Thea Beckman

Vrijgevochten

Lemniscaat

Rotterdam

Voor Marianne, mijn reisgenote

Vijfde druk, 2007

Omslagillustratie en kaartje: Roelof van der Schans © Lemniscaat b.v. Rotterdam 1998 ISBN 90 5637 937 2

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Druk: Drukkerij C. Haasbeek b.v., Alphen aan den Rijn Bindwerk: Boekbinderij De Ruiter b.v., Zwolle

Dit boek is gedrukt op milieuvriendelijk, chloorvrij gebleekt en verouderingsbestendig papier en geproduceerd in de Benelux waardoor onnodig milieuverontreinigend transport is vermeden.

Inhoud

01. Hunkering

02. Duvelstoejager

03. Behouden vaart

04. De overval

05. Slavenwerk

06. De slavenmarkt van Tunis

07. Hete veldtocht

08. De wraak van de Berbers

09. De holbewoners

10. De oude bekende

11. Zijn mond voorbijgepraat

12. Breng ons niet in verzoeking

13. Gevecht op zee

14. Muiterij

15. De thuiskomst

Naschrift

Hunkering

Op 1 januari 1705 werd te Zierikzee een jongetje geboren: Jasper Lievenszoon de Bonte.

Een nieuwjaarskind!

‘Die hebben altijd geluk,’ zei de vroedvrouw. Maar dat klopte niet helemaal, want drie dagen later stierf Jaspers moeder. Zijn vader, timmerman Lieven de Bonte, had geen flauw idee hoe hij een pasgeborene moest verzorgen en in leven houden. Hij zocht een min voor de zuigeling en vond die ook.

De vrouw heette Deesje, ze woonde vijf huizen verder in dezelfde straat en ze had een baby van enkele weken. Geroerd legde moeder Deesje de kleine Jasper in de wieg bij haar dochtertje Hester. De vrouw beschikte overvloedig over moedermelk en ze had een groot hart. Eigenlijk had ze altijd al naar een zoon verlangd. Tot haar verdriet kreeg ze enkel dochtertjes.

Na de pech van een te vroeg gestorven moeder had het nieuwjaarskind nu het geluk op te groeien in een huishouden met pleegouders en pleegzusjes die hem verwenden. Vader Lieven de Bonte slaagde er om de een of andere reden niet in een nieuwe vrouw te vinden. Misschien was hij te lelijk, verdiende hij niet genoeg of was hij te veeleisend. Hoe het ook zij, hij bleef alleen: een eenzelvig man, zeer zwijgzaam, die enkel leefde voor zijn werk. De kleine Jasper bleef voorlopig bij moeder Deesje en het duurde niet lang of zij beschouwde hem als haar eigen zoon. Ook haar man Simon, de koperslager, was er blij mee. Een jongen in huis, dat was toch iets anders dan alleen maar vrouwvolk, vond hij.

Ze woonden allemaal in de Ravenstraat, een nog tamelijk nieuwe buurt in Zierikzee waar veel zeelui, maar vooral ambachtslieden huisden. Naast de koperslager woonde bijvoorbeeld stuurman Ham, die dikwijls maanden van huis was en desondanks - of misschien juist daardoor - twaalf kinderen had, die wonder boven wonder alle twaalf in leven waren gebleven.

‘Een sterk ras is dat van stuurman Ham,’ placht Simon met enige jaloezie te zeggen, want zelf hadden hij en moeder Deesje al drie kinderen op het kerkhof liggen.

Elke zondag na de kerkdienst kwam Lieven de Bonte even naar zijn zoon Jasper kijken en het afgesproken kostgeld voor het kind betalen, waarna hij weer zwijgend vertrok. Hij straalde weinig warmte uit, ofschoon moeder Deesje hem altijd hartelijk ontving, hoog opgaf over Jaspers vorderingen en erop wees hoe goed het kind groeide. Maar Lieven de Bonte scheen het heel gewoon te vinden dat hij een bijdehante zoon had en zag dat blijkbaar niet als de bijzondere verdienste van Jaspers pleegmoeder. Of misschien kon hij dat gewoon niet zeggen.

De drie dochters van moeder Deesje waren ook blij met Jasper. De kleine Hester zag een soort tweelingbroertje in hem. Wiebe en Catrina, zes en zeven jaar ouder, moederden over hem.

Toen Jasper zeven jaar oud werd besloot Lieven de Bonte dat zijn zoon naar school moest. Daar zwaaide meester Haverkamp de plak. Hij leerde de kinderen het ABC, liet hen bijbelteksten opdreunen, psalmen overschrijven, de catechismus opzeggen en het telraam hanteren.

Jasper had weinig moeite met de leerstof, want hij was niet dom, maar het verveelde hem gruwelijk. Hij had twee goede vrienden: Pieter en Jacob Ham, allebei zoons van stuurman Ham. Als Jasper samen met Pieter en Jacob kans zag te spijbelen dan deed hij dat, al kwam dat de jongens de volgende dag op een paar pijnlijke klappen met de plak te staan. Maar dat hadden ze ervoor over. Spijbelen deden ze vooral op donderdag. Dan was het marktdag en stond het Kraanplein vol met kraampjes, manden, dozen en vaatjes. De jongens schuimden de markt af naar iets eetbaars of ze verdienden een halve stuiver met het sjouwen van manden, het vullen van zakken of het wegjagen van andere kwajongens die de marktvrouwen plaagden. En als er niets te verdienen viel was het altijd mogelijk een appeltje te bedelen, een wegvluchtende kip te vangen of een marskramer uit te jouwen, want lieverdjes waren de drie vrienden niet.

Ze voelden zich thuis in de drukte, tussen al het geroep en geschreeuw, de luchtjes en het gekakel. Hier klopte het hart van de stad, hier werd intens geleefd en hadden ze meteen contact met mensen van het omringende platteland, die op die dag binnen de muren hun producten en eetwaren uitstalden: boter, kaas, pluimvee, eieren, allerlei soorten groente en fruit. De weekmarkt was voor de kinderen een paradijs waar van alles te beleven en te proeven viel. Vrouwen die anders zelden de deur uitkwamen kon je er vinden, meestal gevolgd door een dienstmeisje dat de mand moest dragen of dat het jongste kind op de arm hield terwijl de meesteresse met een koopvrouw onderhandelde over de prijs van een gans. Die deftige mevrouwen konden dat heel goed. Ze waren op de penning en voelden het als een triomf als ze nog een stuiver hadden weten af te dingen. Daarna keerden ze trots terug naar hun weelderige woningen, volgestouwd met zilver en kristal.

De jongens keken vooral naar de dienstmeisjes; soms waren er aardige bij. Ze trokken aan schortenbanden of botsten per ongeluk-expres tegen hen aan. Omdat zo’n kind haar handen al vol had kon ze niet veel tegen de plagerijen doen - alleen maar schelden. Dat vond Jasper leuk! Hij voelde zich belangrijk als ze notitie van hem namen. Dus lachte hij allervriendelijkst tegen het

boze meisje en zei: ‘Wat heb je toch een lief mondje’, wat meteen een einde maakte aan de scheldpartij. Dan moest het meisje zelf ook lachen, keerde hem snel de rug toe, liep achter haar meesteres aan, keek nog even om...

Ze vindt me aardig, dacht Jasper dan.

Zijn vrienden begrepen het niet. Als Pieter en Jacob werden uitgescholden ketterden ze net zo hard terug en waren ze zogenaamd beledigd.

Langs de Oude Haven stond de Beurs, een mooie overdekte zuilengalerij in het hartje van de stad. Hier kwamen de graanhandelaren bij elkaar, maar het was ook een ideale plek om kwajongensstreken uit te halen. Achter de zuilen kon je je mooi verstoppen om dan plotseling te voorschijn te springen als je iemand wilde laten schrikken. Aalvlug gleden de jongens tussen de zuilen door, links, rechts, dikwijls nagezeten door een woedende handelaar of een grommende rakker. Dat was dolle pret, tot er eentje struikelde en zo’n handelaar de kans kreeg hem een oorveeg te geven die hem deed suizebollen. Maar juist het feit dat ze kans liepen een pak rammel te krijgen voelden de jongens als een uitdaging. Gevaar gaf sjeu aan het leven! En welke Zeeuwse jongen was bang voor een pak slaag? Ze waren eraan gewend, want had vader Cats niet geschreven: Wie zijn kinderen liefheeft, tuchtigt ze?

Maar een paar dagen later zaten diezelfde boefjes met een vroom gezicht in de Lievenmonsterkerk, zongen luidkeels en onnoemelijk vals de psalmen mee, verveelden zich onder de preek, maar toonden diep respect voor de dominee met zijn witte bef en versleten pruik.

Zo dartelden de drie vrienden door hun jeugd in de goede stad Zierikzee. Volmaakt gelukkig, zonder het te beseffen.

En toch...

Bij al zijn handigheid en vlugge verstand droomde Jasper een onmogelijke droom. Reizen wilde hij, avonturen beleven, de wereld zien en schatten verzamelen! Niet ongewoon voor een Zeeuwse jongen, maar het was een wens die niet gemakkelijk te vervullen zou zijn. Zijn vriend Jacob was voorbestemd voor het zeemansleven, daarvoor zou stuurman Ham wel zorgen. Jasper was schreeuwend jaloers op die jongen. Hij wel! Maar het nieuwjaarskind kwam niet uit een zeemansgezin. Zijn vader was een ambachtsman, net als zijn pleegvader Simon. Het lag voor de hand dat Jasper later zijn vader als timmerman zou opvolgen. En al was hij elk uurtje te vinden bij de Nieuwe Haven of bij het Havenkanaal, waar hij schepen kon zien binnenlopen of zien uitvaren, uitbundig door hem nagezwaaid - hij besefte maar al te goed dat het bij zijn hunkering naar de verte zou blijven. Wat benijdde hij stuurman Ham, die kon wegvaren over de zeven zeeën naar het onbekende, naar landen waar je zonderlinge mensen kon aantreffen met een donkere huid, ravenzwarte haren en scheefstaande voeten (zo was hem verteld), en waar wonderbaarlijke dieren rondliepen met een meterslange nek, of dwarsgestreept, geblokt, geruit en met bochels...

In Zierikzee zag je alleen de gewone dieren: vee, paarden, kippen.

Op nieuwjaarsdag 1715 werd Jasper tien jaar en het werd een rampdag. Woest gierde de storm over het eiland Schouwen. Diezelfde nacht braken de dijken door en liep een aantal polders onder water. Ook in het havenkwartier van Zierikzee spoelde het zoute water door de straten. Alle beschikbare bootjes werden ingezet om vee te gaan redden, mensen van de daken van hun boerderijen te halen en verdronken dieren snel naar de vleeshuizen te brengen eer bederf zou zijn ingetreden. Alle weerbare mannen in de wijde omtrek werden ingezet om de dijken te herstellen, maar nauwelijks waren de gaten gedicht of een nieuwe stormvloed teisterde het eiland en weer donderde de zee over het land, zodat de polder Zuidhoek vrijwel helemaal onder water kwam te staan, een ellende die nog jaren zou voortduren. Stuurman Ham was niet thuis en zijn vrouw en twaalf kinderen zaten huiverend op de zolder van hun huis, terwijl beneden stoelen en tafels ronddreven.

Moeder Deesje was met haar dochters naar de Lievenmonsterkerk gevlucht die nog juist droog was gebleven, terwijl vader Simon, vader Lieven en Jasper met roeibootjes over de ondergelopen polders voeren om te redden wat er te redden viel. Die dag at iedereen in Zierikzee verdronken kip of speenvarken. Zelfs diepe ellende heeft nog een gouden randje.

Al met al was het een rampzalige winter, maar voor de bewoners van de eilanden Schouwen en Duiveland was het niets nieuws. Ze waren groot geworden met rampen als deze. Want hoe verbeten ze ook vochten tegen de zee: vier-, vijfmaal in een eeuw verloren ze de strijd. Dan brak het water door de verdedigingslinie, overspoelde de laaggelegen polders, maakte slachtoffers onder mensen en dieren, en bedierf het land voor jaren.

Desondanks, of misschien daardoor, werd de provincie Zeeland steeds groter, werd er voortdurend meer land ingedijkt en drooggemalen. Treurend begroef men de doden, verbrandde men de rottende kadavers; daarna bracht men onvoorstelbare offers aan geld en energie. Men herstelde de dijken, wetend dat het allemaal slechts tijdelijk was en dat een nieuwe stormvloed, volgend jaar of over twintig jaar, in één nacht al dat werk teniet kon doen.

Kort nadat de bewoners van de Ravenstraat hun huizen hadden schoongemaakt, alle modder hadden weggeveegd, kleden, gordijnen, beddengoed en kleren hadden gedroogd, verscheen op een zondag vader Lieven de Bonte in de woning van moeder Deesje om Jaspers kostgeld af te dragen. Meestal dronk hij dan een kroes anijsmelk en vertrok weer snel zonder veel te zeggen. Dit keer ging het anders. Hij ging er uitgebreid bij zitten, keek naar Jasper, toen naar Jaspers pleegouders en knikte.

‘Mijn eigen zoon,’ begon hij plechtstatig, ‘is nu ruim tien jaar oud. Daarom zeg ik, vrouw Deesje: het is mooi geweest. Je hebt tien jaar lang heel goed voor mijn jongen gezorgd, je hebt hem een godvruchtige opvoeding gegeven en een stevige knaap van hem gemaakt. De Here zal het je lonen. Maar nu wordt het hoog tijd dat Jasper bij mij komt wonen en mijn knechtje wordt.’

De hele familie had vader Lieven nooit zolang achtereen horen praten. Ze waren er beduusd van.

Vader Simon deed een voorzichtige poging tot protest.

‘Jasper kan ook bij mij in de werkplaats komen. Als koperslager...’ ‘Nee.’ Lieven sneed hem snel af. ‘Ik wil dat hij timmerman wordt.’ ‘Ja maar,’ waagde moeder Deesje ook een poging, ‘al wordt hij jouw leerling, hij kan toch hier blijven wonen.’

‘Ik wil mijn zoon bij mij in huis hebben.’

Hester begon te huilen.

‘Jasper is toch mijn broertje! Hij hoort bij ons.’

‘Jasper,’ zei Lieven, ‘hoort bij mij.’

Simon zuchtte diep.

‘Het is je goed recht, Lieven, om je zoon op te eisen. We zullen hem wel missen. Het is een goede jongen.’

‘Het is een kwajongen en een spijbelaar,’ gromde Jaspers vader. ‘Het wordt tijd dat hij wat tucht leert.’

Eindelijk zei Jasper ook iets.

‘Vader, ik zou liever naar zee gaan.’

‘Geen sprake van. Je komt bij mij in de werkplaats en ik zal een goed vakman van je maken.’

Zo kwam er een einde aan Jaspers verblijf in het gezin van de koperslager. Hij moest zijn boeltje pakken en verhuizen naar zijn geboortehuis. Daar voelde hij zich in het begin als een kat in het verkeerde pakhuis, want alles was hem vreemd. Alleen een armzalig gekrabbeld portretje kon hem misschien doen denken aan zijn echte moeder, die hij nooit had gekend. Of dat tekeningetje enige gelijkenis vertoonde met de vrouw die hem ter wereld had gebracht, wist hij niet. Zo te zien was ze niet mooi geweest, maar dat kon de schuld van de tekenaar zijn. Hoe dan ook, dat portretje vormde de enige wandversiering in de sobere woning van de timmerman, dus keek Jasper er dikwijls naar, al voelde hij daarbij niets.

Aan de andere kant: de school van meester Haverkamp verlaten en leerling bij zijn vader worden trok hem wel aan. Lekker in de weer zijn met hamers, spijkers en beitels, naar zaagsel ruiken en eelt op je handen krijgen, lijm koken en zwaluwstaarten steken, dat was heel wat stoerder dan de catechismus uit het hoofd leren of bijbelteksten overschrijven die je maar half begreep.

Behalve zagen, boren, schaven en polijsten probeerde vader Lieven zijn zoon ook de rekenkunde bij te brengen en hem te leren hoe je maten en gewichten bepaalde. Hij was een leraar met weinig geduld. Jasper was weliswaar niet dom, maar hij had een hekel aan rekenen. Al dat gedoe met duimen, voeten en ponden vond hij lastig. En o, wat miste hij moeder Deesjes pannenkoeken, haar warme anijsmelk en de plagerijen van zijn ‘zusjes’.

Wat hem wel plezier deed was dat hij - geen schoolkind meer - zich kon aansluiten bij de Raven. Dat was een groep jongens variërend van tien tot twaalf jaar, die een jarenlange vete had uit te vechten met de Vossen uit de Vossenstraat. Hoe zij ooit vijanden waren geworden wist niemand meer. Misschien omdat in de Ravenstraat meer ambachtslieden woonden dan in de Vossenstraat, waar vooral zeelui waren neergestreken. Hoe dan ook, er ging nauwelijks een week voorbij of op zaterdagavond troffen de twee benden elkaar bij de Varreput en raakten slaags. Als wapens gebruikten ze soms stokken, maar liever hun blote vuisten. Een partijtje knokken, heerlijk vonden ze dat! Ook Jacob Ham was onveranderlijk van de partij. Hij en Jasper vormden een strijdlustig tweetal. Zelfs de grotere jongens kregen respect voor hen, want Jasper kon ongenadig hard slaan, en proberen een stok af te pakken van Jacob was onbegonnen werk. Toch stelden die gevechten niet veel voor. De jongens ontzagen elkaars kleren, want die waren duur en de moeders waren niet mals als daar onnodig scheuren in kwamen. Ze vochten gewoon omdat ze het heerlijk vonden een tegenstander tegen de grond te drukken en hem ‘genade’ te horen roepen. Wie onder lag riep dat dan ook gauw, waarna hij goedmoedig werd losgelaten en hij de kans kreeg overeind te krabbelen om zich opnieuw in de strijd te storten. Menige jongen kwam een halfuurtje later thuis met een blauw oog, een paar builen en schrammen, maar dat gold als ereteken: hij had zich flink geweerd en bij zijn kameraden respect afgedwongen.

De moeders kijfden. Maar de vaders - voor zover ze niet op zee zaten - schudden alleen het hoofd en vonden het niet nodig hun gezag, dat toch al aanzienlijk was, nog verder te bevestigen. Ook in hun jeugd hadden ze met rivaliserende benden gevochten, en soms, in de kroeg, gingen ze nog weleens op de vuist. Het was laten zien dat je je mannetje stond, dat je niet bang was voor een grote mond of een paar maaiende vuisten. Je was een vent die van zich af kon slaan. Dat hoorde allemaal bij de opvoeding.

Meestertimmerman Lieven de Bonte had het druk. Overal langs de Nieuwe en Oude Haven en verderop in de stad werd gebouwd. Meestal verbouwd; de rijke patriciërs die in de Raad zaten en nog talloze bijbaantjes hadden, lieten hun huizen voortdurend uitbreiden en verfraaien, want geen van hen wilde onderdoen voor de ander. Wanneer Jasper achter zijn vader zo’n kolossaal herenhuis betrad waar nog een serre moest worden aangebouwd of waar tussenmuren moesten worden gesloopt omdat twee kamers moesten worden omgetoverd tot één prachtige salon, keek de jongen zijn ogen uit. Dat zoveel weelde kon bestaan! Algauw besefte hij dat je van hard werken onder de gilde- bepalingen nooit echt rijk zou worden - zeker niet zó rijk! Vader Lieven had goed zijn brood, daar niet van, en hij woonde in zijn eigen huis, maar hij bezat geen hemelbed, geen met ivoor ingelegde rooktafeltjes, geen kasten vol met kristal, Delfts blauw of Chinees porselein. Evenmin droeg hij een breedgerande hoed met pluimen, een gepoederde pruik of schoenen met zijden linten. Vader Lieven was een doodgewone man met vettige haren, een werkmanskiel en ruwe handen.

Zondags ging Jasper nog vaak op bezoek bij moeder Deesje, die hem altijd hartelijk ontving met peperkoeken en anijsmelk. Catrina en Wiebe hadden elk een dienstje in een van de patriciërshuizen en op hun vrije zondagmiddag vertelden ze graag over de grillen van hun mevrouwen of over hun ruzies met de keukenmeid. Vrouwenpraat, maar Jasper vond het grappig.

Alleen Hester was nog, met het nagekomen zusje Hanneke, bij moeder Deesje thuis. Hester had het hoog in de bol. Ze wilde geen dienstmeisje worden, ze wilde borduurster of op zijn minst kostuumnaaister zijn. Als ze in het begin van de zomer de rijke mevrouwen in hun rijtuigen de stad uit zag trekken, op weg naar hun buitenhuizen in Renesse, Schuddebeurs of Haamstede, gekleed in prachtige japonnen met hoepelrokken, dan wilde ze daarbij horen, er in elk geval deel van uitmaken. Zoals Jasper hunkerde naar verre reizen maken, zo droomde Hester van een rijk huwelijk.

Daar was natuurlijk geen kans op. Evenmin als Jaspers vader bezat koperslager Simon boerderijen en landerijen. Hij had geen schatrijke oom van wie hij kon erven, geen invloedrijke neef in de Raad van Middelburg, geen machtige zwager in het polderbestuur. Kortom: Lieven noch Simon had iemand die hun een goedbetaald, maar weinig energie eisend baantje kon toeschuiven. Gewone mensen waren zij - en als iemand dat betreurde was het Hester wel.

Terwijl Jasper bij zijn vader het timmervak leerde, werden zijn vrienden Pieter en Jacob Ham ook ingewijd in het beroepsleven. Jacob werd duvelstoejager op het vrachtschip waarop zijn vader voer en was dus vaak en lang van huis.

Pieter ging in de leer bij een zeilmaker en had algauw net zulke eeltige handen als Jasper. Voor vechten bij de Varreput waren ze nu te groot geworden.

Jasper miste zijn vriend Jacob wel, terwijl hij aan Pieter ook niet veel meer had. Van zijn vader, die kille zwijgzame man, ondervond hij weinig warmte. Hij kreeg bevelen die hij moest uitvoeren en als hij iets verkeerd deed kon hij een draai om de oren krijgen of moest hij ongeduldige blikken verwerken, aangevuld met een gebromd: ‘Onhandige domoor’. Toch deed Jasper zijn best om het zijn vader naar de zin te maken. Tot zijn eigen verbazing raakte hij steeds meer op de man gesteld. Lieven de Bonte mocht dan een stugge man zijn, hij was goudeerlijk, een prima vakman, een door en door betrouwbaar mens. Jasper kon dat waarderen. Om hem heen in de stad zag hij genoeg corruptie, baantjesjagerij, vriendjespolitiek en kleine bedriegerijen. Timmerman Lieven de Bonte deed daar niet aan mee. Hij knoeide niet met maten of houtsoorten, deed zwijgend wat hij had beloofd, en Jasper merkte wel dat hij van zijn vader een uitstekende opleiding kreeg. Dus verzorgde hij nauwgezet het gereedschap, sleep beitels en zagen, zette een nieuwe steel aan een hamer, was zuinig met de dure spijkers, schaafde en boorde, en ruimde elke avond de werkplaats op. Een tevreden knikje van zijn stille vader vond hij genoeg beloning.

En ach, wat was er overgebleven van zijn hunkering naar verre landen en wilde avonturen? In de loop der jaren leek die droom steeds vager en onvervulbaarder te worden. De weinige keren dat hij zijn vriend Jacob Ham weer zag en hij over zeereizen begon, schudde de jongen het hoofd, haalde zijn schouders op en mompelde: ‘Je weet niet waarnaar je verlangt. Het zeemansleven is hard. Héél hard.’

Jasper geloofde dat graag, maar toch... de wereld was zo groot, zo vol! Daar nooit iets van te zien krijgen, nooit iets anders leren kennen dan het gezapige Zierikzee - dat leek zo oneerlijk.

Het nieuwjaarskind probeerde vrede te hebben met zijn leven. Totdat...

Duvelstoejager

De schade die de dijkdoorbraken en overstromingen het eiland Schouwen hadden toegebracht, was nauwelijks hersteld of nieuwe onheilstijdingen bereikten de stad Zierikzee. In vele landen was de pest weer eens uitgebroken. Vooral de havenstad Marseille en de omgeving daarvan schenen zwaar getroffen te zijn.

Geen schip kon daar meer uitvaren en als er al eens een schip ontsnapte werd het in geen enkele haven toegelaten. Maar ook in Amsterdam woedde de pest, al scheen de epidemie daar niet zo hevig te zijn.

Vol spanning wachtten de mensen in Zierikzee op het eerste ziektegeval in hun stad, maar ditmaal bleek Zeeland gespaard te blijven. En voor de schippers bracht de ramp in Amsterdam zelfs een voordeel, want de enigszins kwijnende vrachtvaart kende een plotselinge opleving. Pestvrije havens waren nu populair!

Elke week voer er nu weer een hoeker of fluit het Havenkanaal uit om goederen uit Holland te transporteren naar Scandinavië en Rusland. Zelfs werden er vrachten aangeboden voor landen rondom de Middellandse Zee. Geen ervaren zeeman in Zierikzee liep nog zonder werk en de reders zochten ijverig naar jonge mannen die misschien nooit hadden gevaren, maar wier handen niet verkeerd stonden. Van zijn vriend Jacob Ham, kortgeleden thuisgekomen van een reis naar Skane, hoorde Jasper dat schipper Hemelrijk van de fluit Anne-Maria nog een scheepsjongen zocht. Jongens genoeg in Zierikzee, maar Hemelrijk was een kieskeurig man en nam geen genoegen met de eerste de beste.

‘Niets voor jou?’ vroeg Jacob. Hij wist hoezeer zijn vriend hunkerde naar wat achter de horizon verborgen lag. ‘De Anne-Maria vaart de volgende week uit, met bestemming Lissabon en Cadiz. Vader en ik gaan mee; vader als eerste stuurman en ik als lichtmatroos. Hemelrijk is een geschikte vent en een goed zeeman, al is het op zo’n vrachtvaarder natuurlijk hard werken geblazen. Maar daar kun jij wel tegen, dacht ik.’

Jasper durfde zijn oren nauwelijks te geloven.

‘Ik... gaan varen?’ Hij zou niets liever willen, maar...

‘Ben je een Zeeuw of niet?’

‘Jawel. Maar van de zeilvaart weet ik niets af. Ik ken het verschil niet tussen een kluiverboom, een mastbank of schaarstukken. Ik weet niets van zeilmaken, breeuwen of...’

‘Je kunt met gereedschap omgaan, niet?’

‘Dat wel, maar...’

‘Praat er eens met je vader over,’ ried Jacob aan.

Jasper zag daar wel tegenop. Toch... met vriend Jacob en diens vader naar de einder varen, vreemde landen bezoeken: het was wel erg verleidelijk. Lissabon, Cadiz - die namen alleen al!

‘Zal schipper Hemelrijk mij wel willen hebben? Ik kom niet uit een zeevarende familie zoals jij.’

‘Je kunt het toch proberen,’ vond Jacob. ‘Mijn vader kan wel een goed woordje voor je doen als ik hem dat vraag. Wij kennen elkaar al zó lang.’

Jasper kende schipper Hemelrijk van gezicht. Het was een steile man, die nooit lachte, altijd in het zwart gekleed ging en een steunpilaar van de kerk was. Een calvinist tot in de nagels van zijn tenen. Moest hij, de vrijgevochten timmermansknecht, die man onder ogen komen? Na enige aarzeling zocht Jasper hem toch op. De namen Lissabon en Cadiz klonken zo sprookjesachtig, dat kon hij niet weerstaan.

Hemelrijk ontving Jasper in het kantoortje van de rederij even buiten de Noorderhavenpoort. Met strenge ogen nam hij de jongen op die met de pet in de hand voor hem stond.

‘Je bent de zoon van timmerman Lieven de Bonte?’ vroeg de schipper. ‘Dat is mooi. De Bonte is een rechtschapen mens.’

Het deed Jasper goed iemand zo over zijn vader te horen praten. ‘Kun je werken, hard werken?’

‘O ja, schipper.’

Jasper toonde de man het eelt in zijn handpalmen en vertelde dat hij goed kon omgaan met alle soorten gereedschap.

‘Ik ben vijftien jaar oud en gewend aan lange dagen. Ik kan timmeren als de beste en weet alles af van houtsoorten, maten, gewichten. Geloof me, schipper, aan mij zul je een goede scheepstimmerman hebben.’

Hemelrijk snoof.

‘Dat kan wel zo zijn, maar wat weet je van het zeemansleven? Helemaal niks.’

‘Toch wel. Jacob Ham is mijn beste vriend, ik heb veel van hem geleerd. Jacob vaart al bij u op de Anne-Maria sinds hij twaalf is.’ ‘Hm... Je moet toestemming van je vader hebben.’

‘O, die krijg ik wel,’ meende Jasper, al was hij er lang niet zeker van.

Hemelrijk streek eens langs zijn korte baardje.

‘Let dan op. Op 15 juni varen we uit. Je moet dan om half vijf in de ochtend aan boord zijn. Je moet je eigen zeemansuitrusting meebrengen en je eigen gereedschap. Je krijgt drie maanden gage vooruitbetaald, dat is achttien gulden.’

‘Je kunt op mij rekenen, schipper.’

Desnoods loop ik stiekem weg van huis, dacht Jasper. Overgelukkig rende hij naar huis en vertelde zijn vader dat hij over vijf dagen kon uitvaren met de Anne-Maria naar Lissabon en Cadiz. Hij sprak die namen uit met een trilling in zijn stem. Ze klonken zo betoverend!

‘En dan, vader, ga ik mijn fortuin op zee maken,’ juichte hij. Lieven de Bonte trok hard aan zijn pijp, keek donker en schudde het hoofd.

‘Dwaas, dacht je als scheepsjongen rijk te kunnen worden, als dat een schipper en een stuurman nog niet eens lukt? Of denk je dat in Lissabon de diamanten aan de bomen groeien en in Cadiz de straten met goud zijn geplaveid? Op zo’n vrachtvaarder word je harder afgebeuld dan bij welke baas aan de wal ook.’

‘Ik heb altijd al zeeman willen worden,’ zei Jasper geschrokken. ‘Toe, laat me gaan.’

Een tijdlang keek Lieven de Bonte zwijgend voor zich uit. Eindelijk zei hij: ‘Tja... je bent op een leeftijd dat je met schade en schande wijs moet worden. Ik zal je niet tegenhouden, maar reken erop dat het je zal tegenvallen. Over vier maanden sta je hier grienend op de drempel en smeek je me of ik je weer als mijn halfwas wil aannemen.’ Weer viel hij stil; toen, na nog vele trekjes aan zijn pijp: ‘En misschien doe ik dat ook nog, als ik tenminste niet voor die tijd een betere knecht heb kunnen vinden.’ ‘Ik krijg drie maanden gage vooruit; die zal ik u geven zodat u iemand in mijn plaats kunt aannemen,’ beloofde Jasper.

Vader Lieven knikte slechts en bleef verder zwijgen.

Moeder Deesje reageerde heel anders. Toen Jasper haar vertelde dat hij op de Anne-Maria had aangemonsterd, sloeg ze de handen ineen en staarde hem ontzet aan.

‘De zee op! Jongen toch, wat bezielt je. Hier in de stad ben je veilig. Je leert een vak, je hebt te eten. De zee is zo verraderlijk. Vraag maar aan al die weduwen in het Havenkwartier. Ach, ach, je weet niet waaraan je begint.’

Hester keek op van haar naaiwerk.

‘Laat hem toch,’ riep ze. ‘Hij wil zijn fortuin op zee maken. Daar is toch niets op tegen?’

‘Van varen word je niet rijk, Hester,’ zei moeder Deesje.

‘O jawel. Vraag maar aan Wiebe. Zij dient in het huis van meester Smallenbroek. Diens voorouders zijn schatrijk geworden in de zwarte-slavenhandel. Zelfs toen het monopolie daarop aan de Hollanders was ontnomen en door de Engelsen was ingepikt, gingen ze er gewoon mee door, alleen was het toen slavensmokkel en daar verdienden ze nog meer aan. Van smokkelen kun je schatrijk worden, dat weet toch iedereen bij ons in de stad.’ Jasper grinnikte.

‘Jij vindt dus dat ik smokkelaar moet worden?’

‘Waarom niet? Dat is een eerzaam beroep, hoor.’

‘Schei toch uit met die domme praat, Hester,’ riep haar moeder. ‘Weet je dan niet dat het Gravensteen vol zit met smokkelaars die wachten op hun veroordeling?’

Het Gravensteen, de stadsgevangenis! Jasper huiverde even. ‘Maar ik ga toch niet smokkelen,’ protesteerde hij, ‘ik ga gewoon als duvelstoejager met de Anne-Maria naar Lissabon en Cadiz en dat is niets bijzonders. En mijn gage geef ik aan mijn vader, die een knecht in dienst moet nemen als ik niet meer voor hem werk.’

Maar dit bezoekje had hem toch in verwarring gebracht. Moeder Deesje maakte er een drama van, Hester zag het als een avonturenroman, terwijl de houding van zijn vader de eerstvolgende dagen er een van stilzwijgend verwijt was. Hij voelde zich er tamelijk onbehaaglijk onder.

Die zondagochtend werd er in de kerk als gewoonlijk gebeden voor de mannen die de komende dagen zouden uitvaren. Tot op dat ogenblik had Jasper daar altijd min of meer plichtmatig aan meegedaan. Het ging hem nauwelijks aan. Maar deze zondag ging hij rechtop zitten. Het gebed gold nu ook hem! Het ‘behouden vaart en veilige terugkeer’ ging hem door de ziel en tersluiks keek hij opzij, naar zijn vader. Wat dacht die? Maar op Lievens stugge gezicht viel niets te lezen.

Maandagochtend heel vroeg - het was nog niet eens helemaal licht - kwam Jasper met zijn plunjezak op de nek aan boord van de Anna-Maria, waar hij werd ontvangen door hoogbootsman Gerrit Witsen, een oersterke kerel met een bos blond haar, een rood gezicht en groene ogen. Onderzoekend nam hij Jasper op van het hoofd tot de voeten. Een jongen van ruim vijftien jaar aan boord krijgen die nog een groentje was, beviel hem blijkbaar niet erg. Meestal waren de duvelstoejagers veel jonger. Hij stuurde Jasper meteen naar beneden, naar het kamertje van konstabel Harmen Soetelaer, waar hij moest helpen met het vastsjorren van de vaatjes kruit. Want Kogeljanus, het hulpje van de konstabel, was er nog niet. De Anne-Maria, vertelde de konstabel, bezat een draaibas (een licht kanon) op de kampanje, zes zwaardere stukken op het onderdek aan elke zijde en twee achttienponders op rolpaarden in de achterplecht. Zelfs een onschuldige vrachtvaarder waagde zich niet buitengaats zonder bewapening. Harmen Soetelaer was verantwoordelijk voor die bewapening. De Republiek was op het ogenblik weliswaar met geen ander land in oorlog, maar veilig was het nooit op zee. De konstabel was daarom een belangrijk man aan boord en deze Harmen bleek een aardige vent te zijn. Hij was een ervaren zeeman, een voormalig marinesoldaat, en uit de manier waarop hij Jasper vertelde wat die moest doen maakte de jongen op dat de konstabel een nuchter en verstandig mens was.

Terwijl hij Harmen hielp werd er boven zijn hoofd gedraafd, geroepen en gebonkt. Ook Kogeljanus kwam aan boord, een jonge kerel van maar enkele jaren ouder dan Jasper. De herrie boven bleef aanhouden, over een uur moesten ze uitvaren.

Graag had Jasper aan dek gestaan om te zien of zijn vader hem kwam uitzwaaien, maar Harmen en Kogeljanus hielden hem aan

het werk. Totdat de konstabel plotseling het hoofd ophief en midden in een verhandeling over het schoonmaken van kanonlopen zichzelf onderbrak. Het schip bewoog!

‘We gaan. Kom mee naar boven jullie.’

De hele bemanning bleek aan dek te zijn. Jacob zat in het want en zwaaide geestdriftig naar zijn moeder, die met vele andere vrouwen op bolwerk Het Tuitje stond om de vertrekkenden uitgeleide te doen. Twee sterke paarden trokken de fluit langs het bolwerk, het Havenkanaal in. Ook op de dijk daarvan stonden mensen te roepen en te zwaaien. De maats, de bootsman, de konstabel, de schieman, stuurman Ham, allemaal zwaaiden en riepen ze terug. Schipper Hemelrijk, staande op de kampanje, keek alleen maar. Zwaaien deed hij niet; daarvoor was hij te hoog in rang. Ook Jasper stond bij de verschansing. Hij zag moeder Deesje samen met Hester op Het Tuitje. Lief van hen om hem uit te zwaaien. Maar waar was zijn vader?

Terwijl de jaagpaarden het schip langzaam het kanaal in trokken rende hij over het verdek naar stuurboord, hopend Lieven op de Kanaaldijk te zien - maar nee. Was zijn vader dan zo boos? Teleurgesteld liet Jasper het hoofd hangen. Maar daar was Gerrit Witsen al, de hoogbootsman, en die zette hem aan het werk. Langzamerhand verdween Zierikzee uit het zicht. Achter de kanaaldijken graasden de koeien en lagen de dorpen Zwanenburg en Wouderkerke, waarvan je de kerktorens nog juist kon zien. Maar Jasper was geen passagier die leunend tegen de verschansing van het landschap kon genieten; er moest aangepakt worden! Als jongste aan boord had hij niet minder dan zo’n twintig bemanningsleden boven hem staan, die in hem allemaal een knechtje zagen en hem bevelen gaven. Van de rangen en standen aan boord wist hij nog niet veel en hij nam gemakshalve aan dat iedereen die tegen hem schreeuwde ook het recht had hem iets op te dragen.

Terwijl het schip de havenhoofden naderde en je de deining al kon voelen, stuurden de mannen hem van voor naar achter, van boven naar beneden en weer naar boven. Hij draafde, sjouwde, sjorde en rende, maar opeens dook Jacob Ham voor hem op. ‘Kijk, daar,’ wees hij.

Waar het Havenkanaal uitmondde in het open water van de Roompot stond op de dijk een man die een mager paard aan de teugels hield.

‘Dat is toch je vader!’ schreeuwde Jacob boven het klapperen van het zeil uit.

Het was Lieven de Bonte. Hij hield het geleende paard stevig vast en hief bijna aarzelend een hand op. Jasper sprong en zwaaide tot zijn arm er zowat afviel.

De jaagpaarden werden losgemaakt, alle zeilen bijgezet, en voortgestuwd door een noordoostenwind draaide de fluit de brede zeemond uit. Iemand stond alweer tegen Jasper te roepen dat hij moest voortmaken, maar hij kon zich nog niet losmaken van de verschansing en van het stille figuurtje daar op de dijk. Eindelijk kon hij zijn vader niet meer zien. Hij wendde zich af en liet zich weer commanderen, zelfs door Jacob, voor wie dit de vierde reis was en die zich dus ver verheven voelde boven het groentje.

Overigens kreeg vader Lieven gelijk. Nergens werd je als duvelstoejager zo afgebeuld als op een zeeschip. Bijna de ganse dag was Jasper in de weer; geen minuut rust kreeg hij. Toen hij even niet hoefde te draven van de bak naar het voordek, van de overloop naar de kampanje, stopte bootsman Witsen hem een paar stukken touw toe en beval hem die uit te pluizen, want ook onderweg moest er gebreeuwd worden. Dat wil zeggen: touwpluizen met teer in de naden tussen de planken stoppen zodat er geen water kon doordringen. Door de deining en het ‘werken’ van het houten schip kierden de naden telkens open en dan moesten ze opnieuw gebreeuwd worden. Maar het was een karwei waarbij je kon zitten.

De wind en het getij waren gunstig en het schip maakte een behoorlijke vaart.

Terwijl zijn haar voortdurend voor zijn ogen woei en het halfdek onder hem bewoog, dacht Jasper: Dus zo voelt het als een schip door de golven klieft. De woorden van het oude liedje begonnen opeens voor hem te leven.

De beweging van het schip, het geklapper van de zeilen, het kraken van het want, de kreten van de zeemeeuwen, het fluiten van de wind in al dat touwwerk vormden een soort muziek waarvan hij helemaal opgewonden werd. Het was steeds hetzelfde en toch vol variatie. Hij zat op het trapje naar de overloop, voelde de zon op zijn hoofd, de wind in zijn haren, hij pluisde touw en genoot. Maar die vreugde duurde niet lang, want Gerrit Witsen stuurde hem even later naar de kombuis, waar hij de kok Hendrik Dirksz. moest gaan helpen. De kombuis was een met bakstenen beklede ruimte met een fornuis. Het was de enige plek in het schip waar vuur gemaakt mocht worden. Hendrik bleek een aardige vent te zijn met een (nu nog) wit voorschoot om zijn buik, opgestroopte mouwen en een vriendelijk, open gezicht. Hij liet de jongen in een grote borrelende pan met brij roeren.

‘En wee je gebeente als er klonten in komen! De maats zullen je minstens kielhalen,’ dreigde hij, maar hij grinnikte erbij. Jasper roerde tot zijn arm lam werd.

Hendrik bleek een spraakzaam mens te zijn. Toen Jasper bekende dat hij nog bijna niemand van de bemanning kende, zei hij: ‘O, je zult ze gauw genoeg allemaal leren kennen, zeuntje. Het zijn over het algemeen ruwe kerels, nogal kortaangebonden, maar de schipper houdt de wind eronder, daar kun je op rekenen. Overtreding van de voorschriften zal hij nooit door de vingers zien en zijn straffen zijn niet mals.’ ‘Straffen?’ vroeg Jasper geschrokken.

‘Reken maar. Hemelrijk duldt niet dat er aan boord wordt gevloekt, gevochten of geluierd. Dan legt hij je een flinke boete op of hij laat je door de boots op water-en-brood zetten in het galjoen... da’s het gedeelte helemaal vooraan bij de boegspriet, waar het altijd stinkt, want er wordt van alles opgeborgen wat niet direct nodig is en het galjoen is ook de plek waar de matrozen hun behoeften doen boven het gootje.’

‘Ja, dat weet ik, Jacob heeft het me gewezen. Maar dat van het vloeken begrijp ik niet goed. Ik dacht dat zeelui altijd nogal ruwe taal gebruiken.’

‘Kén je schipper Hemelrijk?’

‘Ik heb hem gesproken toen hij mij aannam.’

‘Willem Hemelrijk is een zeer vroom man, nog vromer dan de dominee. Vandaar dat vloekverbod. En elke ochtend bijbellezing met een gebed. Daar moeten we allemaal bij zijn. Ziezo, dit is klaar.’

De kok laadde drie borden en drie tinnen bekers op een houten blad.

‘Breng dat naar de kajuit.’

De schipper, de stuurman en de konstabel aten in de kajuit. De onderstuurman, de hoogboots, de schieman en alle maats aten aan een lange tafel met opstaande randen in het matrozenverblijf dat op de overloop was, te midden van de stukken geschut, met aan de uiteinden de slaapkooien. Het middagmaal bestond uit gekookte erwten, een stukje spek en als toetje de rijstebrij, die natuurlijk toch vol klonten zat, maar niemand zei daar iets van. Kennelijk waren de maats dat gewend. Jacob stootte Jasper aan toen die met nap en lepel plaatsnam tussen de etende matrozen. ‘Doe het kalm aan in het begin,’ waarschuwde hij. ‘De eerste dagen komt het er toch allemaal weer uit. En dat is zonde van het kostelijke voedsel.’

Jasper had die ochtend van de zenuwen niet kunnen ontbijten en hij rammelde van de honger.

‘Hoezo, het komt er toch weer uit? Natuurlijk komt het eruit, van achteren.’

‘Ik bedoel, je zult de eerste dagen behoorlijk zeeziek worden. Als we straks in de Noordzee zijn...’

‘O.’ Daaraan had Jasper nog helemaal niet gedacht.

‘Was jij op je eerste reis zeeziek?’ vroeg hij.

‘Als een hond,’ knikte Jacob.

‘Nu niet meer?’

‘Niet meer zo gauw. Of het schip moet heel erg tekeergaan.’ Jasper knikte dat hij het begreep. Maar de gaargekookte erwten smaakten hem en het spek was nog niet ranzig. Ook het dunbier dat ze erbij kregen, slokte hij gulzig naar binnen. Hij had dorst gekregen van de zoute wind.

De maats vertrokken weer naar boven en Jasper kreeg opdracht van Hendrik Dirksz. om de pannen schoon te schuren. Daarna mocht hij weer naar het verdek gaan om touw te pluizen. Gerrit Witsen liet Jacob voordoen hoe er gebreeuwd moest worden en liet het verder aan Jasper over.

Die eerste avond rolde hij, na een maaltijd van brood, kaas en dunbier, doodmoe in zijn kooi. Hij sliep meteen.

De volgende dagen voeren ze op de Noordzee. Jasper kreeg honderd karweitjes te doen, maar ook les van Gerrit Witsen in touw splitsen, knopen leggen en zeilen reven. Tussen de bedrijven door leerde Jacob hem de namen van masten, raas en touwwerk. Zij aan zij schrobden de vrienden het dek, schuurden voor de kok pannen uit, of stonden aan de pomp, want geen schip ter wereld was helemaal waterdicht. Onderin klotste altijd wel wat.

De straffe wind blies nu uit het zuidwesten en ze maakten goede vorderingen. Soms scheen de zon, soms regende het. Jasper

begon steeds meer plezier te krijgen in zijn rol van koksmaatje, want Hendrik was een gezellige vent. Omdat er voor de schipper, de stuurman en de konstabel apart werd gekookt liet Hendrik de jongen vaak voorproeven. Was het eten niet te zout? Goed gekruid?

‘De ellende is,’ vertrouwde de kok hem toe, ‘dat ik zelf nauwelijks iets kan proeven. Ik heb een keer deerlijk mijn mond verbrand...’ Een kok zonder smaak! Jasper moest erom grinniken.

‘Het is zo erg niet,’ vervolgde Hendrik, ‘want op een lange reis, als het spek ranzig wordt, de haringen beginnen te stinken, het vlees bederft en de scheepsbeschuit beschimmelt, kun je maar beter niets proeven.’

Behalve koken was het de taak van de kok om ervoor te zorgen dat de levensmiddelen aan boord zo lang mogelijk goed bleven. Intussen leerde Jasper langzamerhand alle bemanningsleden kennen.

De schieman, Joseph Valkenier, die verantwoordelijk was voor al het touwwerk, was een bullebak en een vreselijke driftkop. Omdat de schipper hem niet mocht horen vloeken kon hij, als de matrozen iets verkeerd deden, zo rood aanlopen dat het leek of hij een beroerte zou krijgen. Dan was er de onderstuurman, Kobus Jansz., maar aan hem had Jasper al direct een hekel. Om bij de schipper in het gevlei te komen hing Kobus de vrome uit en sprak voornamelijk in bijbeltaal, maar hij kon ongenadig hard zijn voor de maats. Het hinderde hem dat hij de maaltijden moest gebruiken in het matrozenverblijf en niet in de kajuit met de schipper, de stuurman en de konstabel.

Pas na een paar dagen ontdekte Jasper dat er nog een belangrijk bemanningslid bestond: de zeilmaker Cornelis Gaffel. Dat was een stille man, die zich het liefst terugtrok in een hokje onder het voordek waar reservezeilen werden bewaard en hij zijn gereedschap had. Als er niets te repareren viel deed hij gewoon matrozenwerk, al was hij vrijgesteld van breeuwen en dek schrobben. Praten deed hij nauwelijks. Als iemand hem iets vroeg, knikte hij of schudde het hoofd; dat was al.

De Anne-Maria was geen nieuw schip, maar ze was wel uitgerust met een nieuwe uitvinding: in plaats van een helmstok bezat ze een echt stuurwiel, waardoor de fluit nog wendbaarder was. Er waren vijf roergangers: Willem, Gerrit, Simon, Karel en Johannes. Hun achternamen kwam Jasper nooit te weten. Ze losten elkaar regelmatig af aan het stuurwiel en deden verder het gewone matrozenwerk.

De opvallendste onder de maats was Tonnetje, zo genoemd omdat hij nogal dik was, een bol gezicht had en schommelde als hij liep. Al at hij in geen week, Tonnetje verloor nooit een grein gewicht. Daarbij was hij vaak zeeziek, zodat je zou verwachten dat hij broodmager werd. De maats plaagden hem met zijn omvang, maar op een goedmoedige manier, want Tonnetje kon zo zielig kijken dat je hart ervan brak.

Met verbazing keek Jasper dikwijls naar de Wantvlo, de rapste matroos aan boord. Het leek alsof hij niet in het want klóm maar naar boven sprong, vandaar zijn bijnaam. Zijn echte naam kwam Jasper niet te weten.

Er waren er meer met bijnamen, zoals Luie Joris, Teunis Flink, die altijd liep op te scheppen over zijn tijd bij de marine, Rode Maarten, met een bos rood haar waarvan je pijn in je ogen kreeg, vooral als de zon erop scheen. Gijsbrecht van Amstel werd zo genoemd omdat hij een blauwe maandag toneelspeler was geweest in Amsterdam. Waarom hij naar zee was gegaan wist niemand. 'Uit liefdesverdriet,’ meende de kok.

Verder was er nog Pietje Govertsz., een brutaal joch met veel te lange armen en benen en kleine slimme oogjes. Hij kon bijna net zo snel in het want klimmen als de Wantvlo.

Elke ochtend vroeg riep Hemelrijk de equipage bij elkaar op het verdek, las met luide stem een stukje uit het Oude Testament voor, sprak een gebed uit, en pas na het ‘amen’ van de bemanning mocht de nachtploeg naar kooi gaan en gingen de anderen aan het werk.

'Doet-ie dat ook als we in een vliegende storm zitten?’ vroeg Jasper een keer aan de kok.

‘O, dan bidt-ie tweemaal zo hard,’ grinnikte Hendrik. ‘Maar al die vroomheid kan heus geen kwaad, zeuntje.’

‘Nee, maar soms overdrijft hij,’ vond Jasper.

‘Laat de onderstuurman je maar niet horen. Die brieft alles meteen over aan de schipper.’

’s Zondags las Hemelrijk niet alleen een hoofdstuk uit de bijbel voor, maar eiste ook dat de mannen psalmen zongen, en soms hield hij een korte preek:

‘Weet mannen, dat God vanuit den hoge op ons neerziet en elk woord, elke daad van ons optekent. Daarom duld ik geen gevloek. Vloeken is God lasteren, dat zal de Here niet ongestraft laten.’

‘Hoe komt het dat jij niet zeeziek bent?’ vroeg Jacob na vijf dagen verwonderd. ‘Me dunkt, de deining is er sterk genoeg voor. Zelfs Simon kon gisteravond zijn eten niet binnenhouden.’

‘Ik heb er geen last van,’ antwoordde Jasper.

‘Die jongen heeft een ijzeren maag,’ zei Gerrit, de roerganger.

De beide jongens stonden bij hem op het verdek en lieten de wind door hun haren spelen. Het was mooi weer, de zon scheen in een heldere lucht, de wind was gedraaid en woei uit het oosten. Nog steeds maakten ze een flinke snelheid.

Jasper wierp een blik op het kompas en verwonderde zich. Voor zover hij wist lag Lissabon ver in het zuiden, maar de koers was pal west. Geen wonder dat het varen zo vlot ging, met die wind vol in de zeilen.

Hij wees Gerrit erop.

‘Weet je zeker dat je de goede koers aanhoudt?’

‘Het gaat goed zoals-ie gaat, zeuntje,’ antwoordde de man rustig. ‘Maar je vaart pal west!’

‘Dat heeft de schipper me zo opgegeven.’

‘Dat begrijp ik niet. Ik dacht dat we naar Lissabon zouden gaan.’ ‘Dat gaan we ook. Laat het navigeren nou maar aan de schipper en de stuurman over. Die weten wat ze doen.’

Jasper keek vragend naar Jacob, die echter deed of het hele gesprek hem niet aanging.

We moeten zeker ondiepten ontwijken, dacht Jasper.

’s Avonds, toen hij de eerste wacht had op het voordek, bleef hij er toch over piekeren. Bij zonsondergang was de wind gaan liggen en nu schoten ze nauwelijks meer op. De meeste maats waren naar kooi gegaan, alleen degenen die wacht hadden waren nog aan dek. Het was niet helemaal donker, de halve maan scheen op het water, de sterren fonkelden. Eerder die dag waren ze een paar haringbuizen gepasseerd; nu leek de zee leeg.

Jacob kwam hem aflossen.

‘Ga maar gauw slapen, Jasper.’

‘Ja,’ antwoordde hij geeuwend. De dagen waren nog altijd lang en vermoeiend. Hij keek even op, wees naar boven.

‘Dat is de Grote Beer, en dat rijtje daar, is dat de Kleine Beer? Waar is de Zwaan?’

Jacob wees en noemde een paar andere sterrenbeelden. ‘En de Poolster?’

‘Die staat rechts van ons,’ zei Jasper. ‘Horen we die niet juist in de rug te hebben? We moeten toch naar het zuiden?’

‘Nog niet,’ antwoordde Jacob, die niet geneigd scheen erover uit te wijden.

‘Nou, goede wacht dan,’ mompelde Jasper en liep geeuwend weg. Hij tolde van de slaap.

Hoe lang had hij geslapen? Hij had geen idee. Er was iets vreemds en daarvan was hij wakker geworden. Stil lag hij een poosje te luisteren. Op het verdek boven hem werd gelopen, hij hoorde katrollen piepen en opeens vloog hij overeind, stootte zijn hoofd tegen de kooi boven hem, riep ‘au’ en wreef over zijn kruin. Toen keek hij rond. Hij miste iets: het gesnurk van de maats. De lantaarn in het nachtverblijf brandde met een heel laag pitje, zodat hij weinig kon zien, maar het leek of de meeste kooien leeg waren. Was het dan al ochtend en waren de maats aan het werk? Zich verslapen - nee, daar kreeg hij nooit de kans voor. Elke ochtend was hij tot nu toe tamelijk ruw gewekt. ‘Opstaan zeuntje, vort, vort!’

