Thea Beckman

De doge-ring van Venetië

Lemniscaat

Rotterdam

Wil je meer weten over onze boeken? Ga naar www.lemniscaat.nl

Achtste druk, 2006

Omslagillustratie: Jan Wesseling © Lemniscaat b.v. Rotterdam 1994 isbn 90 6069 953

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Tekstfilms: Type & Tone b.v., Aalsmeer

Druk: Drukkerij Haasbeek b.v., Alphen aan den Rijn

Bindwerk: Boekbinderij De Ruiter b.v., Zwolle

Inhoud

1 De uitverkorenen

2 Voorbereidingen

3 De schatgravers

4 Lekker varen!

5 Rovers!

6 Spoorzoeken

7 Het ongeluk

8 Eindelijk Venetië!

9 Thomas in verwarring

10 Een merkwaardige verzameling

11 De ring van onheil

12 Feest in Venetië

13 De schedel van Santa Juliana

14 Het Arsenaal

15 Teleurstelling

16 Ontsnapping in de nacht

17 De thuiskomst

1 De uitverkorenen

Wonderen gebeuren altijd onverwacht.

Toen Thomas, novice in het Sint-Maria-klooster op de grens van de Kempen en de Haspengouw, naar de refter liep voor het avondmaal, had hij nog geen flauw idee van wat hem te wachten stond. Geen sprake van een voorgevoel. Ogenschijnlijk zag de wereld om hem heen er precies zo uit als alle andere dagen gedurende de achttien maanden die hij tot nu toe in het klooster had doorgebracht, met werken, bidden, eenvoudige maaltijden en het vooruitzicht dat hij dat de rest van zijn leven zou moeten volhouden. Broeder Gregorius, de oudste monnik in het klooster, was al diep in de zeventig en zo gezond als een verse appel. Thomas durfde er nauwelijks aan te denken dat hij in deze stille omgeving, gevangen in de sleur van acht diensten per etmaal, nog zo’n vijftig jaar zou moeten doorbrengen.

Oom Rudolf, zijn voogd sedert Thomas wees was geworden, had hem het monnikenbestaan aangepraat, bewerend dat dat het verstandigste was wat een jongeman in deze verwarde tijden kon kiezen; het betekende veiligheid en gelegenheid tot studie. Thomas verdacht oom Rudolf ervan hem liever kwijt dan rijk te zijn. Tenslotte had de man zes eigen kinderen groot te brengen. Thomas erbij betekende een extra last. Hoe dan ook, hij had zich laten ompraten. Wat kon hij daarom anders doen dan zich schikken in zijn lot en vooral niet te veel nadenken?

Vóór hem liepen de in zwarte pijen gehulde broeders, de handen vroom gevouwen, de hoofden enigszins gebogen, terwijl slif, slif, slif hun sandalen over de plavuizen schuurden. Naast hem ging de andere novice: Peter, een jaar ouder dan Thomas en ook een kind van niet erg rijke ouders die het inkomstengeld voor het Maria-klooster maar ternauwernood hadden kunnen opbrengen.

Achter elkaar betraden ze de refter, waar broeder Zacharias reeds bezig was de houten nappen te vullen met in reuzel gebakken bonen, opgeluisterd met een snee donker brood en een beker aangelengde wijn. Thomas was van huis uit gewend aan simpele kost, maar van de maaltijden in een klooster had hij meer verwacht, als je tenminste afging op wat de stadsbewoners onder elkaar fluisterden over de schranspartijen waaraan monniken zich te goed deden. Dat sloeg dan misschien op rijke abdijen zoals die van Maastricht of Sint-Truiden - maar beslist niet op het Maria-klooster, waar armoede tot het dagelijks leven behoorde. Geen wonder dat er maar twee novicen waren.

Nog steeds werd hij door geen enkel voorgevoel gewaarschuwd toen hij zijn plaatsje aan de onderzijde van de lange schragentafel innam. Broeder Anastasius stond al achter de lezenaar waarop een opengeslagen Evangelie lag. Het was deze namiddag zijn beurt om voor te lezen tijdens de maaltijd. Buiten was het koud en al donker. In de refter kon niet gestookt worden en het tochtte er, zodra de vlammen van de toortsen allemaal één kant uit wezen en de twee kaarsen voor de plaats van de prior flikkerden.

De novicen mochten tijdens de maaltijd niet met elkaar praten, al wisten ze door middel van gebaren of het optrekken van een wenkbrauw wel boodschappen aan elkaar door te geven. Trouwens, tijdens de maaltijden werd door de monniken weinig gesproken. Ook nu staarden Thomas en Peter stom voor zich uit en snoven de damp van de hete bonen op. Na een lange dag van werken, studeren en veel bidden hadden ze aan twee maaltijden per dag nauwelijks genoeg, ’s Morgens het ontbijt na de priem van zes uur, en ’s avonds na de vespers het avondeten, daarvan konden ze wel drie porties op!

Als laatste trad vader Gerolfus, de prior, binnen. Hij plaatste zich in het midden van de tafel, vouwde de handen en ging voor in gebed. Maar na het ‘amen’ dat door allen werd herhaald, hief hij beide armen op.

‘Broeder Anastasius, ook gij kunt gaan zitten. Vandaag wordt er niet voorgelezen. Ik heb een mededeling te doen.

Broeders, begin gerust met eten, laat uw maaltijd niet koud worden terwijl ik aan het woord ben.’

Hij schraapte de keel, steunde met beide handen op de tafel voor zich en liet de spanning oplopen. Thomas keek met enige nieuwsgierigheid naar de prior, nog altijd door geen enkel voorgevoel gewaarschuwd. De monniken aarzelden. Moesten ze op hun voedsel aanvallen vóór hun prior? Dat was ongewoon. Plotseling nam de oude Gregorius zijn lepel op, stak die in zijn nap, bracht hem naar zijn mond en begon te kauwen. Nu durfden de anderen eindelijk ook. ‘Broeders,’ sprak vader Gerolfus, ‘wij leven nu in de winter van het jaar 1397. Binnen drie jaren zal er een nieuwe eeuw aanbreken.’

De monniken knikten, al was het een overbodige mededeling. ‘Het ligt voor de hand,’ vervolgde de prior, ‘dat paus Bonifatius in Rome het jaar 1400 tot jubeljaar zal uitroepen, zoals de gewoonte is bij een eeuwwisseling.’

Het viel Thomas onmiddellijk op dat vader Gerolfus met veel nadruk zei: ‘paus Bonifatius in Rome’, alsof hij de tegenpaus in Avignon, Benedictus XIII, daarmee stilzwijgend in de ban deed.

‘Dus, geliefde broeders, kunnen we verwachten dat bij vele gelovigen, maar ook bij ketters en afvalligen aan de vooravond van deze eeuwwisseling de schrik om het hart zal slaan. Reeds lopen fanatieke predikers onder het volk rond die een op handen zijnd Laatste Oordeel aanzeggen. Dat maakt de mensen bang. Velen, die zich de laatste decennia van de Kerk hebben afgewend, omdat zij in verwarring zijn gebracht door misstanden in parochies, abdijen en door het schandelijke feit dat er twee pausen zijn, zullen omstreeks de eeuwwisseling het zekere voor het onzekere nemen en zich snel bekeren en boete willen doen.

Deze angst voor het einde van het jaar 1399 - of zoals menigeen denkt, het einde van de wereld - zal maken dat talloze pelgrims op weg gaan: naar Rome, naar Avignon, naar Santiago de Compostela, naar de Mont Saint-Michel, naar de Sint Servatius in Maastricht of de Sint Trudo in Sint- Truiden... en daarbij zullen zij, zoals gewoonlijk, ons klooster passeren zonder ook maar een uur oponthoud.’

Weer werd er geknikt en enkele van de broeders zuchtten diep. Hun prior had zijn vinger precies op de zere plek gelegd. Ze wisten waarom hun klooster zo arm was. Niet alleen ontbrak het hun aan grote domeinen en waren de dorpen in de Kempen te arm om veel te kunnen bijdragen aan het levensonderhoud van de monniken van het Maria- klooster, maar het waren vooral Maastricht en Sint-Truiden die Deze angst voor het einde van het jaar 1399 - of zoals menigeen denkt, het einde van de wereld - zal maken dat talloze pelgrims op weg gaan: naar Rome, naar Avignon, naar Santiago de Compostela, naar de Mont Saint-Michel, naar de Sint Servatius in Maastricht of de Sint Trudo in Sint-Truiden... en daarbij zullen zij, zoals gewoonlijk, ons klooster passeren zonder ook maar een uur oponthoud.’de pelgrims trokken. En bedevaartgangers - vooral als het er veel waren - betekenden aanzienlijke inkomsten. De prior verhief zijn stem enigszins. ‘Toch, geliefde broeders, zie ik een mogelijkheid om het verval van ons klooster en onze toenemende armoede een halt toe te roepen.’

De monniken gingen rechtop zitten, Thomas vergat zijn bonen en luisterde gespannen.

‘Wat wij nodig hebben zijn relieken.’

Daarna zweeg vader Gerolfus, vouwde de handen en bleef onbeweeglijk staan alsof hij wachtte op een antwoord. Natuurlijk! Het succes van Sint-Truiden, van Maastricht en van andere rijke abdijen was te danken aan het bezit van heilige lichamen, van kostbare relikwieën bij wie de bedevaartgangers troost en hoop kwamen zoeken. Het Maria- klooster bezat slechts één vingerkootje van een onbelangrijke heilige aan wier bestaan door vele gelovigen en geestelijken werd getwijfeld, omdat deze reliek nog nooit een wonder of genezing tot stand had weten te brengen. En dat hoorden relieken toch te doen! Daarom liepen bedevaartgangers het Maria-klooster voorbij, of bleven noodgedwongen één nacht om dan snel door te reizen zonder geschenken achter te laten of zilvergeld in de offerblokken te deponeren.

Wat zou het prachtig zijn als het Sint-Maria-klooster ook kon beschikken over het gebeente van een machtige heilige, om dat op hoogtijdagen tentoon te stellen, om rond te dragen in processies in de naburige dorpen, om ermee te kunnen concurreren tegen Sint-Truiden en Maastricht. Dan zouden ook hier de pelgrims komen, zeker nu de eeuw op zijn einde begon te lopen en de mensen zo bang werden. Maar waar moesten ze zo’n relikwie vandaan halen? Alle heiligen en martelaren uit het verleden waren al opgegraven, verdeeld over kerken en kloosters, soms in hun geheel, dikwijls in stukken en brokken, zodat het ene klooster zich kon beroemen op een scheenbeen, het andere op een schedel, een derde op een complete arm en een vierde op de nekwervels... Maar zelfs die stukken waren moeilijk te bemachtigen. Wie ze bezat en bereid was ze te verkopen, vroeg er een ongelooflijk hoge prijs voor.

De broeders keken naar hun prior die zijn nap nog niet had aangeraakt, maar geen van hen durfde iets te zeggen. Eindelijk leek het erop dat de stilte Gerolfus te veel werd. ‘Relieken hebben we nodig,’ herhaalde hij, ‘en ze zijn te koop.’

Nu keek hij eerst naar rechts, toen naar links en hij zag hun instemmend geknik, maar ook hun twijfelende gezichten. ‘Daarbij moeten we ervoor zorgen,’ vervolgde Gerolfus, ‘dat wij ons bij die aankoop niet laten bedriegen. Wij hebben niets aan relieken in de vorm van een splinter van het Ware Kruis. In kloosters en kerken over de hele wereld zijn zoveel van die splinters aanwezig dat men er een kathedraal van zou kunnen bouwen. Hetzelfde geldt voor flesjes met de melk van de Moeder Gods. Er bestaan honderden van. Het kindje Jezus zou zeker van honger zijn omgekomen als Zijn Moeder zoveel van haar melk zou hebben vermorst. Al even twijfelachtig zijn de bloeddruppels van Golgotha. Niemand hoeft eraan te twijfelen dat Jezus bloedde uit de door de Romeinen toegebrachte wonden, maar nergens in het Evangelie kunnen we lezen dat iemand dat bloed opving en bewaarde. Toch zijn er honderden kerken die zich beroemen op het bezit van het Heilige Bloed. Vaten vol zou men ermee kunnen vullen. De armen en onontwikkelden geloven erin en het zij hun gegund. Maar de adel, de geleerden, de rijke kooplieden lachen er in stilte om, hoe oneerbiedig dat ook moge klinken. Pelgrims die geld te missen hebben eisen echte relieken en geen boerenbedrog.’

Nou, nou, dacht Thomas, onze prior durft de zaken wel bij de naam te noemen. Hij zag een paar ontstelde gezichten bij de monniken en hij hoorde hoe Peter scherp zijn adem inzoog alsof hij geschrokken was.

Vader Gerolfus deed of hij niets van de schrik had gemerkt en ging onbewogen door met zijn toespraak.

‘Wat ons klooster nodig heeft is een echte relikwie waarvan de herkomst zeker is. Ik weet waar die nog te vinden zijn. Te koop, bedoel ik.’

‘In Venetië,’ zei broeder Gregorius.

‘Juist. Vele relieken werden indertijd door de Venetianen geborgen. Zij brachten ze mee uit Constantinopel, uit Zara aan de Dalmatische kust of uit plaatsen in het oosten waar ze hun handelsfactorijen hebben gesticht. Vele daarvan hebben een vaste rustplaats gevonden in de kerken van Italië, Frankrijk, de Duitse landen, maar nog altijd wordt in Venetië handel gedreven in kostbare relikwieën. Die handelaren zijn niet altijd betrouwbaar, hoe ze aan de heilige overblijfselen zijn gekomen hoeven we ons niet af te vragen. Zo goed als door de Venetianen juwelen, kunstwerken, goud, handschriften en kerkelijke schatten werden weggehaald uit Constantinopel, zo goed maakten zij zich meester van relieken om die naar hun eigen Republiek te smokkelen.’ Broeder Constantijn hief een hand op.

‘Vader, wilt u ons klooster verblijden met de vruchten van gestolen goed?’

‘Zo kunt ge het zien, geliefde broeder, maar er is nog een andere kant aan die relieken-verplaatsingen. Een heilige voelt zich soms zeer ongelukkig op de plek waar hij of zij werd begraven, te midden van heidenen en goddelozen. Zo’n heilige wil niets liever dan dat zijn stoffelijk overschot wordt verplaatst naar een plaats waar mensen bereid zijn hem te vereren en hem naar waarde weten te schatten, waar hij of zij wonderen kan verrichten voor de gelovigen die de nieuwe rustplaats komen bezoeken. Dat zijn stoffelijk overschot heimelijk wordt opgegraven en getransporteerd naar het christelijke westen kan zo’n heilige alleen maar verheugen. Juist van gesmokkelde relieken gaat de meeste kracht uit. Dus hoeven wij ons niet te schamen als wij een dergelijke heilige - of een deel ervan - die ernaar verlangt ter ruste te worden gelegd in een passende omgeving, een eerlijk en vroom welkom bereiden. Daarmee zullen we een God welgevallig werk doen.’

‘Maar ze kosten zoveel geld,’ klaagde broeder Constantijn. ‘Dat spreekt toch vanzelf, broeder. Het overbrengen van heilige overblijfselen naar de beschaafde en christelijke wereld kost geld. Dikwijls moet er scheepsruimte voor worden afgehuurd, gewapende mannen dienen de relieken te bewaken en te beschermen, dat maakt deze daarom duur en zeldzaam.’

De prior richtte zich nog hoger op voor wat hij nu ging zeggen: ‘Dus geliefde broeders, heb ik besloten een van u naar Venetië te sturen om daar de relikwie te gaan kopen van een grote heilige en hem of haar hier te brengen opdat hij ter ruste kan worden gelegd in het altaar van onze kapel, waar wij hem of haar kunnen koesteren en vereren.’

... en rijke pelgrims kunnen trekken, dachten ze allemaal. Thomas’ ogen vlogen langs de verzamelde monniken. Wie van hen zou de gelukkige zijn? Maar de stokoude broeder Gregorius was zichtbaar geschrokken. Thomas zag hoe hij snel de handen vouwde en de lippen bewoog. Deed hij een schietgebedje? Was hij bang om naar Venetië te worden gestuurd, op zijn leeftijd? Natuurlijk, hij was de oudste, de wijste...

Ook broeder Anastasius leek verbijsterd en stamelde: ‘Een van ons?’ terwijl hij schichtig rondkeek. Deze monnik beheerde de bibliotheek en was belast met de opleiding van de novicen.

‘Inderdaad, geliefde broeders, een van u.’

Als een lentebries suisde het gemurmel door de refter. Elk van de monniken scheen zijn kansen te overwegen, hoopte erop of vreesde ervoor. Thomas en Peter wisselden een blik. Op Peters gezicht kon Thomas zijn eigen verlangen lezen en ook het besef dat zij beiden in geen geval in aanmerking konden komen voor zo’n lange en gevaarlijke reis. Opnieuw liet Thomas zijn ogen dwalen over de rij monniken. Wie van hen hoopt dat hij niet wordt aangewezen, vroeg hij zich af, en wie snakt ernaar? Hoe zwaar valt hun het kloosterleven, even zwaar als het mij valt? Goed, ik leer hier Latijn, ik leer mooie letters tekenen, al moet ik ook een groot deel van de dag doorbrengen in de keuken bij broeder Stefanus en moet ik God dienen met het schrapen van wortels en het kneden van brooddeeg. De prior stak beide handen naar voren, de vingers gespreid.

‘Vier van u,’ sprak hij, ‘zijn te oud van jaren om een dergelijke reis te ondernemen,’ en hij boog vier vingers. ‘Drie van u zijn te ziekelijk of te zwak; zij zouden het einddoel niet halen.’ Nog drie vingers bogen zich. ‘Twee van u zijn te jong en te onervaren.’ Nu stak alleen de wijsvinger van zijn rechterhand nog omhoog.

Hier en daar langs de tafel werd geknikt; ze wisten wie hij bedoelde. Nu schoot opeens de opgeheven wijsvinger naar voren en priemde naar een van de monniken.

‘Broeder Venantius is een man in de kracht van zijn leven en zijn vroomheid is ons allen tot voorbeeld,’ zei de eigenaar van de vinger. ‘Maar ik vraag mij af, wat weet hij van het leven buiten ons klooster? Hij kwam hier als tienjarige knaap en heeft sedertdien in ons midden geleefd, gewerkt, gebeden. Ik weet dat hij geen ogenblik zal aarzelen om zich op weg te begeven als ik hem daartoe opdracht geef, maar desondanks lijkt hij mij niet de aangewezen persoon om te onderhandelen met slimme Venetianen, die hem wellicht met een mooi verhaal een zak botjes proberen te verkopen zonder een certificaat van echtheid. Ik zie aan uw gezicht, broeder Venantius, dat ge verlangt te gaan, maar neen...’

De aangesproken monnik boog het hoofd en deed zijn best zijn teleurstelling niet te laten blijken.

De wijsvinger schoot nu een andere kant uit.

De monnik die de vinger naar zich zag wijzen verbleekte. ‘Dan is daar onze broeder Anastasius aan wiens vroomheid wij evenmin hoeven te twijfelen en die bovendien een geleerde is, die zowel het Latijn als het Hebreeuws beheerst. Wij allen houden broeder Anastasius in hoge ere omdat de wijze waarop hij bijbelteksten kopieert en onze novicen in die kunst onderwijst ons met bewondering vervult. Ofschoon hij noch oud, noch zwak of ziekelijk is, heb ik na lang wikken en wegen besloten hem toch niet uit te zenden. Hij is te goed van vertrouwen, hij verwacht dat alle mensen goedhartig en vriendelijk zijn als hij zelf is.’

De zucht van verlichting die broeder Anastasius slaakte was voor allen hoorbaar. Opnieuw veranderde de vinger van vader Gerolfus van richting.

‘Ook heb ik een ogenblik gedacht aan broeder Johannes die pas drie jaren in ons midden vertoeft maar in die jaren blijk heeft gegeven van grote toewijding aan ons klooster en die bovendien de beste tuinman is die wij hier ooit hebben gehad. Hij is sterk en gezond. Voor hij bij ons kwam heeft hij vele jaren in de wereld verkeerd en ervaring opgedaan met de boosheid van de mensen. Kijk niet zo ontsteld, beste broeder, u zal ik niet uitsturen. Ik weet hoezeer een terugkeer in die wereld, al is het maar tijdelijk, u beangstigt. De herinnering aan uw tijd als galeislaaf is nog lang niet uitgewist. Hier bij ons voelt u zich veilig, onbereikbaar voor boosheid en gewelddadigheden. Ofschoon uw ervaringen, de kracht van uw armen en de waakzaamheid van uw geest u voor een dergelijke reis lijken te hebben voorbestemd, zal ik het u niet aandoen, u opnieuw te moeten blootstellen aan de kwaadaardigheid van het leven buiten deze gewijde muren.’ Broeder Johannes boog dankbaar het hoofd en zat letterlijk te glimmen. Zijn bonen waren koud geworden, de reuzel was gestold, toch prevelde hij een dankgebed. Hij hoefde niet, God zij gedankt!

Thomas zat zich mateloos te verbazen. Waarom willen ze niet, waar zijn ze bang voor? Het is toch een geweldig avontuur! O, kon ik maar gaan.

De wijsvinger van de prior zwaaide weer en priemde naar de overzijde van de tafel, naar broeder Matthias.

‘Broeder Matthias, gij zijt sterk, gezond en nog niet zo oud. Eens zocht u uw toevlucht in onze kapel en u ging nooit meer weg. U biechtte, toonde diep berouw over uw vroegere levenswandel en sedertdien bent u een van onze vroomste broeders. Want uw berouw was echt en diep gevoeld. U heeft boete gedaan, vergeving gekregen. U stuur ik naar Venetië, want u heeft ervaringen zoals niemand van ons.’ En toen, eindelijk, ging de prior zitten en begon van zijn koud geworden bonen te eten.

Verbluft zaten de monniken op de houten banken, hun verbazing uitte zich als een zacht gezoem, in onrustig schuifelen met de voeten over de plavuizen.

Wat betekenen die toespelingen op zijn verleden? dacht Thomas. Hij kende broeder Matthias niet zo goed, die had zijn eigen werk en bemoeide zich nauwelijks met de novicen. Toch had hij altijd gedacht dat het wel een aardige man was. Maar nu laaide de afgunst in zijn hart op. Dat kon dus: eerst een tijdje een zondaar zijn, je uitleven, daarna je toevlucht zoeken achter veilige kloostermuren en boetvaardig worden? De pret en het avontuur had je dan gehad, de rust, de veiligheid, het kalme sleurleven kwamen er nog bovenop en juist als die rust benauwend dreigde te worden, werd je op grond van dat ‘verleden’ de wereld ingestuurd en mocht je op reis gaan naar de mooiste en rijkste stad op aarde: het legendarische Venetië, de erfgename van Constantinopel...

Verbijsterd roerde Thomas met één vinger door zijn koud geworden bonen en het gestolde vet. Hij groef een pad met die vinger, van Aken naar Keulen, de Rijn op tot Basel en nog verder. Wat kwam er na Basel? Vaag herinnerde hij zich gehoord te hebben dat je om in Italië te komen torenhoge bergen over moest. En dan? Aarzelend bewoog zijn vinger zich door het hoopje bonen. Na Basel was hij al hopeloos verdwaald.

Vader Gerolfus at zijn mond leeg en hief het hoofd op.

‘Ik wacht op uw vragen, broeders.’

De monniken keken elkaar aan en aarzelden tot broeder Gregorius zijn half leeggegeten nap van zich afschoof. ‘Tja...’

‘Spreek broeder.’

‘Wij allen,’ zei de oude monnik plechtig, ‘zullen uw besluit eerbiedigen, al moet mij van het hart dat uw keuze ons enigszins heeft verwonderd. Misschien heeft u gelijk en is broeder Matthias de aangewezen man om zo’n moeilijke en eh... verre reis tot een goed einde te brengen. Wat wij ons daarbij afvragen is: waar moet broeder Matthias het geld vandaan halen om kostbare relieken te kopen of zelfs maar om de kosten van zijn reis te bestrijden?’

De prior liet even een stilte vallen. Blijkbaar genoot hij ervan om het allemaal heel spannend te maken. Toen zei hij: ‘Ik zal ons tafelzilver verpanden.’ Het tafelzilver! De broeders schrokken hevig. Eens, lang geleden, was dat zilver een geschenk geweest van een vrome neef van de Graven van Loon. Die neef wilde op zijn sterfbed nog gauw met de hemel in het reine komen en had zijn tafelzilver aan het Maria-klooster vermaakt met de uitdrukkelijke voorwaarde dat het nooit verkocht, weggegeven of omgesmolten mocht worden. Over belenen werd in zijn testament echter met geen woord gerept.

Deze schat - achtenveertig stuks - werd alleen gebruikt op hoogtijdagen en als de hoge abt op bezoek kwam of als de bisschop het klooster met een bezoek vereerde. Broeder Antonius moest ervoor zorgen. Regelmatig poetste hij het zilver, sloot het dan weer veilig weg in een kist met ijzeren banden en een zwaar hangslot. Aller ogen draaiden zich nu naar Antonius, die bleekjes voor zich uit staarde maar geen woord van protest kon laten horen. De orderegel vereiste absolute gehoorzaamheid. ‘Bovendien,’ vervolgde de prior, ‘zal broeder Matthias onderweg niet veel onkosten hoeven te maken. Hij krijgt de ezel Samson mee, zodat hij zijn voeten niet stuk hoeft te lopen. Onderweg kan hij nachtverblijf en een maaltijd krijgen bij elk klooster en elke abdij waar zijn tocht hem langs voert. En dan nog iets: broeder Matthias hoeft de reis niet alleen te maken. Hij krijgt een metgezel mee om hem te helpen en te dienen. Eén van onze novicen.’

Twee hoofden schoten met een ruk omhoog. De wijsvinger van de prior priemde opnieuw naar voren, ditmaal in de richting van de beide jongens.

‘Ik heb lang geaarzeld tussen Peter en Thomas. Ik denk dat Peter liever bij onze boeken blijft. Daarom heb ik besloten Thomas uit te kiezen om broeder Matthias op zijn reis te vergezellen. Ook hij krijgt daarvoor een ezel tot zijn beschikking: de ezelin Dalila.’

Thomas zat naar adem te snakken.

‘Samson en Dalila, dat is vragen om moeilijkheden,’ fluisterde Peter naast hem. Maar Thomas luisterde niet, hij zat te beven en tegelijkertijd te stralen. Wat hij nooit had durven hopen, waarover hij zelfs niet zou durven dromen, werd hem zomaar in de armen geworpen. Hij mocht mee naar de Republiek Venetië! Hij zou door vreemde landen reizen, wilde avonturen beleven, de wonderbaarlijkste stad van de wereld zien!

