: Reims, Sens, Saint-Florentin op niets uitliepen en waarom Rennes niet klein te krijgen was? Omdat jullie tegen poorters vochten! En die slaan hard terug, want ze willen niet opgescheept worden met een koning die hun hun privileges en voorrechten zal afnemen en hun handelsbelangen zal schaden. Het Franse volk is geduldig, het pakt de zaken voorzichtig en met veel omhaal aan - daarin heb je gelijk. Maar als het eenmaal iets heeft bereikt, houdt het dat vast! Nooit laten poorters zich een eenmaal verworven voorrecht weer ontnemen. Ze klemmen zich vast aan wat ze hebben en proberen dan, voorzichtig en langs vele omwegen nog meer voorrechten los te peuteren. Maar dat geduld, die omzichtigheid, die vasthoudendheid vind je in Frankrijk alleen bij het lagere volk. Niet bij de adel. Onze ridders jagen een droom na: de droom van moed, onstuimigheid, doodsverachting en grote heldendaden. De moed van het gewone volk ziet er anders uit, maar is veel hardnekkiger.' Al sprekend is hij in vuur geraakt, hij krijgt er een kleur van.

Geoffrey heeft met een scheef hoofd aandachtig geluisterd en knikt instemmend. 'Alleen,' zegt hij, want aan hardnekkigheid ontbreekt het hem ook niet, 'snap ik nu nog steeds één ding niet: waarom bewonderen jullie de adel, als je die tegelijkertijd ook minacht? Waarom kruipen jullie voor wat jullie toch als schone schijn hebben ontmaskerd?'

'Omdat,' zegt Matthis, 'we zo van schoonheid houden. We zijn een artistiek volk Geoffrey, we houden van mooie dingen, mooie mensen, mooie kleren ... Daarom bouwen we de mooiste kerken van de wereld, de schitterendste paleizen, daarom hebben we zoveel juweliers, kleermakers, naaisters en zulke knappe schrijnwerkers. Wat we maken, maken we mooi. Wat we bewonderen moet mooi zijn - en je zult niet kunnen ontkennen dat een ridder, in volle wapenrusting op zijn strijdros een zeldzaam mooi gezicht is. Om van een toernooi maar te zwijgen ... De schone schijn hebben we even lief als het pure gezang van een vogel en de liederen van onze dichters.'

'Amen,' zegt Geoffrey vrolijk. 'Matthis, wat ben ik blij dat ik je ben komen opzoeken! Nu heb ik weer wat geleerd! Ik wilde dat we altijd samen konden zijn. Maar ik beloof je, zodra we verder trekken zal ik je weer weten te vinden.'

In strijd met het verdrag dat Edward met de Bourgondische edelen heeft gesloten en dat plunderingen verbiedt, maakt een grote Engelse legerafdeling zich meester van het onverdedigde stadje Tonnerre. Tonnerre ligt te midden van vruchtbare heuvels en bezit een schatrijke abdij. In de kelders van het klooster stuiten de soldaten tot hun woeste vreugde op tonnen en tonnen wijn: vijfduizend liter! Ai, wat een buit! De wijn zal hen warmen, hen de nederlaag voor Reims doen vergeten. Ze drinken tot ze niet meer kunnen, ze vieren de hele nacht feest, slaan de vensters van de abdij in diggelen, bevuilen de mooie, oude kerk, zwalken zingend en brallend door de nauwe straatjes. De bevolking houdt zich schuil in de nabijgelegen burcht, het enige gebouw dat de invasie van de losgeslagen Engelse troepen kon weerstaan. Alleen de monniken van de abdij grijnzen demonisch. Ze betreuren het verlies van hun wijnvoorraad, maar ze weten dat God de plunderaars zal straffen ...

Het feest komt de Engelsen inderdaad duur te staan, want de wijn is te jong. De volgende dag zijn er honderden zieken met hevige maagkrampen en brandende ingewanden. Ze spuwen het hart uit hun lichaam, ze rollen kermend over de grond, ze vervloeken hun gulzigheid. Na de roes komt de rouw.

'De Fransen hebben geprobeerd ons te vergiftigen,' steunen ze brakend. Voor koning Edward is de plundering van Tonnerre het sein om weer op te breken. De schending van het verdrag wordt hém aangerekend en de Bourgondische adel begint hem weg te kijken. Reeds vinden troepenconcentraties plaats in het oosten. Edward III wil geen vijanden in de rug krijgen, hij wil Frankrijk zelf op de knieën dwingen. Nu dat bij Reims niet is gelukt en hij in Bourgondië niet langer als 'gast' wordt getolereerd, zint hij op een andere tactiek. Kort na Geoffrey's vrijlating geeft de Engelse koning zijn troepen bevel om zich te herenigen en op mars te gaan. Vastbesloten rukt hij op naar de stad Chalons, waar hij grimmig het beleg voor de muren slaat.

Chalons geeft zich echter niet over en het wordt weer een lang, vervelend beleg zonder kans op succes. Het is om wanhopig te worden. Nog altijd vertoont zich geen ridderleger, nog altijd kan Edward met zijn leger in Frankrijk manoeuvreren hoe en waarheen hij maar wil - niemand houdt hem tegen. Alleen de steden houden stand, maar dan ook onverbiddelijk. Zolang de Engelsen in het open veld blijven, zijn ze de grote overwinnaars en hebben ze geen andere tegenstanders dan de zwiepende regenbuien, de vriesnachten, de honger en de grote leegte. Dagelijks worden soldaten begraven die zijn bezweken aan talloze ziekten, die hun longen hebben uitgespuwd, wier ingewanden zijn vergiftigd door bedorven voedsel, wier harten het hebben begeven. Edwards leger slinkt. Ook de trouvères krijgen het steeds moeilijker, maar nu alle legerkorpsen weer verenigd zijn hebben ze veel hulp van Geoffrey Chaucer. De schildknaap weet altijd wel een stuk kaas, een zakje fijn meel of een stuk boter uit de koninklijke keukens te stelen. Hij is een kameraad uit duizenden.

Elk vrij uurtje brengt hij samen met Matthis Cuvelier door. Als twee kwajongens schuimen ze de kampementen af, graaien onder de ogen van ervaren soldaten alles weg wat ze menen te kunnen gebruiken. Ze besluipen in de schemering tenten en paviljoens om plunjezakken leeg te roven. Ze stelen paarden uit het bataljon van de hertog van Lancaster en verpatsen ze aan boogschutters van de prins van Wales. Ze stelen pijlkokers van de ene afdeling en ruilen ze in voor een schapepoot bij een andere groep. Maar dat zijn streken die alle jongens in dit leger uithalen als ze de kans krijgen: van discipline is geen sprake meer. Het wordt: ieder voor zich en de doortraptste soldaat verovert het meeste voedsel. Elke vorm van saamhorigheid schijnt verdwenen, Edwards leger is bezig uiteen te vallen. Maar dit proces van onhoudbaar verval geschiedt langzaam, bijna onmerkbaar. De trouvères zien het nauwelijks. In hun ogenis Edwards krijgsmacht nog altijd de gigant van het begin: rommelig, ontzaglijk uitgestrekt, onweerstaanbaar sterk. De doodklap voor Frankrijk. Maar dat komt omdat ze er middenin zitten, weinig nieuws te horen krijgen, niet precies meer weten wat er gaande is. Al dringen er soms flauwe echo's van dreigende muiterij tot hen door, hun graadmeter voor succes of mislukking van Edwards veldtocht is De Eeuwig Verliefde. Zolang Jake de Wyn zijn koning door dik en dun blijft volgen, zit de kans op succes er in. Jake de Wyn zal een van de eersten zijn om zijn biezen te pakken als hij inziet dat koning Edward bezig is een oorlog te verliezen.

Natuurlijk vangt Geoffrey Chaucer eerder belangrijk nieuws op dan de trouvères. Uit pure sympathie voor Berton de Fleur, die hij als zijn leermeester beschouwt, verklapt de schildknaap hun soms een geheim. Dat doet hij om de moed er bij zijn vrienden in te houden, maar ook omdat hij een onverbeterlijke babbelaar is.

'Koning Edward is van plan om het beleg van Chalons op te geven en naar Parijs op te rukken,' vertrouwt hij zijn vrienden op een gure namiddag toe.

'Parijs!' roept Marie-Claire. 'O, maar die stad krijgt hij zeker niet.'

'Ik zou Parijs anders wel binnen willen trekken,' bekent Geoffrey Chaucer, 'het moet een heerlijke stad zijn.'

'Het spijt me voor je vriend,' lacht Berton, 'maar jij zult haar niet te zien krijgen.'

'O jawel,' knikt Geoffrey, 'en ik verheug me er op. Parijs in de lente, dat klinkt als een dichtregel.'

'Maar hoe wil jouw koning Parijs innemen als hij niet eens kans ziet Chalons te overweldigen?' vraagt Berton logisch.

'Heel eenvoudig. De vloot van koning Edward zal de Seine opvaren van zee uit, wij naderen van de andere kant en zo zullen we de hoofdstad in de tang nemen en vermorzelen.'

Marie-Claire lacht hem uit.

'Geoffrey Chaucer,' roept ze opgewekt, 'je droomt van iets onmogelijks. Parijs kon niet eens vermorzeld worden van binnen uit, laat staan van buiten af. Je kent de Parijzenaars niet. Ze zijn grillig en oppervlakkig, maar kom niet aan hun stad! Dan worden het op slag tijgers.' Ze glimlachen tegen elkaar. Marie-Claire is gesteld geraakt op de jonge Engelsman met zijn innemende manieren en openhartigheid. Zijn vrolijkheid is echt, en niet een pantser om zich achter te verschuilen zoals bij Jake de Wyn.

'Tijgers?' grinnikt Geoffrey Chaucer. 'Ik hoop dat het waar is, dan kan het interessant worden.'

De volgende dag heeft hij weer een nieuwtje waarvan hij de trouvères opgewonden verslag komt doen.

'Nu is koning Edward toch woedend!' roept hij hun toe. 'Vanmorgen kreeg hij bericht dat de Franse vloot de kust van Engeland heeft aangevallen en in Winchelsea honderd schepen heeft verbrand, de haven heeft geplunderd en ...'

'Hoe kan dat?' kleur van. Berton verbaasd. 'Sedert de zeeslag bij Sluis twintig jaar geleden hébben we niet eens meer een vloot.'

'Dan heeft jullie prins-regent zeker een nieuwe laten bouwen want koning Edward loopt te schuimbekken, de prins van Wales vloekt alle duivels uit de hel en Henri van Lancaster wil onmiddellijk opbreken omwraak op Parijs te nemen.'

Marie-Claire is opgetogen.

'Genadige God, hoor je dat Berton? Frankrijk gaat eindelijk terugslaan. We hebben weer een vloot, we doen iets!'

'Wij?' vraagt Berton nuchter.

Matthis zwijgt ongelukkig. Hij moet opeens denken aan zijn eerste gesprek met Geoffrey over het recht van het ene land om het andere te overvallen. 'Als jullie dat maar konden ...' En Geoffrey had gelijk: prins Charles heeft, zodra hij zich sterk genoeg voelde, een eerste poging tot een tegeninvasie laten doen. Matthis weet zelf niet of hij blij moet zijn met het bericht.

'Ik weet nog meer,' fluistert Geoffrey geheimzinnig, omdat hij het grappig vindt dat zijn nieuwtje zoveel opwinding teweeg brengt bij zijn vrienden. 'Die overval van de Franse vloot op Winchelsea schijnt bedoeld te zijn geweest om jullie koning te bevrijden, met geweld. Maar dat is die zeeschuimers toch mooi niet gelukt! Koning Jean was kort tevoren naar een ander kasteel overgebracht en niemand weet waar.' Dus toch geen plunderinvasie, denkt Matthis opgelucht, alleen een vertwijfelde poging om onze koning vrij te krijgen. En dat kan niemand prins Charles kwalijk nemen, het is zijn vader ... 'Wanneer vertrekken we?' vraagt hij. 'Weet je dat al?'

'Morgen. Morgenochtend breken we op en dan: regelrecht naar Parijs!' juicht Geoffrey. 'O mensen, wat zal ik in de hoofdstad de bloemetjes buiten zetten!'

Berton schudt lachend het hoofd.

'Op Parijs zal jouw koning zijn tanden stukbreken, Geoffrey Chaucer,' voorspelt hij.

'Dat is dan zielig,' giechelt de schildknaap. 'Onze koning heeft al zo'n slecht gebit.'

Hij is werkelijk onverbeterlijk, een dichterlijke kwajongen, met al zijn intelligentie. Matthis en Berton slaan hem schaterend op de schouders. De volgende dag ziet de burgerij van Chalons het Engelse leger wegtrekken en de poorters slaken een zucht van verlichting. In de kerken van de stad galmt het Te Deum, de priesters zenden hun dankgebeden op naar een blauwe hemel met witte wolken. De komst van de lente wordt ook door het gehavende Engelse leger met vreugde begroet. Het zachter wordende weer verhindert echter niet dat er toch nog voortdurend doden vallen onder de verzwakte soldeniers. Buikloop, longontsteking, nekkramp en ongelukken blijven hun tol eisen. Zelfs maarschalk Roger Mortimer, die geduchte krijgsman, is gestorven. Maar nu zijn ze toch weer op mars, nu rukken ze op, naar de hoofdstad nog wel. Reims hield stand, maar Parijs zal boeten voor alle tegenslagen die Edward III deze winter te verwerken kreeg.

Tegen Pasen van het jaar 1360 bereiken de Engelsen de wijken buiten de poorten van de hoofdstad en beginnen het beleg.