Dit keer had niemand hem geroepen. Met een schuldig gevoel trok hij haastig zijn broek en kiel aan en liep naar de ladder. Vreemd, het was nog donker buiten. En... ze lagen stil!

Hij stak zijn hoofd boven het luik. De lantaarns op voor- en achterplecht waren gedoofd. Op het verdek bewogen zich donkere gestalten. Er klonken stemmen, gedempt en in een vreemde taal. Zo stil als hij kon klom Jasper verder omhoog, gleed het dek op en verstopte zich onder het trapje naar de kampanje, waar hij tussen de treden door kon gluren. Er gebeurde iets, maar wat? Twee mannen droegen iets tussen zich in naar de verschansing. Andere vage gestalten kwamen omhoog uit het ruim. Opeens hoorde hij de stem van de schipper: ‘Pas op met die balen, Simon. Voorzichtig laten zakken. Er mag geen zeewater bij komen.’

Naast de verschansing waar de mannen bezig waren zag Jasper iets bewegen: de top van een mast. Kennelijk lag er een klein zeiljacht naast de Anne-Maria. Opeens begreep hij het. Het was smokkelwaar die daar in alle stilte overboord werd gezet, onder dekking van de duisternis. En het spul werd opgevangen door een Engelse boot.

Zijn ogen waren nu goed aan het donker gewend en hij herkende Jacob en diens vader, die een vierkante kist versleepten.

Zo, zo, dacht Jasper. Ze houden er een eigen handeltje op na. En ik mocht dat niet weten, want als ik erover was ingelicht zou ik ook mijn aandeel in de winst moeten krijgen.

Hij bleef zitten waar hij zat. De luiken van het ruim gingen weer dicht, de ankers werden opgehaald; de Wantvlo, Tonnetje en Rode Maarten klommen omhoog en ontrolden de zeilen. Even later kwam het schip langzaam in beweging. Tergend langzaam, omdat er zo weinig wind was.

We moeten vlak onder de Engelse kust zijn, dacht Jasper. Die lichtjes daar ver weg horen natuurlijk bij een of ander smokkelaarsnest. Een dorpje, een kleine stad...

Hij moest opeens aan Hester denken, die had gezegd: ‘Van smokkelen word je rijk’, en hoe moeder Deesje het hoofd had geschud en erop had gewezen dat het Gravensteen vol zat met smokkelaars die daar op hun berechting wachtten.

Hoe kon hij ongezien terugkomen in het slaapverblijf? Het was nu weer heel rustig aan boord. Ze voeren, nog steeds zonder licht, langs de Engelse kust. Langzaam, o zo langzaam. De koers zal nu wel zuid zijn, meende Jasper.

Hij verliet zijn schuilplaats en probeerde ongezien de ladder naar de overloop te bereiken. Maar daarbij liep hij Harmen Soetelaer tegen het lijf, die plotseling voor hem oprees.

‘Hé zeuntje, wat moet jij hier aan dek? Je hoort te slapen.’

‘Ik... ik kon niet slapen,’ stamelde Jasper. Hij kon de uitdrukking op Harmens gezicht niet zien. Geloofde die hem?

‘Niet slapen? Hebben we je dan niet hard genoeg laten werken?’ Bijna had Jasper gezegd: Ik heb alles gezien; maar hij durfde niet. ‘Vort jij, naar beneden en je kooi in. Je komt niet aan dek voor je wordt geroepen.’

‘Ja konstabel.’

Snel daalde Jasper de ladder af, het gesnurk van de maats tegemoet. Hadden de Engelsen net zulke gevangenissen als het Gravensteen, of nog erger? Wat deden ze met smokkelaars die een Britse patrouilleboot tegenkwamen? Ophangen, vierendelen, neuzen afsnijden?

O, kwam de wind maar terug zodat ze weer spoedig in volle zee zouden zijn. Zo dicht onder de kust waren ze zwaar verdacht...

Behouden vaart

Het was bijna windstil en prachtig weer. De Anne-Maria, ofschoon vol in het zeil, kwam bijna niet vooruit en dreef steeds meer naar de kust toe. De matrozen liepen met ontbloot bovenlijf rond, deden niets dan loden, want de angst om op een ondiepte vast te lopen was levensgroot aanwezig. Pas laat in de avond stak er weer wat wind op, nog altijd oost. Voorzichtig schoof de Anne-Maria langs de Engelse kust, niet langer onverlicht. Maar de volgende ochtend...

‘Schip in zicht,’ klonk het uit de mastkorf. Het was een Engels patrouillevaartuig dat langzaam naderde en seinde dat de Anne-Maria moest bijdraaien.

Schipper Hemelrijk bleef er kalm onder.

‘Niets aan de hand, maats,’ zei hij. Ook stuurman Ham maakte geen ongeruste indruk. Maar de maats, die in hun scheepskist of plunjezakken allemaal wel iets hadden gestopt waarmee ze in Lissabon of Cadiz eigen zaakjes hoopten te doen, keken niettemin benauwd.

De Engelsman was nu - zij het tergend langzaam - dicht genoeg genaderd om een sloep uit te zetten.

‘Wat komen ze doen?’ wilde Jasper weten. Jacob grijnsde.

‘Kijken of we geen smokkelwaar aan boord hebben. We zitten vlak onder de Engelse kust, dat is verdacht.’

‘Jawel, maar hebben ze dan het recht ons te laten bijdraaien en onze lading te doorzoeken?’

‘Wie praat hier over recht? Alle Hollandse en Zeeuwse schuiten die zo dicht de Engelse kust naderen, zijn verdacht. Die lui weten ook wel dat er veel gesmokkeld wordt, vooral Franse cognac en balen zijde, waarop de Engelsen hoge accijnzen heffen.’

‘Hebben wij dat aan boord?’ vroeg Jasper. Jacob schudde heftig het hoofd.

Niet meer dus, dacht Jasper. Die goederen werden twee nachten geleden al uitgeladen.

Intussen had de sloep de Anne-Maria bereikt. Stuurman Ham had een touwladder neergelaten (beslist niet de staatsietrap - waarom zou hij het die Engelsen gemakkelijk maken); twee officieren van de Engelse marine klommen omhoog en kwamen aan dek. Hemelrijk trad hun tegemoet en sprak hen in het Nederlands aan.

Tot Jaspers verbazing antwoordden de officieren in dezelfde taal. Ze wensten de lading te inspecteren. En vooral wilden ze weten wat een Zeeuws schip vlak bij de Engelse kust te maken had, ofschoon uit de vrachtbrieven bleek dat de lading in het ruim bestemd was voor Zuid-Europa.

‘Wij zijn afgedreven door de oostenwind,’ verklaarde de schipper met een onbewogen gezicht. ‘De wind is al vele dagen oost en de stroming dreef ons zo ver naar het westen.’

Hij riep bootsman Gerrit Witsen en gaf hem opdracht de beide Engelsen mee naar beneden te nemen, zodat ze de lading met de vrachtbrieven konden vergelijken.

Ze zochten, controleerden, maar vonden niets dat afweek van de vrachtbrieven. De bootsman liet hen hun gang gaan, stond er grijnzend bij en deed of hij geen woord verstond van wat de officieren tegen elkaar zeiden.

De scheepskisten van de bemanning lieten ze ongemoeid. Ze wisten wel dat zich daarin baaltjes tabak of snuif en andere zaken bevonden waarmee de maats in Portugal of Spanje iets extra’s hoopten te verdienen; met dat soort kleinschalige smokkelwaar hadden ze niets te maken. Ze zochten naar vaatjes cognac, naar balen zijde, naar grote pakken inlandse tabak, maar dat alles bevond zich niet aan boord.

Eindelijk vertrokken ze weer, nogal uit hun humeur. De bootsman wachtte tot de sloep van de Engelsen ver genoeg was eer hij zich tot de schipper wendde.

‘Ik hoorde ze zeggen dat er twee dagen geleden ter hoogte van Gravesend smokkelwaar aan land werd gebracht door een stel Engelse vissers. Ze vermoedden dat die goederen van dit schip afkomstig zijn, maar ze kunnen het niet bewijzen. Van dat verhaaltje van u over ons wegdrijven in westelijke richting door wind en stroom geloofden ze natuurlijk niets. Ze zullen ons nog wel een paar dagen in het oog houden.’

‘Ze doen maar,’ bromde Hemelrijk. ‘Aan de lucht te zien zal de wind nu wel gauw draaien en dan kunnen we ze het nakijken geven.’

Jasper was opgelucht. ‘Rijk word je alleen van smokkelen,’ had Hester gezegd. Ze had nog gelijk ook. Maar, dacht Jasper, het is wel een riskant bedrijf.

De schipper had het goed gezien. Een halve dag later draaide de wind naar het zuidwesten, het begon te regenen en het werd aanmerkelijk kouder. De maats liepen weer rond in truien en wambuizen en de Anne-Maria laveerde volgetuigd in zuidelijke richting, weg van de Engelse oostkust en van patrouillerende Engelse fregatten.

De Anne-Maria was beslist geen nieuw schip en terwijl ze koers zette naar de zuidelijke wateren moest er dikwijls iets worden gerepareerd: aan het want, aan de zeilen, aan de verschansing of aan de dekplanken. Jasper kreeg er zijn handen aan vol. Hij begreep nu waarom schipper Hemelrijk geen bezwaar had gemaakt tegen het aanmonsteren van een onervaren jongen. Bovendien was hij gewend aan hard werken. Zijn vader, die man van de oude stempel, had hem altijd voorgehouden dat een mens op aarde was om God te dienen. Dat kon je het beste doen door hard te werken, bescheiden te leven en nauwgezet je plichten te vervullen.

Jasper wist niet beter of zó hoorde het. Als je je hield aan die eenvoudige richtlijn kon je niets gebeuren en ging je na je dood regelrecht naar de hemel. Smokkelen hoorde daar natuurlijk niet bij, hoewel... Die arrogante Engelsen met hun overmacht op zee, hun bepalingen en zeewetten alsof zij het recht hadden uit te maken wat wel of niet was toegestaan, konden wel een lesje gebruiken, vond Jasper. Het was een uitdaging om hun wetten te ontduiken.

Het weer bleef redelijk goed, met soms een harde wind, een paar regenbuien en een onverklaarbaar woelige zee, maar er stak geen hevige storm op. Ze kwamen ook geen Duinkerker kapers tegen, wier macht trouwens al aanzienlijk was geslonken dankzij de Engelse vloot, en het aantal zieken aan boord bleef beperkt tot een stevige verkoudheid, een enkel bemanningslid met zeeziekte, een paar puisten en één gekneusd handbeentje bij Jacob tijdens het zeilen reven. Jasper begon zich af te vragen of al die gruwelverhalen die hij in Zierikzee had gehoord over het harde leven aan boord, de talloze gevaren, de vreselijke straffen en dodelijke ziekten, niet erg overdreven waren.

Zo slecht hebben we het niet, dacht hij. Het eten is redelijk, het werk is vol te houden, lucht en water, met een enkele keer een vage kustlijn aan de horizon... het is verrukkelijk!

En nog steeds werd hij niet zeeziek, zelfs niet toen ze de Spaanse golf bereikten, ook bekend als de Golf van Biscaye, waar de wind veel harder blies, het water schuimkoppen vertoonde en het schip rollend, rijzend en dalend zijn weg vervolgde. Jacob sprak er nogmaals zijn verwondering over uit.

‘Op mijn eerste reis - dat was naar Zweden - was ik zo ziek als een vergiftigde rat. Goeie genade, wat voelde ik me ellendig. En jij, het groentje, jij hebt nergens last van. Het is ongelooflijk.’ Jasper grinnikte en keek naar Tonnetje en Gijsbrecht, die met groene gezichten over de verschansing hingen, brakend en miserabel, om daarna wankelend hun kooi op te zoeken.

‘Dat komt,’ zei Jasper vol zelfvertrouwen, ‘omdat ik een nieuwjaarskind ben. Nieuwjaarskinderen rollen altijd door alle moeilijkheden heen. En ze brengen geluk aan. Hemelrijk heeft me niet alleen aangenomen omdat ik goed kan timmeren, maar vooral omdat ik op 1 januari werd geboren.’

‘Onzin. Bijgeloof,’ mompelde Jacob.

‘Niks bijgeloof. Het is waar.’

Jasper geloofde er zelf heilig in. Hij had alle dreigende kinderziekten overleefd, hij had nooit honger hoeven lijden en alle rampen die het eiland Schouwen in de afgelopen vijftien jaren hadden geteisterd, hadden hem onverlet gelaten. Hij was niet verdronken bij een dijkdoorbraak, niet van een steiger gevallen, hij had niet in zijn voet gehakt - ongelukken die nogal eens voorkwamen bij timmerlui - en ook hier aan boord bleef het geluk bij hem. Hij viel niet uit het want, hij sloeg niet overboord als het schip een onverwachte beweging maakte, hij had geen buikloop gekregen, geen scheurbuik of hinderlijke zweren. Opgewekt deed hij zijn werk, terwijl de frisse zeewind door zijn haren speelde, zijn armen, nek en voeten bruin kleurden. Hij kreeg geen bloedblaren in zijn handen omdat die eeltig genoeg waren toen hij aan boord kwam. Hij sliep goed, voelde zich sterk en gezond, kortom: hij vond het zeemansleven zo kwaad nog niet.

Soms liepen de matrozen te mopperen omdat ze wéér het dek moesten schrobben, weer naden moesten breeuwen, weer aan de pomp werden gezet ofschoon er maar weinig water onder in de Anne-Maria klotste. De bootsman was dan ook de meest gehate man aan boord. Maar kok Hendrik zei tegen Jasper: ‘Matrozen die zich vervelen omdat de reis te gemakkelijk gaat, beginnen algauw te klagen en te zeuren, en als je niet oppast slaan ze nog aan het muiten ook, want de verveling kan hen op allerlei verkeerde gedachten brengen. Daarom drijft Gerrit Witsen ons allemaal zo op.’

Dat klonk logisch, vond Jasper.

Schipper Hemelrijk was in een goed humeur omdat de reis voorspoedig verliep. Natuurlijk schreef hij dat toe aan zijn eigen bekwaamheden, niet aan het feit dat hij een nieuwjaarskind aan boord had...

Ze voeren langs de Spaanse kust, ver genoeg buitengaats om niet door de wind en de stroom naar het land gedreven te worden, waar rotspartijen dreigend oprezen. Maar toen ontstonden de eerste moeilijkheden.

De uitkijk riep: ‘Zeil in zicht’, en even later: ‘Het is een Engels konvooi.’

Koopvaardijschepen voeren vaker vergezeld door een of twee oorlogsfregatten wanneer ze wateren moesten bezoeken die berucht waren wat zeerovers betrof, of in tijd van oorlog als het kapen van schepen van de vijand tot de gewone krijgshandelingen behoorde. Maar sedert de Vrede van Utrecht was de Republiek der Verenigde Nederlanden met niemand in oorlog, de oorlogsvloot was tot een minimum teruggebracht. Bovendien: de Hollanders en Zeeuwen waren allang niet meer de vrachtvaarders van de hele wereld. Alleen de Oostindiëvaarders voeren nog in konvooi. Dus was de Anne-Maria zonder bescherming uitgevaren, waarbij Hemelrijk vertrouwde op de stukken geschut en zijn eigen zeemanschap.

Stuurman Ham ging de schipper waarschuwen.

‘We worden tegemoet gevaren door een Engels konvooi, schipper,’ meldde hij.

Hemelrijk knikte, verliet zijn hut en kwam naar het verdek. Hij gaf de roerganger opdracht de koers twee streken te verleggen opdat het tegemoetkomend konvooi de ruimte zou krijgen. Het was geen vlucht, maar een vorm van beleefdheid. Niettemin bleek ook een van de beide fregatten de koers te verleggen; het begon vrij snel de Anne-Maria te naderen.

‘Ze willen iets van ons,’ meende stuurman Ham.

Dat dit inderdaad het geval was, bleek toen het Engelse fregat een schot voor de boeg gaf, wat betekende: bijdraaien. Meteen werd er ook een sloep uitgezet.

‘Wat hebben die lui bij ons aan boord te zoeken in de Spaanse wateren?’ mompelde Ham.

‘We zullen hen beleefd ontvangen,’ besliste Hemelrijk en hij gaf bevel een touwladder te laten zakken en de zeilen grotendeels in te nemen. Rustig wachtte hij de komst van de Britse zeeofficier af. Niet lang daarna klom die aan boord en gaf Hemelrijk de volle laag.

‘U heeft bij onze nadering uw vlag niet gestreken en u moet toch weten dat dat sedert 1713 voorschrift is,’ bulderde hij de verbouwereerde schipper toe.

De vlag strijken voor een Engelsman? Hemelrijk verbleekte, meer van woede dan van iets anders. Zijn Zeeuwse trots kwam meteen in opstand.

‘Ik vaar onder de vlag van de Republiek der Verenigde Nederlanden en die vlag mag overal ter wereld gezien worden, wórdt ook overal gezien en altijd met respect bejegend,’ antwoordde hij. ‘Die strijk ik voor niets en niemand!’

Arrogantie was iets wat een Engelse officier kon waarderen. ‘Toch dient u bij een ontmoeting met een Engels konvooi uw vlag te strijken,’ herhaalde hij.

Jasper had gemerkt dat er iets aan de hand was. Vlug had hij zijn vertrouwde schuilplaats onder de trap naar de kampanje ingenomen, waar niemand hem opmerkte en hij alles kon horen. Veel schoot hij er dit keer niet mee op, want van het in het Engels gevoerde gesprek verstond hij nauwelijks iets. Maar hij zag twee trotse mannen tegenover elkaar staan. Geen van hen leek bereid de wijn met ook maar een druppel te verdunnen.

Met enige schrik dacht hij aan de nacht, alweer drie weken geleden, toen de Zeeuwse smokkelwaar ergens bij de Engelse kust aan land werd gebracht. Had deze aanhouding daarmee te maken?

‘Van smokkelen word je rijk.’

‘Welnee, smokkelaars belanden in de Gravensteen.’

Die woorden kwamen weer bij hem op terwijl boven zijn hoofd de woordenstrijd doorging.

Wist ik maar waarover het gaat, dacht hij.

Van geschiedenis wist hij zo goed als niets. Dat de Republiek allang niet meer de eerste zeemogendheid ter wereld was, zoals een eeuw eerder, en dat die eerste plaats was overgenomen door de Engelsen, daarvan had hij nauwelijks benul.

‘U moet ver afgedwaald zijn van uw eigen konvooi,’ meende de Brit. Hemelrijk wierp het hoofd in de nek.

‘Ik vaar niet in konvooi,’ zei hij fier. ‘Ik heb geen bescherming nodig. Het is volle vredestijd, ik heb genoeg geschut aan boord; niemand zal het wagen mijn schip aan te vallen.’

De Brit schudde het hoofd bij zoveel verwaandheid.

‘In deze wateren...’ begon hij, maar nu viel stuurman Ham hem in de rede.

‘Onze bestemmingshavens zijn Lissabon en Cadiz. Noch met Portugal, noch met Spanje zijn wij in oorlog, en ook niet meer met uw land. Waarom zouden wij dan in konvooi moeten varen of voor wie dan ook onze vlag moeten strijken?’

‘Juist,’ knikte Hemelrijk. ‘Wat dat stel hoge heren in Utrecht heeft bekonkeld, jaren geleden, daaraan heb ik geen boodschap. Ik ben een Zeeuw, kapitein van een goed schip, ik vervoer geen contrabande en geen verboden oorlogstuig, en daarom eis ik onbelemmerde doorvaart.’

De zeeofficier streek even langs zijn snorretje.

‘Cadiz, huh?’ mompelde hij. ‘U bent op weg naar Cadiz, en zonder konvooi? Nou, dan wens ik u een goede vaart.’

Het klonk ironisch, bijna spottend. Meteen draaide hij zich om, salueerde en liep weg. Hij klom over de verschansing, liet zich langs de touwladder zakken tot in de sloep en werd teruggeroeid naar het fregat.

Stuurman Ham keek hem verbaasd na.

‘Wat bedoelde dat goudhaantje met die laatste woorden?’ Hemelrijk haalde de schouders op.

‘Hij wenste ons een behouden vaart. Hij was alleen maar beleefd.’ ‘Ja, maar... hij zeurde opeens niet meer over de vlag strijken, alsof dat hem eigenlijk niets meer kon schelen, en de manier waarop hij ons een goede vaart wenste beviel me niet.’

‘Die Engelse officieren lopen allemaal naast hun laarzen van verwaandheid,’ zei Hemelrijk. ‘Het principe van een vrije zee is nog altijd niet tot hen doorgedrongen. Ze denken dat ze het recht hebben om iedereen die hun voor de voeten komt, te vernederen. Mannen, ankers ophalen, alle zeilen bijzetten. Waar is de jongen? Hij moet de uitkijk gaan aflossen.’

Jasper kroop te voorschijn achter de rug van de schipper en meldde zich.

‘Naar boven jij, de uitkijk in de mastkorf aflossen. En waarschuw meteen als je een zeil ziet.’

‘Jawel schipper.’

Er is iets met een sisser afgelopen, dacht Jasper terwijl hij in het want klom.

Even later kreeg hij een paar buizen in het oog en meldde dat. ‘Vissers aan bakboord! Spaanse vlag.’

Niets verontrustends. Maar hij merkte dat Hemelrijk niet terugkeerde naar de kajuit en samen met stuurman Ham op de kampanje bleef.

Verwachten ze iets onaangenaams? dacht hij.

Maar dagenlang gebeurde er niets bijzonders.

Jasper de Bonte stond aan dek toen ze dagen later de Taag opvoeren langs de Belemtoren. En daar lag de stad Lissabon in het zonlicht te pralen, op een heuvel en bekroond met een reusachtige kathedraal. Jasper keek zijn ogen uit. De geuren van specerijen dreven hem tegemoet, de lucht was strakblauw, op de torens fonkelden kruisen. Er lagen veel schepen op de rede. Schipper Hemelrijk beende over het verdek terwijl stuurman Ham bevel gaf de ankers uit te werpen. De stemming aan boord sidderde van verwachting, want de hele bemanning verheugde zich al op een paar dagen passagieren in de stad.

Toen ze voor anker lagen en alle zeilen waren ingenomen riep Hemelrijk de ganse equipage bij zich op het verdek en zette zijn strengste gezicht op.

‘Mannen, ik weet dat jullie na al die weken varen verlangend zijn om aan land te gaan. Ik zal daartoe toestemming geven, maar er moet ook gewerkt worden. De lading die voor de stad bestemd is, moet worden overgebracht in de lichters die spoedig langszij zullen komen. Stuurman Ham is onze supercargo en zal toezicht houden op het overladen. Intussen kunnen telkens vier man aan land gaan; de anderen blijven hier tot hun beurt gekomen is.’

Tot zover bevatte zijn toespraak voor de maats niets nieuws. Maar nu kwam het:

‘Ik eis dat jullie je aan wal gedragen zoals het christenmensen betaamt. Geen liederlijkheden! Te veel schepen zijn al vergaan omdat God zich vertoornde over het gedrag van de bemanning aan wal, waar de mannen zich overgaven aan uitspattingen, bordelen bezochten, in kroegen zich bedronken. God duldt zulke liederlijkheden niet en zal de zeelui die zich eraan bezondigen straffen door hun Zijn bescherming te onthouden. Toon dus zelfbeheersing, ga je niet te buiten aan hoererij en drankmisbruik. Vloek niet, blijf ingetogen en ga vooral niet die reusachtige kerk daar bekijken, want dat is een roomse kathedraal waar mannen als jullie niets te zoeken hebben.’

Zo ging het nog een tijdje door, terwijl de maats ongeduldig toehoorden, en in stilte hun schipper stonden te vervloeken. Elk van hen nam zich in stilte voor eens fijn de bloemetjes buiten te zetten in de grote havenstad Lissabon.

Toen Hemelrijk eindelijk klaar was met zijn preek en een kort gebed uitsprak, wees hij drie matrozen aan die onder leiding van schieman Joseph Valkenier het eerst aan wal konden gaan, onder de uitdrukkelijke voorwaarde dat zij zich vóór middernacht weer moesten melden.

Het zou nog wel even duren eer de eerste lichters verschenen om de lading, bestaande uit Delftse serviezen en Goudse pijpen, balen linnen en tonnen meekrap, over te nemen. Joseph en drie matrozen gingen in de sloep, de rest toog zingend aan het werk om de Anne-Maria een goede schoonmaakbeurt te geven.

Met schitterende ogen wendde Jasper zich tot Hemelrijk. ‘Wanneer mogen Jacob en ik de stad in, schipper?’

‘Jullie? Jullie gaan helemaal niet aan land,’ antwoordde de man. ‘Jullie zijn nog veel te jong om onbeschermd in zo’n zondige stad rond te lopen.’

Jasper liet zijn mond openhangen van schrik.

‘Ik... ik mag niet van boord?’

Hevig teleurgesteld ging hij zijn beklag doen bij stuurman Ham. Maar die schudde het hoofd.

‘De schipper heeft gelijk. Jij bent daar nog veel te jong voor.’

Uit medelijden met Jaspers beteuterde gezicht leende hij de jongen zijn verrekijker.

‘Kun je toch de stad zien,’ zei hij goedmoedig.

Zuchtend stond Jasper bij de verschansing en keek. De kijker bracht de vele gebouwen, de kranen en de op de rede liggende schepen wel dichterbij, maar helemaal troosten kon die aanblik hem niet.

Ben ik naar zee gegaan om niets anders te zien dan lucht en water? dacht hij opstandig. Wat een onzin om mij te verbieden de stad te gaan bekijken. Alsof ik geld heb om dat in kroegen en bordelen te verbrassen! Die schipper is jandorie nog vromer dan een dominee.

Jacob kwam bij hem staan en wilde ook door de kijker turen. Jasper mopperde aan één stuk door.

Zijn vriend bleek minder teleurgesteld.

‘Er zit nog iets anders achter,’ zei hij. ‘Lissabon is niet alleen een zondige stad, net als alle andere grote havensteden, het is ook een roomse stad. Er lopen altijd priesters rond die proberen protestantse zeelui te bekeren.’

Daar moest Jasper om lachen.

‘Wij kunnen die lui toch niet verstaan.’

‘Dat denk je maar. In Lissabon kun je vijf, zes, zeven talen door elkaar te horen krijgen. Trouwens, als jij van plan bent om te blijven varen mag je ook wel een paar talen leren. Een mondje Portugees, Spaans en Italiaans, en o ja, Frans, heb je gauw genoeg onder de knie. En Engels... Daarmee kun je overal op de wereld terecht.’

‘Spreek jij dan vreemde talen?’ vroeg Jasper. Hij was nog altijd danig uit zijn humeur.

‘Jazeker. Ik ken al een beetje Engels en Spaans en een mondje Zweeds.’

Het was nooit eerder bij Jasper opgekomen dat het rauwe scheepsvolk, waarop hij als ambachtszoon toch altijd een beetje had neergekeken, verschillende talen sprak, ofschoon de meesten van hen nauwelijks konden lezen of schrijven. Maar vier, vijf talen spreken en die ook nog verstaan, dat vond hij knap.

Terwijl de maats zich om beurten aan de wal vermaakten verschenen eindelijk de lichters om de lading voor Lissabon over te nemen. Bovendien slaagde stuurman Ham erin een partij zoete wijn voor vervoer naar de Spaanse haven Cadiz te bemachtigen. Een extra vracht waarop ze niet gerekend hadden en die een aardige premie voor de bemanning zou opleveren.

Voor Cadiz bestond de lading verder hoofdzakelijk uit koperen platen afkomstig uit Zweden. Die platen werden door de Spanjaarden gebruikt om de kiel van hun eigen schepen te versterken. In Cadiz zouden ze dan zwavel en zink moeten laden voor de thuisreis.

Eer ze Lissabon verlieten hield Hemelrijk opnieuw een preek. Hij was boos, want het was een paar maal gebeurd dat matrozen flink dronken van hun uitstapje waren teruggekeerd en wat ze aan wal nog meer hadden uitgevreten wist hij niet, maar hij kon het wel raden. Opnieuw hield hij de mannen voor dat liederlijk gedrag in Gods ogen een zware zonde was, waarvoor ze zeker zouden moeten boeten... enfin, hij was weer goed op dreef. De matrozen, de schieman, de bootsman lieten de woede van de schipper over zich heen gaan, geeuwden een keertje achter hun hand en gingen aan het werk. Er moest weer gevaren worden. Ze hadden een paar dagen hun hart kunnen ophalen aan alle geneugten van een drukke havenstad, nu wachtten wind en water.

De overval

Wat betreft de wind viel het tegen. De zeilen hingen slap, de Anne-Maria kwam maar langzaam vooruit. De bemanning liep op blote voeten halfnaakt rond en koesterde zich in de warme zon. Aan bakboord tekenden zich de contouren van de Portugese kust af; na een aantal dagen werd dat de Spaanse kust, terwijl ze langzaam zuidwaarts gleden. Jasper begreep dan ook niet waarom er op een ochtend plotseling zoveel opschudding ontstond toen de uitkijk in de mastkorf riep: ‘Zeil in zicht. Het is een galei!’

Waarom zouden in deze zuidelijke wateren geen galeien varen, dacht hij. Het is maar een roeiboot met één mast en één zeil. Maar stuurman Ham liet de roerganger onmiddellijk de koers verleggen, schipper Hemelrijk kwam uit zijn kajuit, de konstabel kwam uit zijn kamertje, de bootsman riep alle matrozen bij elkaar.

Uit de mastkorf klonk weer een kreet van de uitkijk: ‘Het is een Tunesiër.’ Een zeerover!

Toch kon Jasper zich niet voorstellen dat een galei aan de horizon een gevaar kon betekenen voor de Anne-Maria, met al die stukken geschut aan boord en drie masten volgetuigd. Daar kon zo’n galei met haar ene zeil toch niet tegenop, dacht hij; zeker niet met zo weinig wind.

Harmen Soetelaer, de konstabel, stond bij de schipper op de kampanje, tuurde door de verrekijker, wendde zich tot Hemelrijk.

‘We kunnen ons maar beter voorbereiden. Hij komt snel dichterbij.’ De schipper knikte en keek omhoog naar de slaphangende zeilen, terwijl zijn lippen bewogen in een onhoorbaar gebed. Hij vraagt om wind, schoot het door Jasper heen.

Nu knalden de bevelen over het verdek.

‘Janus, Gijsbrecht, Joris, Teunis, Maarten, naar beneden jullie, maak de kanonnen klaar. Jasper, Jacob, open de kardoeskisten en breng kardoezen bij het geschut.’

Een kardoes was een papieren zak gevuld met een afgepaste hoeveelheid kruit. Elke zak bevatte een derde gewicht aan kruit in verhouding tot de af te schieten kogel. Tijdens een gevecht was er geen tijd om telkens het kruit af te wegen, vandaar de kisten met kardoezen. De kanonnen stonden op de overloop, onder het verdek, gemonteerd op vaste affuiten. Alleen de beide zware stukken in de rondgebogen achterplecht stonden op rolpaarden. Maar om die stukken te bedienen had je ervaren schutters nodig, zoals Kogeljanus en Rode Maarten.

De geschutspoorten in de zijwanden van het schip klapten open. Harmen verdeelde de manschappen over de kanonnen. De twee zware stukken in de achterplecht vertrouwde hij toe aan Rode Maarten, Kogeljanus, Pietje Govertsz en de Wantvlo.

Intussen renden Jasper en Jacob af en aan met kardoezen en manden vol kogels. De konstabel draafde van het ene stuk naar het andere, gaf schreeuwend aanwijzingen voor het laden en als dat te onhandig ging vloekte hij alle duivels uit de hel.

Dat gaat hem een flinke boete kosten, dacht Jasper. Maar boven op de kampanje stond schipper Hemelrijk met de kijker voor zijn beste oog en hoorde het niet.

Ze waren met te weinig mannen om alle veertien stukken volledig te bemannen. Voor laden en afschieten waren per kanon zeker drie man nodig.

‘Waarom staan in de achtersteven eigenlijk de zwaarste stukken?’ vroeg Jasper aan Jacob, terwijl ze samen een mand met kogels naar de overloop brachten.

‘Om achtervolgers zoals die galei af te schrikken,’ antwoordde Jacob hijgend.

‘Maar zo’n galei kan ons toch niet inhalen, met zo weinig wind en maar één zeil,’ meende Jasper. Jacob snoof.

‘Wat ben je toch een groentje. Natuurlijk kan ze dat. Ze wordt geroeid, oen! Ze heeft helemaal geen wind nodig om snel vooruit te komen.’

‘O.’ Jasper voelde zich opeens heel dom. Dat hij daar zelf niet op was gekomen... En inderdaad naderde de galei gestaag, terwijl de Anne-Maria slechts tergend langzaam vooruitkwam.

Een fluit was een gemakkelijk schip dat veel vracht kon vervoeren maar geen grote bemanning nodig had. Dat was goedkoop varen, maar het nadeel was dat je nooit alle kanonnen tegelijk kon doen ontbranden; hooguit twee tegelijk. Het laden van een afgeschoten kanon kostte zeker tien minuten. Toch liet de konstabel alle kanonnen laden, zowel die aan bakboord als aan stuurboord; bovendien liet hij bij elk kanon een mand kogels en kardoezen plaatsen, alsof hij verwachtte dat het een urenlange strijd zou worden. Hij wees mannen aan die op zijn bevel moesten vuren en dan meteen doorrennen naar de volgende stukken, terwijl anderen de afgevuurde kanonnen zo snel mogelijk moesten herladen. Alleen op die manier zouden zij met te weinig mannen in staat zijn voortdurend te blijven schieten in de hoop zich de kapers van het lijf te houden.

‘Denk je echt dat die galei het op ons voorzien heeft?’ vroeg Jasper aan zijn vriend toen ze even uitbliezen van al hun geren en gesjouw.

‘Jazeker,’ zei Jacob. ‘Ze hebben hun zeil en mast al gestreken. Dat betekent...’ ‘Wat! Wat hebben ze gedaan?’

‘Het zeil ingehaald en de mast gestreken. Ze hebben maar één mast en die kan worden omgehaald en plat op het middenschip worden gelegd.’

‘Dat begrijp ik niet. Zonder zeil?’

‘Ze roeien toch!’

Jasper begreep het nog steeds niet.

‘Ja maar...’

‘Als wij gaan schieten kunnen we geen schade aanrichten aan hun tuigage, hun mast niet raken, hun zeil niet vernielen en de...’ ‘Jacob!’ gilde de konstabel. Snel pakten de jongens de manden weer op en verdwenen in de kruitkamer.

Geen tijd voor verdere uitleg, want de galei naderde de Anne-Maria met angstwekkende snelheid terwijl de vrachtvaarder nauwelijks vooruitkwam.

‘Wind! We hebben wind nodig,’ hoorde Jasper Rode Maarten mompelen terwijl hij de achttienpondskogels naast hem opstapelde.

Jasper kreeg het benauwd. Hij was al buiten adem en het was heet hier in de achterschip. De gedachte dat een Barbarijse kaper bezig was hen in te halen maakte hem bang. Net nu alles zo goed was gegaan en ze nog maar een dag of twee varen van Cadiz verwijderd waren, werden ze nagezeten door een kaper.

De konstabel, turend door zijn kijkgat naar de galei, verloor zijn zelfbeheersing.

‘Vuur,’ schreeuwde hij. Kogeljanus hield met trillende handen de lont bij het zundgat. Toen weken ze allemaal terug om de heftige weerslag van het kanon op het rolpaard te ontwijken. Jasper drukte de handen tegen de oren.

Boem! De achttienponder vloog weg, het kanon rolde een heel eind terug; door de kruitdamp konden ze eerst niets zien. Rode Maarten bracht ook het tweede zware stuk tot ontbranding, zonder dat er eigenlijk goed gericht had kunnen worden. Nog meer kruitdamp. En omdat er zo weinig wind was, woei die maar zeer langzaam weg. Schipper Hemelrijk kwam woedend binnenstuiven.

‘Wie heeft bevel gegeven te vuren?’

Harmen Soetelaer stak de kin in de lucht.

‘Ik wilde ze afschrikken, schipper. De aanval is nog altijd de beste verdediging.’

‘Ze zijn nog te ver, we kunnen ze nog lang niet raken. Geschoten wordt er pas als ik daartoe bevel geef, begrepen?’

‘Ja schipper.’

De beide achttienponders waren zonder schade aan de galei aan te richten in zee geploft, maar hadden toch enige uitwerking, want de uitkijk riep: ‘Ze zwenken.’

Jasper haalde opgelucht adem. In zijn onervarenheid meende hij dat de kapers, geschrokken van het kanongebulder, hadden afgezien van een rechtstreekse aanval. De hoge waterzuil van de in zee vallende kogels moest de kaperkapitein duidelijk hebben gemaakt dat de fluit zich danig kon verdedigen.

Terwijl de mannen bezig waren de zware stukken te herladen stuurde de konstabel de beide jongens naar boven.

‘We hebben hier kruit en kogels genoeg. De schipper zal jullie voor iets anders nodig hebben.’

De jongens haastten zich de steile trap op naar het verdek. Daar bleek hun dat de Barbarijse kaper helemaal niet van plan was zijn prooi te laten ontkomen. De galei was weggeroeid van de gevaarlijke stukken in het achterschip en probeerde nu aan stuurboord langszij te komen.

Met een flinke bries uit het westen hadden ze de galei nog kunnen ontlopen. Maar met dit flauwe oostenwindje moesten ze het wel afleggen tegen een door honderdtwintig man geroeide galei.

In een uiterste poging probeerde Hemelrijk de Anne-Maria overstag te laten gaan, opdat zijn stuurboordkanonnen de galei de volle laag konden geven eer die helemaal langszij was gekomen, maar door die manoeuvre kwamen ze bijna stil te liggen en liep de kaper nog vlugger op hen in.

Op bevel van Hemelrijk vuurden de kanonnen aan stuurboord één voor één, maar de lopen stonden te hoog gericht en de kogels vlogen over de galei heen.

De kruitdamp hulde beide schepen in een stinkende mist en pas toen die was opgetrokken zagen de mannen op het verdek tot hun ontzetting dat de galei naast hen voer. En toen, van heel dichtbij, begon ook het kaperschip te schieten.

‘Genadige Heer in de hemel, ze hebben kettingkogels,’ schreeuwde stuurman Ham toen hij de ravage zag die het geschut van de Tunesiër had aangericht in het want en aan de zeilen. Kettingkogels waren kogels die door een ketting met elkaar verbonden waren en die alle tegelijk uit de loop van een kanon kwamen. Je kon ze alleen gebruiken op vrij korte afstand en altijd hoog gericht, zodat de kogels de zeilen beschadigden, de kettingen zich om de touwen van het want slingerden en daar veel schade aanrichtten. Een tweede salvo van de kaper vernielde nog meer touwen. Splinters van de bezaansmast regenden neer op het achterdek, een van de raas kwam naar beneden storten en sloeg een gat in de bak. En al die tijd vlogen de kogels uit de kanonnen van de Anne-Maria zonder schade te veroorzaken over de lage galei heen.

Cornelis Gaffel, de uitkijk, kwam dodelijk gewond uit de mastkorf rollen, plofte op het verdek, tot diepe ontzetting van Jasper die stond te trillen op zijn benen. Met grote ogen keek hij op naar de schipper en zag aan diens gezicht dat de man de hoop al had opgegeven.

De roerganger trachtte nog de fluit verder te laten draaien zodat de zware stukken nog eens gebruikt konden worden, maar zonder wind in de zeilen mislukte ook die poging. De galei lag nu zo dichtbij dat ze bijna tegen de kiel stootte.

De kanonnen zwegen, reeds kwamen de maats de trap op, messen in de hand, klaar om zich in een gevecht van man tot man te verdedigen. Hemelrijk zwaaide met een pistool, stuurman Ham stond bij de grote mast met een lang mes in de hand.

Jasper verstopte zich onder het trapje naar de kampanje.

Daar vlogen de enterhaken over de verschansing en rap klommen de Tunesiërs erachteraan, een mes tussen de tanden, zwaarden en pistolen aan hun gordel, speren op de rug gebonden. Het pistool van Hemelrijk ketste, een grote piraat sprong op de schipper af en ontwapende hem snel.

Hemelrijk viel op de knieën: ‘Spaar mijn leven, ik smeek u. Spaar mijn mannen.’

Hij werd uitgelachen. Snel krabbelde de schipper weer overeind en riep: ‘Verzet je niet, mannen. Eén dode is genoeg. God zal ons bijstaan. Verzet je niet.’

Stuurman Ham scheen het niet gehoord te hebben. Hij wierp zich naar voren, vloog een van de piraten aan. Een spies trof hem in de schouder met zoveel kracht dat hij achteroverviel.

‘Vader,’ gilde Jacob, maar hij werd vastgehouden door een piraat met een tulband.

Nog meer vreemde mannen in wijde kniebroeken, ruime hemden en korte vesten, allemaal tot de tanden gewapend, klommen aan boord. Ze dreven de Zeeuwse matrozen bijeen rondom de grote mast en zwermden toen uit over het schip, dat ze van boven tot onder doorzochten. Ze haalden kok Hendrik Dirksz. uit zijn voorraadkamer, waar hij geprobeerd had zich te verstoppen. Ze sleepten konstabel Harmen Soetelaer uit de kruitkamer. Ze vonden Kobus Jansz., de onderstuurman, achter een kist in de kajuit van Hemelrijk, ze sleurden Jasper uit zijn schuilhoek onder het trapje van de kampanje, ze visten schieman Joseph Valkenier uit het galjoen waar hij geprobeerd had zich tussen het touwwerk te verbergen, kortom: ze lieten geen schuilplekje ongemoeid.

De grote piraat die de schipper had ontwapend stelde zich recht voor Hemelrijk op, bekeek een beetje spottend diens keurige zwarte pak en witte kraag en zei in onvervalst Zeeuws: ‘Zeg me hoeveel man je aan boord hebt.’

Hemelrijks mond viel open.

‘Je... je bent een Zeeuw!’

‘Geboren en getogen in Vlissingen,’ grijnsde de piraat. ‘Akbar Abdallah is de naam. Nou, hoe groot is je bemanning?’ ‘Tweeëntwintig, met mij erbij drieëntwintig.’

De gevangenen werden geteld; er ontbrak er één. Maar dat was de dode Cornelis Gaffel, die naast de draaibas op het achterdek onder een stuk zeildoek was neergelegd in afwachting van zijn begrafenis.

Eén van de kapers, nieuwsgierig wat er onder dat doek voor schatten zouden liggen, tilde de lap op en riep iets onverstaanbaars. Akbar Abdallah knikte tevreden en riep iets terug. Door de Tunesiërs werd de ongelukkige Cornelis toen in hetzelfde doek gewikkeld en meteen overboord gezet.

Hemelrijk wilde protesteren omdat zulks gebeurde zonder dat hij een gebed kon uitspreken om de ziel van de arme kerel bij God aan te bevelen, maar de grote piraat die Zeeuws sprak duwde hem tegen de schouder en eiste de scheepspapieren en laadbrieven op.

Stuurman Ham, liggend op het dek terwijl Rode Maarten bezig was zijn bloedende schouder te verbinden, riep: ‘Smerige renegaat!’ maar dat scheen alleen Akbar Abdallah te hebben verstaan, want hij lachte honend en zei tegen Rode Maarten: ‘Verbind hem goed, zorg dat het bloeden stopt. Die man is te kostbaar om verloren te gaan.’

Het was duidelijk: de kapers waren niet uit op een bloedbad, ondanks al hun dreigende wapens. Hoe meer levende gevangenen, hoe liever het hun was.

Uit het verblijf van de bemanning werden nu alle scheepskisten te voorschijn gehaald, de plunjezakken werden leeggeschud, de kajuit, het kamertje van de konstabel, de geldkist van de schipper en van supercargo stuurman Ham, alles werd doorzocht, in beslag genomen en zoveel mogelijk overgeladen op de galei.

Rode Maarten protesteerde woedend.

‘Hé, in die kist zitten mijn goede kleren, mijn pijp en tabak, mijn schoenen! Blijf daar met je vieze tengels van af!’

De Tunesiërs verstonden hem niet, Akbar Abdallah wel. De kaperkapitein grijnsde demonisch.

‘Van nu af aan,’ zei hij, ‘is helemaal niets meer van jou. Je eigen lijf nog niet eens.’

Letterlijk alles werd leeggestolen, alleen een vaatje jenever werd vol walging overboord gezet; maar de zoete wijn in het ruim bestemd voor Cadiz werd met rust gelaten. Moslims mochten geen alcohol gebruiken, maar die wijn konden ze verkopen. Ook de lading koperen platen bleef gewoon in het ruim. Akbar Abdallah toonde zich zeer verguld met die lading.

‘Daar zal de werfmeester in Tunis blij mee zijn,’ straalde hij. ‘Tjonge, ik heb vandaag een goede vangst gedaan.’

Dat zei hij zo luid mogelijk, opdat schipper Hemelrijk het ook kon horen. Maar die stond biddend en met gebogen hoofd bij de grote mast en reageerde niet. Kennelijk had hij zich al aan het noodlot overgegeven.

Wat niet werd gestolen waren de zich in Hendriks domein bevindende levensmiddelen.

Maar toen kwam het vernederendste deel van de hele overval. Iedereen werd tot op het hemd uitgekleed, zelfs schipper Hemelrijk. Ook de gewonde stuurman werd de broek uitgetrokken. Het enige dat de Nederlanders mochten houden was een dun hemd. Zelfs geen schoenen of een muts. Alle in beslag genomen kleren gingen de galei in.

Hemelrijk, zonder zijn plechtige kostuum, zonder zijn hagelwitte kraag en zijn driekante steek, zag er toen maar armzalig uit: een iets te dikke man met grijze borstharen, een gerimpeld nekje, vetkwabben rond zijn middel en een zo goed als kaal hoofd.

Opeens begon boven hun hoofden het grootzeil te bollen. De Anne-Maria schommelde even. ‘Bij God, nou komt er wind,’ schreeuwde de Wantvlo en hij keek verlangend omhoog naar het beschadigde want en het gescheurde topzeil. Alsof hij zó naar boven had willen springen om er iets aan te doen.

Een deel van de piraten verliet nu de fluit, ongeveer acht mannen bleven. Alle gevangenen op de gewonde stuurman na werden benedendeks gedreven en opgesloten in de leeggehaalde kruitkamer. Maar eer de deur van buiten werd vergrendeld stak Akbar Abdallah zijn grijnzende hoofd nog even om het hoekje en riep de mannen toe: ‘Jullie reis is nog lang niet ten einde. Alleen zullen jullie nu naar Tunis varen. Ik wens jullie een behouden aankomst.’

De deur viel dicht; krakend schoven de grendels ervoor.

En daar zaten ze dan: op lege kisten, opeengepakt en verslagen. Konstabel Harmen Soetelaer en schipper Hemelrijk zaten dicht naast elkaar, want meer ruimte was er niet, en iedereen kon aan hun gezichten zien hoe ongelukkig ze zich voelden.

Jasper had het allemaal ondergaan als een soort droom waaruit hij maar niet wakker kon worden. Hij was volslagen verbijsterd. Dit kon toch niet! Hij was een nieuwjaarskind, een eeuwige geluksvogel, een door het lot uitverkoren mensenjong. En nu was hij desondanks in handen gevallen van Barbarijse zeerovers en stond hem allerlei vreselijks te wachten. Hij dacht aan de verhalen die sinds jaar en dag in Zierikzee de ronde hadden gedaan over zeelui die door de ‘Turken’ gevangen waren genomen, in slavernij gevoerd, en die afschuwelijk mishandeld, gefolterd en afgebeuld waren, tot ze na enkele jaren van pure ellende bezweken. Alleen wie rijke familieleden had kon zich laten vrijkopen. Maar hoeveel zeelui hadden rijke familieleden?

Eerst zwegen ze allemaal, terwijl ze voelden hoe de Anne-Maria voor de wind uit begon te lopen. Joseph Valkenier, de driftkop, kon zich echter algauw niet meer inhouden.

‘Waarom verbood u ons terug te vechten, schipper? Ik had graag zo’n kaper aan het mes geregen.’

‘Dat zou je het leven hebben gekost,’ meende Gijsbrecht.

‘De kapers doden niet graag,’ zei Hemelrijk. ‘Ze maken bij voorkeur gevangenen. Als we ons met wapens hadden verzet hadden ze ons wel moeten doden. Dat wilde ik niet op mijn geweten hebben.’

‘Dat geweten van u heeft anders niet kunnen verhinderen dat we nu hier zitten opgesloten en we maar moeten afwachten wat er verder met ons gebeurt,’ riep Rode Maarten. ‘Veel goeds zal het niet zijn wat ons te wachten staat.’

‘Moed houden, mannen. God waakt over ons, Hij zal ons bijstaan.’

‘Niks van gemerkt,’ hoorde Jasper de roerganger Willem mompelen.

Met wat Jasper niet begreep kon hij altijd terecht bij Hendrik de kok. Over de vloer kroop hij naar hem toe en trok hem aan de slip van zijn hemd.

‘Hoe kan een Zeeuw kaperkapitein zijn op een Tunesische galei? En dan zo’n rare naam dragen?’

‘Akbar is een renegaat, een zeeman uit Vlissingen die is overgelopen naar de Barbarijse kapers en zich omhoog heeft weten te werken in dienst van de bey van Tunis,’ legde de kok uit. ‘Op de Tunesische vloot vind je wel meer van die lui, net als bij de Algerijnen en de Moren. Natuurlijk moest hij daarvoor eerst Mohammedaan worden, de schurk. En toen kreeg hij die Turkse naam.’

‘O.’

Wat weet ik toch nog maar weinig van het zeemansleven, dacht Jasper beklemd. Ik wilde naar zee om de wereld te zien, verre landen te bezoeken, avonturen te beleven, weg te zijn uit het bekrompen Zierikzee en op de een of andere manier rijk te worden. Opeens moest hij denken aan de woorden van moeder Deesje: ‘De zee op? Jongen, wat bezielt je. Hier in de stad ben je veilig. De zee is zo verraderlijk.’ Daarbij had ze misschien gedacht aan vernietigende stormen, of aan rotsen waarop schepen strandden en vergingen. Had ze ook gedacht aan zeerovers?

Hoe dan ook, in haar huisvrouwenwijsheid had ze het goed gezien. Maar hij, Jasper, had het in zijn overmoed beter willen weten en alleen maar gedroomd van de wijde ruimte, de grote wereld, de kans fortuin te maken, hoe of waar dan ook. En het was waar: het zeemansleven, vaak zo afschrikwekkend voorgesteld, was hem goed bevallen. Hij had genoten van de zoute wind, de zonsondergangen op zee, de geluiden en bewegingen van het schip. Met de meeste bemanningsleden had hij goed overweg gekund, ziekte en ongelukken waren hem bespaard gebleven, wat hem nog verder had gesterkt in het idee dat hem nooit iets akeligs kon overkomen.

En nu...

Hij wilde zijn eigen domheid niet toegeven. Het was de schuld van schipper Hemelrijk, neen, van konstabel Harmen of misschien zelfs van schieman Joseph, dat ze in handen van kapers waren gevallen. Ze hadden beter voorbereid moeten zijn, zich feller met hun kanonnen en wapens moeten verdedigen. Ze hadden van ieder vleugje zomerwind beter gebruik moeten maken, ze hadden...

Het deed hem goed naar zondebokken te zoeken, de schuld van het ongeluk op anderen af te schuiven; niet hardop, alleen maar in gedachten. Deden de maats die zwijgend of mopperend om hem heen zaten niet precies hetzelfde? Hemelrijk heeft zich te snel overgegeven. Die man kan alleen maar bidden en vrome praatjes houden, maar als het erop aankomt durft hij niet te vechten en staat hij met een ongeladen pistool te zwaaien alsof hij een held is.

Het was intussen donker geworden in de kruitkamer, je kon de mopperende zeelui alleen nog aan hun stemmen herkennen. Hoor, dat was de stem van Hemelrijk: ‘Niet zo klagen, mannen. We zijn er gezegend afgekomen met maar één dode en één gewonde.’

‘Die ene gewonde is wel toevallig mijn vader, de enige die durfde te vechten,’ gilde Jacob en toen barstte hij in tranen uit.

‘Niet zo brutaal, jongen.’

Maar Jacob was niet meer tot bedaren te brengen.

Hij houdt van zijn vader, zoals ik van de mijne houd, dacht Jasper. En... en ik geloof dat mijn vader toch ook veel van mij houdt, al kon hij dat nooit laten merken. Maar zoals hij bij dat geleende paard op het havenhoofd stond om mij uit te zwaaien, alsof hij zich bijna schaamde voor het verdriet dat ik hem aandeed, maar hij mij toch wilde zien vertrekken...

Tunis! Volgens Akbar Abdallah waren ze nu op weg naar Tunis. Waar lag dat precies? Ergens in Noord-Afrika, in Barbarije.

Maar een juiste voorstelling kon Jasper zich daarvan niet maken. De dagen gingen voorbij in uiterste verveling. Soms werd een van de matrozen uit de kruitkamer gehaald en moest hij onder bewaking het dek schoonschrobben, het galjoen uitboenen, terwijl de Wantvlo aan het werk werd gezet om het beschadigde topzeil van de grote mast zo goed en zo kwaad als het ging te repareren. Verder hadden de gevangenen niets te doen dan bij elkaar zitten en zich te beklagen.