Met een vuurrood hoofd zat hij achter zijn nap. Het pad tussen de vettige bonen grijnsde hem tegen, het pad dat doodliep in Basel. Samen met broeder Matthias, met de ezels Samson en Dalila zou hij dat onbekende achter Basel ook wel overwinnen. Hij voelde de ogen van de prior op zich rusten en in zijn vreugde en opwinding vergat hij het spreekverbod.

‘Vader,’ zei hij met trillende stem, ‘ik zal gaarne gaan. Ik dank u.’

De prior knikte slechts dat hij het had gehoord.

Maar broeder Matthias bleek nog iets te vragen te hebben. ‘Vader, is het de bedoeling dat wij binnenkort vertrekken?’ Allemaal dachten ze opeens weer aan de natte sneeuw buiten, de ijzige wind, de kale winterse velden. Peter begon zachtjes te grinniken en gaf Thomas een trap onder de tafel. ‘Neen,’ sprak de prior. ‘Jullie vertrekken na Pasen.’

Nu was het Thomas’ beurt om te grijnzen.

‘Eer jullie kunnen vertrekken moet er nog het een en ander gebeuren. Een dergelijke reis onderneemt men niet zonder voorbereidingen,’ zei de prior.

O, het wordt een zomerreis! dacht Thomas. Wat heerlijk.

2 Voorbereidingen

In de loop van de volgende weken verloor de wind veel van zijn scherpte, de dooi trad in, de wegen veranderden in moddersporen. Peter probeerde zijn teleurstelling te overwinnen door zich op de studie te werpen, tot grote vreugde van broeder Anastasius, die de jongen een veelbelovende leerling noemde en grote verwachtingen van hem koesterde. Thomas, in blijde afwachting van de reis, had andere dingen aan zijn hoofd. Tot Peter hem erover aansprak:

‘Jij liever dan ik. Jullie zullen weken, misschien wel maanden onderweg zijn, in de kou en de regen. En heb je aan de roversbenden gedacht of aan rondtrekkende werkloze huurlingen? Jullie worden misschien wel beroofd, of zelfs vermoord. Reizen is vreselijk gevaarlijk, zelfs voor kloosterlingen. Dat boeventuig snijdt iemand voor een halve duit de hals af.’

Thomas wilde zich niet bang laten maken. Luchtig antwoordde hij:

‘Fijn, dan zal het een avontuurlijke reis worden. Ik verheug me erop. Trouwens, rovers vallen geen religieuzen aan.’

Hij wist niet of dat waar was, hij zei het zomaar, ook een beetje om zijn eigen twijfels te onderdrukken.

Peter scheen even na te denken, toen zei hij:

‘Het is anders wel een uitgelezen stel dat vader Gerolfus heeft uitgezocht. Een novice zonder roeping of overtuiging, en dan een broeder met een twijfelachtig verleden. Ik vraag me af wat dat inhoudt? De monniken praten er niet over, maar het schijnt dat broeder Matthias vóór hij in het klooster kwam dingen heeft uitgehaald die het daglicht niet konden verdragen.’

‘Daar weet je niets van,’ protesteerde Thomas.

‘En dan de ezels die jullie meekrijgen. Ook zo’n mooi stel! Samson is de sulligste ezel die op vier poten rondloopt en Dalila is een eigenzinnig kreng. Daar kunnen jullie nog plezier van beleven. Als Dalila je niet in een afgrond stort, zorgt ze wel dat je het grootste deel van de tocht achter haar aan moet lopen, want ze zal beslist weigeren om jou te dragen. Leer mij Dalila kennen! Nou ja, als niemand van jullie ooit terugkeert is er voor het klooster niks verloren gegaan.’

Thomas had moeite zich te beheersen. Het liefst had hij Peter op zijn gezicht geslagen, maar hij wilde geen vechtpartij riskeren. Stel je voor dat hij dan niet mee mocht!

‘Zou je ook zo praten als vader Gerolfus jou had uitverkoren?’ vroeg hij en hij probeerde zijn stem niet te laten overslaan.

‘Poeh, daar was geen kans op, ik ben voor de toekomst van het Maria-klooster veel te belangrijk. Mij mag niets overkomen. Jij doet er niet toe. Heus, ik ben blij dat ik niet hoef.’ ‘Je zegt het!’

‘En dat meen ik.’

Woedend wendde Peter zich af, zijn lippen trilden. Thomas kreeg plotseling met hem te doen. Om hem te troosten zei hij:

‘Misschien heb je wel gelijk en wordt het een moeilijke reis zo met zijn tweeën.’

‘Ja,’ riep Peter, meteen oplevend. ‘En reken erop dat broeder Matthias jou als zijn knechtje zal beschouwen en je onderweg zal afbeulen tot je wenste dat je weer veilig binnen deze muren zat.’

‘Vast wel,’ zei Thomas en hij liep snel weg.

Op zoek naar afleiding haastte hij zich naar de stal om naar Dalila te gaan kijken en vast te proberen goede vrienden met haar te worden. Daarbij liep hij tegen broeder Matthias aan, die bezig was zowel Samson als Dalila voor de kar te spannen.

‘Helpen?’ bood Thomas aan.

‘Hé,’ zei de monnik, ‘hoor jij op dit moment niet in de keuken bezig te zijn?’ Thomas deed of hij de vraag niet had gehoord.

‘Gaat u naar de molen? Dan zal ik maar meegaan om te helpen die zware meelzakken op te laden.’

Broeder Matthias aarzelde even, knikte toen.

‘Dat is goed.’

Thomas klopte Dalila op de grauwe nek. De ezelin trok haar bovenlip op en maakte een beweging of ze hem wilde bijten.

‘Ze is weer in een afschuwelijk humeur vandaag,’ constateerde broeder Matthias. Hij gaf met zijn vlakke hand het dier een harde tik op de rug.

‘Vort Dalila, vort Samson.’

Samson, de sul, toonde zich bereid te trekken, Dalila niet. Ze zette zich schrap met vier poten en stootte een soort gegil uit dat het midden hield tussen balken en krijsen. De kar trok onmiddellijk scheef en toen gaf Samson zijn pogingen om te gaan lopen ook maar op. Thomas sprong van de bok en begon aan de kop van de ezelin te trekken.

‘Vooruit nou, Dalila.’ Hij duwde, trok, kreeg toen een kopstoot die hem bijna omverwierp.

En met dat mispunt moet ik de halve wereld door, dacht hij. Het klooster bezat nog twee ezels, jonge sterke dieren, die hem beter geschikt leken voor een verre reis dan de ouwe Samson en de koppige Dalila. De woorden van Peter klonken nog steeds in zijn hoofd. Zou die gelijk krijgen? Had vader Gerolfus juist degenen uitgezocht die het gemakkelijkst gemist konden worden?

Kwaad porde Thomas de ezelin in haar flank en zie, daar geschiedde een wonder. Dalila begon te trekken, tot verrassing van Samson die daar niet op had gerekend en met hangende kop stond te wachten op wat er verder zou gebeuren. Daardoor trok de wagen opnieuw scheef.

‘Ziet u dat ik haar wel aan de gang kan krijgen,’ zei Thomas, niet zonder trots. Samen rukten ze de kar weer recht en klommen snel op de bok. Zo reden ze de poort uit in de richting van het dorp en de molen.

Dat Thomas had aangeboden om mee te gaan, was omdat hij broeder Matthias wat beter wilde leren kennen. Peters toespelingen op Matthias’ verleden hadden Thomas aan het denken gezet. Wat voor een man was deze monnik eigenlijk?

Het was rustig op de weg, want de boeren zaten bij de haard omdat ze nog weinig konden doen op de velden. Ze reden langzaam om de vele modderkuilen te ontwijken. ‘Broeder Matthias, mag ik u iets vragen?’

‘Ga je gang, mijn zoon.’

‘Bent u al lang in het Maria-klooster?’

‘Ruim vier jaar.’

‘Dus... dus niet van jongs af aan?’

Het scheen broeder Matthias niet op te vallen dat de jongen zat te vissen, want hij antwoordde luchtig:

‘Vóór die tijd heb ik veel gereisd.’

Dat klonk opwindend genoeg. Maar gereisd als wat?

‘Dan heeft u dus al heel wat van de wereld gezien.’ ‘Inderdaad.’

‘Was u soldaat?’

‘Wie, ik? O nee, ik ben een vredelievend man.’

‘Ik begrijp het al,’ zei Thomas, ‘u heeft bedevaarten gemaakt. Bent u ook in Santiago geweest?’

‘Nee.’

‘Waar dan?’

‘Overal en nergens. Je bent wel erg nieuwsgierig, hè?’ ‘Vergeef me,’ stamelde Thomas, ‘maar eh... omdat we over twee maanden een verre reis gaan maken dacht ik... vroeg ik mij af...’

‘Ja?’

‘Vader Gerolfus zei dat u ervaringen hebt als niemand van ons, van de broeders. En daarom...’

‘Je probeert erachter te komen wat ik deed voordat ik monnik werd.’

Thomas voelde dat hij een kleur kreeg. De kar stond stil, want Dalila wilde plotseling niet verder. Om zijn verwarring te verbergen sprong Thomas van de bok en probeerde haar weer aan de gang te krijgen. Hij trok aan Dalila’s kop, duwde tegen haar schoften tot ze haar verzet opgaf en de wagen verder rolde. Snel klom Thomas weer naar zijn plaatsje naast de monnik.

‘Ik ben niet echt nieuwsgierig naar uw verleden,’ zei hij, want intussen had hij tijd gehad om na te denken en een andere benadering te verzinnen. ‘Ik vroeg me alleen af...

Ziet u, als we naar Venetië gaan, komen we door allerlei vreemde landen waar ze wel geen Kempisch dialect zullen spreken. Dus dacht ik, als u zoveel heeft gereisd dan verstaat u misschien vreemde talen. Dat zou gemakkelijk zijn. Was dat ook wat vader Gerolfus bedoelde?’

‘Misschien wel.’

Daar schiet ik nog niets mee op, dacht Thomas.

‘Welke talen spreekt u dan allemaal?’

‘In de eerste plaats Latijn.’

‘Dat begrijp ik. Kende u ook al Latijn voordat u monnik werd?’

‘Nee.’

Daar keek Thomas toch wel van op. Hij had verwacht dat deze monnik, die zo’n rustige beschaafde indruk maakte, een goede opleiding zou hebben gehad. Blijkbaar niet.

‘...en Frans,’ vulde broeder Matthias aan.

Ook dat was niet echt verrassend. Iedere enigszins ontwikkelde man in Vlaanderen of Brabant sprak wel een mondje Langue d’Oïl - noodzakelijk voor de handel en de contacten met Noord-Frankrijk.

‘...en dan natuurlijk Vlaams,’ vervolgde broeder Matthias alsof dat vanzelf sprak.

‘O, u komt uit Vlaanderen!’

‘Eigenlijk niet.’

Nu week het Vlaams niet zo veel af van wat op de grens van de Haspengouw en de Kempen werd gesproken. Thomas, nog niet veel wijzer, boorde verder.

‘Welke taal spreken ze in Venetië?’

‘Dat weet ik niet. Ik denk een soort Toscaans - of iets wat daarop lijkt.’

Hij is dus nooit in Venetië geweest, dacht Thomas. Gereisd heeft hij, dat is wel duidelijk, hij moet in Vlaanderen geweest zijn en in elk geval in Frankrijk, maar niet in Venetië. Blij dat hij al zover was gekomen zei hij:

‘Ik vind het heel prettig dat ik mag reizen met iemand die zoveel van de wereld weet.’

Hij zag een flauw glimlachje om Matthias’ mond spelen. Lacht hij me nu uit? vroeg Thomas zich af.

‘Vroeger,’ vertelde hij ongevraagd, ‘ben ik in Tongeren een paar jaar op school geweest, maar toen mijn vader stierf was dat afgelopen. Er was geen geld meer voor. En mijn voogd, oom Rudolf, wilde er niet voor betalen. Maar in elk geval kon ik lezen en schrijven en ook een beetje Frans. Anders had ik nooit in het klooster opgenomen kunnen worden.’

‘Ik weet het, mijn zoon. Vader Gerolfus heeft me alles over je verteld.’

Aha, dacht Thomas. Hij heeft bij de prior geïnformeerd wat voor een jongen ik ben!

Als hij al had gehoopt dat broeder Matthias nu ook wat meer over zichzelf zou gaan vertellen, dan werd hij teleurgesteld. Ze waren intussen bij de watermolen aangekomen en er was geen tijd meer voor een gesprek. Er moest gesjouwd worden.

Nadat ze de zakken meel hadden ingeladen en aan de terugrit waren begonnen, probeerde Thomas de draad weer op te vatten. Hij moest vooral denken aan wat Peter had gezegd. ‘Broeder Matthias, is reizen gevaarlijk?’

‘Dat ligt eraan.’

‘Waaraan?’

‘Aan wie we onderweg tegenkomen. Er zwerven nogal wat werkloze huurlingen rond, door Frankrijk en langs de Rijn. Een gevolg van de wapenstilstand tussen Engeland en Frankrijk. Als er niet gevochten wordt en ze dus niets kunnen verdienen gaan ze nogal eens op rooftocht.’

‘Is dat het enige gevaar?’

‘Zeker niet. Er kan ons van alles overkomen. Ben je daar bang voor?’

‘O nee!’

Hoe avontuurlijker hoe beter, dacht Thomas.

‘Ik vind het juist spannend.’

Weer glimlachte Matthias. Thomas besloot de monnik aardig te vinden. Al wist hij nu nóg niet wat diens geheimzinnige verleden inhield.

In de weken die volgden was Thomas vol ongeduld en koortsachtige opwinding. Werd het dan nooit Pasen? Maar hun reis moest zorgvuldig worden voorbereid. De ezels

Samson en Dalila kregen extra voer, zodat hun magere lijven beter met spieren bekleed raakten. Broeder Antonius herstelde twee zwarte pijen voor broeder Matthias, zette stukken op de versleten gedeelten en voerde ze met wol. Voor Thomas werden er ook twee in orde gemaakt. Omdat hij nog maar een novice was moest hij anders gekleed gaan. Voor hem - want vader Gerolfus vond het nodig dat hij er toch als een geestelijke uitzag - werden twee lange grijze mantels genaaid, elk met een kap en wijde mouwen. Broeder Stefanus lapte hun schoeisel. De zadels van de dieren werden ingevet, opgepoetst en van nieuwe riemen voorzien. In de keuken hielp Thomas met het bakken van keiharde koeken die maandenlang goed konden blijven mits je ze droog hield. Pasen werd even plechtig gevierd in het Maria-klooster als altijd, zij het dit keer zonder het mooie tafelzilver, dat door de prior naar Brugge was gestuurd. Thomas was er met zijn hart niet bij. Nog drie dagen, dacht hij opgewonden, dan vertrekken we!

Dat Peter al wekenlang niet meer tegen hem wilde praten deerde hem niet.

En zo brak eindelijk de winderige ochtend van vertrek aan. Thomas had de hele nacht niet kunnen slapen. Tussen de completen, metten en priem had hij op zijn strozak liggen woelen, wachtend op het kleppen van het klokje dat hem opnieuw naar de kapel zou roepen. Het bidden en psalmen zingen had hij als in trance gedaan, telkens wegdromend naar verre landen. Wat kwam er toch na Basel?

Na de vroegmis, opgedragen door vader Gerolfus, kregen de reizigers een stevig ontbijt voorgezet en toen was het uur van vertrek daar! Alle bewoners van het Maria-klooster stroomden de binnenplaats op om de monnik en de novice uitgeleide te doen. Thomas voelde zich in zijn warme pij bijzonder gewichtig.

Het was een kille ochtend, met nu en dan regenvlagen terwijl de wind snijdend uit het zuidwesten kwam aanstormen. Thomas, om te tonen dat hij zijn uitverkiezing waard was, zadelde zowel Samson als Dalila, hielp broeder Matthias opstijgen ofschoon de monnik daarbij helemaal geen hulp nodig had en toen konden ze gaan. Nee! Dalila weigerde

hardnekkig om ook maar één poot voor de andere te zetten. Ze schudde de kop, stootte een strijdkreet uit en bleef stokstijf staan. Samson daarentegen, sullig als altijd, sjokte gehoorzaam met broeder Matthias op zijn rug naar de poort. Thomas moest weer afstijgen. Hij trok de ezelin aan de leidsels, sloeg haar tegen de achterpoten, maar Dalila, uit haar slaap in de warme stal gehaald, voelde er niets voor zich moe te maken onder regenbuien en windvlagen. De broeders keken zwijgend toe. Peter grinnikte achter zijn hand, bijna onhoorbaar om zich de woede van vader Gerolfus niet op de hals te halen, maar Thomas hoorde het wel. Hij zag het ook. Hij kreeg een kleur van schaamte. Broeder Matthias was de poort al door toen Thomas nog altijd tegen Dalila’s achterste stond te duwen. Het zweet brak hem uit. Toe, ellendig beest, loop nou!

Daarbij dacht hij: vader Gerolfus ziet me toch tobben? Misschien begrijpt hij dan dat Dalila geen geschikte reisgenote is en krijg ik een andere ezel. Vergeefse hoop. De prior had zich al omgedraaid en was het hoofdgebouw binnengegaan, gevolgd door de meeste broeders. Peter echter bleef Thomas’ pogingen gadeslaan, uit zijn gezicht sprak leedvermaak. Buiten de poort zat broeder Matthias op Samson te wachten...

Toen kreeg Thomas een inval. Hij liet Dalila staan, rende naar de keuken en haalde uit het provisiehok een grote wortel. Die hield hij het onwillige dier voor. Dalila, dol op wortels, deed een stap naar voren, nog een en nog een, terwijl Thomas snel achteruitweek. En op deze vernederende wijze gingen ze de poort door, opgewacht door een grijnzende broeder Matthias. Zo gauw Thomas buiten de poort kwam kreeg hij de gure wind in zijn gezicht. Hij moest ervan rillen. Maar nu Dalila eenmaal in beweging was gekomen bleef ze tot zijn grote opluchting doorgaan. Hij had zichzelf al met een wortel in de handen achterstevoren naar Venetië zien lopen. Natuurlijk voelde Dalila er niets voor om even stil te staan opdat hij zich in het zadel kon hijsen, zodat hij eerst nog een tijdje naast het dier moest voortdraven en hoog moest opspringen om zich in het zadel te kunnen werken, wat hem eindelijk lukte.

Met een rood hoofd en vreselijk boos op de ezelin reed hij achter broeder Matthias aan. Die keek even om, lachte hem toe.

Thomas stopte de wortel in de wijde zak van zijn pij. Die zou hij in de loop van de dag nog wel een paar maal nodig hebben, vreesde hij.

Hoe dan ook, de grote reis was begonnen.

3 De schatgravers

Terwijl de reizigers met een matig gangetje richting Maastricht reden, had Thomas alle gelegenheid broeder Matthias te bestuderen. De man was ruim dertig jaar oud, zo te zien. Hij had een tamelijk glad gezicht en het haar rondom zijn geschoren schedel was bruin. Hij had grijze ogen die geïnteresseerd de wereld inkeken. Verder was hij fors gebouwd, met brede schouders maar niet dik. Het eenvoudige voedsel dat in het Maria-klooster werd bereid maakte trouwens dat geen van de broeders dik kon worden. De grapjes die de burgers maakten over ‘die vette papen’ gingen voor het armoede-klooster niet op.

Veel bagage hadden ze niet. Ieder van hen had een knapzak achter op het zadel gebonden met een extra pij en een zak vol harde koeken. Aan hun zadelriem hing bovendien een leren waterkruik. Om de hals, aan een leren veter, droegen ze een talisman in een zakje genaaid.

Vader Gerolfus had hun die gegeven en verteld wat er in zat: enige haren van zijn eigen hoofd. ‘Zodat jullie weten dat ik in gedachten bij jullie ben en met jullie meereis.’ Heilige haren? dacht Thomas. Hij had de prior nooit als een halve heilige kunnen zien. De man was een goed organisator en de broeders hadden over zijn leiding niets te klagen, maar daarmee hield het op. Om heilig te worden, wist Thomas, moest je je allerlei verstervingen opleggen, zoals droog brood eten, zeker drie dagen in de week vasten. Je moest jezelf geselen, met blote knieën urenlang op ongelijke plavuizen knielen, of je moest op blote voeten zevenmaal door de sneeuw om het kloostercomplex lopen en uitsluitend water-met-azijn drinken in plaats van bier of wijn. Thomas geloofde wel dat God dergelijke zelfkwellingen met welgevallen bezag, maar tegelijkertijd wist hij dat hij er nooit toe in staat zou zijn.

Toch was hij blij met het zakje dat op zijn borst rustte en dat een plukje haar van de prior bevatte. In haren zat kracht, in haren kon magie schuilen. Dat had het bijbelse verhaal over Samson en Dalila wel bewezen. De oersterke Samson verloor zijn kracht toen de mooie maar slechte Dalila zijn haren had afgeknipt.

Mooi èn slecht was ook de Dalila waarop Thomas nu door de Haspengouw reed. Ze liep onregelmatig. Soms stond ze een tijdje stil zodat Thomas achter raakte op zijn reisgezel, dan weer zette ze plotseling een sukkeldrafje in, zodat ze Samson voorbijstoof en een heel eind vooruit liep. Van gezellig naast elkaar voortrijden kwam daardoor weinig terecht. De monnik lachte er maar eens om, en bleef zo nodig geduldig wachten tot Thomas hem weer had ingehaald. Zeker een uur voor de nacht inviel bereikten ze Maastricht. Broeder Matthias scheen hier goed de weg te weten, want hij hoefde niets aan voorbijgangers te vragen en stuurde regelrecht de stad in. Opeens schalde een luide stem in hun oren. ‘Voor de duivel! Als dat Benno niet is. Hé Benno!’

Thomas keek om en op dat moment vond Dalila het nodig koppig te worden en doodstil te blijven staan. Maar broeder Matthias scheen niets te horen of te zien en reed door. De man die had geroepen rende achter hem aan en greep Samson bij de teugel.

‘Halt! Laat me je bekijken, Benno. Warempel, je bent monnik geworden! Of heb je die pij aangetrokken om niet herkend te worden?’

Thomas was afgestegen, trok de tegenstribbelende Dalila met zich mee tot hij broeder Matthias had bereikt, die met een stuurs gezicht voor zich uit staarde en de man die Samson tot stoppen had gedwongen niet aankeek.

‘Hé zeg, ouwe gabber, je kent me toch nog wel? Ik ben het, Pieter!’

‘Ik ben Benno niet, ik ben broeder Matthias,’ zei de monnik.

‘Ja, ja, Benno Matthias... Man, ik zou je zelfs herkend hebben al had je je gezicht vol laten groeien met een baard en een snor. Niet aardig van je om me niet meer te willen kennen - na alles wat we samen hebben beleefd.’

‘Met het verleden heb ik afgedaan,’ hoorde Thomas de monnik zeggen.

‘Dat zie ik. Maar daarom hoef je nog niet te doen alsof je doof en stom bent als je een ouwe vrind tegenkomt. Vertel eens...’

‘Man, ga weg!’

Nooit eerder had Thomas broeder Matthias horen snauwen. Verwonderd keek hij van de een naar de ander. De man die zich Pieter noemde zag er nogal armoedig uit, en vuil was hij ook. Maar hij had een knap gezicht met heldere bruine ogen, een korte donkere baard en onder zijn voddige kleren droeg hij een paar nieuwe laarzen.

‘Je wilt niks meer met me te maken hebben, hè? Plotseling heilig geworden en alle ouwe streken vergeten! Wat moet je hier in Maastricht? Een wit voetje halen bij de bisschop?’ ‘Ach man, laat ons met rust. Kom Thomas, straks wordt het donker.’

De monnik spoorde Samson aan en Dalila volgde. Thomas keek nog eens om. Pieter stond hen midden op de modderige straat na te kijken, hoofdschuddend en boos.

‘Kent u die man?’ vroeg Thomas.

Broeder Matthias antwoordde niet.

Even later kwamen ze bij het Benedictijnerklooster. Samen kregen ze een gastcel toegewezen terwijl de ezels op stal werden gezet. De cel bevatte twee strobedden, een kist met een kandelaar en één bidstoeltje. Thomas was moe, hij had honger. Hij liet zich op de rand van het bed vallen en keek naar broeder Matthias. Wie was hij eigenlijk? Waar kende die Pieter hem van? Het was wel duidelijk dat Matthias liever niet herinnerd wilde worden aan iets van vroeger. ‘Hij heeft boete gedaan en zijn zonden zijn hem vergeven,’ had vader Gerolfus gezegd. Wat voor zonden?

Hij kon er de monnik moeilijk rechtstreeks naar vragen, maar zijn nieuwsgierigheid nam toe.

Het vesperklokje luidde en daarna was het etenstijd. Thomas zette zijn getob over Matthias’ verleden voorlopig maar opzij. Later zou hij misschien wel iets ontdekken...

Toen ze de volgende ochtend na een stevig ontbijt de ezels uit de stal gingen halen en Thomas ze begon te zadelen, zag hij broeder Matthias enige tijd praten met de broeder- portier die daarna knikte, in een van de bijgebouwen verdween en terugkwam met in zijn hand een schop. Nee, een spa was het.

‘Ik hoef hem niet terug te hebben, het is toch een oud ding,’ zei de monnik die als portier dienst deed. Matthias bedankte hem.

‘Kom Thomas, we moeten nog een heel eind.’

Het weer was opgeknapt, het was niet meer zo koud en de zon scheen. Thomas had er echt zin in. Ze namen afscheid van broeder-portier en reden toen snel de stad uit, door de oostelijke poort die juist was opengegaan.

Het was nog niet erg druk op de grote weg die van Maastricht naar Aken leidde. Daarvoor was het te vroeg en bovendien was het geen marktdag. Ze hadden echter nog geen mijl gereden toen broeder Matthias zijn ezel inhield. ‘Deze kant uit.’

Dat verbaasde Thomas. Waarom moesten ze zo’n kronkelig zijpaadje inslaan dat zich leek te verliezen tussen struiken en verderop uitmondde in een klein bos?

‘Is dat de goede weg?’ vroeg hij.

‘Nee. Maar ik moet iets doen in dat bos daar.’

Had Matthias die ochtend vergeten de latrine in het klooster te bezoeken? Thomas onderdrukte een glimlach en stuurde Dalila achter Samson aan.

Hier was helemaal geen mens te zien. Spoedig bevonden ze zich onder de bomen en het viel Thomas op dat Matthias aarzelend rondkeek, eindelijk afsteeg, Samson aan een dunne boom vastbond en Thomas het bevel gaf hetzelfde met Dalila te doen. Hij trok de spade uit zijn zadeltas en begon te lopen, dwars door varens en struikgewas heen. Thomas kwam achter hem aan. Wat was dit allemaal geheimzinnig. Wilde broeder Matthias iets gaan opgraven? Of zocht hij geneeskrachtige kruiden?