Opnieuw ziet Matthis Cuvelier de molens op de wallen onder een lichte hemel. Hij ziet de heuvel van Montmartre, nu bezet door een Engels legerkamp. Koning Edward laat er zijn donderbussen opstellen, maar dan blijkt dat het geschut niet ver genoeg draagt om het Louvre te bombarderen. Matthis beklimt eveneens de heuvel en tuurt naar de stad. De hemel is bewolkt, maar het regent niet en het zicht is vrij helder. Met enige weemoed ziet hij boven de muren de zware torens van de Notre Dame uitsteken, hij kan de kantelen van de Grote Burcht zien en het stenen kantwerk van de Sainte Chapelle. Hij ziet het zilveren lint van de Seine en de zware bastions van het Louvre. Hij is bijna thuis ... Bijna, want tussen hem en al die schitterende bolwerken ligt de zwaar versterkte ringmuur, eens de trots en glorie van de provoost Etienne Marcel. Tussen hem en Parijs liggen de brede grachten, gevoed door water uit de Seine en de Marne. Tussen hem en de Place de Grève liggen de geweldige torens, bemand met alles wat Parijs maar verdedigen kan. En Matthis weet: zo groot kan het Engelse leger niet zijn of van een omsingeling kwam niets terecht: Parijs is te groot in oppervlakte. En er wonen tweehonderdduizend mensen ...

30 De kracht van het Niets

Prins Charles, voor het eerst van zijn jonge leven opgesloten in een belegerde stad, geeft de Parijzenaars het strikte bevel zich onder geen voorwaarde tot een uitval te laten verleiden. De donderbussen van het Louvre laat hij richten op het Engelse kamp en viermaal daags worden ze afgeschoten. Veel schade richten de machtige stenen kogels niet aan, maar ze verhinderen dat de Engelsen aan de zuidkant de stad te dicht kunnen benaderen. Voor uithongering hoeft Parijs dit keer niet te vrezen; de Engelsen hebben minder te eten dan de opeengepakte mensenmassa binnen de muren. Edward, die inziet dat een bestorming van die dikke muren en zware torens geen zin heeft, past zijn oude tactiek toe: hij stuurt de hertog van Lancaster met duizend man naar het zuidwesten om de stad Chartres te gaan innemen. Zijn vloot die de Seine zal moeten opvaren van uit zee zal onderweg 'even' Rouaan overweldigen. Wanneer de grote steden rondom gevallen zijn, zal ook Parijs wel inzien dat het moet capituleren.

De paus, altijd in de weer om de vrede te bewerkstelligen, stuurt een vertegenwoordiger naar prins-regent Charles in Parijs, met het voorstel te gaan onderhandelen met koning Edward. De kroonprins heeft er wel oren naar, koning Edward wil de pauselijke afgezant niet eens ontvangen. Hij is door het dolle heen; hij moet en zal Parijs in zijn bezit krijgen! Als hij de hoofdstad eenmaal bedwongen heeft, kan hij ook het eigenzinnige Reims op de knieën dwingen en zich toch nog laten kronen, zij het een jaar later dan hij had berekend.

Maar ook de omstreken van Parijs zijn kaalgevreten, verwoest, leeg. De nadering van het grote leger heeft de boeren op de vlucht gejaagd met alles wat ze bezitten. Met hun hele hebben en houwen hebben ze bescherming gezocht achter de dikke stadsmuren. De windmolens op de wallen draaien uitdagend in het zicht van de vijand, hun tandwielen knarsen, de molenstenen grommen. De Engelsen zien het watertandend aan, maar ze kunnen er niet bijkomen. De veroverde molens op Montmartre staan stil; Edwards leger heeft niets meer te malen. En de molenaars zijn er bijtijds vandoor gegaan.

Het lijkt wel of de Fransen, dat arme verslagen volk, alle angst voor degeduchte Engelse legers hebben afgelegd. Ultimatums, bedreigingen en schijnbewegingen worden niet beantwoord. De Parijzenaars gaan niet in op de talrijke uitnodigingen om slag te komen leveren, ze laten zich niet tot een uitval verlokken, evenmin echter tonen ze zich bang of geïntimideerd. Ze bewaken de wallen, laten hun donderbussen vuren, ze geven geen krimp. De stenen die de Engelsen over de muren slingeren komen de volgende dag weer terug; in Parijs hebben ze ook katapulten, blijden en werptuigen.

En waar blijft de Engelse vloot, die de Seine zou komen opvaren, die Rouaan zou verpletteren en die Parijs in de tang zou nemen? Van dat mooie plan komt ook weer niets terecht; prins-regent Charles blijkt werkelijk over een flinke zeemacht te beschikken. De Engelse schepen worden nog voor de monding van de rivier opgevangen en teruggejaagd. Het heeft er alle schijn van dat er een vloek rust op elke Engelse onderneming van dit jaar.

Koning Edward raadpleegt zijn sterrenwichelaars.

'Hoe komt het dat we zoveel pech hebben?' is de vraag die zij voor hem moeten beantwoorden. Edward roept zijn zonen en onderbevelhebbers bijeen om dat antwoord te horen. Prins Lionel laat zich daarbij door zijn lievelingsschildknaap Geoffrey Chaucer vergezellen. Na veel poespas en geheimzinnigdoenerij luidt het oordeel van de wichelaars: 'Sire, er rust een vloek op dit leger. Vijandige krachten werken u tegen. Tussen uw manschappen of uw gevangenen moet een tovenaar schuilen, die ongeluk brengt over uw hoofd en over dat van uw getrouwen.'

'Wie is het?' dondert Edward.

Geoffrey Chaucer begint opeens hard te lachen. Hij schrikt er zelf van, kan zijn vrolijkheid echter niet inhouden. Woedend wendt de koning zich om en brult hem toe: 'Lach jij deze wijze mannen uit, knaap?'

Geoffrey buigt nederig, maar nog altijd schokkend van pret, het hoofd. 'Sire, vergeef mij,' prevelt hij eerbiedig. 'Ik kan er niets aan doen. Ik ... ik moet zo lachen om dat verhaal over die ene tovenaar. Weet u, vijftien miljoen Fransen hebben dit leger vervloekt. Ik zou zo denken, dat dat voldoende is om ongeluk en tegenslag over ons uit te roepen.' Edward wil niet meer naar de stem van het gezonde verstand luisteren. Alle redelijkheid heeft hem verlaten. Woedend jaagt hij de schildknaap zijn paviljoen uit en Geoffrey Chaucer gaat dan maar zijn troost zoeken bij zijn goede vriend Matthis.

Matthis Cuvelier kan hem verhalen vertellen over dat onbereikbare Parijs. Nu het er naar begint uit te zien dat Geoffrey inderdaad nooit een voet binnen de Porte Saint Antoine zal zetten, wil hij nog eens uit de tweede hand horen hoe de Notre Dame eruitziet, hoe de Place de Grève uitkijkt op de Seinekade, hij wil horen over de drukte in De Hallen en over de taveernen rond de Sorbonne.

Maar hij vindt alleen Marie-Claire in de huifkar. Berton en Matthis zijn door George opgetrommeld om de ontevreden manschappen met hun muziek wat afleiding te bezorgen.

Marie-Claire zit ineengedoken naast een bundeltje, waarin Geoffrey opeens kleine Robert herkent. 'Wat is er met hem?'

'Ssst ... hij slaapt geloof ik.' Marie-Claire wendt hem haar ongeruste gezicht toe. 'Ik weet niet wat hij mankeert, Geoffrey. Hij wil opeens niet meer eten en hij gloeit van de koorts.'

Haar mondhoeken trillen. Geoffrey Chaucer moet plotseling aan zijn eigen moeder denken, met de vrolijke appelwangen en fris als de ochtendstond. Marie-Claire heeft gedurende de harde winter veel van haar natuurlijke fleurigheid verloren. Haar japon is vuil en haveloos, haar haar is dof en ze is mager geworden, zoals iedereen in het Engelse leger. Maar dat ze eens een mooie, levendige vrouw is geweest kan de schildknaap wel zien. Hij knielt naast het kind en legt zijn hand op het hete hoofdje.

'Denk je dat het ernstig is?' vraagt Marie-Claire angstig. Geoffrey weet niet wat hij moet antwoorden. Hoeveel soldaten heeft koning Edward deze winter verloren, aan ziekten, aan ongelukken? Duizenden ... Dat nu een klein kind aan de ontberingen dreigt te bezwijken is zo vreemd niet. Maar Geoffrey Chaucer heeft niet de moed dat tegen Marie-Claire te zeggen.

'Ik ... ik zal de lijfarts van prins Lionel vragen om even naar Robert te komen kijken,' belooft hij. Marie-Claire klaart meteen op. 'Als je dat wilt doen ...'

Geoffrey houdt zijn belofte. Twee uur later buigt een statige, in het zwart geklede man zich over het zieke kind, zonder het al te dicht te naderen, zonder het met één vinger aan te raken.

'Koorts,' constateert hij, maar dat weet Marie-Claire ook.

'Er zijn veel zieken in het kamp,' vervolgt de dokter en dat is evenmin nieuws.

'Kleine kinderen zijn vatbaar.'

Marie-Claire blijft knikken, hopend op eindelijk een verlossend woord, op een wonder.

Aan zijn gordel heeft de arts een leren tas. Die opent hij en hij neemter een aantal kruiden uit.

'Papaverbollen en kruizemuntthee,' zegt hij afgemeten. 'Trek ze af en geef het jongetje elke vier uur een scheutje. Dat zal hem rustig maken en de koorts doen dalen.'

'Dank u, edele heer,' fluistert Marie-Claire dankbaar.

'Het zal ook goed zijn voor het kind als het elk uur een kroes melkdrinkt.'

'Hoe kom ik in godsnaam aan melk?' vraagt Marie-Claire opstandig. Het is echter niet de taak van een prinselijke lijfarts om een koe te vangen. Waardig richt de geleerde zich op. 'Meer kan ik niet voor u doen,' zegt hij kil en dan gaat hij weg. Marie-Claire komt onmiddellijk in actie. Het kruidenaftreksel doet de kleuter inderdaad in slaap vallen, maar omdat zij een onbeperkt vertrouwen heeft in de medische wetenschap en dus melk wil hebben voor haar zieke pleegkind, roept zij Matthis en draagt hem op even op het kleintje te passen. Dan rent ze naar de tent van De Eeuwig Verliefde. Sedert hun vertrek uit Bourgondië heeft Marie-Claire zich nauwelijks meer met Jake de Wyn bemoeid. En Jake de Wyn vroeg ook nauwelijks naar haar. Maar nu heeft ze hem nodig.

Ze vindt De Eeuwig Verliefde zittend op een veldstoeltje en hij schijnt hevig te schrikken wanneer ze zijn heiligdom komt binnenstormen. 'Seigneur, ik moet u dringend spreken.'

Het verbaast haar, dat hij er zo somber uitziet. Broedend kijkt hij haar aan. Begint de eindeloze veldtocht en het gebrek aan succes ook op zijn zenuwen te werken? Waarom laat hij koning Edward dan niet in de steek? Het is niets voor Jake de Wyn om zijn lot te verbinden aan een duidelijke mislukking ... 'Spreek,' zegt hij zacht. Marie-Claire haalt diep adem.

'Seigneur, mijn kind is ziek. De lijfarts van prins Lionel is even naar hem komen kijken en schrijft een melkkuur voor. Ik weet niet hoe ik aan melk moet komen in dit vervloekte legerkamp. Ik eis dat u mij met kleine Robert naar Parijs laat gaan.' De Eeuwig Verliefde haalt moe de schouders op.

'Laat het kind sterven,' zegt hij dof, 'er sterven er elke dag tientallen.'

'Seigneur, het is mijn enige zoon!' Marie-Claire's ogen vlammen gevaarlijk. 'Dit is geen leven voor een kind,' zegt ze fel. 'Ik eis niets voor mijzelf, ik eis de vrijheid en een kans op genezing op voor mijn zoon die u nooit iets heeft misdaan.'

'Ziek, ziek, ik hoor niets anders dan van ziekte,' stuift de plunderkapitein op, plotseling razend. Dan zakt hij terug op het stoeltje en verbergt het hoofd in de handen. 'Marianne ...' mompelt hij gesmoord. Marie-Claire's mond valt open. Ook met Jake De Wyns 'slotvrouwe' heeft ze zich sedert weken nauwelijks beziggehouden. 'Wat...' prevelt ze geschrokken.

'Ziek!' schreeuwt De Eeuwig Verliefde haar toe. Marie-Claire ziet eensklaps hoe wanhopig hij is.

'Zal ik de arts vragen of hij ook ...?' begint ze, maar de man kijkt weer naar haar op met zoveel vertwijfeling in zijn blik dat haar adem stokt. Mijn God, schiet het door haar heen, hij houdt van haar! Hij houdt van een geroofd boerenmeisje dat hij nooit zal willen trouwen en dat voor hem niets was dan een stuk speelgoed, een aardigheidje voor de vrije tijd. Nu heeft hij ontdekt dat hij haar liefheeft ... Voor het eerst in al die maanden ziet ze De Eeuwig Verliefde zonder masker, zonder nagemaakt heldendom.

Maar wat kan haar Jake de Wyn schelen of zelfs de ongelukkige Marianne? Ze vecht voor het leven van haar eigen pleegkind. Ze buigt een knie, grijpt naar de slap neerhangende handen van de man. 'Seigneur De Wyn,' fluistert ze, 'ik denk dat God u wil straffen, omdat u ons zonder geldige reden zolang gevangen hebt gehouden.' Ze is ontzet over haar eigen wreedheid, maar ze duwt haar medelijden met hem weg. Haar oude sympathie voor De Eeuwig Verliefde, voor de man die zo graag iets wil zijn: dichter, romanheld, krijgsman en struikrover, dreigt haar te verstikken. Ze wil niet zwak worden en terwijl ze met geweld haar gevoelens onderdrukt, vervolgt ze meedogenloos: 'Als u ons de vrijheid teruggeeft, zal vrouwe Marianne herstellen.' Met een woeste ruk maakt Jake de Wyn zijn handen vrij en wijst naar de voorhang die de tent in tweeën deelt. 'Ga kijken,' snauwt hij, 'en durf dat dan nog eens te zeggen!' Marie-Claire, onthutst en geschrokken, gehoorzaamt. Ze staat op, slaat het gordijn opzij en dan ziet ze Marianne op een veldbed liggen. Simone, de kokkin is met het meisje bezig. Marianne ziet doodsbleek, de ogen zijn gesloten. Zodra Simone de vrouw in het oog krijgt, houdt ze een vinger tegen de lippen.

Aarzelend laat Marie-Claire het gordijn achter zich neervallen en knielt naast het bed.

'Wat is het?' vraagt ze zacht. Simone schudt treurig het hoofd.