De door Akbar Abdallah aan boord van de Anne-Maria gezette mannen, door de Nederlanders zonder meer als ‘Turken’ bestempeld ofschoon het Arabieren waren, spraken een taal die geen van hen kon verstaan, al kenden enkele van de zeerovers ook wat Frans, Engels of Italiaans. Genoeg om bevelen te geven die wél verstaan werden. De beide jongens, Jasper en Jacob, waren van alle karweitjes vrijgesteld en kregen zelfs toestemming om aan dek te komen.

Tot grote opluchting van Jacob bleek stuurman Ham in het kamertje van de konstabel te zijn ondergebracht waar zijn zoon hem zelf mocht verplegen, want Ham had vrij hoge koorts en zijn wond wilde niet genezen.

Overigens hadden de Nederlandse gevangenen het niet eens zo slecht terwijl de Arabische bemanning de fluit naar Tunis bracht. Ze kregen voldoende te eten, meestal aangevuld met een kruikje zoete wijn - dat mochten de moslims toch niet drinken. Desondanks maakten ze in de kruitkamer uit pure verveling telkens ruzie met elkaar en bleven de verwijten de schipper om de oren vliegen. Die verdroeg dat alles met christelijke berusting en vond in de uren dat het enigszins licht was troost bij zijn zakbijbeltje, het enige bezit dat hij had mogen houden.

Ruim tien dagen nadat ze gekaapt waren werden alle opvarenden van het Zeeuwse schip aan dek gebracht, in een rij op het voorschip zij aan zij opgesteld, de handen op de rug gebonden en met touwen om de nek met elkaar verbonden. Een ketting van menselijke gevangenen. Voor hen lag de gebogen kust van de golf van Tunis en recht voor hen de haven met op de achtergrond de witte stad.

Op de rede lagen enkele twee- en driemasters, langs het havenfront zagen ze pakhuizen, scheepswerven, opslagterreinen. De stad Tunis lag wat verder en leek met de haven verbonden door een lange laan omzoomd met eucalyptusbomen, terwijl overal palmen hun bladerdak in de blauwe lucht staken. Het licht was overweldigend en deed pijn aan de ogen na hun lange verblijf in de schemerige kruitkamer. De hitte sloeg hun van de landzijde tegemoet.

Jasper begreep de bedoeling. Ze werden tentoongesteld op het prijsschip om de triomf van Akbar Abdallah te benadrukken. De mensen die zich op de kade en pieren hadden verzameld om naar het binnenlopen van het gekaapte schip te kijken, moesten zien dat de renegaat weer eens een goede vangst had gedaan. Zodra ze hadden aangelegd langs een van de beide pieren werden de gevangenen over een loopplank aan land gebracht, bewaakt door ‘Turken’ met lange stokken. Ze moesten naar een van de havengebouwen marcheren tussen een haag van toeschouwers door, die van allerlei riepen en lelijke gezichten tegen hen trokken. Ze verstonden er niets van en de bewakers zorgden ervoor dat geen van de Tunesiërs te dichtbij kon komen. Met niets aan hun lijf dan een haveloos hemd voelden ze zich stuk voor stuk diep ellendig en vooral vernederd.

Ze gingen een poort door die uitkwam op een open ruimte met gebouwen rondom. De binnenplaats baadde in zonlicht, de gebouwen hadden alleen een deur, geen ramen; slechts een aantal luchtgaten onder het platte dak. Het was, zoals Jasper later ontdekte, één van de zes banjerts van Tunis.

Een banjert was een slavenverblijf waar nieuwe gevangenen woonden en zij die in de haven slavenwerk verrichten, met z’n allen in de grote ruimte die verdeeld was in een aantal nissen waar slaapplaatsen waren gemaakt voor telkens zes man. De bedden waren kribben zonder matras maar gedekt met een dikke laag gedroogde palmbladeren, wat niet eens zo ongemakkelijk lag. In het midden was ruimte overgelaten voor kookvuurtjes, in een van de nissen was een soort toonbank waar slaven die over enig geld beschikten, wijn en jenever konden kopen.

Het stonk er en er was verder niemand. Maar het was midden op de dag, de slaven zouden allemaal wel ergens aan het werk zijn. Nieuwe slaven, zoals de bemanning van de Anne-Maria, ondergingen allemaal hetzelfde ritueel. Er kwamen Arabieren binnen - of waren het Turken? - die de boeien van de gevangenen losmaakten. Daarna kreeg elk van hen een ijzeren band om de rechterenkel: de slavenband. Ze werden nu ook van kleren voorzien: een pofbroek met een laaghangend kruis, een soort jekker met capuchon, muilen; ook kreeg iedereen een deken. Het waren geen nieuwe kleren en ze waren allesbehalve schoon, maar de maats trokken ze toch gauw aan, opgelucht dat ze niet langer bijna naakt rondliepen.

De opzichters verdwenen weer. Het groepje verzamelde zich rond schipper Hemelrijk en bestormde hem met vragen.

‘Zijn we nu werkelijk slaven geworden? Wat zal er met ons gebeuren? Zullen ze losgeld voor ons vragen? Hoe moet dat dan, mijn familie is doodarm, heeft zelf nauwelijks te eten. Is het mogelijk bericht naar huis te sturen?’ Enzovoort. Jacob had een andere vraag.

‘Waar is mijn vader? Hij was nog altijd ziek. Is hij aan boord achtergebleven?’

‘Mannen,’ sprak Hemelrijk, ‘wij zijn in Gods hand en we kunnen niet anders doen dan vertrouwen op Zijn goedertierenheid.’

‘Da’s makkelijk gezegd, schipper,’ riep Rode Maarten,‘maar mijn vrouw zit nu in Zierikzee zonder een duit en zal uit wassen moeten gaan om lijf en ziel bij elkaar te houden. Waaraan heeft zij dat verdiend? Hoe kan ze in godsnaam zoveel geld bij elkaar krijgen om mij los te kopen? Ze heeft zelf niks...’

‘Vertrouw op God, matroos.’

‘Dat zei je daarstraks ook al. Maar al uw bidden heeft ons weinig geholpen, niet?’

Hemelrijk liep rood aan.

‘Houd je mond, matroos. Je lastert God en dat zal je opbreken. Begrijpen jullie dan niet dat het jullie eigen schuld is dat we dit akelige lot moeten ondergaan? Jullie zullen je in Lissabon wel hebben overgegeven aan ernstige zonden. Ik neem aan dat jullie zelfs bordelen hebben bezocht, je laveloos hebben gedronken. God vergeeft zulk liederlijk gedrag niet. Nu straft Hij jullie.’ Verontwaardigd sprong de konstabel op.

‘Wat zeg je me nou, schipper? Wou je beweren dat God die ellendige Zeeuwse renegaat op ons heeft afgestuurd? Zo’n schurk die zich tot de islam heeft bekeerd en zich heeft aangesloten bij zeeschuimers? Waarom wordt die dan niet gestraft en wij, brave christenen, wel?’

De schipper bleef onverzoenlijk.

‘Ik had jullie gewaarschuwd, mannen. Wie zich aan wal misdraagt, zich met hoeren inlaat, zich bedrinkt en vloekt zal gestraft worden. Jullie trokken je van mijn vermaningen niets aan, jullie sprongen uit de band, jullie hoereerden en zopen. Zie nu het gevolg: slavernij bij de Barbaren.’

Hij keerde hun de rug toe en liep weg om in een van de nissen te gaan zitten mokken.

‘Wel heb je ooit!’ Opeens begon de schieman te vloeken, zo erg dat de maats ervoor terugdeinsden.

Jasper zat eventjes volkomen verbluft op de grond. Toen sprong hij op en ging de schipper achterna.

‘Schipper, schipper...’ begon hij, maar de man legde hem het zwijgen op.

‘Ik ben je schipper niet meer, jongen. Het heeft God in Zijn oneindige wijsheid behaagt mij mijn vrijheid en mijn waardigheid te ontnemen. Het zij zo. Ik zal deze beproeving met een vroom en dapper hart doorstaan.’

Maar dat nam Jasper niet. Wat slavernij precies inhield - hij had er geen idee van en hij verdiepte zich er ook nog niet in. Maar de woorden van Hemelrijk brachten zijn bloed aan het koken.

‘U zei tegen de mannen dat ze hun gevangenschap aan zichzelf te wijten hebben omdat u denkt - ik zeg dénkt - dat ze zich in Lissabon hebben misdragen. Nou, sommige van hen misschien wel, maar stuurman Ham zeker niet en Rode Maarten heeft thuis een vrouw die zijn gage hard nodig heeft en konstabel Soetelaer is een heel geschikte kerel die niet vloekt en niet zuipt. Jacob en ik, wat hebben wij misdaan? We mochten in Lissabon niet eens van boord! Waarvoor moeten wij dan gestraft worden?’

Moe schudde Hemelrijk het hoofd.

‘Jongen toch. Gods raadsbesluiten zijn ondoorgrondelijk. Wij, kleine mensen, wij zijn allemaal zondaars. Berust in je lot, jongen. Bedenk dat alles wat je overkomt is voorbestemd en een bedoeling heeft, al zijn wij mensen niet in staat Zijn bedoelingen te doorgronden.’

Het kwam Jasper voor alsof hij de steile dominee van de Lievenmonsterkerk hoorde preken. Dezelfde gemeenplaatsen, dezelfde holle troost. Meende Hemelrijk dat nou allemaal of dreunde hij gewoon de lessen op die hem levenslang waren ingeprent? Trillend van woede draaide Jasper zich om en voegde zich weer bij het terneergeslagen groepje matrozen en onderofficieren van de Anne-Maria.

De dag verstreek en Jasper begon flink honger te krijgen. Hij probeerde de dubbele deur, maar die was stevig afgesloten. Hij keek omhoog naar de luchtgaten, maar hij had niets om ernaartoe te klimmen. Het was schemerig hierbinnen, hoewel niet zo warm als buiten. Blijkbaar waren de muren dik.

Toen het steeds donkerder om hen heen werd kwamen een paar bewakers binnen die aan de muur bevestigde olielampen aanstaken. Een prachtig aangeklede Tunesiër verscheen met een secretaris in zijn gevolg. De nieuwe gevangenen moesten hun naam opgeven en, wat vooral van belang scheen, hun beroep. De secretaris bleek een gebroken Nederlands te kennen. Alles werd zorgvuldig genoteerd en toen vertrok het tweetal weer. Maar kort daarop gingen de deuren opnieuw open en stroomde een groot aantal slaven de banjert in. Opeens werd de ruimte gevuld met ongewassen lichamen, met de geuren van zweet en vuile kleren. De slaven verspreidden zich, namen de vele nissen in beslag, vormden groepen. Andere slaven brachten grote ketels voedsel binnen en de opzichters deelden nappen en houten lepels uit. Ze moesten zelf hun porties opscheppen, zodat het rond de ketels een heel gedrang werd, wat weer aanleiding gaf tot scheldpartijen, geduw en geruzie. De ketels bevatten een soort soep waarin hompen brood dreven. Een van de opzichters opende een zak die gedroogde dadels bleek te bevatten. Elke slaaf kreeg een handjevol.

Ook Jasper schepte zijn nap vol en later nog een keer. Er was genoeg, ontdekte hij. Slaven hoefden kennelijk geen honger te lijden. Vele stemmen ruisten om hem heen en opeens meende hij bekende klanken te horen. Op zijn gehoor afgaand kwam hij bij een nis waar twee mannen Nederlands met elkaar spraken, althans een of ander dialect dat op Nederlands leek.

‘Ik ben Jasper de Bonte en kom uit Zierikzee,’ stelde hij zich voor. De beide mannen bekeken hem en knikten hem toe. Jasper schatte hun leeftijd ergens tussen de twintig en dertig. ‘Hollander?’ vroeg een van hen.

‘Ik ben een Zeeuw. Vandaag aangekomen in Tunis nadat ons schip, de Anne-Maria, was gekaapt.’

De mannen knikten. ‘We hebben het zien binnenlopen.’ Daarna noemden ze hun eigen namen.

‘Wijnand Heulmans en Doude van Rossum. Wij zijn Groningers, maar we voeren op een Deense schuit die net als jouw schip werd gekaapt. Door een Zeeuwse overloper nog wel.’

‘Akbar Abdallah,’ zei Jasper.

‘Hé, ken je die?’

‘Hij was het die ons schip nam.’

‘Dan waren jullie zeker op weg naar Cadiz, net als onze schuit. Akbar Abdallah loert voortdurend op vrachtvaarders die bestemming Cadiz hebben. Hij is de succesvolste zeerover van Tunis.’

‘Zijn jullie hier al lang?’ vroeg Jasper. Hij had een beetje moeite met het Groningse dialect, ofschoon zowel Doude als Wijnand zijn best deed zo Hollands mogelijk te praten.

‘Bijna een jaar, schat ik,’ antwoordde Doude. ‘Je raakt gauw de tel van de maanden kwijt, want die moslims hebben een heel ander soort jaartelling. Maar we hebben in zoverre nog geluk gehad dat we in de haven te werk werden gesteld. In Delfzijl hebben we allebei een tijdje op een scheepswerf gewerkt en zo kwamen we hier ook op een werf terecht. Dat is wel interessant werk en in elk geval beter dan de galeien of de steengroeven. Vakmensen kunnen de Arabieren hier altijd goed gebruiken.’

‘Allicht,’ gromde Wijnand. ‘Zelf hebben ze eigenlijk een hekel aan werken. Wat ze het liefst doen is handeldrijven. Zal wel aan het klimaat liggen; het kan hier zomers ongenadig heet zijn. Maar Hollanders, Groningers, Friezen en Zeeuwen - ach, die weten niet beter, die hebben van kindsbeen af geleerd om hard te werken en lange dagen te maken. Daarom zijn ze hier zo gesteld op slaven uit de noordelijke landen. Al vind je in deze banjert vooral veel Italianen uit Calabrië en zelfs Russen, maar die bemoeien zich alleen met elkaar.’

‘Moeten alle slaven werken?’ vroeg Jasper.

‘Dat ligt eraan. Als ze in eigen land belangrijke mensen waren worden ze in de stad ondergebracht en wordt er een hoge losprijs voor hen gevraagd. Zulke fijne lui komen niet op de galeien en al helemaal niet in de steengroeven.’

‘Het zit zo,’ legde Doude uit. ‘Een vijfde deel van alles wat de reïs, dat zijn de kaperkapiteins, buitmaken, is voor de bey. Een kleiner deel is voor de pasja, dat is de hoofdopzichter van alle slaven; de anderen worden verkocht of gaan naar de galeien. De reïs komen altijd roeiers te kort. De slaven die aan de bey van Tunis toevallen komen dikwijls in de steengroeven terecht en die hebben het slecht. Die zijn na vier, vijf jaar volkomen op, vanwege het stof in hun longen.’

‘Dus waren wij blij dat we op de werf tewerkgesteld werden, al gaat het ons weleens aan het hart als we een goed Hollands schip zien slopen omdat de Arabieren het hout voor hun eigen kaperschepen nodig hebben.’

‘Slopen?’ vroeg Jasper.

‘Jazeker. Met die Hollandse fluiten en hoekers kunnen de Arabieren niet zo goed omgaan, al gebruiken ze ze soms als oorlogsschip. Maar ze zijn meer vertrouwd met de galeien. Die kunnen altijd varen, ook als er geen wind is.’

Jasper was blij een paar aardige kerels uit de Republiek te hebben gevonden, maar het gesprek verontrustte hem wel. Enkele van de gebruikte woorden bleven nog lang in zijn hoofd malen: slavenmarkt, steengroeven, galeien... De Groningers schenen aan zijn gezicht gezien te hebben dat hij bang was geworden.

‘Maak je niet ongerust,’ zei Doude hartelijk, ‘jij bent nog veel te jong voor de steengroeven of de galeien. Ze zullen wel proberen je over te halen om moslim te worden. Maar daartoe kunnen ze je niet echt dwingen.’

Die laatste opmerking was niet bepaald een troost.

‘Moslim worden? Dat... dat kan toch niet,’ stamelde Jasper. ‘Waarom niet? De meeste reïs zijn van huis uit christenen, maar overgelopen omdat het hun voordeel kon brengen. Denk maar aan die Zeeuw die zich nu Akbar Abdallah noemt en al ik weet niet hoe lang de kusten van Spanje en Portugal onveilig maakt... En hij is de enige niet.’

‘Ik begrijp niets van dat taaltje dat al die slaven onder elkaar spreken. Het klinkt als Spaans, maar het zijn toch niet allemaal Spanjaarden?’

‘O, lang niet, ze komen uit alle delen van Europa. Maar tegen elkaar spreken we het lingua franca. Dat is heel gemakkelijk te leren. Dat pik je snel genoeg op.’

‘Hoe kunnen ze thuis weten dat we gekaapt werden en als slaven verkocht zullen worden?’ vroeg Jasper.

‘Kun je schrijven?’

‘O ja.’

‘Dan kun je een brief naar je familie sturen. In Tunis vind je genoeg Europese handelaren die bereid zijn brieven naar het vaderland door te sturen. Het duurt natuurlijk maanden eer je antwoord kunt verwachten.’

‘Handelaars. Europese handelaars?’ Jasper bleef zich maar verbazen. ‘Zijn dat dan geen slaven?’

‘Natuurlijk niet. Kooplui vind je over de hele wereld, dus ook in Tunis. En ze verdienen goed aan de gekaapte goederen, dat kan ik je wel vertellen.’

Doude geeuwde.

‘Ik begrijp dat je nieuwsgierig bent, jongeman, maar wij hebben de hele dag in de bloedhitte gewerkt en willen slapen. We zien elkaar nog wel een keer.’

Jasper begreep het. Hij nam snel afscheid van de Groningers en keerde terug naar zijn eigen groep. Hij besloot ook maar te gaan slapen, al bleven de akelige woorden: slavenmarkt, galeien, steengroeven en renegaten, nog lang door zijn hoofd spoken. De toekomst van het nieuwjaarskind zag er somber uit.

Slavenwerk

Meteen de volgende ochtend moest er gewerkt worden. De opzichters met hun ronde stokken en knallende zwepen kwamen binnen, joegen de slaven uit hun bed en dreven hen naar de hoek waar hard brood in olijfolie gedrenkt werd uitgedeeld en ze water met azijn te drinken kregen. Daarna gingen de deuren open en dreven de opzichters hen langs een stoffige weg in de richting van de haven. De zon kwam op, hier en daar langs de weg werden winkeltjes geopend of marktkraampjes neergezet. Slaven die over enig geld beschikten konden hier een sinaasappel of een handje abrikozen kopen.

Eenmaal bij de kade aangekomen werden de nieuwe gevangenen, waaronder ook schipper Hemelrijk, de steiger op gestuurd waaraan de Anne-Maria lag gemeerd.

Een van de opzichters, die een beetje Hollands sprak, maakte de schipper duidelijk dat hij tot ‘opzichter’ over zijn bemanning was aangesteld en de leiding moest nemen bij het slopen van het schip, te beginnen met de zeilen, het want, de masten. Andere slaven hadden de dag tevoren de lading al voor een groot deel aan land gebracht, maar de koperen platen, eens bestemd voor de Spaanse scheepswerven, rustten nog in de buik van de fluit en moesten er eerst uit.

Hemelrijk luisterde met een vertrokken gezicht naar die bevelen en keek naar de openstaande luiken op het dek waarin een aantal hem onbekende slaven al begon af te dalen. Opeens liet hij zich op de knieën zakken. Hij vouwde de handen en bad: ‘Genadige God, maak dat ik niet mijn eigen schip hoef te ontmantelen.’ O, o, dacht Jasper, dat gaat verkeerd aflopen. En inderdaad, de opzichter hief reeds zijn stok en liet die neerkomen op de schouders van de ongelukkige schipper.

‘Sta op. Doe wat je bevolen werd, christenhond.’

Bevend kwam Hemelrijk overeind, boog het hoofd en gehoorzaamde.

Met takels bevestigd aan de raas van de grote mast werden de koperen platen één voor één uit het ruim gehesen en op de steiger gedeponeerd. Jacob en de meeste matrozen moesten intussen beginnen de fokkemast van want en zeilen te ontdoen. De Want- vlo was als eerste boven, zoals gewoonlijk. Zodra het ruim geheel was leeggehaald moesten ook de zeilen en het touwwerk van de grote mast het ontgelden. De zwaar beschadigde bezaansmast werd eveneens verder gesloopt. En Hemelrijk, wie de tranen over de gelooide wangen drupten, hield toezicht op het werk...

Het sneed Jasper door de ziel de man zo te zien, meewerkend aan de onttakeling van het schip waarvan hij zovele jaren de trotse schipper was geweest.

Hoe dikwijls hadden de maats niet lopen schelden op het vaartuig wanneer ze weer eens het want werden ingestuurd, er een touw knapte, het eten hun niet beviel, de wind te zwak of te sterk woei, ze de ratten uit hun kooi moesten jagen eer ze konden gaan slapen, de regen over het verdek spoelde en alles doorweekte, de ankers moeilijk houvast vonden in de zandige bodem of bij het ophalen achter een stuk rots bleven steken en het de grootste moeite kostte om zo’n anker los te krijgen zonder het te verspelen. Van elke tegenslag kreeg het schip zelf de schuld - dat hoorde zo. De fluit was toch een goed schip geweest, snel en betrouwbaar, stevig gebouwd, de trots van de rederij. Bij al dat gemopper van de matrozen had altijd een ondertoon van genegenheid geklonken voor het schip waarop ze leefden en werkten, waarmee ze naar de einder zeilden en dat hun een karig maar vast levensonderhoud bezorgde. Nu moesten ze diezelfde fluit, nog geen dertien jaar oud, uit elkaar halen. Dat deed pijn. Niet alleen Hemelrijk leed eronder.

Zelfs Jasper, het groentje, voor wie de Anne-Maria maar enkele maanden een soort tehuis was geweest, betreurde het bevel om de fluit tot op de laatste kielspant te slopen. Maar de Tunesiërs, begreep hij, hadden het hout nodig voor hun huizen en pakhuizen, voor hun galeien en paleizen, terwijl de masten en zeilen duur verkocht konden worden.

Dag na dag ging het werk van de vernietiging door. En reeds zwermden behalve slaven ook talrijke handelaars rond het prijs- schip, die onderhandelden met de havenmeester.

Jasper, bezig de lantaarn van het voorschip voorzichtig los te schroeven, keek op hen neer en wat hij zag vervulde hem met woede. De havenmeester scheen een zeer deftige man te zijn te oordelen naar zijn kleding: een rode opbollende kuitbroek, een spierwit hemd, een rood met gouddraad geborduurd vest daarover en een tulband op zijn hoofd. Maar de handelaars die tegen hem stonden te roepen en te gebaren moesten Europeanen zijn: Engelsen of Fransen of - wat God verhoede - Hollanders. Een enkeling droeg onder zijn driekante steek zelfs een pruik, en dat bij deze hitte! Ze zweetten dan ook overvloedig en in stilte hoopte Jasper dat die aasgieren door de warmte zouden worden bevangen en ter plaatse dood zouden blijven.

Nog andere kooplui verschenen van tijd tot tijd op de kade, minder opdringerig en slechts gekleed in grauwe kleren met een donkere hoed. Maar echt arm konden zij niet zijn, want ze hadden dikke geldbuidels. Voor Jasper werd dit land steeds geheimzinniger en raadselachtiger.

En het werk ging maar door, dag na dag. Nadat het schip geheel was leeggehaald, zeilen en masten verwijderd waren - wat niet helemaal zonder ongelukken gebeurde, want Tonnetje brak op drie plaatsen zijn arm en werd afgevoerd naar het slavenziekenhuis - moesten de gevangenen ook de rest van de Anne-Maria slopen.

Hemelrijk kreeg bevel te zorgen dat de dekplanken zonder versplinterd te worden van het schip kwamen. Voor elke kapotte of gebroken plank kreeg hij een flinke uitbrander en soms zelfs een paar stokslagen - niet zo hard dat het hem kreupel zou maken, maar wel bijzonder vernederend. Daarbij hoefde hij niet te werken, hij moest slechts toezicht houden. Wanhopig wendde hij zich tot Jasper.

‘Timmerman, help me. Die kerels gaan veel te ruw om met het hout en daarvoor word ik gestraft.’

Het was waar. De nieuwe gevangenen, boos omdat ze hun eigen schip moesten afbreken, voelden er weinig voor de opzichters met hun stokken een plezier te doen. Ze gingen als wilden tekeer. Als ze dan het goede schip Anne-Maria moesten slopen zouden ze het zó doen dat er alleen maar een stapel brandhout van overbleef.

Jasper sprak hen toe, deed hun voor hoe ze met een koevoet planken, balken en spanten konden loswrikken zonder te veel schade aan te richten. Maar hij kreeg meteen de wind van voren. ‘Welja, probeer maar een wit voetje te halen bij die vervloekte slavendrijvers, jij smerige onderkruiper!’

‘Maar de schipper krijgt de schuld als wij geen goed werk afleveren,’ verweerde Jasper zich.

Joseph de schieman snoof minachtend.

‘Welke schipper? We hebben geen schipper meer.’

Het verscheurde Jaspers timmermanshart als hij planken hoorde versplinteren en het mooie hout mishandeld zag worden. Heel zijn zuinige ziel kwam daartegen in opstand. Thuis, bij vader Lieven, werd elk stukje hout, iedere plank met liefde en zorg behandeld, want hout kostte geld, dat verspilde je niet.

Jacob Ham had opdracht gekregen overal de spijkers uit te trekken, die recht te kloppen en daarna in een mand te werpen. Ook spijkers waren duur en Tunesië had geen ijzermijnen.

Werken. In moordende hitte van zonsopgang tot zonsondergang, zeven dagen in de week. De moslims hielden er zelf wel een rustdag op na: de vrijdag, wanneer zij massaal in de middag naar de moskee trokken voor de gebedsdienst en een voorlezing uit de koran. De slaven werden echter niet vrijgesteld van arbeid, niet op vrijdag, zelfs niet op zondag, al werd op die dag later begonnen.

Op een van die snikhete dagen moest Jasper een mand vol spijkers naar een loods langs de kade brengen. Hij liep daarbij twee mannen tegen het lijf die Hollands met elkaar spraken. Met een ruk stond hij stil en trok een van die deftig geklede heren aan zijn jaspand.

Verontwaardigd draaide de man zich om en keek fronsend neer op Jasper.

‘Wat moet je van me, slaaf?’ vroeg hij in het lingua franca. In zijn eigen taal zei Jasper: ‘Ik ben Jasper Lievenszoon de Bonte uit Zierikzee en ik hoorde u de taal van de Republiek spreken. Toch ziet u er niet uit als een gevangene.’

De man antwoordde niet, maar bekeek vol belangstelling de mand die Jasper bij zijn voeten had gezet.

‘Hé, dat zijn goede, handgesmede spijkers. Komen zeker uit dat schip daar. Die dingen zijn geld waard.’ Hij bukte zich over de mand heen. Jasper vroeg: ‘Bent u koopman?’

De man richtte zich weer op met een paar spijkers in de hand die hij nauwkeurig bekeek en aan zijn metgezel toonde. ‘Niet al te roestig... Eh, wat zei je, jongen?’

‘Bent u koopman?’

‘Jazeker.’

‘En een landgenoot. Kunt u niets voor ons doen?’

‘Ons?’

‘De bemanning van de Anne-Maria, die daar ligt en waarvan deze spijkers afkomstig zijn.’ Jasper wees. De koopman wendde zich tot zijn vriend.

‘Toch zonde en jammer dat ze zo’n goed schip tot op de laatste spant uit elkaar halen. Ik noem het verspilling.’

‘Ach, ze hebben het materiaal te hard nodig om zo’n schip in zijn geheel te verkopen,’ meende de ander.

Jasper negeerden zij. Maar hij gaf het nog niet op.

‘Kunt u niets voor ons doen?’ hield hij aan. ‘U bent toch ook een christen. Wilt u niets doen om uw christenbroeders te helpen?’ ‘Altijd moeten die lui je lastigvallen,’ gromde de koopman.

‘Ja, ze zijn een plaag,’ knikte de tweede. Hij keek naar Jasper. ‘Doe gewoon wat je gezegd wordt, dan zul je ontdekken dat het wel meevalt, die zogenaamde slavernij.’

‘Zogenaamde slavernij!’ vloog Jasper op. ‘Man, die enkelband schrijnt als de hel, ik ben mijn vrijheid en mijn toekomst kwijt, ik word van vroeg tot laat opgejaagd en moet werk doen dat ik verafschuw en dat precies het tegenovergestelde is van dat waarvoor ik werd opgeleid. Ik slaap met honderdvijftien mannen in één benauwde ruimte en krijg elke dag hetzelfde te eten. Ik...’

Op dat moment schoot een opzichter toe, sommeerde hem kortaf door te lopen en de mand snel af te leveren bij de loods. Terwijl de twee Hollanders hem de rug toedraaiden hoorde hij de ene nog zeggen: ‘Altijd vallen ze je lastig, die slaven. Als het niet om geld te doen is, dan vragen ze om hulp of om tabak of om nog wat anders. Bedelaars zijn het.’

Een paar dagen later moest Jasper de kajuit afbreken. Daar was hij nooit binnen geweest en hij verbaasde zich over de mooie houtsoorten waarmee de wanden waren bekleed en de gebeeldhouwde stijlen van de kooi. Hij vond het vreselijk dat alles te moeten slopen en hij deed het heel voorzichtig.

Waarschijnlijk wordt de kajuit van de een of andere reïs ermee opgeknapt, dacht hij verbitterd. Vader moest eens weten dat ik hier dingen sta af te breken die ooit door een landgenoot met veel liefde en vakmanschap werden opgebouwd. Hij had een vak geleerd om te bouwen, niet om te slopen...

Bij de maats had Jasper het grondig verkorven omdat hij zo zorgvuldig en netjes te werk ging bij het afbreken van het schip. Daarom zocht hij ’s avonds bij voorkeur de Groningers op. Verontwaardigd vertelde hij hun over de twee Hollanders die hij op de kade had ontmoet. Doude knikte.

‘Ja, er wonen Nederlandse kooplui in Tunis. Ze kopen een deel van het roofgoed en verdienen er dik aan.’

‘Maar ze blijven vrije mensen en christenen bovendien?’

‘Jazeker. De Tunesiërs zijn wat blij met die kooplui.’

‘Toch worden ze niet allemaal rijk,’ meende Jasper, ‘ik zie soms kooplui in een soort grauwe pij, lang zo deftig niet.’

‘Dat zijn joden.’

‘Joden? Hier?’

‘Ze worden geduld, ze hebben hun eigen wijk in de stad en eigenlijk zijn zij nog de besten. Zij zijn altijd bereid iets voor de slaven te doen, door berichten door te sturen naar het land van herkomst. Je kunt een brief naar je familie sturen om hun te vragen je losgeld bijeen te brengen, dan zorgen de joden wel dat die brief in Zeeland komt. Ze zijn ook bereid dat losgeld te innen en onderhandelingen met de pasja aan te knopen voor je vrijlating.’ ‘Zomaar?’

‘Tegen commissie. Niemand in Tunis doet iets voor niets.’ ‘Behalve wij.’

‘Christen-kooplui houden zich ook wel met dat soort bemiddeling bezig,’ viel Wijnand in, ‘maar met die moet je oppassen. Ze plegen nogal eens bedrog, innen het losgeld, gebruiken dat eerst een tijdje voor hun eigen zaken en pas als ze er genoeg mee verdiend hebben, kopen ze je vrij. Dus als je familie hebt die bereid is of in staat is je losgeld te betalen, loop je bij die christenen toch nog de kans minstens een jaar of anderhalf langer gevangen te zitten omdat meneer de koopman er eerst zo nodig mee moest handelen. In stilte hoopt hij dan misschien dat je intussen sterft, zodat hij het geld in zijn zak kan houden.’

‘Dat is toch een grof schandaal!’

‘Weet ik wel, zeuntje. Dit hele land hangt van schandalen aan elkaar. Wie goed is in stelen en bedriegen, in roven en geld verdienen, hoe dan ook, staat in hoog aanzien. Dan vinden de Arabieren en Turken je slim en hebben ze respect voor je. Fatsoenlijke mensen worden achter hun rug uitgelachen; dat zijn domoren, vinden ze.’

‘Ik heb geen rijke familie,’ zuchtte Jasper, ’maar ik wil wel een brief naar huis schrijven. Ik weet alleen niet hoe ik aan papier, inkt en een ganzenveer moet komen.’

‘Die kun je kopen.’

‘Waarmee? Ik bezit geen duit.’

‘Je bent toch dat schip aan het slopen? Houd een paar aardige dingen achter, lange spijkers bijvoorbeeld, of mooi gevormde klampen. Dingen die geld waard zijn en die je gemakkelijk in die wijde broek kunt verbergen. Dan kun je...’

‘Maar dat is stelen!’

Hij dacht aan zijn vader, die stugge, zwijgzame man, maar volstrekt eerlijk, door en door betrouwbaar... Die zou zijn enige zoon nooit een diefstal kunnen vergeven.

‘Trek niet zo’n beteuterd gezicht, Jasper. Stelen doen we hier alle maal als we de kans krijgen. De Turken en Arabieren hebben ons onze vrijheid ontstolen, onze lading, onze schepen... Ze vinden dat ze daartoe het volste recht hebben. Hebben ze je niet tot op het hemd uitgekleed? Ze zijn dol op die stevige kleren van ons, die vermaken ze en knappen ze op. Hebben ze je niet al je gereedschap afgenomen, hetzelfde gereedschap waarmee je nu moet werken en dat je elke avond moet inleveren eer je naar de banjert wordt teruggebracht?’

‘Stelen doen we allemaal,' knikte Doude. ‘Het is voor ons de enige manier om onszelf een extraatje te bezorgen. Iedere slaaf wordt vanzelf kleinhandelaar. De opzichters weten dat natuurlijk en ze zijn niet eens al te streng, zolang het niet de spuigaten uitloopt. De kans om een beetje te handelen in kleinigheden houdt de slaven rustig. Het geeft ze naast het werk iets te doen waaraan ze plezier beleven.’

Jasper zweeg. Hij dacht: Ik leer van alles, al is dat weinig goeds. Maar zou hij het kunnen, stelen? Zelfs al was het van kapers?

Jacob Ham was er intussen achtergekomen dat zijn vader in het ziekenhuis lag waarheen ook Tonnetje was gebracht. Het ziekenhuis was gesticht door roomse priesters en speciaal bedoeld voor zieke en gewonde slaven.

Elke zondagochtend vroeg kwam er ook een priester in de banjert om voor de katholieke Spanjaarden en Italianen de mis op te dragen. Hij nam de biecht af, gaf absolutie voor de zonden, kortom: de rooms-katholieke slaven kregen geestelijke verzorging. Om zijn eigen mannen moed in te spreken meende schipper Hemelrijk op dezelfde tijd een soort dienst te moeten leiden voor de protestantse gevangenen. Uit zijn kleine veelgebruikte bijbel las hij hoofdstukken voor, terwijl hij ook voorging in gebed. Het was een beetje een mal gezicht hem als catechesatiemeester te zien optreden in zijn oosterse pofbroek en Arabische djebba, maar de bemanning van de Anne-Maria wist dat hij het goed bedoelde en het gaf hun ook enige troost.

Op een zo’n zondagochtend stapte de priester, in plaats van naar de hoek van de Calabriërs te gaan, regelrecht op schipper Hemelrijk en zijn groepje toe. In gebroken Nederlands sprak hij: ‘God zegene jullie, kinderen. Moge Hij jullie de kracht geven jullie kruis met deemoed te dragen.’

‘Wat moet die vent van ons?’ gromde Rode Maarten. De protestanten in de banjert werden door de Italianen en Spanjaarden over het algemeen als ketters beschouwd en dikwijls de huid vol gescholden. Dan scholden de aangevallenen net zo hard terug. Ruzies waren niets bijzonders in het slavenverblijf, maar vechtpartijen stonden de opzichters niet toe, want daarbij kon iemand gewond raken. Vechtersbazen werden onmiddellijk afgestraft met een bastonnade, dat wil zeggen: met stokslagen op de voetzolen.

De priester trok zich van het gemompel en de onbehaaglijke blikken niets aan en vroeg: ‘Bevindt zich onder jullie een zekere Jacob Ham?’

‘Ja, ik!’

‘Mooi. Dan moet ik je de groeten overbrengen van je vader, stuurman Willem Ham.’

Jacob gaf een kreet van vreugde.

‘Waar is hij? Kent u hem? Heeft u hem gezien? Hoe maakt hij het?’

‘Je vader maakt het goed, mijn zoon. Hij is heel ziek geweest en wij vreesden voor zijn leven, maar hij is sterk en wist de koorts te verslaan. Nu knapt hij aardig op, al is hij nog zeer zwak. Ik neem aan dat je hem wilt bezoeken?’

‘O ja, graag!’

‘Ik zal mijn best voor je doen bij de opzichters.’

‘O, dank u,’ stamelde Jacob.

De priester knikte hem toe, hief zegenend de handen op en ging naar de kant van de Italianen. Hemelrijk keek hem fronsend na. ‘Pas op, Jacob. Die zieltjesventer zal proberen jou tot zijn kamp over te halen.’

‘Wat kan het me schelen,’ riep Jacob. ‘Die Turken hebben hun eigen God, wij hebben een eigen God, de roomsen hebben een eigen God, maar als je het mij vraagt is het steeds dezelfde God.’ Jasper had het aangehoord en dacht: Jacob heeft gelijk. Het moet wel steeds dezelfde God zijn, alleen de manier waarop we Hem dienen verschilt. Zou dat nou werkelijk zoveel uitmaken?

In al de weken dat Jasper hielp het goede schip Anne-Maria af te breken drong het nog nauwelijks tot hem door wat het betekende slaaf te zijn. Hij kreeg bevelen. Die kreeg hij thuis van vader Lieven ook. Hij moest lang en hard werken. Dat had hij in Zierikzee ook gedaan. Hij was berooid, straatarm, maar ook zijn vader was niet scheutig geweest met zakgeld. Het verschil was dat hij nu stond te werken in een moordende hitte, dat de bevelen die hij kreeg hem meestal werden toegeroepen in het lingua franca, in welke taal hij al aardig begon thuis te raken, en dat hij niet wist wat er met hem zou gebeuren als het schip eenmaal helemaal gesloopt was. Hij hoopte er het beste van, want hij was een vakman en nog heel jong. Misschien werd hij straks op de werf aan het werk gezet, bij Doude en Wijnand. Dat zou hij fijn vinden. Met de beide Groningers kon hij goed opschieten.

Toen eindelijk de laatste sporen van de Anne-Maria in de opslagloodsen waren verdwenen verscheen de pasja in de banjert en begon de Zeeuwen te ondervragen. Tot op dat ogenblik waren ze zijn eigendom geweest en moest hij daarvoor verantwoording afleggen aan de bey. Nu ze het schip volledig hadden gesloopt wachtte hun een ander lot.

Vijf van hen zouden de persoonlijke slaaf van de bey worden, die als heerser nu eenmaal ‘recht’ had op een vijfde deel van Akbar Abdallah’s buit.

De pasja inspecteerde de gevangenen zeer nauwgezet; vooral het gebit van de matrozen interesseerde hem. Want, zo bleek, met rotte tanden kon een man op de galeien niet overleven.

Vijf matrozen werden, nadat de pasja hun tanden en kiezen had bekeken, hun spieren had gevoeld en hun leeftijd geschat, voorbestemd om slaven van de bey zelf te worden. Het waren Pietje Govertsz., Gijsbrecht van Amstel, Simon Mankepoot, die weliswaar hinkte maar natuurlijk wel op een roeibank kon zitten, Luie Joris en Willem, een van de roergangers.

Ze moesten die dag in de banjert blijven en bespraken druk onder elkaar wat er nu verder zou gaan gebeuren. Toen ’s avonds Wijnand en Doude binnenkwamen riep Jasper hen er meteen bij.

‘We konden niet alles verstaan wat die Turk zei en helemaal begrepen hebben we het dan ook niet. Maar wat gebeurt er nu verder met ons?’

Doude streek langs zijn baard.

‘Tja... de reïs hebben altijd te weinig roeiers en het is in het belang van de bey dat de kaapvaart gewoon doorgaat. Voor jullie vijven wordt het dus waarschijnlijk de roeibanken. Wat de pasja voorheeft met de anderen kan ik niet zeggen. Valt er van een van jullie een hoog losgeld te verwachten?’

‘De schipper.’

‘Ja, dat ligt voor de hand.’

‘En misschien voor de stuurman, maar die ligt in het ziekenhuis.’ ‘Ook. En verder?’

‘Verder,’ zei Rode Maarten verbitterd, ‘zijn we allemaal arme drommels uit een arme familie.’

Doude zweeg. Hij had geen troostrijke woorden klaarliggen.

Diezelfde avond verscheen er een onverwacht bezoek in de banjert, iemand waarvan ze niet wisten dat hij bestond. Het was een Deense dominee, die echter behoorlijk Nederlands sprak. Van Hemelrijk hoorde hij over de roomse priester die hen even had bezocht... De man stiet een boosaardig lachje uit.

‘Die priester wilde jullie natuurlijk bekeren tot zijn geloof. Broeders, laat je niet in verleiding brengen, hou vast aan het ware geloof. De Tunesiërs zullen ook druk op jullie uitoefenen en proberen jullie tot de islam te bekeren. De reïs proberen dat op hun beurt weer tegen te gaan, want het is bij de islamitische wet verboden een moslim als galeislaaf te gebruiken of ketenen te laten dragen. Maar ik vertrouw erop dat jullie als godvruchtige Zeeuwen zult vasthouden aan het geloof der vaderen en dat jullie je zieleheil hoger stellen dan alle verlokkingen der wereld.’ Schipper Hemelrijk hoorde het met genoegen aan.

‘Dat houd ik mijn mannen ook voortdurend voor, dominee. Maar hoe komt het dat u ons niet eerder bezocht? We zijn hier al weken en tot nu toe heeft niemand zich om ons geestelijk heil bekommerd.’

De dominee keek schuldig.

‘Ik... ik was ziek.’

Piet Govertsz had aandachtig geluisterd.

‘Wat zei u daar, dominee? Kun je niet naar de galeien worden gestuurd als je die Allah gaat aanbidden? Goed dat ik het weet! Je denkt toch niet dat ik me aan die roeibanken laat vastketenen om na een paar jaar als voer voor de vissen te dienen? Van mijn leven niet. Wat moet ik doen om islamiet te worden?’

‘Broeder toch, dat kun je niet menen,’ riep de geestelijke.

‘En of ik het meen. Kent u Akbar Abdallah?’

‘Jazeker. Dat is de geduchtste kaperkapitein van heel Tunis.’ ‘Precies. En van huis uit is hij een Zeeuw uit Vlissingen. Maar wel eentje die begreep waar zijn voordeel lag. Welnu, dat weet ik ook.

Onze kanonnen zijn overgebracht naar die hoge rots van de uitstekende kaap voor Tunis, in elk geval de zwaarste stukken, en ik weet hoe ik daarmee moet omgaan. Dus als ik Mohammed moet gaan vereren en Allah aanbidden om bij die stukken gestationeerd te worden in plaats van de darmen uit mijn lijf te moeten roeien, dan zal ik dat doen ook.’

‘Man, daarmee zet je je onsterfelijke ziel op het spel.’

Pietje haalde de schouders op.

‘Ik kan me niet voorstellen dat hun paradijs zoveel slechter is dan onze hemel. Bovendien heb ik nu te maken met mijn sterfelijke lichaam en daar wil ik nog een hele tijd mee doen.’

De dominee en Hemelrijk praatten nog lang op hem in, maar Pietje bleef bij zijn besluit.

Jasper kon er niets aan doen, hij moest even grinniken. Afvallig worden was natuurlijk slecht, maar toch moest hij Pietje in stilte bewonderen. Er was moed nodig om zo’n stap te doen. Hemelrijk bleef protesteren. Dat iemand er zelfs maar over kon denken om moslim te worden, iemand uit zijn eigen Zeeland, dat was ongehoord. Pietje moest zich diep schamen en...

‘Jij hebt makkelijk praten, schipper. Jij hoeft niet naar de galeien. Over een poosje komt je losgeld binnen en kun je naar huis gaan. Maar ik? Zal de reder voor mij een paar honderd gulden willen neertellen?’

‘Wij moeten op God vertrouwen,’ begon Hemelrijk, maar Pietje stoof woedend op.

‘Weet je nog wat je tegen ons zei toen we pas hier kwamen? Het was onze eigen schuld dat we in gevangenschap raakten omdat we in Lissabon te veel wijn hadden gedronken en vrouwen hadden bezocht. Dus had die God van u en van dominee hier ons gestraft. Nou, als jouw God een mens zo gruwelijk moet straffen omdat hij een nachtje plezier heeft gemaakt, dan ruil ik hem graag in voor Allah. Die is misschien verdraagzamer.’ ‘Je lastert, Pietje Govertsz.’

De dominee hief de handen op.

‘Ik mag hopen, broeders, dat jullie het slechte voorbeeld van deze matroos niet zullen navolgen. Bedenk dat jullie beproeving slechts tijdelijk is en in het hiernamaals door de Here zal worden vergolden.’

‘Ik vind anders dat Pietje het nog niet zo dom bekeken heeft,’ viel Simon in. ‘Piet, kerel, ik doe met je mee.’

Smekend wendde Hemelrijk zich tot de geestelijke.

‘Dominee, praat hun dat onzalige plan uit het hoofd. Het zal hun ondergang worden.’

Ze zouden nog een hele tijd zijn doorgegaan met ruziën als niet opeens de priester was komen opduiken die ze anders alleen op zondagochtend zagen. Hij wuifde even naar de Italiaanse hoek, maar liep op de Nederlanders toe. Hij werd vergezeld door een opzichter.

‘Jacob Ham. Ik heb toestemming gekregen je naar je vader te brengen.’

‘O ja, ja! Dank u,’ stamelde Jacob.

‘Waar is zijn vader?’ vroeg de dominee.

‘Bij de lazaristen in het ziekenhuis.’

‘Vlug dan,’ riep Jacob, die stond te springen.

De dominee wilde nog iets zeggen, maar de priester pakte de jongen bij de arm en troonde hem mee naar buiten. Jacob kreeg niet eens kans een woord tot afscheid te zeggen. Maar waarschijnlijk dacht hij daar ook niet aan. Hij zou zijn vader terugzien!

Enige tijd later vertrok ook de dominee.

Wanneer een christenslaaf te kennen gaf te willen overgaan tot de islam werd daarvan nogal wat ophef gemaakt. Voor de slaaf betekende het: een nieuwe naam krijgen, een geheel nieuwe identiteit aannemen. De bekeerling moest dan een verklaring afleggen en in het openbaar roepen: ‘Er is geen God dan Allah en Mohammed is zijn profeet’, waarbij hij één vinger moest opsteken. Die formule moest wel in het Arabisch worden gezegd, waarop Pietje Govertsz. en Simon de roerganger bijna hun tong braken, maar dat was minder belangrijk. Daarna werden hun haren afgeschoren op een enkele lok na, hun mutsen werden minachtend in het stof op de grond gegooid en ze kregen een tulband opgezet. Ten slotte werden ze door een chirurgijn besneden en moesten ze enkele dagen het bed houden.

Zowel Pietje als Simon onderging de ceremonie, begeleid door ritmisch handgeklap van de toekijkende Tunesiërs en Turken. De ijzeren ring om hun rechterenkel werd hun afgenomen. Voorlopig bleven ze nog slaven, maar wel in een bevoorrechte positie. Ze mochten de banjert verlaten, kregen een woning toegewezen in de stad en konden bij een Arabische koopman in dienst treden die in de ommuurde stad Tunis zijn zaken dreef. Ook de slaven die zich niet bekeerden, moesten bij de ceremonie aanwezig zijn. Omdat het hier twee gewone matrozen betrof en de propagandistische waarde van hun ‘bekering’ dus maar gering was, werd de plechtigheid vrij snel afgeraffeld. Bij hoge personages werd er een feest aangericht, want zoiets maakte meer indruk.

De afvalligheid van de twee bemanningsleden had echter een vervelend gevolg, want nu de pasja twee galeislaven kwijt was, moesten twee anderen hun plaats innemen. Na enig nadenken wees de pasja schieman Joseph Valkenier en roerganger Karel aan.

Ze protesteerden hevig en zwoeren wraak jegens Pietje en Simon, maar dat hielp hun niets. Onderstuurman Kobus Jansz. grinnikte en zei: ‘Kom nou, nu zijn jullie eigendom van zijne koninklijke hoogheid de bey van Tunis, da’s toch een hele eer. Misschien hoeven jullie niet eens naar de galeien maar stuurt de pasja jullie naar de steengroeven. Daar word je nooit zeeziek.’

De schieman werd bij die woorden zo giftig dat hij de onderstuurman aanvloog en er een opzichter aan te pas moest komen om de kerels uit elkaar te halen.

Jasper, nogal ontdaan door dit alles, trok zich in de verste hoek van hun nis terug, hield de handen voor de oren en kneep zijn ogen stijf dicht. Hij wilde niets meer horen over ware of verkeerde godsdiensten en al dat gekift, de jaloezie, de huichelarij, het geweld buitensluiten. Het was op deze avond - waarom nu pas, waarom nu opeens - tot hem doorgedrongen wat het eigenlijk betekende om slaaf in Barbarije te zijn. Je verloor jezelf. Van de ene dag op de andere had je niets meer over jezelf te zeggen, was elke mogelijkheid tot een keuze uitgesloten. Anderen beslisten over je, naar willekeur en volgens hun eigen regels. Je was een ding geworden, een gebruiksvoorwerp, alleen van nut zolang je kracht had om te werken, alleen iets waard omdat je gekocht en verkocht kon worden, of kon worden ingezet bij loodzware arbeid waar de Arabieren zelf geen zin in hadden.

Was Jacob er nog maar! Waar zou zijn vriend nu zijn? Bij zijn vader in het hospitaal van de lazaristen? En zou hij daar mogen blijven? Zonder zijn vriend voelde Jasper zich van iedereen verlaten. En al hield hij zijn oren dicht, toch drongen de ruziestem- men van de matrozen tot hem door, vermengd met andere ruzies in een andere taal in de hoek van de Calabrieërs.

Waarom maken slaven het elkaar zo moeilijk, dacht hij. Is het niet voldoende dat ze allemaal onder hetzelfde verlies van vrijheid lijden?

Plotseling gleed een arm om zijn schouders. Hij opende zijn ogen, keek opzij. Het was Doude van Rossum.

‘Heimwee?’ vroeg deze vriendelijk. Jasper voelde de tranen in zijn ogen schieten.

‘Ook dat,’ fluisterde hij, ‘maar... die ellendige slavendrijvers. Ze verlagen ons tot een ding. Dat moet in Gods ogen toch een gruwel zijn. Een mens heeft een vrije wil, die mag niet zo vernederd worden.’

Doude knikte en keek ernstig.

‘Nee, het mag niet en het gebeurt toch. Waarmee denk je dat de schatrijke heren in onze Republiek hun fortuinen hebben verdiend? Met hun aandelen in de Verenigde Oost-Indische Compagnie, en zoals we weten is de VOC niet vies van slavenhandel in de Oost. Of de heren hebben hun geld gestoken in de West-Indische Compagnie, die scheepsladingen slaven ophaalt van de Afrikaanse westkust. Toch gaan die heren zondags naar de kerk, luisteren naar de vermaningen van hun dominee en wentelen zich in weelde. Dat die weelde betaald wordt met duizenden mensenlevens deert hen niet. Net als de Tunesiërs, de Algerijnen en de Turken menen zij recht te hebben op de handel in mensenvlees.’ Jasper, even afgeleid van zijn ellende, sprak onmiddellijk heftig tegen.

‘Uit West-Afrika komen alleen zwarte slaven. Dat zijn geen christenen, dat zijn heidenen.’

‘Dus jij vindt dat christenen het recht hebben om heidenen te ketenen, hen opeengepakt overzee te sturen en in moordende plantages te werk te stellen? Ze als een ding te gebruiken?’

‘Het... het zijn toch...’

‘Geen mensen? Wilde je dat zeggen? Ze hebben armen, benen, een romp en een hoofd. Ze bloeden als je ze met een zweep slaat, ze huilen als ze verdriet hebben, ze sterven als ze niet te eten krijgen...’

Jasper zweeg. Hij moest plotseling denken aan een opmerking van zijn pleegzusje Wiebe, die diende in het huis van meester Smallenbroek. ‘Diens voorouders zijn schatrijk geworden in de zwarte-slavenhandel. En zelfs toen dat monopolie aan de Nederlanders door de Engelsen was ontnomen, ging die handel gewoon door, al werd het toen slavensmokkel, en daar verdienen ze nog veel meer aan. Bij de Smallenbroeks noemen ze negerslaven het Zwarte Goud.’

Ze had er zo luchtig over gepraat, alleen om aan te tonen dat smokkelen een eerzame en winstgevende bezigheid was. Uit niets bleek dat ze in het Zwarte Goud mensen had gezien. En hijzelf ook niet. Hij had alleen een vage jaloezie gevoeld op de bulkend rijke familie, die woonde in een van de mooiste huizen in Zierikzee, die landerijen en boerenhoeven bezat. Toch waren de Smallenbroeks goede christenen.

Hij hief het hoofd op en keek Doude aan.

‘Je vergeet iets,’ zei hij, ‘de vloek van Noach.’