Onder een dikke eik bleef de monnik staan, keek rond en tuurde toen gespannen in één richting.

‘Hoorde jij iets, Thomas?’

Nee, de novice had niets gehoord - hij had ook nergens anders op gelet dan op het vreemde gedrag van zijn reisgenoot.

Stil stonden ze samen nog een tijdje te luisteren, maar behalve het gefluit van vogels was er niets te horen.

‘Ik dacht... nee, ik moet me vergist hebben.’

De monnik liep een paar maal om de boom heen, strak naar de grond kijkend. Wat zocht hij? Hij keek langs de stam omhoog, deed toen een paar passen zijwaarts, staarde weer naar de grond en wees.

‘Thomas, ga hier eens graven. Tien voet diep ongeveer.’

Hij reikte de jongen de spade aan en keek toe hoe Thomas eerst wat plantjes verwijderde en toen de spa zo diep mogelijk in de grond stak. Het viel mee, de bodem hier was nogal rul.

‘Is het de bedoeling dat ik hier iets vind?’ vroeg de novice voorzichtig.

‘Ja.’

‘O. Wat dan?’

‘Dat zie je vanzelf.’

Thomas groef, en groef, hij kreeg het er behoorlijk warm van. Intussen stond Matthias steeds maar rond te kijken, soms met het hoofd scheef alsof hij probeerde elk geluidje op te vangen. Toen keek hij teleurgesteld naar het gat dat Thomas had gemaakt.

‘Nee, het moet toch meer naar links zijn, denk ik.’

Broeder Matthias zal je als een knechtje gebruiken en afbeulen, had Peter gezegd. Het begon er waarachtig op te lijken. Maar een novice mocht zijn meerderen niet tegenspreken. Gehoorzaam begon Thomas dus maar aan een nieuw gat, toch een beetje trots omdat hij de spade met zoveel kracht de grond in dreef Toen stuitte hij ergens op, het klonk als metaal.

‘Ha,’ riep broeder Matthias. ‘Dat zal het zijn.’

Hij rukte de spade uit Thomas’ handen en begon ongeduldig zelf te graven, tot hij datgene waarnaar hij op zoek was had weten vrij te maken.

‘Haal het er maar uit, jongen.’

Het was een kistje, door en door verroest, het moest dus van ijzer zijn. Er zat een hangslot op dat echter met één klap van de spa kapot sprong. Broeder Matthias hurkte en wrong de deksel open. Thomas keek nieuwsgierig mee over zijn schouder maar zag alleen een zo goed als verteerd stuk doek.

‘Zo, dus daar had je het verstopt!’ klonk een harde stem. Thomas wendde zich met een ruk om, ook Matthias sprong overeind en omklemde de steel van de spa.

‘Pieter,’ mompelde hij.

‘Ja. Je dacht je ouwe gabber te kunnen bedriegen, hè? Toen ik je gisteren in Maastricht zag, wist ik meteen dat je ergens op uit was. Na vier jaar waarin je niks van je liet horen duik je opeens op, in de vermomming van een monnik. En je doet of je mij niet meer kent.’

Hij keek naar de kuil — twéé kuilen gegraven door Thomas. ‘Was je aan het schatgraven, Benno?’ vroeg hij toen, poeslief. Maar 'Thomas voelde dat er gevaar in die vraag school. ‘Hoor eens,’ zei de monnik, ‘dit is een groot misverstand. We hebben indertijd alles eerlijk gedeeld en we besloten uit elkaar te gaan, omdat dat veiliger was. Ik ben jou niets schuldig.’

‘Zie ik er uit als een vent die zijn zakken vol met geld heeft?’ hoonde Pieter.

‘Dat is jouw zaak. Je zult het wel verdobbeld hebben.’ Dreigend wees Pieter óp het kistje.

‘Hoeveel?’ vroeg hij kort.

‘Niets meer dan mijn rechtmatige portie.’

‘Laat zien.’

Je vertrouwt me niet!’

‘Voor geen duit.’

Nog altijd hield Matthias de spade in de hand. Het mocht dan een oud ding zijn, het blad ervan was scherp. Pieter keek ernaar, aarzelde. Thomas zat op hete kolen. Wat zou er gaan gebeuren?

Als die vent ons aanvalt, dacht hij, zal broeder Matthias hem dan met die spade afweren? Met geweld? En wat moet ik dan doen?

Maar Pieter was wel wijzer. Twee tegen één, terwijl de monnik een wapen vasthield - daar waagde hij zich niet aan. Dus probeerde hij het op een andere manier.

‘Mooi hoor, om een ouwe vriend zo te behandelen. Eerst zeggen dat je hem niet kent, hem dan bedreigen... Hebben we daarvoor zo lang met elkaar opgetrokken en alle zorgen gedeeld? Je ziet dat ik arm ben. Terwijl jij in een mooie warme pij rondstapt, trots als een pauw en elke dag genoeg te eten krijgt... als het tenminste waar is dat je monnik bent geworden.’

‘Het is waar,’ zei Matthias.

‘Nou, dan hoef je geen honger te lijden, zoals ik.’

‘Sedert wanneer woon je in Maastricht?’ vroeg Matthias plotseling.

‘Al bijna twee jaar. Ik kon natuurlijk niet in Aken blijven dus heb ik een tijdje rondgezworven - net als jij, neem ik aan. Nou, dat ze jou in een klooster wilden hebben, is mij een raadsel. Bevalt het je?’

‘Heel goed.’

‘Verroest, dat klinkt of je het meent. Nou ja, ik heb je altijd al een vreemde vent gevonden, zelfs toen we nog vrienden waren. Heel goede vrienden...’

Hij veegde een denkbeeldige traan weg. Matthias scheen er echter niet door geroerd.

Thomas stond het allemaal nieuwsgierig aan te zien. ‘Waarom ben je ons gevolgd vanochtend?’ vroeg Matthias streng.

Pieter grijnsde.

‘Ik zag jullie gisteren naar de Benedictijnen gaan en die ezels waren bepakt, jullie waren dus op reis en ik dacht: toch eens kijken waar ze heen gaan. Dus stond ik al heel vroeg deze morgen op wacht en zag jullie de poort uitkomen. Aha, dacht ik, toen ik zag dat je een spa bij je had. Dus heb ik jullie op een afstandje gevolgd, hopend dat het niet te ver zou zijn. Maar dat viel gelukkig mee.’ Hij wendde zich tot Thomas. ‘En jij? Je bent nog maar een jongen en je draagt een ander soort pij. Ook een monnik?’

‘Nog niet.’

Pieter knikte.

‘En nu je zo vroom bent geworden, Benno, ben je zeker op weg naar Rome?’

‘Zoiets.’

‘Hoe kan dat nou? Zoiets. Of je gaat wel naar Rome, of niet.’

‘Luister,’ zei Matthias. ‘Deze jongen en ik hebben nog een lange weg te gaan en dit kost ons alleen maar tijd. Ik zal je een paar daalders geven. En dan wil ik je nooit meer in mijn leven zien. Begrepen?’

‘Nou spreekt je goede hart weer. Maak er vier van.’

‘Twee. En alleen als je ons verder met rust laat.’

‘Nou, vooruit dan maar. Geef je ouwe gabber maar een aalmoes. Moet ik daarna soms nog voor je bidden ook?’ ‘Spot er niet mee, Pieter.’

Broeder Matthias duwde het kistje in Thomas’ handen, grabbelde even onder de halfverteerde doek en keek naar zijn hand. Pieter maakte een onverwachte beweging, maar hij was niet snel genoeg. Broeder Matthias liet zijn voet uitschieten, haakte die achter Pieters enkel en lichtte hem beentje. Woedend krabbelde de man weer overeind. ‘Vuile...’ begon hij, maar Matthias wierp hem twee zilverstukken voor de voeten en trok Thomas mee, terug naar waar de ezels wachtten.

Terwijl Pieter tussen de plantjes zocht naar de munten maakte Matthias de ezels los en zei kort: ‘Opstijgen, Thomas. En meekomen.’

Ze slingerden zich in de zadels en ja! Dalila wilde lopen, op een drafje zelfs. Samson volgde gewillig. Zodra ze de grote weg weer hadden bereikt, keek Thomas om. Werden ze nog door Pieter gevolgd? Nee...

De jongen zat boordevol vragen. Maar toen hij Matthias’ grimmige gezicht zag, besloot hij nog even te wachten met bet stellen van die vragen. Weer keek hij om. Hij zag Pieter uit het zijpaadje komen, rondkijken, even de vuist schudden tegen de hemel of tegen hun ruggen, toen rechtsomkeert maken, richting stad. Matthias had zich niet omgedraaid. Hij vroeg alleen: ‘Volgt hij ons?”

‘Nee, hij loopt terug naar Maastricht.’

‘Mooi.’

‘Mag ik vragen...?’

‘Nee.’

Zwijgend reden ze verder. Matthias hield het kistje en de spa voor zich op zijn knieën. Thomas wierp er van tijd tot tijd een blik op. Het kistje was één bonk roest, het moest jaren daar in de grond gelegen hebben. Wat zat erin? Geld, ja. Maar hoeveel?

Thomas kon niet nalaten nog vaak om te kijken, maar van Pieter geen spoor. Na een hele tijd week Matthias opnieuw af van de grote weg en sloeg een zijpad in. Wat was hij nu weer van plan? Thomas besloot zich er maar niet in te verdiepen. Hij genoot van het mooie heuvelland ten oosten van Maastricht en bedacht dat broeder Matthias wel zou weten wat hij deed.

De zon stond al hoog aan de hemel toen de monnik zijn ezel inhield en afsteeg. ‘Rusttijd,’ zei hij. Ze bevonden zich in een aardig dal waardoorheen een beekje stroomde. Behalve het onophoudelijke gefluit van de vogels en het gemekker van een paar geiten was het stil. Aan het eind van het dal lag een boerenhoeve. Daar zouden ze wellicht een middagmaal kunnen krijgen, maar Matthias maakte geen aanstalten om erheen te gaan. Hij leidde de ezels naar het water, maakte het zich vervolgens gemakkelijk op een zacht plekje. Uit de zadeltas haalde hij een paar harde koeken. ‘Eet, Thomas.’

Het roestige kistje had hij naast zich neergezet. Ook de spade hield hij bij de hand.

‘Het is te gevaarlijk om zomaar met geld in onze zakken te reizen,’ zei hij nadat hij twee koeken had verorberd. ‘We zullen de munten in onze zadels verstoppen.’

Hij opende het kistje, schoof de vieze doek opzij. Thomas hapte naar adem. Gouden en zilveren munten glansden hem tegemoet. Een ware schat!

Ja, nu moest hij toch vragen, vragen en nog eens vragen. ‘Broeder Matthias, hoe komt u...?’

De monnik hief een hand op.

‘Stil Thomas, ik zal het je vertellen anders blijf je me de hele reis erover aan het hoofd zaniken. Het zit zo. Ruim vier jaar geleden woonde ik in Aken. Ik had geen vast werk. ’s Zomers trok ik er met een mars vol snuisterijen op uit, ’s winters woonde ik samen met Pieter in een tamelijk armoedig huisje. Als marskramer kon ik net genoeg geld bij een scharrelen om redelijk van te leven, Pieter kookte, verzamelde brandhout en we konden goed met elkaar overweg. Dikwijls ook ging hij mee de boer op. Tijdens die zwerftochten kwam ik van tijd tot tijd in een dorp waar een oude man woonde die bekend stond als een grote vrek. De buren roddelden over hem en verspreidden het gerucht dat hij ooit een flinke erfenis had gehad, dat voor niemand wilde weten, terwijl hij ’s avonds bij het licht van een kaars zijn goudstukken zat te tellen. Ik dacht natuurlijk dat het bakerpraatjes waren. Een stokoude man die geen oortje durft uit te geven is meestal geen geheime rijkaard maar precies wat hij lijkt: een arme drommel. Een enkele keer verkocht ik iets aan hem, een ouwe kruik of een opgelapte pan. In zijn huisje was het een kale bedoening. Hij leefde op water en brood, gunde zichzelf helemaal niets en hij kon tot het uiterste afdingen als ik probeerde hem iets te verkopen. De laatste keer dat ik in dat dorp kwam liep het al tegen de winter en ik vond de oude stakker doodziek op zijn bed liggen. Het was duidelijk dat hij het niet lang meer zou maken. Ik wilde de dorpspriester voor hem gaan halen, maar dat wilde hij beslist niet. “Die duitendief wil ik niet zien,” riep hij steeds maar. Verder zei hij niets. Het was al laat, buiten werd het donker en dus besloot ik de nacht maar in dat hutje door te brengen. De oude man was toch te zwak om me de deur uit te gooien. Ik gaf hem wat te drinken - er was alleen water in de kruik die ik hem eens had verkocht, maar verder was er niets te eten. Brandhout vond ik evenmin, alleen een stompje kaars. Ik stak dat aan en ging ermee in een hoekje zitten, want iets anders dan het strobed was er niet. Nou ja, dat weet je wel, arme mensen hebben eigenlijk geen huisraad. Ik had medelijden met die grijsaard die geen nagel had om zijn gat te krabben en over wie in het dorp alleen maar kwaad werd gesproken. Om kort te gaan, de volgende ochtend bleek de stakker gestorven te zijn en dus zei ik een paar gebeden voor zijn zieleheil. Toen ik probeerde zijn handen over zijn borst te vouwen voelde ik onder zijn bed iets hards. Ik trok het ding te voorschijn. Het was een ijzeren kistje, de sleutel hing aan een touwtje om de hals van de dode. Ik opende het kistje en daar' lagen ze: veertien goudstukken en acht zilveren daalders. Een fortuin! En toen, mijn zoon, deed ik iets verkeerds. Ik stopte het kistje in mijn mars en vertrok. Het was nog vroeg, niet eens helemaal licht en niemand zag mij gaan.’

‘U hield al dat geld zelf?’

‘Wat moest ik anders doen? Ik wist zeker dat de buren, zodra ze merkten dat de man dood was, zijn hele hutje overhoop zouden halen net zo lang tot ze zijn schat gevonden hadden en dan hadden zij die ingepikt. Die ouwe had kind noch kraai, hij was volstrekt alleen op de wereld. Dat wist ik omdat hij het me zelf had verteld. Maar kun je je dat voorstellen, Thomas, vrijwillig in bittere armoede leven om vooral nooit een van zijn florijnen te moeten wisselen? Zelfs de dorpspriester had hij niet vertrouwd, daarom wilde hij die niet bij zijn ziekbed hebben. Misschien hoopte hij zijn lieve goud mee naar de hel te kunnen nemen om er de duivels mee om te kopen.’

Thomas rilde.

‘Wat gebeurde er verder?’ vroeg hij zacht.

‘Tja, eigenlijk had ik allang genoeg van mijn leven als marskramer, terwijl er overal werkloze huurlingen rondzwierven die leefden van roof en diefstal. Ik dacht erover om in een klooster te gaan. God moge het me vergeven, afstand doen van al dat geld kon ik nog niet, niet echt. Misschien zal ik het ooit nog eens hard nodig hebben, dacht ik, het zijn zulke onzekere tijden. Hoe dan ook, ik nam twee goudstukken uit het kistje, begroef de rest, prentte me goed in het geheugen waar ik het begroef; ik keerde terug naar Aken, gaf mijn hele handel: mars, snuisterijen, oude pannen en oude kleren aan Pieter, plus twee zilverstukken, ik nam afscheid van hem en liep naar de Kempen, waar ik mij liet opnemen in het Maria-klooster. De twee florijnen gaf ik aan vader Gerolfus als intree-geld. Natuurlijk biechtte ik alles op aan onze prior, die wilde dat ik het begraven goud alsnog ging halen om het aan zijn klooster te schenken, maar ik zei dat dat niet kon. “Het is ons appeltje voor de dorst,” zei ik. “Eens zal het Maria-klooster er misschien door gered kunnen worden en dan weet ik waar het ligt.” Ik bezwoer vader Gerolfus dat ik het geld nooit voor mijzelf zou gebruiken maar het alleen zou opgraven als ik het ten goede kon laten komen aan het klooster.’

‘Heeft vader Gerolfus u daarom naar Venetië gestuurd, omdat u hem beloofde het geld nu op te graven?’ vroeg Thomas. Eigenlijk geloofde hij van het hele verhaal nog niet de helft.

‘Niet alleen daarom. Maar het is een feit dat ik jarenlang niet naar dat goud heb getaald. Het bevalt me goed in het klooster. Ik heb een bed, twee maaltijden per dag en werk waarvoor ik niet te lui ben. Mijn zonden werden mij vergeven, ik zette mij aan de studie en na een goed jaar werd ik gewijd. Want geloof me, Thomas, wat ik vroeger ook geweest moge zijn: een marskramer, een zwerver... nu ben ik een goede monnik, die nog dagelijks bidt voor de oude man die ongetwijfeld in het vagevuur zijn koppigheid en gierigheid zit te berouwen.’

‘En Pieter?’

‘Wat is er met Pieter?’

‘U zei vanmorgen nadat hij ons had betrapt, dat hij zijn portie allang had gehad en waarschijnlijk had verdobbeld.’ ‘Ja, hij dobbelt nogal graag - helaas.’

‘Dat bedoel ik niet. Hij had zijn portie gehad. Eerlijk gedeeld, zei u.’

‘Ik had hem toch geld gegeven toen ik uit Aken vertrok, en ook mijn hele handel.’

‘En nu gaf u hem weer een paar daalders - om van hem af te komen.’

Matthias fronste de wenkbrauwen.

‘Hoe kon ik weten dat ook hij de stad Aken had verlaten en in Maastricht was gaan wonen? Ik... ik herkende hem eerst werkelijk niet. En nu ik merkte dat het hem in het leven niet erg goed is gegaan had ik medelijden met hem. Vroeger waren we echte vrienden en we deden alles samen. Samen trokken we de boer op, samen leden we soms kou en honger in de winter, samen woonden we in een armoedig huisje en toen ik wegging om monnik te worden speet hem dat heel erg.’

‘Hij wist het niet.’

‘Wat?’

‘Hij wist niet dat u monnik was geworden. Hij zag uw pij voor een vermomming aan.’

Intussen had Matthias de twee zadels een weinig opengetornd, en de munten tussen de lederen lagen gewurmd, flink diep zodat ze niet konden verschuiven of rinkelen. ‘De ezels zijn nu wel uitgerust,’ zei de monnik. ‘We gaan verder. Laat die spa hier maar liggen, die hebben we niet meer nodig.’

Terwijl Dalila rustig voortstapte, achter Samson aan, kreeg Thomas weer alle tijd om na te denken, vooral over het verhaal dat hij zojuist had gehoord en dat hem zeer onwaarschijnlijk voorkwam. Zo’n vrekkige oude man die op zijn goud sliep - nu ja, dat was mogelijk. Maar dat een stervende weigerde een priester te laten roepen, die de weg naar de hemel voor hem kon openen, dat wilde er bij de jongen niet in. En dat Matthias, nadat hij het goud ‘gevonden’ had, onmiddellijk besloot in een klooster te treden, vond hij ook erg ongeloofwaardig. Nee, er moest nog iets anders gebeurd zijn daar in dat hutje. Hoe had Matthias het ook weer gezegd? ‘We deden alles samen. Samen gingen we de boer op, samen woonden we in dat huisje en deelden onze armoede.’ Samen? Maar bij het sterven van de oude vrek was Matthias alleen geweest. Of niet?

En had hij werkelijk alles opgebiecht aan vader Gerolfus? Hij liegt, dacht Thomas, maar ik heb geen zin om er ruzie over te maken. Ik zal maar doen alsof ik elk woord geloof. ‘Broeder Matthias, we hebben uw geld nu wel mooi verstopt, maar wat u van vader Gerolfus meekreeg - zit dat in uw zadelzak?’

‘O, de paar muntjes reisgeld die ik heb meegekregen zijn het stelen niet waard.’

‘Ik bedoel: de prior heeft het tafelzilver verpand en dat moet een flinke som hebben opgebracht en...’

‘O, maar dat heb ik niet bij me.’

‘Hoe moeten we dan in Venetië relieken kopen?’

‘Beste jongen, nooit van wissels gehoord? Vader Gerolfus stuurde het zilver naar Brugge, beleende het daar en kreeg in plaats van geld een wissel, getrokken op een handelshuis in Venetië. Dat document zit veilig in de zoom van mijn pij genaaid. Geen struikrover zal ernaar zoeken en al zou hij het vinden, dan zegt het hem nog niets, want dat schorriemorrie kan nooit lezen.’

‘Ik geloof dat u heel slim bent, broeder Matthias.’

De monnik knikte.

‘Ja. Mijn moeder vertelde me ooit dat ik nog voor ik gedoopt kon worden drie maal heb geniest. Een kind dat zoiets doet wordt héél slim.’

Broeder Matthias lachte zijn jonge reisgenoot vriendelijk toe, zijn open gezicht straalde in het heldere daglicht.

Het bracht Thomas helemaal in verwarring. Hij lijkt zo aardig, zo eerlijk, dacht hij, waarom vertrouw ik hem dan niet? Waarom geloof ik hem niet? Hij heeft mij toch ook in vertrouwen genomen.

Hij probeerde aan iets anders te denken dan aan zijn raadselachtige reisgenoot. Maar helemaal lukte hem dat niet. De vragen bleven door zijn hoofd malen. De broeders in het Maria-klooster waren hoogst verbaasd geweest dat Matthias voor de reis werd aangewezen. En vader Gerolfus had gezegd: ‘Hij heeft ervaringen die niemand van ons heeft.’ Waar sloeg dat op?

Ik kom er nog wel achter, dacht Thomas. Ik kan hem aan het praten krijgen door mezelf een beetje onnozel voor te doen. Hij mag dan slim zijn, ik ben het ook!

4 Lekker varen!

Het verbaasde Thomas nu niet meer dat ze de stad Aken zorgvuldig vermeden. Blijkbaar wilde broeder Matthias daar niet gezien worden. Een paar dagen later naderden ze de vrije Rijksstad Keulen en de aanblik daarvan overweldigde de jongen. Wat een stad! Zo ver het oog reikte strekte achter de muren de huizenzee zich uit, daarboven uit torenden de vele kerken die hun spitsen trots in de lentelucht prikten. Midden daartussen verhief zich de machtige romp van de nieuwe Dom, nog lang niet voltooid - de torens ontbraken - maar ook zo al indrukwekkend genoeg. ‘Thomas,’ zei broeder Matthias, ‘doe je mond dicht. Weet je niet dat de duivel bij je naar binnen kan glippen in de vorm van een mug als je je mond zo laat openhangen?’ Nee, dat wist Thomas niet. Verschrikt klemde hij zijn kaken op elkaar, zich plotseling bewust van onbekende gevaren die overal op hem loerden.

‘Daarom moet je ook altijd een hand voor je mond houden als je geeuwt,’ beleerde de monnik.

‘Ik... ik zal erom denken,’ stamelde Thomas. Maar toen kwam hij tot de ontdekking dat zijn neus verstopt was en hij moest zijn mond wel openen om te kunnen ademhalen. Vurig hoopte hij dat de duivel juist een andere kant opkeek.

Ze passeerden de machtige Hanenpoort en kwamen terecht in een heksenketel. De herrie was onbeschrijfelijk. Kooplui met stalletjes of bij de luifels van hun winkels prezen luid hun waren aan. Karren piepten en kraakten, vooral daar waar de straten geplaveid waren met ronde keitjes. Duizenden hoeven van ezels, paarden, ossen klopten op de keien en de geluiden werden weerkaatst door de huizen waarvan er vele van steen waren gebouwd. Bedelaars smeekten om een aalmoes, ergens was een ruzie aan de gang en de kijvende stemmen klonken boven alles uit. Uithangborden, bijna huis aan huis, piepten en kermden in de wind, voerlui vloekten tegen hun trekdieren, kinderen schoten overal spelend tussendoor, joelend en schreeuwend, klokken begonnen te beieren en riepen de gelovigen naar de vele kerken. Matthias was afgestegen en leidde Samson aan de teugel door het gewoel. Soms hield hij een voorbijganger aan en vroeg de weg naar het Benedictijnerklooster. Ook Thomas steeg af want Dalila, verschrikt door de herrie en drukte, weigerde telkens verder te gaan. Dan brulde Thomas tegen haar zodat ze weer even doorliep, tot ze plotseling weer stokstijf stond, de kop schudde en zelfs een prik met zijn stok niet meer hielp. Dan pakte Thomas haar kop beet, schreeuwde in haar oor en ja, daar ging ze weer. Het was vermoeiend en zijn keel werd er rauw van.

Maar nu waren ze er toch. Het klooster besloeg bijna een halve straat en de toegangspoort was een wonder van stenen kantwerk, bekroond door een beeld van de Heilige Maagd met het Kind op de arm.

Broeder Matthias liet de zware klopper op de met ijzer beslagen poortdeur neerkomen.

Het duurde lang. Naast de poort hing een ijzeren stang met een gebogen knop. Broeder Matthias stak er aarzelend een hand naar uit en beroerde de stang, die bleek te kunnen bewegen.

‘O, een bel,’ riep hij uit en hij trok de stang naar beneden. Binnen hoorde Thomas het geluid van een bronzen klok. Het kloppen was kennelijk niet gehoord, want spoedig na het bellen ging er een luikje in de deur open en een oud gezicht tuurde naar buiten.

‘Ja?’

Broeder Matthias verklaarde het doel van hun komst en de reden waarom hij met zijn jonge metgezel op reis was gegaan. Het gezicht luisterde, fronste de wenkbrauwen, trok zich terug en het luikje ging dicht. Maar even later opende zich een houten deurtje in de poort en de reizigers werden uitgenodigd om binnen te komen. Ze kwamen op een ruime binnenplaats waaraan vele gebouwen grensden. De portier, een gebogen oude man, wees hun waar ze hun ezels konden stallen, daarna ging hij hen sloffend voor naar een van de hoofdgebouwen. Thomas bleef zich maar verbazen over de afmetingen van het klooster, dat veel weg had van een paleis. Ze betraden een overwelfde gang, waarop vele deuren uitkwamen. Ook hier stonden beelden, de deuren leken zwaar en stevig en hadden koperen scharnieren die glommen in het licht van in de wand gestoken toortsen, ofschoon het buiten nog dag was. Aan het einde van de gang liet een gebrandschilderd raam gezeefd licht door. De gang mondde uit in een klein gastenvertrek waar in een nis een houten Madonna troonde, prachtig beschilderd met blauw, goud en rood. Ze keek vriendelijk neer op de bezoekers en wees met één hand op het Kind dat ze op de arm droeg. Thomas bleef er even voor staan. Wat mooi! Hij sloeg een kruis en knikte ten teken van eerbied even door de knieën. Ze kregen eerst een goede maaltijd voorgezet en werden daarna naar een cel gebracht die twee bedden bevatte. Niet de gebruikelijke strozakken, maar echte bedden met donzen overtrekken. Matthias knikte tevreden, maar Thomas bleef zich verwonderen.