'Ze blijft maar bloeden,' fluistert ze. Marie-Claire begrijpt het niet. Ze ziet ook, dat het hopeloos is. Marianne zal haar leven verliezen in een mislukt kraambed. Arme Marianne - ze is nog zo jong. En eigenlijk was ze ook erg lief ...

Met gebogen hoofd verlaat Marie-Claire de tent, zonder om te kijken naar de verdrietige, ineengedoken figuur van De Eeuwig Verliefde. Maar eenmaal buiten gekomen overvalt haar opnieuw de angst voor Robert en zijn koortsaanval. Tezamen met vijftien miljoen Fransen, zoals Geoffrey het uitdrukte, heeft ze het leger van Edward III vervloekt en het begint er steeds meer op te lijken dat haar gebed wordt verhoord. Frankrijk bukt niet, de verschroeide Franse aarde is bezig Edwards geweldige krijgsmacht te vernietigen, met niets ... Maar dezelfde geheimzinnige kracht die het Engelse leger fataal dreigt te worden, dezelfde vloek die op de invallers rust, treft ook de onschuldigen. Marianne, die leegbloedt na een kortstondig bestaan van geleende glorie. Kleine Robert, die met zijn opgewekte aanwezigheid Marie-Claire's kinderloosheid moest vullen ... Ze huivert in de koele lentewind. Altijd heeft ze het leven weten te bedwingen en naar haar hand weten te zetten. Zal ditmaal het noodlot sterker zijn dan zij? Zoals het sterker bleek dan De Eeuwig Verliefde en alle aardse machten bijeen?

Marie-Claire kan alleen nog maar bidden. Nederig, onderworpen, eindelijk overwonnen. Het is een totaal nieuwe ervaring voor haar. Die nacht sterft Marianne en ze wordt begraven aan de voet van Montmartre. Jake de Wyn, voor één keer een gewoon mens met verdriet, sluit zich op in zijn tent en laat niemand toe, zelfs zijn sergeant George niet. Deze rauwe bonk van een kerel zoekt dan maar troost in zijn huifkar. Misschien omdat hij meent een oogje te moeten houden op de trouvères, misschien omdat hij toch ook van zijn stuk is gebracht door de plotselinge dood van de 'slotvrouwe'.

'Ze was een lief deerntje, God hebbe haar ziel,' gromt hij onder zijn rode snor. Even kijkt hij naar kleine Robert, die slaapt in een hoekje van de wagen. Nu de kleuter hem niet de hele dag naloopt, mist hij ook dat pretje. 'Hoe gaat het met hem?' vraagt hij brommerig. 'Beter,' zegt Marie-Claire. Ze luistert met een schuin hoofd naar het klokgebeier in de verte. Het is Paasmorgen, alle torens van Parijs zingen de boodschap van de Opstanding uit. 'Als ik hem maar melk kon geven ...' prevelt ze treurig.

'Melk is nog zeldzamer dan wijn,' snuift George. 'En de overwinningen liggen ook niet meer voor het grijpen ... Niks gaat nog zoals het gaan moet. Wat doen we hier voor Parijs? Die vermaledijde burgers lachen om ons. Chartres wil ook al niet capituleren, het wordt tijd dat wij de hertog van Lancaster te hulp komen. Met alles wat we nog hebben, aan manschappen en materiaal.'

'Chartres?' vraagt Berton verwonderd. 'Gaan we al weer opbreken? We zijn hier net!'

'Het Is toch allemaal hopeloos,' zegt de sergeant ontmoedigd. 'Pech en tegenslag en narigheid - niks gedaan. Wie niet ziek is loopt te blaffen van de honger. Wie geen honger heeft en gezond is, kan niet slapen van de zorgen. Het loopt af mensen, het loopt af. Let maar op mijn woorden, koning Edward wil terug naar Engeland. Van zijn hele veldtocht is geen bliksem terechtgekomen - dit vervloekte land laat zich niet veroveren. Het laat zich verslaan, en leegplunderen en in brand steken - daar ben ik al twintig jaar mee bezig en nog is het eind ervan niet te zien. Maar dit land laat zich niet veroveren. Ik begrijp het niet. Ik ben maar een eenvoudige krijgsknecht. We hebben gewonnen, al drieëntwintig jaar winnen we ... en nóg hebben we niks bereikt en voelen we ons als geslagen honden. Kan iemand mij uitleggen waardoor dat komt?' Niemand doet enige moeite het hem uit te leggen en George vervalt in een somber stilzwijgen. Zijn woorden en houding zijn karakteristiek voor wat er leeft onder de soldaten: apathie, doffe berusting, het gevoel van een grote, onbegrijpelijke mislukking.

Matthis Cuvelier zit zwijgend naar de sergeant te kijken. Hij voelt het diep in zich weer groeien: 'ik ben de eeuwige toeschouwer'. Drie maanden geleden wilde hij, met wanhoop in zijn hart maar zeer geboeid door het idee, Frankrijk te gronde zien gaan. Maar wat er nu te gronde gaat is niet zijn vaderland, niet het oude koninkrijk van Charlemagne. Het is het gigantische Engelse leger dat zo hoopvol uit Calais vertrok. Het wordt verslagen door iets onnoembaars, door lege velden en verlaten dorpen, door afwezige boeren en onzichtbare poorters - kortom: door niets.

'Weer opbreken?' hoort hij Marie-Claire uitroepen. 'Maar dat is vreselijk! Het ging juist iets beter met Robert.'

Matthis staat op en springt de wagen uit. Hij kan het opeens niet meer verdragen. Wat worden vrouwen bekrompen als ze de zorg voor een klein kind hebben, denkt hij. Ziet Marie-Claire dan niet wat er gebeurt? Welk een zeldzaam, fascinerend noodlot zich onweerstaanbaar aan het voltrekken is? De Engelsen zijn bezig een oorlog te verliezen! En zij ... zij zeurt over een ziek kleutertje!

Twee nachten later, na nog een aantal schijnbewegingen die de Parijzenaars in verwarring moeten brengen, laat Edward III zijn kampementen opbreken en hij verdwijnt met zijn leger in zuidwestelijke richting, naar Chartres. De zoveelste mislukking tegemoet?

Maar eindelijk schijnt dan toch de zon! De bomen lopen uit, de ruïnes beginnen weer te bloeien, de trekvogels keren terug. Nu zal het spoedig gedaan zijn met de honger en de eeuwige modder. Nu hoeven de soldaten niet langer dag na dag in drijfnatte kleren rond te baggeren door stinkende viezigheid, of 's avonds naast smeulende vuren vergeefs wat warmte te zoeken. Het kwade seizoen is voorbij, de verkoudheden zullen verdwijnen en onder de muren van Chartres zullen ze hun moed mogen bewijzen. Nu ja ... moed!

Veel lust in vechten hebben de Engelsen niet meer. Maar misschien zal de stad Chartres schrikken bij het zien van de overmacht. Of de burgers van Chartres werkelijk schrikken als Edward III naast de reeds aanwezige hertog van Lancaster zijn tenten opslaat, komen de Engelsen nooit te weten. Chartres houdt zich dood, als een egel die in gevaar verkeert. Badend in het zonlicht ligt de stad onbeweeglijk af te wachten, omgeven door muren en torens, de bruggen opgetrokken, de poorten gesloten.

Matthis Cuvelier dwaalt met zijn vriend Geoffrey Chaucer door het kampement, hopend iets eetbaars te kunnen wegpikken. Dan komen de twee jongemannen plotseling tegenover een hoge edelman te staan, die fier in het zadel zit en onderzoekend op hen neerkijkt; de hertog van Lancaster.

'Geoffrey Chaucer,' vraagt de hertog streng, 'wie heb je daar bij je?'

'Een vriend, sire,' antwoordt de schildknaap snel. Met alle leden van de koninklijke familie kan hij goed overweg en verlegen is hij niet. Hij glimlacht de hertog zonnig toe.

Maar Matthis is zich een ongeluk geschrokken en durft nauwelijks op tekijken. Henri van Lancaster stijgt af en bekijkt hem eens goed.

'Maar dat is de heraut van Du Guesclin!' roept hij dan. Matthis krimpt ineen, Geoffrey begrijpt er niets van en staart verwonderd van de een naar de ander. 'De heraut van wie?' herhaalt hij onthutst.

Wanhopig zoekt Matthis naar een uitweg. Hij maakt een diepe buiging, neemt zijn baret af, schuifelt met de voeten over de vuile grond.

'Sire,' stamelt hij, 'u moet zich vergissen. Ik vrees dat u mij voor mijn broer aanziet.'

'Heeft de heraut van Du Guesclin een broer? Dat is toch niet mogelijk.' De hertog herinnert zich het wonderlijke verhaal over het kind dat door kermisklanten was gestolen; het kind dat de mooiste stem van Frankrijk zou krijgen. Hij gelooft nog altijd in die legende. Maar hoe komt die wonderjongen, de trouwe schaduw van Du Guesclin nu opeens in een Engels oorlogskamp opduiken?

'Matthis Cuvelier is krijgsgevangene sire,' zegt Geoffrey. 'Al heel lang.'

'Matthis Cuvelier! Ja, dat is inderdaad de naam van de beroemde heraut van Du Guesclin. Spreek op man, hoe kon jij, dienaar van zo'n meester, in onze handen vallen?'

'Ik verrichtte koeriersdiensten,' antwoordt Matthis zwetend, 'en toen liep ik tegen ridder Jake de Wyn op ...'

'Is dat lang geleden?'

'Bijna zestien maanden sire.' Matthis durft niet meer te liegen, de scherpe ogen van de hertog branden door hem heen.

'Zestien maanden! Dat begrijp ik niet. Waarom koopt Du Guesclin zijn heraut niet vrij?'

Matthis antwoordt niet meer. Het moest een keer gebeuren dat hij in dit geweldige leger iemand zou ontmoeten die hem kon herkennen. Maar dat dit nu juist de hertog van Lancaster moest zijn ... Henri van Lancaster kijkt nog altijd onderzoekend naar Matthis. Boze herinneringen komen bij hem boven: herinneringen aan vlammende torens, terwijl een jonge heraut op de weergangen van Rennes de uitvallers signalen gaf met zijn trompet; de herinnering aan een diner voor Du Guesclin, dat werd bijgewoond door deze knaap, die zo heerlijk kon zingen en zijn vreugde niet kon onderdrukken toen Du Guesclin weigerde zijn eer te verkopen voor een graventitel...

'Spreek op knaap! Heeft ridder De Wyn geen losprijs op je hoofd gesteld?'

'Dat... dat weet ik niet sire,' hapert Matthis.

'Je weet het niet! Kan het je niet schelen dat je een gevangene bent? Verlang je er niet naar terug te keren naar Bretagne?'

'Ja sire ...'

'Je hebt me voorgelogen, Matthis Cuvelier! Je hebt helemaal geen broer. Ik vermoed dat je ook tegen ridder De Wyn gelogen hebt en dat hij niet eens weet wie je bent. Schande!'

Wel ja, denkt Matthis nijdig. Geef me maar een standje omdat ik het ongeluk had gevangen te worden.

De hertog snuift minachtend. Hij vindt dat hij zich nu lang genoeg bezig heeft gehouden met een leugenachtige heraut en vol verachting wendt hij zich af. Matthis zou hem graag een schop onder zijn vergulde achterste hebben gegeven, maar hij weet dat hem zo iets de kop zou kosten. Verslagen druipt hij af, Geoffrey rent hem na.

'Ik kon niet weten dat ik je in moeilijkheden zou brengen door je naam te noemen,' verontschuldigt hij zich. 'Waarom heb je me nooit verteld dat je een beroemdheid bent?'

'Ik was het zelf bijna vergeten,' bromt Matthis ongelukkig. 'Jouw mooie hertog gaat nu natuurlijk spoorslags De Eeuwig Verliefde inlichten en die vervloekte bandiet zal een prijs op mijn hoofd stellen, die er niet omliegt. En ik bezit geen sou.'

'Denk je niet dat Bertrand du Guesclin je vrijkoopt? Als je toch zijn heraut bent...'

'Dat is het nu juist. Ik ben dat niet meer ... Ik ... ik ... Eens was Bertrand du Guesclin mijn beste vriend, hij zou alles voor me gedaan hebben. Maar ik liet hem in de steek, ik liet me in Parijs in verleiding brengen om een revolutie te maken en ... Bertrand is niet gek, die gaat geen losprijs betalen voor een ontrouwe heraut.'

'Dat is echt iets voor jou hè?' prevelt Geoffrey meelevend. 'Jij laat je altijd in zaken meeslepen waarmee je niets te maken hebt, alleen uit nieuwsgierigheid. Je wilt alles zien en beleven en overal met je neus bijstaan, maar als je er door in moeilijkheden komt begin je te tobben. Kop op joh, we vinden er wel iets op!'

'Jij begrijpt meer van mij dan ik zelf,' klaagt Matthis. En die opmerking brengt Geoffrey Chaucer weer aan het grinniken.

Jake de Wyn is het verlies van zijn geliefde Marianne nog niet te boven. Voor het eerst in zijn leven is twijfel zijn hart binnengeslopen. Wat doet hij hier in een stervend leger, rondtrekkend door een stervend land? Koning Edward betaalt hem goed - alleen daarom is de plunderkapitein zijn koning gevolgd. Maar wat is nu zijn toekomst? Gewoontegetrouw zoekt De Eeuwig Verliefde een uitweg voor zijn moeilijkheden in de fantasie. In zijn verbeelding probeert hij zichzelf weer te zien als de tragische held in een ridderepos. In die fantasie is Marianne uitgegroeid tot een prinses van verblindende schoonheid, wreedaardig om het leven gebracht door een jaloerse medeminnaar. Maar op de een of andere manier kan De Eeuwig Verliefde de energie niet meer opbrengen om zelf in die verbeeldingswereld te geloven; ze dooft uit, verpletterd onder de harde werkelijkheid.

Hoezeer hij ook zijn best doet, het lukt hem niet om in Marianne iets anders te zien dan een onnozel boerenmeisje. En ze stierf niet aan een romantische, hoogverheven bevlieging, ze ging gewoon dood aan een ordinair vrouwenkwaaltje, zoals zovele boerendeernen. Die telkens doorbrekende eerlijkheid tegenover zichzelf is voor De Eeuwig Verliefde een grotere kwelling dan het feit dat hij in deze winter de helft van zijn oude compagnie verloor ...