Hij herinnerde zich het verhaal uit de godsdienstles. Na de zondvloed, toen de ark van Noach was gestrand op de berg Ararat, had de oude Noach zich bedronken. Naakt en wezenloos lag hij in een grot. Zijn jongste zoon Cham deed daar minachtend over. De beide andere zoons, Sem en Jafet, bedekten de naaktheid van hun vader en lieten hem zijn roes uitslapen. Toen Noach weer bij zinnen was gekomen prees hij zijn twee oudste zonen, maar Cham, de jongste, vervloekte hij met heel zijn nageslacht. Negers werden geacht de nazaten van Cham en diens zoon Kanaan te zijn, dus rustte op hen nog altijd de vloek van Noach, een vloek geuit in een slechte bui. Daarmee waren de bewoners van het binnenste van Afrika voor de eeuwigheid voorbestemd om het slachtoffer te worden van de blanke afstammelingen van Sem en Jafet.

Tenminste: zó stelden de dominees het thuis voor. Jasper had dat allemaal tot voor kort heel logisch gevonden. Maar nu was hij zelf slaaf, nu wist hij wat het betekende: jezelf verliezen, een verhandelbaar gebruiksvoorwerp te zijn.

‘Doude,’ klaagde hij,‘waarom is de wereld zo ingewikkeld, zo onoverzichtelijk? Ik begrijp er soms helemaal niets meer van.’ Doude grijnsde.

‘Dat is goed. Je kunt beter aan alles twijfelen dan ieder woord voor zoete koek slikken.’

De plotseling opgekomen herinnering aan moeder Deesje en haar dochters maakte dat Jasper werd overvallen door een heftige vlaag van heimwee. Wat verlangde hij naar de vertrouwde stad Zierikzee, waar de koele zeewind door de straten stoof, papieren en dorre bladeren voor zich uit blazend, met de geuren van zout, vis, water...

Hoe vaak had hij niet staan kijken bij de Varreput waar het vee gedrenkt werd, of bij de Oude Haven naar aangemeerde schepen. In gedachten liep hij weer over de markt, hoorde hij venters hun waren aanprijzen...

Toen was ik gelukkig, dacht hij, maar ik wist het niet.

De slavenmarkt van Tunis

De Anne-Maria bestond niet meer, de onderdelen werden in Tunesische schepen verwerkt of aan de Europese handelaren verkocht. Het restant van de bemanning zat opgesloten in de banjert in afwachting van wat er met hen zou gaan gebeuren.

Schipper Hemelrijk was er niet meer bij; hij had een woning in de stad gekregen in afwachting van zijn losgeld. De anderen verveelden zich, ze hadden niets te doen.

Jasper benutte de vrije tijd door in het lingua franca een praatje aan te knopen met een van de bewakers.

Hij verstond niet alles wat de man hem vertelde, maar voor zover hij eruit wijs kon worden kwam het hierop neer: Officieel maakte Tunesië deel uit van het Osmaanse Rijk, met als hoofdstad Constantinopel. De bey van Tunis was daarbij ondergeschikt aan de Turkse sultan, maar had zich gaandeweg zelfstandig weten te maken. Wel werd er eenmaal in het jaar een schip naar Constantinopel gezonden met goederen, juwelen en slaven als een soort belasting. Overigens ging de bey zijn eigen gang en beschouwde heel Tunesië als zijn koninkrijk.

In het land werden gewassen gekweekt, waarbij de grootste inkomsten kwamen uit de olijfplantages en de palmentuinen. Elke Tunesische-boer kon daarom wel een paar slaven gebruiken, dan hoefde hij zelf niet zo hard te werken. En het verhoogde meteen zijn status. De vraag naar slaven was dan ook groot en ze waren duur geworden. De bey van Tunis had echter een verdrag gesloten met Frankrijk. Tunesische schepen mochten gebruik maken van Zuid-Franse havens en Franse schepen konden de Golf van Tunis invaren zonder in beslag te worden genomen. Engelse schepen voeren bijna altijd in konvooi, begeleid door oorlogsfregatten, zodat daarvan ook niet veel meer te halen viel. De aanvoer van slaven stagneerde daardoor en het waren vooral Hollandse, Deense en Zweedse schepen waarop werd geloerd; soms ook Spaanse.

Van oorsprong waren de beys Turken geweest, maar niet zo lang geleden had een Arabische edelman een staatsgreep gepleegd, de troon in bezit genomen en zo was de erfopvolging van de Housseinen ontstaan. Maar de kaapvaart ging gewoon door, want zonder de inkomsten daarvan kon Tunesië niet bestaan. Voor een jongen opgevoed met strenge calvinistische principes was het een wonderlijke gewaarwording te beseffen dat een heel volk afhankelijk was van diefstal!

De dominee kwam hen weer bezoeken, want hij was bezorgd dat er nog meer overlopers zouden komen. Jasper vroeg hem dringend naar Jacob, maar de man wist niets over hem.

‘Het hospitaal voor de slaven is in handen van de lazaristen, daar zet ik geen voet over de drempel,’ verklaarde hij ijzig.

Dan moet ik het aan de priester vragen als die komt, dacht Jasper. Maar zover kwam het niet. De volgende dag verscheen de pasja in de banjert, vergezeld door een aantal bewakers. Alle mannen en jongens die zich in het slavenverblijf bevonden werd de handen met een stuk touw bijeengebonden, daarna werden ze met een ander, zeer lang koord om de nek met elkaar verbonden. Deze ketting gevangenen werd naar buiten gedreven, waar de pasja een prachtig opgetuigd paard besteeg en hun voorging. Jasper verwachtte dat ze naar de haven zouden gaan, maar in plaats daarvan werd een andere weg ingeslagen die naar de ommuurde stad leidde.

De gevangenen moesten volgen en dat zelfs op een sukkeldrafje doen. Langs de weg stonden hier en daar mensen toe te kijken; gesluierde vrouwen, lachende kinderen, een paar mannen.

Het was nog vroeg in de ochtend en de zomer was zo goed als voorbij, maar het werd toch al flink warm. Het stof, opgeworpen door al die dravende voeten, nestelde zich in hun neus en oren en veroorzaakte ondraaglijke jeuk. Door hun gebonden handen konden ze niet krabben. Een marteling.

De stad met de dikke muren en hoge poorten doemde voor hen op. Opeens drong het tot Jasper door wat er ging gebeuren. Ze werden naar de slavenmarkt gebracht!

Hij verloor een van zijn muilen, maar gelegenheid om te bukken en het ding op te rapen kreeg hij niet. Verschillende malen stootte hij zijn blote tenen tegen stenen die op de ongeplaveide weg lagen en dat deed gemeen pijn. Kwam er dan geen eind aan deze kwelling?

Eindelijk kwamen ze voor de poort, die wijd openzwaaide en de menselijke karavaan doorliet.

Voor het eerst betraden de gevangenen de eigenlijke stad. De straten waren nauw, geplaveid met rond gesleten stenen. De huizen van hout of baksteen waren bijna allemaal witgepleisterd en hadden platte daken. Jasper zag veel blinde muren die slechts werden onderbroken door blauw geschilderde deuren. Soms zag hij boven zijn hoofd een uitstekend balkon, afgeschoten met latwerk. Boven alle deuren waren mooie ornamenten te zien, in stucwerk en altijd voorzien van een geschilderd handje met gespreide vingers. Later leerde Jasper dat dit ‘de hand van Fatima’ werd genoemd en diende om boze geesten af te schrikken. De blauwe verf waarmee de deuren waren beschilderd moest insecten buitenhouden.

Ze kwamen op een plein dat omzoomd werd door winkels en werkplaatsen en waar een groot gebouw stond, met trappen, koepels en een galerij, en bekroond door een reusachtige, maar zeer mooie minaret. De grote moskee!

Nog dieper drongen ze door in de stad, over nog meer marktpleintjes met open gevels, waar talloze handwerkslieden hun waren tentoonstelden en tegelijk aan het werk waren. Even vergat Jasper de pijn in zijn bloedende voet en hij keek nieuwsgierig rond. Wat een wonderbaarlijke stad! De huizen dicht opeen gebouwd, gedrang in de nauwe straatjes, geroep van de Arabische handelaars...

Ze kwamen door de wijk van de leerbewerkers en Jasper zag zadels aan de muren hangen, gordels, heel fraai bewerkt, beurzen, riemen, paardenhoofdstellen.

Weer een steegje door, toen waren ze in een andere souk: die van de goud- en zilversmeden. En daar lag een pleintje dat nog mooier was. Het was rechthoekig en werd omzoomd door pilaren die de luifels boven de winkels ondersteunden. Elke pilaar was geverfd met rode en groene banden. Het midden van het plein werd helder verlicht door de inmiddels hoger geklommen zon, maar de galerijen onder de luifels lagen in de schaduw en hadden elk een uit planken opgetrokken verhoging. De pasja hield zijn paard in, steeg af en sprak enige tijd met een goed geklede man. Een knecht leidde het paard weg en de pasja nam plaats op een soort zetel in de schaduw van de galerij. Intussen werden de gevangenen stuk voor stuk aan de pilaren gebonden. Dit plein, het mooiste van heel Tunis in de souk van de edelsmeden, was de grote slavenmarkt.

Geleidelijk aan begon het plein vol te lopen met toeschouwers, of waren dat de kopers? Het waren allemaal mannen in wijde losse kleren, tulband op het hoofd; slechts een enkele droeg het vilten kapje dat in deze streken zo populair was.

Belangstellend bekeken ze de lichamen die aan de pilaren gebonden stonden; soms wipten ze even het plankier op en voelden aan armen en benen, wrikten monden open om het gebit te inspecteren.

We worden gekeurd als stukken vlees, dacht Jasper. Heel diep voelde hij de vernedering. Hier stond hij nu, het nieuwjaarskind, met een kapotte voet waarvan het bloed zich met het stof had vermengd: teruggebracht tot een ding dat te koop werd aangeboden. Zelf hadden de kopers allemaal een blinkend wit gebit en wanneer ze een zeemansmond openduwden en de verwoestingen daarin zagen haalden ze de neus op en keken of ze iets vies hadden gezien. Jasper voelde zich ellendig. Had hij een teen gebroken? Het bleef maar pijn doen.

En hij had dorst, zijn mond voelde droog aan en hij hoestte vanwege het stof dat zijn keel was binnengedrongen. Een aspirant- koper die juist zijn mond had opengewrikt om naar zijn kiezen te kijken, deinsde geschrokken achteruit. Daarna bemoeide niemand zich meer met hem.

De veiling werd geleid door de man met het mooie vest en gadegeslagen door de pasja. Eén voor één werden de gevangenen losgemaakt, aan het verzamelde volk getoond, rondgedraaid. Ze moesten bukken, op de hurken zitten, de armen bewegen, een voor een de benen optillen, opdat iedereen kon zien hoe sterk en lenig de koopwaar was. Hier sprak iedereen Arabisch en van de getallen die de veilingmeester afriep, verstond Jasper geen woord. Maar blijkbaar werden er hoge prijzen geboden, want telkens was er wel een bieder die teleurgesteld afhaakte en de slaaf aan zijn rivaal liet. Er werd meteen afgerekend met de pasja en dan werd de aankoop meegenomen. Waarheen?

Voor de kok Hendrik Dirksz. werd kennelijk zeer hoog geboden, want het ging lange tijd tussen drie mannen die elkaar boze blikken toewierpen en luid schreeuwend bedragen riepen. De kok zelf stond het met een gelaten gezicht aan te horen. Besefte hij dat er om zijn bezit bijna werd gevochten of kon het hem niets meer schelen? Jasper herinnerde zich de vele keren dat de kok hem met een knipoog een lekker hapje had toegestopt. En nu werd die aardige man hier als een stuk vee verhandeld.

De kok ging eindelijk over in de handen van een deftig heer op wiens tulband een juweel glinsterde en wiens vest met gouddraad was geborduurd. Waarschijnlijk een rijk man die een handige huisbediende nodig had. Jasper gunde het de kok. Misschien zou hij het niet eens zo slecht krijgen...

‘Ga met God, Hendrik,’ riep hij de vertrekkende na in zijn eigen taal. De heer keek even om, Hendrik reageerde niet.

Jasper was moe van de lange weg die ze hadden afgelegd en waarbij hij halverwege al was begonnen met strompelen omdat hij zijn voet zo gemeen had bezeerd. Graag had hij even op de verwonding willen blazen, maar het touw waarmee hij aan de pilaar was gebonden verhinderde dat.

Plotseling was hij aan de beurt. Een knecht maakte hem los, duwde hem naar voren in de richting van de veilingmeester. Half struikelend, met van pijn vertrokken gezicht viel Jasper bijna tegen de man aan. Uit het verzamelde volk steeg een minachtend gemompel op.

Niemand bood. Een manke jongen, wie kon die gebruiken? Opeens maakte een man in een soort militair uniform zich los uit de drom mensen en riep iets. De veilingmeester herhaalde de woorden, keek vragend rond, maar verder reageerde niemand. Daarna keek hij in de richting van de pasja, die knikte. En de soldaat kreeg zijn bediende! Blijkbaar voor een koopje, want hij glimlachte breed toen hij de pasja de goudstukken overhandigde.

Aan het touw waarmee Jaspers handen waren gebonden werd hij meegetrokken, weg uit het gedrang van de slavenmarkt, weg van al die getulbande koppen, weg ook van zijn medegevangenen. Achter zich hoorde hij Rode Maarten roepen: ‘Geluk ermee, nieuwjaarskind!’ en de tranen sprongen hem in de ogen. Nieuw-jaarskind, het mocht wat! Als een koe op de veemarkt van Zierikzee was hij tentoongesteld, betast, bekeken, geknepen en ten slotte verkocht. Waarom moest Rode Maarten, die dezelfde vernedering zou ondergaan, hem daarvoor bespotten? Pas later drong het tot hem door dat de matroos het misschien gemeend had.

Half onwillig hinkte Jasper achter zijn nieuwe meester aan, opnieuw door nauwe straten en kronkelsteegjes, langs talloze winkeltjes, over marktpleintjes, steeds dieper de oude stad in, tot ze een groot gebouw bereikten dat om een enorme binnenplaats was opgetrokken. Dit waren de barakken van de janitsaren, het elite-soldatenkorps van de bey van Tunis.

De vele deuren die op de binnenplaats uitkwamen gaven toegang tot kamers. Elke janitsaar had zijn eigen domein.

Het bleek een mooie kamer te zijn waarin Jaspers meester huisde: de muren waren behangen met kelims, op de stenen vloer lag een tapijt. Hij zag een met kleurige dekens overtrokken slaapplaats, een fraaie bewerkte kist langs de wand, een mooi tafeltje met parelmoer ingelegd, in een hoek een waterpijp en tegenover het bed een diepe nis, afgesloten door een kralengordijn. De soldaat schoof dat even opzij en toonde Jasper de wapens en de reserve-uniformen die daar waren opgeborgen.

Hulpeloos stond de jongen midden in het vertrek, terwijl de janitsaar zich van zijn mantel en tulband ontdeed en die in de nis ophing. Toen wendde hij zich tot zijn kreupele aankoop. Hij wees op een van de krukjes. In het lingua franca zei hij: ‘Ga zitten. Laat me die voet zien.’

Jasper gehoorzaamde en stak zijn bloedende rechtervoet naar voren. De janitsaar boog zich eroverheen en inspecteerde de verwonding.

‘Hier wachten.’

Hij verliet de kamer en Jasper, blij te kunnen zitten, bleef met gebogen hoofd wachten op wat er komen ging. Hij probeerde niets te denken en op niets te hopen.

Even later verscheen de soldaat weer met in zijn handen een koperen schaal gevuld met schoon water en een witte doek. Zonder verder een woord te zeggen duwde hij Jaspers pijnlijke voet in het water, dat lauw aanvoelde. Het kleurde onmiddellijk bruinroze. Jasper bukte zich, wreef met zijn handen voorzichtig alle bloed en vuil van de wond; het lauwe water deed hem goed en verzachtte de pijn. Toen zijn voet voldoende was gereinigd drukte de man hem de doek in handen zodat hij zich kon drogen. Nu bleek het met de verwonding toch nog mee te vallen. Hij had een snee in de grote teen, wat schaafwondjes, en zijn teen moest wel gekneusd zijn. Niets wat niet binnen enkele dagen kon genezen. De janitsaar knikte hem tevreden toe, rommelde even in de kist en schoof Jasper toen een paar nieuwe muilen toe, die de jongen dankbaar aantrok.

De janitsaar was een grote, goedgebouwde man met grijze ogen, een vervaarlijke snor en sluike haren. Hij leek Jasper geen kwade vent toe, hoewel...

De soldaat had natuurlijk gezien dat Jasper helemaal niet zo’n zwak kereltje was, maar gewoon zijn voet had verwond omdat hij een muil had verloren op weg naar de slavenmarkt. Hij had zich door de schijn niet laten bedriegen, dus moest hij een slimme vent zijn.

De man ging tegenover Jasper zitten en bekeek de jongen nog eens goed.

‘Je ziet er goed uit, maar je bent te vuil,’ constateerde hij. Hij wees op de schaal met vuil water en de witte doek.

‘Ga naar de binnenplaats, haal water uit de put en was je van top tot teen.’

Daarvan schrok Jasper toch wel even.

‘Hele... helemaal?’

De janitsaar grijnsde.

‘Het grote verschil tussen een moslim als ik en een christenslaaf als jij is dit: de moslim is schoon, want hij gaat regelmatig naar de hammam, het badhuis. En eer hij de gebedsruimte van een moskee betreedt dient hij handen, voeten en gezicht te wassen. Maar een christenslaaf heeft geen toegang tot de hammam, komt nooit in een moskee en veel kans en tijd om zich te wassen heeft hij ook niet, dus stinkt hij. Jij stinkt. Als mijn persoonlijke bediende hoor je schoon te zijn, zoals ik schoon ben.’

Tegen logica had Jasper nooit enig verweer gehad. En deze man had gelijk, zijn uniform en hijzelf zagen er fris uit. Zuchtend stond Jasper op, nam de schaal en de doek en strompelde ermee naar buiten. Hij overdreef, zijn voet deed lang niet meer zo’n pijn, maar zolang hij niet wist wat zijn meester van hem zou verlangen wilde hij nog een beetje zielig doen.

Op de binnenplaats vond hij bij de put nog een drietal jongens die water ophaalden...

‘Een nieuwe’, zeiden ze en ze bekeken Jasper met enige afkeer. Ze haalden een volle emmer water voor hem op en schoven hem die toe.

‘Je moet je wassen, hè? Nou, dat is wel nodig!’

Met veel tegenzin stroopte Jasper zijn vuile kleren af tot hij naakt, rillend en diep beschaamd naast de put stond. Lachend begonnen de drie jongens hem schoon te boenen. Een bad met koud putwater leek Jasper het toppunt van een kwelling. In Zeeland waren doktoren ervan overtuigd dat veel baden bijzonder slecht voor de gezondheid was. En hier werd hij, de ongelukkige slaaf, ertoe gedwongen. En die jongens hadden er nog plezier in ook! Maar vreemd: toen alle vuil en stank van hem was afgespoeld en Jasper zich in de zon had laten drogen, voelde hij zich als herboren. Was wassen werkelijk zo fataal voor de gezondheid? Waarom wasten de moslims zich dan zo vaak? Omdat Allah - of Mohammed - hun dat heeft opgedragen, ja. En het is niet eens zo onprettig!

‘Nu je kleren wassen,’ zei de oudste van de drie jongens. Twijfelend keek Jasper naar het hoopje vuil goed. Maar hij deed het. Gezamenlijk wrongen ze zijn kleren uit en drapeerden ze over de putrand om te drogen. Al die tijd stond Jasper zich te schamen voor zijn naaktheid. Daarom trok hij snel zijn hemd aan, ofschoon dat nog klam aanvoelde.

Intussen werd hij over van alles en nog wat ingelicht, al verstond hij lang niet alles wat ze hem vertelden. Het kwam hierop neer: elke janitsaar had een bediende, meestal een jonge slaaf, die ‘garzón’ werd genoemd in het lingua franca. Zijn dienst was niet zwaar; die bestond in hoofdzaak uit koken, bedienen, de kleren van zijn meester verzorgen, zijn wapens poetsen, zijn kamer schoonhouden. En - soms - het bed van zijn meester delen. Daar schrok Jasper nog het meest van.

Nee, meenden de jongens, moslims hadden niets tegen knapenliefde, ze vonden dat tamelijk gewoon. De meeste janitsaren waren ongehuwd en troostten zich met een aardige jongen in bed.

In de Republiek der Verenigde Nederlanden werd homoseksualiteit echter gezien als een verschrikkelijke zonde en wie erop werd betrapt kon de doodstraf krijgen. Een van de jongens, die zijn ontsteltenis zag, vroeg: ‘Wie is je meester?’

Jasper wees op de deur van de kamer.

‘O, dat is Abu Hassan. Die doet daar niet aan.’

Wat een geweldige opluchting betekende.

‘Wees maar blij dat Abu Hassan je heeft gekocht,’ zei de oudste garzón. ‘Dat is een geschikte vent, maar wel erg ijdel.’

‘Dat zijn die janitsaren allemaal,’ meende de ander.

‘Ja, maar hun garzóns hebben het goed.’

Jasper waste de koperen schaal uit, spoelde de witte doek schoon, trok zijn inmiddels bijna droog geworden kleren weer aan en knikte de jongens toe.

‘Bedankt. Jullie hebben me goed geholpen.’

‘We helpen elkaar altijd.’

Aanzienlijk beter gehumeurd keerde Jasper terug naar de kamer van de janitsaar die genoeglijk aan zijn waterpijp zat te trekken. ‘Zo, nu zie je er beter uit,’ zei de man tevreden. En hij vertelde Jasper wat zijn werk zou zijn: hetzelfde wat de jongens hem al hadden gezegd. Nu leerde Jasper ook de naam van de janitsaar kennen. Inderdaad, Abu Hassan, maar hij had nog een naam, een doopnaam: Bohomil.

Het bleek dat de janitsaar een geboren Bulgaar was, en uit een christelijk gezin kwam. Als oudste zoon was hij op zijn achtste jaar door het Turkse leger gevorderd om in militaire dienst te worden opgeleid voor het janitsarenkorps, dat de ruggengraat van het Turkse leger vormde. Natuurlijk had hij moslim moeten worden. Op zijn zestiende was hij gestationeerd in Tunis; van zijn christelijke achtergrond herinnerde hij zich nog maar weinig. Niemand had ooit aan Bohomil gevraagd of hij moslim wilde worden, dat gebeurde gewoon. Evenmin had hij mogen kiezen tussen dienst doen in Turkije of in Noord-Afrika - hij werd gewoon uitgezonden. Maar al was het janitsarenkorps van oorsprong Turks, de soldaten waren de bey van Tunis onvoorwaardelijk toegedaan. Het korps bestond uit vele nationaliteiten: je vond er onder de soldaten voormalige Grieken, Serviërs, Bulgaren, Macedoniërs. Ze hadden hun eigen geestelijke verzorgers: de heilige derwisjen, met wie zij een speciale band onderhielden. De heilige derwisjen hadden veel invloed op de bey die wel wist op wie zijn macht berustte en ervoor zorgde dat hij zowel met de derwisjen als met de janitsaren op goede voet bleef.

Dat alles hoorde Jasper natuurlijk niet meteen de eerste dag; pas geleidelijk aan leerde hij de achtergronden kennen.

De garzóns in de barakken hadden het niet slecht. In zoverre had het nieuwjaarskind inderdaad geluk gehad. De jongens ontmoetten elkaar geregeld bij de put op de binnenplaats en wisselden inlichtingen uit; ook waarschuwden ze elkaar als er inspectie van de agha - de hoogste officier van de janitsaren - kwam. Ze ruilden kleinigheden, bespraken slimme plannetjes en ze hadden wat vrijheid omdat ze vaak met boodschappen de stad werden ingestuurd.

Uit de verhalen van de andere jongens begreep Jasper dat zijn dienst bij Bohomil slechts tijdelijk zou zijn. Zodra de soldaat opdracht kreeg aan een veldtocht deel te nemen zou hij zijn bediende van de hand doen om bij terugkeer in Tunis een nieuwe garzón te kopen. Zo was het Jaspers voorganger vergaan, zo zou het waarschijnlijk ook met hem gebeuren. Nu de zomer voorbij was bleef het korps in Tunis, tot de volgende lente. Hoe dan ook: gedurende de winter was Jasper onderdak en hij vond dat hij het slechter had kunnen treffen.

In feite had hij een luizenleventje en hij profiteerde er van harte van. Al was hij zijn vrijheid kwijt, het lot had hem weer eens begunstigd en hij was ervan overtuigd dat het zo zou blijven. Zodra hij in de knel kwam of hij pech leek te hebben gebeurde er iets goeds met hem. Dacht hij. Hoopte hij.

De winter kwam over Tunis, met regenbuien, kille windvlagen, koude nachten. In de kamer van de janitsaren hielden de houtskoolvuurtjes de soldaten en hun bedienden warm. Jasper zorgde er altijd voor dat het in Bohomils kamer behaaglijk was wanneer de janitsaar verkleumd of drijfnat van het exercitieveld terugkeerde. Soms stopte Bohomil hem een paar piasters toe, die de jongen zorgvuldig opspaarde. Hij had eindelijk de gelegenheid gekregen een brief naar zijn vader te versturen. Of die de boodschap zou ontvangen wist hij niet. Van de andere bemanningsleden hoorde hij niets meer. Aan wie zij waren verkocht, hoe het hun verging, het bleef hem onbekend.

Hij probeerde zo weinig mogelijk aan Zierikzee, aan moeder Deesje of aan zijn vader te denken. Bij vlagen echter werd hij door heimwee overvallen. Dan kon hij in zijn eentje een kwartier zitten huilen, hopend dat niemand zijn ellende zou zien. Ook Bohomil niet. Hij kon redelijk goed met de Bulgaar opschieten, die vriendelijk bleef zolang Jasper een vrolijk gezicht zette en opgewekt de kleren en wapens van de man verzorgde. Maar een slechte of neerslachtige bui van zijn bediende verdroeg de janitsaar niet. Alles om hem heen moest zonnig en gezellig blijven. Dus lachte Jasper tegen hem als de soldaat nat en modderig thuiskwam en gaf hij hem snel schone kleren aan.

Het bijhouden van de uniformen kostte Jasper veel tijd en werk. Bohomil stelde prijs op een zeer verzorgd uiterlijk.

Algauw had hij weinig moeite met het lingua franca; tegelijk leerde hij een paar mondjes Turks en vooral Arabisch.

Hij at hetzelfde als zijn meester, sliep op een matje in de hoek van de kamer, zag zijn spaarpotje groeien en eigenlijk had hij het best naar zijn zin.

Maar de lente bracht onrust. De Berbers in het bergland vonden het tijd worden voor een opstand. Die ongezeglijke bergbewoners hadden in de winter handelskaravanen overvallen en beroofd, dorpen geplunderd waar juist de olijvenoogst was binnengehaald en een wapendepot leeggehaald. Een deel van het janitsarenkorps zou worden uitgezonden om de opstandelingen te onderwerpen.

Alsjeblieft Bohomil, neem mij mee,’ smeekte Jasper. Hij wilde niet nog eens op een slavenmarkt aan een pilaar gebonden staan om bij opbod verkocht te worden. ‘Ik zal alles, alles voor u doen.

Wat moet u in het open veld, in stof en modder zonder mij?’ ‘Jou meenemen?’ Bohomil streek nadenkend langs zijn snor.

‘Ik kan uw tent voor u in orde houden, uw wapens poetsen en slijpen, uw...’ Bijna had hij gezegd: uw wonden verzorgen, maar dat hield hij bijtijds binnen.

Bohomil aarzelde. Hij keek naar zijn glanzend gepoetste laarzen, naar zijn smetteloze tuniek, de keurig opgeruimde kamer, en toen naar de jongen die hij goedkoop had weten te verwerven en die toch waardevol was gebleken. Kortgeleden was Bohomil bevorderd tot onderofficier en het zou zijn nieuwe status benadrukken als hij zich door een slaaf liet vergezellen. Het gebeurde vaker dat janitsaren hun bedienden meenamen op een veldtocht. Maar zo’n slaaf moest tijdens de tocht onderhouden worden, zou kleren en voedsel nodig hebben, misschien een blok aan zijn been worden.

‘Denk je,’ vroeg hij weifelend, ‘dat je bestand zult zijn tegen lange dagmarsen onder de zon?’

‘Ik ben jong en sterk,’ antwoordde Jasper vol zelfvertrouwen. ‘Op zee moest ik ook hard werken.’

Langzaam schudde Bohomil het hoofd.

‘Je weet niet wat je vraagt, garzón. De woestijn is meedogenloos. En ik wil geen geklaag en gekerm horen.’

‘Ik klaag nooit, heer, dat weet u.’

‘Natuurlijk klaag je nooit! Je hebt het goed bij mij. Maar een veldtocht is wel iets anders dan het luie leventje in de barakken. En ook dan wil ik dat je een vrolijk gezicht zet, begrepen?’

‘Ja heer.’

‘Goed. Ga dan naar de souk van de kleermakers en koop een djebba. Ik zal je geld meegeven. In je gewone kleren zul je het in de woestijn niet uithouden.’

‘Dus ik mag mee?’

‘Verheug je er maar niet op,’ gromde de janitsaar.

Dat deed Jasper juist wel. Bohomil zou hem niet naar de slavenmarkt sturen, maar bij zich houden, en tegelijk zou Jasper wat meer te zien krijgen van dit merkwaardige land. Zijn oude droom van verre horizonten en wilde avonturen beleven ontwaakte opnieuw.

Eén ding begreep hij niet goed. De opstandige Berbers waren een bergvolk en toch had Bohomil het steeds maar over de woestijn. Enfin, hij zou wel zien.

In de souk van de kleermakers kocht hij een djebba, een kledingstuk dat leek op een wijd katoenen hemd tot op zijn hielen, dat door veel mannen in Tunis werd gedragen en dat beschermde tegen stof en de dikwijls felle zon. Graag had hij van zijn spaargeld ook een paar laarzen gekocht, maar met de ijzeren band om zijn enkel kon hij die niet aan. Wat deed het er ook toe! Ook op muilen zou hij vol verwachting het avontuur tegemoet gaan.

Hete veldtocht

Enkele weken later wist Jasper niet wat erger was: te koop staan op de slavenmarkt of met een janitsarenafdeling naar het buitenland marcheren. De eerste dagen ging het nog wel. Met geforceerde dagmarsen kwamen ze door een vruchtbare streek met onafzienbare olijfbossen. De bomen stonden ver van elkaar, in rechte rijen geplant, en overal waren mensen aan het werk, dikwijls voorzien van een slavenband. Veel van die slaven hadden een donkerbruine of zwarte huid. Een trein van marcherende soldaten gevolgd door ezelwagens hadden ze wel vaker gezien; ze keken er niet eens van op.

Wat Jasper het merkwaardigste vond waren de hagen van vijgencactussen: dikke stekelige planten op opgeworpen zandige walletjes. Van Bohomil hoorde hij dat die cactuswallen dienden om het weinige water vast te houden, de verschillende percelen af te schermen, en dat de gele bloemen op de uiteinden van de bladeren in de loop van de zomer zouden veranderen in zeer zoete vruchten, cactusvijgen genaamd. De Tunesiërs waren er dol op. En dan was er elke avond de sterrenhemel! Zelfs op zee had Jasper nooit zo’n overweldigende sterrenpracht gezien. In de droge nachtlucht straalden en pinkelden ze hem tegemoet, duizenden en duizenden.

Naarmate ze zuidelijker kwamen, weg van de vruchtbare kuststrook, veranderde het landschap. De plantages maakten plaats voor dorre steppen: zandig, droog en slechts spaarzaam begroeid met stekelig kruid, dunne bosjes heide en laag over de grond

kruipende wilde tijm. Die toefjes kruid leken al verdord en verbrand, oneetbaar, maar dat was schijn. Er dwaalden herders met schaapskudden en troepen geiten rond. De dieren rukten verbeten aan de harde stengeltjes en schenen een ijzeren maag te hebben.

De zon nam dagelijks in kracht toe en sloeg meedogenloos neer op de hoofden. Aan de horizon doemden bergen op. Jasper, die van zijn leven nooit bergen had gezien, voelde de moed in zijn muilen zakken. Die rotsmuren daar in de verte leken volkomen ongenaakbaar: enorme steenklompen waar niets wilde groeien behalve hier en daar wat dor kruid. Wat hij ook nooit eerder had gezien en hem in het begin hogelijk verbaasde, waren de dromedarissen: bruine, knorrige beesten met een slangenhals. Ze stonden hoog op de poten en hadden een dikke bult op de rug. Met touwen aan elkaar verbonden sjokten hele rijen van die dieren door de steppen. Sommige hadden een berijder, de meeste waren alleen beladen met goederen. Net als het janitsarenkorps schenen ze van noord naar zuid te trekken. Soms zag Jasper zo’n handelskaravaan in ruste. De dieren lagen dan met onder zich gevouwen poten op de grond, altijd kauwend, terwijl de karavaanleiders er in een kring naast zaten, etend, rokend, in eindeloos gesprek.

Op platte ezelwagens en muilezels werd de bagage van de legerafdeling vervoerd: tenten, leren emmers, voedselvoorraden en ook twee mortieren. Meestal was het niet nodig de tenten uit te pakken, dan vonden ze voor de nacht onderdak in een karavanserai, een soort herberg om een grote binnenplaats gebouwd. Enkele van de ‘garzóns’ waren blank, maar er waren ook zwarte slaven bij. Onder elkaar spraken ze lingua franca. Bohomil placht zijn bevelen in het Turks te geven. De bevolking van dit dunbevolkte gebied sprak uitsluitend Arabisch. Jasper pikte van die talen van alles op.

Water was schaars in deze streken. De meeste rivierbeddingen stonden droog, de putten waren diep en het was zwaar werk de emmers op te halen. Vaak smaakte het water bitter. De troosteloosheid van het landschap, het gevoel altijd uitgedroogd te zijn en de steeds heter wordende zon maakten dat Jasper spijt kreeg van zijn smeekbede mee te mogen gaan op deze tocht.

Maar hij had beloofd niet te zullen klagen, dus verbeet hij zijn vermoeidheid en deed zwijgend wat er van hem werd verlangd. Diep in zijn hart benijdde hij de zwarte slaven, die beter tegen dit harde leven en de hete zon bestand bleken dan hij, een jongen uit het koele noorden. Maar ook de zwarte slaven waren jaloers. Een christenslaaf als Jasper kon altijd nog hopen dat zijn familie geld genoeg bijeen wist te krijgen om hem los te kopen. Een negerslaaf niet. Uit een misplaatst wraakgevoel keken de zwarten neer op de blanke bedienden met hun magere armen en benen, hun angst voor de zon. Op hun beurt voelden de blanke slaven zich boven de zwarten verheven, in wie zij nauwelijks mensen wensten te zien. En de janitsaren wisten de rivaliteit tussen beide groepen goed uit te buiten.

Wanneer een blanke slaaf dreigde te bezwijken of luidkeels zijn beklag deed, keek zijn meester hem streng aan en snauwde: ‘Schaam je, je bent een miskoop. Ik had er beter aan gedaan een zwarte slaaf te kopen, die laat zijn zwakheid niet blijken en is veel sterker. Sta op en doe je werk.’

Ze trokken langs kleine oasen en drongen geleidelijk aan dieper het gebergte in. En overal hetzelfde beeld: dorre hellingen, stoffige wegen die omhoog kronkelden en langs de bergkammen liepen. Ze waren niet zeer hoog, die bergen, nog geen duizend meter, maar de hellingen konden heel steil zijn en alleen in de dalen groeide soms onverwacht een bosje palmbomen. De Berberdorpen lagen hoog op de hellingen; de woningen waren dikwijls uitgehakt in de rotsen en elk dorp was versterkt met een uit ruwe steenblokken bestaande muur. En opnieuw verbaasde Jasper zich. De dorpen lagen daar zo rustig en vreedzaam in de hoogte. Elke ochtend daalden er vrouwen op ezeltjes de helling af, voorzien van kruiken en waterzakken. Die gingen een heel eind verderop bij een bron water halen. Na een tijdje zag je ze terugkeren met genoeg water voor de hele dag.

Waren dit de dorpen die ‘gestraft’ moesten worden?

Bij de nadering van de soldaten sloten de bergbewoners snel hun poort en verschenen op hun muren, voorzien van primitieve voorladers of pistolen, maar vooral met zwaarden, stenen en messen. Ondanks de versterkingen en de vechtlust van de Berbers lieten de janitsaren zich niet afschrikken. Ze sloegen hun kamp op op een tegenoverliggende helling, stelden hun mortieren op, schoten de houten poort aan barrels, bestormden het dorp met getrokken pistolen en sabels om elke tegenstand te breken.

Een van de zwarte slaven, Mkamba geheten, stond op een warme dag naast Jasper het gevecht in de verte aan te zien. Hoewel, veel te zien was er niet. Kruitdamp en stofwolken hingen dicht om de heuveltop waarop het opstandige dorp zich bevond. Vaag drong het krijgsrumoer tot hen door, afgewisseld met geweerschoten en soms de dreun van een ontploffing. Jasper kreeg het gevoel dat dit allemaal niet echt gebeurde. Het was iets wat hem eigenlijk niet aanging. Bohomil bevond zich achter die kapot geramde poort, maar Jasper kon zich de elegante janitsaar nog steeds niet vechtende voorstellen.

‘Ze laten van dat dorp niets heel,’ zei Mkamba in het lingua franca. ‘Nee,’ zuchtte Jasper.

‘Moeilijk volk, die Berbers,’ vervolgde Mkamba. ‘Erg op hun onafhankelijkheid gesteld. Willen zich nooit onderwerpen, niet aan de Arabieren, niet aan de Turken en zeker niet aan renegaten.’ Hij zuchtte eens. Jasper keek de zwarte slaaf opmerkzaam aan. ‘Gaan ze die Berbers gevangennemen?’

‘Ze slachten ze af. Een Berber laat zich niet gevangennemen, die vecht zich liever dood.’

Het was heet op de plaats waar ze stonden. Desondanks rilde Jasper even.

‘De... de vrouwen en kinderen?’

Zou Bohomil het over zijn hart kunnen verkrijgen om een kind te doden?

‘Misschien. Als ze verzet bieden,’ mompelde Mkamba.

Jasper zweeg en luisterde naar het rumoer in de verte. Waaraan denkt Mkamba nu, vroeg hij zich af. Hoe oud was hij geweest toen zijn dorp, ver achter de woestijn, werd overvallen door slavenhalers? Was er verzet geweest of hadden zijn dorpsgenoten zich zonder meer in slavernij laten voeren? Mkamba was een boom van een vent, veel langer dan Jasper, met brede schouders, stevige armen, een gespierde nek. Had iemand die zo sterk was als hij zich niet kunnen verweren tegen de slavenhalers of was hij als kind al ontvoerd en verkocht in Kebili, waar de zwarte gevangenen van achter de Sahara werden aangevoerd?

Eigenlijk, dacht Jasper, heeft Mkamba nog geluk gehad. Hij werd niet naar Elmina getransporteerd om op een slavenschip naar West-Indië terecht te komen en een Zeeuwse familie nog rijker te maken, maar naar het noorden gebracht, naar de zwarte slavenmarkt van Kebili, zodat hij in Tunesië terechtkwam en nu betrekkelijk goed wordt behandeld.

Ik wou dat ik zo krachtig gebouwd was als die Mkamba, dacht hij, en... en... zo’n donkere huid had als hij. Dan zou ik beter tegen die vervloekte hitte kunnen en me niet voortdurend de blaren onder mijn voeten lopen.

Eigenlijk een vreemde gedachte voor een Zeeuwse jongen.

Opeens wendde hij zich tot de zwarte slaaf.

‘Mkamba, heb jij nooit heimwee?’

De man keek hem aan.

‘Wat?’

‘Verlang jij nooit terug naar... naar je vroegere woonplaats? Ik bedoel, herinner je je nog iets van je eigen dorp en je leven daar?’ Onbeweeglijk staarde de zwarte man hem aan.

‘Heimwee,’ zei hij zacht. ‘Ja, heimwee... Hebben we dat niet allemaal?’

Meteen liep hij weg, het kampement in. Hij verdween in een rijkversierde tent waarboven de halve maan wapperde. Mkamba’s heer en meester was de kapitein.

Peinzend begaf Jasper zich naar de hoek van het kamp waar Bohomils tent stond, veel kleiner en eenvoudiger dan die van de officier.

Bohomils uniform zou na het gevecht wel vuil en wellicht kapot zijn, bedacht hij terwijl hij de couscous klaarmaakte en de repen gedroogd schapenvlees te weken legde. Het gevecht zal zo wel afgelopen zijn, dan komt Bohomil en heeft honger.

Hij probeerde zich op zijn werk te concentreren, maar bijna tegen zijn wil keerden zijn gedachten terug naar Mkamba, de zwarte slaaf. Ook Mkamba had heimwee. Hebben we dat niet allemaal, had hij gezegd.

Die zwarten zijn net als wij, dacht hij, het zijn gewoon mensen, met menselijke gevoelens... en verdriet!

Hij keek op toen de janitsaren een voor een terugkeerden in het kamp, sommigen gewond, enkelen gedragen. En daar was Bohomil, met een diepe steekwond in zijn schouder en ondersteund door een paar kameraden. Toen kreeg Jasper het zo druk dat hij geen tijd meer had voor gepieker en twijfels.

De janitsarenafdeling werd vergezeld door een Arabische arts. Tot op dat moment had die niet veel anders te doen gehad dan kapot gelopen voeten behandelen, een zweer uitsnijden of een schorpioensteek behandelen. Nu moesten er vele andere verwondingen behandeld worden.

Jasper stond erbij toen laat op de dag - het schemerde al - de arts zich over Bohomil boog, de wond uitbrandde en opnieuw verbond, waarna hij Jasper een handje gedroogde kruiden ter hand stelde.

‘Zet daarvan thee en laat het hem drinken. Het zal de koorts onderdrukken.’

Want ofschoon de wond niet werkelijk ernstig leek te zijn was Bohomil er slecht aan toe.

Er was nog water in de kruik en Jasper zette thee, liet die afkoelen en goot het vocht beetje bij beetje tussen Bohomils gebarsten lippen. Hij durfde de soldaat niet te vragen wat er gebeurd was, daarboven in het dorp. Hij wilde geen gruwelverhalen horen. Bohomil lag met gesloten ogen op zijn bed van gedroogde palmbladeren en toen waagde Jasper het om ook een slokje van het drankje te nemen. Het smaakte erg bitter. Maar als het goed was tegen de koorts mocht je je daarvan niets aantrekken.

In het veroverde dorp was geen water, dus ging een verkenner de volgende ochtend op zoek naar een bron, die onmogelijk ver weg kon zijn. De palmbomen in een wat verder gelegen dal wezen hem de weg en daar bleek een put te zijn. Onmiddellijk werden alle slaven uit het kamp naar de oase gestuurd met emmers en kruiken, ook Jasper. Toen hij bij de put aankwam waren er al enige andere slaven. Ze haastten zich niet, blij een poosje van het toezicht van de kapitein verlost te zijn. Ook Jasper liet zich vallen in de schaduw van de palmen en hij zag Mkamba verschijnen op een muilezel met twee grote leren zakken. De zwarte man knikte Jasper toe en ging naast hem zitten.

Eigenlijk had hij, als officiersgarzón, recht op voorrang, maar Mkamba maakte geen gebruik van dat recht. De andere slaven begonnen zich nu te verdringen om de put. Mkamba keek het rustig aan.

Plotseling vroeg hij Jasper: ‘Werd deze put vannacht bewaakt?’ ‘Dat... dat weet ik niet. Waarom?’

‘Het is een put van de Berbers. Ik hoorde dat er gisteren een paar wisten te ontkomen.’

‘Ja en?’

Mkamba zweeg, maar bleef geïnteresseerd toekijken.

Plotseling weerklonk er een akelig gekrijs. Een van de garzóns lag krimpend in het zand en even later gilde hij het uit. De anderen stoven uiteen en keken met verschrikte ogen naar de man, die in het zand lag te kronkelen, terwijl hij met beide handen in zijn maag klauwde.

‘Daar was ik al bang voor,’ zei Mkamba.

De vier andere slaven, waaronder nog twee zwarten, keken met afschuw naar hun emmers en aarzelden. Mkamba kwam overeind en plaatste zich voor hen.

‘Broeders,’ sprak hij met zijn diepe stem, ‘we hebben nu de keuze uit twee mogelijkheden. We kunnen dit water naar het bivak sjouwen, niets zeggen en dan leeft er morgen geen janitsaar meer. Of we gieten onze emmers en kruiken leeg en vertellen wat er is gebeurd, maar dan moeten we meteen opbreken en verder trekken, want zonder water kunnen we niet.’

De man op de grond gilde weer, schopte met armen en benen, werd toen opeens stil. Groen vocht vloeide uit zijn mond, nog even trok er een siddering door hem heen, toen werden zijn ogen dof en bewoog hij niet meer.

Jasper stond te trillen op zijn benen. Dit was het afschuwelijkste dat hij ooit had gezien. In paniek trapte hij een paar kruiken om. Een van de andere slaven probeerde hem nog tegen te houden,

maar de beide zwarten volgden zijn voorbeeld en daarmee was de keuze gemaakt.

Ze keerden terug naar het bivak met lege kruiken, de dode met zich meedragend, om de onheilstijding bekend te maken.

Het betekende: onmiddellijk het kamp opbreken, ezels en wagens opladen, wegtrekken uit het gebergte waar de Berbers putten vergiftigden. Ze hadden het dorp op de helling grotendeels uitgemoord en verwoest. Je kon dat een overwinning noemen, want de opstandelingen hadden zich flink geweerd. Niettemin moesten ze nu als geslagen honden afdruipen. De ironie van de oorlog.

Terwijl het bivak werd afgebroken werden zieken en gewonden op de ezelwagens gelegd, wat betekende dat de slaven als lastdieren moesten worden gebruikt.

Elk van hen kreeg een zwaar pak op de rug. Zo begonnen ze aan de aftocht, met nauwelijks een watervoorraad.

Jasper, sloffend door brandend zand, klauterend tegen hellingen met dor kruid, dan weer naar beneden glijdend langs de volgende helling, gekweld door dorst, maakte zich ongerust over Bohomil die met hoge koorts op zo’n slingerende ezelwagen lag. Hij begreep het niet goed. Waarvan was Bohomil zo ziek geworden? De man had een verwonding opgelopen, maar die was goed verzorgd door de Arabische arts en had niet eens zo ernstig geleken. Achter een viertal wagens struikelde hij de volgende helling op over een stenig pad. Hij voelde hoe het zware pak op zijn rug verschoof, zodat hij het dreigde te verliezen. Hijgend stond hij stil, probeerde de vracht op te schorten, voelde dat iemand hem van achteren hielp. Dankbaar keek hij opzij in het gezicht van Mkamba.

‘Dank je vriend,’ zei hij. Mkamba grijnsde.

Naast elkaar sjouwden ze verder, waarbij de sterke zwarte man

Jasper soms een duwtje in de rug gaf. Voor hen wiegelden de ezelwagens met zeker tien gewonden, die ijlden. Het was verschrikkelijk.

Al werden de slaven als pakdieren gebruikt, ze moesten ook nog helpen de ezelwagens tegen de soms steile hellingen op te duwen. Maar ook de gezonde janitsaren hielpen mee, want het was van levensbelang dat ze spoedig ergens een bron zouden vinden. Jasper ging weer bij Mkamba lopen.

‘Er is iets wat ik niet begrijp,’ zei hij. ‘Hoe komen de gewonden zo ziek? Ik bedoel, Bohomil... eh... Abu Hassan, mijn meester, heeft een steekwond in zijn schouder die flink heeft gebloed, de arts heeft hem verbonden en een koortswerend middel gegeven en toch is hij nu meer dood dan levend. En verschillende van die andere soldaten hebben alleen wat onbetekenende wonden, maar ze liggen allemaal te rillen van de koorts.’

‘Ze hebben strijd geleverd met de Berbers, jongen.’

‘Ja maar...’

‘En soms dopen die hun wapens ook in gif.’

‘O.’

Mkamba ving Jasper op toen die in zijn verbouwereerdheid over een steen struikelde. ‘Kijk waar je loopt, jongen.’

’s Middags op het heetst van de dag bereikte de legerafdeling een volgend Berberdorp, dat er schijnbaar uitgestorven bij lag in de hoogte. Op de muren vertoonde zich niemand, de poort was gesloten. Kennelijk hadden de bewoners de janitsaren zien aankomen, waarna ze hun vee en verdere bezittingen snel hadden binnengehaald en zich hadden verschanst achter hun rotsmuren. Maar dit dorp aanvallen kon wachten, meende de kapitein. Ook de ontembare Berbers konden niet leven zonder water, dus moest er een put of bron in de omgeving zijn. Ze hoefden alleen maar uit te kijken naar een kleine oase...

De kapitein liet twee muilezels vooruitlopen. De dieren volgden hun instinct en sloegen onverwijld een zijdal in. De ganse legertrein volgde en inderdaad, algauw zagen ze de palmbomen oprijzen en daar was de put!

Maar was die betrouwbaar?

Kapitein Sidi Ahmed Kothalla tuurde wantrouwig in de put, wenkte toen een van de slaven, een mooie Italiaanse jongen, niet veel ouder dan Jasper. Met een asgrauw gezicht van angst liet de jongen de leren emmer zakken, haalde hem op. Hij moest begrijpen wat er verder van hem zou worden verlangd. De kapitein keek in de emmer, sprak toen het vonnis uit: ‘Drink!’

De slaaf viel op de knieën, smeekte: ‘Spaar me, heer, spaar me’, maar de officier was onverbiddelijk.

En de jongen dronk...

Jasper had het pak van zijn rug laten glijden maar durfde nauwelijks toekijken. Met afgewend gezicht wachtte hij op het gegil van iemand wiens ingewanden in brand staan. Langzaam ging de tijd voorbij - en iedereen wachtte. Van de ezelwagens, in de schaduw van de palmen gereden, klonk de smeekbede van een van de koortslijders: ‘Water! In naam van Allah, water!’ Maar zijn zwakke kreten werden vrijwel overstemd door het balken van de ezels, die ook dorst hadden.

Hoelang zou het duren eer het gif van de Berbers begon te werken? De slaaf die die ochtend was gestorven, was nog geen halfuur nadat hij had gedronken ziek geworden.

Als dit water ook bedorven is staan we er slecht op, dacht Jasper. Dan zullen we allemaal verdorsten. Wat is dit voor een meedogenloos land, waar water zo schaars is en een deel van de bevolking zo vijandig? God heeft de wereld geschapen, is me geleerd, maar waarom heeft Hij alles dan zo ongelijk verdeeld? Waar Zeeland te veel aan water heeft en er een vijand in ziet, heeft dit land te weinig. Hier is de zon de vijand, terwijl die bij ons thuis altijd met een glimlach wordt begroet wanneer hij zich verwaardigt door wolken en mist heen te breken.

Ze zaten daar, en wachtten. De jonge Italiaan die had moeten drinken keek doodsbenauwd, voelde aller ogen op zich gericht en verwachtte blijkbaar elk ogenblik pijn, krampen en brandende ingewanden.

Weggedoken in de schaduw likte Jasper zijn droge lippen en waagde het even opzij te kijken naar al die gespannen gezichten. En, o grote God, daar begon het al! De ongelukkige slaaf kromp ineen, boog voorover, braakte... Door de rijen soldaten golfde een angstig gemurmel. Er knalde luid een bevel in het Turks: ‘Verdergaan! Naar Tataouine.’

De Italiaanse jongen lag opgerold in het zand naast de put, hij zag doodsbleek en kokhalsde weer. Twee mannen bogen zich over hem heen, tilden hem op en legden hem op een van de wagens, naast de mortieren.

Jasper was opgestaan. Hij beefde zo dat hij de riemen van zijn pak niet kon vast krijgen. Opeens stond Mkamba naast hem en hielp hem de vracht op zijn rug te bevestigen. Het zwarte gezicht stond uitdrukkingsloos.

Een van de ezels had zich losgerukt, versmachtend van dorst, was op de emmer toegelopen en wilde drinken. De soldaten rukten het dier snel terug en smeten de emmer om. Zonder de pakezels zou de tocht nog moeilijker worden.

Er heerste enige verwarring bij het opnieuw samenstellen van de legertrein. Van de geplande aanval op het hooggelegen Berber- dorp kon nu geen sprake meer zijn. Ze moesten proberen zo snel mogelijk een plek te bereiken waar het water betrouwbaar was. Tataouine.

Waar was Mkamba? Jasper keek rond en zag nog juist hoe de zwarte man de Italiaanse jongen troostend over het gezicht streek, dat nat was van zweet.

Snel wendde Jasper zich af. Hij wilde die arme jongen niet zien sterven.

Moeizaam en niet erg vlug trokken ze verder, kwamen in een dal dat geleidelijk aan breder werd en uitmondde in een dorre vlakte, terwijl aan de verre horizon nog meer bergen oprezen.

Jasper leed onder een brandende dorst, maar het kleine beetje water dat de janitsaren nog bezaten werd gereserveerd voor de koortslijders. Dat water was al twee dagen oud, lauw en niet helder meer.

Jasper, voortsloffend in een soort verdoving, merkte opeens dat Mkamba naast hem liep.

‘Waar... waar is de jongen?’ vroeg hij, bang voor het antwoord. Mkamba wees op de wagen met mortieren. ‘Rijdt mee,’ zei hij kort.

‘Leeft hij nog?’

De man knikte slechts.

‘Wat is Tataouine?’

Mkamba wees naar de bergen aan de horizon. Zo ver nog, dacht Jasper wanhopig.

‘Waarom gaan we daarheen? Is Tataouine ook een Berberdorp?’ ‘Het is een gezegende plaats met twee heldere bronnen, aan de voet van die bergen daar. Maar we zullen het niet halen eer het donker wordt.’