‘Dit is beslist geen arm klooster,’ zei hij.

‘Natuurlijk niet,’ antwoordde Matthias, half onwillig. ‘Keulen is een rijke stad. Ik denk dat dit klooster veel giften krijgt.’

‘Blijven we hier werkelijk een paar dagen?’ vroeg Thomas hoopvol. De maaltijd met veel vlees had hem goed gesmaakt, de luxe omgeving beviel hem ook wel.

‘Ja. Morgen is het de 25ste maart, het feest van Maria Boodschap. Dat zullen we hier meevieren. Bovendien hebben onze ezels wel een dag rust verdiend.’

Merkwaardig, dacht Thomas, hij speldt me allerlei leugens op de mouw, maar hij vervult nauwgezet zijn plichten als een zeer vrome monnik.

Later in de kloosterkapel moest Thomas bijna zijn ogen dichtknijpen voor het geschitter van goud en zilver. Kostbare beelden stonden in nissen opgesteld en het misgewaad van de priester die de mis opdroeg was van een verblindende schoonheid. Achter het altaar stonden de kerkschatten opgesteld. Thomas ging er na afloop van de mis naar kijken. Een van de monniken die zijn belangstelling opmerkte lichtte hem in.

‘Dit,’ zei hij wijzend op een verguld zilveren miniatuurkerk, ‘bevat de schedel van de heilige Odilie, een van de elfduizend maagden die tezamen met de heilige Ursula door de Hunnen ter dood werden gebracht. En daar,’ zei hij wijzend op een reliekhouder in de vorm van een onderarm, ‘bevindt zich de relikwie van de heilige Beatrix, ook een van de maagden.’

‘Doen... doen ze wonderen?’ vroeg Thomas, diep onder de indruk. Ja, dit was waarop Matthias en hij waren uitgestuurd, zulke relieken vinden, kopen, bemachtigen - hoe dan ook.

‘Natuurlijk doen ze wonderen,’ zei de monnik, enigszins hooghartig. ‘Als je pijn in je arm hebt, zal dat hier genezen.’

Thomas had geen last van zijn armen.

‘Zijn hier relieken te koop?’ vroeg hij.

De monnik schudde fronsend het hoofd.

‘Vrijwel alle opgegraven relieken zijn in de vrije Rijksstad Keulen gebleven, en zo hoort het ook. Die arme vrome meisjes waren martelaressen voor het geloof en vonden op deze plek de dood. Hun gebeente rust hier bij ons. Daarom ook is Keulen zo’n rijke stad geworden, de heiligen en martelaren waken over ons. Daarvan mogen wij geen afstand doen.’

‘Ja maar,’ zei Thomas, die heel koppig kon zijn, ‘elfduizend maagden, dat zijn er nogal wat. Daarmee kun je de reliekkastjes van wel elfduizend kerken vullen en zoveel kerken zullen er toch niet zijn in deze stad.’

Op het strenge gezicht van de monnik verscheen iets wat op een glimlach leek. ‘Het is een misverstand,’ zei hij, zacht en geheimzinnig. ‘Maar dat hoeven de gelovigen niet te weten, die vinden elfduizend juist zo’n mooi getal. In de oude kroniek stond bij het verhaal over de elf maagden een krabbeltje dat op de letter M leek, wat werd aangezien voor het teken “duizend”, zodat het was of er sprake was van Sint-Ursula en elfduizend maagden, in plaats van elf.’

‘O. Wat gebeurde er precies met hen?’

‘Volgens de oude geschriften was Ursula, een hoogadellijk meisje, met elf vriendinnen naar Rome gegaan op pelgrimstocht. Op de terugweg vergezelden de paus en enkele prelaten haar. Ter hoogte van Keulen echter viel hun schip in handen van de heidense Hunnen. De hoofdman wenste Ursula tot vrouw en de andere meisjes moesten met zijn volgelingen trouwen. Dat weigerden zij, zij wilden geen heiden tot echtgenoot. Toen liet de hoofdman hen allen ter dood brengen, na hen eerst gemarteld te hebben.’ De monnik zuchtte en sloeg een kruis. ‘Het waren boze tijden toen.’

‘Is dat lang geleden?’ vroeg Thomas die zielsmedelijden had met de meisjes, alsof ze voor zijn ogen waren vermoord.

‘O ja, vele eeuwen geleden. Bij de bouw van de Nieuwe Dom werd hun gebeente gevonden in een soort massagraf.’ Thomas vond het een mooie, zij het droevige geschiedenis. ‘Dit,’ vervolgde de monnik, ‘is misschien wel onze kostbaarste schat. Deze houder bevat zeven haren uit de baard van de heilige Petrus.’

Dat was inderdaad iets bijzonders. Met ontzag bekeek Thomas het fraaie, gouden doosje.

‘Als Petrus een baard droeg, waarom verbiedt de Kerk de geestelijken dan het dragen van een baard of van lang haar?’ vroeg hij.

De broeder wierp hem een verstoorde blik toe.

‘Wat een domme vraag! God wenst niet dat wij ons aangezicht voor Hem verbergen.’

‘Dat begrijp ik. Maar Petrus had dus wel een baard?’

De Benedictijn snoof ongeduldig.

‘Dat spreekt toch vanzelf. Zo lang geleden moesten de scheermessen nog worden uitgevonden!’

Jokte de monnik of was hij werkelijk zo onwetend? vroeg Thomas zich af. In de tijd van Jezus (en dus van Petrus) waren de Romeinen allemaal gladgeschoren. Hij hield die opmerking echter voor zich.

‘Morgen,’ zei de monnik, ‘moet je beslist de nieuwe Dom bezoeken. Die staat in de steigers en is nog niet half afgebouwd, maar het koor is al gereedgekomen en daar vind je de schrijn van de heilige Drie Koningen. Geen pelgrim mag een bezoek daaraan overslaan.’

‘Alle drie?’ vroeg Thomas. ‘Hoe komen die hier?’

‘Keizer Barbarossa heeft ze naar Keulen gebracht. Ruim tweehonderd jaar geleden.’

‘Broeder Matthias en ik zullen daar zeker heen gaan,’ beloofde Thomas.

Ofschoon ze het goed hadden bij de monniken van het Ursula-klooster, was Thomas toch blij toen Matthias en hij een paar dagen later hun reis konden voortzetten. Al die kerkschatten, vooral de in de Dom opgestelde Driekoningenschrijn van puur goud, wekten alleen maar Thomas’ jaloezie op. Zoveel rijkdom, zoveel overblijfselen van heiligen - honderden! - maar niet één kerk of klooster wilde daarvan iets afstaan aan een noodlijdend klooster in de Kempen, op de grens van de Haspengouw. Als vrekken bewaarden de monniken en priesters hier hun kostbaarheden. Vroeg in de ochtend namen de reizigers afscheid van de broeders en liepen weer met de ezels aan de teugel door de ontwakende stad.

‘Gaan we niet verkeerd?’ vroeg Thomas toen hij aan de rijzende zon merkte dat ze in oostelijke richting gingen in plaats van naar de zuidelijke poort.

Broeder Matthias schudde het hoofd en lachte even.

‘Bereid je voor op een verrassing, mijn zoon.’

Nog meer verrassingen?

Ze passeerden een van de vele poorten en toen viel zijn mond weer open, ondanks het gevaar dat de duivel zijn lijf zou binnenglippen. Want daar voor hen lag een brede kade en daar was ook de Rijn, ongelooflijk breed en machtig. Thomas, gewend aan de smalle en kronkelige riviertjes van de Haspengouw, kon zijn ogen nauwelijks geloven. Het water weerspiegelde de blauwe lucht met kleine witte wolken, overal voeren bootjes en zeilschepen, zowel stroomopwaarts als stroomafwaarts. Op de kade zelf lagen talloze pakken, manden, tonnen.

Schepen werden in- en uitgeladen, sjouwers werkten zich in het zweet, statige in het zwart geklede kooplieden hielden toezicht, paarden hinnikten, ossen loeiden, karren ratelden, het duizelde Thomas. Dus richtte hij zijn aandacht weer snel op de geweldige rivier waaraan Keulen haar rijkdom te danken had. Broeder Matthias gunde hem de tijd om te kijken, te ruiken, te proeven. De opgetogenheid van de jongen amuseerde hem.

‘Wat een rivier,’ zuchtte Thomas. ‘Hoe breed is die wel niet? En dan die brug! Hoe zijn ze er ooit in geslaagd zo’n brede stroom te overbruggen?’

De houten brug rustte op gemetselde pijlers en eroverheen bewoog zich een gestage stroom van verkeer.

Thomas wendde zich tot zijn reisgenoot.

‘Waar gaan we nu heen?’

‘Daarheen.’ De monnik wees naar een schip dat langs de kade lag. Een smalle loopplank leidde naar het dek, daarover liepen sjouwers met balen op de nek. ‘Dat schip wordt geladen met zout en is bestemd voor Koblenz. Wij varen zover mee.’

Inderdaad, broeder Matthias wist voor verrassingen te zorgen. Van vader Gerolfus had hij slechts weinig reisgeld meegekregen, een gering bedrag om zo nodig tolgelden, bruggelden en andere kleine onkosten mee te bestrijden. Maar nu rustten in hun zadels twaalf gouden florijnen... ‘Kom maar.’

Broeder Matthias sprak een poosje met de schipper, terwijl Thomas bij de ezels op de kade bleef staan en keek naar het inladen van de vracht. Hoe zou hij de dieren er ooit toe kunnen brengen die smalle loopplank over te gaan? Met Samson, altijd sullig en gewillig, zou dat wel lukken, maar Dalila? Toen waren de laatste zakken ingeladen en werden ze zorgvuldig afgedekt. Broeder Matthias wenkte hem.

‘Nu moeten wij ook aan boord gaan.’

Er gebeurde een wonder. Dalila trippelde zonder enige aarzeling over de loopplank en liet zich gewillig vastmaken achter de mast, alsof ze haar leven lang aan boord van een rijnschip was gegaan en dat heel gewoon vond.

Maar Samson toonde een vreselijke angst en moest met veel geweld en aanmoedigingen over de plank geduwd worden, waarbij hij luidkeels balkte. Eindelijk was ook hij veilig overgekomen en kon hij naast Dalila worden vastgebonden. Terwille van de ezels werd er zelfs een baal hooi aan boord gebracht.

‘Ziezo,’ zei de monnik tevreden, ‘nu hoeven we dagenlang niets anders te doen dan ons te laten varen.’

Voor Thomas was het de eerste keer van zijn leven dat hij zich op een schip bevond en in het begin vond hij het maar griezelig. De wind blies de zeilen bol, het water klotste tegen de boeg, de mast kraakte, het schip deinde. Niet zonder angst keek Thomas over de reling in het water. Het was tamelijk helder, maar de bodem was niet te zien. Het moest hier heel diep zijn, bedacht hij. En koud was dat water natuurlijk ook.

Veel ruimte om op de boot rond te lopen was er niet, alleen de achterplecht had een planken dek, verder was er een smal gangboord waarover de twee knechts met gemak heen en weer liepen, maar waarop Thomas geen voet durfde te zetten. De rest van het schip bestond uit een open ruim, weliswaar afgedekt met grote stukken zeildoek om de lading droog te houden, maar geen wandelweg. Thomas moest dus blijven waar hij was, bij de twee ezels. Een eindje achter hem stond de schipper aan het stuurwiel en broeder Matthias praatte met hem. De jongen streek Dalila maar eens over de neus, dat vond ze prettig. Samson toonde nog steeds sporen van angst, maar Dalila knabbelde op een handvol hooi en scheen zich nergens iets van aan te trekken. Al zat ze vol met kuren, Thomas begon toch gesteld te raken op de ezelin. Ze had karakter! Even vroeg hij zich af of er ook een hemel voor dieren zou zijn. Daar schrok hij zeil van, want dat was een ketterse inval die hij maar weer gauw moest vergeten. Dieren hadden immers geen onsterfelijke ziel. Maar zou het in de hemel dan niet onnoemelijk saai zijn, zonder ook maar één beestje? In elk geval kon Dalila zich zoveel koppigheid en kuren veroorloven als ze zelf wilde; al kon ze niet in de hemel komen, in de hel kwam ze evenmin.

Hij had alle tijd om na te denken. Zou hij ooit een goede monnik worden? En wat is een goede monnik? Zo iemand als broeder Matthias, die nooit een gebed oversloeg, maar wel had gelogen over een verborgen goudschat die hij eigenlijk had gestolen? Of moest je zijn als vader Gerolfus, die praktische man die het klooster wenste te verrijken door middel van heilige overblijfselen en daarvoor zelfs het aan het klooster toebehorende zilverwerk had verpand?

Of iemand als broeder Anastasius, die blijkbaar alleen maar monnik was geworden om naar hartelust te kunnen studeren en zich met boeken bezig te houden? Allemaal, dacht Thomas, hadden ze een of andere reden om zich in een klooster terug te trekken en het was heus niet altijd uit vroomheid. En ik?

Ik ben gewoon niet vroom genoeg van binnen, dacht hij. God wil dat we onszelf alle plezier ontzeggen, onszelf pijnigen, eindeloos vasten en moedwillig onze gezondheid in gevaar brengen, want zó word je heilig. Maar waarom eist God dat van ons? Welk genoegen kan de Allerhoogste beleven aan uitgemergelde lichamen overdekt met zweren en vuil?

Plotseling vergat hij zijn getob, want hij ontdekte de schoonheid van de oevers, de in bosschages verscholen dorpjes, de beboste hellingen met hier en daar een oude burcht op een heuveltop. Hij voer door een sprookjesland!

Toen de avond viel legden ze aan bij een dorp. Na een eenvoudige maaltijd mocht broeder Matthias bij de schipper in het roefje slapen, Thomas moest de nacht doorbrengen bij de twee knechts, gewoon aan dek. Een deken had hij niet, hij dekte zich toe met zijn pij.

Maar de volgende ochtend scheen de zon weer, er blies een kille noordoostenwind in de zeilen en zo voeren ze vrolijk verder, stroomopwaarts. De schipper was in zijn nopjes met die straffe wind, nu hoefde hij geen jaagpaard te huren. De oudste knecht liep ook te zingen, maar de jongste trok een zuur gezicht en mopperde op Thomas, omdat die hem overal in de weg stond.

‘Ga toch opzij, luie monnik.’

Dat nam Thomas niet.

‘Heb je het tegen mij? Als jij denkt dat monniken zo’n luizeleventje hebben, moet je maar eens een poosje in een klooster gaan wonen. Dan zal je zien dat we de hele dag werken en bovendien acht keer op een dag - en in de nacht - lange gebeden opzeggen en psalmen zingen. Ja, kijk niet zo ongelovig, ook midden in de nacht worden we uit ons bed gebeld, voor de metten en een paar uur later nog eens, voor de lauden. Geen pretje midden in de winter! En uitslapen is er niet bij, want om zes uur is er al vroegmis en na het ontbijt moet er gesjouwd worden tot de blaren in je handen staan.’

Bij deze tirade stond Thomas druk te gebaren en de knecht lachte hem vierkant uit, pakte de handen van de jongen in zijn grove knuisten en draaide ze om.

‘O ja... en waar is dat eelt dan?’

Hij liet de jongen los en grijnsde.

‘Ik heb jou anders nog niet veel zien bidden, knaap. En daar,’ hij wees op de dorpjes waar ze langzaam aan voorbij gleden, ‘daar wonen alleen maar van die vette papen die wel een okshoofd wijn in de maand op kunnen. Vertel mij wat. Jullie mesten je vet ten koste van gewone hardwerkende mensen. Pannelikkers, lapzwanzen, zwierbollen, dat zijn jullie.’

‘O, wat ben ik vet,’ riep Thomas, zijn mouw opstropend. Het was inderdaad een magere arm die hij de schippersknecht voorhield.

Die keek er echter met minachting naar.

‘Nu ben je nog jong. Wacht maar tot je de tijd hebt gehad je flink vol te vreten. Over een paar jaar heb je een tonronde buik, een speknek, varkenspootjes. Dat hebben al die papen.’

‘Waarom heb je zo’n hekel aan kloosterlingen?’ vroeg Thomas.

‘Ik haat ze. De priesters, de pastoors, de prelaten en vooral die dikke monniken. Straks is het Pinksteren en dat gaat me weer geld kosten. Voor alles laten ze je tegenwoordig betalen.’

‘Dat komt omdat de kloosters en kerken veel geld moeten afdragen aan de paus in Rome,’ legde Thomas uit.

‘Ja, en als het die inhalige paus van Rome niet is, dan is het die in Avignon wel. Zodra je een voet over de drempel van een kerk zet, wordt er betaling van je geëist. Want die twee pausen moeten zo nodig met elkaar concurreren, de ene wil nog rijker en machtiger worden dan de ander. En wij moeten ervoor bloeden!’ Het afschuwelijke was dat de knecht gelijk had wat die pausen betrof.

‘Er is maar één paus en die woont in Rome,’ zei Thomas. Hij merkte zelf dat het nogal zwak klonk.

‘Dat zeg jij. Maar als je in Frankrijk of in Spanje komt, dan zweren ze daar bij de paus van Avignon, net als in Engeland. Trouwens, hoe weet jij zo zeker welke de echte is? In Straatsburg hebben ze zelfs twee verschillende bisschoppen, omdat allebei die pausen dat bisdom voor zich opeisen. Je zal er maar wonen! De gelovigen daar weten helemaal niet meer waaraan ze toe zijn en aan wie ze moeten gehoorzamen. En weet jij wat die pausen doen met het geld dat ze de kloosters en parochies afpersen? Mooie posten uitdelen aan wie genoeg stroop smeert of toevallig familie van hen is. Dure pronkgewaden laten ze zich aanmeten. Bisschoppen wijden ze, bij tientallen, opdat die zich ten koste van het volk kunnen verrijken. Schilders en beeldhouwers nemen ze in dienst om hun paleizen nog verder te verfraaien.’ ‘Ach kom, zo erg is het niet.’

‘Het is wél erg en nou proberen ze ons ook nog wijs te maken dat in het jaar 1400 de wereld zal vergaan, zodat we uit angst nog meer geld geven en nog meer aflaten kopen.’

Het was nog niet eerder tot Thomas doorgedrongen dat het bestaan van de twee pausen die hardnekkig weigerden voor elkaar plaats te maken, tot allerlei misstanden had geleid. De wereld was wel ingewikkeld geworden. Even schaamde hij zich voor zijn pij, voor zijn nietsdoen op dit schip. Enkele dagen later legden ze bij Koblenz aan. Tijdens de tocht was Thomas zijn aanvankelijke angst voor de rivier kwijtgeraakt; hij had nog vele dagen zo door willen varen, steeds verder de Rijn op, steeds dichter naar Venetië toe. Maar reeds werden de balen zout uitgeladen en op de kade lagen de okshoofden wijn klaar om ingeladen te worden. Samson moest weer met veel moeite over de smalle loopplank worden getrokken. Dalila echter trippelde er snuivend overheen. Eenmaal op de kade aangekomen herinnerde ze zich echter wie ze was, ontdekte dat ze weer vaste grond onder de poten had en dat ze haar kuren zonder gevaar kon botvieren. Dus bleef ze een hele tijd koppig en doodstil staan, tot grote pret van de kwaadaardige schippersknecht die vol leedvermaak Thomas’ pogingen om het dier aan het lopen te krijgen gadesloeg.

Dat ellendige beest maakt me steeds belachelijk, dacht Thomas kwaad. Toch kon hij zichzelf er niet toe brengen de ezelin af te ranselen. Broeder Matthias verloor zijn geduld. ‘We moeten opschieten, het weer wordt slechter,’ riep hij de jongen toe.

Thomas had er niet op gelet. Nu keek hij op en zag hoe zwarte wolken zich boven de stad samenpakten.

Plotseling hief ook Dalila haar kop op, snoof en begon te draven, recht op de stadspoort af, alsof ze begrepen had wat Matthias zei. Of had ze de dreigende regen geroken? Van de schipper hadden ze gehoord dat er even buiten Koblenz een Cisterciënzerklooster lag. Aangezien die orde eigenlijk uit bijzonder strenge Benedictijnen was voortgekomen, meende broeder Matthias dat ze daar wel welkom zouden zijn. Ze reden door de straten, verdwaalden een keer, terwijl het steeds donkerder werd, vonden eindelijk de westpoort toen de eerste druppels al begonnen te vallen. Ver voor zich uit zagen ze de ruime gebouwen en de abdijkerk van het klooster liggen. Maar de regen wachtte niet. Opeens schoven de sluizen van de hemel open en de waterstralen gutsten op de reizigers neer. Bliksemschichten schoten langs de zwarte wolken, harde donderslagen deden de wereld dreunen en in een oogwenk waren Matthias en Thomas doorweekt. Samson balkte van angst, Thomas voelde Dalila huiveren.

Ze haastten zich wat ze konden en eindelijk was daar de poort van het klooster. Broeder Matthias sprong van Samsons rug, bonsde op de zware deuren, keek of hij ergens een bel zag, bonsde weer, terwijl de donder rolde en de regen op zijn hoofd trommelde. Hoorde men hen daarbinnen niet met al dat lawaai? Thomas kwam naast hem staan, gebruikte ook zijn vuisten om op de deuren te bonzen. Het water droop uit hun pijen en bij elke zware donderslag kromp Thomas ineen. Hij was doodsbang voor onweer. Waarom deden de monniken niet open? Woedend rammelde broeder Matthias aan de deur, bonsde, schreeuwde en godlof, eindelijk ging er een luikje open en gluurde een gezicht naar buiten.

‘Ja?’

‘Vrede zij met u, broeder,’ riep Matthias tegen het gezicht. ‘Wij zoeken nachtverblijf. Moge God het u lonen.’

De herrie van het onweer maakte zijn woorden nauwelijks verstaanbaar. Het gezicht fronste de wenkbrauwen.

‘Waar komen jullie vandaan?’

‘Uit de Kempen, op de grens van de Haspengouw,’ riep Matthias terug.

‘Welk bisdom?’

‘Het prins-bisdom Luik.’

Boem! Met een klap viel het luikje dicht. De twee reizigers wachtten tot de poortdeur zou worden geopend, maar er gebeurde niets.

Dat was toch niet mogelijk! De portier van het Cisterciënzerklooster zou toch niet, in dit noodweer, Benedictijnen die om nachtverblijf vroegen buiten laten staan? Dat was zo onvoorstelbaar dat zowel Matthias als Thomas geduldig bleven staan in hun doorweekte pijen terwijl de regen onbarmhartig op hen neerranselde. Een felle lichtflits en onmiddellijk daarop een krakende donderslag deden Thomas opschrikken. Onwillekeurig keek hij om naar de stad ver achter hen. Waar was die bliksem ingeslagen?

Broeder Matthias begon opnieuw te bonken en te roepen, kennelijk ook in paniek geraakt. En zowaar! Het luikje ging weer open, hetzelfde gezicht verscheen en keek boos.

‘Maak niet zo’n misbaar,’ snauwde hij. ‘Wacht.’

Binnen werden zware grendels weggeschoven, de deur kierde open, nauwelijks wijd genoeg om de reizigers en hun ezels door te laten. De monnik-portier gromde iets wat ze bijna niet konden verstaan en wees op een van de bijgebouwen. ‘Stal,’ vingen ze op, ‘ga daar maar slapen.’

Zo onheus en ongastvrij waren ze nog in geen enkele abdij ontvangen. Thomas begreep er niets van. De portier ging hen voor, opende een deur, trad opzij en toen zagen ze een donkere ruimte waar het rook naar paarden, mest en hooi. Broeder Matthias leidde Samson snel naar binnen, Thomas volgde met de druipende Dalila, maar nog eer ze hun ezels van de zadels hadden ontdaan, sloeg de staldeur achter hen dicht en werd de grendel ervoor geschoven.

Meteen werd het aardedonker om hen heen, want vensters waren er niet, wel hoog onder het dak een aantal luchtgaten, waar nu echter geen ander licht door binnenviel dan de weerschijn van de felle bliksemschichten.

‘Be... begrijpt u er iets van?’ vroeg Thomas verbijsterd. Matthias zei: ‘Ja.’ En toen: ‘Trek onmiddellijk die natte kleren uit, Thomas.’

‘Alles?’

‘Alles wat nat is.’

Even later stond de jongen rillend in zijn blootje, voor zijn voeten lag een drijfnatte pij, en een hemd dat net zo nat was. Gelukkig waren de zeildoeken zadeltassen vrijwel waterdicht zodat de reservepijen er min of meer droog uitkwamen. Zodra hun ogen enigszins aan de heersende duisternis gewend waren, kleedden ze zich opnieuw aan. Matthias hing de druipende pijen en kletsnatte hemden over een balk. Hier en daar lekte het, maar het onweer scheen nu weg te drijven, de donderslagen volgden elkaar niet meer zo snel op. Wel bleef de regen nog neersuizen.

In de achterste hoek van de stal lag een berg hooi. Matthias duwde Thomas ernaar toe.

‘Kruip er zo diep mogelijk in, Thomas, en probeer weer warm te worden. Ik wil niet dat je ziek wordt.’

Die bezorgdheid deed de jongen goed, maar hij had nog altijd geen antwoord op zijn vraag gekregen. Buiten scheen het op te klaren, er viel nu wat meer daglicht door de luchtgaten de stal binnen, al bleef het schemerig.

‘Waarom worden we in een stinkende stal opgesloten, wat betekent dit allemaal?’ vroeg Thomas terwijl hij zich in de berg hooi nestelde.

Broeder Matthias begon met een paar handen vol stro de ezels droog te wrijven. Ook voor hen had hij flink wat hooi uitgestrooid.

‘Wat het betekent?’ zei hij intussen. ‘Wel, ik denk dat we hebben aangeklopt bij het verkeerde klooster. Ik had eraan moeten denken dat de Cisterciënzers de paus van Avignon gehoorzamen en niet de paus van Rome. De prins-bisschop van Luik aan wie wij gehoorzaamheid verschuldigd zijn, is aangesteld door de Heilige Vader van Rome, niet door de tegenpaus uit Avignon.’

Thomas vond het vreemd. Twee pausen tegelijk, dat was op zichzelf al absurd vond hij, maar dat was toch geen reden om monniken die toevallig uit het andere kamp kwamen zo honds te behandelen?

‘We geloven toch allemaal in dezelfde God,’ bromde hij. Matthias, klaar met het verzorgen van de ezels, groef zich naast hem in. Het werd nog wat lichter, het onweer scheen voorbij en zelfs de regen minderde iets. Ergens luidde een klok, een mooi bronzen geluid.