Maar dan komt, als reddende engel, de hertog van Lancaster hem vertellen dat de jonge trouvère Matthis Cuvelier niet zo'n onbelangrijk persoontje is als Jake de Wyn heeft gedacht. Hij is niemand minder dan de befaamde heraut van Du Guesclin.

Jake de Wyn ziet meteen - in gedachten - een berg goudstukken schitteren. Hij ziet een kans om Du Guesclin, die eeuwige tegenstander van Robert Knolles, een rib uit het lijf te trekken. Dat alles doet Jake de Wyn opveren. Hij laat Matthis Cuvelier bij zich roepen en overlaadt hem met verwijten.

'Jij bent beroemd en dat heb ik nooit geweten. Vervloekt, wat een ellendige huichelaar ben je toch. Ik had een jaar geleden al duizend florijnen voor je kunnen eisen, want zoveel zul je heus wel waard zijn. Nu ga ik tweeduizend vragen - neen, drieduizend!'

Matthis laat de storm over zich heengaan. De bitterheid stijgt hem naar de keel. Is hij nog niet genoeg vernederd in al de maanden dat hij Jake's hoon moest verdragen? Moet dit er nu ook nog bijkomen? Natuurlijk zal Bertrand du Guesclin niet betalen ... hij zal niets meer van Matthis willen weten. En gelijk heeft hij! Jake de Wyn zal de teleurstelling hierover botvieren op het hoofd van Matthis Cuvelier, de zingende domkop. Hij zal hem honen, uitlachen, hem dieper dan ooit zijn minachting laten voelen ...

Veracht worden door Jake de Wyn is vernederend maar niet ondraaglijk. Veracht worden door Du Guesclin ... Matthis gelooft niet dat hij die gedachte zal kunnen verdragen. Bertrands vriendschap verliezen is erger dan doodgaan ...

Het laatste restje zelfvertrouwen sijpelt langzaam uit Matthis weg. Hij is moe, hij mist zelfs de energie om De Eeuwig Verliefde te haten. Jake de Wyn raast nog een poosje door, ziet dan dat hij de jongeman met zijn woorden niet eens bereikt. Matthis heeft zich teruggetrokken in zichzelf, geeft geen antwoord.

'Wat is dat met jou?' roept De Eeuwig Verliefde opeens. 'Ga jij ook al kapot? Je kunt je toch wel verweren? Hé, ik spreek tegen je!' Matthis zwijgt koppig.

'Ik begrijp het,' zegt De Eeuwig Verliefde, plotseling kalm en bijna opgelucht. 'Jij was verliefd op vrouwe Marianne nietwaar? Haar dood heeft je uit je evenwicht gebracht. Je vereerde haar in stilte, je aanbad haar op een afstand, ze had je verblind met haar schoonheid en je hart gebroken met haar afwijzing. Ze verkoos mij, De Eeuwig Verliefde! Spreek me niet tegen, Matthis Cuvelier, je lijdt, het verdriet staat op je gezicht te lezen. Ga weg, ga uit mijn ogen. Ik alleen heb het recht om over vrouwe Marianne te treuren!'

De plunderende ridder is weer romanheld, rouwend om een dode geliefde, toch verheugd dat zijn rivaal het ook niet gemakkelijk heeft. Matthis doorziet hem, zoals hij alle spelletjes van Jake de Wyn doorzag, maar het kan hem niet meer schelen. Een paar maanden geleden zou hij zich kostelijk hebben geamuseerd met de fantasiewereld van De EeuwigVerliefde, nu laat die hem koud. Hij heeft honger. Hij is de oorlog meer dan beu.

Zwijgend loopt hij de tent uit.

Maar de maat is nog niet vol, ook al heeft Matthis het gevoel dat er niets meer bij kan. Voor de huifkar vindt hij een hevig opgewonden groepje mensen, Geoffrey Chaucer staat er stralend bij.

'Matthis!' gilt Marie-Claire, zodra ze de jongeman in het oog krijgt. 'Matthis, er is een wonder gebeurd! Geoffrey heeft ons zojuist een vrijgeleide gebracht. Op bevel van koning Edward moet Jake de Wyn ons vrijlaten! Berton, mij en kleine Robert.'

Matthis Cuvelier staat onbeweeglijk, er brandt een vraag op zijn lippen die hij niet durft uit te spreken. Geoffrey ziet het en slaat een arm om zijn schouders.

'Jij niet vriend ... hoezeer het me ook spijt. Dat lukte me niet. Ik heb koning Edward wijsgemaakt dat het kind aan een besmettelijke ziekte leed - daarom mogen ze gaan. Maar jij ... Heus, ik heb mijn best gedaan, ik heb gepleit en gesmeekt... Maar nu de hertog van Lancaster heeft ontdekt wie je bent en Jake de Wyn een hoge prijs op je vrijheid heeft gesteld, viel er voor jou niets te versieren. Jij bent oorlogsbuit, jij bent geld waard ...'

'Ja,' zegt Matthis toonloos. 'Dat denken ze ...' Marie-Claire legt haar hand op zijn gebogen hoofd. 'Houd moed Matthis. Berton en ik gaan morgenochtend vroeg naar Chartres. Zodra we onderdak en verzorging voor kleine Robert hebben gevonden, zullen we al onze oude vrienden in de stad bezoeken en proberen geld bijeen te krijgen voor je losprijs. Vertrouw op ons, mijn zoon. Eenmaal in vrijheid zullen we niet rusten voor we jou ook vrijgekocht hebben.'

'Het is goed,' prevelt Matthis. Hij voelt ook Bertons hand op zijn schouder rusten. Dan ontwaakt zijn oude strijdlust weer. Hij heft het hoofd op en zegt zacht: 'Vrienden, maak je over mij niet ongerust. Zodra jullie in veiligheid zijn kan ik immers vluchten? Zolang Jake de Wyn kleine Robert als gijzelaar beschouwde kon ik dat niet. Maar als jullie buiten het bereik van zijn arm zijn - nou, reken maar dat ik er dan vandoor ga!'

'Dat is tegen de erecode,' merkt Geoffrey Chaucer op. 'Er staat nu een prijs op je hoofd. Vluchten terwijl er een losprijs voor je geëist wordt is ...'

'... dat kost je je eer,' knikt Berton. 'Praat me er niet van, ik weet er alles van.'

'Wat heb ik te verliezen?' mompelt Matthis. Hij weet dat Geoffrey en Berton gelijk hebben, dat hij wéér zijn toekomst zal vergooien als hij er vandoor gaat. Maar hij is het beu. Zestien maanden onvrijheid, voortdurend in het oog gehouden worden, de spotternijen van De Eeuwig Verliefde moeten verdragen is genoeg voor een heel mensenleven, meent Matthis. Hij richt zich op.

'Doe geen moeite vrienden,' zegt hij helder. 'Mijn eer is al even weinig waard als mijn leven. Ik ... ik red me wel. Hoe dan ook!'

Berton zegt niets meer, hij omhelst Matthis en klopt hem op de schouder.

Marie-Claire, met tranen in de ogen, kust hem op de wang.

'Ik zal God bidden dat we elkaar spoedig terugzien Matthis,' fluistert zehem toe. 'Wat er ook gebeurt - op ons zul je altijd kunnen rekenen.'

31 Zwarte Maandag

De ochtend breekt stralend aan en niets doet de komende ramp vermoeden. Chartres ligt met haar talloze torens en dikke muren te glanzen in het vroege zonlicht. Uit vele schoorstenen stijgt dunne rook op, de inwoners koken hun ochtendpap. Op de weergangen lopen de schildwachten, uiterst waakzaam; ze verliezen de Engelse kampementen geen moment uit het oog. De bedrijvigheid daar vertrouwen ze niet. Toch is er voor de burgers van Chartres niets aan de hand. De toenemende ontevredenheid in zijn geslonken leger, de telkens oplaaiende muiterij heeft Edward III doen besluiten om ook dit beleg op te heffen. Hij verlangt naar huis, naar Londen. In Engeland zit nog altijd koning Jean - zijn grootste troef in het politieke spel. Edward neemt zich voor koning Jean onder zware druk te zetten en door te drijven dat het verworpen vredesverdrag alsnog wordt erkend. Hij geeft bevel snel op te breken. Matthis Cuvelier staat met een onverschillig gezicht tegen de huifkar te leunen en ziet toe hoe Berton de Fleur en Jake de Wyn ruzie maken. 'Hoor eens,' schreeuwt De Eeuwig Verliefde, 'ik heb je een paard gegeven om naar Chartres te gaan en dat dier kun je houden. De huifkar en alles wat er in zit hou ik. Beschouw dat maar als je losprijs.'

'Ik denk er niet aan,' raast Berton. 'Die wagen is mijn eigendom en ik ...'

Marie-Claire trekt hem aan de mouw.

'Laat hem, Berton,' zegt ze dringend. 'Geef hem je wagen, je manuscripten, je kisten en beddegoed. Ik wil weg. Ik kan geen minuut meer wachten ...'

'In godsnaam dan.'

Marie-Claire heeft het kind in een warme doek gewikkeld en draagt het zelf. Ze kust Matthis tot afscheid, ze wuift hartelijk naar Geoffrey Chaucer die, al opgestegen, op een afstandje haar vrijlating aanziet. Berton springt in het zadel, Matthis helpt haar op het paard en dan rijden ze het kamp uit. Matthis kijkt hen na.

'Tot over een paar dagen,' mompelt hij verbeten. 'Jake zal me nu niet meer kunnen vasthouden.'

Hij krijgt een duw in de rug en wordt opgejaagd. Inpakken, wegwezen!

Koning Edward wil zo snel mogelijk de kust bereiken! Schijnbaar gewillig helpt Matthis de huifkar inladen en een paard ervoor spannen. Dat de oude houwdegen George naast hem komt zitten omdat zijn eigen paard de vorige dag aan koliek is gecrepeerd, kan Matthis niet schelen. Voor deze dag om is, zal ook hij vrij zijn. Hoe hij het moet aanpakken weet hij nog niet, maar het zal hem lukken! Hij neemt de teugels op, klakt met de tong. Voorwaarts!

De lange, lange legertrein van ruiters en wagens zet zich in beweging; Matthis, in de huifkar, de teugels in de hand schommelt mee, nu en dan even een blik werpend op de sergeant naast hem. Hij grinnikt verstolen. Aan de bewaking van die grimmige ijzervreter zal hij wel weten te ontkomen ... dat is toch maar een domkop en hij zit nu al half te slapen ...

Berton de Fleur en Marie-Claire rijden in de richting van de stad. Ze zijn zo gelukkig dat het hun nauwelijks opvalt dat de zon is verdwenen. Het is niet koud, maar de heerlijk aangebroken lenteochtend heeft iets dreigends gekregen. De hemel wordt loodkleurig, ofschoon er geen wolkje te zien is. Over de aarde valt een grauw licht dat alle kleuren uitwist. In Chartres is inmiddels de opwinding ten top gestegen. De wachters in de torens hebben het al gezien: De Engelsen trekken weg! Het goede nieuws vliegt door de straten, maar de bruggen blijven voorlopig nog omhoog, de poorten blijven gesloten. Chartres moet er eerst zeker van zijn dat het gevaar werkelijk verdwijnt. Je weet het nooit met die sluwe Engelsen, ze zijn sterk in het verzinnen van schijnbewegingen en listen. De nadering van een paard met twee berijders vervult de schildwachten dan ook met het nodige wantrouwen. Berton zwaait met zijn document, roept iets geruststellends omhoog. Marie-Claire toont smekend het bundeltje in haar armen, met het zieke kind. Dan pas valt het hun op, dat er iets met het licht is gebeurd, dat er een vreemde loodkleurige dreiging over de wereld hangt.

'Ik hoop dat ze ons snel binnenlaten,' mompelt Berton. 'Het ziet er naar uit dat we onweer krijgen.'

Ver achter zich horen ze de trompetsignalen van het Engelse leger dat zich snel verwijdert. Berton begint weer te schreeuwen, zwaait met de armen, beantwoordt over de brede gracht heen de vragen die op hem worden afgevuurd. Een bliksemflits schiet door de nu bijna zwarte lucht. Eindelijk - na bijna een uur wachten - mogen ze de stad binnen. De brug wordt neergelaten, een zijdeurtje in de brede poort gaat voor hen open. Het is de hoogste tijd, reeds beginnen dikke regendruppels te vallen, de hemel is zwart geworden, in de verte rommelt het. Instinctief rijden ze naar het centrum van de stad, in de richting van de kathedraal. Ze willen in de kerk de bui afwachten en daarna snel op zoek gaan naar onderdak en hulp. Kleine Robert blootstellen aan een zware donderbui is hun te riskant.

Op het plein voor de kathedraal stijgen ze af, Berton bindt het paard aan een paaltje.

'Zodra de onweersbui voorbij is, gaan we naar het huis van Jacques Coquille,' stelt hij voor. 'Die kent ons nog wel van vroeger. Hij en zijn vrouw zijn hartelijke mensen, ze zullen ons zeker willen helpen.'

'Kunnen we niet meteen ...' begint Marie-Claire, maar dan veegt een keiharde windstoot over het plein en werpt haar bijna omver. Marie-Claire schrikt, drukt het kind tegen de borst en holt de trappen van de kerk op. Ze verdwijnt in het voorportaal, Berton volgt haar haastig. Roetzwart is de hemel nu. Voorbijgangers kijken angstig omhoog en beginnen eveneens te rennen. Felle bliksemschichten doorklieven de loodzware lucht. Achter zich horen de trouvères een vreemd suizen en rommelen, dan zijn ze binnen.

Op hetzelfde ogenblik breekt de storm los. De regen dondert neer, wie zich nog buiten bevindt wordt van de voet geveegd. Dakpannen, stukken hout, brokken van balkons en luifels van winkels worden van de huizen gerukt, wentelen door de lucht, kwakken op straat. In de hele stad stijgt een kreet van afgrijzen op. Om elf uur in de ochtend is over Chartres de diepe nacht gedaald, verscheurd door bliksemstralen, vuurbollen en groene vlammen, die van dak tot dak springen. Een huis vliegt in brand, de noodklokken luiden.