‘O.’

Jasper vroeg niets meer. Het pak op zijn rug schrijnde over zijn schouders, hij strompelde meer dan hij liep en zijn dorst was ondraaglijk. Plotseling trok Mkamba hem opzij, achter een steenhoop.

‘Wat!’ begon Jasper, hevig geschrokken. De zwarte slaaf legde de vinger op de lippen en toonde hem een kleine lederen zak.

‘Hier, drink.’

Jasper deinsde terug.

‘Dit water is goed,’ knikte Mkamba. ‘De laatste put was niet vergiftigd. Die arme slaaf werd ziek van angst, dat is al. Ik heb van dat water gedronken en ben niet ziek geworden.’

‘Maar je kon niet weten...’ stamelde Jasper en toen: ‘O Mkamba, hoe kon je dat risico nemen. Het had je je leven kunnen kosten.’ Rustig keek de man hem aan.

‘Doodgaan is niet erg.’

‘Natuurlijk wel. Wie wil er nu dood?’ Mkamba antwoordde niet maar hield de waterzak uitnodigend voor Jasper op. ‘Drink nou maar.’ En Jasper, niet langer in staat weerstand te bieden, dronk. Weldadig gleed het koele water zijn uitgedroogde lichaam binnen.

‘Dank je,’ fluisterde hij. ‘Dank je, dat je je watervoorraadje met mij hebt willen delen. Maar waarom, Mkamba, waarom?’

De zwarte slaaf grijnsde alleen maar.

De zon ging onder, het werd nu snel koeler en vooral donker. De bergkam in de verte leek nog nauwelijks dichterbij te zijn gekomen. Maar toen slaakte een van de soldaten een woeste kreet: ‘Qsar! Een qsar!’

Jasper kende het woord niet, maar de ezels begonnen bijna te draven naar... ja, wat was het? Een heuvel, een gebouw, een karavanserai?

Ze bereikten een soort bouwwerk met een hoge dubbele deur van heel dik hout en met ijzer beslagen. Er stonden twee gewapende mannen bij. Op hoge toon eiste kapitein Sidi Ahmed toegang voor zijn troep. De mannen durfden kennelijk niet te weigeren, ze legden hun geweren weg en openden de poort. De soldaten stroomden de wijde binnenplaats op en renden naar het midden, waar een put was. In het vage licht van de schemering keek Jasper verwonderd rond. Rondom het grote binnenplein met de put zag hij hoefijzervormige gebouwtjes, als het ware op elkaar gestapeld; de meeste ervan hadden een houten deur. Stenen trappetjes verbonden de drie verdiepingen van kamertje op kamertje, allemaal met zo’n halfrond dak. Al die kamertjes waren witgekalkt, evenals de stenen trapjes. Het leek een bijenkorf, maar dan voor bijen van anderhalve meter hoog. Het was het merkwaardigste gebouw dat hij in dit wonderlijke land had gezien. Nog vreemder vond hij dat de janitsaren geen enkele moeite deden de kamertjes binnen te gaan. Ze installeerden zich op de binnenplaats, waar ruimte genoeg was. De ezels werden uitgespannen en gedrenkt, voor de zieken en gewonden werd een tent opgezet, de anderen schenen gewoon onder de vrije hemel te willen bivakkeren. Al spoedig vlamden de kookvuren op. De twee wakers van de poort waren mee naar binnen gekomen en liepen wantrouwig rond zonder zich met de soldaten te bemoeien. Het leek of ze de bijenkorfkamertjes bewaakten.

Ze zagen er ook anders uit dan de mensen die Jasper tot nu toe in Tunesië had gezien. Het waren geen Turken, geen Arabieren. Wat dan wel?

Weliswaar droegen ze de bekende wijde gewaden en hadden ze lange sjaals om het hoofd gewonden die hun halve gezicht bedekten, maar Jasper ontdekte dat ze smalle scherpe neuzen hadden, lichte ogen, lange benen. De bewakers van de qsar hadden weliswaar met tegenzin de janitsaren binnengelaten, maar ze bleven waken!

Nadat hij Bohomil zo goed mogelijk had verzorgd met kruidenthee en een schoon verband om zijn schouder ging Jasper op zoek naar Mkamba. Misschien kon de zwarte slaaf hem vertellen wat dit voor vreemde bouwsels waren. Op de binnenplaats brandden de kampvuren, de eindelijk gedrenkte dieren hielden zich rustig, de meeste koortslijders waren ingeslapen. Jasper vond de zwarte slaaf bij de put waar hij nog steeds water stond op te halen.

‘Goedenavond,’ zei Jasper. ‘Wat... wat is dit eigenlijk?’ Hij wees op de stenen bijenkorf rondom hen.

‘Een qsar.’

‘Jawel, maar wat is een qsar?’

De man haalde de emmer naar zich toe en keek erin.

‘Een opslagplaats.’

‘Zijn al die op elkaar gebouwde kamers pakhuizen?’

‘Het zijn de voorraadkamers van de nomaden. Die trekken zomers met hun vee rond en hier bergen ze hun wintervoorraden op. Ze hebben ze zelf gebouwd, o, al eeuwen geleden, en zo nodig bouwen ze er nog een laag bovenop. Wij noemen die mensen bedoeïenen. Ze wonen in tenten.’

‘En de bewakers van de poort, zijn dat ook bedoeïenen?’ Mkamba knikte.

‘Ja. Maar tegen een hele legerafdeling van vertwijfelde janitsaren konden ze niet op. Ze moesten ons wel binnenlaten. Maar janitsaren mogen zich niet vergrijpen aan de voorraden van de nomaden.’

‘Liggen al die kamertjes vol levensmiddelen?’

‘Nog lang niet. Pas tegen de winter.’

‘Zijn bedoeïenen ook Berbers?’

‘Nee. Bedoeïenen trekken van weidegrond naar weidegrond, van oase naar oase, het is een wild en streng volk. Bij de Berbers zijn de vrouwen de gelijken van de mannen, en ze kunnen prachtige kelims maken. Bij de bedoeïenen worden de vrouwen zorgvuldig apart gehouden, zelfs in hun tenten.’

Uit hoeveel verschillende volkeren bestonden die Tunesiërs wel? Weer werd Jasper zich ervan bewust dat hij ronddwaalde in een hem volstrekt onbekende wereld die in niets te vergelijken was met het Zeeuwse wereldje waarin hij was opgegroeid.

Naast de Arabische boeren en afstammelingen van de Turken had je er Berbers, in rotsdorpen die bijna onneembaar waren, en er trokken bedoeïenen rond met hun kuddes; mensen die qsars hadden gebouwd, maar er niet woonden. En dan waren er nog de slaven uit aller heren landen: zwart, bruin, blank... Wat hem eerst zo eentonig was voorgekomen, bleek vol variatie te zijn.

Hij keek op naar de sterrenhemel, zoals altijd overweldigend. Van Mkamba begreep hij steeds minder. De zwarte slaaf wist zoveel! Hij moest al heel lang in dit land wonen en veel hebben beleefd. De Italiaanse garzón die die dag gedwongen was geweest om water uit een verdachte put te drinken en die daarna zo misselijk was geworden, leefde nog steeds en scheen, nu zijn angst was verdwenen, zelfs niet ziek te zijn. Hij lag te slapen onder een van de wagens.

Wat zou er van ons zijn geworden als we deze qsar niet hadden gevonden juist voor de duisternis viel? vroeg Jasper zich af. Toen kroop hij ook maar onder een van de wagens om te gaan slapen.

Ze bleven vier dagen in de qsar, tot ergernis van de twee bedoeïenenbewakers. In die tijd stierven drie van de gewonde janitsaren, terwijl de anderen, waaronder Bohomil, langzaam enigszins herstelden. Toen konden ze hun tocht naar Tataouine voortzetten. Dat bleek een aardige plaats te zijn, bestaande uit de gewone witte huizen, sommige bekroond met een koepeltje, een elegante moskee en twee kristalheldere bronnen. Het was een marktplaats. Naar Tataouine brachten de bergbewoners hun waren; de markt was er levendig en veelkleurig, het was ook een rustplaats voor doortrekkende karavaans. Hier konden de janitsaren verder op adem komen.

Nadat de janitsaren een soort hoofdkwartier in Tataouine hadden gevestigd werd de strafexpeditie tegen de Berbers voortgezet. Maar Bohomil, wiens schouder nog lang niet was genezen en die zeer was verzwakt door de koorts, bleef met de andere patiënten achter, terwijl de gezonde janitsaren optrokken tegen de versterkte bergdorpen in de omgeving.

De lente was allang overgegaan in de zomer en behalve water werd schaduw een eerste levensbehoefte.

‘Ik ben blij dat ik je heb meegenomen, garzón,’ zei Bohomil toen Jasper hem had geholpen een schaduwrijk plekje te vinden onder de zuilengalerij waar op marktdagen de boeren hun waren uitstalden. ‘Nu word ik in elk geval goed verzorgd.’

‘Ja,’ antwoordde Jasper, ‘ik ben ook blij.’

Hij bedoelde: ik ben blij dat je gewond raakte. Nu kunnen we hier rusten in plaats van door de hitte te sjouwen. Maar dat zei hij niet hardop. In stilte dacht hij echter: Ik heb weer eens geluk gehad.

Hij werd erop uitgestuurd om een waterpijp te gaan kopen, want het gedwongen rust houden beviel de janitsaar niet. Hij verveelde zich. Jasper had er een halve dag voor nodig, want ofschoon hij wel snel een winkeltje vond waar die dingen stonden uitgestald, kreeg hij onmiddellijk ruzie met de eigenaar.

‘Ah, een kafir,’ zei de winkelier na een blik op Jaspers rechterenkel.

‘Kaffer? Ik ben geen kaffer,’ schreeuwde Jasper, diep beledigd. ‘Ik ben blanker dan jij.’

De man keek hem stomverbaasd aan, werd toen kwaad en begon hevig te schelden. Een aantal vrouwen, gehuld in wijde kleurige lappen, met witte sjaals over het hoofd en de schouders en met knappe nieuwsgierige gezichten, stond het tafereeltje genietend aan te kijken. Een boze koopman en een opvliegende slaaf: het leek een scène uit een toneelstuk en het was amusant. Kinderen staakten hun spelletjes en kwamen ook toelopen. Er gebeurde iets!

Jasper wendde zich tot de omstanders en deed zijn beklag in het lingua franca.

‘Hij scheldt me uit voor kaffer en ik kwam alleen maar om te onderhandelen over de aankoop van een waterpijp.’

‘Kafir, kafir,’ giechelden de vrouwen. Enkelen van hen maakten een handgebaar bedoeld om het boze oog af te wenden. De kinderen joelden: ‘Kafir, kafir.’ Jasper had hen graag eens flink door elkaar gerammeld. En blijkbaar verstond niemand hem: hier spraken ze geen lingua franca, maar uitsluitend Arabisch.

Ook de koopman deed zijn beklag bij de omstanders, al verstond Jasper daar op zijn beurt niet veel van, uitgezonderd dat telkens opduikende woord kafir - wat hem nog kwader maakte. Woedend verliet hij het straatje en keerde terug naar de galerij waar Bohomil in de kussens zat. Hij probeerde zijn meester uit te leggen dat de pijpenverkoper volslagen gek was, want nog voor hij hem had kunnen vertellen waarvoor hij was gekomen, was de man begonnen hem uit té schelden. En al was hij dan een slaaf, hij had ook zijn trots en wenste niet te worden vergeleken met een heiden uit de woeste binnenlanden. Hij was een Zeeuw, afkomstig uit een beschaafd christelijk land, hij had een goede opleiding gehad, hij kon lezen en schrijven, kortom, hij was géén barbaar en vooral geen kaffer...

Grinnikend luisterde Bohomil naar het gestamelde, bijna onsamenhangende relaas van de jongen, die trilde van woede en nauwelijks uit zijn woorden kon komen, telkens in herhalingen verviel. Toen Jasper eindelijk zweeg barstte de man zelfs in lachen uit, herstelde zich, probeerde een ernstig gezicht te zetten, wat niet lukte. Hij lachte weer, luid en vrolijk. Jasper staarde hem verbluft aan.

Bohomil veegde de tranen uit zijn ogen en zei: ‘De man wilde je niet beledigen.’

‘Maar hij noemde mij een kaffer en...’

‘Welnee. Kafir betekent: een niet-moslim.’

Verbluft liet Jasper zich op de grond zakken aan de voeten van zijn meester. Kafir - gewoon een aanduiding, geen scheldwoord. Toen Bohomil klaar was met lachen stuurde hij Jasper er opnieuw op uit. Want die waterpijp moest er komen. De jongen zag er wel tegenop. Hoe kon hij de winkelier met de paar woorden Arabisch die hij kende duidelijk maken dat de hele rel een misverstand was geweest?

Maar er zat niets anders op. Bohomil wilde zijn waterpijp.

De Arabier ontving hem met een dreigend opgeheven stok en bedolf hem onder een stortvloed van boze woorden, maar Jasper bleef staan waar hij stond, opende zijn hand en toonde de verbolgen man de zilverstukken die hij van Bohomil had meegekregen. Bij de aanblik daarvan kalmeerde de koopman. Hij greep ernaar, maar Jasper liet het geld snel in zijn zak verdwijnen en trachtte de koopman te vertellen dat hij geen ruzie kwam maken maar een nargileh kopen. De man verstond hem maar half; hij wilde ook niet luisteren. Hij zou nu iets gaan verkopen en dat was zijn lust en zijn leven. Die domme slaaf kon mooi worden afgezet. Wat wist zo’n kereltje van afdingen?

Dus sleepte hij de slechtste en goedkoopste waterpijp naar voren en vroeg er een krankzinnige prijs voor - ongeveer evenveel als hij schatte dat Jasper hem had laten zien. Daarna wachtte hij af met een sluw lachje.

Jasper keek naar het ding, dat er veelgebruikt uitzag en waarschijnlijk defect zou zijn. Hij schudde het hoofd.

‘Die niet.’ Hij wees op een ander exemplaar.

Een waterpijp of nargileh bestond uit een reservoir op pootjes; daarin kon - al of niet geparfumeerd - water worden gegoten. Daarboven was een houder voor tabak en aan het geheel hing een lange slang met een mondstuk. De rook van de brandende tabak werd door het waterreservoir gezogen en koelde daarbij af eer hij de mond bereikte. Jasper had in Tunis dikwijls mannen gezien die in een open koffiehuis aan zo’n pijp zogen en hij had het een wonderlijk gezicht gevonden. Ze keken daarbij zo innig tevreden! Het leek inderdaad een aangenaam tijdverdrijf voor iemand die een poosje niets te doen had en vredig zat uit te rusten. Bohomil had in Tunis op zijn kamer ook een waterpijp gehad, maar die niet meegenomen. Nu hij gedwongen rust moest houden miste hij zijn nargileh.

Bij Bohomil aankomen met zo’n vervuild tweedehands exemplaar durfde Jasper niet. Voor de mooie waterpijp die hij had aangewezen vroeg de koopman echter twintig zechinen. Jasper had er maar tien van Bohomil meegekregen. Hij kende genoeg Arabisch om tot twintig te kunnen tellen, dat zou het afdingen gemakkelijker maken, hoopte hij. Dus bood hij er acht.

De koopman schreeuwde, hief theatraal de handen ten hemel, riep Allah tot getuige dat hier een kafir probeerde hem aan de bedelstaf te brengen en verlaagde toen de prijs tot zeventien.

Acht,’ herhaalde Jasper.

‘Zestien.’

Acht.’

‘Vijftien dan. Dat is mijn laatste woord.’

Jasper tastte in zijn zak en legde acht zilverstukken op de smalle toonbank voor de winkelier neer. Daar lagen ze, glanzend in de zon. De man keek er begerig naar, riep toen toch weer: ‘Vijftien.’ Acht.’

‘Hellejong! Poep van de duivel! Je richt me te gronde.’

De rest van de jammerklacht verstond Jasper niet.

‘Negen dan.’ Uit de wijde zak van zijn broek diepte Jasper nog een zechine op en legde die bij de andere. De ogen van de Arabier lichtten op. Die jonge slaaf was toch niet dom en in elk geval had hij zijn belachelijk lage bod iets verhoogd. Er moest meer uit te slepen zijn.

‘Vijftien.’ ‘Negen.’ Het ging nog een hele tijd door. Jasper begon er steeds meer plezier in te krijgen, vooral toen de koopman weer begon te jammeren en volhield dat hij bankroet zou gaan als hij genoegen nam met zo’n lage prijs. Vrouw en kinderen zouden verhongeren, zijn winkel zou hij moeten sluiten, deze kafir had geen hart (maar wel geld en dat geld wilde de koopman hebben). Hij schoof andere pijpen naar voren, minder mooi, maar Jasper schudde vastberaden het hoofd.

‘Deze en geen andere.’

‘Twaalf.’

‘Negen.’

‘Twaalf.’ Voor minder kan niet.’

‘Tien dan.’ De laatste zechine kwam bij de andere negen te liggen. ‘Twaalf.’

Jasper toonde zijn lege handen, sloeg op zijn lege broekzak. ‘Er is niet meer.’

Meteen maakte hij een beweging alsof hij het hoopje zilver weer van de toonbank wilde vegen en in zijn zak stoppen.

‘Elf,’ gilde de koopman.

Jasper deed geen moeite meer. Met een stalen gezicht graaide hij de zilverstukken bijeen.

‘Vooruit dan, tien,’ krijste de Arabier. ‘Kafir,’ voegde hij er honend aan toe, want hij had ontdekt dat de jongen bij dat woord telkens ineenkromp.

Trots op zijn aankoop meldde Jasper zich even later bij Bohomil die slaperig naar hem opkeek toen hij de nargileh voor hem neerzette.

‘O, dat is een mooie. Wat heb je ervoor betaald?’

‘Tien zechinen.’

‘Je had moeten afdingen.’

‘De man vroeg twintig.’

‘Had dan acht geboden.’

‘Deed ik ook. We hebben ik weet niet hoe lang tegen elkaar staan schreeuwen.’

Bohomil maakte een lui gebaar.

‘Goed. Vul hem maar.’

De legerarts was met de janitsarenafdeling tegen de Berbers opgetrokken, dus moest Jasper elke dag het verband om Bohomils schouder verversen. De wond genas snel, maar Bohomil was lastig. Hij zat niet stil als de jongen hem verzorgde en hij klaagde over slapeloosheid omdat hij zoveel pijn had. In stilte verdacht Jasper zijn meester van kinderachtigheid, of maakte hij zoveel misbaar om langer als patiënt te worden gezien en niet te hoeven deelnemen aan verdere strafexpedities?

Een week later keerde de afdeling terug in Tataouine met weer een aantal gewonden en zieken. Zelfs kapitein Sidi Ahmed liep rond met een verband om zijn hoofd. Jasper was blij Mkamba terug te zien.

‘Was het erg?’ vroeg hij zodra hij de zwarte slaaf even te spreken kreeg.

‘Och, het ging wel. Drie dorpen verwoest. De Berbers hebben zich dieper in de bergen teruggetrokken, maar Sidi Ahmed kreeg een houw op zijn schedel en beval onze terugkeer. Met een bloedend hoofd wilde hij de achtervolging niet inzetten.’

Hij keek Jasper oplettend aan. ‘Je ziet er goed uit, witte slaaf. Is je meester al hersteld?’

‘Nog niet, Mkamba. Ik krijg sterk de indruk dat die janitsaren nogal verwend zijn en niet half zulke goede vechters als ze zelf beweren.’

Mkamba grijnsde slechts.

‘Nou?’ drong Jasper aan.

‘Het zijn uitstekende soldaten en ze vormen de ruggengraat van de macht van de bey. Het is alleen...’

‘Ja, ga verder.’

‘Ze vechten liever tegen de Algerijnen en Libiërs dan tegen de Berbers.’

‘Zijn ze bang voor de Berbers?’

‘Ze begrijpen die mensen.’

‘?’

‘Heb jij Berbers weleens van dichtbij gezien?’

‘Alleen uit de verte.’

‘Het is een wonderlijk volk,’ zei Mkamba. ‘Het zijn moslims, maar tegelijk aanbidden ze water, stenen, bomen... eigenlijk zijn het nog halve heidenen. En ze zien er anders uit dan wie ook in dit land. Vele Berbers hebben rood haar, blauwe ogen, net als jullie blanke slaven en zoals sommige janitsaren. Dat is voor die soldaten nogal verwarrend. Als die plotseling in een paar blauwe ogen kijken en zo’n rossige snor zien is het alsof ze tegenover familie staan. Dat verlamt hun vechtlust. Ze slaan er gehoorzaam op los, maar van harte gaat het niet.’

Sidi Ahmed, de kapitein, oordeelde dat de Berbers voorlopig genoeg gestraft waren. Die zouden zich nu wel weer een tijdje rustig houden. Dus besloot hij met zijn janitsaren terug te gaan naar Tunis.

Weer moesten ze lange dagmarsen maken in de hitte van de zomer, door eindeloze olijfbossen en over dorre vlakten.

En Jasper nam zich voor: als er komend jaar een nieuwe veldtocht wordt georganiseerd mag Bohomil me eerst op de slavenmarkt verkopen.

Maar zover zou het niet komen.

De wraak van de Berbers

De aloude karavaanweg leidde over de stad Medenine, maar kapitein Sidi Ahmed nam de kortere en moeilijker weg door de bergen om met zijn legerafdeling indruk te kunnen maken op de verspreid liggende Berberdorpen. Zo trokken ze van oase naar oase door een dunbevolkt en dor gebied. Al die dagen echter liet geen Berber zich zien, hetgeen Sidi Ahmed met voldoening vervulde.

‘We hebben ze kennelijk flink schrik aangejaagd,’ meende hij. ‘Voorlopig zullen we van die lastposten geen hinder meer hebben.’

De meeste gewonde en zieke soldaten waren tijdens het verblijf te Tataouine weer opgeknapt. Ieder had tijd genoeg gehad zijn kleren te herstellen, wapens te poetsen en in te vetten, ze hadden voldoende te drinken en te eten gehad, kortom: de janitsaren zagen er weer fris en indrukwekkend uit. De bagagetrein van muilezels en wagens was berekend op de slechte toestand van de wegen die zich langs de bergkammen slingerden en waar elke voetstap een stofwolk opwierp. Daardoor kwamen ze maar langzaam, doch gestaag vooruit.

Beni Aissa heette de grote oase waar ze op een avond hun bivak inrichtten. Lange rijen olijfbomen strekten zich hier uit in percelen, verdeeld door de walletjes met vijgencactussen. De meeste cactusvijgen waren al geoogst; de olijven nog niet, dat gebeurde pas aan het begin van de winter.

De mannen die overdag tussen de olijfbomen aan het werk waren geweest, waren bij nadering van de janitsarenafdeling snel vertrokken.

De stemming in het kamp was opgewekt na de hete dag. De slaven zetten de tenten op, putten water; de soldaten zaten rokend en pratend bijeen, waarbij zij elkaar trots hun nieuwe littekens toonden. Er werd een buitgemaakt schaap geslacht en aan het spit geregen. Boven hun hoofden fonkelden de talloze sterren, terwijl de braadgeuren over het kamp trokken. Jasper raakte bijna verzoend met zijn harde lot. De avond was zo stil en vredig. Ondanks de heldere lucht was de nacht zeer donker, want het was nieuwe maan.

De ezelwagens waren tot vlak bij de cactuswalletjes getrokken, de dieren waren uitgespannen en stonden een eindje verder rustig bij elkaar. Het was zo’n mooie avond dat niemand haast maakte om snel te gaan slapen, maar liever nog even bleef nagenieten van de rust en de koelte.

Maar na een maaltijd van overvloedig en vet schapenvlees trokken de soldaten zich toch terug - uitgezonderd de wachtposten - en gingen tevreden slapen. Ook Jasper kroop als gewoonlijk onder een van de wagens, rolde zich in zijn deken en sloot de ogen. De vuren waren gedoofd. De wachtposten, bang om in de duisternis over de cactushagen te struikelen, liepen nauwelijks heen en weer en zaten half te slapen.

De aanval kwam dan ook volslagen onverwacht.

Ze leken uit de grond op te rijzen: tientallen, honderden donkere gestalten die zwijgend en ongelooflijk lenig over de hagen sprongen, zich op de wachtposten wierpen, de tenten open rukten en de slapende janitsaren met zwaarden en dolken aanvielen eer die beseffen wat er gebeurde en naar hun wapens konden grijpen.

Jasper schrok wakker van wilde kreten, wapengekletter, stof in zijn neus. Hij vloog in paniek overeind en stootte daarbij geweldig zijn hoofd tegen de as van de wagen waaronder hij lag, terwijl hij tegelijkertijd de scherpe stekels van een cactus in zijn arm voelde dringen. Even raakte hij helemaal de kluts kwijt. Hij zag sterretjes, wist niet meer waar hij was. Zijn hand sloeg tegen de cactuswal. Gruwelijke geluiden drongen tot hem door, ofschoon hij zich vooral bewust was van pijn - pijn in zijn hoofd, in zijn linkerarm en hand. Ineengekrompen, vervuld van ontzetting bleef hij liggen, terwijl hij bloed over zijn gezicht en nek voelde kruipen. Wat gebeurde er?

Iets vreselijks, dat was duidelijk. Verstijfd van angst lag hij daar. Het schreeuwen, schieten, krijsen ging maar door alsof de hel was losgebroken. Hij kon niets zien, maar wat hij hoorde was ijzingwekkend genoeg. Hij had willen roepen, te voorschijn kruipen, maar hij kon geen vin verroeren. Stof drong zijn mond en neus binnen, hij snakte naar adem en dan die pijn in zijn hoofd... Voeten draafden langs de wagen, wierpen nog meer stof op. Nooit in zijn leven was hij zo bang geweest. Hij kromp nog verder in elkaar, sloot de ogen tegen de duisternis...

Boven hem klonk opeens gebonk. De wagen werd volgesmeten met dingen en even later met piepende wielen weggetrokken. Hij hoorde ezels balken, er werd nog steeds gevochten, of waren het overwinningskreten die hij hoorde? Onbeschermd, stijf van angst lag hij onder de sterrenhemel, bebloed, opgerold, elk ogenblik een fatale steek verwachtend. Instinctief hield hij zich dood. Zelfs toen een voet hem in de zij schopte reageerde hij er niet op. Dit is mijn einde, was het enige dat hij kon denken. Stil, onbeweeglijk wachtte hij op de dood.

Hoe lang hij zo lag, meer dood dan levend, niets dan een ineengekrompen hoopje angst, wist hij niet. Hij moest zelfs een tijdje bewusteloos zijn geweest, want het eerste dat hij weer voelde was die splijtende hoofdpijn. Alles deed hem pijn: zijn ribbenkast waar hij die schop had gekregen, zijn arm en schouder waaruit de lange dorens staken, zijn keel, zijn nek... En om hem heen: stilte. Geen ezel gaf nog geluid, geen mens verhief nog zijn stem, slechts de wind suisde zacht door de oase.

Eindelijk waagde hij het voorzichtig de ogen te openen, doodsbang voor wat hij te zien zou krijgen. In het oosten kondigde een lichte streep de dag aan. Leefde hij nog? Hij wist het zelf niet. De stilte om hem heen was bijna nog vreselijker dan de herrie die hem had doen wakker schrikken.

Heel, heel voorzichtig hief hij het hoofd op; even moest hij weer de ogen sluiten van de pijn. Toen keek hij toch.

In de vage schemering van de vroege ochtend zag hij eerst zo goed als niets. Hij bracht een hand naar zijn bonkende hoofd in een vergeefse poging de pijn weg te wrijven en hij voelde iets kleverigs. De sterren verbleekten, het werd allengs lichter en langzaam ging hij overeind zitten. Zijn hand zat vol bloed. Met zijn andere hand tastte hij naar zijn arm, zijn schouder. ‘Au,’ kreunde hij. Met trillende vingers trok hij de lange cactusnaalden uit zijn vlees; ook dat deed pijn en het bloed stroomde langs zijn arm. Nu pas durfde hij rond te kijken.

Het was afgrijselijk! Overal dode lichamen, kapotte tenten: opengereten, omvergesmeten. Alle ezels en wagens waren verdwenen. Hij zag een dode janitsaar, verderop nog een, en nog een... tientallen! Bebloede dekens, flarden van kleren, nog een dode die half over een van de cactushagen hing, maar dat was geen soldaat... Terwijl het almaar lichter om hem heen werd en de verschrikking van de nacht steeds duidelijker werd, drong het langzaam tot hem door wat er gebeurd moest zijn. Het bivak was overvallen. Door rovers? Of door Berbers die de vernietiging van een aantal van hun dorpen waren komen wreken?

Als ze terugkomen en mij hier vinden maken ze me af, schoot het door hem heen. Ik moet hier weg, weg...

Hij vroeg zich niet af of Bohomil nog zou leven, of Mkamba, of een van de andere slaven. Het enige dat hij kon denken was: ik moet hier weg!

Wankelend stond hij op zijn benen. Hij kon de moed niet opbrengen om tussen de doden en de chaos te gaan zoeken naar andere overlevenden, gewonden, stervenden.

Misselijk van pijn en afschuw sleepte hij zich voort, met de rug naar de gruwel. Weg moest hij, weg van de mensen! Niets kwam hem zo gevaarlijk en dodelijk voor als mensen - welke mensen dan ook. Iedereen stond iedereen naar het leven!

In zijn verwarde hoofd bleef vooral die ene gedachte overheersen: blijf uit de buurt van mensen. Dat kon in dit dunbevolkte land niet zo moeilijk zijn.

Was hij de enige overlevende? Hij wist het niet. Vaag besefte hij dat de overvallers ook hem vermoord zouden hebben als hij niet zo verstijfd van angst was geweest en niet zo hevig had gebloed uit zijn hoofdwond.

Ook zijn kleren zaten onder het bloed, zag hij nu, terwijl elke stap die hij deed nadreunde in zijn hoofd.

Hij strompelde weg uit de oase, liep verloren in de dorre vlakte. En toen gebeurde er een wonder. Het begon te regenen! Hij hief zijn bonkende hoofd op naar de lauwe druppels die op hem neerkwamen, die het bloed van zijn gezicht spoelden. O, heerlijke regen! Even later hield de regen op, maar de lucht bleef nog bewolkt. Hij liep, liep, liep, niet wetend waarheen, weg van de oase, weg van alles wat leek op een begaanbaar pad, doodsbenauwd dat hij mensen zou tegenkomen. Alleen op de lege steppe kon hij zich veilig voelen, tussen die dorre heuveltjes en oneffenheden, tussen de kurkdroge struiken en uitgedroogde rivierbeddingen.

Hij viel vlak bij een plasje en dronk ervan; het smaakte gronderig.

Hij kroop naar een droger stuk en scheen zelfs weer even het bewustzijn verloren te hebben. Hoe lang wist hij niet. Toen hij zich weer slapjes omhoogwerkte voelde hij hoe zijn benen hem nauwelijks konden dragen. Maar hij moest verder, weg van de mensen die hem wilden vermoorden, al had hij nooit iemand kwaad gedaan.

Het maalde door zijn hoofd: Waarom doen mensen dat? Hoe kan God die gruwel toelaten? Waarom haten mensen elkaar zo verschrikkelijk, zelfs mensen die elkaar nooit eerder hebben gezien?

De schedelwond begon weer te bloeden, hij voelde het warme vocht langs zijn gezicht lopen. Toch had juist die wond hem gered; de overvallers moesten gedacht hebben dat hij al dood was toen ze hem zagen liggen, met bloed overdekt, doodstil. Iemand had zich er nog van willen overtuigen met die harde schop tussen zijn ribben. Als hij zich toen bewogen had, geschreeuwd had...

Daar! Een vrouw met een tiental schapen, dwalend tussen de lage heuvels en droge bosjes. Ze mocht hem niet zien! Hij kroop weg in een stekelig bosje. Niemand mocht hem zien. Mensen waren levensgevaarlijk. Wie hem zag zou zich op hem werpen, proberen hem dood te slaan. Hij bezat geen kracht meer om zich te verweren. De vrouw met haar schapen verdween achter een ander heuveltje, en eindelijk durfde Jasper weer te voorschijn te komen en voort te gaan over het kale landschap. Half blind van angst en pijn strompelde hij verder, de lege horizon tegemoet, door een droog en onherbergzaam land.

Tot opeens de aarde onder hem verdween en hij in de diepte stortte.

De klap waarmee hij neerkwam sloeg alle adem uit zijn lichaam. Een vlijmende pijn schoot door zijn hele lijf en toen wist hij niets meer.

De holbewoners

Arabische klanken drongen zijn oren binnen. Hij kon er iets van verstaan.

‘...een slaaf...’

‘...weggelopen?’

‘...beloning...’

Jasper kreunde, van pijn en angst. Hij was toch weer bij mensen terechtgekomen! Ze zouden hem meedogenloos afmaken. Iemand bracht een beker bij zijn lippen, hij proefde geitenmelk en dat was heerlijk. Maar hij hield de ogen stijf dicht, want mensen wilde hij niet zien. Een hand beroerde even zijn hoofdwond en hij kromp ineen. Maar meteen daarna voelde hij koel water over de wond stromen en daardoor verminderde de pijn enigszins. Eindelijk sloeg hij de ogen op om te zien wie het waren die dit deden. Knipperend tegen het felle licht dat over hem heen viel zag hij vaag de omtrekken van een paar vrouwen. Ze spraken met elkaar, in vloeiend Arabisch. Hij deed moeite er iets van te verstaan.

‘...gewond...’

‘...bericht sturen...’

Twee vrouwen waren met hem bezig. Hij lag in een koele ruimte op een hoop gedroogde palmbladeren, half toegedekt met een deken.

‘Hij komt bij.’

Dat was een mannenstem. Toen hij hen wat duidelijker trachtte te zien trok een van de vrouwen, nog heel jong, snel de sefsari

over haar gezicht. De andere vrouw, veel ouder, betastte hem, zoekend naar breuken en verdere verwondingen. Jasper kreunde weer, want alles deed hem pijn: zijn ribben, zijn heup, en vooral zijn hoofd. Uitgeput liet hij met zich doen.

‘...nog zo jong...’

De dodelijke angst voor mensen vloeide langzaam weg toen hij besefte dat die twee vrouwen bezig waren hem te verzorgen. Hun zachte stemmen klonken vol medeleven. Ze wilden hem niet dood hebben, ze probeerden hem aan het leven terug te geven. Hij fluisterde een Arabisch dankwoord. De oudere vrouw betastte de eeltlaag onder de ijzeren enkelband. Ze zei: ‘Zeker een jaar.’ Is dat zo? dacht hij vaag, ben ik al meer dan een jaar slaaf in Barbarije? Hij kreeg nog meer geitenmelk ingegoten en toen, ondanks pijn en ongemak, viel hij in slaap.

De eerstvolgende dagen bleef hij zo stil mogelijk liggen. De meeste tijd sliep hij; zijn gekneusde ribben maakten van elke ademhaling een marteling. Zijn ontstoken arm klopte en voelde heet aan. Hij was duizelig, misselijk en voelde zich te ellendig om overeind te komen. Hij wist niet waar hij was, maar de oudere vrouw verzorgde hem nauwgezet en dat maakte dat hij iets meer vertrouwen in mensen kreeg. Althans in vrouwen. Niet alle mensen waren slecht en moordlustig. Er waren er die een gewonde verdwaalde slaaf nieuwe gezondheid trachtten te geven.

Na een aantal dagen begon hij wat meer kracht te krijgen. Zijn verbonden hoofd deed minder pijn, de kruiden waarmee zijn doorboorde arm werd behandeld trokken de brand eruit, ademhalen ging iets gemakkelijker. Hij slaagde erin de pap die de vrouw hem voerde binnen te houden en de aanvallen van duizeligheid waarbij de hele wereld om hem heen draaide verminderden ook. Soms vroeg hij iets aan zijn verzorgster in het lingua franca, maar dan schudde ze het hoofd. Om hem heen hoorde hij enkel Arabisch en daarvan verstond hij maar weinig.

Hij lag in een soort gang op een bed van palmbladeren. Niet ver van hem vandaan stond ’s avonds een ezel. Toch was het geen stal waarin hij zich bevond. Het leek meer op een ruime tunnel, met nissen.

Er waren meer vrouwen, ontdekte hij. De oude, die hem verpleegde, een iets jongere die soms naar hem kwam kijken maar nooit iets tegen hem zei, en een meisje dat wel erg nieuwsgierig naar hem scheen te zijn. Maar zodra haar blikken de zijne kruisten trok ze snel de witte sefsari voor haar gezicht en rende weg, schuw als een vogeltje. Toch leerde hij haar naam kennen: Azira. Een naam om van te dromen.

Eenmaal kwam er een officieel uitziende heer naar hem kijken, sprak enige tijd met de oude vrouw, vertrok toen. Ongeveer een uur later was hij er weer. Hij keek streng neer op Jasper en begon een soort verhoor in het lingua franca.

‘Naam?’

‘Jasper Lievenszoon de Bonte.’ Dat was een mondvol en het scheen de man plezier te doen. Dacht hij misschien dat deze jongen een slaaf van hoge komaf was?

‘Meester?’

‘De janitsaar Bo... de janitsaar Abu Hassan.’

Weer een tevreden knikje. Zou Bohomil nog leven? Dan zou hij zeker zijn zoekgeraakte slaaf komen opeisen.

‘Weggelopen?’

‘O nee... De oase... De oase Beni Aissa... Overval van de Berbers... ze dachten dat ik dood was... bloed...’ Zijn hoofd begon weer te bonken, moeizaam zocht hij naar woorden. ‘Ik vluchtte voor de moordenaars. Viel in...’ Ja, waarin was hij zo diep gevallen? Een onzichtbare put? ’...was gewond...’

De ambtenaar moest vooral niet denken dat Jasper een vluchtpoging had gedaan, want wat er met weggelopen slaven gebeurde als ze weer gegrepen werden was te erg voor woorden.

De ambtenaar scheen genoegen te nemen met zijn verklaring. Kennelijk was hij op de hoogte van de bloedbad in de oase. Zouden alle janitsaren daarbij zijn omgekomen? En de garzóns? Maar toen hij aarzelend een paar vragen stelde kreeg hij geen antwoord. De man wendde zich af met de woorden: ‘Snel beter worden.’

Na zijn vertrek lag Jasper lang na te denken. Denken deed nu niet meer zo’n pijn. En hij had toch niets anders te doen.

Voor het terugbrengen van weggelopen slaven werd een beloning gegeven. Hij herinnerde zich dat de oude vrouw daarover had gesproken. Ze moest bericht gestuurd hebben naar de autoriteiten, vandaar het bezoek van die ambtenaar.

Na een paar weken was Jasper zover hersteld dat hij weer kon rondlopen, want hij was jong, en door het slavenleven bijzonder taai geworden. Zijn kneuzingen waren genezen, blauwe plekken, schrammen en vleeswonden verdwenen. En nu pas ontdekte hij waar hij was. Hij bevond zich in een holwoning!

De gang met nissen waarin hij sliep en die tegelijk diende als stal voor de ezel, was in werkelijkheid een soort tunnel die een eindje verder omhoogliep en uitmondde in een troosteloos land- schap. Aan de andere zijde kwam de gang uit op een ruime binnenplaats. Dat was gewoon een groot gat in de grond waar licht en lucht de vrije toegang hadden. De kamers eromheen waren eveneens uitgehouwen in de zachte steen en bijzonder comfortabel. Elke kamer had een deur die meestal openstond om het licht toe te laten, want ramen waren er nauwelijks. Het hele huis lag onder de grond. De Arabische familie die in deze holwoning huisde, bestond uit elf personen: drie mannen, drie vrouwen, een stel kinderen van uiteenlopende leeftijd. Azira bleek de oudste van de kinderen te zijn, al bijna een vrouw, schuw als een antilope, maar zeer gracieus en heel nieuwsgierig naar de letterlijk binnengevallen gast. Jasper had, half verblind door pijn en uitputting, niet gemerkt dat hier overal van die grote gaten in de grond zaten (de binnenplaatsen van de holwoningen). Zonder het te merken was hij over het dak van een slaapkamer gelopen en in het niets gestapt. Hoe kon hij weten dat zich op die schijnbaar lege steppe een heel dorp van holwoningen bevond?

Het was er beslist niet primitief. De uitgehakte kamers waren ruim en bevatten alles wat een Arabische familie nodig had. In een van de vertrekken stond een weefgetouw waarop de vrouwen prachtige kleden weefden in felle kleuren. Zelf gingen ze ook zeer bont gekleed in wijde blouses, rokken, sjaals en hoofddoeken met dikwijls daaroverheen de witte sluier, sefsari geheten, die hen beschermde tegen hitte en stof.

Later namen de mannen van het huis hem mee naar buiten en daar verbaasde Jasper zich nog meer. Want eenmaal uit de omhooglopende tunnel gekomen kwam hij op het kale, heuvelachtige terrein en van de holwoning was niets anders meer te zien dan een lemen schoorsteen. Toen hij rondkeek merkte hij nog meer van die schoorstenen op en zag hij nog meer mannen met ezeltjes verschijnen, alsof zij uit de grond kwamen oprijzen - wat ze ook werkelijk deden. Heddeche heette het dorp, en er woonden honderden mensen onder de grond in deze streek. De belangrijkste nederzetting van de holdorpen was Matmata. Maar als je niet wist dat ze er waren zou je al die dorpen gewoon voorbijreizen zonder ze op te merken.

De mensen leefden van de opbrengst van tussen de heuvels gelegen kleine oasen, van de schapenteelt en vooral van de kleden die door de vrouwen werden geweven en die goed geld opbrachten in de hoofdstad van deze provincie: Gabès.

Nu hij bijna hersteld was maakte Jasper zich nuttig door voor de familie allerlei karweitjes op te knappen. Water uit de put halen, de ondergrondse kamers vegen, met de kinderen spelen, een kruiwagen repareren, het weefgetouw verbeteren. Zijn timmermanservaring kwam hem goed van pas en eigenlijk had hij het geweldig naar zijn zin bij deze mensen. Ze waren vriendelijk en maakten graag van zijn diensten gebruik. Soms ging hij met de mannen mee naar de kleine oase die bij het dorp hoorde en waar ze in de schaduw van de palmen en olijfbomen wat groente verbouwden.

Al die tijd echter besefte hij dat zijn verblijf in de holwoning slechts kort mocht duren.

De ambtenaar die regelmatig het dorp bezocht om de belasting te innen, was niet dom en hij wist van Jaspers bestaan.

De Arabische familie was een beetje bang voor de man, die niet de eerste de beste was, want behalve belastingontvanger was hij ook een zwager van de pasja van Gabès. Toen de zomer afliep stond hij plotseling weer voor Jaspers neus.

‘Je kunt weer werken,’ constateerde de man met een boosaardig glimlachje. Niemand die het durfde ontkennen. En iedereen begreep onmiddellijk dat het familielid beslag zou leggen op de verdwaalde slaaf.

De ambtenaar was op een dromedaris gearriveerd. Jasper kon nog tot het aanbreken van de nieuwe dag in de holwoning blijven, daarna moest hij mee. Naar Gabès, dat op een volle dagreis van de holdorpen lag.

De kinderen huilden, de schuwe Azira verstopte zich met een behuild gezicht achter het weefgetouw. De mannen namen de beloning voor ‘het opsporen van een weggelopen slaaf’ in ontvangst en daarmee kwam een eind aan het goede leven. Het speet Jasper heel erg, hij was hier graag gebleven, maar hij behoorde nu eenmaal zichzelf niet meer toe.

De weg van de holdorpen naar Gabès leidde door een steeds dorder wordend landschap. Vooral toen ze de heuvels achter zich hadden gelaten viel er nergens meer een streepje schaduw te bekennen. Jasper was met een touw vastgebonden aan het kamelenzadel. De dromedaris met de man op zijn rug stapte onverstoorbaar door en Jasper moest meelopen, soms zelfs op een drafje wanneer de man het dier aanspoorde. Het was een helse tocht voor een pas herstelde en nogal verwende zieke, en Jasper was dan ook volslagen uitgeput toen ze eindelijk de stad bereikten. De avond begon reeds te vallen. Jasper keek niet op of om, was zich nauwelijks bewust van de donkere contouren van het gebouw dat voor hen oprees.

Het touw waarmee hij aan het kamelenzadel was vastgebonden werd losgemaakt en hij werd een grote ruimte in geduwd. Hij liet zich vallen op de eerst de beste hoop palmbladeren en viel meteen in slaap.

De oude bekende

Jasper sliep een gat in de dag. Maar toen werd hij gewekt doordat iemand hem ruw door elkaar schudde en een harde stem riep: ‘Opstaan, slaaf.’

Jasper zuchtte, kwam langzaam overeind en dacht mismoedig: Daar begint de ellende weer. Nu pas ontdekte hij dat hij in een banjert was, die leeg leek. Maar dat was schijn, want overal om zich heen zag hij sporen van vele mannen: kledingstukken, nappen, rommel... Al die andere slaven waren kennelijk al naar hun werk gejaagd.

De opzichter die hem had wakker geschud, nam hem nu ook mee naar buiten en daar vond hij de ambtenaar die hem de vorige dag mee naar Gabès had genomen.

‘Meekomen,’ wenkte deze.

Knipperend tegen het zonlicht keek Jasper verrast rond. Voor hem lag Gabès, de stad ingebed in een reusachtige oase, en overal kabbelde water door smalle gegraven goten. Jasper had verwacht dat deze provinciehoofdstad iets zou zijn als Tunis, met nauwe kronkelstraten en veel souks. Maar het leek er hier niet op! Terwijl hij achter de ambtenaar aan sukkelde door tamelijk brede straten en over ruime pleinen, bleef hij zich verbazen. Ze kwamen langs een reusachtig waterreservoir omgeven door fraaie pilaren. Hij kon de nabijheid van de zee ruiken.

Voor een hoge muur bleef de man staan en bonsde op de blauw- geverfde deur waarboven een tegeltableau was gemetseld, voorstellende een zwemmende vis. Ook het traditionele Fatima-handje ontbrak niet. De deur werd geopend door een zwarte slaaf. De ambtenaar duwde het kereltje ongeduldig opzij en stapte de gang in. Hij beduidde Jasper mee te komen. De gang zigzagde om een paar hoeken tot ze opeens op een grote binnenplaats uitkwamen. Het jongetje ging hen voor naar een van de daarop uitkomende kamers. Daar zat de pasja van Gabès met zijn zoons te ontbijten. De weelde van de kamer deed Jasper even naar adem happen.

Op de vloer lagen schitterende tapijten, de muren waren bekleed met geglazuurde tegels in geel, rood en blauw. Op een soort buffet prijkten zilverwerk en prachtig gevormde koperen vazen. Ook de pasja zelf was een plaatje. Hij droeg een geborduurde jas van fijn laken met goudgalon en epauletten, kwasten en gouden kettingen. Aan elke vinger van beide handen schitterden gouden ringen. Zijn rode tulband was met edelstenen afgezet. Jasper, nog altijd in de plunje waarin hij van het bloedbad was weggevlucht, voelde zich vies en armoedig in deze omgeving. Zijn kleren - ofschoon gereinigd door de oude vrouw - hingen in flarden, zijn muilen waren stukgelopen, zijn veel te lange haar sliertte over zijn nek en hij wist dat hij een vlassig baardje had gekregen.

Zo verworpen, helemaal de geminachte slaaf voelde hij zich, dat hij nauwelijks naar de pasja durfde opzien.

Hij koorde de vier jongens allerlei dingen zeggen die hij niet verstond, maar hun vader legde hun het zwijgen op. Hij kwam van de kussens af, liep om Jasper heen, bekeek hem, voelde aan zijn schouders en armen, zijn benen, en bekeek de binnenkant van zijn handen.

‘Wat kun je?’ vroeg hij in het Turks. Dat verstond Jasper, maar hij kende het Turkse woord voor timmerman niet. Dus stiet hij uit: ‘Van alles.’

‘Zeeman?’

Jasper knikte.

De pasja wendde zich tot zijn zwager.

‘Neem maar mee. De oase.’

Zo werd Jasper landbouwer.

Gabès beschikte over vele bronnen, alleen waren dat hete bronnen, niet geschikt om de enorme plantages te bevloeien. Vandaar dat grote waterreservoir dat hij had gezien. Daar werd het water uit de hete bronnen verzameld en kreeg het gelegenheid om af te koelen eer het door de gootjes tussen de palmbomen werd geleid.

Hier werd Jasper tewerkgesteld. De palmen hielden met hun brede bladerkronen de hitte van de zon tegen. In hun schaduw groeiden lagere vruchtbomen: perziken, citroenen, granaatappels, sinaasappels, abrikozen; en daaronder, op het laagste niveau, werd groente gekweekt. Zwarte slaven klommen in de hoogste bomen om de dadels te oogsten. Jasper keek hun al snel de kunst af; het was bijna zoiets als in het want van de Anne-Maria klimmen. Boven had je een prachtig uitzicht over de groene massa boomkruinen en over de daken en koepels van de stad. Dikwijls werd hij door de opzichters aan het wieden gezet of moest hij kamelenmest aanslepen, water door de gootjes leiden, de paden bijhouden die door de plantage slingerden. Sommige paden waren zo breed dat er ezelwagentjes over konden rijden die de geoogste vruchten kwamen ophalen. Voor het eerst in zijn leven proefde Jasper verse vijgen en hij vond ze heerlijk.

Nu de herfst over het land kwam en de dagen opvallend korter werden, viel er soms een felle regenbui of blies een koude noordenwind over de zee richting Gabès. Misschien moest het nieuw-jaarskind blij zijn dat hij hier kon werken, in de frisse buitenlucht tussen al dat groen en voedsel. In werkelijkheid was hij diep ongelukkig. Wat hem kwelde was de eenzaamheid. Hier zwoegde hij tussen tientallen mensen en hij kende er niet één van. Telkens werd hij losgescheurd uit een bestaan waaraan hij juist begon te wennen om ergens anders weer iets totaal anders te moeten doen. Alle mensen met wie hij in Tunesië een soort vriendschap had gesloten, verdwenen plotseling weer uit zijn leven. Of liever, hij werd gedwongen uit het hunne te verdwijnen. Dikwijls dacht hij terug aan Doude van Rossum in Tunis, aan Bohomil, de janitsaar, die nooit zijn garzón was komen opeisen en die dus wel dood zou zijn. Hij dacht aan Mkamba, de zwarte slaaf die hem vaak had geholpen en voor wie hij een diepe bewondering had gehad. Of hij verlangde terug naar de Arabische familie die zo goed en vriendelijk voor hem was geweest: de zorgzame oude vrouw, haar stille schoondochter, en vooral Azira, zo mooi, zo schuw... Zou zij nog wel eens aan hem denken? Zouden de jongere kinderen hun speelkameraad missen?

Ik hoor nergens bij, dacht hij verdrietig. Ik ben niets dan een stuk gereedschap dat je gebruikt en weer weglegt zodra je het niet meer nodig hebt.

In de banjert van Gabès was het even erg als in die van Tunis: veel ruzies, kliekvorming, soms vechtpartijen die met een bastonnade werden gestraft. Bastonnades waren stokslagen op je voetzolen, zeer pijnlijk; een aldus gestrafte slaaf kon dagenlang niet lopen. Maar nooit werden slaven zo zwaar mishandeld dat ze eraan konden bezwijken. Daarvoor waren ze als werkkracht te kostbaar.

Tunis, waar de meeste slaven waren, telde zes banjerts; hier in Gabès waren er slechts twee, maar die waren dan ook overvol. Jasper was altijd blij als de nacht voorbij was en hij weer in de oase aan het werk kon gaan. In de banjert stonk het en de voortdurende ruzies en vechtpartijen werkten op zijn zenuwen. Maar in de plantage was het fris, blies de wind de geuren van het rijpe fruit naar hem toe, vermengd met de vage zoute geur van de zee, die maar enkele mijlen van de stad verwijderd was. Jasper, in een palmboom klimmend alsof het het want van een schip was, voelde zich er bijna thuis.

Tot zijn grote opluchting werd hij na een paar weken overgeplaatst naar de andere barakken en ook naar een ander deel van de enorme oase. En daar...

‘Wantvlo!’ schreeuwde hij toen hij één van de slaven razendsnel omhoog zag klauteren, sneller dan wie ook. De man hoorde het, keek om en grijnsde breed. Bijna even snel kwam hij weer naar beneden en greep Jasper bij de schouders.

‘Als dat onze duvelstoejager niet is. Man, je bent gegroeid! Ik zou je bijna niet herkend hebben. Je ziet er patent uit.’

Een van de opzichters kwam dreigend naderbij, want er moest geoogst worden.

‘Ik zie je vanavond nog wel,’ riep de matroos en schoot de boom weer in. Jasper, dolblij een oude bekende terug te zien, klom ook in zijn boom - niet half zo rap als de Wantvlo - en vulde de mand die aan zijn riem bungelde met rijpe dadels. Het was een zeer hoge palm en als hij zijn nek enigszins draaide kon hij over de andere toppen heen een glimp opvangen van de zee. Zijn hele hart ging ernaar uit.

Die avond in de banjert zochten Jasper en de Wantvlo elkaar op en vertelden elkaar hun lotgevallen. De Wantvlo had eerst een paar maanden in olijfboomgaarden gewerkt en was toen in Gabès terechtgekomen, waar de pasja zeer was gesteld op zeelui, want die konden goed klimmen. Hij was hier al bijna een jaar en het beviel hem wel.