Broeder Matthias vouwde de handen. ‘Dat is de klok voor de vespers, Thomas. Bidden!’

Thomas gehoorzaamde hoopvol. Na de vespers wordt er natuurlijk gegeten, dacht hij. Ze zullen ons toch ook wel iets brengen?

Hij had honger, hij begon weer lekker warm te worden al prikte er iets in zijn neus zodat hij telkens moest niesen. Toch kou gevat?

In het Maria-klooster werd als regel tussen de vespers van zes uur en de completen van negen uur de maaltijd opgediend. Dat zou hier ook wel zo zijn, dacht hij. Maar nog altijd gebeurde er niets.

Hij luisterde scherp naar de geluiden van buiten. Zouden de Cisterciënzers al aan de maaltijd zitten? Zouden ze hun gasten uit het verkeerde kamp nog iets komen brengen? Maar de grendels voor de staldeuren werden niet weggeschoven en zijn maag knorde hoorbaar. Matthias begon in zijn zadeltas te rommelen.

‘Hier, neem een koek. Ik denk niet dat deze monniken van plan zijn ons iets te eten te geven.’

Dankbaar zette Thomas zijn tanden in het steenharde gebak. Doorbijten ging niet, hij kon er alleen aan knabbelen. ‘Niet erg menslievend om ons honger te laten lijden,’ merkte hij op. Matthias haalde de schouders op.

‘Vergeet niet dat de paus in Avignon kortgeleden alle aanhangers van zijn rivaal in Rome in de ban heeft gedaan: de Romeinse paus, al zijn kardinalen, bisschoppen, abten en volgelingen. Daartoe behoren wij ook. Dus mogen we nog van geluk spreken dat de monniken hier ons uit dat noodweer hebben gehaald en in deze stinkende stal hebben opgesloten. Ze konden het blijkbaar toch niet over hun hart verkrijgen ons in de regen te laten staan. Eigenlijk moeten we hen daar dankbaar voor zijn. Hier is het droog en warm.’

Langzamerhand begon de avond te vallen en het werd weer roetdonker in de stal. Plotseling had Thomas er genoeg van. Ze zoeken het maar uit met hun twee pausen, hun machtsspelletjes en eigenbelang, dacht hij opstandig. Ik ga slapen. Buiten luidde de bel voor de completen. Nu zouden ze moeten opstaan, naar de kapel gaan, de dienst moeten bijwonen zoals het plichtsgetrouwe monniken betaamde, maar ze zaten opgesloten en konden geen kant uit. Hij hoorde Matthias bidden, zacht de verplichte psalmen zingen en Thomas gedroeg zich alsof hij meedeed maar halverwege het tweede gebed viel hij in slaap. Broeder Matthias scheen het niet te merken, of wilde hij de jongen niet storen?

De volgende ochtend, toen het allang licht was geworden - het moest de tijd tussen priem en terts zijn - werden met veel lawaai de grendels van de staldeuren geschoven en een paar lekebroeders traden binnen. Eén van hen droeg een nap waar de damp afsloeg; de nap bevatte roggepap. Hij zette die zwijgend voor de ‘gasten’ neer en bemoeide zich verder niet met hen. Matthias en Thomas haalden hun houten lepels uit hun zadeltas en vielen hongerig op de pap aan. Gelukkig, toch een ontbijt. De lekebroeders duwden de twee ezels opzij, begonnen de op stal staande paarden, ossen en ezels te voederen. De deuren bleven wijd openstaan.

‘Kom,’ zei broeder Matthias toen de pap op was, ‘we gaan.’

Ze pakten de nog halfnatte pijen en hemden in, zadelden hun ezels en leidden ze naar de binnenplaats. De daar rondlopende monniken keken niet naar hen; ze bestonden niet. Ook de poort die naar buiten leidde stond uitnodigend open. Ze reden erdoor zonder afscheid van iemand te kunnen nemen of de zegen te krijgen van hun gastheren. Voor Thomas was het een geheel nieuwe ervaring om genegeerd te worden, zich een verworpene te voelen.

Het weer was iets beter geworden. Het regende niet meer, al was de lucht nog zwaar bewolkt.

‘Trek niet zo’n beteuterd gezicht, jongen,’ zei broeder Matthias. ‘We gaan terug naar Koblenz en zoeken een schip.’ Dat verraste Thomas. Hoeveel zilveren daalders gaat ons dat nu weer kosten? vroeg hij zich af. Maar hij zei niets. De leiding liet hij graag aan broeder Matthias over die precies scheen te weten wat hij wilde.

Het duurde een tijdje eer ze een schipper hadden gevonden die bereid bleek hen mee te nemen tot bij Mainz. Het oude spel herhaalde zich: Samson doodsbang op de loopplank zodat hij bijna aan boord moest worden gedragen, maar ook Dalila had er dit keer geen zin in en ging nog heviger tekeer dan Samson. Eindelijk kregen ze haar op het dek, waar ze nog een hele tijd verontwaardigd tegen de mast stond te schoppen en haar woede uitbalkte. Ze kalmeerde pas toen de schuit onder zeil ging en het midden van de rivier bereikte. Het zachte schommelen van de boot scheen een rustgevende uitwerking op haar te hebben.

Opnieuw genoot Thomas van de vaartocht. Hij keek zijn ogen uit op de berghellingen, overdekt met wijngaarden, op steile rotsen en hoog opklimmende wouden. Hij vergat de vernedering die zij in het Cisterciënzerklooster hadden ondergaan. Wat was de wereld mooi! De wijnstadjes op de oever met hun witte vakwerkhuizen en strodaken lagen er zo vredig en welvarend bij. Abdijen hieven hun torenspitsen in de lucht, grimmige burchten bedreigden de dalen, ruiters galoppeerden over de wegen die langs de oevers liepen. Vorsten en heersers mochten zich dan als waanzinnigen gedragen en de mensheid in een onoverzichtelijke chaos storten, aan de schoonheid van het landschap veranderde dat niets. Intussen werd het stroombed van de rivier steeds nauwer, de tegenstroom sterker en het ontwijken van midden in de rivier liggende eilandjes moeilijker. In een scherpe bocht wees broeder Matthias de jongen op een hoge rots.

‘De Lorelei-rots. Dit is het gevaarlijkste stuk. Hier is menig schip vergaan.’ Hij vertelde over de legende van de Lorelei: een nimf die op de hoge rots zat, haar gouden haren kammend terwijl ze zo mooi zong, dat elke schipper die haar voorbijvoer vergat op zijn roer te letten en alleen maar kon kijken en luisteren, tot zijn boot op de rotsen te pletter voer.

Thomas rilde en sloeg snel een kruis, terwijl hij angstig naar het reusachtige brok steen keek. Hoorde hij iets, zag hij daar iets glinsteren dat op de gouden haren van de nimf leek? Hij prevelde een schietgebedje en klampte zich vast aan de reling. Maar ze kwamen zonder ongelukken de bocht door.

De vrije Rijksstad Mainz, pralend in het zonlicht met torens, dikke muren waarvan een deel nog stamde uit de tijd van de Romeinen, met drukke straten, pleinen, stegen, het paleis van de aartsbisschop die tegelijk keurvorst was, maakte diepe indruk op Thomas. Ze kregen onderdak in het nog vrij nieuwe Karmelietenklooster maar bleven er niet lang, want de ezels hadden gedurende de vaartocht rust genoeg gehad. En het leek wel alsof broeder Matthias nu plotseling haast had gekregen. Thomas had nog wel een tijdje in Mainz willen blijven, hij vond het een prachtige stad en de drukte op straat schrikte hem nu niet meer af. Hij begon zich al een echte wereldreiziger te voelen. Maar broeder Matthias wilde snel verder gaan. Dalila niet. Misschien maalde door haar kop nog de herinnering aan de luie dagen op de rijnschepen, toen ze niets anders te doen had dan hooi vermalen en zich door het water laten wiegen. En toen, juist terwijl Thomas er niet op verdacht was, zette ze het op een lopen, hem half meesleurend. Met moeite wist hij zich in het zadel te werken terwijl broeder Matthias er grijnzend op Samson achteraan kwam.

Zo reden ze de stad Mainz uit, niet richting Basel zoals Thomas had verwacht, maar richting Stuttgart. De tijd van varen en luieren was voorbij.

5 Rovers!

Ruim een week lang reisden ze voort zonder dat er iets bijzonders gebeurde, ’s Avonds deden ze een beroep op de gastvrijheid van een of andere abdij en een enkele maal sliepen ze gewoon in de open lucht in een droge greppel langs een bosrand. Soms werden ze verrast door een lentebuitje maar over het algemeen hield het weer zich goed. Thomas genoot van de reis. Ze trokken door vruchtbare streken, door donkere wouden, langs aardige dorpjes en oude stadjes, ze werden aangeroepen door zaaiende boeren, aangevallen door valse hofhonden, aangesproken door zwervers en bedelaars, eerbiedig gegroet of met vijandige blikken nagekeken, waarbij de ene boer hen in ruil voor de zegen op een middagmaal onthaalde en een andere boer hen scheldend van zijn erf joeg. Kortom: ze beleefden van alles, hadden prettige en minder prettige ontmoetingen, maar echt moeilijk kregen ze het geen moment.

Tot...

Ze bevonden zich in een ruig gebied. Uit de bodem staken rotsen op, puntig en verraderlijk. De weg was bijzonder slecht, vol gaten, kuilen en diepe karresporen. Omdat de zon al drie dagen achtereen scheen, waren de randen van die karresporen zo hard als steen geworden, terwijl de berm overgroeid was met stekelig struikgewas. De ezels zochten voorzichtig hun weg tussen die harde opstaande randen, de kuilen en hobbels, maar snel ging het niet en vooral de oude Samson had er moeite mee. Broeder Matthias, bang dat een van de dieren een poot zou breken, besloot daarom van de weg af te wijken en dwars door de velden te gaan, waarbij hij zorgvuldig de stand van de zon in het oog hield om niet te ver af te dwalen van de goede richting. Toch hadden ze dat beter niet kunnen doen, want zo belandden ze in een donker woud, waardoorheen weliswaar een goed pad liep, niet zo hobbelig en uitgesleten, maar dat pad kronkelde nogal. Thomas dacht: straks komen we helemaal verkeerd uit.

Dat klopte, want op een gegeven moment stonden ze voor een diepe kloof. Het pad liep verder langs een van de rotswanden, maar waarheen?

‘Zullen we teruggaan?’ stelde Thomas voor, die niet zonder angst naar beneden keek. Op de bodem van de kloof bruiste een beek die vol lag met geweldige steenbrokken. Wit schuimend sloeg het water eroverheen. Daarin vallen zou geen mens of ezel kunnen overleven.

Broeder Matthias aarzelde. Teruggaan, weer door dat dichte woud, over die met onkruid volgegroeide velden, terug naar die ongelukkige ‘hoofdweg’ zou hun vele uren kosten en daardoor zouden ze de hele middag verloren hebben.

‘Ik geloof niet dat die kloof zo lang is,’ zei de monnik na enig nadenken. ‘Laten we het pad maar volgen en zien waar we uitkomen.’

‘En als het doodloopt op die rotsmuren? Dan moeten we toch terug,’ meende Thomas.

Jawel, maar nu teruggaan... Over twee uur wordt het donker.’ ‘Dan blijven we toch gewoon in het bos overnachten.’ Thomas zag daar geen bezwaar in. Matthias wel. De nacht, dat was de tijd van duisternis en gevaar. Zeker in zo’n woud waar de boze geesten vrij spel hadden tegenover verdwaalde reizigers. Zwart was slecht. Een zwarte nacht was tweemaal slecht. De duivel loerde op zulke buitenkansjes. Dat zei hij ook, maar Thomas liet zich niet overtuigen.

‘We hebben al eens eerder een nacht buiten doorgebracht en zolang het niet regent, is dat niet zo erg. Ik ben niet bang in het donker. Gewikkeld in onze donkere pijen kan zelfs een boze geest ons niet onderscheiden van de nacht.’ ‘Het lijkt me toch beter om verder te gaan,’ besliste broeder Matthias. Hij spoorde Samson aan, maar die had ook die bulderende beek in de diepte opgemerkt. In zijn suffe kop stond water nu eenmaal gelijk met gevaar. Vooral zulk water, dat bruiste en dreigde. Dalila bleek er precies zo over te denken, die was helemaal niet in beweging te krijgen. Dat Samson even koppig kon zijn als zij, wie had dat verwacht?

Matthias niet, Thomas evenmin. Beide ezels zetten zich schrap, schudden de kop, balkten in protest en weigerden ook maar een stap in de richting van de rotsmuren te zetten. Afstijgen, aan de teugels trekken, schreeuwen, tegen hun kont duwen, niets hielp.

‘Ze willen niet,’ zei Thomas niet zonder binnenpret. Matthias was afgestegen, sprak Samson toe, dreigde, trok. Neen! Thomas wachtte rustig af, hij wist nu wel dat als Dalila verkoos niet te lopen ze het ook niet deed.

‘Nou ja, dan moeten we maar teruggaan,’ zei Matthias, ten einde raad.

Teruggaan naar de bescherming van de bomen met daardoorheen een goed begaanbaar pad, ja, dat wilden de ezels wel. Niets liever zelfs. Duidelijk opgelucht gehoorzaamden ze nu, op een drafje.

Ruim een uur later hielden ze halt op een grazig plekje omgeven door hoogopgaande eiken en duizenden varens.

‘Even rusten,’ zei broeder Matthias. Ze hadden nog een paar koeken en omdat ze honger hadden gekregen gingen ze in het varenbed zitten, namen elk een koek, terwijl de ezels zielsvergenoegd begonnen te grazen.

Onder de hoge boomkruinen schemerde het al. Het zag ernaar uit dat ze inderdaad de nacht in het woud zouden moeten doorbrengen. Geen stevige maaltijd of een warm bed achter dikke kloostermuren deze avond.

‘Zal ik hout sprokkelen zodat we een vuurtje kunnen maken?’ vroeg Thomas.

‘Nee,’ antwoordde de monnik. Hij moest niets van dit woud hebben. ‘We rijden door tot we uit het bos zijn.’

Ze stegen weer op en reden verder tot aan een driesprong. Uit welke richting waren ze eerder op de dag gekomen? Ze hadden toen eigenlijk niet op herkenningspunten gelet. Ze konden zich zelfs niet herinneren eerder hierlangs te zijn gekomen.

‘Linksaf,’ besliste Matthias.

Dat pad steeg. Maar het was breed en goed begaanbaar. Omdat de bomen hier wat verder uit elkaar stonden en het nog niet echt donker was geworden, leek het ook de gemakkelijkste weg, die min of meer zuidoostwaarts leidde. Misschien konden ze zo achter de rotskloof om toch weer op de goede weg komen of wie weet, bij een dorp!

Matthias tuurde naar de grond.

‘Hier zijn nog niet zo lang geleden mensen voorbij gekomen. Ik zie de afdrukken van paardehoeven. Ik denk dat dit weggetje straks uitkomt bij een nederzetting van houthakkers en kolenbranders of zoiets. In elk geval wijzen die sporen op de bewoonde wereld.’

Thomas deelde van harte zijn optimisme en klopte de nu zeer gewillige Dalila waarderend op de hals.

Het pad maakte een bocht en toen stonden ze tegenover een viertal ruiters. Ruiters met lange zwaarden aan hun zadel, dolken in hun gordel, met donkere sjaals die halverwege over hun gezicht getrokken waren, breedgerande hoeden, zware laarzen aan de benen, op snuivende paarden. Rovers!

Samson, geschrokken van die grote paarden, stond met een ruk stil.

De voorste ruiter brulde hun iets toe met zo’n zware stem dat Dalila de schrik om het hart sloeg. Ze draaide zich om en stormde terug over het pad, met Thomas op haar rug. Hoe hard hij ook aan de teugels trok, ze bleef doorrennen, week toen plotseling van het pad af, stortte zich tussen varens en struikgewas en rende maar door. Thomas keek om, werd hij gevolgd? Neen. Maar broeder Matthias bevond zich in handen van de struikrovers. Hoeveel eerbied zouden zulke boeven hebben voor een monnikspij?

‘Halt, halt dan toch,’ schreeuwde Thomas in Dalila’s oor, die dat echter als een aansporing scheen op te vatten. Thomas werd door elkaar geschud en om niet uit het zadel geslingerd te worden had hij zich stevig vastgeklampt. ‘Halt!’ Dalila hoorde en zag niets, ze bleef doorgaan. Opeens struikelde ze. Thomas vloog van haar rug af, belandde behoorlijk hard midden tussen de struiken die vol dorens zaten en die zijn pij, handen en gezicht schramden. Dalila was al weer overeind gesprongen en stond stil, doodmoe. Met enige moeite worstelde de jongen zich los van de struiken en liep bezorgd op de ezelin toe. Had ze iets gebroken? Nee, dat viel gelukkig mee. Ze stond moe, uitgeblust, met hangende kop tussen de bomen, duidelijk te uitgeput om nog verder te gaan.

Wat nu?

Thomas trok de dorens uit zijn vel en zijn pij, zoog op een bebloede handpalm en keek rond. De duisternis viel nu snel in en hij had geen idee waar hij zich bevond. Geen pad meer te zien, niets dan bomen, struiken en stukken rotssteen. Geen wonder dat Dalila gestruikeld was. Het mocht een wonder heten dat ze haar poten niet had gebroken. Boven zijn hoofd raakten de dik bebladerde boomkruinen elkaar en sneden het laatste beetje daglicht af. Hoe kon hij ooit broeder Matthias terugvinden?

Thomas klopte zich af, verwijderde dode bladeren en stof van zijn pij, meer omdat hij niet goed wist wat hij moest doen, dan omdat hij zo graag schoon wilde zijn. Hier blijven? Op zoek gaan naar broeder Matthias? Maar als de rovers boze plannen hadden met wie er hun ook maar voor de voeten kwam, zouden ze beslist niet op dat stijgende pad op Thomas zitten wachten. Ze zouden zijn weggereden met hun gevangene. Of hadden ze de monnik tot op het hemd uitgeschud en dood op het pad laten liggen?

En zouden ze de in Samsons zadel verborgen goudstukken gevonden hebben?

Dalila at gras dat onder een van de bomen groeide. Ze was natuurlijk hongerig. Ook Thomas voelde zijn maag knorren; de ene koek die hij tijdens de korte rustpauze had gegeten was niet half voldoende voor zijn eetlust geweest. Maar zijn zadeltas bevatte geen koeken meer. Dorst had hij ook.

Nog altijd wist hij niet wat hij moest beginnen. Broeder Matthias - als die nog in leven was - zou hem wel verachten wegens zijn vlucht, ook al had Thomas daar niets tegen kunnen doen. De monnik zou zeker denken dat Thomas de ezelin had aangespoord en hem een lafaard noemen, die een vriend in nood in de steek liet.

Ik moet proberen het pad terug te vinden, dacht hij ontredderd. Dat is het belangrijkste. Broeder Matthias is misschien gewond of stervend door die kerels achtergelaten. Ik moet...

Hij kon nu nauwelijks meer een hand voor ogen zien. Waar bleef de maan? Verlangend keek hij omhoog en zag vaag één ster tussen het gebladerte pinkelen. Hij tastte om zich heen, overal voelde hij stenen, hobbels, moskussens en dode takken. Dalila stond als een zwarte schim tegen een boomstam geleund. Hij kroop naar haar toe, haalde uit zijn zadeltas twee vuurstenen. Daarna, meer op het gevoel dan dat hij het kon zien, verzamelde hij takken, droog mos, droge bladeren en bouwde een vuurtje dat tot zijn opluchting meteen vlam vatte.

Hij legde er een kring van losse stenen omheen en ging erbij zitten. Toen herinnerde hij zich Dalila’s grillige karakter en hij stond op om haar aan een boompje te binden zodat ze er niet opnieuw vandoor kon gaan - maar dan zonder hem.

Ik moet op zoek gaan naar Matthias, hield hij zichzelf voor. Ik moet... Maar eerst moest hij de ezelin toch even rust gunnen en haar de kans geven wat te eten. Het had geen zin haar zo af te jakkeren dat ze zou bezwijken. Als hij de monnik niet kon terugvinden was een rijdier van levensbelang. Eén geruststellende gedachte roerde zich onder zijn radeloosheid. Ook in Dalila’s zadel waren goudstukken verborgen. Daarmee zou hij in het ergste geval altijd nog in het Maria-klooster kunnen komen. Maar hoe zou hij daar ontvangen worden, zonder broeder Matthias, zonder de relieken waarvoor ze waren uitgestuurd en vooral: zonder de wissel die in Matthias’ pij was genaaid en waarvoor de prior het kostbare tafelzilver had verpand? Maar als hij niet terugging, zouden ze de vreselijkste dingen van hem denken en ook dat was een ondraaglijke gedachte.

Hoe lang zat hij hier nu al, bij dat vuurtje in het stikdonkere woud? Een uur, twee uur? En al die tijd lag broeder Matthias natuurlijk bloedend, half dood, van kleren ontdaan op dat vervloekte bospad, wachtend op hulp die niet kwam.

Thomas hield het niet langer uit. Het vuurtje brandde nog maar laag en hij gooide er geen nieuwe takken op. Hij begon het zelfs uit te trappen, maakte Dalila los en stond toen weer in het donker. Hij trok de ezelin mee aan de teugel.

Ze was blijkbaar weer wat uitgerust, want ze liet het toe. Ofschoon hij bijna niets kon zien, werkte Thomas zich over de ongelijke bodem in de richting waarvan hij vermoedde dat het pad moest lopen. Onder zijn voeten voelde hij een lange tak, die hij opraapte en voor zich uit stak, hem lichtjes heen en weer zwaaiend, als een blinde. Voetje voor voetje schuifelde hij voorwaarts, Dalila achter zich aan trekkend. Dank zij de stok kon hij de meeste obstakels vermijden en liep hij niet blindelings tegen onzichtbare bomen en hoge rotsblokken aan. Maar wel struikelde hij voortdurend over uitstekende wortels, raakte hij telkens verward in doornige struiken, schoot zijn ene voet soms weg van een glad moskussen. Daardoor kwam hij tergend langzaam vooruit. Maar hij moest, hij moest...

Zo ver kunnen we toch niet van het pad zijn afgedwaald voordat Dalila struikelde en mij afwierp? dacht hij. Of loop ik in een kringetje en kom ik straks bij mijn gedoofde vuurtje uit?

Plotseling meende hij, ver voor zich uit, een vaag schijnsel te zien. Was dat van de maan die opkwam of was daar het brede pad? In elk geval gaf het hem de moed om verder te zwoegen. Het was vreselijk vermoeiend om als een blinde door een woest bos te schuifelen, half vallend, geplaagd door muggen - ook dat nog! - stekels en scherpe dingen waar hij soms met zijn hand tegenaan sloeg, terwijl zijn voeten weer eens weggleden en hij op de knieën viel en Dalila’s vochtige neus in zijn hals voelde alsof ze wilde zeggen: waarom doe je zo raar? Dan krabbelde hij weer overeind, de blik strak gericht op het vage schijnsel. Hoe lang hij zo voorttobde wist hij niet, alle begrip van tijd was hij allang verloren, maar eindelijk begonnen de bomen iets uiteen te wijken, het licht werd helderder en ja, het was maanlicht dat op een breed pad viel, hetzelfde stijgende pad waarop zij de rovers hadden ontmoet. Thomas kon wel huilen van opluchting.

Maar waar was broeder Matthias? Moest hij nu naar links of naar rechts gaan?

Thomas dacht na. Dalila had rechtsomkeert gemaakt, was het pad afgestormd, naar beneden en toen plotseling het bos ingedoken. Hij kon dus het beste heuvelopwaarts gaan, besloot hij.

Eenmaal op het pad ging het lopen een stuk gemakkelijker, maar opstijgen durfde hij nog niet. De halve maan gaf wel licht maar veel was het niet. Na een tijdje stond hij stil, strak naar de grond turend. Hier leek de aarde omgewoeld. Hij knielde, voelde met zijn hand. Ja, hier moesten die ruiters gestaan hebben. Met zijn vingertoppen voelde hij duidelijk de sporen van hoefijzers. Hier hadden ze de reizigers opgewacht en dit was de plek waar Dalila op hol was geslagen. Angstig keek hij rond. Zag hij iets, hoorde hij gekreun? Nee, niets roerde zich. Hij bond Dalila vast, en ging, zijn ogen tot het uiterste ingespannen, op onderzoek uit. Als die kerels ter plekke Matthias hadden neergeslagen en van alles beroofd, dan moest de monnik hier te vinden zijn. Maar hoe hij ook zocht, struikgewas uiteenboog en zich door doornstruiken heen worstelde, de monnik vond hij niet. Ook op zijn geroep kreeg hij geen antwoord. Hadden de rovers hem dan meegenomen? Waarheen?

Hoe dan ook, in elk geval hadden ze hem niet halfdood geslagen en hulpeloos achtergelaten. In deze nacht hun sporen volgen was uitgesloten, daartoe zou hij eerst het daglicht moeten afwachten.

Maar hij had toch een talisman! De talisman die vader Gerolfus hem had meegegeven en die hem moest behoeden voor onheil. Thomas greep ernaar en kreeg een steek door zijn borst van schrik: het koordje om zijn hals was weg - misschien gebroken toen Dalila hem afwierp. Zelfs die troost was hij kwijt.

Doodmoe liet Thomas zich naast Dalila op de grond zakken, met zijn rug tegen een gladde steen en heel even sloot hij de ogen.

Toen hij ze een ogenblik later opendeed was het klaarlichte dag.

6 Spoorzoeken

Geschrokken sprong Thomas overeind. Had hij geslapen? Hij was stijf, al zijn botten deden pijn, zijn handen waren bijzonder vuil, zijn pij zat onder de rommel en stak vol winkelhaken. Hij had honger, brandende dorst en was tamelijk wanhopig. Maar het was niet langer donker, de boze geesten hadden hem kennelijk met rust gelaten gedurende de nachtelijke uren en vóór hem, op het pad, zag hij de omgewoelde grond en de vele sporen van paardehoeven. Om erachter te komen wat er met broeder Matthias was gebeurd, hoefde hij alleen maar die sporen te volgen.

Eerst onderzocht hij nog de omgeving, want in het donker de vorige avond had hij gemakkelijk een dood lichaam kunnen missen. Maar nee, nergens op of nabij het pad lag een roerloze figuur. Matthias was hier niet.

Op de jonge blaadjes van een struik die naast het pad groeide parelden dauwdruppels. Thomas likte ze af, maar zijn dorst kon hij er niet mee lessen. Hij maakte Dalila los, klom in het zadel en stuurde haar het pad op.