De trouvères dringen dieper de bomvolle kerk binnen. Robert, geschrokken door de harde donderslagen, huilt verdrietig en Berton neemt het kind van zijn vrouw over. In vaders sterke armen voelt het jongetje zich iets veiliger. Ze banen zich een weg naar een dikke pilaar in het middenschip van de kathedraal en zetten zich neer op de brede voet. Om hen heen deinen in paniek geraakte mensen; ook gewonden komen nu de kathedraal binnenstrompelen. Uit de verzamelde menigte stijgt een gezoem van gebeden op. Marie-Claire, Berton de Fleur en Robert klemmen zich aan elkaar vast, kijken elkaar ontzet aan. Wat gebeurt er? Nu beuken hagelstenen, zo groot als duiveëieren op de stad neer. Ze kletteren ook tegen de gebrandschilderde vensters, slaan er soms dwars doorheen. Het is of de machtige kathedraal die al zovele eeuwen heeft doorstaan, staat te schudden op haar grondvesten. Het lawaai is onbeschrijflijk. Vergaat de wereld?

Als een brede golvende slang trekt het Engelse leger naar het westen, door lege, open velden. Matthis, ergens in het midden van die slang, starend naar de grauwe rug van het paard dat de huifkar trekt, voelt zich overvallen door een onheilige vreugde. Hij herkent het dier, het is dezelfde vaalwitte knol met wie hij 'gevochten' heeft voor Reims toen hij verwarring stichtte met verkeerde trompetsignalen. Hij herinnert zich dat hij het paard Clopin heeft genoemd, omdat het zo'n boerse, gewillige kameraad was.

De eeuwige toeschouwer in Matthis' binnenste verkeert in twijfel. Aan de ene kant wil hij ervandoor, zo gauw hij de kans krijgt. Aan de andere kant wordt hij gefascineerd door de langzame, onhoudbare aftakeling van de geweldige legermacht die een kleine zes maanden geleden uit Calais vertrok en nu zeker tot op de helft is geslonken. Waar zijn al die soldaten en wagens gebleven? Opgeslokt door de leegte, verloren gegaan en begraven in de verschroeide aarde, opgeofferd aan een eerzuchtige koning die het lot probeerde te dwingen en daarin niet slaagde. De bagagewagens liggen vol zieken en gewonden, de sterk vermagerde trekdieren krijgen voortdurend de zweep te voelen en worden met veel geschreeuw opgejaagd. Ondanks dat lawaai hangt er een matte sfeer over de ganse legertrein. De uitgeputte dieren hebben geen fut meer, maar ook de vloeken en zweepslagen kinken dof, het is meer sleur dan dat er kracht achter zit. Wat zich daar in een lange, lange stoet door de velden beweegt, lijkt in niets meer op een zegevierend veroveringsleger. Het is een verslagen bende op de terugtocht.

En Matthis Cuvelier, de toeschouwer, kijkt. Geboeid tot het uiterste. Hij neemt de details in zich op. Hij ziet hoe een paard van een van de boogschutters onder zijn berijder bezwijkt en moet worden afgemaakt. Hij ziet hoe een van de wagens een wiel verliest, door vloekende soldaten wordt afgeladen en dan achtergelaten. De zware donderbussen worden vernageld en in de steek gelaten. Toch is het geen chaotische terugtocht. Discipline is de Engelse soldeniers tot een tweede natuur geworden, al is elke saamhorigheid al lang verdwenen. Het leger is moe, het sleept zich voort, automatisch. Een gigantische rups, op het punt van uitputting uiteen te vallen.

Naast Matthis zit George aan één stuk door onder zijn rode snor te mopperen, maar Matthis schenkt weinig aandacht aan de sergeant. Plotseling overvalt hen beiden een huivering. Matthis kijkt omhoog. De zon is verdwenen, de loodkleur van de hemel verbaast hem. Maar niet voldoende om zijn aandacht lang vast te houden. De zichtbare ellende om hem heen, het duidelijke verval en al die grauwe, vermoeide gezichten boeien hem meer. Het valse, loodkleurige licht dat er nu op valt past er precies bij, doet daarom ook niet vreemd aan.

Aan het hoofd van de legertrein rijdt Edward III met zijn vier zonen, met zijn broer en een gevolg van honderden teleurgestelde, verbitterde ridders. Ze zijn op weg naar huis, met lege handen. De buit die ze meevoeren bestaat uit zieken en invaliden. Ze begrijpen het niet, ze proberen zichzelf wijs te maken dat ze de overwinnaars zijn en dat Frankrijk een verslagen, murwgebeukt land is zonder enige kracht. Maar het is moeilijk om in een triomf te geloven als je zonder ontbijt hebt moeten opbreken en onder je benen voelt hoe mager je strijdros is geworden; als je om je heen voortdurend hoort klagen, grommen en jammeren. Koning Edward heeft moeten ondervinden wat na hem nog vele generaals zullen ontdekken: dat een volk dat niets meer te verliezen heeft omdat het alles al verloren had, dat zo'n volk niet buigt, maar doorvecht tot de laatste man en de laatste steen. Edward III is, als zovelen van zijn voorgangers, slachtoffer van een misverstand: hij dacht dat oorlog een probleem kan oplossen en mensen gelukkig kan maken. Hij is te woedend om te letten op de onheilspellende lucht. Eindelijk vindt de hertog van Lancaster de moed om hem attent te maken op het naderend onweer. Verbaasd kijkt de koning op. De lucht is bijna zwart, een windstoot raast een ogenblik over het veld, doet de takken van de bomen tegen elkaar slaan - daarna wordt het weer doodstil alsof de natuur haar adem inhoudt. Het regent nauwelijks, slechts enkele druppels vallen op de warme grond en verdampen onmiddellijk. Maar dan schieten bliksemflitsen van horizon tot horizon, de hemel schraapt haar keel en laat een dreigend gegrom horen. Edward begrijpt dat er slecht weer op komst is.

Zelfs nu nog denkt hij te doen te hebben met een gewone onweersbui, zoals zo dikwijls in de lente. Een bui die na een paar harde donderslagen gevolgd zal worden door een mals voorjaarsregentje. Hij spoort zijn paard wat aan. Op enkele mijlen afstand ligt het plaatsje Brétigny, wellicht kunnen ze daar beschutting vinden. Nog feller knallen de zwepen, nog luider klinken de vloeken van de voerlui.

Eensklaps jagen keiharde windvlagen door de gelederen. De donder rolt over hen heen, brengt paarden en muildieren in paniek. De dieren hinniken angstig, voorvoelen misschien wat komen gaat. De soldaten hebben de handen vol aan de steigerende dieren. Dan breekt de bui goed los. Onophoudelijk flitst de bliksem, kraakt de donder. De hemel suist; op hetzelfde ogenblik slaat de regen neer als een zondvloed. De grond onder hun voeten verandert in zuigende modder, blubber, slik en meteen is iedereen tot op de huid doorweekt. Gebogen zwoegen ze verder, gegeseld door de storm, gestriemd door de regen. De warme, eensklaps doordrenkte aarde begint te dampen, nevelslierten onttrekken de omgeving aan het gezicht.

Dan komen de hagelstenen. Als ijzige, keiharde projectielen knallen ze neer op mensen en wagens. De dieren schreeuwen. Soldaten zoeken bescherming onder de karren, maar de ingespannen paarden slaan op hol en menige Engelsman wordt vermorzeld door de wielen. Edwards leger verandert binnen enkele minuten in een chaos van wildgeworden dieren, dodelijk verschrikte mensen, gekantelde wagens, rondvliegende uitrustingsstukken. De gewonden en zieken op de open karren die geen verweer hebben tegen het neerhagelende ijs, gillen en roepen in doodsangst om hulp. De bliksem slaat in, nog eens en nog eens, zaait dood en vernieling. Wagens branden, paarden werpen hun berijders af en hollen gekgeworden rond, vertrappend wat hun voor de hoeven komt. Het is zo donker geworden dat niemand meer iets kan zien, wat de verwarring nog vergroot. De opstijgende dampen hullen de losgebroken chaos in nevel en mist, alleen de felle bliksemschichten verlichten het helse tafereel op onverwachte momenten. Het is alsof een hevig vertoornde God uit de hemel met vurige staven op hen neerbeukt. Bomen kraken, takken worden afgerukt en vliegen weg, de storm buldert en in dat gebulder verdrinken de angstkreten van de mensen. En nog is het niet genoeg.

Uit de zwarte hemel daalt een slurf. Die veegt met donderend geraas door de legertrein, zuigt mensen en dieren op, smakt ze honderden meters verder weer neer, waar ze verbrijzeld blijven liggen. Wagens met gewonden vliegen door de lucht, paarden worden opgetild en in een groep bijeen schuilende ridders gekwakt. Dikke boomstammen komen uit de duisternis aanvliegen, slaan mensen en dieren van de benen, versplinteren botten alsof de dondergod met knuppels smijt. Een door de lucht wentelende boom komt met wortels en al aanvliegen, ploft midden in het gevolg van de koning en doodt elf ridders. De wind voetbalt met zware uitrustingsstukken, slingert losgescheurde wielen in het rond, slaat met koperen pannen de soldaten op het hoofd, rukt de mannen de kleren van het lijf. Alles kraakt, gilt, buldert.

De wervelstorm die rakelings langs Chartres scheerde, treft het Engelse leger met volle kracht.

Matthis Cuvelier, die evenzeer werd verrast als de anderen, hoort naast zich George schreeuwen. Dan voelt hij zich uit de huifkar gezogen en tegen een andere, gekantelde wagen gesmakt. Voor zijn ogen slaat de bliksem in de huifkar die meteen in lichterlaaie staat. Een brandend stuk zeil vliegt langs zijn gezicht. Matthis probeert zich vast te grijpen aan de spaken van een wiel, maar opnieuw rukt de storm hem los en hij tolt over het veld, rollend tussen schuivende brokken hout, oorlogstuigen lichamen. Alles om hem heen is in beweging, overal tuimelen losse voorwerpen rond die een eigen leven zijn gaan leiden en die met ijzingwekkende kracht op elkaar dreunen. Alsof de dingen oorlog voeren tegen de dingen.

Nogmaals voelt Matthis zich opgenomen en neergesmeten, ditmaal tegen een ontbladerde heg aan de rand van het veld. Met bloedende handen klemt hij zich vast aan de knoestige stammetjes, hijgend naar adem, maar zelfs de taaie heg begeeft het. De storm rukt zijn kleren stuk, de scherpe hagelstenen snijden in zijn vlees, hij gilt van pijn en angst maar kan in het vreselijke lawaai om hem heen zijn eigen stem niet horen. Onzichtbare vuisten stompen hem over de grond, kwakken hem tegen iets hards aan en dan ligt hij stil.

Opeens, even onverwacht als het is begonnen, houdt het op. De slurf verdwijnt, laat brokstukken van mensen, dieren en voorwerpen vallen die met een doffe klap op de omgewoelde grond terechtkomen. Het hagelt niet meer. Maar dikke stromen water vallen nog altijd uit de donkere hemel, spoelen over doden en gewonden, begraven de resten van wat eens een veroveringsleger is geweest onder lagen vuil en modder. Die zelfde regen spoelt het bloed van Matthis' wonden. Hij tracht zich op te richten, duizelig van ontzetting. Door en door koud is hij. Hij rilt onophoudelijk, zijn ganse lichaam doet pijn, het is of hij drie hoofden heeft in plaats van een en op alle drie staat een onzichtbare vijand met hamers te beuken. Matthis slaagt er niet in overeind te komen. Uitgeput drukt hij zijn pijnlijk hoofd tegen de koele modder. Hij leeft nog, maar dat beseft hij nauwelijks.

Van alle zijden komen mannen aanstrompelen: bloedend, ontdaan, verwezen. Het ruime veld ligt bezaaid met lijken van mens en dier, met brokstukken van vernielde wagens, stalen pantsers, gebroken wapens. Steunend zoeken de overlevenden naar vrienden. Het verschil tussen ridders, edellieden, soldaten, schildknapen, voetknechten, boogschutters lijkt voor één moment uitgewist. Bijna niemand heeft nog gave kleding aan zijn lichaam. Wie nog leeft is gewond, bloedt uit sneeën en blutsen, geslagen door messcherpe ijssplinters. Tallozen hebben gebroken armen, benen, ruggen. Wie zich kan bewegen kruipt huiverend over het veld, slacht de gewonde dieren af, kijkt rillend van ontzetting naar de onvoorstelbare ravage. De hemel klaart iets op, de regen mindert, een grimmig licht valt over de aarde en onthult de ramp in volle omvang. Het karwei waarmee de verschroeide Franse aarde een half jaar lang bezig is geweest, is door het natuurgeweld van de tornado in een half uur tijds voltooid: het Engelse invasieleger bestaat niet meer.

Op het eerste gezicht lijkt het of de ridders er nog het beste zijn afgekomen omdat ze enigszins worden beschermd door hun zware wapenrustingen, harnassen en schilden. Maar dan blijkt dat ook onder hen vele slachtoffers gevallen zijn. De hertog van Lancaster wordt vermist. Na lang zoeken vinden zijn dienaren hem: meer dood dan levend. Edwards strijdros is dood onder de koning neergevallen, geveld door een grote hagelsteen die het arme dier tussen de ogen raakte en tot in de hersenen doordrong. Maar het zijn toch vooral de voetknechten, boogschutters, knechten en dieren die werden getroffen. Koning Edward hinkt naar een omgevallen wagen, klimt erop en overziet het veld voor zover de regen en nevels hem enig uitzicht toestaan. Wat hij ziet vervult hem met ontzetting.

Langzaam kruipt een bijgelovige vrees in de koning op. Hij slaat een kruis, maar durft nauwelijks te bidden, want hij beseft dat God zelf heeft toegeslagen met zo'n daverend geweld, dat er van zijn eens zo trotse leger niets is overgebleven dan een troep doorweekte, gewonde, verbijsterde mensen.