‘Het is hier nog zo’n slecht leven niet,’ vertelde hij. ‘Al zijn er de afgelopen oogstweken drie slaven verongelukt omdat ze uit een palmboom vielen. Dat waren natuurlijk geen zeelui en niet gewend zo hoog te moeten klimmen met geen andere bescherming dan de riem om hun middel. Maar jij en ik, wij zijn dat soort klauterpartijen gewend, wij vallen niet zo gauw, zelfs niet als de wind zo’n palm doet zwaaien.’

Aan boord van de Anne-Maria had Jasper zich weinig bemoeid met de Wantvlo, die als ervaren matroos een soort minachting aan de dag had gelegd voor het groentje. Maar een gedeeld lot brengt mensen bij elkaar en ze waren beiden blij in hun eigen taal te kunnen praten tegen een oude bekende en samen te kunnen schelden op de opzichters, de pasja en alle kaperkapiteins...

Na de dadeloogst werden de olijven geplukt en daarna moesten de slaven de olijfpersen bedienen, wat zwaar werk was. De Wantvlo en Jasper werkten zij aan zij, pratend in hun eigen taal, wat hun door de opzichter werd verboden maar welk gebod ze negeerden zodra de man hun de rug had toegekeerd.

De winter bracht koude en regen, en menige slaaf werd ziek. Maar zeelui kunnen tegen een stootje. Die worden niet zo snel verkouden van nattigheid en gure winden.

Het was niet alleen voedsel wat in de oase werd geoogst. Palmbladeren sterven af onder de groene top en moeten dan worden afgehakt. Gedroogd konden ze voor alles en nog wat worden gebruikt. Voor het vlechten van manden, voor het aanbrengen van afscheidingen, als vloerbedekking en als slavenbedden. Ook werden er mooie matten van gevlochten. De voor mensen oneetbare dadelpitten werden eveneens verzameld; de dromedarissen waren er verzot op.

In een land dat van nature arm is, laat men niets verloren gaan.

Maar in de banjert nam de irritatie tussen de slaven met de dag toe. Soms kwamen er nieuwe gevangenen die nog moesten wennen aan het verlies van hun vrijheid en vol opstandigheid waren. Er gingen slaven dood, anderen lieten zich tot de islam bekeren.

Of ze bestalen elkaar en maakten voortdurend ruzie. Een van de Italiaanse slaven werd bij het werk gestoken door een schorpioen. Zijn voet zwol op en deed vreselijke pijn. De lazaristen namen hem snel op in hun ziekenhuis, maar of het nu kwam door het schorpioenengif of omdat hij toch al niet gezond meer was: hij stierf binnen enkele dagen. Ook een slangenbeet kon fataal zijn. Een andere slaaf ontwikkelde een oogziekte waardoor zijn linkeroog begon uit te puilen en toen merkte Jasper iets merkwaardigs. De opzichters werden doodsbang van de ongelukkige. Telkens als hij hun zijn gezicht toewendde met dat puiloog maakten ze een verschrikt gebaar met hun handen en deinsden terug.

‘Ze denken dat hij het boze oog heeft,’ merkte de Wantvlo op. ‘Die Arabieren zijn gruwelijk bijgelovig. Iemand met het boze oog kan hen beheksen. Door alleen maar dat oog op hen te richten kan hij de mensen allerlei ziekten bezorgen of ongeluk aanbrengen. Die gespreide handjes die je boven de deuren geschilderd ziet dienen ook om het boze oog af te wenden.’

‘Ik weet het,’ knikte Jasper, ‘maar de slaven uit Calabrië en Sicilië zijn er net zo bang voor.’

‘Zelfs de janitsaren,’ lachte de Wantvlo. ‘Daarom dragen de Arabieren en Turken allemaal een talisman onder hun kleren. De vrouwen dragen die openlijk. Een man natuurlijk niet, want die mag nooit toegeven dat hij ergens bang voor is. Maar kleed hem uit en je komt ik weet niet hoeveel amuletten, gazellenhoorntjes en zilveren handjes tegen. Had jouw janitsaar ze dan niet?’

‘O jawel. Ik dacht dat hij die dingen vooral droeg uit ijdelheid.’ Bij de overval op de legerafdeling moeten de Berbers dan heel wat zilver en goud hebben buitgemaakt, dacht Jasper.

De man met de oogziekte werd ook door zijn landgenoten uit Zuid-Italië gemeden alsof hij de pest bij zich droeg.

‘De stakker heeft niet lang meer te leven,’ voorspelde de Wantvlo somber. Hij kreeg gelijk. Drie dagen later werd zijn lijk gevonden onder een eucalyptusboom. Er werd nauwelijks een onderzoek ingesteld naar de moordenaar. Dat kon evengoed een Arabier als een Siciliaan zijn.

Jasper, die al eens had overwogen gebruik te maken van de bijgelovigheid van de slavenopzichters om wat meer vrijheid te krijgen, zag daar nu maar van af. Zodra je de kans zag hen bang te maken werden ze zeer gewelddadig om die angst te camoufleren. Een slaaf die schreeuwend wakker werd omdat hij afschuwelijk had gedroomd, kreeg stokslagen, want die was bezocht door een demon en die demon moest verdreven worden. Bewakers angst aanjagen werd in de banjert als een ernstige overtreding beschouwd.

Slaven werden er toch al van verdacht te heulen met kwade geesten, demonen en ‘djinns’.

Soms overwoog Jasper de mogelijkheden om te vluchten. Maar hoe en waarheen? Hij wist de weg niet in dit land, hij sprak de taal zeer gebrekkig. Handelsschepen die Tunesische havens aandeden werden voor het uitvaren grondig uitgekamd om te zien of er verstekelingen aan boord waren. Werden die gevonden, dan was de schipper nog niet gelukkig. Het kon hem zijn schip en zijn lading kosten.

Nee, de enige kans op vrijheid was: vrijgekocht worden. Of worden geruild tegen de door de Republiek gevangengenomen moslims. Maar dat was iets wat zelden voorkwam, want de Turken eisten de vrijheid van zeker acht moslims in ruil voor één christenslaaf.

’s Avonds, als de slaven terugkeerden van hun werk in de oase en werden opgesloten in de banjert, begon het lieve leven van voren af aan. Ruzies, kibbelarijen, scheldpartijen... De bewakers stonden dat, zolang er niet echt gevochten werd, grijnzend aan te zien. En opeens begreep Jasper het. Ze vonden het prachtig dat de slaven onder elkaar zo twistziek waren. Als die zich verbroederden, een eenheid gingen vormen, kon dat weleens gevaarlijk worden voor de opzichters. Deze verdeeldheid was in hun voordeel! Ze moedigden de ruzies zelfs aan door bepaalde slaven voorrechten te gunnen, zodat anderen jaloers werden. Afgunst is de beste voedingsbodem voor ruzie. Dat inzicht deed een nieuw plan rijpen in Jaspers hoofd. Als hij erin kon slagen de slaven tot eensgezindheid te bewegen, hun kon doen inzien dat er met hen gespeeld werd - wellicht zou dat hun lot kunnen verbeteren. Ze zouden bijvoorbeeld eendrachtig een zeker salaris kunnen eisen, of een vrije dag in de week.

Hij besprak zijn plan met de Wantvlo, die echter somber het hoofd schudde.

‘Dat lukt je nooit, zeuntje. Die Turken zijn slim. Als jij gaat proberen een eind aan al dat gekibbel en die afgunst te maken, hebben ze dat zó door. Ik moet er niet aan denken wat ze dan met je zullen doen.’

Maar Jasper was er niet af te brengen: ‘Ik probeer het toch.’

Hij ging naar een groepje Skibanen en begon in het lingua franca. ‘Het was slecht weer vandaag, hè? Veel wind en nattigheid.’ Ze keken hem vol wantrouwen aan. Wat wilde die ketter uit het noorden van hen? Antwoord kreeg Jasper niet.

‘Zijn er veel zieken onder jullie?’ vroeg hij toen maar, hopend daarmee het ijs te kunnen breken. Hij had allang gezien dat er een paar van die Sicilianen in hun nis onder hun deken lagen te rillen.

‘Gaat je niks aan,’ bromde iemand.

Een eind verder hadden twee Calabriërs ruzie over een stuk brood. De Sicilianen vonden dat veel interessanter dan een praatje over het weer.

Jasper zag opeens zijn kans schoon.

‘Dom van die lui om herrie te maken over elke kleinigheid. De opzichters zien dat wel graag.’

‘Onzin, ze straffen ons als we vechten,’ gromde dezelfde man.

‘Als we vechten ja, omdat we elkaar dan kunnen verwonden. Maar al dat schreeuwen en ruzie maken en van elkaar stelen, dat vinden ze mooi. Hoe meer verdeeldheid onder ons, hoe liever het hun is. Ze zijn bang voor ons, weet je.’

De mannen lachten hem uit.

‘Het is waar,’ betoogde Jasper. ‘Als we allemaal vrienden zouden zijn en het voor elkaar zouden opnemen, dan zou de macht van de opzichters niet ver meer reiken. Ze zouden het in hun broek doen van angst, want wij zijn met veel meer dan zij. Hoeveel opzichters zijn er voor deze banjert? Een dozijn, meer niet. En wij zijn met meer dan honderd man. Maar in plaats van te beseffen dat we allemaal hetzelfde lot ondergaan en als één man daartegen op te treden en eisen te stellen, maken we voortdurend onderling ruzie en proberen op honderd manieren bij de opzichters in het gevlei te komen. Die slimmelingen spelen ons tegen elkaar uit en hebben er heimelijk plezier om.’

De oudste Siciliaan spuwde minachtend op de grond.

‘Ach, ga ergens anders zeuren, smerige ketter.’

Ze negeerden hem verder en Jasper ging teleurgesteld terug naar zijn eigen hoekje. ‘Ze wilden zelfs niet naar me luisteren,’ klaagde hij tegen de Wantvlo.

‘Waarom zouden ze?’ antwoordde die. ‘Ik wed dat ze je je godsdienst verweten. In hun ogen is elke noorderling een ketter. Die lui zijn allemaal rooms, dat weet je toch.’

‘Ja,’ zuchtte Jasper.

Maar er waren ook protestantse slaven in de banjert: Denen en Zweden. En zwarte slaven, die helemaal niets waren, tenminste in westerse ogen. Avond aan avond probeerde Jasper hun vertrouwen te winnen, erop wijzend dat ze de verdeel-en-heers-tactieken van de opzichters moesten doorbreken en eensgezind worden.

‘De verschillen doen er niet toe. Voor ons allemaal geldt dat we onze vrijheid kwijt zijn, dat we geen meester meer zijn over ons eigen leven maar zijn overgeleverd aan de willekeur van de Tunesiërs. Door eendracht kunnen we sterk worden en ons gemakkelijker verzetten tegen onzinnige bevelen of levensgevaarlijk werk. We kunnen ons, als we één zijn, verzetten als iemand van ons naar de galeien dreigt te worden gestuurd. We kunnen eisen dat we wat geld krijgen voor ons harde werken, zodat we nieuwe kleren kunnen kopen en nu en dan ons rantsoen kunnen aanvullen met iets lekkers. We kunnen als één man werk weigeren als ze onze eisen niet willen inwilligen. Ze kunnen ons toch niet allemaal tegelijk ophangen, dan houden ze geen slaaf over!’

Zelfs in het voor hem vreemde lingua franca kon Jasper heel welsprekend worden als hij zijn zinnen erop had gezet. De Denen knikten, ze hadden er wel oren naar.

Maar de Zweden keken donker.

‘Samenwerken met die ellendige Denen?’

‘Ik zei: vergeet de verschillen en oude vetes,’ herhaalde Jasper geduldig.

‘Nou, ik moet anders niets van die papen hebben,’ zei de tweede Zweed met een woedende blik in de richting van de Italiaanse hoek. ‘Omdat die elke zondag bezoek krijgen van zo’n paap in een zwarte jurk die altijd wel iets extra’s voor hen meebrengt, denken ze dat ze van betere klei zijn gebakken dan wij. Ketters noemen ze ons, terwijl zij zelf poppetjes aanbidden.’

Hij snoof verontwaardigd.

‘Wij krijgen toch ook weleens bezoek van een dominee,’ zei Jasper.

‘Ja, om voor ons te bidden. Maar doet-ie verder iets voor ons? Alleen berusting preken.’

‘Ja maar, wat doet onze godsdienst er nou toe,’ hield Jasper vol. ‘Het feit dat we allemaal slaven zijn, lotgenoten, zou ons moeten samenbinden in plaats van ons verdeeld te houden.’

De Zweed keek nog altijd boos.

‘Ik wed dat jij niet eens luthers bent,’ gromde hij.

Jasper moest toegeven dat hij calvinist was, van huis uit.

‘Dat dacht ik al...’ De Zweed draaide zich vol afkeer om.

‘Ze willen niet,’ zuchtte Jasper tegen de Wantvlo. ‘Ze willen elkaar als vijanden zien in plaats van als lotgenoten. Hoe dom kunnen mensen zijn?’

‘Erger dan dom. Ze zijn gemeen,’ zei de Wantvlo duister.

‘Wat bedoel je?’

‘Ik heb die Sicilianen zien smoezen met de opzichter en dan keken ze steeds jouw kant uit, terwijl jij met de andere slaven stond te praten.’

‘Nou en? We worden altijd al gewantrouwd door de bewakers.’ ‘Slaven die elkaar proberen te bestelen zijn ook in staat elkaar te verraden. Ik weet niet wat die lui met de bewaker te verhapstukken hadden; misschien beschuldigden ze jou van opruiing.’

‘Ik probeer alleen vrede te stichten tussen de verschillende groepen hier in de banjert. Dat is toch geen misdrijf!’

De Wantvlo schudde het hoofd.

‘Pas maar op, nieuwjaarskind. Je speelt met vuur terwijl je op een kruitvat zit.’

Jasper moest aan die woorden van zijn vriend denken toen enige dagen later opeens de pasja in hoogsteigen persoon in de loods met de olijfpersen verscheen en de slaven die er aan het werk waren belangstellend gadesloeg. Jasper herkende de man meteen en knikte hem toe. De pasja hield zich alsof hij dat niet had gezien, maar hij bleef, half peinzend, naar Jasper kijken. Wat zag hij? Een oproerkraaier, of een jonge slaaf met een blanke huid en stevige schouders? Een toekomstige galeislaaf of een onschuldige jongen die hard werkte? De man liet niet merken of hij boos, ongerust of tevreden was. Na enige tijd ging hij gewoon weg.

‘Dit bevalt me niks,’ bromde de Wantvlo.

Het beviel Jasper evenmin. Er hing hem iets boven het hoofd, besefte hij. De pasja was kennelijk ingelicht over zijn pogingen meer eenheid te krijgen onder de slaven. Misschien zag hij daar een gevaar in? Ik had naar de Wantvlo moeten luisteren, dacht Jasper. Die begrijpt meer van mensen dan ik ooit zal doen.

Toen hij de volgende ochtend samen met de andere slaven op weg was naar de oase dook er een bewaker voor hem op die hem zonder meer uit de rij trok.

‘Meekomen jij.’

Achter zich hoorde hij de gesmoorde kreet van de Wantvlo en in paniek dacht hij: Nu zal je het hebben! De pasja zal me laten ophangen of naar de galeien sturen.

Nee. Tot zijn onmetelijke verbazing werd hij naar het prachtige huis van de pasja gebracht en daar aangesteld als huisbediende. Hij kreeg een mooi kostuum aan nadat hij eerst een bad had moeten nemen, en dat was dat. De pasja bekeek zijn nieuwe bediende met welgevallen en stelde hem onder toezicht van zijn kok, een vrije Arabier.

Ziezo, de angel was uit het vlees getrokken. De slaven konden weer zonder dat iemand daartegen protesteerde naar hartelust ruzie maken, elkaar het leven zuur maken, hun ellende op elkaar afreageren in plaats van op hun opzichters. Gevaar geweken. En Jasper was, voor de zoveelste maal, uit een hem vertrouwd geworden omgeving gerukt.

Aanvankelijk was hij er niet gelukkig mee. Hij miste de Wantvlo en hun gesprekken. Hij miste zelfs die enorme plantage bij de stad. Alles in het grote huis van de pasja was aan vaste regels gebonden en hij had minder vrijheid dan ooit. Toch had hij het niet slecht, moest hij na enkele weken erkennen. Hij moest de kok Ali in de keuken helpen, maar zijn voornaamste taak was de pasja te bedienen wanneer die vrienden ontving en later de rommel opruimen die diens zoontjes hadden achtergelaten. De drie vrouwen van de pasja kreeg hij nooit te zien. Die huisden in een ander gedeelte van het huis en werden bediend door twee slavinnen. Via een met latwerk afgeschoten balkon konden de vrouwen naar buiten kijken zonder zelf gezien te worden, maar ze kwamen nooit op straat en als ze op de binnenplaats een luchtje kwamen scheppen mocht geen enkele bediende zich daar vertonen. Volgens de kok Ali waren het mooie vrouwen en was de jongste van hen pas zestien jaar - maar hoe kon hij dat weten?

Eenmaal, toen Jasper in gedachten verzonken de binnenplaats opliep, zag hij een vluchtende gestalte die snel achter een deur verdween. Verschrikt deinsde hij terug, hopend dat niemand in huis die ontmoeting had gezien. Overigens herinnerde de vluchtende jonge vrouw hem aan Azira. Het zou dus wel de jongste echtgenote zijn geweest.

Azira! Zou zij nog wel eens aan hem denken? Soms droomde hij van haar en werd dan half beschaamd wakker.

Af en toe stuurde de vrouw van de kok hem naar de tuin die het huis omringde om onkruid te wieden, de rozen te snoeien, de dorre bladeren van de twee palmbomen af te snijden. Het nieuw-jaarskind was dus weer eens duvelstoejager geworden. Hij kreeg behoorlijk te eten, had ook wel wat vrije tijd - alleen géén vrijheid.

Dikwijls vroeg hij zich af of zijn vader ooit de brief zou hebben ontvangen die hij uit de janitsarenbarakken had verstuurd. In

Zierikzee zou nu toch iedereen wel weten dat de Anne-Maria was gekaapt en dat de bemanning zich in slavernij bevond? En wat zouden ‘ze’ eraan doen?

Hij wist er wel iets van uit de verhalen die hij in zijn jeugd had gehoord. Wanneer bleek dat iemand door Barbarijse zeerovers was gevangengenomen ging de familie op pad om het losgeld bijeen te brengen. Dat werd een heel gebedel, vooral als de familie zelf niet rijk genoeg was. Er werden loterijen georganiseerd, collectes uitgeschreven, in de kerken werden de gelovigen opgeroepen iets bij te dragen. Beetje bij beetje probeerden de thuiszitters genoeg geld bijeen te krijgen en het kon maanden, meestal jaren duren eer dat gelukte. Als dan eindelijk, eindelijk de gevraagde som beschikbaar was werd die opgestuurd naar een bemiddelaar in Tunis. Maar waar bevond de bewuste slaaf zich? Hij was al jaren de gevangene van de Tunesiërs, een paar maal doorverkocht of telkens ergens anders tewerkgesteld. Hij moest dus eerst worden opgespoord en dat kon nog geruime tijd in beslag nemen.

Het waren daarom vooral de aanzienlijke gevangenen die het eerst werden vrijgekocht: in slavernij geraakte passagiers van gekaapte schepen, de schippers en stuurlui. En de matrozen... nou ja, die kwamen veel later of helemaal niet aan de beurt.

Als Jasper dit alles overdacht werd hij er moedeloos van. Kon zijn eenzelvige vader het aan om allerlei activiteiten te organiseren om zijn zoon terug te krijgen? Kon die wereldvreemde man een loterij, een bedelpartij, een collecte opzetten en hemel en aarde bewegen, met de welsprekendheid, het doorzettingsvermogen en de overdrijving die nodig waren om zijn stadgenoten veel geld op te laten hoesten voor een jongen die zijn vader tegen diens wil in de steek had gelaten? Jasper betwijfelde het.

Daarom besloot hij nog eens een brief te schrijven en daarin zijn ellende breed uit te meten. Hij zou vertellen over honger, mishandelingen, loodzwaar werk, stokslagen, levensgevaar... Dat was liegen, want in het paleis van de pasja leed hij geen honger en hij werd ook niet mishandeld. Hij deed het werk dat hem werd opgedragen, sliep in een kamertje met nog een bediende, kreeg behoorlijk te eten en iedereen in het grote huis was tevreden over hem. Het viel hem dan ook moeilijk om te liegen op papier, om te schrijven over bastonnades, vreselijke belevenissen, schrijnende ketenen, een afschuwelijk leven. Hij deed het toch. Alleen door medelijden op te wekken kon er thuis iets worden bereikt. Misschien zou zijn vader die gruwelijke brief door de dominee van de kansel laten voorlezen en zouden andere mensen dan inzien hoe nodig het was om ‘die arme jongen’ vrij te krijgen.

De mensen in Zierikzee konden niet weten wat het betekende een slaaf te zijn. Dat moest ze verteld worden door een slachtoffer - zij het met de nodige overdrijving. In zijn brief verzuimde hij niet te vermelden dat hij één bemanningslid had teruggezien, de Wantvlo, die zelf niet kon lezen en schrijven.

De pasja stond hem toe die brief af te geven bij een koopman in Gabès. En nu verder maar afwachten...

Zijn mond voorbijgepraat

Lente in Tunesië! Overal in de Sahel (de kuststrook) bloeiden de bomen: roze, wit, paars, geel en rood. Daarboven spande zich de blauwe hemel waaruit warm licht stroomde. Zoemend vlogen de insecten boven de kleurenpracht. Nu en dan zorgde een fris regentje dat het nog niet te warm werd. Op de velden schoot het jonge groen omhoog. Met volle zeilen voeren de galeien uit, begerig naar nieuwe buit en nog meer slaven.

De pasja van Gabès gaf, als Turkse ambtenaar, zijn bevelen in het Turks, het personeel was in hoofdzaak Arabisch. In al die vreemde talen kon Jasper zich langzamerhand aardig redden, al verstond hij niet alles en had hij moeite zijn eigen gedachten onder woorden te brengen.

Met de terugkeer van zon en warmte brak ook de vastenmaand aan: ramadan. Achtentwintig dagen lang mochten de moslims, zolang het dag was, niets eten of drinken of hun vrouw kussen. Pas na zonsondergang mochten ze zich laven. Maar in de lente waren de dagen lang en warm, de nachten maar kort. Een hele dag vasten was zo erg niet, maar al die tijd niets te mogen drinken in een toch al zo dorstig land!

Christenslaven werden niet geacht zich aan de ramadan te houden en kregen in de banjerts hun maaltijden op dezelfde tijd als altijd. Maar in het huis van de pasja van Gabès was Jasper de enige christen. Van hem werd verwacht dat hij zich aanpaste aan het huisgezin. Dat viel hem niet mee. Weliswaar streek er soms een koelere zeewind over de hete straten en de warme binnenplaats, maar de meeste dagen was het al zeer heet en dan snakte hij naar een slokje water, een verse vrucht.

Maar was de zon eenmaal ondergegaan, dan was het feest. Overal op de platte daken zag je vuurtjes ontbranden, er werd gekookt en gebakken, de kruiken met limonade gingen rond, men at, dronk en maakte muziek. Dan was de hitte voorbij en daarmee de hevige dorst. Jasper kreeg het druk, want op het dak van het paleis van de pasja lag een mooi betegeld terras met een prachtig uitzicht over de stad. Op mooie avonden ontving de pasja hier graag zijn gasten. Jasper, gestoken in fraaie kleren die wel iets van een livrei weg hadden, moest hen dan bedienen, hun lekkere hapjes voorzetten, waterpijpen klaarmaken, en drankjes serveren die voornamelijk bestonden uit vruchtensappen. En juist op de laatste avond van de ramadan sloeg het noodlot opnieuw toe. De pasja had bezoek gekregen van een zeer hoge officier: de agha van het janitsarenkorps, die speciaal naar Gabès was gekomen vanwege de moordpartij de vorige zomer. Die moest gewroken worden en de agha, de hoogste commandant, kwam daar persoonlijk op toezien. De opstandige Berbers hadden zich echter diep in de zuidelijke bergen teruggetrokken, terwijl velen van hen naar Algerije waren gevlucht.

Daarover praatte de agha met de pasja, terwijl Jasper hun op een koperen dienblad de hapjes en drankjes voorzette. Hij luisterde scherp toe. En plotseling zei hij, toen de beide heren tevreden aan hun pijp zogen:

‘Ik was erbij in de oase van Beni Aissa. Maandenlang heb ik me afgevraagd of ik de enige overlevende ben, of dat er nog meer wisten te ontkomen.’

Daar keek de agha van op. Hij begon onmiddellijk Jasper een verhoor af te nemen. Hoe kwam hij daar? Wat had hij gezien, gehoord? Bij welke legerafdeling had hij gediend en wie was zijn meester geweest? Enzovoort. Dit tot groot ongenoegen van de pasja, die boos zijn pijp opzijschoof en de jongen toesnauwde: ‘Waar bemoei je je mee, slaaf. Vooruit, verdwijn naar de keuken.’ Jasper, zelf geschrokken van zijn brutaliteit, maakte dat hij wegkwam. Op zijn vraag had hij geen antwoord gekregen. Het hoorde ook niet: een slaaf die uit eigen beweging een hoge heer aansprak ofschoon hem niets was gevraagd! Maar hij wilde zo graag weten of Bohornil nog leefde en vooral of Mkamba aan de slachting had weten te ontkomen.

Zodra hij in de keuken verscheen drukte Ali hem een mooie kruik met siroop in de handen. ‘Breng dat naar het terras.’

Jasper aarzelde. Hij had de woedende blikken van de pasja gezien, besefte dat hij iets verkeerds had gedaan en durfde zich niet meer op het dakterras te vertonen.

‘Kan een ander dat niet doen? Ik krijg lamme benen van al dat trappenlopen.’ Wat onzin was: hij kon er best tegen.

‘Opschieten,’ riep de kok.

Er viel niet aan te ontkomen. Hij was nu eenmaal verplicht om in zijn mooie kleren, met zijn lichte huid en lichte haren, de gasten van de pasja te bedienen. Met zo’n christenslaaf kon gepronkt worden! Kok Ali was daarvan goed doordrongen en begreep niets van Jaspers aarzeling.

‘Vooruit! De heer zit op die kruik te wachten.’

Zuchtend besteeg Jasper de drie trappen die naar het dakterras leidden. Hij vond de agha van de janitsaren en de pasja in hevig twistgesprek verwikkeld. Met neergeslagen ogen zette hij de kruik op het tafeltje en hij wilde meteen verdwijnen, toen de scherpe stem van de agha hem terughield: ‘Blijf!’

Jasper verstijfde. De pasja protesteerde snel: ‘De jongen liegt.’ Maar de agha wilde meer weten over zijn ontsnapping aan het bloedbad in de oase Beni Aissa en hakkelend, zoekend naar woorden, vertelde Jasper hoe hij voor dood was aangezien en zo aan de moordende wraakneming van de Berbers had weten te ontkomen. Hoe hij daarna gewond en bloedend bij toeval in het ondergrondse dorp Heddeche was terechtgekomen, waar een Arabische familie zich over hem had ontfermd en hem na zijn genezing had overgedragen aan de zwager van de pasja. Het was een heel verhaal en hij werd voortdurend onderbroken door het woedende commentaar van zijn meester.

‘Geloof die slaaf toch niet. Hij wil zich interessant maken.’

De agha negeerde dat. Hij was hoger in rang dan de pasja.

‘Bij welke janitsaar was je garzón?’

‘Boho... Abu Hassan, een onderofficier, had mij gekocht in Tunis.’ De agha knikte.

‘Ik kende Abu Hassan. Hij was een goed soldaat.’

Hij wendde zich nu tot de pasja, die grimmig over zijn pijp naar Jasper keek.

‘In dit geval heeft u natuurlijk geen recht op deze slaaf. Hij maakt deel uit van de erfenis van een janitsaar en behoort dus de bey toe.’

De erfenis! Had hij het goed verstaan? Dus Bohornil was inderdaad dood. Het speet Jasper.

‘Als het tenminste waar is wat die jongen beweert,’ hield de pasja vol.

‘ik zal het laten onderzoeken.’

Met een handbeweging werd Jasper weggestuurd en tamelijk ontdaan verscheen hij weer in de keuken. Aan Ali vertelde hij wat hem op het dakterras was overkomen. De kok knikte bedachtzaam.

‘De agha heeft gelijk. Als een janitsaar sneuvelt vervallen al zijn bezittingen aan de bey. En jij was zijn bezit.’

‘O. Wat... wat gaat er nu gebeuren? vroeg Jasper angstig.

‘Als blijkt dat je de waarheid hebt gesproken zul je worden teruggestuurd naar Tunis. Wat de bey dan over je beslist moet je maar afwachten.’

Daar was het weer: de martelende onzekerheid over de toekomst. Slaaf van de bey van Tunis - wat betekende dat? De steengroeven? De galeien? Of iets wat nog veel erger was?

Had ik mijn mond maar gehouden, dacht hij wanhopig. Wat stom van me! Diep in zijn hart echter wist hij dat de pasja gelijk had gehad toen hij zei: ‘Die slaaf wil zich alleen maar interessant maken.’ Hij had werkelijk vaag gehoopt dat de commandant van de janitsaren hem met belangstelling zou bekijken en hem de inlichtingen zou geven waarnaar hij hunkerde. Maar aan een slaaf werd nooit iets verteld of uitgelegd. Zeker niet door zo’n hooggeplaatste moslim.

Toch gebeurde er ogenschijnlijk een hele tijd niets. Tot op een warme dag de pasja hevig uit zijn humeur bleek te zijn, hij Jasper zijn mooie kleren liet afnemen, hem zijn oude versleten plunje liet aantrekken en hem onder toezicht stelde van de eerste huisbediende. Die liet hem allerlei smerige karweitjes doen, zoals de beerput legen, het betegelde terras schoonboenen, de put op de binnenplaats aan de binnenkant schoonkrabben en van algen ontdoen.

Toen Jasper in een vrij uurtje zijn beklag deed bij kok Ali, knikte deze bedachtzaam.

‘De agha is, als hoogste commandant van de janitsaren, tegelijk de vertegenwoordiger van de bey, ons aller heerser. Dus kan de pasja hem jouw bezit niet weigeren. Maar nu eist de agha bovendien schadevergoeding van de pasja omdat hij maandenlang van jouw diensten gebruik heeft gemaakt zonder dat hij daartoe het recht had. En de pasja weigert te betalen omdat hij volhoudt dat hij nooit heeft geweten dat je aan een janitsaar toebehoorde... Ze kibbelen dus en de kadi moet eraan te pas komen om een uitspraak te doen. Hoe die uitspraak ook moge luiden, onze pasja raakt jou kwijt en zal misschien nog geld toe moeten geven. Daarom is hij zo boos op jou.’

Desondanks hoorde ze niets meer van de agha, die zijn handen vol had met jacht maken op rebellerende Berbers. Een groot deel van de zomer ging voorbij met allerlei schermutselingen, een op en neer golvende strijd waarbij een aantal janitsaren sneuvelde, bergdorpen met de grond gelijk werden gemaakt, putten onbruikbaar werden gemaakt en de bergstammen soms karavanen overvielen die van Tunis op weg waren naar Tripoli in Libië.

Al was Jasper dan zijn mooie kleren en gemakkelijke baantjes kwijt, hij had het nog steeds niet slecht in het grote huis van de pasja en in stilte hoopte hij dat de kadi de eis van de agha zou afwijzen zodat hij in Gabès kon blijven. Tegelijk vond hij het komisch dat hij, de geminachte slaaf, onderwerp van een rechtszaak was geworden en dat twee machtige mannen over hem streden alsof hij iets zeer kostbaars was.

Kok Ali, altijd goed op de hoogte, zei: Als straks de veldtocht van de agha voorbij is zal hij je komen opeisen. Dan moet je, of je wilt of niet, mee naar Tunis. Waarschijnlijk zal de agha je voorstellen om je te laten bekeren, want hij heeft graag jonge mannen die hij tot soldaat kan opleiden. Daarom doet hij ook al die moeite om je terug te krijgen. Als je niet zo’n veelbelovende jongeman was, zou hij genoegen hebben genomen met een afkoopsom van de pasja en jou verder aan hem hebben overgelaten.’

Moslim worden, een soldatenopleiding krijgen en tot de janitsaren gaan behoren?

Nooit, dacht Jasper. Dan moet ik in de toekomst zeker ook optrekken tegen ongezeglijke Berbers, hun dorpen verwoesten, de mannen doden. Ik denk er niet over! Uit zulk hout ben ik niet gesneden. Al zou ik er mijn vrijheid mee kunnen verdienen en allerlei voorrechten krijgen zoals Bohomil indertijd - soldaat word ik in geen geval.

Het lag voor de hand hoe hij aan zoiets kon ontkomen: gewoon vasthouden aan zijn eigen geloof.

Niemand kan mij dwingen moslim te worden, hield hij zichzelf voor.

Die gedachtegang gaf hem veel voldoening, want net als elke andere slaaf had hij in een mismoedige bui weleens met de gedachte gespeeld: Waarom zou ik mij niet laten bekeren? Dan raak ik eindelijk die vervloekte slavenband kwijt en kan niet meer iedereen met mij doen wat hem toevallig invalt. Ik zou dan zelfs een meisje kunnen krijgen, zo’n meisje als Azira: schuw en lief.

Maar dan dacht hij aan zijn vader, zoals die naast een geleend paard op het havenhoofd had gestaan, aarzelend zwaaiend maar met een verdrietig gezicht. Tegenover zijn vader had hij iets goed te maken! Hij kon het Lieven de Bonte niet aandoen dat zijn enige zoon een renegaat zou zijn. Zijn vader zou het besterven van schaamte en in Zierikzee niemand meer in de ogen durven kijken. Want thuis gold de benaming ‘renegaat’ als het laagste van het laagste...

Voor het eerst drong het tot Jasper door dat hij weliswaar een slaaf was, maar toch een eigen wil bezat. Ze konden hem onder druk zetten, toebrullen, mishandelen, maar hem dwingen tot iets waartegen zijn ganse innerlijk in opstand kwam konden ze niet. Hij kon ’nee’ zeggen. Een vastberaden, onwrikbaar ’nee’, en daartegenover zouden alle machthebbers ter wereld machteloos staan!

Het was een geweldige ontdekking voor een jongen die over het algemeen gewillig was, die zich gemakkelijk kon aanpassen. Het gaf hem zijn zelfrespect terug.

Toen keerde de agha van de janitsaren terug in Gabès en de kadi deed uitspraak. De pasja werd veroordeeld tot het afstaan van de slaaf Jasper de Bonte en moest een halfjaar schadevergoeding betalen voor het onrechtmatig gebruiken van een slaaf die formeel eigendom was van de bey van Tunis.

Breng ons niet in verzoeking

Zodra de agha bericht kreeg dat de slaaf Jasper de Bonte door de kadi aan hem was toegewezen, liet hij geen tijd verloren gaan. Hij stuurde er een bediende op af en Jasper werd toegevoegd aan een karavaan die op weg was naar Tunis. De bediende bereed een muilezel, maar Jasper moest met gebonden handen achter een dromedaris lopen, door een lang touw met het zadel verbonden. Als het dier begon te draven moest Jasper dat ook. Als het de gewone wiegende gang aanhield hoefde hij zich nauwelijks in te spannen en kon hij gewoon blijven lopen. Dat was tot zijn geluk meestal het geval. De nachten werden doorgebracht in een karavanserai, waar de bediende van de agha hem goed in het oog hield, al mocht Jasper in de omheinde ruimte vrij rondlopen.

Het was een lange mars van Gabès naar Tunis. Al liep de zomer langzaam aan op zijn eind, de dagen waren nog zeer warm. De eerste dagen trokken ze door dor land, mijl na mijl, over de aloude karavaanweg, langs uitgedroogde rivierbeddingen, langs armoedige dorpjes. Tot ze na twee weken de grote oase van Kairouan bereikten: de heilige stad van de moslims. De stad lag aan een knooppunt van wegen en was omgeven door eindeloze plantages van olijfbomen.

Geen stad, Tunis misschien uitgezonderd, bezat zoveel prachtige moskeeën, zo’n levendige markt, zulke grote ateliers voor de tapijtknoperij. Hier hield de karavaan enige dagen rust, omdat er van de dromedarissen goederen moesten worden afgeladen en er andere goederen voor in de plaats kwamen: vooral tapijten, kelims, damasten kussens en kruiken met olijfolie.

De lastdieren werden door de Tunesiërs kamelen genoemd, ofschoon ze maar één bult hadden. Groot en knorrig waren ze. Grommend knielden ze op bevel van de karavaandrijvers, grommend kwamen ze weer overeind terwijl ze iedereen probeerden te bijten. Toch waren ze tam, gewend te gehoorzamen. Ze hadden laatdunkende koppen en schenen alle mensen diep te verachten, alsof hun dienstbaarheid als lastdier en rijdier een belediging voor hen was. Jasper bewonderde hun statige gang, hun sterke halzen. Hun altijd in beweging zijnde lippen vervulden hem met een soort eerbied. Juist hun gegrom, dat klonk als voortdurend protest, en die uitstralende verachting voor alles wat rondliep op twee benen, vond hij schitterend. Zo voelde hij zich ook: onvrij, gedwongen datgene te doen wat anderen van hem verlangden, maar met nooit verflauwende opstandigheid.

Overigens rekende hij nog steeds op het spreekwoordelijke geluk van het nieuwjaarskind, al had hij geen idee wat hem in Tunis te wachten stond. Soms probeerde hij een praatje aan te knopen met de bediende van de agha, maar die weigerde tegen hem te spreken. Wel maakte de man van het oponthoud in Kairouan gebruik om een hammam te bezoeken, een badhuis waar hij zich van alle stof en vuil van de reis kon reinigen. Jasper benijdde hem erom. Ook hij had wel een warm bad en een stevige massage kunnen gebruiken. Maar christenen werden in een hammam niet toegelaten...

Het viel Jasper bitter tegen dat hij, eindelijk in Tunis aangekomen, meteen in een banjert werd opgesloten in plaats van naar de barakken van de janitsaren te worden gebracht. Het was niet dezelfde banjert waarin hij eerder verblijf had gehouden. Ook dat was een tegenvaller, want hij had gehoopt Doude van Rossum terug te zien, of iemand van de bemanning van de Anne-Maria. Hier kende hij niemand.

En hij vond het er vreselijk. Hier huisden hoofdzakelijk Italianen die al helemaal verloederd waren na vele jaren van slavernij. Elke nieuwkomer werd met groot wantrouwen bekeken en onder elkaar spraken ze uitsluitend hun eigen dialecten, wat niet verhinderde dat er voortdurend hevige ruzies oplaaiden.

Jasper kreeg geen werk. Overdag zat hij in de naargeestige ruimte vrijwel alleen, met niets te doen dan uitrusten en zich van God en alle mensen verlaten te voelen. Algauw zat hij onder het ongedierte. De bediende van de agha liet zich niet meer zien. Maar na drie martelende dagen kwam een jonge onderofficier van de janitsaren de banjert binnen en liep regelrecht op Jasper toe. Snel sprong de jongen overeind. Eindelijk! dacht hij. Die soldaat is natuurlijk op zoek naar een garzón. Vol verwachting lachte hij de soldaat toe.

Die liep om de Zeeuw heen, bekeek hem van het hoofd tot de voeten, maar kwam niet te dichtbij, want Jasper was vuil en stonk. De janitsaar zag er zelf zeer verzorgd uit, met glimmende laarzen, een wijde broek die splinternieuw leek, een ruimvallend schoon hemd en een mooi geborduurd vest. Zijn hoge tulband maakte hem langer dan hij was, want zijn ogen ontmoetten die van Jasper op gelijke hoogte.

Toen hij eindelijk begon te praten betekende dat opnieuw een hevige teleurstelling, want hij stelde voor dat Jasper zich bij het janitsarenkorps zou laten inlijven.

Jasper wist dat de bey van Tunis graag jonge slaven liet opleiden, want er konden goede soldaten uit groeien. Even leek hem de kans te worden geboden om zijn ellendige toestand te verbeteren. Dus vroeg hij gretig: ‘Krijg ik dan mijn vrijheid?’

De soldaat schudde het hoofd.

‘Alleen voorrechten. Maar het is een goed leven.’

Jasper, in wiens botten nog de vermoeidheid van de hete veldtocht zat, dacht: En dan moet ik zeker ook gaan vechten tegen oproerige Berbers of tegen de Algerijnen en... de hemel verhoede het: meegaan op kaapvaart!

Als slaaf-soldaat zou hij het zeker beter krijgen, gerespecteerd worden... maar waarom zou hij dit land gaan verdedigen? Het was zijn land niet! Waarom zou hij zijn leven op het spel zetten voor een heerser die hij niet kende, die niets voor hem betekende? Verbijsterd schudde hij het hoofd.

‘Kijk hoe je eraan toe bent,’ zei de janitsaar. ‘Je stinkt, je hebt luizen, je kleren hangen in flarden. Je moest je schamen.’

Hij rimpelde zijn neus. Jasper voelde zich vernederd, omdat hij wist hoe de moslims, met hun rituele wassingen en baden, neerkeken op de ‘vuile’ slaven.

‘Nee,’ zei hij. ‘Ik zou nooit een goede soldaat kunnen zijn.’

De man haalde de schouders op en vertrok. Moedeloos liet Jasper zich op de ritselende palmtakken vallen.

Maar nog twee dagen later veranderde opeens alles. De bediende van de agha verscheen, gebood Jasper hem te volgen en bracht hem naar een huis in de stad.

Daar kreeg hij een bad en nieuwe kleren. Niet zulke mooie als hij in het paleis van de pasja had gedragen, maar alles was beter dan de lompen die hij aanhad. Zijn doorgesleten muilen werden vervangen en er kwam een barbier om hem te scheren, zijn haar kort te knippen - zelfs de nagels van zijn handen en voeten kregen een beurt. Kortom: hij werd keurig opgeknapt.

Het deed hem een wereld van goed en opnieuw laaiden zijn verwachtingen hoog op. Misschien betekende dit alles wel dat hij bediende zou worden van de bey zelf, in het schitterende Bardopaleis even buiten Tunis, dat hij alleen van horen zeggen kende, maar dat iets ongelooflijks moest zijn.

Vol vertrouwen glimlachte hij tegen de bediende van de agha, bijna als diens gelijke. De man keek alleen maar donker en nam Jasper weer mee naar buiten. Met verende passen liep Jasper achter de bediende aan door de kronkelstraten van Tunis, een nieuwe en prettiger toekomst tegemoet. Dacht hij. Hoopte hij. Het onverwoestbaar nieuwjaarskind. Hij voelde zich uitstekend, zo schoon en verlost van jeuk en vuil...

Maar toen kwam de schrik. Opeens herkende hij de omgeving. Voor zich zag hij de mooie minaret van de El-Ksar-moskee opdoemen, die in de souk van de edelsmeden stond. En daar was ook het pleintje met de gekleurde zuilen en de met luifels overdekte plankieren. De slavenmarkt!

Het was er al zeer druk. Jasper werd aan een van de pilaren gebonden en daar stond hij dan weer: te koop tegen elk aannemelijk bod.

Het maakte hem niet verdrietig, het maakte hem woedend. Bedrogen voelde hij zich! Met boze ogen keek hij naar de gezichten die naar hem werden opgeheven. Al die gezichten bekroond met een tulband, al waren die tulbanden lang niet allemaal even schoon, want er waren ook boeren uit de omtrek die een goedkope werkkracht zochten voor de olijventeelt.

En hij werd helemaal kwaad toen hij onder al die koppen er één herkende: het hoofd van kaperkapitein Akbar Abdallah. Snel wendde Jasper de ogen af. Maar de reïs sprong op de verhoging, bekeek en betastte de jongen, kneep in zijn wangen, armen, dijbenen, liet hem de mond openen en scheen tevreden over het onderzoek.

‘Naam?’

‘Jasper de Bonte.’

Akbar glimlachte en ging prompt over in het Nederlands. ‘Waarvandaan?’

‘Zeeland.’ ‘Vlissingen?’

‘Zierikzee.’

Hij heeft me niet herkend, schoot het door Jasper heen. Nu durfde hij de reïs eindelijk aan te kijken.

Maar meteen besefte hij dat hij een fout had gemaakt. Hij had zeer verrast moeten zijn toen de reïs hem in zijn eigen taal aansprak, alsof hij niet kon weten met een renegaat te doen te hebben.

O, lieve Heer, bad hij inwendig, laat me niet in zijn handen vallen. Zou de man zich herinneren dat hij ruim twee jaar tevoren deze zelfde Zeeuwse jongen tezamen met de Anne-Maria had buitgemaakt? Waarschijnlijk niet. Ze hadden elkaar toen maar heel even gezien en sedertdien had Jasper zoveel meegemaakt. En hij was gegroeid, hij was al bijna een man.

‘Je ziet er goed uit,’ hoorde hij Akbar mompelen.

Intussen kwamen er meer liefhebbers om Jasper heen staan. De bediende van de agha stond er glunderend naar te kijken.

Dus daarom kreeg ik die opknapbeurt, dacht Jasper woedend. Ik moet een hoge prijs opbrengen voor de bey van Tunis.

De veilingmeester duwde de mannen uit elkaar. Hij stuurde hen van het plankier, maakte Jasper los en toen begon het bieden. Jasper kon in het Arabisch tot twintig tellen, maar meer ook niet. Hij had daardoor geen idee van de bedragen die voor hem werden geboden.

Akbar Abdallah bood ook. Dat deed Jasper een ogenblik zijn woede vergeten, want hij werd bang. Wat wilde die renegaat van hem?

Alsjeblieft veilingmeester, drijf de prijs op. Laat me in ’s hemelsnaam te duur zijn voor een reïs die een galeislaaf zoekt, laat de mensen bieden, nog hoger, nog hoger!

De boeren die met bieden waren begonnen, hadden al afgehaakt.

Nog drie mannen gingen echter door, waaronder Akbar.

Nee, dacht Jasper, die niet, die niet!

Maar na weer een bod van de renegaat schudden de beide andere tulbanden van nee. Akbar Abdallah grijnsde breed en ging met de veilingmeester afrekenen. Jasper wist niet hoeveel de reïs voor hem betaalde en hoe hoog het commissieloon voor de veilingmeester was. Met gebogen hoofd stond hij te wachten.

Akbar Abdallah naderde hem, stak de hand naar hem uit.

‘Kom.’

Het nieuwjaarskind was overgegaan in het bezit van een kaperkapitein.

Ze stapten van het plankier af en verlieten de slavenmarkt. In een zijstraat stond een schitterend opgetuigd paard, vastgebonden aan een paal. Akbar maakte het mooie dier los, besteeg het en wenkte Jasper.

‘Klim maar achterop,’ zei hij, de jongen bij de arm grijpend. Jasper liet zich omhooghijsen en zat even later, behoorlijk angstig, achter de kaper op de paardenkont. Hij had nog nooit een paard bereden en omdat hij zich plotseling wel erg hoog boven de veilige grond bevond, klemde hij zich krampachtig vast aan de gordel van de reïs.

Stapvoets reden ze door de kronkelstraten en stegen van Tunis. Bij de poort Bab El Bhar verlieten ze de stad en reden tot Jaspers ontsteltenis in de richting van de haven.

O, grote hemel, hij brengt mij naar zijn galei, dacht de jongen. Het paard zette er nu een sukkeldrafje in en Jasper klemde zich nog angstiger vast.

Als ik me laat vallen, kan ik dan weglopen? vroeg hij zich af, maar zonder los te durven laten. Nee, natuurlijk niet! Die schurk kan me op dat paard gemakkelijk inhalen.

Ze kwamen langs de banjert waar Jasper een aantal weken had doorgebracht toen hij pas tot slaaf was gemaakt. Hoe onnozel was hij toen nog geweest, nauwelijks beseffend wat het betekende om een slaaf te zijn! Daarna reden ze langs de pakhuizen, werven en opslagplaatsen. Hij keek scherp rond, hopend een oude bekende te zien; Doude van Rossum bijvoorbeeld, of een bemanningslid van de Anne-Maria. Maar nee, zelfs die troost was hem niet vergund.

Bij een van de werven lag een grote galei, ontdaan van mast en zeil. Kennelijk lag het schip daar voor reparatie. Akbar hield zijn paard in en wees.

‘De Bliksemstraal,’ zei hij. ‘Mijn schip.’

Jasper hoorde de trots in de stem van de man doorklinken, een trots die hij beslist niet kon delen. Straks zit ik daar op een van die ellendige roeibanken, dacht hij huiverend, vastgeketend, half verhongerd, akelig dicht bij het water...

Tot zijn verbazing echter spoorde Akbar zijn paard weer aan en reden ze door. Verder, steeds verder, langs de wijde bocht van de baai. Urenlang. Eindelijk kwamen ze bij een bosrijke heuvel. Hier gingen ze omhoog en ze kwamen in een dorp - of was het een stadje? - dat hoofdzakelijk scheen te bestaan uit ommuurde tuinen met daarin grote huizen. Even deed deze mooie omgeving Jasper denken aan thuis, aan de buurtschap Schuddebeurs, waar de rijke regenten van Zierikzee hun buitenhuizen bezaten. Kennelijk woonden hier de rijke Tunesiërs.

Bij een van die witgepleisterde muren met een blauwe deur hield Akbar zijn paard in en steeg af. Hij tilde Jasper op de grond en bonsde met een klopper op de deur.

‘Woont... woont u hier?’ vroeg Jasper. De Zeeuwse renegaat antwoordde niet.

De deur vloog open en twee Arabische bedienden kwamen naar buiten. Een van hen nam de teugels van het paard over en leidde het weg. De ander,e maakte een buiging.

‘Gegroet meester.’ Nieuwsgierig wierp hij een blik op Jasper. Beide bedienden leken nog jong, ze waren goed gekleed in een wijde broek, een hagelwit hemd en een geborduurd vest en hadden een rond kapje op hun donkere haar. Zoiets had hij in het huis van de pasja van Gabès ook gedragen. Had Akbar Abdallah hem gekocht als bediende?

‘Kom,’ wenkte de reïs en Jasper volgde hem. Ze kwamen in een grote tuin, waar nog uitbundig de oleanders en bougainvillea bloeiden, met rozenperken en vruchtbomen. Midden in dit lustoord lag het huis, ook witgepleisterd, met een hoefijzervormige toegangspoort en mooi stucwerk daaromheen.

Het was een traditioneel Tunesisch huis. Een gang kwam uit op een ruime binnenplaats waaromheen de verschillende vertrekken lagen; precies zoals in de holenwoningen van Heddeche, alleen veel luxueuzer en groter. Midden op de binnenplaats was een waterput en overal stonden potplanten, vele reeds uitgebloeid.

Jasper zag ook een vijgenboom met in de schaduw daarvan een betegelde bank.

Vreemd, dacht Jasper, terwijl hij verbaasd rondkeek. Het zijn zulke barbaarse mensen en toch weten ze hoe ze zich met schoonheid moeten omringen.

Op de bank onder de vijgenboom zat een jong meisje, het gelaat onbedekt en heel mooi gekleed. Ze stond snel op toen Akbar en zijn nieuwe slaaf de binnenplaats bereikten en ze rende verheugd op de kaperkapitein toe. Die kuste haar wang en met een arm om haar schouders zei hij trots: ‘Mijn dochter.’

Het meisje was mooi, heel slank en haar amandelvormige ogen straalden. Ze kon niet veel ouder zijn dan een jaar of veertien. In het Arabisch zei Akbar tegen haar: ‘Rajina, in Tunis heb ik deze jongeman gekocht. Net als ik komt hij uit het verre noorden.’ Jasper wist niets beters te doen dan een soort buiging voor het meisje te maken. Ze herinnerde hem aan Azira, al leek ze veel minder schuw. Ze bekeek hem nieuwsgierig, voelde even aan zijn haar, lachte tegen haar vader.

‘O, hij is mooi!’

‘Dat vond ik ook. Daarom heb ik hem meegebracht. Bevalt hij je?’

‘Ja, o ja.’

‘Dat dacht ik wel.’

Jasper voelde dat hij een kleur kreeg. Maar dat een kaperkapitein een galeislaaf aan zijn dochter voorstelde verwonderde hem. Of had Akbar andere ondoorgrondelijke plannen met hem?

‘Hij heet Jasper.’

‘Jasher?’ herhaalde het lieve kind.

‘Nee, Jasper.’

‘Wat een wonderlijke naam! Ik ga hem Jasher noemen.’

‘Doe dat, schatje.’

Ze spraken uitsluitend Arabisch, maar Jasper kon het wel ongeveer volgen. Akbar wees op een van de deuren die op de binnenplaats uitkwamen.

In het Zeeuws zei hij: ‘Ga je melden bij mijn kok Homar. Hij zal je vertellen wat je te doen hebt en je je slaapplaats wijzen. Voorlopig doe je wat hij en zijn vrouw Shira je opdragen. Tot we uitvaren woon je hier, in mijn huis in Sidi Bou Said.’ Even lachte hij vals toen hij eraan toevoegde: ‘Ja, zo heet het hier, Sidi Bou Said. Het mooiste dorp in heel Tunesië.’

Jasper wilde dat graag geloven.

Akbar ging met zijn dochtertje op de bank zitten en Jasper liep naar de aangewezen deur. Die kwam uit in een ruime keuken, waar hij werd ontvangen door de kok Homar en diens vrouw Shira. Ze leken niet onvriendelijk en wezen hem een hokje naast de voorraadkamer waar een bed stond. Omdat de dag al bijna voorbij was lieten ze hem daar achter.

Op de rand van het bed gezeten probeerde Jasper te begrijpen wat hem was overkomen. De beroemdste - nee, beruchtste - kaperkapitein van Tunesië had hem gekocht. Waarom? Om net als de pasja van Gabès met hem te kunnen pronken tegenover zijn vrienden en bezoekers? Die bezoekers hadden het prachtig gevonden te worden bediend door een blonde jongen met een blanke huid.