Een echte spoorzoeker was hij niet, maar de scherpe hoefijzers van de paarden hadden diep in de rulle grond gebeten en waren daarom niet moeilijk te volgen. Het pad steeg, daalde dan weer, versmalde van tijd tot tijd, kronkelde. Thomas had geen idee waar het heen leidde, maar hij bleef de hoefsporen volgen tot ze tot zijn ontzetting plotseling ophielden.

Verward steeg hij af en bukte zich naar de grond. Ja, daar had je de sporen van de paarden, zeer duidelijk en hij meende zelfs daartussen een kleinere afdruk te ontwaren, als van ezelspoten. Samson? Maar een stap verder: niets meer. Hij keek rond. Het bos was hier minder dicht, de bomen stonden wat verder uit elkaar. Waren ze hier van het

pad afgeweken, het woud ingetrokken? Het moest haast wel. Maar in welke richting, naar links, naar rechts?

Hij begon de omgeving af te zoeken, uitkijkend naar vers afgebroken takjes, beschadigingen in het struikgewas, indrukken van hoeven in het mos en vond die eindelijk, rechts van het pad. Met Dalila aan de teugel drong hij opnieuw het bos in.

Vond ik maar water, dacht hij. Honger kan ik wel verdragen, maar die dorst is vreselijk.

De bodem liep hier schuin omhoog en telkens raakte hij het spoor kwijt, moest dan weer een eindje terug, uitziend naar iedere aanwijzing, terwijl achter zijn rug de zon hoger en hoger klom en het warm begon te worden. Dalila knabbelde aan elk sappig blaadje dat ze kon vinden. De ezelin was natuurlijk ook hongerig en dorstig. Uit wanhoop zoog ook Thomas op frisse groene blaadjes, al hielp dat niet veel.

Na een hele tijd besefte hij dat hij hopeloos verdwaald was. Hij zag geen enkel spoor meer en hij wist bij God niet waar hij was.

Opeens begon Dalila te balken. Ze had de kop opgeheven en stootte haar gewone krijgskreet uit, alsof ze Thomas duidelijk wilde maken dat ze genoeg kreeg van doelloos door een woud dwalen.

‘Ja meid, ik ben het ook beu,’ zuchtte Thomas. ‘We raken hier nooit meer uit en zullen ellendig aan ons eindje komen.’ Hij meende het niet. Diep in zijn hart was hij ervan overtuigd dat hij nog heel lang te leven had. Hij wendde zich om naar Dalila en merkte dat ze strak in één richting keek, de neusvleugels wijd opengesperd. Opnieuw begon ze te balken, een naargeestig geluid in dit stille oord. Maar hoorde hij, ver weg, niet een soort antwoord?

Trillend van opwinding greep Thomas haar bij de teugel en trok haar mee, recht op dat zwakke geluid af. Het herhaalde zich niet meer, maar Dalila bleef zonder protest achter hem aan lopen, ze was het dus eens met de gekozen richting. En eensklaps wist Thomas dat ze gelijk had. Want nu rook hij het ook: daar voor hen uit stookte iemand een vuurtje. Op hetzelfde moment barstte achter hem een heel vogelkoor los, waarvan het gejubel rechtstreeks ten hemel steeg. Ondanks de ongelijke grond wrong Thomas zich door de struiken, vertrapte wild de moskussentjes onder zijn voeten. Hij had een verschrikkelijke haast gekregen.

Toch duurde het nog even voor hij, afgaande op zijn neus en ten slotte op stemmengerucht, de mensen gevonden had. Eerst ontdekte hij de paarden, gekluisterd op een kleine bosweide. Ook Samson was erbij, maar zonder zadel. Achter een paar grote losse rotsblokken steeg wat rook op, daar moesten ze zitten! Thomas bond Dalila vast en sloop voorzichtig naderbij. Hij herkende de stem van broeder Matthias - Goddank! - en toen een andere stem, zwaar en dreigend; dezelfde waarvoor de middag tevoren Dalila op de vlucht was geslagen. Met bonzend hart gluurde hij om het rotsblok heen en keek 'op de rug van een zwarte pij waarboven de tonsuur van een monnik glansde. Vier kerels waren bij hem, ze aten en dronken. De heerlijkste geuren omspoelden Thomas. Ze hadden vlees zitten roosteren boven het vuurtje en deden zich nu te goed. Een drinkzak ging van hand tot hand. Gekweld door zijn vreselijke dorst hield Thomas het niet langer uit. Hij sprong te voorschijn en riep:

‘O toe, geef mij ook wat te drinken! Ik sterf van dorst. Alsjeblieft!’

‘Thomas!’ riep de monnik.

De roverhoofdman - Thomas nam tenminste aan dat hij de leider was - stond meteen overeind, de dolk al in de hand.

‘Goed volk, Robert,’ riep broeder Matthias snel. ‘Het is mijn jonge reisgezel.’ Ook hij stond nu op.

‘Waar was je al die tijd, Thomas?’

Thomas antwoordde niet. Hij stortte zich op de drinkzak en zette die aan zijn mond. Een van de rovers wilde protesteren, maar broeder Matthias was naast hem gaan staan, sloeg een arm om zijn schouder en keek de kring rond.

‘Dit is Thomas, een novice en samen met mij op weg naar Rome,’ zei hij met vaste stem. Rome? dacht Thomas verbaasd. We zouden toch naar Venetië gaan? Maar hij zei niets, want de aangelengde wijn stroomde door zijn keelgat en vulde zijn maag. Pas toen de leren zak leeg was, liet hij die los en sloot een ogenblik verzaligd de ogen.

‘Oef, wat had ik een dorst,’ zuchtte hij, ‘en nergens water te vinden. Vergeef het mij, broeder Matthias, dat ik u niet eerder heb begroet - en u ook heren.’ Hij had allang gezien dat de monnik geen kwaad was gedaan, al verwonderde het hem Matthias gezellig bij de rovers om een vuurtje te zien zitten eten alsof ze de beste vrienden waren. Zijn opluchting was zo groot dat hij alle dringende vragen besloot uit te stellen. Bevend strekte hij een hand uit naar het braadspit.

‘Mag ik... mag ik daarvan ook een stukje? Ik heb zo’n honger.’ ‘Ga zitten,’ zei broeder Matthias streng en hij gaf zelf het voorbeeld. ‘Vertel me eerst waarom je me gisteren plotseling in de steek liet.’

Intussen trok hij een stuk halfverbrand vlees los en reikte het de jongen aan. Die zette er dankbaar zijn tanden in en met volle mond vertelde hij:

‘Het was Dalila die schrok van de paarden en er spoorslags vandoor ging. Ik wilde dat helemaal niet, maar ze rende maar door...’ Hij kauwde verwoed en keek op naar de monnik met grote ogen waaruit zijn eerlijkheid moest spreken. ‘Nadat Dalila me in het bos had afgeworpen heb ik de hele nacht naar u gezocht. Werkelijk waar.’

‘O, ik geloof je wel, want ik ken Dalila. Die doet altijd wat je niet verwacht. Robert, geef die jongen nog een stuk vlees, hij is uitgehongerd. Waar is Dalila nu?’

‘Ik heb haar achtergelaten bij de paarden.’

‘Mooi. Goed vastgebonden, hoop ik.’

‘O ja.’

‘Hij heeft alles opgedronken,’ gromde een van de rovers terwijl hij de zak ondersteboven hield.

‘Vergeef me, ik had zo’n dorst.’

Het platte Diets dat de rovers spraken leek zoveel op het dialect van de Kempen en het Keuls, dat ze elkaar redelijk konden verstaan. Toch keken de kerels Thomas wantrouwig aan.

De monnik scheen zich daar niets van aan te trekken. Hij stond weer op, vouwde de handen en sprak een gebed uit. Daarna hief hij de handen op, zegende de rovers en wendde zich tot Thomas.

‘Klaar? Dan wordt het tijd dat we verder gaan. Deze mannen zullen ons een eind begeleiden tot we weer op de goede weg zijn.’

Thomas begreep er nu helemaal niets meer van. Broeder Matthias scheen uitstekend met het boeventuig te kunnen opschieten. Het leek zelfs wel of ze zijn aanwezigheid op prijs stelden.

Vreemd.

‘Ik denk dat Dalila ook wel dorst zal hebben,’ zei Thomas. ‘Ze heeft alleen wat gras gegeten. Is hier ergens water in de buurt?’

‘Water?’ De rover Robert begon gemeen te grijnzen. ‘Van water rotten je laarzen weg, dus ook je maag.’

‘Voor een ezel is het goed genoeg,’ waagde Thomas te zeggen. ‘Kom maar mee, niet ver hier vandaan is een bron,’ antwoordde de monnik. Hij nam Samsons zadel op, trok Thomas overeind en duwde hem weg van het vuur. Een van de rovers volgde hen alsof hij de novice nog steeds niet vertrouwde. De monnik ging Samson en Dalila halen en bracht de ezels bij een dun stroompje dat een eind verder uit de rotsige grond opwelde. Dalila had inderdaad dorst. Samson, die blijkbaar de vorige avond al was gedrenkt, slobberde minder gretig.

‘Wie zijn die kerels eigenlijk?’ vroeg Thomas zacht. Hij was een beetje duizelig omdat hij te gulzig uit de wijnzak had gedronken op een lege maag. Dus boog ook hij zich voorzichtig over het stroompje, kletste water tegen zijn gezicht, hield de polsen eronder, dronk er nog wat van.

‘Stil,’ siste de monnik. ‘Later leg ik het wel uit.’

Zo langzamerhand was Thomas eraan gewend geraakt dat broeder Matthias hem voor verrassingen plaatste. Hij vroeg daarom niets meer, zadelde de ezels en even later reden ze in gezelschap van de vier rovers door het woud. Spoedig kwamen ze bij een ander pad waarvan Thomas zeker wist dat ze dat nooit eerder hadden gezien. Matthias reed naast de hoofdman Robert en scheen in druk gesprek met hem gewikkeld. Soms lachte de kerel bulderend en dan begonnen ook de schouders van de monnik te schokken. Ze schenen zich kostelijk te amuseren. De andere ruiters hielden voortdurend Thomas in het oog, alsof ze vreesden dat hij er weer vandoor zou gaan.

‘Ik smeek je, Dalila, nu geen kuren vertonen,’ fluisterde de jongen de ezelin in het oor. Hij wilde broeder Matthias beslist niet nog eens uit het oog verliezen of zich de woede van dat ruige viertal op de hals halen. Helemaal op zijn gemak was hij nog niet. En waar gingen ze heen? Het nieuwe bospad mondde uit op een heuvelachtig terrein waar boeren druk op het land aan het werk waren, waar in de verte een weg liep waarover karren bolderden en twee ruiters reden, en nog verder het dal in lag een klein dorp in hoofdzaak bestaande uit hutten, schuren en een kerkje zonder toren. Een armoede-dorp.

De ruiters hielden bij de bosrand hun paarden in. Ze wilden duidelijk niet gezien worden. Broeder Matthias hief nogmaals zegenend de hand op, wenste de kerels een goede dag en wenkte Thomas.

‘Die kant moeten we uit, mijn jongen.’

Snel keerden de rovers hun paarden en verdwenen in het woud. Tussen de akkers door, nu en dan een hand opstekend naar de landarbeiders, vervolgden Matthias en Thomas hun weg. De jongen keek nog een paar maal om maar van de rovers zag hij niemand meer. Dalila vond het toen blijkbaar ook veilig genoeg om lastig te worden; ze balkte en bleef staan.

Lachend draaide de monnik zich om.

‘Zo’n koppig dier leert je je geduld te bewaren. Een goede monnik kan alle tegenslagen verdragen, zal nooit beginnen te vloeken maar zijn moeilijkheden opdragen aan de Allerhoogste. Bedenk maar dat God je door middel van dit dier op de proef stelt.’

Had vader Gerolfus hem juist daarom deze ezelin meegegeven?

Thomas wierp het hoofd in de nek en zei:

‘Dalila heeft net als ik een moeilijke nacht achter de rug. Ze zal willen eten en rusten.’ Hij steeg af, plukte handenvol vers gras en een paar groene korenaren voor het dier. De ezelin hapte gretig toe.

Ik ben niet erg eerbiedig jegens broeder Matthias, dacht de jongen. Waarom eigenlijk niet? Hij is aardig en hij heeft geduld met me, maar soms kunnen zijn opmerkingen me zo ergeren. Toch wist hij dat hij een maand geleden nooit zo tegen de monnik had durven spreken. Wat hem vooral dwars zat was de vriendschappelijke wijze waarop Matthias met het schorriemorrie uit het bos was omgegaan alsof hij rovers tot zijn beste kameraden rekende. Hij had de kerels zelfs gezegend.

Dalila beliefde weer door te lopen en spoedig bereikten ze de weg, die beter bleek te zijn dan de ‘hoofdweg’ die ze de vorige ochtend hadden verlaten. Ook hier karresporen, maar niet zo diep en met minder kuilen en obstakels.

Een tijdje reden ze zwijgend achter een boerenwagen die volgetast lag met rapen. Broeder Matthias stuurde Samson naar de voerman en maakte een praatje met hem. Hij kreeg toestemming een tweetal rapen van de wagen te nemen en die aan de ezels te voeren.

De kar sloeg een zijpad in dat helemaal met gras overgroeid naar het dorpje leidde. Toen kon Thomas zijn nieuwsgierigheid niet langer bedwingen. Hij liet Dalila naast Samson lopen en vroeg:

‘Broeder Matthias, waarom zei u tegen de rovers dat we op weg waren naar Rome? Gaan we dan niet naar Venetië?’ ‘Zeker wel.’

‘Dan... was het een leugen.’

‘Zulke schurken hebben meer respect voor een geestelijke die tegelijk pelgrim is. Bovendien, als ik hun had verteld dat ons reisdoel Venetië is, zouden ze begrepen hebben dat ik geld bij me heb. Die indruk mochten ze beslist niet krijgen.’ Hij weet zijn leugens altijd zo logisch te laten klinken, dacht Thomas.

‘Het verbaasde me dat die rovers u zo goed behandelden. Ze lieten u zelfs meeëten en de ezels houden. Wat had u tegen hen gezegd, dat ze ons niet levend uitkleedden?’ Matthias keek zijn jonge metgezel van terzijde aan.

‘Eens,’ zei hij, bijna plechtig, ‘was ik een zondaar. Ik versta de taal van dieven, rovers en oplichters en ik weet hoe ik met hen moet omgaan.’

‘U bedoelt dat ze het wel grappig vonden om een monnik gevangen te nemen, vooral toen bleek dat diezelfde monnik ooit een dief was geweest?’

‘Ik hoor verwijten in je stem, mijn jongen, maar zo was het niet. Ik heb hun gisteravond een voor een de biecht afgenomen, absolutie verstrekt, ik heb hen gezegend en voor hen gebeden. Dat hadden ze nodig.’

‘Om met een schoon geweten nieuwe schurkenstreken uit te kunnen halen?’

‘Thomas, jongen, deze reis is helemaal niet goed voor je. Je verwildert.’ Geschrokken sloeg Thomas een kruis.

‘Vergeef me, broeder, ik bedoelde geen verwijt, ik wou...’ ‘Soms,’ zei de monnik, ‘is het nodig je in vreemde bochten te wringen om de taak die je op je hebt genomen tot een goed einde te brengen.’

Dat kon een onervaren novice moeilijk tegenspreken. Bleef echter het feit dat Matthias de rovers iets had voorgelogen, ze had weten te paaien met absolutie en fraaie beloften. Wat moest de duivel daar een plezier in hebben gehad!

Het was intussen volop lente. De bomen stonden in het blad, het koren stond groen en veelbelovend op de velden, overal zag je onkruid en wilde bloemen en de hele dag kwinkeleerden de vogels. Door zich aan de grote wegen te houden beleefden de reizigers geen wilde avonturen meer. Thomas wist niet of hij daar blij om moest zijn. Niet dat hij verlangde naar nog eens een ontmoeting met een bende struikrovers, maar dit rustige voortrijden, nu eens in de zonneschijn, dan weer onder regenbuien en windvlagen door was weinig opwindend. O, ze zagen van alles: mooie oude stadjes, burchten op hoge plaatsen, kleine plaatselijke markten waar boeren en marskramers luidkeels hun waren aanprezen, machtige abdijen waar ze gastvrij werden onthaald, armoedige dorpjes waar een magere priester zijn maaltijd met hen deelde en grote landgoederen, waar heren en vrouwen zich omringd hadden met alle mogelijke luxe, maar waar twee in pijen gehulde reizigers al blij mochten zijn als ze naar de keuken werden verwezen voor wat kliekjes.

Zo naderden ze Augsburg, het middelpunt van de handel met de Italiaanse stadsrepublieken. Ze vonden er onderdak in het Karmelietenklooster en kregen weer een paar dagen rust.

In Augsburg zetelde een aartsbisschop maar verder was het een vrije stad, alleen verantwoording schuldig aan de Duitse keizer, wat voornamelijk neerkwam op het betalen van belasting. Maar de kooplieden en bankiers in Augsburg waren rijk, ze waren de grote geldschieters van het westen en van alle Europese vorsten. Ze leenden zowel geld aan de paus te Avignon als aan de paus te Rome, uiteraard tegen flinke rente, zodat ze een stevige greep op de politiek behielden en de kerkscheuring van harte in stand hielden, want ze verdienden er goed aan. Vroom waren die heren wel. Ze lieten hun kinderen dopen, trouwden met veel kerkelijke plechtigheden, lieten missen lezen en bekostigden dure begrafenissen, maar zodra er hoge winsten aan de horizon opdoemden, vergaten ze al hun vrome gebeden en zalvende woorden en stortten ze zich als gieren op de mogelijkheden om zich te verrijken. Zo was Augsburg net als Mainz en Keulen uitgegroeid tot een bolwerk van geld en macht. Dikke muren, zware poorten beschermden de stad, mooie stenen huizen verrezen op pleinen en langs de straten, vele daken waren gedekt met onbrandbare leisteen. Ook in de stadskloosters heerste welvaart, omdat de rijke kooplieden gul waren met giften als ze hun einde voelden naderen en ze zich van een plaatsje in de hemel wilden verzekeren. De handel in aflaten bloeide; de bisschop verleende ze met gulle hand, tegen betaling. De paus in Rome deelde mee in de opbrengst en aangezien Bonifatius IX altijd geld nodig had om zijn rivaal in Avignon te kunnen overtroeven, werd deze handel in aflaten - vrijstellingen van het vagevuur ~ steeds intenser en lucratiever.

Thomas dwaalde graag door deze stad, bewonderde de mooie huizen, maar wendde snel de ogen af toen op de Markt een aardig meisje hem onderzoekend aankeek. Ondanks het mooie weer zette hij snel zijn kap op om zijn gezicht te verbergen. Meisjes maakten hem verlegen. Als toekomstige geestelijke mocht hij eigenlijk niet naar hen kijken, maar er liepen er hier zo veel en ze zagen er zo leuk uit. Onder zijn kap door gluurde hij naar hen, hij kon het niet laten en dan begon zijn hart beschaamd te bonzen. Hij bracht een hand naar zijn gezicht om zich te dwingen niet te kijken en kreeg een schok. Opeens voelde hij haren aan zijn kin.

Moet ik me nu ook al gaan scheren? vroeg hij zich af. Hij had het broeder Matthias vaak zien doen en het leek hem geen pretje. Er ging nauwelijks een dag voorbij of de monnik had wel een wondje op zijn kin of wangen. Thomas zag zichzelf al onhandig met zo’n mes in de weer - en zichzelf de keel afsnijden.

Terug in het Karmelietenklooster begon hij er meteen over. ‘Broeder Matthias, mag ik morgenochtend uw scheergerei lenen? En wilt u me dan leren hoe het moet?’

De monnik keek hem aan en barstte in lachen uit.

‘Heus, het is nodig,’ hield Thomas vol, terwijl hij probeerde zich niet beledigd te voelen.

Nog altijd lachend nam Matthias het gezicht van de jongen in de handen en bekeek hem onderzoekend.

‘Die paar haartjes? Dat dons telt nog helemaal niet mee. Wacht.’

‘Au!’

‘Zie je wel, je kunt ze zó uittrekken.’

‘Dat deed pijn.’

‘Niet kinderachtig worden, mijn zoon. Jij hoeft je voorlopig nog niet te scheren. Over een jaar misschien.’

En weer wist Thomas niet of hij nu opgelucht of teleurgesteld moest zijn.

7 Het ongeluk

In Augsburg vond broeder Matthias een paar handelaren die een konvooi samenstelden dat goederen naar Italië zou brengen. Zelf gingen die kooplui niet mee, ze stuurden een zaakwaarnemer en een aantal ondergeschikten. De wagens, paarden en ossen werden met voerlui en al gehuurd. Er gingen zelfs twee gewapende mannen mee, want helemaal veilig waren de Alpen nog altijd niet. Bovendien huisden in de bergen wilde dieren zoals beren, wolven, lammergieren en lynxen. Die vielen weliswaar niet gauw een mens aan, maar in de lente als ze pas jongen hadden gekregen konden ze wel eens gevaarlijk zijn.

Toen Thomas hoorde dat ze niet alléén de bergen in zouden trekken maar in een goed beschermd konvooi, keek hij broeder Matthias dankbaar aan.

‘Weet u dat ik ertegen opzag dat laatste stuk naar Italië, dwars door de Alpen? Hoe komen we daar ooit overheen, dacht ik.’

‘We hoeven er niet overheen, we gaan ertussendoor,’ lachte Matthias. ‘Nooit van bergpassen gehoord?’

‘Jawel, maar ik kan me daar geen voorstelling van maken.’ ‘Wel, het zit zó. Met het konvooi houden we zoveel mogelijk de dalen aan, maar soms loopt zo’n dal dood op een muur van enorme bergreuzen en dan moeten we er wel overheen. Dan begint de weg te stijgen en te stijgen, slingert zich langs de flank van de berg omhoog tot er opeens, tussen twee toppen, een doorgang is. Dat is het hoogste punt van de pas. De weg leidt erdoorheen, blijft nog een poosje op die hoogte waar het inderdaad flink koud kan zijn, waar ook niet veel meer groeit en begint dan weer te dalen, opnieuw langs de flank van de berg tot een volgend dal is bereikt. Ondertussen heb je van prachtige vergezichten kunnen genieten en menigmaal je hart vastgehouden voor diepe ravijnen, een door ijs en sneeuw verwoeste weg, steenlawines, onweer en watervallen.’

Dat van het onweer verontrustte Thomas nog het meest. ‘Wordt er wel eens een reiziger door de bliksem gedood?’ ‘Jazeker. Maar wij rijden op ezels en het is bekend dat de bliksem nooit een ezel treft.’

‘O.’ Thomas hoopte vurig dat dat waar was, en geen bijgeloof.

Voorlopig echter waren ze nog niet in het gebergte. Van Augsburg reisden ze naar München, een stad in opkomst dank zij haar ligging aan de voet van de Alpen. Bijna alle handelskonvooien kwamen hier doorheen, zodat er zich al een aantal kooplieden had gevestigd. Op straat zag Thomas goedgeklede mannen die Toscaans spraken en wier donkere haren en diepbruine ogen hem opvielen.

Hier sloten zich nog een paar reizigers bij het konvooi aan. Het was een jonge edelman met twee knechten en vijf paarden. Deze Barthold von Freising was op weg naar Rome. Barthold bleek een zeer vrome jongen te zijn en zoals hij zelf zei, was hij blij een echte monnik èn een novice in het konvooi aan te treffen. Thomas begreep daar eerst niet veel van. In zijn ogen was de jonker iemand die alleen maar te benijden was. Hij ging prachtig gekleed in een roodfluwelen wambuis met pofmouwen, een nauwsluitende broek tot net onder de knie, rode wollen kousen en de gebruikelijke schoenen met lange omgekrulde punten die erg in de mode waren bij de betere standen. Verder droeg hij een zwarte baret met afhangende slippen, die hij als een sjaal om zijn hals kon wikkelen. Toch keek deze jongeman soms met jaloerse blikken naar Thomas’ grauwe novice-pij.

Jij moet me alles vertellen over het kloosterleven,’ zei Barthold tegen Thomas kort nadat ze München hadden verlaten. Zij beiden waren de jongsten in het handelskonvooi en misschien kwam het daardoor dat Barthold von Freising Thomas’ gezelschap opzocht, vooral ’s avonds als het kampvuur brandde, de beide knechten de paarden verzorgden en een maaltijd klaarmaakten voor hun heer. Dan wenkte Barthold en zei:

‘Kom bij me zitten,’ alsof het verschil in stand hem nauwelijks was opgevallen. Thomas voelde zich nogal gevleid door de aandacht van zo’n rijke jongen, die zich kon veroorloven met knechten, rijpaarden en pakpaarden te reizen. Toen hij Barthold vertelde dat hij samen met broeder Matthias op weg was naar Venetië, was de jonker daarover nogal verbaasd.

‘Niet naar Rome? Iedereen gaat toch naar Rome! Zijn jullie dan geen pelgrims?’

‘We gaan relieken kopen in Venetië,’ bekende Thomas.

‘O, ja, dan begrijp ik het.’ Barthold zuchtte. Om zijn hals droeg hij een gouden kettinkje met een gouden kruisje eraan. Zijn hand sloot zich eromheen.

Je bent een geluksvogel, ’Thomas, dat je monnik mag worden.’ ‘Vindt u?’

‘Ja, dat had ik ook wel gewild. Je terugtrekken uit de wereld, vasten en boete doen, heilig worden...’

Broeder Matthias, die ook bij hen zat en nu en dan een dikke tak op het vuur wierp, zei niets, hij luisterde slechts. ‘Wilt u dat echt?’ vroeg Thomas verbaasd. ‘U bent zo rijk, de hele wereld ligt voor u open.’

Ja, de wereld...’ Barthold schudde het hoofd. ‘Wat kan mij de wereld schelen. De wereld is slecht en zondig. In een klooster heerst rust, daar is goedheid...’

‘Ook niet altijd,’ mompelde Thomas, denkend aan zijn mede-novice Peter, aan de knorrige broeder Constantijn, aan de broeders Antonius en Venantius, die eeuwig met elkaar overhoop lagen en elkaar eigenlijk niet konden uitstaan. Barthold mijmerde hardop verder:

‘Ik zou een heilige willen zijn. Vroeger, ja, toen kon je dat worden, in de tijd dat het levensgevaarlijk was het Evangelie te verkondigen onder de heidenen, toen er vervolgingen waren en martelaren voor de leeuwen werden gegooid, of het hoofd werd afgehakt als ze weigerden God af te zweren. Maar nu? Hoe kun je nu nog in deze zondige wereld - heilig worden?’

‘Dat kan zeker,’ zei broeder Matthias plotseling. Barthold veerde meteen op.

‘Heus?’

‘En zeker een edelman.’

Barthold schudde het hoofd.