De betekenis van wat er is gebeurd begint tot hem door te dringen: God wil niet dat hij koning van Frankrijk wordt. De rechtmatige heerser over dit geteisterde land is een Valois, dat is Jean II, tien jaar geleden gezalfd en gekroond te Reims, met Gods zegen. En God verdedigt de rechten van koning Jean en al zijn nakomelingen. Omdat hij, Edward van Engeland, onophoudelijk heeft getracht koning Jean af te zetten en Frankrijk te onderwerpen en omdat hij zijn eisen kracht heeft bijgezet met wapens en plunderlegers, is Gods grote geduld eindelijk uitgeput en heeft Hij zijn eigenzinnig kind hardhandig Zijn les geleerd. Tenminste: zo ziet Edward III het. Hij buigt het hoofd en onderwerpt zich. Van dat moment af geeft de Engelse koning zijn aanspraken op de Franse troon voorgoed op.

Wat 's middags het plaatsje Brétigny komt binnenstrompelen lijkt in niets meer op een Engels leger dat Frankrijk de genadeslag had willen toebrengen. De koning en zijn gevolg arriveren het eerst. Ook Brétigny heeft zwaar geleden onder het noodweer al heeft de wervelwind het plaatsje zelf gespaard. De modderige straten liggen bezaaid met dakpannen, bossen doorweekt stro, stukken hout, ondersteboven geworpen koopwaar. De bevolking, nog geen duizend zielen groot, is druk bezig de rommel op te ruimen wanneer de Engelse koning, de prinsen en een honderdtal geblutste ridders komen binnenrijden en om hulp verzoeken voor het uiteengeblazen leger. De hoge heren hebben de weinige rijdieren die de storm hadden overleefd snel voor zichzelf opgeëist en ze zijn vooruit gegaan om de hulpdiensten te organiseren en een onderkomen te zoeken voor de honderden zwaargewonden. In de loop van de avond komt het restant van de overlevenden naar Brétigny strompelen, te voet, bezeerd, verkleumd. Elke twee mannen dragen één zwaargewonde. Brétigny wordt niet beschermd door hoge muren of diepe grachten, de inwoners kunnen de Engelsen de toegang niet weigeren. Ze verlenen de gekwetsten onderdak, ze helpen een rommelig tentenkamp oprichten op een weiland. Hun christenplicht gebied hun hulp te verlenen, bovendien betalen de Engelse edelen met goudstukken. Nog voor de nacht aanbreekt stuurt koning Edward een koerier naar Parijs om prins-regent Charles mede te delen dat Edward zijn intrek heeft genomen in de abdij van Brétigny en dat hij bereid is te onderhandelen over nieuwe vredesvoorwaarden.

Jake de Wyn, hinkend, met één arm in het verband zoekt in Brétigny het zielige restantje van zijn compagnie bijeen. Hij vindt tien, twaalf, vijftien mannen, meer niet. En van die vijftien man hebben er vier gebroken botten. George, de sergeant is dood. En Matthis Cuvelier ... Ook Matthis schijnt niet in Brétigny te zijn aangekomen. Niemand kan De Eeuwig Verliefde vertellen wat de gevangen trouvère is overkomen.

Deze vreselijke dag gaat de geschiedenis in als Zwarte Maandag. Zwart voor de Engelsen dan. De Fransen zullen later redenen hebben de tornado als een geschenk uit de hemel te herdenken.

32 De overlevenden

Zodra het noodweer is uitgewoed, dringen Berton de Fleur en Marie-Claire zich naar het voorportaal van de kathedraal. Onder hun voeten knarst glas; ze moeten voortdurend opzij gaan voor mannen die gewonden binnendragen. Het plein voor de kerk biedt een vreselijk aanblik. Op het hobbelige, door modder overstroomde plaveisel liggen stukken van muren, gebroken daken, doorweekte vodden, losgewoelde stenen. Een paar huizen zijn ingestort, bijna alle huizen zijn beschadigd. Een beeld van de linkertoren, blijkbaar door de wind losgerukt, ligt in stukken uiteengebarsten voor de trappen van de kathedraal; het stenen hoofd van de heilige is een eind weggerold en ligt tussen het puin stil omhoog te staren met open ogen. Priesters en lekebroeders zijn druk bezig getroffen mensen te verbinden. Want lang niet elke inwoner van de stad heeft op tijd beschutting weten te vinden. Marie-Claire staat onbeweeglijk en met verwezen ogen de ravage aan te staren. Het regent nog flink, in haar oren klinkt nog de herrie van de storm na; ze is half verdoofd. Berton, met de onrustige kleuter op de arm, wendt zich tot zijn vrouw: 'Het paard is weg ...'

Het paaltje waaraan Berton het dier had vastgebonden ligt plat op de grond, het dier zelf is verdwenen. Weggerend, gestolen? 'Kom,' zegt Berton, 'laten we eerst eens zien of het huis van Jacques Coquille er nog staat.'

Meer dan veertien jaar zijn Berton en Marie-Claire zingend en spelend door Frankrijk getrokken, er is geen stad of ze hebben er goede kennissen of oude vrienden, vooral onder de burgerij. Marie-Claire knikt; zij aan zij schuifelen de trouvères het plein over, een zijstraat in. Ze struikelen over de rommel en stukken hout, het is lawaaiig op straat. Mensen roepen elkaar van alles toe, informeren naar vermisten, bieden hulp aan of staan hardop te bidden in de regen. De zoom van Marie-Claire's japon sleept door de modder. Tien minuten later staan ze voor het huis van Coquille en kijken op langs de gevel. Ze zien dat er een gat in het dak is gekomen, dat enkele vensters zijn ingedrukt en dat een stuk van de luifel boven de winkel is afgebroken, overigens valt de schade mee. Hoopvol treden ze binnen.

Jacques Coquille, een succesvolle textielhandelaar in Chartres, herkent hen meteen ondanks hun gehavend uiterlijk. Hij grijpt Berton bij de handen, blij een oude vriend terug te zien. Hij kust Marie-Claire en roept snel zijn vrouw. De trouvères worden naar het woonvertrek op de eerste verdieping gebracht, de koopmansvrouw ontfermt zich met haar dienstmaagd snel over het zieke kind.

Marie-Claire is plotseling volslagen uitgeput. Ze zit op een bank, leunt met gesloten ogen achterover, ze schenkt geen aandacht aan de gesprekken om haar heen. Terwijl Berton de koopman snel vertelt over hun gevangenschap probeert zij te geloven dat ze werkelijk weer een vrij mens is, omringd door vrienden, warmte en hartelijkheid. Het lukt haar nauwelijks. De druk van de onvrijheid, van de noodzaak steeds op haar hoede te zijn, van de ellende die zij maand na maand om zich heen had zien toenemen en die ook haar niet onberoerd liet, ligt nog zwaar op haar borst. Ze is blij dat andere vrouwen zo snel de zorg voor Robert van haar hebben overgenomen, ze mist de energie om zelf een hand op te heffen. Het valt haar nauwelijks op dat Berton met de koopman en twee knechten naar de zolder gaat om het kapotte dak zo goed en zo kwaad mogelijk te herstellen om verder inregenen te voorkomen. Ze slaapt bijna. Door haar hele lichaam voelt ze nog het wiegende schokken van de huifkar, haar tehuis gedurende de eindeloze en uitzichtloze mars door Frankrijk. Door haar geest woelt nog het gevoel verantwoordelijk te zijn voor het lot van honderden vrouwen in het leger; voor haar rol van mascotte en beschavend element te midden van duizenden ruwe kerels. Dan verschijnt even het gezicht van Matthis Cuvelier voor haar gesloten oogleden: zijn nadenkende ogen, korte baard, vuile wangen - en ze vliegt overeind. De storm!

Het noodweer dat over Chartres raasde, dat tegen de machtige kathedraal beukte, dat huizen deed instorten en mensen als dorre bladeren door de straten joeg - wat heeft dat noodweer gedaan met een leger dat door open velden trok op korte afstand van het geteisterde Chartres? Verbijsterd vouwt ze de handen en bidt dat Matthis het overleefd mag hebben.

Voorlopig genieten de trouvères de gastvrijheid van Jacques Coquille. Ze krijgen gelegenheid weer bij te komen van het laatste moeilijke jaar en kleine Robert herstelt snel nu hij een warm bed, zacht voedsel en goede verzorging krijgt. De dag na de storm gaan Berton en Coquille op zoek naar het verdwenen paard. Ze vinden het niet, maar de berichten waarmee ze thuiskomen doen Marie-Claire rillen van ontzetting. 'Ze zeggen dat de velden rondom Brétigny overdekt zijn met kadavers,dode mensen en kapotte wagens. Ooggetuigen hebben verklaard dat op de dag van de storm God een lange zwarte arm uit de hemel stak, waarmee Hij ridders, paarden en karren opnam om ze in alle richtingen weg te slingeren.'

'Matthis ...' fluistert Marie-Claire, de handen ineengeklemd. 'Wat is er van Matthis geworden?'

'Ik heb ook horen vertellen,' zegt Jacques Coquille, 'dat koning Edwards strijdros dood onder hem neerviel. De prins van Wales kwam in Brétigny aan met een gedeukt harnas, zijn wang was opengescheurd door de hagelstenen, hij bloedde als een geslachte os.'

Als zelfs gepantserde ridders zo werden gebeukt, hoe is het dan een ongewapende, in een zachte mantel gehulde trouvère vergaan? 'Berton,' smeekt Marie-Claire, 'houd op, ik kan het niet aanhoren. Waar is Matthis? Waar is Geoffrey Chaucer?'

Maar de vrouw van Coquille, nieuwsgierig en belust op sensatie, geniet van de verhalen en wil er nog veel meer horen. Haar man doet haar dat genoegen:

'De hertog van Lancaster, zeggen ze, werd door de lucht geslingerd en tegen een dikke boomstam gesmeten; al zijn botten zijn gebroken, men vreest voor zijn leven.'

'Brétigny moet zelf ook zwaar beschadigd zijn. De kerk heeft geen dak meer, toch liggen daar honderden kermende soldaten wier beenderen werden gekraakt als lentetakjes.'

Marie-Claire houdt de handen voor de oren. Ze haatte de Engelse invallers, en toch ... Ze heeft maanden achtereen in hun midden geleefd, er honderden leren kennen, is geleidelijkaan op voet van gelijkheid en kameraadschap met hen gekomen, ze deelde hun ellende en toenemende apathie. Nu te moeten aanhoren hoe zij werden vermorzeld door het natuurgeweld van een tornado doet haar pijn. Maar het is vooral Matthis, over wie ze zich zorgen maakt. Berton heeft toch nog een bericht dat minder verdrietig is:

'In de abdij van Brétigny, waar de Engelse koning logeert, is een delegatie uit Parijs aangekomen onder leiding van de Abt van Cluny. Ze onderhandelen in naam van prins Charles over nieuwe vredesvoorwaarden.'

Marie-Claire buigt het hoofd en zwijgt. Wat is een vrede waard die met zoveel mensenlevens moest worden gekocht? vraagt ze zich af. Maar dan dringt langzaam de betekenis van dat bericht tot haar door. Edward III is verslagen! Hij, die een jaar lang weigerde ook maar één woord over vrede aan te horen, biedt die vrede nu zelf aan. De trotse koning, die een half jaar tevoren uittrok om Frankrijk de genadeslag toe te brengen, zit nu rillend in een oude abdij en probeert vertwijfeld de restjes van zijn jarenlange overwinningen bijeen te vegen en uit te spelen om nog iets van zijn prestige te redden.

In een oude boerderij, anderhalve mijl voor Brétigny, opent Matthis Cuvelier de ogen. Hij ligt in een hoek van het woonvertrek op een strozak. Naast zich ziet hij een vage gestalte die hij eerst niet herkent. Zijn hoofd bonkt, alles doet hem pijn, hij kijkt in een wervelende mist. Zijn rug, armen en benen branden als vuur, hij merkt opeens dat hij naakt is en onder een stinkende paardedeken ligt. Wat knelt hem dan zo? Hij hoort een geit mekkeren, iemand over de lemen vloer schuifelen. Maar als hij probeert zich op te richten schiet een hevige pijnscheut door zijn hersenen alsof iemand hem een klap op de schedel geeft. Kreunend sluit hij de ogen.

'Stel je niet aan makker,' klinkt een vrolijke stem naast hem. 'Je bent een beetje gehavend, maar gebroken heb je niets.' Verrast opent Matthis de ogen weer, knipperend tegen de rode mist. Hij concentreert zich, herkent eindelijk de man die naast hem zit. Het is Geoffrey Chaucer!

'Waar ben ik?' vraagt Matthis zwakjes.

'In veiligheid en je leeft nog. Dat kan niet van iedereen gezegd worden ... Pardieu, het was me het weertje wel! Ze zeggen dat de koning in de storm meer dan vijftienhonderd man heeft verloren.' De storm! Het laatste wat Matthis zich daarvan herinnert is een drijfnat veld en vlijmende pijn. Hij probeert een arm te bewegen en ontdekt dan wat het is dat hem zo knelt: verbandlinnen. Blijkbaar heeft iemand zijn wonden verzorgd. Geoffrey? Hij glimlacht pijnlijk. 'Hoe ben jij er af gekomen vriend?' vraagt hij zacht. 'Dat zie je, tamelijk goed. Wat builen en schrammen en een snee in mijn been, maar niet ernstig. Ik zag hoe jij langs me heen tolde toen de storm op zijn hevigst was en hoe je met je hoofd tegen een wagen bonkte. Die breekt zijn nek, dacht ik, maar ik kon niet bij je komen, ik had al mijn kracht nodig om me vast te houden aan een donderbus die te zwaar was om weg te waaien. Dat heeft me gered. Toen het noodweer voorbij was, ben ik je gaan zoeken en eerst dacht ik dat je dood was. Maar je hart klopte nog. Toen heb ik wat lappen bijeen gezocht om je te verbinden, ik heb een levend muildier opgevangen waarmee ik je naar deze hoeve kon brengen. Er bleek hier niemand anders te zijn dan een oude vrouw en ze was bereid om ons gastvrijheid te verlenen in ruil voor een zilverstuk. Deze boerderij was ook flink beschadigd, die vrouw kan wel een beetje geld gebruiken.'

'Maar ... maar waar zijn de anderen? Het leger?'