Shira kwam hem eten brengen: een schaal couscous, gebakken visjes, een perzik. Ze lachte even tegen hem.

In het lingua franca vroeg Jasper: ‘Heeft de reïs een vrouw?’

Ze schudde het hoofd. Nu begreep hij er nog minder van.

Akbar en zijn dochter kreeg hij die avond niet meer te zien en hij besloot maar vroeg te gaan slapen. Eén zinnetje bleef hem echter in het geheugen steken. Akbar had gezegd: ‘Tot we uitvaren woon je hier.’

De galei van de renegaat moest gekalefaterd worden, zoveel had hij er wel van begrepen. Maar zodra het schip weer zeilklaar was zou de reïs opnieuw zee kiezen, op zoek naar koopvaarders die geplunderd konden worden. Zou hij, Jasper, dan mee moeten? Dat was de ellende van slaaf-zijn. Niemand legde je ooit iets uit, vertelde je van zijn plannen of gaf antwoord op vragen. Je moest maar afwachten wat er ging gebeuren. Je eigen mening, je wensen, je angsten - die telden niet.

Hij had gehoopt in Tunis oude bekenden te zien, maar nu zat hij’ in Sidi Bou Said, wat dan wel het mooiste dorp in Tunesië mocht zijn, maar waar hij geen sterveling kende en waar de volstrekte eenzaamheid weer over hem heen dreigde te vallen.

Zouden ze thuis in Zierikzee, waar bijna alle mensen elkaar kenden, er enig idee van hebben wat dat betekende: volslagen eenzaam zijn in een land vol mensen? Nee, natuurlijk niet. Zelfs als zijn vader ooit de brief had ontvangen waarin hij vertelde over zijn ‘ellendige slavenleven’, zouden ze daar nog niet beseffen hoe het was. Ze zouden in de eerste plaats denken aan mishandelingen, honger lijden, slaag krijgen, geketend zijn. Allemaal verschrikkelijke dingen in hun ogen. Maar in de ruim twee jaren die hij nu aan de Barbarijse kust had doorgebracht was hij niet geslagen, mishandeld of half verhongerd. Zijn ellende zag er heel anders uit, ging veel dieper, was letterlijk onbeschrijflijk. Dat was niet uit te leggen aan mensen in het gezapige Zierikzee.

De volgende dag bleek dat dit huishouden vooral behoefte had aan een tuinman. De vrouw Shira nam hem mee naar de prachtige tuin die het huis omringde, drukte hem een schoffel in de handen en beval hem het onkruid te wieden. Jasper was door al zijn ervaringen niet onbekend met tuinieren en toog aan het werk.

Ook de daaropvolgende dagen bleef hij dat doen. Hij snoeide de vruchtbomen, verbrandde dor loof, hield de paden van witte steentjes vrij van onkruid, verwijderde uitgebloeide bloemen, bond de rozen op, plukte de laatste perziken en granaatappels. Hij repareerde een ladder, een kapotte kruiwagen en een scheefhangende deur. En hij leerde alle leden van Akbars huishouden kennen.

Behalve Shira en Akbars dochter Rajina waren er geen vrouwen in huis. Wel waren er een stalknecht, een huisbediende en de kok Homar. Van Shira, die veel vrijer leek dan de meeste Arabische vrouwen en die zich niet schaamde om met een jongeman te praten, hoorde hij dat de reïs niet getrouwd was. Omdat hij zeker acht tot negen maanden van het jaar op zee doorbracht was hij aan een huwelijk nooit toegekomen. Maar toch een dochter?

Dat de zomer bijna voorbij was, was te merken aan de kortere dagen en langere nachten en nu en dan een hevige regenbui. Verder was het nog altijd warm en eigenlijk heerlijk weer. Opnieuw leek het alsof het nieuwjaarskind het goed getroffen had in dit rijke huis. En hij zou het best naar zijn zin hebben gehad als de onzekerheid niet zo aan hem had geknaagd.

Iedereen om hem heen sprak Arabisch; ook Akbar richtte altijd het woord tot hem in die taal. Rajina kwam dikwijls in de tuin en keek hoe hij aan het werk was. Ze liet haar mooie ogen langs zijn gestalte glijden en vaak vroeg ze hem iets. Wie was zijn vader? Was zijn vader rijk? Een belangrijk man in Zierikzee? (Die plaatsnaam kende ze, waarschijnlijk gehoord van haar vader.) Hoe oud was Jasper nu precies? Ruim zeventien! O, wat een mooie leeftijd! Wat had hij zoal geleerd in zijn leven? ‘Timmerman? O, ik dacht dat je zeeman was.’

‘Ook,’ knikte Jasper, ‘ik wilde graag varen. Dat wil elke Zeeuwse jongen. Wij houden van de zee.’

Ze knikte ijverig dat ze dat begreep. Maar wat, dacht Jasper, weet dit lieve kind van de wind die door het want giert, van de golven die zingen als het schip met een flinke vaart voor de wind loopt, van de verrukking die je kunt voelen boven in de mastkorf, als je om je heen niets ziet dan water en nog eens water in de wijde kring van de horizon? Die hunkering naar de oneindige verte, die elke Hollander en Zeeuw in het bloed zat: hoe zou een Arabisch meisje daarvan iets kunnen begrijpen, ook al was haar vader een kaperkapitein?

Eerst had Jasper gedacht dat Akbar hem had gekocht om aanspraak in zijn moedertaal te hebben. Maar omdat Akbar al zijn bevelen uitsluitend in het Arabisch gaf, begon hij daaraan toch te twijfelen. Dus toch alleen maar om een tuinman te hebben? Werken in die paradijselijke tuin was plezierig, maar vulde niet zijn hele dag.

Akbar Abdallah bleek rijk genoeg om geen gebruik te hoeven maken van een hammam, een openbaar badhuis. Hij had achter in de tuin zijn eigen hammam en hij stond erop dat ook Jasper er, net als de andere bedienden, gebruik van maakte. Het verbaasde Jasper niet meer dat hij zich na zo’n bad, de bijbehorende zweetkuur en de massage zo lekker voelde.

In de weken dat Jasper de tuin verzorgde en Rajina’s nieuwsgierige vragen beantwoordde zo goed en zo kwaad als hij kon, was Akbar Abdallah herhaalde malen uitgereden. Jasper vermoedde dat de kaper dan naar de haven van Tunis ging om toezicht te houden op de reparatie van de grote galei. Maar op een stralende dag bleef hij thuis en riep ’s middags de jongen bij zich in zijn privé-vertrek. De reïs zat met gekruiste benen op kussens, de waterpijp naast zich, een schaal met hartige hapjes binnen handbereik. Stil stond Jasper voor hem. Voor de man voelde hij een mengeling van minachting en bewondering. Minachting omdat hij ondanks zijn oosterse kleding en leefwijze toch maar een renegaat was, een overloper die het geloof van zijn vaderen had verloochend en nu jacht maakte op landgenoten om hen in slavernij te voeren. Aan de andere kant: de man had het ver gebracht, hij moest een uitstekende zeeman zijn, hij behandelde zijn bedienden goed. Helemaal slecht kon hij dus niet zijn.

Niet op zijn gemak stond Jasper te wachten tot hem iets zou worden gevraagd. Of bevolen. Tot zijn verbazing sprak Akbar hem dit keer in het Zeeuws toe.

‘Hoe bevalt het leven in Sidi Bou Said je?’

Een lastige vraag, want wat moest hij zeggen? Goed? Of: Ik verlang naar mijn vrijheid? Jasper besloot tot de middenweg. 't Gaat wel.’

En hij dacht: Die kaper heeft me iets belangrijks mee te delen, vandaar dat hij is overgegaan tot zijn moedertaal. Hij wil niet dat er misverstanden zullen ontstaan omdat ik dat moeilijke Arabisch soms niet begrijp.

Akbar trok aan zijn pijp en nam de jongen nog eens van het hoofd tot de voeten op. Toen glimlachte hij.

‘Weet je Jasper, dat je iets weg hebt van een bedoeïen? Lange benen, een brede borstkas, een smal gezicht, heldere ogen. Eigenlijk ben je wel een knappe jongen om te zien.’

Jasper zweeg. Die lof beviel hem niet. Waar stuurde de kaper op aan?

‘Je bent ruim zeventien jaar oud, nietwaar?’

Jasper knikte.

‘Hoe staat het met je Arabisch? Kun je je redden in die taal?’ ‘Gaat wel.’

‘Heeft er al eens iemand geprobeerd je tot de islam te bekeren?’ O, dacht Jasper, gaat het daarom? Hij knikte en snoof.

‘En je hebt geweigerd?’

‘Allicht, ik ben een Zeeuw, geen Turk.’

Akbar grinnikte hoorbaar.

‘Ach, zoveel Turken zijn er niet meer. Het heet dat Tunesië nog altijd een provincie is van het Osmaanse Rijk, maar in werkelijkheid regeert de bey en die is van Arabische afkomst.’

Jasper nam het voor kennisgeving aan. Wat kon hem de Tunesische staatsvorm schelen? Hij verlangde alleen maar naar huis. ‘Wat heb je eigenlijk tégen onze godsdienst?’ vroeg Akbar.

Stug antwoordde Jasper: ‘Die is anders.’

‘Niet zo veel anders. Ook wij geloven aan de ene God. Jij toch ook?’

‘Het is niet dezelfde God.’

‘Natuurlijk is het dezelfde God! Ook wij, islamieten, geloven in de hemel en de hel. Wij kennen Gods tegenstander: de duivel. En onze aartsvaders zijn evengoed Abraham en Isaak.’

‘Moslims geloven niet dat Jezus Gods zoon is.’

‘Nee. Jezus was een profeet, de voorganger van Mohammed, die de laatste en belangrijkste is.’

En toen Jasper niet reageerde vervolgde Akbar: ‘Ik zeg je nogmaals, de verschillen zijn niet zo groot. Een moslim wordt geacht vijfmaal daags tot zijn enige God te bidden, op vrijdag naar de prediking van de ulema te luisteren. En jij? Jij bidt dagelijks tot de ene God, en in Zierikzee ga je op zondag naar de kerk om de dominee te horen preken. Een moslim wordt ook geacht de armen te helpen met geld en goederen en zich neer te leggen bij wat zijn God voor hem beslist. Precies zoals dat van jou wordt verwacht.’

Jasper zweeg. Als die kaper dacht hem met zulke praatjes te kunnen verleiden, vergiste hij zich deerlijk.

Akbar Abdallah wees om zich heen, naar de mooie tapijten, de betegelde muren, de geborduurde kussens, en naar het lage tafeltje naast hem dat met ivoor en parelmoer was ingelegd. ‘Het loont om je te bekeren, jongen.’

Jasper zei niets.

‘Tweeëntwintig jaar leef ik nu al onder de Arabieren hier in de Maghreb en het is me goed bekomen, jongen.’

Hij keek op naar Jasper, die koppig bleef zwijgen.

‘Heb jij dan nooit gedroomd van rijkdom, weelde, een mooi huis met een grote tuin in een warm land?’

Ik droomde van verre reizen maken, dacht Jasper, van vreemde streken zien en avonturen beleven. Maar avonturen beleven schijnt alleen narigheid te betekenen. Hij zei niets.

Akbar nam weer een trekje van zijn pijp.

‘Jasper, jongen, waarom denk je dat ik jou heb gekocht op de slavenmarkt van Tunis?’

Nors zei Jasper: ‘U had een tuinman nodig.’

‘Ach wat. Schoffelen en rozen opbinden kan elke domoor.’

Jasper zweeg.

Ook Akbar bleef even stil, toen zei hij: ‘Ik spreek vijf talen. Behalve het Zeeuwse dialect ken ik Arabisch, lingua franca, Turks en Italiaans. Verder ken ik ook een beetje Frans en Engels. Jij spreekt lingua franca, zoals alle slaven, en nu ook al aardig wat Arabisch. Dat laatste is belangrijk, want het is de taal waarin Rajina werd grootgebracht.’

Jasper zweeg en wachtte af.

‘Jongen, luister goed naar wat ik je nu ga zeggen. Ik heb het beste met je voor. Je hebt mijn dochter Rajina gezien. Een mooi meisje, nietwaar? Ze heeft zo langzamerhand de huwbare leeftijd bereikt. Helaas heb ik alleen een dochter, geen zoon. Daarom heb ik me voorgenomen dat haar toekomstige echtgenoot mijn opvolger zal zijn.’

Jasper zei niets.

‘Zie je, ik had nooit tijd om te trouwen. Ik ben te vaak op zee en dan is een vrouw alleen maar lastig. Ze zou me waarschijnlijk ontrouw worden in de maanden die ik van huis ben. Rajina is de dochter van een slavin. Haar moeder leeft niet meer, maar het meisje is mij zeer lief. Ik wil echter geen Arabische echtgenoot voor haar. Ze is te vrij opgevoed. Een Arabische echtgenoot zou haar diep ongelukkig maken, haar opsluiten, eisen stellen waaraan zij niet kan voldoen. Jij... jij bent een knappe jongeman, erg handig en met een goed verstand. Als je dat goede verstand gebruikt om voor je voordeel te kiezen kun je even rijk en voornaam worden als ik ben. Want ik ben een groot heer, jongen. Geen reïs in Tunis is zo succesvol geweest als ik, heeft zoveel slaven en buit aangebracht als Akbar Abdallah.’

Jasper ging op zijn andere voet staan. Hij voelde de slavenband tegen het eelt op zijn enkel schuren.

De stem van de kaper kreeg opeens iets plechtigs.

‘Bekeer je tot de islam, Jasper. Dan geef ik je Rajina tot vrouw en zal ik je als mijn zoon beschouwen. Als mijn vrije zoon, natuurlijk.’

Vol verwachting keek de kaper hem aan en toen Jasper bleef zwijgen, knikte hij.

‘Ik overval je hiermee. Je zult bedenktijd willen hebben, dat begrijp ik. Goed. Je krijgt vijf dagen de tijd om een beslissing te nemen. Daarna...’ Hij fronste de wenkbrauwen. Na enkele ogenblikken stilte zei hij: ‘Daarna zal ik uitvaren, want mijn galei heeft intussen haar nieuwe mast gekregen en is bijna klaar. Het hangt van jou af hoe je me zult vergezellen.’

Jasper beluisterde de verborgen dreiging in die woorden en begreep. Hij klemde de lippen opeen.

De reïs wuifde. ‘Je kunt gaan. Overweeg de kans die ik bereid ben je te geven.’

Jasper ging, werkelijk met stomheid geslagen. Op de binnenplaats zat Rajina op haar geliefde plekje onder de vijgenboom en speelde met een jong katje. Ze keek op toen Jasper langskwam en lachte tegen hem.

‘Wat is het nog steeds heerlijk weer,’ zei ze, 'terwijl het toch al herfst is. Ga je naar de keuken? Wil je me dan een beker limonade brengen? Ik heb dorst.’

Het Arabisch klonk zangerig in haar mond. Ze zette het katje op de grond en lachte weer tegen hem.

Genadige hemel, ze is nog maar een kind, dacht Jasper.

In Zierikzee trouwden meisjes zelden voor hun twintigste. Hij slikte iets weg. Ook hij had nu behoefte aan een koele dronk.

Hij haalde het drankje voor haar en werd beloond met een allerliefste glimlach.

Akbar had gelijk, dit meisje gedroeg zich veel vrijer dan de doorsnee Tunesische. Ze was niet bang voor mannen. Ze liep niet schuw en met neergeslagen ogen weg als hij of een andere bediende zich vertoonde. Ze sloeg niet snel de sefsari over haar gezicht als ze een man in het oog kreeg.

Zou ze weten wat haar vader me heeft voorgesteld? dacht hij. Ziet ze mij als haar toekomstige man of bespreekt Akbar zijn plannen niet met zijn dochtertje?

Hij maakte een halve buiging voor het meisje en maakte dat hij wegkwam, de gang door, de tuin in. Wild greep hij een hark en begon verwoed de grond rond de vruchtbomen te bewerken. Ruim twee jaren was hij nu een slaaf, dat wil zeggen: niemand was ooit verplicht hem iets uit te leggen, plannen met hem te bespreken, naar zijn mening te vragen. Zijn verschillende meesters hadden naar willekeur over hem kunnen beschikken, hadden het recht zijn werkkracht aan te wenden tot hun eigen voordeel zonder dat het hun meer kostte dan wat voedsel en soms een stel kleren. Zijn eigen wensen en verlangens deden er niet toe, hij was gewoon een gebruiksvoorwerp - meer dan twee jaar lang. En nu, opeens, zette iemand hem voor een keuze!

Hij dacht aan de janitsaar die hem in de banjert had opgezocht en hem had voorgesteld soldaat te worden. Dat was geen echte keuze geweest, want hij had er niet bij gezegd: Als je weigert ga je naar de slavenmarkt.

Maar dit keer stond hij wél voor de keus: Akbar zijn zin geven of de galeibanken. Want dat het daarop zou uitdraaien als hij ‘nee’ zei, had Akbar duidelijk laten merken...

Zijn geloof opgeven - ach, dat was het ergste niet. Een moslim was geen heiden, niet eens een ketter, een moslim geloofde aan de ene God die dé wereld had geschapen, die vroomheid beloonde, slechtheid bestrafte.

Alleen... Nog niet zo lang geleden had hij zich voorgenomen zich niet langer een slaaf te voelen maar zijn innerlijke waardigheid te bewaren tegenover ieder die meende hem als een willoos ding te kunnen behandelen. Zolang de bevelen die hij kreeg neerkwamen op werken, had hij zich niet verzet. Werken moest je altijd en overal, dat hoorde bij het leven op aarde. Maar iets doen wat regelrecht in strijd was met zijn geweten, kon hij dat?

Hij herinnerde zich matroos Pietje Govertsz. die naar de galeien zou worden gestuurd en toen zonder er verder over na te denken verklaard had dat hij moslim wilde worden. Hij dacht aan de ophef die daarvan was gemaakt door de opzichters, de plechtige gelofte die Pietje had moeten afleggen in een hem onbekende taal. Heel de beschamende vertoning kwam hem weer voor de geest.

En nu zou hij, Jasper de Bonte, zoon van een door en door betrouwbaar mens, zich ook aan zo’n leugenachtige ceremonie moeten onderwerpen?

Hij harkte, harkte, harkte, één en al verscheurdheid van binnen. Om deze tijd van het jaar begonnen in Zierikzee de bomen hun blad te verliezen, lagen de stadstuintjes er uitgebloeid bij, blies de vochtige wind door de straten. De vrouwen die naar de markt gingen, hulden zich in omslagdoeken en probeerden de modderplassen te vermijden. De kinderen sjokten naar school. Het ratelen van de boerenkarren die naar de markt kwamen klonk dof, de paardenvijgen glommen nat. Buiten de stadsmuren rukten de koeien aan het te kort geworden gras en begonnen in de natte nachten naar de stal te verlangen.

De regenten verlieten hun buitenhuizen, lieten in de stad de meiden de hoezen van de meubels halen, de ramen lappen, de kelders vullen met turf en brandhout. Heel Zierikzee begon zich klaar te maken voor de wintermaanden, waarbij de mensen zich bezorgd afvroegen of het weer een rampwinter zou worden, met dijken die bezweken en land dat onderliep...

In Zierikzee duurde de winter zes maanden; in Tunesië hooguit drie maanden. Maar Zierikzee, dat was thuis!

Het was de stad waarin hij was opgegroeid, waarmee hij zich met alle vezels van zijn hart verbonden voelde. Het was de stad van moeder Deesje; van zijn vader, timmerman de Bonte; van Hester, Catrina en Wiebe. Het was de stad van het glinsterende water, van de ophaalbruggen, de mooie poorten. Het was de stad van zout, meekrap, haring en linnen. De stad waar iedereen dezelfde taal sprak en de mensen elkaar kenden, elkaar op straat groetten. Waar vrouwen midden op straat konden stilstaan om een praatje te maken met een buurman zonder dat ze daarmee hun ‘eer’ verloren of zich de woede van een jaloerse echtgenoot op de hals haalden. Het was een plaats waar vrouwen hun frisse gezichten mochten laten zien en dienstmeisjes onbekommerd hun rokken opschortten als ze de stoep moesten boenen. Een plaats waar de bewoners het niet altijd gemakkelijk hadden, waar ook armoede, ziekte en dood konden rondwaren, maar waar de mensen vrij waren om over hun leven te beschikken. En wie het in Zierikzee te benauwd werd kon vertrekken: naar zee, naar een andere stad, naar het buitenland - waarheen zijn dromen hem maar wilden leiden.

Opeens ontdekte Jasper dat hij zeker al een halfuur op hetzelfde plekje stond te harken. Even liet hij het werk rusten, staarde naar de omgewoelde grond. Waarom stond hij nu zo totaal verloren aan Zierikzee te denken, terwijl hij het voorstel van Akbar Abdallah hoorde te overwegen? Waarom kon, durfde hij niet daarover na te denken?

Elke avond eer hij ging slapen prevelde hij gewoontegetrouw het Onze Vader. Zonder erbij na te denken, zonder dat de betekenis van de woorden werkelijk tot hem doordrong.

‘...En breng ons niet in verzoeking’ - avond aan avond, praktisch zijn hele leven lang, had hij dat gezegd, plichtmatig, als een sleur. Nu werd het opeens werkelijkheid, nu was hij in verzoeking gebracht. En wat voor een!

Hij keek om naar het mooie witte huis, dat in het late zonlicht lag te pralen. Het zou allemaal van hem kunnen worden, tezamen met Rajina. Hij hoefde alleen maar ‘ja’ te zeggen.

Ik ben een nieuwjaarskind, dacht hij, ik heb altijd geluk. Akbar

Abdallah weet dat, hij dreef er soms de spot mee, maar hij gelooft er even vast in als ik. Welke jonge slaaf in Barbarije heeft ooit een aanbod gekregen als ik deze middag? En daar moet ik ‘nee’ tegen zeggen?

Hij smeet de hark van zich af en ging rozenbottels plukken voor Shira, die daar verrukkelijke siroop van kon maken. Vastgeklonken worden aan dit land, tot in lengte van dagen een tulband moeten dragen, de hammam en de moskee bezoeken, zich buigen voor een God die de zijne niet was, Rajina in de armen houden...

Breng ons niet in verzoeking, maalde het door zijn hoofd. Moedeloos liet hij zich op de grond zakken en verborg het hoofd in de handen.

De volgende dagen kreeg hij Akbar Abdallah nauwelijks te zien. Elke ochtend vroeg liet de reïs zijn paard zadelen en reed weg. Jasper vermoedde dat hij naar de haven ging om toe te zien op de bevoorrading van de galei en de laatste toebereidselen voor het vertrek te maken.

Ook Rajina hield zich schuil. Het regende telkens en ze bleef zoveel mogelijk in haar kamer, daarbij gezelschap gehouden door Shira.

En gedurende al die dagen verkeerde Jasper in hevige tweestrijd. Wat moest hij doen? Hardnekkig vasthouden aan een steil geloof, alleen omdat hij daarin was opgevoed? Of toegeven, alle hoop op terugkeer naar Zierikzee opgeven en nooit zijn vader of moeder Deesje terugzien?

Het beeld van de eenzame man op het havenhoofd, naast een geleend paard, aarzelend zwaaiend naar zijn uitvarende zoon, brandde op zijn netvlies. Op dat moment had hij ontzaglijk veel van zijn vader gehouden. Het was een ondraaglijke gedachte dat die groet het laatste was geweest wat ze van elkaar hadden gezien, gescheiden door een strook water, maar onmiskenbaar vader en zoon.

Maar toch... Rajina! Een mooi meisje, erg lief, ze kon heerlijk lachen. Ze leek in niets op de stevige Zeeuwse meisjes, met hun rode ronde gezichten, hun witte voorhoofden en de guitige ogen die onder hun witte kapjes zo spottend de wereld in konden kijken. Zo goed als hij een beetje verliefd was geweest op Azira, zo goed was hij ook verliefd op Rajina. Maar haar vader...!

Een kaper, een moordenaar, een rover, een renegaat, kortom: een schurk! Zo’n man als schoonvader?

Dan verwacht hij misschien nog van mij dat ik meega op zijn rooftochten en hem help om Zeeuwse en Hollandse zeelui in slavernij te brengen... Een zeerover wil hij van mij maken!

Toen de vijf dagen om waren liet Akbar Abdallah ’s avonds zijn jonge slaaf bij zich roepen. Aarzelend betrad Jasper het woonvertrek en vond daar niet alleen de kaperkapitein maar ook diens dochter. Het meisje zag er prachtig uit, gehuld in ragfijne sluiers over haar bontgekleurde kleding en met juwelen in het haar. Beiden zaten op kussens en dronken koffie uit porseleinen kopjes. Met zijn ronde kapje in de hand stond Jasper voor hen. Rajina lachte tegen hem, maar Akbar sprak hem aan in zijn eigen taal: ‘Zo jongeman. Ik neem aan dat je je ons vorige gesprek herinnert en erover hebt nagedacht.’

Opnieuw met stomheid geslagen knikte Jasper. Hij vermeed het naar Rajina te kijken.

‘En wat is je besluit?’

Jasper boog het hoofd en slaagde er slechts met moeite in de woorden uit zijn strot te wringen.

‘Ik kan geen moslim worden.’

Daarmee, wist hij, sprak hij het vonnis over zichzelf uit, maar hij kon niet anders. Akbar fronste geërgerd de wenkbrauwen.

‘Is mijn dochter niet goed genoeg voor jou, slaaf?’

Zijn boze stem sneed door de stilte van de kamer. Jasper kromp ineen.

‘Uw dochter is heel mooi en lief,’ stamelde hij. Nog altijd vermeed hij haar ogen. Waarschijnlijk verstond ze geen woord van het gesprek, maar misschien kon ze raden wat er werd gezegd. Jasper wilde het lieve kind niet beledigen; toch deed hij dat. Hij wilde de reïs niet boos maken; toch deed hij dat. Hij wilde geen galeislaaf worden; toch had hij zichzelf er zojuist toe veroordeeld. ‘Morgen vroeg zal ik uitvaren,’ kondigde Akbar aan. En toen, dreigend: ‘Zullen wij uitvaren.’

‘Ja heer.’

‘Ben je een goede roeier?’

Jasper zweeg ongelukkig.

‘Zorg dat je bij zonsopgang klaarstaat om mij naar de haven te vergezellen.’

Hoe koud klonk dat. Toch hoorde Jasper de ondertoon van woede, de gekwetste trots.

‘Ja heer.’

Zou Rajina teleurgesteld zijn? Wist ze van het aanbod van haar vader?

‘Ga!’ donderde de stem van de kaper en Jasper sloop als een geslagen hond de kamer uit. In zijn eigen hokje gekomen viel hij op de knieën en begon vurig te bidden.

‘Heer, kijk neer op Uw dienaar. Ik heb U niet verloochend.’

Maar hij had ‘neen’ gezegd! Eindelijk had hij waarachtig ‘neen’ gezegd! Bijna alsof hij het niet was geweest die de reïs trotseerde. Was hij nu een held of gewoon een grote stommeling?

Gevecht op zee

Het was kil, druilerig weer toen Akbar met Jasper het kleine haventje van Sidi Bou Said bereikte. De galei Bliksemstraal was daar de vorige dag reeds heen gevaren en al volledig bemand. Akbar gaf zijn slaaf meteen over aan een grote kerel die over het middenpad van het schip heen en weer liep en dreigend met een zweep knalde, al leek het bij dat knallen te blijven. De man met de zweep wees Jasper een plaats aan op de roeibanken, langs het middenpad, ketende hem vast en liep meteen weg. Akbar Abdallah was snel in de kajuit op het hoge achterdek verdwenen. Jasper geeuwde en probeerde nergens aan te denken. Die ochtend was hij, nog eer het licht was geworden, hardhandig door Akbar uit zijn bed gesleurd en mee naar buiten genomen. Tijd om afscheid van iemand te nemen had hij niet gekregen. Rajina had hij zelfs niet meer gezien. Zou ze zijn vertrek betreuren of was ze zich van niets bewust?

Ineengedoken zat Jasper op de houten bank, met links van hem nog twee slaven. Op elke bank zaten er drie, mannen met baarden, gehuld in een soort jekker met capuchon, met lege gezichten. De man met de zweep deelde voedsel uit: keiharde boekweitkoeken, een paar dadels, kroezen water aangelengd met azijn. Jasper kon nauwelijks een hap door zijn keel krijgen.

Het nieuwjaarskind was overgeleverd aan een noodlot dat door elke slaaf over de hele wereld werd gevreesd: vastgeketend aan een roeibank op een galei. Dieper zinken dan een galeislaaf kon niemand. Het was de straf voor misdadigers, het was het lot van slaven met wie verder niets te beginnen viel en die alleen nog konden worden verlost door de dood. Vreselijke verhalen had hij in de banjerts gehoord over galeien die werden lekgeschoten en met alle slaven aan boord ten onder gingen. Over verschrikkelijke ziekten die op zo’n galei konden uitbreken en die binnen enkele dagen alle ongelukkigen wegmaaiden. En nog andere verhalen over ontberingen, honger en koude, gruwelijke mishandelingen... Misschien was een deel van die geruchten overdreven, maar op dit moment geloofde Jasper eraan en vertwijfeld dacht hij: Het zou beter zijn geweest als de Berbers me die nacht in de oase Beni Aissa ook de keel hadden doorgesneden.

En waarom, dacht hij, waarom zit ik hier? Omdat ik het zo flink van mezelf vond om ‘neen’ te zeggen tegen Akbar Abdallah, alsof het mogelijk is voor een jongen uit Zierikzee om zo’n machtig man ongestraft te weerstaan!

De zweep knalde. Alle mannen gingen meteen rechtop zitten, trokken de kap over hun hoofden en sloegen beide handen aan de dikke roeiriem die voor hen lag. Een grote zwarte man stelde zich op Op de voorplecht, met twee trommels en twee omwoelde stokken, en wachtte op een sein. Het latijnzeil aan de mast werd door een paar bemanningsleden gehesen, de man met de zweep gaf de neger een teken, de trommel bonkte dof en tegelijk hieven alle slaven de riemen op en lieten die in het water neerkomen... Jasper maakte de beweging als vanzelf mee.

De slaven bleken redelijk fris, want zolang de galei in het dok had gelegen om gerepareerd te worden hadden ze opgesloten gezeten in de havenbanjert en hadden ze goed kunnen uitrusten.

Bonk, bonk, bonk, gaven de trommels het ritme aan waarop moest worden geroeid. Ook Jasper trok aan de zware riem en probeerde opnieuw aan niets te denken. Aan de gezichten om zich heen meende hij te zien dat anderen net zo waren. Niet denken, gewoon roeien, je gevoel uitschakelen, een, twee, een, twee, op de maat van de trommelslagen. Buigen en oprichten, buigen en oprichten, bonk, bonk, bonk...

In het huis van de pasja van Gabès en later bij Akbar had Jasper weinig zwaar werk hoeven doen. Het eelt dat eens zijn handpalmen had bedekt, was daardoor grotendeels verdwenen. De man naast hem, ook al zo’n baardige kerel, had een paar lappen om zijn handen gewonden en dat leek Jasper het verstandigste wat je kon doen. Zonder aarzelen liet hij de riem los, scheurde een paar repen stof van zijn hemd en wikkelde die om zijn handen. Meteen stond de man met de zweep naast hem, porde hem met het achterstuk daarvan in de ribben. ‘Roeien!’

‘Ja hoor.’ Jasper boog de rug om de zweepslag op te vangen, maar die kwam niet.

‘In de maat blijven!’

‘Doe ik toch.’ Laat hij me maar slaan, schoppen, stompen, dacht de jongen. Erger dan nu kan het niet meer worden. Maar de lappen om zijn handen verhinderden nu toch dat zijn handpalmen binnen een uur ontveld zouden zijn.

Hij roeide, precies in de maat van de trommels en van de mannen naast hem, voor hem, achter hem. Bonk, bonk, bonk. Maar zijn gedachten helemaal stilzetten kon hij niet. Heel zijn slaventijd door hadden honderd vragen door zijn hoofd gewoeld, vragen waarop hij zelden antwoord had gekregen, en ook nu zat hij zich van alles af te vragen.

Waarom ging de reïs nog zo laat in het seizoen de zee op? Voor zover Jasper wist werden er in de herfst en winter geen galeien uitgezonden. De kapers bezaten ook gewone twee- en driemasters waarmee ze in de woeligste maanden de Middellandse Zee onveilig konden maken. Bovendien: de winter was een tijd van rust, van de laatste oogsten binnenhalen, van olijven persen, vee slachten, winterkoren inzaaien, vruchtbomen snoeien... o, werk genoeg. Toch waagde Akbar Abdallah zich nu, terwijl de zomer voorbij was, op zee. Had hij geldgebrek? Was hij zo hebzuchtig dat hij het waagde de gure winden, de herfststormen, de woelige golven te weerstaan en zelfs nu nog op buit uit te gaan, daarmee zijn eigen leven en dat van zijn bemanning en slaven riskerend? Maar was deze zee in de herfst wel gevaarlijk? Ach, wat wist hij, het groentje, een zeeman van drie maanden, er eigenlijk van! Akbar Abdallah, de reïs met het meeste succes en een persoonlijke vriend van de bey van Tunis, zou wel weten wat hij deed.

Ze bleven langs de kust varen, die enige beschutting gaf tegen de westenwind. Het grote zeil was alweer gereefd, want ze hadden de wind tegen. Het had alleen gediend om buiten het haventje te komen. De zwarte slaaf die de trommels sloeg verlaagde het ritme enigszins omdat er harder aan de roeiriemen getrokken moest worden. Achter zich hoorde Jasper dat er iemand zeeziek werd en begon te braken. Arme kerel, dacht hij, zo erg is het toch niet. Maar toen de galei begon te steigeren op de witte golfkoppen werden nog meer slaven zeeziek en verloren hun ontbijt. De man met de zweep lachte erom. Een paar maal keek hij streng naar Jasper, de nieuweling, maar die kende geen zeeziekte.

Bonk, bonk, bonk, ging de trommel en alle riemen werden gelijktijdig geheven, kwamen ook weer gelijktijdig in het water. Jasper begon het opwindend te vinden. Zijn bloed leek sterker te gaan stromen, hij had het niet koud meer. Hij vond het een mooi gezicht om al die lichamen, naast hem, voor hem, opzij van hem zo regelmatig en gelijktijdig te zien bewegen. De schouder van de man naast hem schuurde langs zijn arm. Bonk, bonk, bonk. Hij piekerde niet meer, hij dacht niets meer, er was alleen nog maar die gelijktijdige beweging van allen. Hij voelde zich opgenomen in dit ritmische geheel. Ze roeiden, als gesmeed uit één lichaam, doortrild door het gebonk van de trommels. Tot zijn grote verbazing vond hij het... geweldig!

Even brak de zon door het wolkendek en overgoot de galei met een fel licht, dat even fel door het water werd weerkaatst. Vier banken vóór Jasper lichtte een vurige haardos op. Was het mogelijk? Was dat Rode Maarten, de matroos van de Anne-Maria? Jasper had hem willen roepen, maar de man zou hem toch niet horen boven het gebonk van de trommels en het slissen van het water rond de kiel. Bovendien - het kon net zo goed iemand anders zijn.

Uren later, juist toen zijn schouder- en rugspieren begonnen te protesteren, klonk het bevel: ‘Riemen inhalen.’ Met een diepe zucht liet Jasper zich voorover zakken. Akbars bemanning deelde opnieuw voedsel uit: nog meer harde koeken gedrenkt in olijfolie, water met azijn.

Jasper had nu wel honger en hij wilde op krachten blijven, dus kauwde en knabbelde hij verwoed op de zeekaak. Daarbij keek hij even opzij naar de man naast hem. Hoe oud zou die zijn? Door die woeste baard en vervaarlijke snor was dat moeilijk te schatten.

De man had zijn blik opgevangen en knikte hem toe.

‘Jens,’ zei hij en hij stak zijn omzwachtelde hand uit. Jasper drukte de hand.

‘Jasper.’

‘Deen?’

‘Zeeuw.’

Meer hoefden ze niet te zeggen. Ze waren lotgenoten, deden hetzelfde, aten hetzelfde, voorgoed aan elkaar geklonken.

De galei dreigde af te drijven en de rustpauze werd opgeheven. ‘Riemen uit!’ klonk het bevel. De neger nam zijn plaats achter de trommels weer in, hief beide stokken. De riemen zweefden boven het water. ‘Nu!’ Bonk, bonk, bonk.

Eerst voelde Jasper heftige pijnscheuten door zijn schouders trekken, maar allengs ging het beter, kwamen zijn spieren weer los en was er alleen nog dat wonderlijke besef een deeltje van een goed geolied geheel te zijn. En al kende hij niemand van die ruim honderd galeislaven, Jasper voelde zich met hen verbonden en hij was niet langer zo eenzaam.

Tegen de avond voeren ze een kleine baai in, Ghat El Meih geheten, en gingen daar op een beschutte plaats voor anker. Weer werd er voedsel uitgedeeld: soep met deegklonten, waarin ook wat schapenvlees dreef, en water met azijn.

Ook kregen alle slaven een deken. Voor het eerst die dag kwam reïs Akbar Abdallah uit de kajuit en liep door het middenpad, met een hard gezicht en zonder met iemand een woord te spreken. Zijn ogen gleden over de rijen vermoeide slaven, bleven even rusten op Jasper, en dat was dat.

Hij zal me niet horen jammeren of smeken, dacht Jasper.

Nadat de kaperkapitein weer in de kajuit was verdwenen, gevolgd door de man met de zweep, waagde Jasper het erop. Nu moest hij het weten!

‘Maarten,’ galmde hij over het stille schip. ‘Rode Maarten!’

De man met de vurige haardos draaide zich half om en keek met gefronste wenkbrauwen rond in de toenemende schemering. ‘Wie riep daar?’

‘Ik,’ schreeuwde Jasper. Rode Maarten keek in zijn richting maar scheen de vroegere duvelstoejager niet te herkennen.

‘Ik ben het, Jasper de Bonte. Van de Anne-Maria.’

‘Stil daar, we willen slapen,’ riepen een paar stemmen.

Dus het was Rode Maarten! Jammer dat we zo ver van elkaar zitten, dacht Jasper.

Huiverend in de koele nachtwind sloeg hij de deken om zich heen en leunde voorover tegen de ingehaalde roeiriem. Hij geeuwde, voelde de spieren tussen zijn schouders nog natrillen van de inspanning. Oudergewoonte prevelde hij het Onze Vader, want als hij dat naliet zou het geluk het nieuwjaarskind voorgoed in de steek laten.

Maar mijn geluk hééft me al in de steek gelaten, dacht hij, opeens weer verdrietig. Ik had mezelf kunnen redden door mijn ziel aan Akbar Abdallah te verkopen. Hij zou mij evengoed hebben meegenomen op deze rooftocht, maar dan als volwaardig bemanningslid. Ik zou dan in een hangmat slapen in plaats van hier, vastgeketend aan een harde bank, hangend over een roeiriem. Hij werd gewekt door het knallen van de zweep. De opzichter werd natuurlijk door alle slaven gehaat, maar het was Jasper al opgevallen dat de man zijn zweep alleen gebruikte als de roeiers uit de maat dreigden te raken of zo onhandig te werk gingen dat de riemen tegen elkaar stootten.

Dit keer bestond het ontbijt uit een soort pap, nogal klonterig maar zeer voedzaam. Daarna werden de ankers opgehaald en voeren ze om de smalle kaap heen.

Bonk, bonk, bonk... Jasper, bij wie nu alle spieren pijn deden, beet op zijn lippen. Hij had het wel kunnen uitgillen, maar hij gunde de slavendrijvers op deze galei het leedvermaak niet. Na een tijdje roeien in steeds hetzelfde ritme en met steeds dezelfde bewegingen kwamen zijn in de nacht verstijfde spieren enigszins los en ging het beter. Algauw ontstond weer dat wonderlijke wij- gevoel, het besef van verbondenheid met iedereen om hem heen. Dat maakte zijn lot draaglijk, al begreep hij het niet. Galeislaaf zijn was toch iets verschrikkelijks? Waarom kreeg hij er dan onwillekeurig plezier in? Na een uurtje kreeg hij het, ondanks de frisse wind, zo warm dat hij de capuchon van zijn hoofd schoof, net als de man naast hem. O ja, dat was Jens, een Deense matroos, aan zijn ruige baard te zien al lange tijd aan de roeibank geketend.

De wind was nog altijd west, het zeil kon niet gebruikt worden zonder laveren, ze moesten tegen de wind in roeien. Dat kostte kracht, maar het scheen de slaven niet te deren. Tussen het gebonk van de trommels weerklonken hun stemmen, in hetzelfde ritme. ‘Haai, ho, haai ho, haai, ho.’

Jens brulde even hard mee, keek toen opzij naar Jasper en lachte tegen hem. Jasper grijnsde terug. Aardige vent, die Jens.

Ze roeiden. Bonk, bonk, bonk, haai, ho, haai, ho... Het was eentonig, het was vermoeiend, slopend zelfs, en toch genoot Jasper ervan. Hij deed geen moeite meer zich vernederd of diep ongelukkig te voelen. Hij was weer op zee! Al hielden ze de kustlijn aan, steeds in westelijke richting zonder het land uit het oog te verliezen, hij voelde de deining, rook de zoute geur van de lucht, hoorde de wind zingen in de touwen die de mast overeind hielden.

Tegen de avond bereikten ze de havenstad Bizerte en gingen daar voor anker. Akbar en twee van zijn officieren gingen er zelfs aan land.

‘Spierpijn?’ informeerde Jens toen hij de uitgeputte Jasper over de ingetrokken roeiriem zag hangen.

‘Heel erg.’

‘Het went wel,’ troostte Jens. ‘De eerste dagen zijn altijd de ergste. Het valt me trouwens mee dat je niet zeeziek bent geworden.’

‘Ik ben zeeman,’ antwoordde Jasper. Dat klonk goed, vond hij. ‘Nou ja,’ voegde hij er eerlijk aan toe, ‘eigenlijk ben ik timmerman. Ik maakte nog maar mijn eerste reis toen we gekaapt werden.’

'Maar als je een vak kent, waarom ben je dan naar zee gegaan?’ Ja, waarom? Kon hij tegen deze baardige Deen vertellen over zijn dromen van verre landen, de wijde horizon, zijn drang naar de ruimte?

‘Ik ben een Zeeuw. De zee zit ons in het bloed,’ zei hij daarom maar.

Ze bleven, dag na dag, de noordkust van Afrika volgen, steeds in westelijke richting.

Op een avond vroeg Jasper aan zijn buurman: ‘Weet jij wat onze bestemming is?’

‘Ik vermoed dat we naar Spanje gaan.’

‘Spanje?’

‘Akbar Abdallah houdt ervan om in de buurt van Cadiz op de loer te liggen. Daar overviel hij mijn schip ook.’

‘En het mijne,’ knikte Jasper.

‘Cadiz is de voornaamste uitvoerhaven van Spanje,’ verklaarde Jens, ‘dus daar heeft die renegaat de meeste kans om koopvaarders tegen te komen. En als zo’n schip niet in konvooi vaart en het weer een beetje meezit, maakt het weinig kans tegen een kerel als Akbar. Hij heeft een paar gemene kanonnen aan boord en een heel stel wilde vechters. Een galei als deze kan heel wat mensen bergen en genoeg voorraden om het maanden op zee uit te houden.’

‘En al die tijd blijven we langs de kust varen?’

‘Nee. Als we Tabarka voorbij zijn steken we recht over naar Spanje. Het is niet raadzaam voor een Tunesische kapitein om langs de Algerijnse kust te koersen. Algerijnen en Tunesiërs kunnen niet zo goed met elkaar overweg, het zijn rivalen. Ze doen natuurlijk hetzelfde: schepen de zee opsturen om andere schepen te kapen en de bemanning tot slaven te maken. Maar je kunt beter slaaf in Tunesië zijn dan in Algerije.’

‘Beter?’ gromde Jasper.

‘Ja. In Tunis worden de slaven over het algemeen beter behandeld dan in Algiers.’

‘Dan hebben wij dus geluk gehad dat we in handen vielen van een Tunesiër,’ zei Jasper niet zonder bitterheid.

‘Mond houden en gaan slapen,’ riep iemand achter hen.

Elke dag leek op de vorige. Als de wind gunstig was werd het grote latijnzeil gehesen en hoefden de roeiers niet zo hard aan de riemen te trekken. Jens kreeg gelijk. Voorbij Tabarka werd de kust verlaten en algauw waren ze slechts omringd door lucht en water. Het weer hield zich redelijk goed. Soms regende het, dikwijls ook scheen de zon en deed het felle licht pijn aan de ogen. Overdag schoven de slaven hun deken onder hun zitvlak om dat tegen doorzitten te beschermen - en de deken bleef er droog door. Hun behoeften moesten de slaven ook al zittende doen, maar dat mocht alleen tijdens de rustpauzes of ’s nachts. De vuiligheid werd afgevoerd door gootjes naar het achterschip, daarbij geholpen door putsen water die Akbars matrozen er tweemaal daags doorheen gooiden. Desondanks kon het erg stinken onder de roeibanken.

Wanneer aan de horizon zeilen werden gezien zette de galei koers in die richting, maar het bleek telkens een heel konvooi te zijn, vergezeld door oorlogsschepen, en daar kon één galei niet tegenop. Of het waren Franse schepen en die werden evenmin aangevallen.

Hoeveel dagen ze op open zee voortroeiden en zeilden wist Jasper niet. Hij telde de dagen allang niet meer. Maar opeens kwam er een vage kustlijn in zicht. Ze bleven er een eind vandaan, vermeden een konvooi Engelsen, kwamen toen weer dichter bij het land. De zee was erg woelig en Jasper stelde er niet echt belang in, zelfs niet toen Jens hem erop wees.

‘Spanje.’

Jasper knikte slechts.

‘We gaan tussen de Zuilen van Hercules door. Dat is de zee-engte tussen Ceuta en Gibraltar.’

Het zal wel, dacht Jasper onverschillig. De lappen linnen die hij de eerste dagen om zijn handen had gewonden, waren intussen totaal versleten, maar hij had weer een flinke laag eelt op zijn handpalmen gekregen.

Door de Straat van Gibraltar, bij de zeelui beter bekend als de Zuilen van Hercules, voeren ze ’s nachts, met gedoofde lantaarns. En zo kwamen ze op de oceaan.

Het leek een lege oceaan. Dikke wolkengevaarten trokken over naar het oosten. De deining was hier heel anders, meer zoals Jasper het zich herinnerde, met lange golven en dalen. De stank van zeezieke slaven die hun maaltijd uitbraakten, was soms niet te harden. Gelukkig deed de natte wind die stank snel teniet.

En toen gebeurde het. De uitkijk schreeuwde iets wat Jasper niet verstond. Akbars matrozen stormden over het middenpad, liepen de man met de zweep bijna omver.

Het zeil werd gereefd, de dikke mast werd gestreken en kwam in volle lengte over het middenpad te liggen. De trommels bonkten sneller, het roeitempo werd opgevoerd. Jasper ontwaakte uit zijn apathie.

‘Wat... waarom...’ stamelde hij.

‘Koopvaarder in zicht, denk ik,’ antwoordde Jens. ‘Dat wordt vechten.’

Jasper herinnerde zich hoe de Anne-Maria was gekaapt. Pas op het laatste ogenblik, toen het eigenlijk al te laat was, had hun uitkijk de galei in het oog gekregen, terwijl het bovendien bijna windstil was en ze geen kans hadden gekregen de kaper te ontlopen. Op deze dag echter was het helemaal niet windstil, er stond een stevige bries uit het noordoosten en de zee was onstuimig. En daar moesten ze tegenop roeien. Maar diezelfde wind blies de koopvaarder - een Spaans galjoen - in hun richting. En eer de Spanjaarden ontdekten dat ze genaderd werden door een roof- galei en ze overstag konden gaan, was het te laat. Aan beide zijden brandden de kanonnen los. Het verdragende geschut van het galjoen was in het nadeel, omdat de zware kogels over de galei heen vlogen.

De trommels bonkten, de slaven trokken sneller en sneller aan de riemen, terwijl het zweet van hun lichamen droop. De golven van de oceaan deden de galei rijzen en dalen, en telkens als ze omhoogkwam vuurden haar kanonnen. Toen ze de koopvaarder dicht genoeg waren genaderd brandde een ander kanon van Akbar los; de kettingkogels vlogen in het want van de Spanjaard en richtten daar de nodige ravage aan. De galei was nu zo goed als langszij gekomen. Aan boord van het galjoen werd vanaf de verschansing met musketten geschoten. Een paar getroffen slaven gilden. Ze haalden de riemen in, doken onder de roeibanken om de musketkogels te ontwijken. Ook Jens, diens buurman en Jasper.

Jasper hoorde de kogels over hem heen gieren, maar vreemd genoeg was hij niet echt bang. Als de Spanjaard erin zou slagen de Bliksemstraal tot zinken te brengen zouden de ruim honderd vastgeketende slaven mee de diepte in gaan.

Zelfs dat besef verontrustte hem niet. Mkamba had het een keer gezegd: Doodgaan is niet erg. Nu pas begreep Jasper wat zijn zwarte vriend had bedoeld. Het betekende bevrijding uit slavernij.

Reeds vlogen de enterhaken over de verschansing van het galjoen. Rap klommen de Tunesische kapers ertegenop. Jasper, zo goed mogelijk weggedoken onder zijn roeibank, zag niets van het gevecht, wilde ook liever niet kijken. De herrie, het geschreeuw, het schieten en nu en dan een ijselijke gil herinnerden hem aan de nacht in de oase Beni Aissa. Naast zich hoorde hij Jens vloeken. De scherpe lucht van kruitdamp die over de galei hing, vermengde zich met een andere stank: die van slaven die het van angst in hun broek deden.

Het musketvuur verstomde. Het verzet van de Spanjaarden scheen te zijn gebroken. Een paar slaven staken voorzichtig hun hoofden omhoog; ook Jasper en Jens deden dat. Boven zich zagen ze het triomfantelijke hoofd van Akbar Abdallah boven de verschansing van het galjoen uit kijken. Hij zwaaide met de verscheurde Spaanse vlag en schreeuwde een soort overwinnings- kreet. Hij had weer eens een volgeladen schip buitgemaakt. Jasper wist al wat er nu verder zou gebeuren. De Spaanse bemanning zou tot op het hemd worden uitgekleed en ergens worden opgesloten. Een aantal van Akbars mannen zou het prijsschip naar Tunis brengen terwijl de reïs zelf nog een tijdlang op de loer zou blijven liggen in de hoop nog een schip te kunnen kapen. Reeds werden er balen en zakken uit het galjoen overgebracht naar de galei. En Akbar zelf keerde terug op de Bliksemstraal. Zijn ogen gleden langs de rijen weer opgedoken slaven. Vier van hen waren min of meer ernstig gewond geraakt door de rondvliegende musketkogels. Eén was er dood. De dode werd zonder meer overboord gezet, de vier gewonden werden losgemaakt en naar het voorschip gedragen waar ze verbonden en verzorgd konden worden.

De vijf opengevallen plaatsen werden meteen ingenomen door een vijftal geboeide Spaanse matrozen.

Opeens stond Akbar naast Jasper.

‘Jij bent toch timmerman?’vroeg hij in het lingua franca, alsof hij elke solidariteit van de ene Zeeuw tegenover de andere had afgezworen. En toen Jasper knikte wenkte hij de man met de zweep. ‘Maak die jongen los.’ Dit werd in het Arabisch gezegd. De Tunesiër gehoorzaamde.

‘Jij,’ snauwde Akbar tegen de verbouwereerde Jasper, ‘zoek een paar stevige slaven uit en laat je aan boord hijsen van het galjoen. Er is een lek gekomen onder de waterlijn. Het schip maakt water. Ga dat lek dichten.’

Even moest Jasper de verleiding weerstaan om te zeggen: ‘Doe dat zelf maar.’ In plaats daarvan zei hij: ‘Die kerel daar met dat rode haar, die ken ik van vroeger. Die is sterk en heel handig. En Jens hier kan me ook helpen.’

‘Goed.’

Er werd een touwladder voor hen uitgegooid en zo betraden de drie het Spaanse schip, dat inderdaad al een beetje slagzij begon te maken. Twee van Akbars mannen stonden aan de pomp en werkten of hun leven ervan afhing. Dat was misschien ook wel zo.

Met een brandende lantaarn in de hand daalde Jasper met Jens en Rode Maarten af tot waar het lek zich moest bevinden. Spaanse schepen werden weliswaar tegen verrotting en paalworm beschermd door koperen platen onder de waterlijn, maar één van Akbars kogels was er toch doorheen gegaan. Dat gat moest snel gedicht worden. Het was donker hier beneden - en nat. Bij het licht van zijn lantaarn nam Jasper de schade op en meteen begon hij bevelen te geven.

‘Planken heb ik nodig... spijkers, klampen, teer...’

Het hout en de nodige gereedschappen werden naar beneden gebracht en Jasper toog meteen aan het werk. Het viel niet mee de zware planken te bevestigen tegen het binnendringende zeewater in, maar Rode Maarten en Jens waren sterke kerels die geen tijd verloren met praatjes maar zwijgend het hout op zijn plaats hielden, terwijl Jasper de planken zo goed en zo kwaad als het ging vastnagelde. Daarbij stonden ze tot hun knieën in het water en Als hij iets zou laten vallen: een spijker, een metalen klamp of een hamer, zou hij die niet meer kunnen terugvinden.