‘Ik weet alles van edellieden,’ zei hij treurig. ‘Ze denken alleen aan strijd en machtsuitbreiding, aan geld en glorie.’ ‘Niet allemaal. Denk maar aan Pierre van Luxembourg. De paus in Avignon heeft hem kortgeleden zalig verklaard. En geen wonder! Pierre van Luxembourg ontzegde zich van kind af aan letterlijk alles. Goede voeding, leven als een krijgsman, de ridderslag hij moest er niets van hebben. Als kleuter deed hij al niets dan bidden, biechten en vasten. Op zijn elfde jaar liet hij zich tot priester wijden, op zijn zeventiende werd hij kardinaal. Kort daarna is hij gestorven aan ondervoeding. Een schim was hij nog maar, helemaal uitgeteerd. Hij biechtte zes keer op een dag, vond zichzelf zeer zondig, hij gunde zichzelf nauwelijks een hap eten, hij dronk nooit iets anders dan water, hoe ongezond dat ook was, hij sliep op een harde brits met een stuk hout als hoofdkussen, droeg onder zijn soutane een harig hemd dat hem huiduitslag bezorgde. En nauwelijks was hij dood of paus Benedictus verklaarde de jongen zalig. Ziezo, hij een heilige! Paus Bonifatius in Rome heeft daar nog niets tegenover weten te stellen, al kijken zijn bisschoppen zorgvuldig rond of ze iemand als Pierre van Luxembourg kunnen ontdekken. O, hongerlijders zijn er genoeg in het Duitse Rijk of in de Italiaanse Republieken, maar dat zijn gewone arme drommels die zestien uur per dag moeten zwoegen om nauwelijks te eten te hebben, die hun kinderen zien sterven vóór zij een jaar oud zijn en die al bejaard zijn op hun vijfendertigste. Maar een hoogadellijke telg uit een vermaard geslacht die zó gebukt gaat onder zondebesef en verstervingen als Pierre van Luxembourg is in deze tijd een zeldzaamheid.’

Daar moest Barthold even over nadenken. Eindelijk zei hij: ‘Maar deze Pierre van Luxembourg werd zalig verklaard door de Avignon-paus! Dat telt niet.’

De knechten van de jonker kwamen aanlopen met een vouwtafeltje dat ze bij het kampvuur opstelden. Ze legden er een damasten tafelkleed over, dekten de tafel met tinnen borden, een vleesmes, brood dat zij die ochtend in een dorp hadden gekocht, een zilveren zoutvaatje, een peperbus (peper!) en zetten in het midden een zilveren schaal met een stuk wildbraad waarvan de damp afsloeg. Thomas was opgestaan, klaar om zich terug te trekken en de jonker rustig te laten eten, maar die maakte een uitnodigend gebaar, sneed een flink stuk vlees af en stak het op de punt van het mes Thomas toe.

‘Blijf,’ zei hij. ‘U ook, broeder Matthias.’

Ze aten met smaak, veegden daarna hun vette vingers af aan het gras, deelden ook de fles wijn die de knechten op het tafeltje hadden gezet.

Zó word je nooit heilig, dacht Thomas vermaakt.

Maar toen alles op was haalde Barthold uit zijn bagage een cederhouten kruis waarop een zilveren Christus was bevestigd en begon lang en vurig te bidden.

Toen hij daarmee klaar was keek hij broeder Matthias aan. ‘U zult wel denken,’ zei hij, ‘de jonker droomt van heiligheid, maar laat het zich aan niets ontbreken. U heeft gelijk, maar dat is niet helemaal mijn schuld. Mijn vader heeft mijn knechten opgedragen onderweg zeer goed voor mij te zorgen. Ze moeten erop toezien dat ik goed eet, geen verdacht water drink, mij niet te veel vermoei tijdens de reis zodat ik gezond in Rome aankom, en daarna weer gezond de thuisreis kan aanvaarden.’

‘Dan is uw vader een zeer verstandig man,’ meende de monnik.

Barthold trok een droevig gezicht.

‘Het is niet helemaal mijn wens,’ bekende hij. ‘Ik was liever priester geworden, of een monnik zoals u. Ik voel niets voor het krijgsbedrijf en voor geld heb ik alleen maar minachting. Geld houdt mensen van vroomheid af. Maar mijn vader wil er niets over horen.’

Somber staarde hij in het vuur terwijl de knechten het tafeltje opruimden, het inklapten en opnieuw bij de bagage pakten.

Barthold maakte een ontmoedigd gebaar.

‘Ja, ik had priester willen worden maar mijn familie vindt dat niet goed. Bovendien ben ik verloofd met een meisje dat een flinke bruidsschat zal meebrengen. En moet je je dat voorstellen, ze is pas veertien jaar oud, maar op de landgoederen van haar vader speelt ze nu al de baas over alle knechten en meiden en jaagt hen voortdurend op. Alle pachters zijn bang voor haar. Nooit is het goed genoeg wat het personeel voor haar doet. Ze loopt de hele dag te mopperen. Hoe kun je het zo’n vrouw naar de zin maken? Maar ik moet met haar trouwen omdat onze vaders dat zo hebben besloten.’

‘Misschien verandert zij nog,’ zei Thomas, niet omdat hij dat geloofde, maar om Barthold te troosten.

‘Zij veranderen? Dat geloof ik niet. Maar omdat Frida nog zo jong is heb ik mijn vader weten over te halen mij eerst een pelgrimstocht naar Rome te laten maken. Als ik terugkom moet ik er toch aan geloven, of ik wil of niet. Daarom zal ik niet veel haast maken om terug te gaan. Ik zal zo lang mogelijk in Rome blijven en me in de aandacht van de paus aanbevelen. Misschien kan ik de Heilige Vader overhalen het huwelijk te verbieden op grond van bloedverwantschap.’

‘Is Frida dan een nichtje van u?’ vroeg Thomas.

‘Ja, heel in de verte. Haar overgrootvader was een halfbroer van mijn overgrootvader.’

‘Tjonge.’

Even was Thomas blij dat hij maar een gewone novice was, die zich zulke zorgen niet hoefde te maken. Niemand kon hem dwingen met wie dan ook te trouwen terwille van een grote bruidsschat.

Broeder Matthias stond op.

‘Kom Thomas, tijd voor het avondgebed en dan gaan we slapen.’

De knechten hadden intussen voor hun jonge meester een tent opgezet en daarin een bed opgemaakt.

Geen wonder dat de jonker twee pakpaarden nodig heeft voor al zijn bagage, dacht Thomas.

De reis ging verder en voor hun ogen rees het gebergte op, dat ondoordringbaar leek. Maar dat viel mee. Naarmate ze dichterbij kwamen opende zich voor hen een kloof die ze zonder bezwaar binnenreden.

Thomas maakte zich verdienstelijk in de karavaan. Hij zorgde niet alleen voor broeder Matthias en de beide ezels, maar hielp ’s avonds vaak met het voederen en drenken van de paarden, ossen en muilezels, ’s Nachts sliep hij droog en warm onder een van de wagens, terwijl de vuren bleven branden om wilde dieren op een afstand te houden. Dalila vergat haar kuren, misschien was zij ook onder de indruk van de kolossale bergen rondom of van de paarden en ossen die snuivend de wagens tegen de hellingen op trokken.

Snel ging het niet. Ossen lopen nu eenmaal langzaam, maar elke dag vorderden ze een aantal mijlen en het verveelde Thomas geen moment. Naarmate ze hoger kwamen en de nachten kouder werden, kreeg hij het gevoel dat hij bezig was over een oneindig hoge, brede muur te klimmen, een muur waarachter het paradijs moest liggen.

Het was niet het paradijs dat achter deze eerste passen lag, maar een breed dal met daarin een prachtige stad: Innsbrück!

Om de trekdieren te sparen werd hier een paar dagen rust gehouden. De mensen van het konvooi namen hun intrek in een logement. Matthias, Thomas en de jonge edelman met zijn knechten vonden onderdak in het net buiten de stad gelegen Benedictijnerklooster. Barthold stond erop aan alle gebedsdiensten deel te nemen, zelfs aan de metten en lauden in de nacht en hij wilde net als de monniken slapen op een harde strozak. Hoe dat de jonker bevallen was, wist Thomas niet; hij liet zich er niet over uit.

Wel viel het de novice op dat na die paar nachten de jonker niet meer zo zeurde over zijn gemiste roeping en over hoe graag hij monnik had willen worden. En nu was dit niet eens een arme abdij; ze was vele malen rijker en gerieflijker dan het Maria-klooster waar Thomas vandaan kwam.

Na Innsbrück trokken ze opnieuw de hoge bergmuren tegemoet, over een stijgende weg, die zich zigzag langs de bergflank omhoog wond. De herinnering aan de nachtelijke diensten in het klooster sleet gauw weg uit het geheugen van Barthold, want nog voor ze het hoogste punt van de Brennerpas hadden bereikt, praatte hij alweer over een manier om heilig te worden. Hardop vroeg hij zich af of het zin had zich als kluizenaar in de bergen te vestigen. Matthias probeerde hem dat uit het hoofd te praten.

‘Hoor eens, edele heer, u moet niet vergeten dat het nu aan het begin van de zomer is. Op de toppen ligt nog vrij veel sneeuw en hoe verder we komen hoe meer sneeuw u zult zien liggen, omdat daar de bergen hoger worden. In de winter is het hier volstrekt onbegaanbaar. Dan ligt de sneeuw ook op de weg metershoog, net als in de dalen. De meren vriezen dicht, alleen de snelstromende beken bevriezen niet - of niet helemaal - al zet zich aan de kanten veel ijs af. Hoe zoudt u dan als kluizenaar kunnen overleven? Doodvriezen is niet hetzelfde als een heilig leven leiden.’ ‘Het verbaast mij een monnik zo te horen spreken,’ zei Barthold pedant.

Broeder Matthias was niet onder de indruk.

‘De oude kluizenaars kozen vrijwel nooit de bergen om hun heilig leven te leiden,’ zei hij. ‘Liever kozen ze de woestijn om zich uit de wereld terug te trekken. Daar is het warm.’ De jonker moest daar weer een poosje over nadenken. Thomas bemoeide zich al niet meer met het gesprek. Hij vond de obsessie van Barthold om hoe dan ook een heilig man te worden tamelijk onbegrijpelijk. Of wilde hij alleen maar ontkomen aan een huwelijk dat hem tegenstond en waarvoor hij eigenlijk bang was?

‘U bent rijk, edele heer,’ vervolgde Matthias, ‘dan is het toch niet zo moeilijk om in de hemel te komen. Koop in Rome aflaten, de paus zal ze u gaarne verstrekken tegen een flinke som geld. Geef geschenken aan kerken en kloosters, de monniken daar zullen dan veel en vurig bidden voor uw zieleheil.’

‘Maar ik wil de hemel verdienen, niet kopen,’ riep Barthold uit. Hij was ontzet over het cynisme van de monnik.

‘Tja, dat is tegenwoordig niet zo eenvoudig meer. Sluit u dan aan bij de Dominicanen die voortdurend missionarissen sturen naar landen waar de heidenen wonen, om daar het Evangelie te brengen.’

‘De Dominicanen? Maar dat is een steenrijke orde, dat zijn grootgrondbezitters die zich meer bekommeren om de verdediging van hun bezit dan om het verspreiden van het woord.’

Thomas nam broeder Matthias even terzijde.

‘U plaagt die arme jongen. U drijft zelfs de spot met hem, in plaats van hem goede raad te geven.’

‘Ach wat,’ antwoordde de monnik, ‘de jonker meent er immers niets van. Hij heeft zichzelf wijsgemaakt dat hij heilig wil worden, maar hij heeft er niets voor over. Zie jij hem maandenlang leven op water en brood? Zie jij hem de ganse dag doorbrengen met boete doen en zichzelf kastijden? Zie jij hem op de blote knieën urenlang voor een kruisbeeld liggen om zijn ziel te reinigen? Dat kan hij gewoon niet, daarvoor is hij te veel verwend. Die paar nachten in Innsbrück zijn hem al zwaar gevallen. Hij wilde meedoen, goed, we lieten hem meedoen, maar eigenlijk vond hij het vreselijk. Is jou dat niet opgevallen?’

‘Jawel. Maar de eerste weken in de Sint-Maria vond ik het ook vreselijk, tot ik eraan gewend raakte. Nu is het een sleur geworden.’

‘Dat mag je niet zeggen, mijn zoon. Geestelijke oefeningen mogen voor een monnik geen sleur zijn. Hij moet het blijmoedig en van ganser harte doen.’

Thomas boog het hoofd.

‘Soms,’ zei hij droevig, ‘heb ik het gevoel dat ik nooit een goede monnik zal worden. En dan weer denk ik dat dit juist is wat ik echt wil. Ik... ik wou dat ik niet zo twijfelde.’ Broeder Matthias knikte hem vriendelijk toe.

‘Dat is goed zo, mijn zoon. Bij novicen zoals jij hoort de twijfel erbij. De hele tijd loop je je af te vragen: doe ik er goed aan, ben ik vroom genoeg, wil ik werkelijk de rest van mijn leven achter dikke muren doorbrengen of zal ik in de toekomst de dag vervloeken dat ik die poort doorging? Dat zijn vragen die elke novice bespringen en daarvoor heeft Sint-Benedict ook het noviciaat ingesteld, opdat een jongen de eerste jaren, vóór hij zijn geloften aflegt, met zichzelf in het reine kan komen. Twijfel dus maar, jongen, twijfel zoveel je wilt. Op een dag zul je het licht zien en weten wat je werkelijke bestemming is. Dan kun je je beslissing nemen.’ Thomas knikte, maar hij dacht: Als ik géén monnik word, wat moet ik dan? Ik kan niets. Een beetje lezen en schrijven, wat Latijn brabbelen. Ik ken het krijgsbedrijf niet, ik heb geen beroep geleerd. Ik bezit zelfs geen gewoon stel kleren meer.

Ondertussen ging de tocht verder en stonden de bergen hoog en majestueus om hen heen. De lagere hellingen overdekt met bos, de toppen kaal en wit, reikend tot in de hemel. Als je helemaal naar boven klimt tot aan zo’n top, dacht Thomas, moet je de hemel kunnen aanraken en wie weet, in Gods rijk kunnen kijken, engelen horen zingen en de geredde zielen kunnen aanspreken.

Maar daarna daalde de weg weer, naar een volgend dal, waar dorpen verscholen lagen in het groen, waar beekjes klaterden, koeien en schapen op de weiden graasden, een kerktorentje boven het geboomte uitstak. Dan vergat Thomas zijn verlangen om naar zo’n in nevelslierten verborgen top te klimmen en gluurde hij verstolen naar een meisje dat water uit een put haalde, naar jonge vrouwen die met het spinrokken onder de arm het konvooi nakeken, en dan twijfelde hij opnieuw.

Plotseling was het afgelopen met het mooie weer. De lucht betrok en het begon hard te regenen. De weg veranderde in een modderbaan, glibberig en riskant. En dat terwijl het konvooi juist het dal verlaten had en bezig was aan de klim naar de Isarco-pas.

Tussen de bergmuren rolde de donder, tienmaal versterkt door de echo’s. Het zicht werd steeds slechter. De voerlui vloekten, legden de zweep over de zwoegende dieren, gingen naast de wagens lopen. Dalila balkte luid haar ongenoegen uit. Van mooie vergezichten was geen sprake meer met dat grijze regengordijn. Op een plaats waar de rotswand enigszins terugweek en wat ruimte was, liet de leider van het konvooi (de zaakwaarnemer van de handelaars) halt houden, de dieren uitspannen en grote keien onder de wielen leggen.

‘Dat is geen doen zo,’ zei hij. ‘We komen bijna niet vooruit en straks gebeuren er ongelukken.’

Bartholds knechten zetten de tent op en zochten hout bijeen, maar dat was te nat en wilde niet branden. Thomas bracht de ezels naar een tamelijk beschut plekje onder een paar bomen die echter weinig water tegenhielden, want het waren grove dennen. Het water sopte in zijn schoenen, zijn grauwe pij droop, het voortdurende bliksemen maakte hem bang. Rillend kroop hij daarna onder één van de wagens waar hij een kleumende Matthias vond en tot zijn verrassing ook Barthold von Freising.

‘Ik durf niet in de tent te slapen,’ verklaarde die klagelijk. ‘Ik ben bang dat de bliksem erin zal slaan.’

De bliksem sloeg in. Niet in de tent die stond te schudden onder het geweld van wind en regen, maar in een hoge den, die krakend uiteen spleet. Barthold schreeuwde van angst, greep naar zijn gouden kruisje en begon te bidden. Matthias zag het met enige minachting aan.

‘Erg dapper is de jonker niet,’ zei hij toen hij de jongeman ineen zag krimpen bij een nieuwe donderslag. Misschien had hij te luid gesproken; hoe dan ook, Barthold had het verstaan. Fel hief hij het hoofd op.

‘Wat zegt u daar, vader?’

‘Niets, mijn zoon. Bid maar rustig verder.’

‘U noemde mij laf'.’

Bedaard schudde Matthias het hoofd.

‘Thomas hier, die is doodsbang voor onweer.’

‘Maar dat is toch natuurlijk,’ riep Thomas.

Even plotseling als het was begonnen, hield het ook weer op. De wolken scheurden open, de middagzon brak door, de regen druppelde nog even na, toen werd het droog. De wouden op de berghellingen begonnen te dampen. Opgelucht kroop Thomas onder de wagen uit en ging naar de ezels kijken. Die bleken ongedeerd. Dus het was toch waar dat ezels nooit door de bliksem getroffen werden?

De leider van het konvooi keek naar de zon die nog net boven de bergen uit piekte. Hij gaf bevel kamp te maken. Nu verder gaan op de spekgladde weg was hem te gevaarlijk. ‘Ga allemaal slapen,’ riep hij de mannen toe. ‘Morgen breken we heel vroeg op, dan halen we de verloren tijd wel in.’ Hij was als een kapitein op een schip; iedereen gehoorzaamde hem.

De volgende ochtend scheen opnieuw de zon maar nog altijd dampten de wouden. Na een haastig ontbijt werden de dieren weer ingespannen en voort ging het, over de stijgende weg, met links soms steile rotswanden en rechts diepe afgronden. De weg was echter pas half opgedroogd, overal stonden plassen in de kuilen en in de uitgetrapte bochten. Ze stegen, hoger en hoger. En toen gebeurde het.

Midden in het konvooi gleed een van de ossen uit, sleurde de tweede os daarbij ook tegen de grond en de wagen trok scheef, hing een ogenblik met twee wielen boven de afgrond, begon toen verder weg te glijden. De voerman aarzelde geen moment. Hij sprong van de bok, trok zijn mes en sneed de dieren los. De wagen glibberde nog verder weg, stortte toen over de wegrand, de diepte in. De hele karavaan had halt gehouden en de mensen keken ontzet toe hoe de kostbare koopwaar in het ravijn verdween.

Dat kon niet, dat mocht niet. Een wagen verliezen was tot daaraan toe, die was gemakkelijk te vervangen. Maar de lading!

Die goederen moesten gered worden. De balen wol, bestemd voor de spinnerijen en weverijen van Milaan en Florence, het linnen voor Trento, de kostbare handschriften voor Bologna, de brieven voor Milaan, Preto, Florence, Rome...

De leider van het konvooi hing half over de rand en keek naar beneden. De rotswand was hier zeer steil, bijna verticaal, de bodem van het ravijn was droog en hij kon duidelijk de verongelukte wagen zien liggen met balen en zakken er verspreid omheen. Hij zond een klein dankgebed op dat juist in dit ravijn geen woeste beek stroomde die alles bedorven zou hebben. Snel riep hij er een paar van de voerlui bij. ‘Zoek touwen. Wie van jullie durft af te dalen?’

Thomas stond er natuurlijk met zijn neus bij. Ook hij keek even over de rand en rilde. Twee van de voerlui, grote sterke kerels, meldden zich als vrijwilligers, anderen waren al op zoek naar touwen en sterke koorden. Toen klonk een jonge stem: ‘Ik wil ook afdalen.’

Het was Barthold. De konvooileider schudde vastbesloten het hoofd.

‘Edele heer, dat kunt u toch niet menen!’

Barthold wierp het hoofd in de nek.

‘En waarom niet. Ik zal laten zien dat ik geen lafaard ben!’ ‘Dat denkt toch niemand.’

‘Jawel! Maar ik ben niet bang, ik ben niet laf.’ Hij riep zijn twee knechten en gaf hun bevel eveneens op zoek te gaan naar stevige touwen, lange touwen vooral. Gehoorzaam begonnen ze in de bagage van de pakpaarden te rommelen. Thomas wendde zich tot de jonge edelman.

‘Heer Von Freising, dat mag u niet doen, het is gevaarlijk! Laat uw knechten desnoods helpen.’

‘Die? Heb je gezien hoe bang ze waren gisteren, met die regen en dat onweer? Ze stonden te trillen op hun benen. Ik houd ook niet van bliksem en donder, maar angst voor de diepte heb ik niet. Ik ga naar beneden, helpen die balen te redden.’

Thomas rende weg, zocht broeder Matthias op. Hijgend vertelde hij wat Barthold van plan was. De monnik haalde de schouders op.

‘Nou en? Als hij in dat ravijn wil afdalen moet hij dat toch zelf weten.’

‘Maar dat is geen werk voor een edelman! Zeg hem dat hij zijn knechten moet sturen, als hij dan met alle geweld hulp wil bieden!’

‘Wie ben ik om een edelman te vertellen wat hij wel of niet moet doen.’

‘Als Barthold gaat, ga ik ook!’

‘Geen sprake van. Wat hebben wij met die handelsgoederen te maken? De konvooileider moet zelf maar zien dat hij ze weer onbeschadigd boven krijgt.’

Thomas begon zich te ergeren.

‘Heeft die konvooileider geld gevraagd toen u zich bij hem aanmeldde en vroeg of u onder zijn bescherming door de Alpen kon reizen? Neen! We mochten gewoon mee en we mochten eten uit de gezamenlijke pot en droog slapen onder zijn wagens zonder dat het ons een oortje kostte. We zijn hem wel iets verschuldigd zou ik denken.’

‘Voor een novice heb je een grote mond, Thomas.’

‘Ik ben alleen maar logisch.’

Het mocht natuurlijk helemaal niet, zijn meerdere tegenspreken; dat was tegen de belangrijkste orderegel. Toch genoot Thomas ervan. Bovendien wilde hij niet onderdoen voor Barthold.

‘Het komt omdat u hem gisteren voor lafaard uitmaakte. Hij wil nu laten zien hoe dapper hij is.’

‘Ik heb het woord lafaard niet in mijn mond gehad.’

‘Nee, maar zo vatte hij uw opmerking op. U heeft hem in zijn eer gekwetst. Beseft u niet dat u, als monnik, belangrijk voor hem bent? Hij wil dat u met bewondering over hem praat, niet met minachting.’

Broeder Matthias glimlachte.

‘En waarom wil jij afdalen? Ook om door mij bewonderd te worden?’

Omdat het mij lekker avontuurlijk lijkt, dacht Thomas, maar dat zei hij niet. Hij stamelde iets van: ‘O nee... helemaal niet.’

‘Nou, schiet maar op dan. Trek in elk geval je pij uit, daarvan zou je alleen maar last hebben.’

Thomas was al weg, voegde zich bij het groepje voerlui dat met de touwen in de weer was. Over de rand kijkend zag hij dat twee van hen al, hangend aan die touwen, bezig waren in het ravijn af te dalen. Ook Barthold, geholpen door zijn knechts, stond op het punt zich langs de rotswand te laten zakken. Hij had zijn zwarte baret met de lange slippen afgezet, de wind speelde in zijn blonde haar. Ook zijn wambuis had hij uitgetrokken en het gouden kruisje glinsterde op zijn witte hemd.

Uit de diepte werd geroepen: ‘Haal op!’ en de voerlui begonnen het touw in te palmen. Er hing een baal wol aan. Zodra die boven was, drong Thomas zich naar voren.

‘Ik ga ook naar beneden.’

Zonder zijn pij zag hij eruit als een gewone jongen en de voerlui herkenden hem niet eens.

‘Voorzichtig dan,’ zei de konvooileider. Hij bond het uit

einde van het touw om Thomas’ middel en onder zijn armen door.

‘Zet je met je voeten af tegen de rotswand en pas op voor de uitsteeksels. Daar ga je dan. Geluk!’

Omzichtig liet Thomas zich over de rand van de weg zakken, terwijl twee mannen het touw strak hielden en langzaam lieten vieren. Diep onder zich zag de jongen het wrak van de wagen liggen, maar omdat hij duizelig werd als hij naar beneden keek, besloot hij alleen vóór zich te kijken. De bergwand was ongelijk, zat vol gaten en spleten waaruit ruwe struiken groeiden en hij had werk genoeg al die obstakels te vermijden en te zorgen dat het touw er niet in verward raakte. Langzaam, hand over hand zakte hij lager en was eindelijk beneden. Samen met de twee voerlui en Barthold zocht hij de verstrooide goederen bijeen, hielp de balen en zakken aan de touwen te binden zodat ze konden worden opgetrokken. Maar hij zag wel dat het uren ging duren. De hele middag werkten ze gestaag door tot het op de bodem van het ravijn begon te schemeren. Maar toen was het grootste deel van de lading al omhoog gehesen.

Een van de voerlui strekte zijn armen.

‘Straks wordt het donker. Het is tijd dat wij ook naar boven gaan. Edele heer...’

‘Ja, ja, gaan jullie maar eerst,’ zei Barthold.

Opeens zag Thomas iets lichts in een struik hangen, niet ver van de kapotte wagen. Hij liep erheen en ontdekte dat het een boek was. De band was van hout, versierd met ivoor en edelstenen. Hij haalde het uit de struiken, bekeek het, maar het was hier beneden al te schemerig geworden om de woorden te kunnen onderscheiden. De kleurrijke illustraties en de met bladgoud versierde initialen deden hem vermoeden dat het een kostbaar handschrift was, waarschijnlijk een Evangelie of getijdenboek. Hij stopte het tussen zijn hemd om het mee naar boven te kunnen nemen. De voerlui waren al boven, hij zag hoe Barthold ook een touw had omgebonden en aan de klim begon. Snel volgde hij diens voorbeeld.

Het viel hem niet mee. Dalen bleek een stuk gemakkelijker dan klimmen. De mannen boven trokken, het touw sneed onder zijn armen in zijn vlees. Als ze te hard trokken, stootte hij met knieën en ellebogen tegen de rotswand, wat bloedende schaafwonden veroorzaakte. De zon was al achter de bergtoppen verdwenen, het ravijn onder hem verzonk snel in duisternis.