'In Brétigny. Zeg liever, waar is het leger gestrand! Ze hebben in Brétigny beslist nooit zoveel gewonden bij elkaar gezien. In de stal van deze hoeve liggen ook nog een stuk of twaalf soldaten, de meesten met gebroken ledematen. Ik heb de boerin verteld dat jij en ik van adel zijn en daarom heeft ze ons ondergebracht in haar woonvertrek. Ze geloofde me omdat ik haar een zilverstuk kon geven.'

'Wat zijn dat voor mannen die in de schuur liggen?'

'Boogschutters uit het bataljon van de hertog van Lancaster. Ze vloeken de hele dag omdat ze veel pijn hebben. Gisteren is er een chirurgijn uit Chartres gekomen om hun botten te spalken - je kon ze hier horen schreeuwen! Je hebt veel geluk gehad, Matthis, jouw beenderen zijn tenminste heel gebleven.'

Het kost Matthis Cuvelier moeite om te denken. Eén woord is toch in zijn bonkende hoofd blijven hangen.

'Gisteren?'

'Je bent hier al twee dagen, makker.'

'Ik ... ik kan me er niets van herinneren.'

'Neen, je hebt een geweldige buil op je hoofd, een paar sneeën in je rug, overal blauwe plekken en schrammen. Maar die zullen over een paar dagen wel geheeld zijn. Die klap tegen je hoofd is het hardst aangekomen. De chirurgijn zei me, dat je stil moest blijven liggen tot je hoofdpijn vanzelf verdwijnt.'

'Ik wil niets liever,' mompelt Matthis. 'Zodra ik me beweeg slaan ze met mokers op mijn kop.' Geoffrey lacht hartelijk.

'Beklaag je maar niet. Er zijn heel wat ridders en manschappen die er slechter aan toe zijn. De hertog van Lancaster is op sterven na dood. Ik heb horen vertellen, dat toen ze hem in Brétigny van zijn wapenrusting ontdeden, het patroon van zijn maliënkolder in zijn vel gedrukt stond, ring voor ring, en al die ringen bloedden.' Matthis huivert.

'Arme hertog,' fluistert hij. Even denkt hij terug aan de schitterende edelman in het paviljoen voor Rennes, aan de zwarte hengst Bliksemschicht en aan het 'gevecht van de eeuw'. Het spijt hem voor Henri van Lancaster dat juist hij zo door de storm werd mishandeld. Al was hij een vijand, hij was een echte edelman: grootmoedig en dapper. 'Waar ... waar is Jake de Wyn?' vraagt hij geschrokken. 'Ook in Brétigny denk ik, net als de anderen. Als hij nog leeft tenminste, maar dat zal wel want schurken als hij overleven alles. Je moet voorlopig maar hier blijven vriend. Wanneer ze jou niet vinden zullen ze aannemen dat je bent omgekomen. Vele doden waren zo verminkt dat ze niet meer te herkennen waren en ze zijn allemaal tegelijk begraven. Een vermiste meer of minder zal niemand opvallen.'

'Hoe kun jij zo iets zeggen? Gisteren ... een paar dagen geleden zei je nog: vluchten is tegen de erecode.'

'Matthis, dit is iets anders. Jij vlucht niet, jij wordt vergeten! Vermist en vergeten ... Dat is heel iets anders.'

Matthis' hoofd doet te veel pijn om een probleem als dit te kunnen uitdenken. En ach, wat doet het er toe. Hij was toch al van plan geweest om te ontsnappen - alle erecodes ten spijt.'

De oude vrouw komt binnen en brengt hun elk een grote kom pap. Matthis ontdekt plotseling dat hij razende honger heeft. Geoffrey voert hem en het valt Matthis op dat de jonge Engelsman merkwaardig opgewekt is, ondanks de ramp die zijn landgenoten heeft getroffen. Misschien is hij gewoon blij dat hij het heeft overleefd.

'Geoffrey, hoe kan ik je danken? Je hebt mijn leven gered,' fluistert Matthis.

'Zou je voor mij niet hetzelfde hebben gedaan?' antwoordt de prinselijke schildknaap luchtig. 'Natuurlijk, maar ...'

'We zijn vrienden, Matthis.'

De jonge trouvère sluit de ogen, die opeens vochtig worden. Vrienden! Geoffrey heeft gelijk - zoals gewoonlijk - zonder vrienden is een mens arm, ongelukkig en verloren. Vrienden zijn degenen op wie je kunt rekenen in tijden van nood en rampspoed. Matthis, die na het vertrek van Berton en Marie-Claire het gevoel had gekregen moederziel alleen op de wereld te staan, zonder geld, zonder vrijheid, zonder eer, weet nu dat hij nooit alleen zal zijn. Altijd wanneer hij zich in de toekomst eenzaam zal voelen, hoeft hij maar terug te denken aan Geoffrey Chaucer, wiens vriendschap over alle grenzen, vijandschap en oorlogsgeweld heen reikte. 'Je moet maar veel slapen,' raadt de schildknaap trouwhartig aan. 'Dan ben je vlug weer op de been.'

'Alles doet me pijn,' prevelt Matthis die toch wel medelijden met zichzelf heeft.

'Ja, wat wil je! Je rolde als een knikker over het veld en je mag van geluk spreken dat je ...'

'Berton!' roept Matthis plotseling. 'Zijn huifkar is verbrand, ik zag het voor mijn ogen gebeuren, de bliksem sloeg erin. En ik was nog wel zo vast van plan om te vluchten mét die wagen - want die was zijn eigendom, Jake de Wyn had er geen recht op. O hemel, de huifkar bevatte al zijn manuscripten, zijn muziekinstrumenten ...'

Geoffrey tilt er niet zwaar aan.

'Berton de Fleur mag blij zijn dat hij niet meer in die wagen zat.' Blij? Matthis zucht even.

'Dit is de tweede keer al,' zegt hij verdrietig. 'Hij en Marie-Claire zullen wéér opnieuw moeten beginnen, helemaal van voren af aan. Hoe vaak kan een mens dat opbrengen, Geoffrey. Alles verliezen, helemaal berooid in de wereld staan en opnieuw beginnen?'

'O, daarmee kan een mens eindeloos doorgaan, tot zijn dood toe,' antwoordt de jonge Engelsman rustig. 'En Berton de Fleur zeker! Waarover maak je je zorgen? Jullie werkelijke rijkdommen zitten in je hoofd, in je hart, die kan niemand jullie ooit afnemen. Geld en goederen zijn plezierige dingen wanneer de oude dag nadert. Maar hoeveel mensen worden oud? Geef een trouvère een gaaf stuk perkament en een inkthoorn en hij is de rijkste man ter wereld. Maar zou je nu niet eens gaan slapen? Al dat praten is slecht voor je gebeukte hoofd.'

Het is Matthis Cuvelier duidelijk, dat hij niet lang meer zal kunnen genieten van Geoffrey's vriendschap. De volgende dag zegt de Engelsman: 'Prins Lionel zal wel vlug willen terugkeren naar Engeland en ik hoor met hem mee te gaan. Trouwens, ik verlang erg naar huis. Ik denk ook niet dat ik ooit weer voet op Franse bodem zal zetten; oorlogvoeren is niets voor mij.'

'Bedoel je,' stamelt Matthis geschrokken, 'dat we elkaar niet zullen terugzien?' Geoffrey knikt.

'Vanmiddag ga ik naar Brétigny. Te voet. Het muildier zal ik voor jou achterlaten. Wanneer je helemaal hersteld bent, kun je daarmee naar Chartres gaan, dat is niet zo ver hier vandaan. En als je Berton terugziet, vertel hem dan, dat ik hem dankbaar ben. Ik heb veel van hem geleerd. En groet Marie-Claire van mij ...'

'Geoffrey, ik ...'

'Het spijt me alleen dat ik Parijs niet heb gezien.'

'Geoffrey, ik zal je vreselijk missen,' zegt Matthis moeilijk.

'Ja, we hebben schik gehad samen, nietwaar? Ondanks alle ellende en deze mislukte veldtocht... Ik zal jou nooit vergeten, Matthis. Moge God je een spoedig herstel toestaan en een lang leven.'

'Blijf nog een dag.'

'Nee, Matthis, ik heb ook mijn plichten. Hier, neem mijn beurs, er zit niet veel in, maar hopelijk genoeg om wat nieuwe kleren te kopen - of oude kleren van die vrouw hier. Jij hebt niets dan wat vodden ... De storm heeft je uitgekleed, letterlijk! Maar je stem heb je nog en dat is je grootste schat. Vaarwel Matthis Cuvelier.'

'Vaarwel Geoffrey Chaucer.'

Dan vertrekt de Engelse schildknaap. Matthis kan wel huilen. Hij beseft dat ze elkaar nooit zullen terugzien, maar tot het einde van zijn leven zal hij zich Chaucers warme vriendschap blijven herinneren.

Het duurt nog zeker drie weken eer Matthis Cuvelier in staat is weer rond te lopen zonder duizelig tegen de grond te slaan. Al die weken leeft hij in angst dat er een officier uit Brétigny zal komen om te zoeken naar overlevenden en hem zal herkennen. Eindelijk kan ook hij vertrekken. Hij geeft de boerenvrouw zijn laatste geldstuk, zadelt het muildier en rijdt spoorslags naar Chartres, in de hoop daar Berton de Fleur te zullen vinden.

Zijn pleegouders vindt Matthis niet. Wel ontmoet hij een oude bekende: Jacques Coquille, die hem meeneemt naar zijn huis en hem vertelt dat de trouvères zestien dagen onder zijn dak hebben vertoefd en juist vorige week naar Bretagne zijn vertrokken. Coquille heeft hun een paard en reisgeld geleend.

'Het verbaast me te zien dat je nog leeft, Matthis Cuvelier,' zegt Coquille vriendelijk. 'Berton de Fleur was enkele dagen na de storm naar Brétigny gegaan om naar je te informeren en hij kwam zeer terneergeslagen terug. Hij had gehoord dat jij tot de vermisten behoorde en waarschijnlijk was omgekomen tijdens de storm. Marie-Claire had er veel verdriet over.'

'Dus ze denken dat ik dood ben?' vraagt Matthis geschrokken. 'Ja. Nu zijn ze naar Bretagne gegaan om je vroegere meester Bertrand du Guesclin te vertellen wat je het laatste jaar is overkomen ...'

'Maar dat is vreselijk! Ik was van plan om zelf ...'

'Waarom niet?' zegt Coquille goedmoedig. 'Als je in Pontorson aankomt, uit de dood herrezen, zullen ze alleen maar blij zijn.'

'Denkt u?'

Het is te proberen, meent Matthis opeens. Bertrand zal woedend op hem zijn, maar Marie-Claire heeft invloed op de oude ijzervreter, ze zal partij trekken voor haar vroegere pleegkind en Bertrand du Guesclin smeken zijn ontrouwe heraut weer in genade aan te nemen. Al is Geoffrey Chaucer naar Engeland vertrokken, Matthis Cuvelier heeft nog altijd vrienden die voor hem op de bres zullen staan.

De gastvrije koopman verleent ook Matthis een paar dagen onderdak. Boven hun hoofd klinkt getimmer, het dak wordt gerepareerd. Heel Chartres dreunt van de hamerslagen; de verwoesting die de storm heeft aangericht wordt snel hersteld. Ondanks de verliezen en de schade heerst in de stad een opgewonden stemming: er wordt in Brétigny onderhandeld over vrede!

De koopmansvrouw geeft Matthis een goed stel kleren, Jacques Coquille leent hem wat geld. 'Dat mag je later wel eens terugbetalen jongeman, haast is er niet bij. In deze moeilijke tijden moeten mensen elkaar helpen,' zegt de man eenvoudig. Matthis dankt hem geroerd en kust de koopmansvrouw de hand.

'Het is fijn te weten dat er op de wereld werkelijk goede mensen zijn,' zegt de jonge trouvère dankbaar. Coquille klopt hem zacht op het hoofd.

'Matthis, beste vriend, de wereld is er vol van. Mensen willen niets liever dan goed zijn, omdat het ze gelukkig maakt. Helaas krijgen ze er zo zelden de kans toe.'

En zo vertrekt Matthis, goed uitgerust, naar Bretagne. Zijn reis verloopt zonder veel moeilijkheden, maar naarmate hij zijn einddoel nadert, begint zijn hart onrustiger te slaan. Bijna vier jaar geleden heeft hij ook deze weg afgelegd op zoek naar Bertrand du Guesclin. Toen was hij nauwelijks welkom, maar hij wist zijn waarde te bewijzen en zich een plaatsje in de schaduw van de grote kapitein te verzekeren. De revolutie van Parijs, De Eeuwig Verliefde en de eerzucht van Edward III dreven Matthis daarna uit zijn baan. Nu keert hij terug, als een doodgewaande. Hoe zal Bertrand du Guesclin zijn voormalige heraut ontvangen? Zal Matthis Cuvelier, intussen een volwassen man geworden, opnieuw spitsroeden moeten lopen tussen een haag van verwijten en minachting? Zal hij zijn reputatie van voren af aan moeizaam moeten opbouwen, zoals toen: vier jaar geleden?

Hij weet niet of hij ertoe in staat zal zijn. Vier jaar geleden was hij nog een jongen - nu is hij een man. Hij vindt dat hij in de afgelopen maanden dikwijls genoeg werd vernederd en als een blad in de storm van hot naar her werd gewaaid. Nu wil hij eindelijk kunnen zeggen: 'Hier ben ik, Matthis Cuvelier, trouvère: de onverbeterlijke toeschouwer van het wonderlijke kermisspektakel dat Leven heet. En zó wil ik geaccepteerd worden, zonder me eerst voor mijn bestaan te moeten verontschuldigen.' Naarmate hij Pontorson nadert, klemt hij de lippen vaster opeen en hij neemt zich voor geen verwijt te slikken, geen vernedering te ondergaan. Wanneer hij niet langer welkom blijkt te zijn, zal hij de teugels wenden en zwijgend wegrijden, een volslagen onzekere toekomst tegemoet, maar vrij en trots en zonder angst.