Na veel getob en hevig zwoegen lukte het het drietal het gat toch voorlopig te dichten. Wel sijpelde er nog steeds water tussen de kieren door en Jasper wist niet zeker of de reparatie het zou houden tegen de druk van het water in. Daarom ging hij in het schip op zoek naar iets van metaal, maar koperen of ijzeren platen waren niet aan boord. Hij vond wel vier lederen emmers. Samen met zijn helpers sneed hij die emmers open, scheurde de bodem eruit - wat niet gemakkelijk was. Het leer was dik en stug, maar eenmaal rechtgebogen vormden de stevige lappen die hij aan de binnenzijde van de kiel op de plaats van de reparatie aanbracht, een mooie versteviging.

Eigenlijk was het knoeiwerk wat hij hier deed, vond Jasper. Dat schip hoorde naar een werf te worden gebracht om daar vakkundig te worden gekalefaterd. Maar waar was de dichtstbijzijnde werf?

Akbar Abdallah kwam zich persoonlijk op de hoogte stellen van Jaspers moeizame arbeid.

‘Zal het houden?’ Dit keer sprak hij als vanzelf Nederlands.

‘Dat weet ik niet,’ zei Jasper niet zonder leedvermaak. ‘Ik moest maar zo’n beetje improviseren. Bovendien moest ik heel snel werken met onvoldoende gereedschap en materiaal. Dit galjoen moet naar een werf en wel zo gauw mogelijk.’

‘In Tanger zeker,’ bromde Akbar onwillig. ‘Nee... In Tunis zal het toch wel gesloopt worden, denk ik. Het is al een oud schip. De lading is meer waard dan deze hele schuit.’

‘Een lading die al half door het zeewater bedorven zal zijn,’ zei Jasper.

Akbar keek hem woedend aan.

Jasper maakte een weids gebaar.

‘Wat zit er eigenlijk in al die kisten, vaten en tonnen?’

‘Dat gaat jou niets aan.’

Het water dat in het ruim stond, begon intussen al te zakken dankzij de slaven die aan de pompen waren gezet. Akbar stond nog altijd naar Jasper te kijken alsof hij over iets nadacht.

‘Nee,’ zei hij eindelijk, ‘ik laat mijn soldaten dit schip niet naar Tanger brengen. Dat zouden de Marokkanen wel willen. Het gaat regelrecht naar Tunis. En jullie,’ voegde hij er dreigend aan toe, ‘jullie varen mee.’

‘Wij drieën?’ riep Rode Maarten.

‘Ja, en daarbij houden jullie die reparatie zorgvuldig in het oog en grijpen meteen in als er iets fout gaat. Begrepen, timmerman?’ ‘Wij moeten mee terug naar Tunis?’

‘Ja. En als jullie leven ervan afhangt zorgen jullie wel dat er niet opnieuw een lek ontstaat.’ Hij grijnsde boosaardig.

‘Ik zal elk uur controleren,’ beloofde Jasper. Hij wist niet of hij blij moest zijn met die beslissing of niet. Terugvaren op een schip dat zo gehavend was, lokte hem niet erg aan. Maar nog langer op de roeibanken van de Bliksemstraal zitten terwijl het weer met de dag slechter werd was ook geen plezierig vooruitzicht.

Hoe dan ook: ze hadden geen keus. Voorlopig werden ze in de leeggehaalde kruitkamer van het galjoen opgesloten bij de Spaanse bemanning. Rode Maarten toonde zich dankbaar. ‘Eindelijk verlost van die ellendige roeibanken. Je bent een goeie knul, duvelstoejager.’

‘Wacht maar, we zijn nog niet in Tunis.’

Intussen hadden de mannen van Akbar het galjoen van alle kostbaarheden, scheepskisten, de kas en alle bagage beroofd. De Spaanse kapitein en de twee (rijke) passagiers die hij aan boord had gehad waren eveneens overgebracht naar de galei, want die zouden een flink losgeld opbrengen; en als de Pedro Gomez, zoals het galjoen heette, op weg naar Tunis zou vergaan, dan bleef dit drietal toch altijd nog over.

De Pedro Gomez had een bemanning van tweeëndertig koppen. Akbar stelde twaalf van zijn eigen soldaten en een bootsman, allemaal goed bewapend, als opzichters aan voor de Spanjaarden die het schip naar Tunis moesten brengen. Hij sprak de mensen toe in het lingua franca dat de meesten van hen wel verstonden. ‘Wie de bevelen van mijn mannen niet onmiddellijk opvolgt, gaat zonder genade meteen overboord, begrepen? Ik geef jullie drie van mijn slaven mee, die ook onvoorwaardelijk dienen te gehoorzamen en die erop moeten letten dat dit gammele schip niet opnieuw lek raakt. Wie van jullie is de stuurman?’

‘Ik,’ riep een nog tamelijk jonge vent.

‘Dan ben jij nu de schipper, tot aan Tunis. Maar je gehoorzaamt aan de janitsarenofficier die ik op dit schip achterlaat. Is dat allemaal duidelijk?’

De gevangenen knikten gelaten.

‘Mooi. Dan wens ik jullie een behouden vaart.’

Die wens werd met een boos grommen ontvangen.

Akbar liet zich daarna naar de galei terugbrengen. De janitsaren bevrijdden de Spanjaarden uit hun benauwde hok en zetten hen meteen aan het werk. De matrozen werden de masten in gestuurd om de gescheurde zeilen zo goed en zo kwaad als het ging te herstellen en de losse stukken touw aan elkaar te knopen. Jasper kreeg de beschikking over een kist met timmergereedschap, de Tunesische bootsman deelde het werk in en de soldaten patrouilleerden over het dek met getrokken sabels en de pistolen schietklaar. Maar niemand verzette zich tegen de bevelen. De noordwestenwind blies de Pedro Gomez onherroepelijk in de richting van de Zuilen van Hercules.

‘We zullen Gibraltar wel diep in de nacht met gedoofde lichten passeren,’ meende Jens, die daarmee ervaring had. ‘Net als op de heenreis.’

Ze voeren. Wie geen dienst had werd opgesloten tot hij weer nodig was. De door Akbar achtergelaten bewakers vertrouwden niemand. Slaven waren wezens die altijd probeerden je te bedriegen, dachten ze.

Muiterij

De zee was woelig, de wind bleef maar aanwakkeren; toch voelde Jasper zich weer bijna gelukkig. Alle versufdheid was van hem afgevallen. Hij voer weer op een écht schip. Hij deed weer matrozenwerk, hij timmerde dat het een lieve lust was, want Akbars soldaten hadden bij de verovering van het galjoen nogal wat schade aangericht, en met Rode Maarten kon hij in zijn moedertaal praten. Jens bleek bij het getimmer een handige hulp. Verrukt luisterde het nieuwjaarskind naar het klapperen van de zeilen, het kraken van het touwwerk, terwijl het galjoen door de golven ploegde. Het lied van de zee, dacht hij romantisch, terwijl hij luisterde naar al die geluiden. En hij was weer vol hoop. Misschien, dacht hij optimistisch, lukt het niet om onopgemerkt de Zuilen van Hercules te passeren maar stuiten we daarbij op een Spaans oorlogsschip of een Engels konvooi. O, als dat toch eens waar was!

Het nieuwjaarskind mocht dan in stilte rekenen op zijn spreekwoordelijke geluk, voorlopig zag het er voor hem en alle opvarenden van de Pedro Gomez somber uit. Want de wind wakkerde snel aan tot een heuse najaarsstorm, de regen viel bij bakken neer, hoge golven sloegen over het dek en alles wat niet zorgvuldig was vastgesjord spoelde overboord. De Spaanse kok klaagde dat zijn vuur steeds uitging, dat zijn hout nat was geworden zodat hij niets warms kon klaarmaken voor de drijfnatte maats; de meeste soldaten begonnen groen in hun gezicht te zien.

‘Het zijn mooi-weer-zeelui,’ zei Jens. ‘Ik snapte toch al niet waarom Akbar Abdallah het in zijn hoofd haalde om nog zo laat in het jaar met een galei de oceaan op te gaan. Normaal worden galeien ’s winters niet gebruikt.’

‘Ik weet het wel,’ zei Jasper. ‘De Bliksemstraal heeft deze zomer geprobeerd een schip te enteren waarvan de bemanning zich zo goed wist te verdedigen dat de galei zwaar beschadigd werd en wekenlang op de werf in Tunis heeft gelegen om gekalefaterd te worden. Die mislukking hoopte hij goed te maken door alsnog een rooftocht te wagen. En hij had gelijk: hij kreeg dit galjoen te pakken.’

‘Kan wel zijn,’ antwoordde Rode Maarten, ’maar het blijft een waagstuk.’

De storm dreigde de Pedro Gomez naar de Marokkaanse kust te blazen en om dat te voorkomen gaf de janitsarenofficier de pasbenoemde schipper bevel het schip met de kop op de wind te leggen en de stormankers uit te zetten. Zo moesten ze het noodweer dan maar uitrijden. Intussen werd de verwarring aan boord steeds groter. De officier was doodsbang dat de geïmproviseerde reparatie het in dit natuurgeweld niet zou houden en hij liet Jasper alle gereedschap dat hij maar vinden kon in een grote kist bergen. Hamers, een koevoet, priemen, boren, zagen en lange spijkers, scherp als dolken... Jasper sleepte de kist mee waar hij ook maar kwam, controleerde het lek bijna elk kwartier, maar zag daarbij wel kans de Spaanse matrozen van alles toe te stoppen: harde, scherpe voorwerpen, die hij met een knipoog in hun handen drukte als de soldaten - de meesten al flink zeeziek - even niet opletten. De stuurman van de Pedro Gomez liet zelfs de bezaansmast kappen omdat die op knappen stond, zoals hij beweerde. Dat maakte het galjoen nog kreupelen De verwarring nam toe. Hij had alle matrozen naar boven laten komen. De Pedro Gomez bezat geen modern stuurwiel zoals de Anne-Maria dat had gehad, maar moest met de helmstok bestuurd worden. En met de zeilen natuurlijk, maar die waren zoveel mogelijk gereefd.

Bokkend, steigerend, krakend doorstond het galjoen de storm. De oceaan beukte ertegenaan, sprong eroverheen, rukte aan masten en touwen, sloeg de uitgeputte matrozen om de oren, brulde en woedde tot horen en zien hun verging.

De janitsarenofficier had zich teruggetrokken in de kajuit; ook hij voelde zich niet erg lekker.

‘Als we het willen doen, moeten we het nú doen,’ schreeuwde Rode Maarten in Jaspers oor. Die knikte. De timmerkist had hij onder het trapje naar de kampanje geschoven en daar stevig aan een van de treden vastgemaakt. Er zat niet veel meer in, uitgezonderd een flinke hamer. Die stopte hij tussen zijn kleren en toen ging hij naar de kajuit.

‘Kapitein, kapitein,’ gilde hij bonkend op de deur van de kajuit. ‘Het lek, het lek. Kom kijken!’

De deur vloog open en een wit gezicht staarde hem aan.

‘Wat!’

‘Het lek! Kom kijken.’

‘Doe er dan wat aan!’ brulde de officier terug.

‘Ik wil dat u zelf komt kijken...’ Zich vasthoudend aan de deurpost trok Jasper zo’n vertwijfeld gezicht dat de man zich liet overtuigen.

Wankel betrad hij het halfdek.

‘Maarten, Jens, kom mee, naar beneden,’ gilde Jasper. Ze stonden al klaar.

Even wachtten ze toen een nieuwe golf over het dek sloeg, daarna openden ze snel het luik en daalden af naar de plaats waar Jasper twee dagen eerder het gat in de romp had gedicht. Er stond water in het ruim, maar niet veel meer dan normaal was. Terwijl de officier zich bijlichtte om de hachelijke plek te inspecteren kostte het de drie vrienden niet veel moeite hem te overmeesteren en snel te ontwapenen. Ze bonden hem stevig vast aan een van de spanten en haastten zich weer naar boven.

Terwijl het schip schudde, danste, droop en bokte werkte Jasper zich over het dek naar voren en drukte de stuurman het pistool van de officier in de hand.

Die grijnsde, wachtte tot de volgende stortzee was weggeëbd en schoot toen in de lucht. De knal was het sein voor de algehele muiterij. Opeens ontstond er een verschrikkelijke verwarring. Drie matrozen tegelijk wierpen zich op een zeezieke janitsaar, drukten hem tegen de planken en ontwapenden hem. Het was in feite een ongelijke strijd, want er waren driemaal zoveel muiters als soldaten en kapers aan boord.

Natuurlijk verdedigden de aangevallenen zich heftig en er vielen gewonden, al was de aanval van de Spaanse bemanning en de slaven volslagen onverwacht gekomen en was het op het kletsnatte, hellende dek moeilijk vechten. Jasper voelde een kogel vlak langs zijn oor fluiten eer hij kon toeslaan met zijn hamer. Hij dacht er niet meer bij. Het lawaai, de kreten, het bulderen van de wind deerden hem niet, hij was weer het jongetje bij de Varreput in Zierikzee dat een tegenstander tegen de grond drukte en om genade liet smeken. Neen, de soldaat die hij had neergeslagen smeekte niet, die spartelde wild en Jens moest erbij komen om de kerel in bedwang te houden en met een drijfnat touw aan de mast binden.

Janitsaren waren goedgetrainde soldaten en voor niets en niemand bang. Normaal waren ze ook wel opgewassen tegen een slechtbewapende overmacht. Maar ze waren gewend op droge grond te vechten onder een brandende zon, in woestijnen en gebergten. Niet op een glibberig scheepsdek, waar ze stortzeeën over zich heen kregen, terwijl het zout in hun ogen brandde.

De soldaten verloren de strijd op het moment dat ze door drie, vier kerels tegelijk werden besprongen en hun wapens kwijtraakten. Als ze dreigden gedood te worden door hun eigen pistolen gaven ze het op en lieten zich binden.

En wie het niet opgaf werd neergesabeld of in het hoofd geschoten en overboord gezwiept. Het ging hard tegen hard, want ze vochten voor hun leven, hun vrijheid, waarbij vooral de verbitterde Spanjaarden als dollen tekeergingen.

Jasper had een sabel te pakken gekregen en zwaaide er wild mee in het rond. Maar het was al niet meer nodig. De soldaten en kapers gaven zich over. De overlevenden werden aan de grote mast gebonden en nog eens flink uitgescholden in drie talen. Vier Spaanse matrozen bleken deerlijk gewond en werden naar de kajuit gedragen om verbonden te worden. Het bulderen van de wind scheen intussen iets af te nemen en het werd ook wat lichter om hen heen. Maar het regende nog altijd hard, het galjoen rees en daalde, al kwamen er minder zeeën over.

Toen pas herinnerde Jasper zich de zwakke plek in de kiel.

Straks bezwijkt mijn reparatie en gaan we met schip, kapers en bemanning ten onder, dacht hij vaag. Het zij zo, ik sterf dan in elk geval in vrijheid. Zich vastklemmend aan alles wat houvast bood werkte hij zich naar de kajuit, waar hij de Spaanse stuurman vond die zich over de gewonden boog.

‘Kan ik helpen?’ vroeg hij, ofschoon zijn handen trilden en zijn benen raar slap aanvoelden. Nu de Spanjaarden weer meester waren van het schip en de strijd voorbij was kwam de reactie. Doodmoe voelde hij zich.

‘Nee,’ zei de Spanjaard. ‘Ga naar beneden, kijk of de reparatie het houdt. De storm zakt af maar is nog lang niet voorbij.’

Jasper knikte en vertrok weer, in de richting van de luiken. Daar vond hij ook Jens en Rode Maarten, nog nahijgend van het gevecht.

‘Het lek, we moeten naar het lek gaan kijken,’ schreeuwde Jasper hun toe.

Snel openden ze het luik en daalden de ladder af. Rode Maarten vergat niet het luik weer snel dicht te trekken, want al stormde het niet meer zo hevig, er spatten nog steeds flinke hoeveelheden water over het galjoen. Bijgelicht door Jens baanden ze zich een weg door opeengesmeten balen en kisten tot ze de plaats bereikten waar een doodzieke janitsarenkapitein aan een spant gebonden was, niet ver van Jaspers reparatie vandaan.

‘Drommels, ik was die hele kerel vergeten,’ riep Rode Maarten. ‘We moeten hem maar mee naar boven nemen.’

Maar eerst inspecteerden ze de zwakke plek. De planken en leren lappen die ze met zoveel moeite hadden aangebracht, hadden het gehouden. Goddank! Jasper voelde een golf van timmermanstrots door zich heen slaan. Hij had warempel beter werk geleverd dan hij zelf voor mogelijk had gehouden.

Terwijl Jens zich bezighield met de zeezieke kapitein stonden Jasper en Rode Maarten te kijken naar een dun straaltje zeewater dat naar binnen sijpelde. Jasper drukte de leren lappen nog wat steviger aan. Opeens zei Rode Maarten: ‘Weet je, jongen, ik sta verbaasd over mijzelf. Wie had ooit kunnen denken dat ik de aanstichter zou worden tot een heuse muiterij?’

Jasper grinnikte. Hij voelde zich geweldig.

‘En wie,’ zei hij, ‘had ooit durven voorspellen dat wij, geminachte slaven, onszelf letterlijk zouden vrijvechten?’

Ze namen hun gevangene mee naar boven en smeten hem geboeid en wel op het halfdek.

De Spaanse stuurman was ook weer te voorschijn gekomen. Het begon te schemeren. Hij liet de lantaarns op voor- en achterdek ontsteken, de stormankers ophalen en koers zetten naar waar de Spaanse kust zich moest bevinden.

Daarna wendde hij zich tot de drie slaven.

‘Gelukgewenst, mannen. Jullie hebben je flink geweerd.’

En al was de storm nog niet helemaal voorbij, zodat niemand die nacht durfde te gaan slapen, aan boord van het galjoen heerste een soort feeststemming.

Drie dagen later verscheen de Pedro Gomez als een kreupel diertje voor de stad Cadiz. Ze hadden het gered! Juichend vielen Jasper, Rode Maarten en Jens elkaar om de hals.

‘We zijn vrij, vrij!’

De thuiskomst

Het binnenlopen van het gehavende galjoen Pedro Gomez, met aan boord zeven gevangen kapers en een bijna complete geredde bemanning, verwekte in de havenstad Cadiz een sensatie. De havenmeester kwam aan boord en luisterde verbaasd naar het relaas van de Spaanse stuurman, die hoog opgaf over de rol die de voormalige galeislaven bij de muiterij hadden gespeeld. Een gekaapt schip terugkapen, dat was een heldenfeit zoals de bewoners van Cadiz nog niet eerder hadden meegemaakt. Hun kranten stonden er vol van. Het dappere drietal werd uitgenodigd bij de burgemeester, waar ze alledrie met een geschenk in geld werden vereerd. Dat kwam goed van pas, want ze bezaten niets meer. Natuurlijk wilden ze zo snel mogelijk verder reizen. Vooral Rode Maarten snakte ernaar zijn vrouw Anna terug te zien. Dag na dag liep hij naar de kade, sprak met bevrachters en schippers en betreurde het dat hij geen vleugels had om naar huis te vliegen. Eindelijk verscheen er een Engels konvooi uit Livorno dat met een retourvracht op weg was naar Plymouth. De Engelse kapitein verklaarde zich bereid het drietal mee te nemen, op voorwaarde dat ze voor hun overtocht zouden werken. Daar hadden ze geen enkel bezwaar tegen. Het nietsdoen verveelde hun allang.

Jasper was opgetogen. Op het Engelse schip werd hij niet als duvelstoejager beschouwd, maar als een volwaardig matroos. Hij was weer zeeman! Na alles wat hij de laatste jaren had doorgemaakt meende hij nu wel tegen elke moeilijkheid te zijn opgewassen. Harde wind, wilde regenbuien, ijskoude overslaande golven; met verkleumde handen in het want klimmen om zeilen te reven, een paar verrotte dekplanken vervangen - het deerde hem allemaal niet. Opgewekt deed hij wat hem werd opgedragen. Hij mopperde zelfs niet over het slechte eten dat de Engelse matrozen kregen voorgezet. Bevelen die hij niet goed kon verstaan, werden door Jens of Rode Maarten voor hem vertaald. Onafscheidelijk trokken ze met elkaar op en algauw kregen ze de bijnaam ‘de Heilige Drie-eenheid’, want ze klaagden nooit, tot verbazing van de Engelse matrozen. Maar waarover moesten ze klagen? Ze hadden zichzelf uit slavernij bevrijd; ze waren op weg naar huis; binnenkort zouden ze alle mensen terugzien die hun lief waren! En ondanks het harde leven aan boord op een winterse oceaan bleef Jasper varen heerlijk vinden. Ook Rode Maarten, anders de gemakkelijkste niet, liet door niets en niemand zijn goede humeur bederven. Ofschoon het konvooi in de Spaanse Zee in een gemene zuidwesterstorm terechtkwam, verliep de reis zonder veel ongelukken. Half januari liepen ze de haven van Plymouth binnen.

Hier viel de Heilige Drie-eenheid uiteen, want Jens vond al spoedig een schip dat naar Kopenhagen zou gaan. Twee weken later vond Rode Maarten een kapitein die op Vlissingen voer en balen wol vervoerde. Vlissingen! Dat was al bijna thuis!

‘Wat zal Anna opkijken als ik plotseling voor haar sta,’ zei hij tegen Jasper, terwijl de golven van de Noordzee het wolschip heen en weer wierpen.

Jasper knikte, maar ging er niet op in. Hij was niet al te gerust op het welkom dat hem in Zierikzee wachtte. Zou zijn vader nog iets van hem willen weten nadat hij tegen diens wil naar zee was gegaan?

In Cadiz waren Rode Maarten en hij als ‘helden’ binnengehaald. In Plymouth waren ze gewoon een paar werkloze matrozen op zoek naar een schip geweest. Hoe zouden de Zierikzeeënaren hen zien?

Rode Maarten hoefde zich zulke zorgen niet te maken. Zijn Anna had ongetwijfeld op hem gewacht en zou dolblij zijn met de thuiskomst van haar man. Maar vader Lieven...?

Ondanks het slechte weer kwamen ze behouden in Vlissingen aan. Ze inden het beetje gage dat ze tijdens de overtocht hadden verdiend en namen de trekschuit naar Veere, waar ze konden overstappen op het beurtschip naar Zierikzee, zowaar als passagiers.

En eindelijk, eindelijk, na heel die stormachtige reis, voeren ze in de eerste dagen van maart het Kanaal van Zierikzee binnen. Jasper herkende de plek waar zijn vader hem bijna drie jaar eerder had staan uitzwaaien naast een geleend paard. Hij zag de vertrouwde kerktorens van de dorpen Zwanenburg en Wouderkerke voorbij glijden. Hij zag een zeeschip dat door paarden getrokken richting Roompot voer. Hij zag mensen op de Kanaaldijk. Het beurtschip legde aan bij de Engelse kade, niet ver van de Zuidhavenpoort.

Rode Maarten was zo ongeduldig dat hij als eerste aan land sprong en het op een lopen zette, de brug over, de poort door, in één ruk naar huis. Jasper deed het kalmer aan.

Het was koud. De bomen waren nog kaal. Mensen liepen hem haastig voorbij, diep weggedoken in mantels en omslagdoeken. Hij meende een oude kennis te zien en groette. De man keek hem alleen even verwonderd aan en knikte kort. Had hij Jasper niet herkend?

Al van verre hoorde hij het gehamer uit zijn vaders werkplaats. Die was dus thuis aan het werk. Rillend verscheen Jasper op de drempel. Lieven de Bonte stond met de rug naar hem toe, helemaal verdiept in het werk onder zijn handen.

‘Vader...’

Het klonk verstikt; toch scheen de man het gehoord te hebben, want hij draaide zich om en staarde Jasper aan alsof hij een spook zag.

‘Vader, ik ben het... Jasper.’

Lieven stond onbeweeglijk. Jasper deed een stap naar voren. Zijn vader zag bleek en even vreesde de jongen dat de man zou flauwvallen. En wat was hij oud geworden!

‘Jasper?’

‘Ja vader, ik ben het werkelijk.’

Nog altijd bleef Lieven de Bonte staan waar hij stond. Voorzichtig deed Jasper nog een stap en stak zijn hand uit.

‘U herkent me toch wel? O, ik heb veel beleefd, maar nu ben ik weer thuis.’

Lieven haalde diep adem, greep de hand van zijn zoon en zei moeilijk: ‘Je hebt er wel lang over gedaan om thuis te komen.’ Daarvan begreep Jasper niets. Verbaasd zei hij: ‘Maar wist u dan niet...?’

‘Jazeker. Het stond weken geleden al in de krant hoe jij en twee anderen de kapers te slim af waren geweest.’

De kranten! Daaraan had Jasper helemaal niet gedacht. Het heldenverhaal over de drie slaven die een gekaapt Spaans galjoen hadden terug gekaapt had ook de Republiek bereikt en zo’n mooi nieuwtje lieten de kranten zich natuurlijk niet ontgaan.

Ze bleven elkaars hand vasthouden. Jasper merkte dat hij langer was geworden dan zijn vader. Opeens herinnerde hij zich iets. Hij tastte in zijn zak, haalde veertien zilverstukken te voorschijn - alles wat er over was van het geschenk van de burgemeester van Cadiz - en stak ze zijn vader toe.

‘Voor u.’

Lieven keek niet naar het geld; zijn ogen lieten Jaspers gezicht niet los.

‘Je... bent gegroeid.’

Jasper, die zelf geen idee had hoe hij eruitzag, knikte. Toen zei hij kleintjes: ‘Vader, ik heb honger. En ik heb het koud.’ Onmiddellijk leefde de timmerman op. Hij kwam in beweging. ‘Kom in de woonkamer. Ik zal de haard aansteken.’

Nu was het ijs gebroken. Opeens konden ze elkaar zonder verlegenheid aankijken.

En o, wat smaakte dat Zeeuwse brood van Zeeuwse tarwe goed. En wat was het een zaligheid om weer in een stuk spek te bijten! Een diep gevoel van geluk doorstroomde Jasper. Hij lachte tegen zijn vader, wreef zich genoeglijk over de maag. Eigenlijk had hij willen zeggen dat het hem speet zijn vader verdriet te hebben gedaan. Hij had willen vertellen over zijn jaren als christenslaaf in Barbarije. Hij had willen zeggen hoe het heimwee naar Zierikzee hem had gekweld, hoe vaak hij had moeten denken aan die eenzame man op het havenhoofd, naast dat geleende paard. Hij had willen zeggen...

Maar het lukte hem niet. Alles was weer goed. Hij was thuis, hij was welkom. Lieven zat maar stil naar hem te kijken alsof hij nog steeds zijn ogen niet kon geloven.

‘Vader... ik... ik wil even moeder Deesje gedag gaan zeggen.’

‘Doe dat, mijn kind.’

Dat ‘mijn kind’ ontroerde Jasper nog het meest. Achttien jaar was hij, langer en breder dan zijn vader, een jongeman die heel wat achter de rug had, maar in de ogen van Lieven was hij nog altijd ‘zijn kind’.

De wind sloeg tegen hem aan toen hij buiten kwam en naar de woning van de koperslager liep.

Zijn hart bonkte. Zijn pleegzusje Hester moest nu ook al groot geworden zijn. Wie weet hoe mooi ze was! Hij stelde zich veel voor van het weerzien.

Moeder Deesje, pleegvader Simon en kleine Hanneke zaten juist aan de maaltijd toen Jasper binnenstapte. Ze keken alledrie op, eerst even verbaasd. Een vreemde die zomaar binnenviel... Eensklaps liet moeder Deesje de paplepel uit haar handen vallen. ‘Christenzielen, dat is... dat lijkt... nee, dat is onze Jasper!’

Ze vloog overeind, viel haar voedsterkind om de hals. ‘Ja, je bent het. Jongen... man... jongen, wat hebben we over je in angst gezeten. En toen hoorden we - al maanden geleden - dat je was vrijgekomen. Het had in de krant gestaan. Stel je voor, mijn pleegkind stond met naam en toenaam in de krant en hij had heldendaden begaan! O, wat waren we trots. Nietwaar Simon, waren we niet geweldig trots op hem?’

Simon grinnikte.

‘Het is waar. Wel Jasper, je ziet er goed uit. Niet half zo verkommerd als we hadden verwacht.’

‘Ach, wat moet je geleden hebben,’ zuchtte Deesje. ‘Kom, ga zitten en vertel.’

Hanneke, ruim zes jaar oud, had het tafereeltje met grote ogen aangezien. Ze herinnerde zich Jasper niet meer.

‘Wat zal je vader gelukkig zijn dat hij je weer terug heeft.’

‘Dat zeker. Overigens,’ bekende Jasper terwijl hij naast Deesje ging zitten, ‘heb ik het heus niet zo slecht gehad.’

‘Niet slecht! Jongen, je was slaaf in Barbarije, je werd mishandeld en uitgebuit, je verhongerde bijna en je werd gemarteld omdat je je geloof niet wilde verloochenen... Niet slecht! We mogen God danken dat je er niet onder bezweek.’

Het bleek dat de tweede brief die Jasper uit Gabés had verstuurd inderdaad in Zierikzee was aangekomen. Juist de brief waarin hij zijn ellende zo had aangedikt omdat hij de echte narigheid van zijn eenzaamheid, onzekerheid en onvrijheid niet had kunnen verwoorden. Half beschaamd boog hij het hoofd. Om hen van het onderwerp af te leiden keek hij de woonkamer rond.

‘Waar is Hester? Werkt ze?’

Simon zweeg. Deesje wendde blozend het hoofd af.

‘Hester... onze Hester is...’

‘Weg, naar Vlissingen,’ riep Hanneke.

‘Stil jij. Ja... onze Hester is naar Vlissingen gegaan.’

‘Alleen?’

‘Tuurlijk niet,’ kraaide Hanneke, ’met haar vrijer.’

Moeder Deesje hief het hoofd op.

‘Ach, eigenlijk mag jij het wel weten, ze was zoveel als je zuster. Hester is vertrokken met de zoon van schipper Hemelrijk. Die... eh... die wilde in Vlissingen een winkel in scheepsbenodigdheden beginnen. Daarmee haalde hij zich het ongenoegen van zijn vader op de hals, want die wilde dat Harmen naar Leiden zou gaan om rechten te studeren. Alsof we hier in Zierikzee al niet omkomen in de advocaten. Elke regent en al hun zoons... En toen... nou ja, Harmen Hemelrijk had allang een oogje op onze Hester en je kent haar: ze droomde haar hele leven van een rijk huwelijk. Harmen is weliswaar geen regent en niet echt rijk, maar het schijnt dat de zaken daar in Vlissingen goed gaan en... misschien trouwt hij nog wel met onze Hester...’

Ondanks zijn gevoel van teleurstelling begreep Jasper hun verlegenheid, al gunde hij schipper Hemelrijk het familieschandaal. Snel zei hij: ‘En Wiebe, Catrina?’

‘Wiebe is verloofd. Catrina is getrouwd met een bakker uit de Hoge Molenstraat.’

‘Ik wens hun veel geluk. Enne... buurman Ham?’

‘O, die heeft het goed. De Hams zijn verhuisd, weet je. Toen hij schipper werd konden ze natuurlijk niet in de Ravenstraat blijven wonen tussen al die eenvoudige mensen. Ze wonen nu aan de Nieuwe Haven op de hoek van de Kapellestraat.’

‘Schipper? Buurman Ham is schipper geworden?’

‘Op de Prinses Amalia. Hij vaart geregeld op Hamburg.’

‘Dus stuurman... ik bedoel schipper Ham is ook vrijgekomen?’ ‘O ja, al binnen een jaar nadat jullie gekaapt waren, tegelijk met Hemelrijk en Jacob Ham. De reder had de schipper en de stuurman verzekerd. Jacobs vrijlating moest hij toen wel uit eigen zak betalen omdat Ham niet zonder zijn zoon uit Tunis weg wilde,’ zei Simon.

Jasper was er beduusd van.

Simon legde uit: ‘Reders doen dat wel vaker als hun schip naar het zuiden moet varen, zodat ze hun officieren snel kunnen loskopen als die in gevangenschap raken.’

‘Maar daar wisten wij allemaal niets van!’ riep Jasper.

‘Nee? Het is over het algemeen de gewoonte. Zoveel schippers hebben we niet meer in Zierikzee. De paar die er nog zijn, daar zijn de rederijen zuinig op.’

‘Maar wij dan... het gewone scheepsvolk, waren wij niet verzekerd?’

‘Natuurlijk niet. Dat doet geen enkele reder.’

‘Jacob is ook niet meer thuis,’ viel Deesje in. ‘Die is door zijn vader naar Amsterdam gestuurd, naar de zeevaartschool.’

Nog een teleurstelling. Jasper zuchtte.

‘Ik moet ervandoor, moeder Deesje. Ik kwam alleen even gedag zeggen. Later vertel ik jullie wel over wat me allemaal is overkomen.’

‘Ja, doe dat. God zegene je, jongen.’

De volgende dagen ging Jasper nog niet meteen aan het werk voor zijn vader. Eerst wilde hij de plekjes bezoeken waarvan hij in zijn slavenbestaan met zoveel heimwee had gedroomd. Terwijl de wind in zijn rug duwde slenterde hij door het centrum van de stad. Maart. De winter was voorbij, de lente moest nog komen. De mooie gevels van de huizen langs de Oude Haven leken grauw en een beetje mismoedig. De takken van de bomen glommen vochtig. Het fleurigst waren nog de vrouwen, vooral de boerinnen met hun wijde rokken en witte kapjes met glanzende oorijzers. De mannen, in stemmig zwart met hun ronde hoedjes, leken allemaal in de rouw, ondanks de mooie knopen aan hun broek. Opeens miste Jasper de kleurige kleding van de Tunesische vrouwen: het felle rood, het diepe blauw, de vele sieraden en kralen. En de zon...

Plotseling kwam er iemand op hem toe.

‘Jasper de Bonte! We hoorden dat je terug was en dat je je als een held hebt geweerd. Goed hoor, jongen. De hele stad is trots op je.’ Verbluft stond Jasper stil. Nog meer mensen kwamen om hem heen staan om van hun bewondering blijk te geven.

‘We hebben over je gelezen in de krant. Je bent een sieraad voor de stad. Jongens als jij, die hebben dit land groot gemaakt...’ Enzovoort.

Het duizelde Jasper. Hij kreeg schouderklopjes, een paar meisjes lachten hem toe. Tjonge, hij was beroemd! Vreemd genoeg maakte het hem alleen maar kopschuw.

‘Ach, beste mensen, ik heb gewoon geluk gehad.’

‘Onzin! Je bent een held. Jij organiseerde een complete opstand van gevangenen en je wist hun wapens in handen te spelen om dat Turkentuig een kopje kleiner te maken.’

‘Ja hoor, het is goed. Ik moet nu weer verder.’ Hij vluchtte bijna. Even later stond hij bij de Varreput en staarde in het water. Turkentuig! De mensen weten niet wat ze zeggen, dacht hij boos. Het zijn geen Turken daar in Tunesië. Het zijn Arabieren en slecht zijn ze ook niet. Niet allemaal. Hij dacht terug aan de holbewoners. Wat waren ze goed voor hem geweest! En zelfs de machtige pasja van Gabès had hem goed behandeld. En Bohomil! Die had geen slaaf in hem gezien, maar gewoon een handige bediende. Hij liep snel verder, hopend dat niemand hem staande zou houden om te schelden op de Barbarijers. Was je een held als je in pure wanhoop erop lossloeg? Hij keerde zich om, keek naar de toren van de Lievenmonsterkerk, dat stoere, onverzettelijke gebouw, en zuchtte. Het komt omdat het een bewolkte dag is dat alles er zo mistroostig uitziet, dacht hij. Alles wat ik om mij heen zie is toch vertrouwd...

Ja, het was vertrouwd, maar tegelijk was het hem vreemd geworden. Hij was terug in zijn eigen wereld, maar die andere wereld waarin hij meer dan twee jaren had rondgedoold - neen, was rond geschoven, was nog lang niet uit zijn geest verdwenen. Die grijze lucht boven de toren - wat een verschil met het strakke blauw boven de Tunesische steppe of de fonkelende sterrenhemel boven de woestijn!

O, eenzaam was hij daar geweest, maar hier, in Zierikzee, voelde hij zich opnieuw verlaten. Hester in Vlissingen, ervandoor gegaan met een schipperszoon. Jacob Ham, de vriend van zijn jeugd, in Amsterdam. Hoe had hij kunnen denken dat in al die jaren alles hetzelfde zou zijn gebleven? Kinderen worden volwassen, gaan hun eigen weg, vrije mensen die zij zijn.

De massieve kerktoren maakte opeens een andere herinnering in hem wakker.

Mkamba, de zwarte slaaf, wat was er van hem geworden? Werd ook hij gedood bij de overval van de Berbers of werd hij door de bergbewoners bij die gelegenheid bevrijd uit slavernij en meegenomen naar hun schuilplaatsen? O, alsjeblieft! Het drong tot Jasper door dat degene voor wie hij in Barbarije de meeste bewondering had gehad niet Bohomil, niet Akbar of de rijke pasja was geweest, maar de zwarte slaaf. Dat zouden de mensen hier nooit kunnen begrijpen.

Hij keerde de toren de rug toe en dwaalde tot hij in het zeeliedenkwartier was gekomen. Hier moest Rode Maarten ergens wonen. Eensklaps werd hij razend nieuwsgierig naar de vrouw die zoveel leek te betekenen voor de matroos.

Maartens woning bleek gemakkelijk te vinden en even later klopte Jasper op de deur. Een vrouw deed open en keek hem vragend aan. Anna? Ze zag er goed uit. Niet mooi, maar fris en opgewekt en haar ogen straalden. Het moest inderdaad een feest zijn om na jaren bij zo’n vrouw thuis te komen.

‘Ik ben Jasper de Bonte, een vriend van Maarten. Is hij thuis?’

Ze leek oprecht blij hem te zien.

‘Jaja, kom binnen. Maarten heeft me zóveel over je verteld.’

De matroos was op het kleine plaatsje achter zijn woning bezig het kippenhok te repareren. Hij grijnsde tegen Jasper.

‘Zo, alweer een beetje gewend aan Zierikzee?’

‘Nog niet half,’ zuchtte Jasper. ‘Het is allemaal zo... zo grijs en vreemd.’

Rode Maarten knikte en legde zijn hamer neer.

‘Ik begrijp wat je bedoelt. Maar het is toch heerlijk om weer thuis te zijn. Anna is zó gelukkig. Nu wil ze dat ik nog een poos blijf, maar dat kan ik haar niet aandoen. Er moet brood op de plank komen. Daarom ga ik gauw weer naar zee, met schipper Ham.’ ‘Je hebt aangemonsterd op de Prinses Amalia?’

‘Ham bood het me aan en ik kan mee als hoofdbootsman. Zo’n kerel als jij, die zelfs kapers de baas is, zal zeker mijn matrozen in het gareel weten te houden, zei hij. Dus die kans mocht ik niet voorbij laten gaan. Anna heeft de laatste jaren genoeg armoede geleden. Nu hoeft ze niet meer uit wassen te gaan. En jij, wat ga jij doen?’

Jasper aarzelde en onderdrukte een steek van jaloezie.

‘Ik weet het nog niet. Voor mijn vader gaan werken, denk ik.’ ‘Wil je een landrot worden? Dat is toch niets voor jou. Man, Jasper, jij bent een geboren zeeman! Jij kunt overal tegen. Ik wed dat schipper Ham jou graag aan boord zou hebben.’

‘Schipper Ham zit beslist niet op mij te wachten,’ meende Jasper. ‘Vergis je niet,’ riep Maarten. ‘Ik heb hem verteld hoe jij je van die ellendige zeerovers wist te ontdoen en geloof me, hij was onder de indruk. Ga hem eens opzoeken, dat zal hij fijn vinden.’

Anna kwam op het plaatsje en toonde een mand met twaalf verse eieren. ‘Van de buren,’ zei ze stralend. ‘Aardig hè?’

Jasper wilde haar plezier niet bederven, maar nauwelijks was ze weer naar binnen gegaan of hij barstte los.

‘Jaja, nu zijn jij en ik opeens helden en krijgen we geschenken. Maar wat deden ze voor ons toen we slaaf waren?’

‘Toen moest Anna haar handen blauw wassen,’ knikte Maarten. ‘Maar ze vertelde me dat er van tijd tot tijd collectes werden gehouden om de losprijzen voor de gevangenen bijeen te brengen. Ach, je kent de mensen hier; erg scheutig zijn ze niet en het kan nog jaren duren eer er genoeg geld is om twee of drie man vrij te kopen.’ Hij grinnikte. ‘Juist daarom zijn ze zo trots op ons. Voor onze vrijheid hoeft niemand meer te betalen. Dat vinden ze prachtig.’

Niet lang daarna nam Jasper afscheid van Rode Maarten en de gelukkige Anna.

Weer buiten liep hij enigszins doelloos door de straatjes. De onrust dreef hem voort. De wind smaakte zout. In Zeeland was de zee nooit ver weg. Zo kwam hij bij de Nieuwe Haven en daar, dicht bij de brug, lag de hoeker Prinses Amalia. Jasper bleef staan, bewonderde de fraaie lijnen van het schip. De masten met de opgerolde zeilen staken donker af tegen de grijze lucht en in gedachten klom hij in het want om uit te kijken over de Kanaaldijk, over de zoutketen, de polders, tot aan de Roompot...

Het gebeeldhouwde boegbeeld van de hoeker stelde een zeemeermin voor, met een golvende staart, een ontblote boezem en stijve blonde lokken. Ze staarde recht vooruit, naar de horizon. De oude dromen over verre reizen maken besprongen Jasper opnieuw. Loop door, jongen, hield hij zichzelf voor. Vergeet het. Je bent een timmerman, geen zeeheld.

Even later vond hij zichzelf terug bij de Kapellestraat en daar op de hoek woonde nu schipper Ham. Zijn vroegere buurman. Een oude kennis. Een oude vriend...?

Het was geen overdreven deftige woning waarvoor hij stond, maar ze had een blauwe hardstenen stoep en een dubbele voordeur. Eer Jasper het zich goed bewust was liet hij de geelkoperen klopper op het hout neerkomen.

Na enige tijd werd de bovenste helft van de deur geopend en een aardig meisjesgezicht keek hem aan.

‘Eh... goedemiddag, ik eh... ik ben Jasper de Bonte. Ik voer met stuurm... met schipper Ham op de Anne-Maria toen we gekaapt werden door zeerovers. Nu zou ik iets aan de schipper willen vragen als hij thuis is en...’

‘Jasper! Wat ben je gegroeid. Ik zou je nauwelijks herkend hebben. Kom binnen. Vader is in de achterkamer. Je kent mij toch nog wel, hè? Wiesje...’

Verwoed zocht hij in zijn geheugen. Wiesje?

Twaalf kinderen had Ham. Zijn oudste jongens waren allemaal al de deur uit, de jongsten zouden wel ergens school gaan, maar Wiesje herinnerde hij zich nauwelijks. Toen hij met Jacob en Pieter Ham kwajongensstreken uithaalde had hij aan het jongste grut van buurman Ham nooit veel aandacht geschonken. Maar nu stond daar dat meisje voor hem, stralend van gezondheid, met blonde krulletjes die onder haar witte mutsje uit sprongen. Beduusd staarde hij haar aan en stamelde: ‘Ja, ik herinner me...’ - wat dus niet echt waar was.

‘Kom toch binnen. Vader zal het plezierig vinden dat je hem komt opzoeken.’ Ze lachte. ‘Niet iedereen krijgt de held van Zierikzee op visite.’

Begon zij nu ook al? Half verlegen volgde hij haar naar het achterhuis waar schipper Ham naast de brandende haard zat en genoeglijk aan een lange Goudse pijp trok. Al leek hij met zijn markante grijze kop helemaal niet op Bohomil, Jasper moest toch opeens weer aan de janitsaar denken.

‘Vader, kijk eens wie hier is! Jasper de Bonte, de schrik van de Barbarijse zeerovers!’

Ham legde zijn pijp neer en stak Jasper een hand toe.

‘Je bent welkom, jongen. Ga zitten.’

‘Ik eh... ik kwam u gelukwensen met uw bevordering, schipper.’ ‘Dank je. En hoe is het met jou? Je bent flink uit de kluiten geschoten, zie ik. Hebben die Barbarijse slavendrijvers je erg hard laten werken?’

‘Och, soms wel, soms niet. De laatste weken was ik galeislaaf en dat was erg. Hoewel...’

Hij wist niet hoe hij de man duidelijk kon maken wat er met je gebeurde als de trommels het ritme aangaven en je je één ging voelen met al die gelijk bewegende lichamen.

De kamerdeur vloog open en Wiesje kwam weer binnen. Ze zette een kop dampende anijsmelk voor Jasper neer.

‘Hier, dat zul je wel gemist hebben.’

‘En of ik dat heb gemist,’ zei Jasper. Het was niet waar. Tijdens de jaren van zijn slavernij had hij aan duizend dingen gedacht, maar niet aan hete anijsmelk. Niet in dat klimaat...

Eigenlijk wist hij niet of hij haar woorden ernstig moest nemen. Ze was zo totaal anders dan Azira of Rajina, met die lachende ogen, het ronde kinnetje en rode wangen. Door en door een Zeeuwse.

Toen ze de kamer was uitgegaan zei hij tegen Ham: ‘Ik wist niet dat je zo’n knappe dochter had, schipper.’

‘Wiesje? Ja, dat wordt al een hele jongedame. Er draaien genoeg vrijers om haar heen, maar ze moet nog een paar jaartjes wachten. Ze is nog geen zeventien.’

Juist toen Jasper wilde beginnen over een verzekering voor alle zeevarenden uit Zierikzee klonk er uit het voorhuis een lichte meisjesstem die zong: ‘Al die willen ter kaap’ren varen, moeten mannen met baarden zijn.’

Een plagerijtje? Jasper zag haar vader grinniken. Het meisje zong goed en Jasper luisterde ernaar met gemengde gevoelens. Azira of Rajina had hij nooit horen zingen. Zeeuwse meisjes die plezier in hun leven hadden, zongen de halve dag. Iets wat hij bijna was vergeten.

Eindelijk sprak hij uit wat hem al dagen op het hart lag. Waarom kon er niet op de een of andere manier een verzekering in het leven worden geroepen voor alle zeelui uit Zierikzee en niet alleen voor de officieren? Ham luisterde zwijgend en streek langs zijn kin.

‘Ik begrijp wat je bedoelt, Jasper. Het schijnt dat er in Hamburg zoiets bestaat: een fonds waaraan alle zeelui meebetalen maar dat ervoor zorgt dat ze, wanneer ze in gevangenschap raken, snel kunnen worden losgekocht. Ik zal er de eerstvolgende keer dat ik in Hamburg ben eens naar informeren. Misschien kunnen we hier ook zoiets van de grond krijgen.’

‘Als u dat wilt doen...’

‘Overigens begrijp ik niet goed hoe jij, een goeie timmerman, op de galeien terechtkwam. Dat is niets voor die Tunesiërs, die hebben niets liever dan goed opgeleide slaven, want die kunnen ze uitstekend gebruiken. Die sturen ze niet plompverloren naar de roeibanken.’

Jasper aarzelde. Hij had niemand, zelfs niet zijn vader, verteld over de keuze waarvoor Akbar Abdallah hem had gesteld, bang als hij was te worden uitgelachen omdat hij de kans op rijkdom en een mooie vrouw niet had aangegrepen. Maar nu zat hij er opeens over te praten tegen schipper Ham. Toen hij was uitverteld schudde de man het hoofd.

‘Ik denk dat maar weinig jonge kerels in jouw plaats hetzelfde zouden hebben gedaan.’

‘Dat weet ik wel,’ riep Jasper uit, ‘en ik vond het ook stom van mijzelf. Maar... ik kón het niet. Ik kon gewoon mijn ziel niet verkopen aan een zeerover, een dief, een renegaat. Ik wilde... ik wilde mijzelf niet verliezen.’

Ham knikte bedachtzaam.

‘Gelukkig is het toch goed voor je afgelopen. Maar ja, je bent een nieuwjaarskind, nietwaar? Die hebben altijd geluk.’

‘Ach, dat is maar bijgeloof,’ vond Jasper.

‘Mogelijk; ofschoon ik denk dat elke schipper in Zeeland graag een nieuwjaarskind aan boord heeft.’

‘Nou, dat ik meevoer met de Anne-Maria heeft toch niet kunnen verhinderen dat de fluit werd gekaapt en tot op de laatste spant werd gesloopt. Eeuwig zonde van zo’n goed schip.’

Ham stopte zijn pijp opnieuw en joeg er de brand in.

‘Onzin,’ zei hij. ‘Als we die vermaledijde Zeeuwse renegaat niet waren tegengekomen even voor Cadiz zouden we een heel voorspoedige en voordelige reis hebben gehad.’

Jasper wist niet goed wat hij daarop moest antwoorden.

Ham vervolgde: ‘Ik zou ook nog wel een goede scheepstimmerman kunnen gebruiken op de Prinses Amalia.’ Jasper hield een ogenblik de adem in.

‘Meent u dat nou?’

‘Jazeker.’

‘En breng ons niet in verzoeking,’ schoot het door Jasper heen. Maar... ‘Jij bent een geboren zeeman,’ had Rode Maarten gezegd. Hevig in verleiding gebracht dronk hij snel de anijsmelk op. Vader Lieven opnieuw in de steek laten? Ham zette hem voor een keuze. Hoelang had hij als slaaf geen keuze gehad? Maar nu kon hij ja of nee zeggen, zijn eigen lot bepalen. Nu was hij een vrij man...

‘De reder...’ begon hij, nog zwakjes tegenspartelend.

‘Die zal je met vreugde ontvangen, beste jongen.’

Uit het voorhuis klonk een ander lied, puur Zeeuws: ‘Merck toch hoe sterck...’

‘Ik doe het,’ riep Jasper plotseling. ‘Als de reder geen bezwaar heeft, vaar ik over tien dagen met u en Rode Maarten uit.’

‘Mooi.’

Jasper stond op.

‘Bedankt schipper. U kunt op mij rekenen.’

Wiesje liet hem uit. Bij de voordeur vroeg ze: ‘Zeg Jasper, hoe zijn de meisjes in Barbarije? Lief?’

‘Schuw,’ antwoordde hij, denkend aan Azira. ‘Maar erg mooi. Al krijg je daar door al die sluiers en sjaals niet veel van te zien.’

‘Ik denk dat jij toch stiekem hebt gekeken.’

Om niet onder te doen voor die lachende ogen antwoordde hij: ‘Reken maar!’ En vreemd, opeens leek de dag minder grauw en naargeestig, alsof de zon op het punt stond door te breken. De lente zat in de lucht. En de zee, waarvan hij zoveel hield, wachtte op hem. Zoals de wijde horizon, de vreemde landen en wie weet welke avonturen op hem wachtten. En tussen al die reizen door zou hij zeker een meisje vinden als Wiesje, of een vrouw als Anna, bij wie het een feest zou zijn om thuis te komen.

Fluitend sloeg hij de weg naar de Ravenstraat in.

Naschrift

Naar het voorbeeld van het Hamburgse Fonds voor Zeevarenden werd in 1735 ook in Zierikzee een Slavenkas opgericht. Het werd een instelling waaraan ieder die als bemanningslid uit die stad vertrok, een kleine premie moest betalen, zodat er een fonds ontstond waaruit zonodig de loskoopsommen konden worden betaald voor zeelui die in Noord-Afrika in slavernij geraakten. Voorwaarde was wel dat ook de familieleden van de gevangenen iets bijdroegen, voor zover ze daartoe in staat waren.

Die Zierikzeese Slavenkas bewees een aantal malen zeer goede diensten. En het aardige is dat de Slavenkas van Zierikzee nog steeds bestaat. Weliswaar is aan de kaapvaart in de zuidelijke wateren allang een einde gekomen, maar het kapitaal wordt nog altijd zorgvuldig beheerd en de rente daarvan wordt gebruikt voor allerlei sociale en culturele doeleinden. Zo werd het Scheepvaartmuseum in het Gravensteen (de vroegere gevangenis) ermee gefinancierd, er werden speeltuinen en kleuterscholen opgericht, enzovoort.

Zierikzee is heel trots op haar Slavenkas.

De Oude Haven werd later voor een deel gedempt, maar de Beurs met de zuilengalerij staat er nog. Ook de Noorder- en Zuidhavenpoort en de ongelooflijk mooie patriciërshuizen met hun fraaie gevels zijn er nog te bewonderen.

Er varen geen fluiten of hoekers meer uit; de Nieuwe Haven is jachthaven geworden.

Tunesië is geen roofstaat meer. Het is een modern land geworden, met een president.

Er zijn veel interessante opgravingen te zien uit de Romeinse tijd. Het oude Tunis, de ‘medina’, is er ook nog met de talloze kronkelstraatjes, mooie moskeeën en honderden winkeltjes. Zelfs het pleintje waar eertijds de blanke christenslaven te koop stonden kun je er vinden, met de pilaren waaraan de ongeluksvogels werden vastgebonden.

In het zuiden van Tunesië vind je nog de holwoningen van Matmata en Heddeche, terwijl in de bergen overblijfselen te vinden zijn van de Berberdorpen, half in de rotsen uitgehouwen. De ‘qsars’, de vroegere voorraadkamers van de bedoeïenen, kun je er eveneens bekijken. Jammer genoeg blijven de meeste vakantiegangers die Tunesië aandoen aan de kust, waar prachtige stranden en schitterende hotels te vinden zijn.

Maar ook in het ruige binnenland en aan de rand van de woestijn (de Sahara) zijn bijzonder goede en luxe hotels en je kunt er avontuurlijke tochtjes maken op wat ze kamelen noemen, al zijn het in werkelijkheid dromedarissen.