Eindelijk krijgt Matthis in het heldere middaglicht de torens van het kasteel van Pontorson in zicht. Hij ziet de trotse vlaggen wapperen en wordt beurtelings warm en koud. De valbrug is neergeklapt, maar de poort is gesloten. Met een gewoontegebaar grijpt Matthis naar zijn zadelknop, maar een trompet om zijn nadering aan te kondigen heeft hij niet meer. Hij is een trouvère zonder instrument, op een gestolen muildier, met een paar geleende zilverstukken in zijn buidel: de berooidste vrije man ter wereld! Hij bezit niets dan zijn gouden stem en zijn trots. Plotseling komt er een bijna vergeten herinnering in hem op. Hij ziet zichzelf weer achter Du Guesclin op de palissaden van Lancasters legerkamp toerijden, op weg naar het befaamde diner bij de hertog. Hij grinnikt.

Vlak voor de valbrug houdt hij zijn muildier in, hij vouwt de handen omde mond, haalt diep adem en schalt:

"Halaieieieie!'

In de voorburcht gaat een luikje open, een hoofd kijkt verbaasd op hem neer. Reeds bonken de hoeven van Matthis' muildier op het brugdek.

'Halaieieie!' schalt hij naar boven en dan herkent hij het hoofd. Het is van Clopin. Uitbundig wuift Matthis zijn oude makker toe.

'Matthis Cuvelier!' gilt Clopin als hij op zijn beurt de eenzame ruiterherkent.

De trouvère lacht, stijgt af, wacht een ogenblik. Het hoofd verdwijnt, dan zwaait de poort wijd open, drie mannen komen hem tegemoet rennen, met Clopin voorop.

'Pardieu, Matthis! Wat zal Bertrand blij zijn,' brult de oude partizaan, door het dolle heen. 'God jongen, we dachten dat je dood was.' Jongen? Hij is een man!

Onstuimig slaat Clopin de armen om hem heen, kust hem op beidewangen, drukt hem bijna plat.

'Te leeft nog. Bij de heilige Michael, je leeft nog!'

Geestdriftig sleurt Clopin hem over de binnenplaats, duwt hem voor zich uit de buitentrap op.

'Bertrand, Bertrand, kijk toch eens. Hij leeft nog! Marie-Claire, Berton, jullie zult je ogen niet geloven, Matthis is uit de doden opgestaan!' Dan barsten ze de grote zaal binnen. Matthis is zo overdonderd dat de ruimte om hem heen draait. Twee vrouwen staan aan zijn armen te trekken, hij wordt gezoend dat het klapt. Harde handen slaan hem op de schouders - dat moet Berton zijn. Een kleuter staat hem, de duim in de mond, met grote ogen aan te staren; Matthis herkent de kleine Robert. Dan grijpt iemand zijn hand, pompt zijn arm op en neer, knijpt zijn vingers bijna fijn.

'Nom de Dieu, Matthis,' bast Bertrand du Guesclin, 'je bent niets gegroeid, maar ik ben allemachtig blij je te zien.'

Mensen wemelen om hem heen, raken hem aan, roepen hem een welkom toe zodat zijn oren tuiten. Matthis kan niets zeggen, weet geen raad meer met zijn zorgvuldig opgebouwde trots.

Tiphaine, de kasteelvrouwe met het zigeunergezichtje, brengt hem een beker fonkelende wijn.

'Wees welkom, Matthis Cuvelier,' zegt ze warm. Ze kust hem alsof hij haar broer is. Berton blijft hem maar op de schouder kloppen zodat Matthis zich verslikt; door de mist van zijn vreugde heen ziet hij Marie-Claire's opgetogen gezicht. Matthis' ogen vliegen van de een naar de ander, blijven dan rusten op de brede gestalte van Bertrand du Guesclin. Een golf van genegenheid stijgt in hem op, hij kan geen oog meer afhouden van dat lelijke gezicht, de vierkante schouders, van de vriendschap die hem tegemoetstraalt. 'Pardieu Matthis, wat heb ik je gemist!'

Du Guesclins stem is heser dan ooit, aan alle kanten gescheurd en gebarsten, maar ze klinkt Matthis in de oren als verfijnde muziek. Hij heeft het gevoel of zijn hart uit zijn borst zal springen. Heeft hij ooit van iemand zoveel gehouden als van deze lelijke, rondborstige, maar uiterst svmpathieke ijzervreter?

Eindelijk bedaart de opwinding over zijn komst enigszins en Matthis krijgt gelegenheid over zijn lotgevallen sedert Zwarte Maandag te vertellen. Tiphaine, even rank en mooi als twee jaar eerder en bovendien een gelukkig getrouwde vrouw, slaat met haar sierlijk handje op het tafelblad.

'Bertrand! Ik heb het je toch gezegd, Matthis is niet dood, ik wist het al die tijd. Niemand van jullie wilde me geloven, maar de sterren liegen niet.'

'Natuurlijk geloofden we je niet, Tiphaine,' lacht Berton. 'Toen ik in Brétigny naar hem ging informeren liep ik Jake de Wyn tegen het lijf. De Eeuwig Verliefde vertelde me dat Matthis in de storm was omgekomen, evenals zijn sergeant George en vele mannen van zijn compagnie. Het speet hem. Ik snauwde hem toe: "Allicht, je had gehoopt een hoge losprijs voor Matthis te kunnen vragen." Maar toen keek De Eeuwig Verliefde me verontwaardigd aan en zei: "Berton de Fleur, waaraan heb ik zoveel achterdocht te danken? Ik hield veel van de jongeman, hij kon zeldzaam mooi zingen en hij was heel slim." En, weet je mensen, ik kon zien dat hij het nog meende ook! Een vreemde vent, die Jake de Wyn. Ik heb hem nooit helemaal kunnen doorgronden.'

'Hij was op zoek naar zichzelf,' zegt Matthis plotseling. 'En dat was ik ook ... Daarom konden we elkaar niet uitstaan en liepen we elkaar te treiteren. Maar ik geloof dat we toch ook veel gemeen hadden.' Berton schudt het hoofd.

'Jake de Wyn was op zoek naar een rijke toekomst, anders niet. Hij vertelde me in Brétigny, dat hij van plan was over te lopen en zijn diensten aan prins Charles aan te bieden. Voor mij het zekerste bewijs dat het voorbij is met de Engelse successen. Een kerel als De Eeuwig Verliefde zul je altijd aan de kant van de winnende partij vinden.'

'Heb je Geoffrey Chaucer nog aangetroffen in Brétigny?' vraagt Matthis gespannen.

'Jammer genoeg niet. Hij was juist de vorige dag vertrokken met prins Lionel.'

'En Geoffrey was de enige die wist dat ik nog leefde,' mompelt Matthis. 'Nom de Dieu, Matthis, je bent toch een rare,' bast opeens de gebroken stem van Du Guesclin. 'Ik stuur je om een boodschap naar Parijs en je blijft twee volle jaren weg. Intussen heb ik het razend druk, ik jaag achter de plundercompagnieën aan, bots op Robert Knolles en we zijn het er nog niet over eens of ik hem, of dat hij mij een paar dagen gevangen heeft genomen, ik voer oorlog tegen de Navareners, zit de hertog van Lancaster achter de vodden, ik verdedig Mont Saint-Michel tegen iedereen die er maar een oogje aan durft te wagen, ik kus tussen de bedrijven door mijn lieve Tiphaine en luister gehoorzaam naar haar voorspellingen, ik sla Bascon de Mareuil van Pontorson vandaan, ik zuiver de valleien van bandieten, ik kom thuis, vind daar mijn oude vrienden de trouvères ... en dat alles heb ik moeten doen en ondergaan zonder de steun van mijn heraut, zonder een jonge kerel die met vier snaren en één dichtregel in staat is al mijn zorgen op de vlucht te jagen! Pardieu, had ik maar geweten waar je uithing! Waarom voor de duivel heb je zo geheimzinnig gedaan en De Eeuwige Blaaskaak niet verteld dat hij maar hoefde te kikken of hij kon net zo'n hoge losprijs voor je krijgen als hij maar wilde?'

'M ... meen je dat nou?' stamelt Matthis. 'Ik dacht dat je razend op me zou zijn.'

'Natuurlijk was ik razend op je, maar wat doet dat er toe? Je bent mijn heraut! En je kent me toch, ik houd mijn kudde graag bij elkaar. 'Ik had nooit durven denken dat je bereid zou zijn voor mijn invrijheidstelling te betalen,' bekent Matthis.

'Nee, dat merk ik. Maar wat maal ik om geld? Het is gemakkelijk om het te hebben, vooral als je je vrienden ermee kunt helpen, maar met geld kun je niet praten, je kunt het geen brieven dicteren, het kan niet zingen ...'

'O, maar ik kan zingen,' lacht Matthis, innig gelukkig. 'Heeft iemand een luit voor me?'

Die dag eindigt in een groot feest. Pas als Marie-Claire de kleine Robert naar bed heeft gebracht en Tiphaine-met-de-sterreogen Matthis een eigen geborduurd overkleed schenkt, dringt de betekenis van het hartelijk welkom te Pontorson ten volle tot Matthis door.

Hoe heb ik ooit kunnen twijfelen aan de grootmoedigheid van Bertrand du Guesclin? vraagt hij zich verward af. Het is de beste kerel die op twee benen rondstampt. En hij heeft gelijk, ik was een dwaas. Ik had geen greintje zelfvertrouwen.

Enkele dagen later arriveert er groot nieuws uit Parijs. Een bestofte koerier brengt het over.

'Engeland en Frankrijk hebben vrede gesloten!'

Matthis Cuvelier leest de brief van de prins voor, een brief die in deze dagen in honderden kopieën door Frankrijk wordt verspreid. Volgens het nieuwe vredesverdrag zal Frankrijk een aantal zuidwestelijke landstreken moeten afstaan aan de Engelsen, zodat het voormalige hertogdom Aquitanië, dat eens geheel aan de Engelse kroon behoorde, in oude glorie wordt hersteld. Maar zowel Bretagne als Normandië blijven Frans. Koning Jean zal zijn vrijheid terugkrijgen, zijn losprijs is vastgesteld op drie miljoen Parijse ponden - een miljoen minder dan de oorspronkelijke eis. De eerste termijn moet met Kerstmis worden afgelost, dan zal Jean II voet op Franse bodem zetten. Edward III ziet af van alle aanspraken op de Franse troon. Voor Bretagne (de bezette gebieden) zal een regeling worden getroffen - maar de Poitou zal Engels moeten worden. 'Dat is godgeklaagd,' bast Du Guesclin, die weet dat Berton daar een huis bezit.

Alles bijeen vallen de vredesvoorwaarden mee, daarover is iedereen het wel eens. Edward heeft het grootste gedeelte van zijn vroegere eisen laten vallen, vooral zijn rechten op de Franse troon - en juist die waren de aanleiding geweest tot de slepende oorlog. Toch is Bertrand du Guesclin maar matig tevreden.

'Vrede ...' bast hij, 'dat klinkt wel aardig, maar ik heb het gevoel dat ik het nog heel druk zal krijgen. De wilde compagnieën bestaan voor een deel uit Engelse avonturiers en die krijgen we niet in een handomdraai het land uit. De losprijs voor onze koning zullen we wel kunnen opbrengen met een beetje harder werken, maar Engelsen in Frankrijk, dat lust ik niet. De verloren provincies zullen we terughalen, zo waar als ik Bertrand du Guesclin heet.'

'Ben jij nu de toekomst aan het voorspellen Bertrand?' informeert Tiphaine fijntjes.

'Ja, pardieu, vandaag wel! Zonder feeën om mijn bed en zonder in de sterrenbeelden te lezen. We zullen misschien een paar jaar met die vermaledijde Engelsen op gewapende voet van vrede staan, maar dan, als Frankrijk eens diep heeft kunnen ademhalen, zullen we opstaan, het stof van onze voeten schudden en elke Engelsman de zee in trappen.'

'Daar drink ik op,' roept Berton uitgelaten.

Tiphaine schenkt snel de wijnbekers vol, haar mooie ogen schitteren. 'Vrienden,' zegt ze zacht maar beslist, 'nu we toch bezig zijn zal ik de voorspelling van Bertrand aanvullen: het zal ridder Bertrand du Guesclin zijn, die de Engelsen uit Frankrijk schopt - dat heb ik mijn leven lang al geweten.'

'Amen,' zegt Marie-Claire blij.

Ook Matthis staat op. Hoog heft hij de beker.

'Leve de lieflijke tuin van Frankrijk. Moge God ons bijstaan in onze taak de vrede te winnen. Het was tot hier en niet verder - nu komt onze beurt!'

EINDE

Table of Contents

I De strijd om Rennes

1 De partizanen

2 Hard tegen hard

3 De uitdaging

4 Het gevecht van de eeuw

5 De doorbraak

6 Wie krijgt de varkens?

7 De uitnodiging

8 Een omkooppoging

9 De torens van de hertog

10 De laatste loodjes

II De Revolutie

11 Politiek buskruit

12 De grote verleiding

13 Duvelstoejager van de revolutie

14 De Jacquene

15 Het verraad van Karel de Slechte

16 Weerzien in Parijs

17 De grote rel

18 De weigering

19 Marie-Claire in actie

20 De grote scheuring

21 Het einde van een droom

22 De zoete vrijheid

III Verschroeide aarde

23 Kwade voortekens

24 De Eeuwig Verliefde

25 De barre winter

26 De tocht door de kloof

27 De grote invasie

28 De bestorming

29 Vijandelijke kameraadschap

30 De kracht van het Niets

31 Zwarte Maandag

32 De overlevenden

Table of Contents

I De strijd om Rennes

1 De partizanen

2 Hard tegen hard

3 De uitdaging

4 Het gevecht van de eeuw

5 De doorbraak

6 Wie krijgt de varkens?

7 De uitnodiging

8 Een omkooppoging

9 De torens van de hertog

10 De laatste loodjes

II De Revolutie

11 Politiek buskruit

12 De grote verleiding

13 Duvelstoejager van de revolutie

14 De Jacquene

15 Het verraad van Karel de Slechte

16 Weerzien in Parijs

17 De grote rel

18 De weigering

19 Marie-Claire in actie

20 De grote scheuring

21 Het einde van een droom

22 De zoete vrijheid

III Verschroeide aarde

23 Kwade voortekens

24 De Eeuwig Verliefde

25 De barre winter

26 De tocht door de kloof

27 De grote invasie

28 De bestorming

29 Vijandelijke kameraadschap

30 De kracht van het Niets

31 Zwarte Maandag

32 De overlevenden