Toch klom hij sneller dan Barthold, misschien omdat de mannen die hem optrokken sterker waren dan Bartholds knechten. Eindelijk zag hij voor zijn ogen de rand van de weg verschijnen. Sterke handen vatten hem onder de oksels en trokken hem over de rand. Daar stond hij dan, bont en blauw, bloedend en geschramd. Een gil!

Verschrikt keek hij om. Hij kon niet zien wat er beneden gebeurde, maar hij zag de twee herenknechten ontsteld over de rand gluren, een stuk gerafeld touw in de handen. ‘Heer Barthold is gevallen,’ hoorde hij roepen. Broeder Matthias kwam aanlopen, maar Thomas lette niet op hem. Hij wendde zich tot de twee knechten die verbouwereerd naar het gebroken touw in hun handen staarden en niet wisten wat ze nu moesten beginnen.

‘Wat is er aan de hand?’ vroeg broeder Matthias toen hij al die ontstelde gezichten zag.

‘Barthold... zijn touw is gebroken, hij is naar beneden gestort,’ stamelde Thomas. ‘We... we moeten hem gaan halen. Ik ga hem halen.’

Het touw was nog altijd om zijn middel geknoopt. Hij wilde zich al opnieuw over de rand laten zakken toen Matthias hem tegenhield.

‘Wacht! Moet jij ook vallen? Kijk eens.’

Door het schuren langs de rotswand was ook het touw waarlangs Thomas zojuist omhoog was geklommen al voor de helft verrafeld. De andere touwen die de mannen gebruikt hadden waren er niet veel beter aan toe. Een gaaf lang touw was er niet meer.

Thomas dacht aan Barthold die daar ergens in die duistere diepte moest liggen. Zwaar gewond... of dood?

‘Dan moeten we de goede stukken touw aan elkaar knopen,’ riep hij.

‘Zo’n knoop raakt gemakkelijk los, dat is levensgevaarlijk,’ zei Matthias en de konvooileider viel hem bij.

‘Maar we kunnen die jongen toch niet de hele nacht daar beneden laten liggen,’ gilde Thomas. Woedend keerde hij zich naar de beide herenknechten.

‘Zagen jullie dan niet dat je touw begon te rafelen?’

Nee, dat was hun niet opgevallen. Ze keken dom uit hun ogen, maar het was duidelijk dat ze zich ernstig ongerust maakten. Niet zozeer om het lot van hun jonge meester, maar hoe zou zijn vader reageren als hij hoorde dat Barthold in de bergen was verongelukt door onoplettendheid van zijn knechten?

‘Ik zou jullie voor straf naar beneden moeten sturen,’ brieste Thomas.

De twee dienaren deinsden terug tot het tot hen doordrong dat het maar een jongen was die hen ter verantwoording riep. Snuivend van minachting keerden ze hem de rug toe. Thomas voelde iets op zijn borst drukken en herinnerde zich het handschrift dat hij in de struiken had gevonden. Hij haalde het te voorschijn en gaf het aan broeder Matthias.

‘Ik weet niet van wie het is, maar dat lag ook beneden. Wilt u er zolang voor zorgen?’

Matthias knikte en borg het boek weg.

‘En ik moet naar beneden, broeder Matthias, ik moet.’

‘Nu niet, mijn zoon. Zie je dan niet hoe snel het donker wordt? Eer jij beneden bent is de nacht gevallen. Wacht tot het licht wordt.’

‘Nee, ik ga nu. Hebben jullie de goede stukken touw stevig aan elkaar geknoopt? Pas dan goed op dat het niet weer kapot schuurt. Als ik beneden ben zal ik een vuurtje maken, er ligt daar genoeg hout en dan kan ik zien hoe heer Barthold er aan toe is. Geef me vuursteen en een paar doeken mee, ik moet hem misschien verbinden.’

Hoe de anderen ook op hem inpraatten, Thomas was vastbesloten af te dalen. ‘Heer Barthold is mijn vriend!’

Hij voelde aan de knopen of die stevig genoeg waren. Toen begon hij voor de tweede maal de tocht naar beneden, de diepe duisternis tegemoet. Wat zou hij daar vinden, een te pletter gevallen Barthold von Freising?

Voor zijn gevoel duurde het lang eer hij de bodem van het ravijn had bereikt. Hij maakte het touw los en luisterde, maar hij hoorde niets. Geen hulpgeroep, geen gekreun, en het was aardedonker om hem heen. Op de tast zocht hij naar dunne droge takjes en toen hij die had gevonden probeerde hij vuur te maken, wat na een aantal vergeefse pogingen lukte. Snel zocht hij nog wat dikkere takken en even later laaide het vuur op, zodat hij iets kon zien.

En toen vond hij Barthold. Die lag onder aan de rotswand en bewoog zich niet. Thomas trok snel een paar planken los van de verongelukte wagen, wierp die op het vuur; bij het licht daarvan onderzocht hij de roerloze jonker. Hij stak zijn hand onder het gescheurde hemd en voelde een hart kloppen. Barthold was dus alleen maar bewusteloos, hij leefde nog! Voorzichtig pakte Thomas hem onder de oksels en sleepte hem naar het vuur. Barthold had flink gebloed uit een wond aan zijn arm, net als Thomas zat hij onder de schaafwonden. Bovendien waren zijn enkels zeer dik geworden, zodat Thomas hem snel de puntschoenen uittrok, want die moesten verschrikkelijk knellen. Met een doek veegde hij bloed en stof van Bartholds gezicht. Met dezelfde doek verbond hij de gekwetste arm, maar aan die verdikte enkels kon hij weinig doen. Hij tikte de edelman tegen de wang, klopte op zijn handrug, maar er kwam geen reactie. Hij keek omhoog naar de weg. De mannen en wagens daar kon hij niet zien. Er zat niets anders op dan de dag af te wachten. Iemand stond daar boven te roepen, het klonk vragend. Ze wilden natuurlijk weten of hij de jonge edelman had gevonden en hoe het met hem was. Thomas stond op, bracht de handen naast de mond en schreeuwde: ‘Water. Ik moet water hebben!’ Hadden ze het verstaan? Achter hem hoorde hij de echo van zijn geroep: ‘...ter ...ter.’ Daar in de hoogte verscheen een flauwe gloed; op de weg hadden ze blijkbaar ook een vuur gemaakt. Daar zaten ze nu natuurlijk te eten, te drinken, hadden ze de dieren uitgespannen en naar een veilige plek gebracht, de wagens iets opzijgeschoven en waren ze van plan zo de nacht door te brengen. En hij zat hier beneden, zonder eten of drinken, met een zwaar gewonde die hij onmogelijk in zijn eentje naar boven zou kunnen krijgen. Weer geschreeuw. Hij keek op maar verstond het niet. Snel wierp hij nog wat hout op zijn vuur en schoof achteruit voor de hitte. Het hoog opvlammende vuur gaf aardig wat licht en nu zag hij het. Een touw werd neergelaten en er hing iets aan.

Snel liep hij erheen en maakte het pakket los. Het was een leren waterzak die zwaar aanvoelde, een linnen zak waarin een brood en een bundel waarin zijn warme pij en een deken zaten. Blij keerde hij terug naar zijn kampvuur. Hij dekte de gewonde toe, maakte de doeken nat die hij om Bartholds enkels bond, goed stevig in de hoop dat dat de zwelling zou doen verminderen. Hij reinigde zo goed en zo kwaad als het ging Bartholds wonden, daarna die van hemzelf en eindelijk waagde hij het wat van het water tussen Bartholds lippen te gieten. Die begon juist even te bewegen en ja, hij slikte!

‘Barthold, Barthold, hoe is het met je?’ vroeg de jongen dringend. ‘Heb je veel pijn?’

De jonge edelman opende zijn ogen en keek Thomas verdwaasd aan.

‘Barthold! Zeg me waar je pijn hebt.’

De gewonde knipperde met de ogen maar zei niets.

‘Je bent gevallen, het touw brak. We zijn nog beneden. Heb je het koud?’

Het licht van het vuur speelde over Bartholds gezicht en toverde kleur op zijn wangen, maar dat was bedrieglijk. In werkelijkheid, zag Thomas toen de wind de vlammen even een andere kant uitblies, was de jonker asgrauw. Blijkbaar leed hij hevig.

‘Waar doet het pijn?’ vroeg Thomas weer.

‘Arm...’ fluisterde de gewonde.

Ja, dat geloof ik.’

‘Hoofd.’

Je hebt een buil als een duiveëi. En je benen? Doen je enkels pijn?’

‘Nee...’

Dat kan niet, dacht Thomas. Die hevig gezwollen enkels moeten hem juist veel pijn doen. Hij drukte even, niet te hard, op het verband en keek angstig naar Bartholds gezicht. Die reageerde niet.

‘Voel je dat niet?’

‘Wat?’

‘En dit?’

Nu kneep hij in Bartholds dij. Geen antwoord. De jongeman lag met gesloten ogen naast het vuur, scheen niets meer te horen of te voelen. Thomas begon zich danig ongerust te maken. Even had hij gedacht dat het met de verwondingen van Barthold wel meeviel. Veel blauwe plekken, een snee en een buil, schrammen, verstuikte enkels - niets wat niet binnen een week kon genezen. Maar dat weggetrokken gezicht beviel hem niet.

Tot zijn ontsteltenis zag hij nu bloed uit Bartholds mond komen, een dun straaltje. De lippen begonnen weer te bewegen toen Thomas het bloed wegveegde.

‘Water.’

Thomas gaf hem te drinken, druppel voor druppel. ‘Biechten...’

Barthold wilde biechten? Thomas schrok, trok de pij onwillekeurig dichter om zich heen, want ondanks het laaiende vuur kreeg hij het opeens koud. Dat mag ik niet doen, dacht hij vertwijfeld, ik ben geen priester, ik kan geen absolutie geven...

Met de vochtige doek veegde hij over Bartholds voorhoofd waarop zweetdruppels waren verschenen.

Wat moet ik doen? vroeg hij zich wanhopig af. O, kon broeder Matthias maar hier komen... Hij keek op naar de donkere rand van de weg, ver boven hem. Hij zag niets anders dan de roze gloed van het vuur dat ze daar hadden gemaakt en nu en dan een vage schim die zich in die gloed bewoog. Aan de onderkant van de flauw verlichte rotswand zag hij zijn touw hangen, met de vele knopen. Onmogelijk om daar nu tegenop te klimmen of erlangs af te dalen.

Ik sta er alleen voor, dacht hij, bereid om desnoods naar Bartholds biecht te luisteren. Maar de jonker zei niets meer, alleen zijn ogen gingen weer open en hij keek Thomas smekend aan. Opnieuw kwam er bloed uit zijn mond.

O God, ik geloof dat hij doodgaat. Ik moet iets doen, iets doen... Hij mag niet zonder vergeving sterven!

Bevend boog hij zich over het gezicht met de vele schrammen en builen.

‘Barthold von Freising,’ zei hij, zacht maar duidelijk, ‘vrees niet. Al je zonden zijn je vergeven.’

Hij maakte een kruisteken boven het doodsbleke gezicht, sprak een gebed uit, het gebed voor de stervenden. ‘Moge God je ziel ontvangen en zich erover erbarmen,’ voegde bij eraan toe.

Hoorde Barthold hem? Hij wist het niet, maar het was of er rust kwam in het gehavende gezicht. Een nieuw straaltje bloed vloeide uit de brede mond, de lippen krulden zich als in een glimlach.

‘Heer, ik bid u, ontferm u over deze jonge ziel. Hij meende het altijd zo goed...’ fluisterde Thomas.

Bartholds lippen bewogen weer even - verstarden toen. Thomas legde zijn hand op de borst van de jonker, wroette onder diens wambuis dat in flarden hing, voelde, voelde - maar voelde niets meer. Hij greep naar de pols, helemaal in paniek; ook die klopte niet.

Nog meer hout wierp Thomas op het vuur, alsof hij met hitte het leven wilde dwingen terug te keren in Bartholds lichaam. Tranen liepen over zijn wangen, hij was helemaal de kluts kwijt en wist nauwelijks wat hij deed.

Er zat nog water in de drinkzak. Thomas slokte er wat van naar binnen, om zijn dorst te lessen maar vooral om tot kalmte te kunnen komen. Barthold lag er zo rustig, vredig bij. Geen pijn meer, geen angst...

Thomas dronk nog meer water, bijna alles. Hij voelde hoe zijn hele lichaam hem pijn deed en hij wist dat hij zijn eigen ziel op het spel had gezet door Barthold absolutie te verlenen hoewel hij daar het recht niet toe had. Hij had een stervende bedrogen en dat was een zonde die hem niet licht vergeven zou worden, al zou hij gaan biechten bij de paus.

Hij vertrouwde mij, hij vertrouwde mijn pij. En ik had zo’n medelijden met hem.

8 Eindelijk Venetië!

De volgende ochtend kwamen broeder Matthias en de twee herenknechten afdalen naar de bodem van het ravijn, vonden daar een zielsbedroefde Thomas en een dode jonker. Ze begroeven hem onder een bosje en timmerden een kruis van dikke takken dat zij op het bergje aarde plantten. Ditmaal verliep de klim omhoog zonder ongelukken en toen konden ze hun reis voortzetten, verdrietig en geschokt. Alleen Bartholds dienaren keerden terug naar Freising om hun heer de vreselijke tijding te melden.

Tegen broeder Matthias durfde Thomas niet vertellen wat hij had gedaan en welke zware zonde hij op zich had geladen. Een week later kwamen ze in Bolzano en vandaar ging het regelrecht naar Verona door het dal van de Adige. Bijna vergat Thomas zijn zorgen door de overweldigende schoonheid van het landschap. Bloemen, bloemen overal! Dorpen omringd door vruchtbomen, helder licht en ruimte! Ze lieten de hoge muren van de Alpen achter zich en leken inderdaad het paradijs binnengereden.

In Verona moesten ze afscheid nemen van de voerlui uit het konvooi, die verder naar het zuiden reisden, terwijl Matthias en Thomas naar het oosten moesten afslaan om via Padua naar Venetië te gaan.

Nu was het niet ver meer.

Eerst kwamen ze door moerassig gebied en daarna bereikten ze de zee, of liever: de Laguna Veneta. Een geel zandstrand strekte zich naar beide zijden uit, onderbroken door kleine vissersdorpen. In het licht van de dalende zon zagen ze in de lagune de goudgetinte daken, koepels en torens van Venetië dat als het ware uit zee oprees. Daar moesten ze heen! Thomas stond naast zijn ezel te springen van ongeduld. Hij wilde onmiddellijk naar die gouden stad die daar in de verte op het water leek te drijven.

‘Niks onmiddellijk,’ bromde broeder Matthias. ‘Ben jij soms een heilige die over water kan lopen? We moeten erheen varen en dat kan pas morgenochtend.’

‘Waarom nu niet? Het is nog licht.’

Een onwerelds licht was het, dat leek neer te stromen uit de hoge hemel en dat alles in een wonderbaarlijke gloed zette. ‘Kom,’ zei broeder Matthias, niet te vermurwen. Maar tot Thomas’ diepe blijdschap kreeg Dalila weer een van haar buien en bleef stokstijf staan, alsof ook zij nog een poosje wilde genieten van het uitzicht op de lagune en op de sprookjesstad in de verte, daar waar het goudgele water en de gloeiende hemel elkaar leken te raken. Thomas had scherpe oren en over water dragen geluiden ver. Hij meende dan ook duidelijk klokgelui te horen, een vredelievend geluid dat leek op te stijgen uit het water.

Broeder Matthias had zich al afgewend en reed op Samson in de richting van het dorp. Nu ja, dacht Thomas, morgen dan maar. Dan zal ik dat wonderland van nabij zien, door de straten mogen dwalen en al dat goud en zilver met de handen kunnen aanraken. De zon zakte weg achter zijn rug en opeens verdwenen de kleuren, de gouden gloed doofde, de blinkende stad in de verte leek op te lossen in grauwheid. Slechts de daken van de klokketorens glansden nog eenmaal op.

‘Kom,’ riep de monnik over zijn schouder. ‘Over een half uur is het donker.’ Dalila zette het onverwacht op een lopen, Samson achterna, zodat Thomas die was afgestegen en haar bij de teugel hield bijna omver werd getrokken.

Ze ruikt een stal, denkt aan een berg hooi, meende de novice, ofschoon hij nooit wist wat er in die eigenzinnige kop omging.

Het armoedige vissersdorp bezat een verrassend mooie kerk, opgetrokken van steen en versierd met beeldhouwwerk. De pastoor was een al oude man die hen eerst met enig wantrouwen tegemoet trad. Bovendien verstonden ze geen woord van elkaar. Met handen en voeten gebarend probeerde broeder Matthias de man aan het verstand te brengen wat hun verlangens waren en waar ze vandaan kwamen. Van de Kempen en de Haspengouw had de goede man nog nooit gehoord, maar plotseling lichtte zijn gezicht op.

‘O, Vlaanderen,’ riep hij en ofschoon dat niet klopte knikte Matthias. In werkelijkheid maakte het Maria-klooster deel uit van het prins-bisdom Luik, maar om dat nu weer uit te leggen...

Ze werden samen met de ezels ondergebracht in een houten schuurtje. Het rook er niet fris, zelfs het stro stonk naar vis. Aan de zoldering hingen vissen te drogen, die er hard en oneetbaar uitzagen. Uit angst voor brand liet de pastoor geen lantaarn of kaars bij hen achter. Wel bracht hij hun later, zichzelf bijlichtend, een kom soep en een kruik water. De soep smaakte ook al naar vis, het water was brak, maar het kon Thomas allemaal niets schelen. Daar, midden in de lagune, weggezonken in de duisternis, lag Venetië. Morgen...

Broeder Matthias schurkte zich behaaglijk in een hoop stro die hij bij elkaar had geveegd. Snel lepelden ze de dunne soep op, die nauwelijks in staat was hun honger te stillen. ‘Het is hier al net zoals overal,’ bromde de monnik. ‘De vissers hebben voor God een mooie kerk gebouwd, maar hun pastoor laten ze honger lijden.’

Vroeg in de ochtend, het was nog nauwelijks licht, kwam de pastoor hen roepen. De vissers stonden op het punt om uit te varen, vertelde hij. De twee reizigers haastten zich naar de kleine haven, waar in de gouden gloed van de opgaande zon de boten klaar lagen. ‘Bragozzo’ werd zo’n vissersschuit hier genoemd. Het waren lange, open schepen met een platte kiel en driehoekige zeilen, die hardgeel geverfd waren om rot door het zoute water tegen te gaan. Op die zeilen had elke schuit een andere geschilderde voorstelling: een kruis, een dier, een laars, een tweeling. Geen van die zeilen leek op een ander. Op die manier konden de thuisblijvers al op afstand zien welke boot aan het einde van de dag de haven naderde.

Het bleek echter niet eenvoudig te zijn om een van die schippers over te halen hen mee te nemen en in Venetië af te zetten. Behalve dat ze elkaar niet konden verstaan voelden de schippers er niets voor ook nog twee ezels aan boord te nemen. Even was Thomas bang dat Matthias zou besluiten de dieren dan maar in het dorp achter te laten; hij wilde liever niet gescheiden worden van Dalila. De monnik echter hield vol, onderhandelde met veel woorden en drukke gebarentaal en haalde toen iets uit de zak van zijn pij: een cederhouten kruisje waarop een zilveren Christusfiguur was gespijkerd; een mooi ding.

Matthias hield het nog even buiten bereik van de grijpende handen. De visser zou het krijgen, beduidde hij, op het moment dat ze aan een Venetiaanse kade zouden aanleggen. De man knikte, maakte toen een uitnodigend gebaar. Ze mochten aan boord komen, mèt de ezels.

Met grote ogen had Thomas de onderhandelingen aangezien. Hij had het kruisbeeldje herkend: het was hetzelfde crucifix waarvoor Barthold elke avond vurig had gebeden. Hoe kwam Matthias er nu aan?

De wind blies in de zeilen en daar gingen ze, voorzichtig laverend tussen eilandjes en zandbanken door. Venetië lag al te pralen in het warme morgenlicht en kwam langzaam naderbij. Thomas telde minstens twaalf klokketorens, sommige heel hoog, veel hoge daken en koepels, allemaal omringd door huizen en nog eens huizen. Ze hadden niet ontbeten en zijn maag rammelde. Tot zijn ontgoocheling voeren ze echter niet naar de stad, maar er met een wijde boog omheen, verder de lagune op. De visser viste. Zijn zoons wierpen netten uit, haalden ze een tijdje later weer op, vol met wriemelend leven: kreeften, groot en klein, krabben, vissen, schelpdieren en vreemde achtarmige wezens. Thomas moest ervan rillen. Was dat allemaal eetbaar?

‘Wat zijn dat voor monsters?’ vroeg hij aan de monnik, wijzend op de achtarmige griezels.

‘Inktvissen,’ antwoordde Matthias.

‘Van inkt?’

‘Jazeker.’

‘Inkt waarmee je kunt schrijven? Hoe kan dat dan, ze zien zo bleek.’

‘Ze zullen hun inkt hebben weggespoten op het moment dat ze in het net raakten en zich bedreigd voelden,’ legde de monnik uit.

‘En... kun je die beesten eten?’

‘Beslist. Ik heb ze nooit geproefd maar ik heb horen zeggen dat ze gekookt heel lekker zijn.’

Thomas kon zich dat nauwelijks voorstellen, maar hij had genoeg honger om op dat ogenblik alles lekker te vinden. Hij barstte van ongeduld, maar daar trok de visser zich niets van aan. Pas veel later op de dag voeren ze eindelijk terug naar de stad. Toch legde de schuit niet meteen aan; ze voeren een breed en bochtig kanaal binnen. De zeilen werden ingenomen, het ging verder met roeiriemen. Langs het kanaal regen de hoge huizen zich aaneen, het een nog mooier dan het ander, bijna allemaal van steen opgetrokken en grenzend aan het water. Thomas keek er met ontzag naar. Hij zag boogramen, balkons met bloempotten, en daar waar de muren door het water werden omspoeld, stonden gekleurde palen in het kanaal waaraan vreemdsoortige bootjes waren gebonden. In het kanaal mondden smallere kanalen uit, als zijstraten, en ook daar voeren die bootjes, opgetast met groente, zakken meel, balen en kisten, of vol met passagiers. Ze werden allemaal voortgeroeid door een op de achterplecht staande man met een lange roeispaan. Hij stond rechtop, met het linkerbeen vooruit en Thomas zag hoe alle roeiers diezelfde houding aannamen. Ze riepen elkaar van alles toe, maar hij verstond er geen woord van.

‘Dat zijn gondels,’ zei broeder Matthias.

In een stad gebouwd op eilanden, waar het meeste verkeer op het water plaatsvond, leek het Thomas een handig vervoermiddel toe. Maar waren er in deze wonderlijke stad geen stegen waar je kon lópen?

Ten slotte legden ze aan bij een brede kade. Hier weken de huizen terug. Op de kade zag hij een paar kramen en veel vrouwen die luidkeels hun waar aanprezen: het was de Pescheria, oftewel de vismarkt.

De schipper en zijn zoons begonnen meteen de vangst van die ochtend uit te laden: al die vreemde dieren die ze in de Laguna hadden gevangen. In platte manden werd de vangst op de grond uitgestald, terwijl broeder Matthias Samson goedmoedig toesprak, want die durfde de loopplank natuurlijk weer niet over. Dalila wel.

Zo stond Thomas dan in Venetië, midden op de vismarkt, te wachten tot Matthias en Samson zich bij hem zouden voegen. Aan het gekakel, geroep, gepraat om hem heen kon Thomas geen touw vastknopen. ‘Frutti di mare,’ hoorde hij steeds, ‘frutti di mare.’

Huisvrouwen en dienstmeiden met hengselmanden liepen inkopen te doen, hij zag ook prachtig geklede mensen in een gondel voorbijvaren, waarbij de mensen de neus dicht hielden. De vislucht was overweldigend.

Over de kade naderde een vreemde figuur. Het leek een monnik, maar hij droeg een pij die vol visschubben zat, hij stonk ook naar vis. De kap had hij neergeslagen, de zon glansde op zijn kale hoofd. In de handen hield hij een zak waaruit een doordringende vislucht opsteeg. Hij naderde de schipper die ongeduldig stond te wachten tot Matthias en de jongens erin geslaagd waren de onwillige Samson aan de wal te krijgen en riep de man iets toe. Die haalde even de schouders op, bukte zich, pakte een van de kleinere inktvissen uit de mand bij zijn voeten en wierp die in de zak van de monnik.

De Franciscaan - want dat moest hij zijn - glimlachte, zei iets dat waarschijnlijk ‘God zegene u’ betekende. Daarna zag Thomas hem nog een poosje ronddrentelen, visverkoopsters en vissers aansprekend, telkens de geopende zak ophoudend. Soms kreeg hij iets, soms werd hij afgesnauwd, bij dat alles behield hij zijn vriendelijke glimlach. Een bedelmonnik.

Nu ja, Franciscanen waren bedelmonniken, al had Thomas hen dat niet vaak in het openbaar zien doen. Liep deze hier een maaltje vis bij elkaar te schooien voor zijn medebroeders of was de opbrengst bestemd voor de armen? Gelukkig! Broeder Matthias had Samson op de vaste wal gekregen en keek nu rond waar Thomas was gebleven. Die wenkte.

‘Ziet u dat?’ vroeg hij wijzend op de bedelmonnik.

‘Dat is een Franciscaan.’

‘Maar hij bedelt echt!’

‘Allicht, dat is de taak van zijn orde.’

Onderweg hadden ze enige malen gelogeerd in een Franciscanerklooster, maar niet eenmaal had Thomas de fraters zien bedelen. Hier, in de rijke Republiek Venetië, gebeurde dat blijkbaar nog steeds. Op dat moment kwam er een man op hen toe die hen aansprak in een voor hen vreemde taal. Matthias maakte een hulpeloos gebaar.

‘Wat wil hij?’ vroeg Thomas.

‘Ik weet het niet.’

Een vloed van woorden werd over hen uitgestort. De man wees op de ezels, de zadeltassen, maar wat hij bedoelde bleef onduidelijk.

De Franciscaner monnik naderde en zei in het Vlaams tegen Matthias:

‘Hij is een douanebeambte en wil weten waar u vandaan komt, waarom u naar Venetië bent gekomen en hoe lang u denkt te blijven.’

Het Vlaams dat zoveel leek op het Kempense Diets konden ze wèl volgen.

‘O, als het anders niet is. Vertelt u de man dan maar dat we naar Venetië zijn gekomen in naam van onze prior, vader Gerolfus, met de opdracht hier relikwieën te kopen voor het Maria-klooster in het prins-bisdom Luik.’

De frater glimlachte en wendde zich tot de beambte. Die luisterde, wierp nog een blik op de armoedige zadeltassen, haalde de schouders op en maakte een beweging van: ga je gang dan maar. Daarna liep hij door.

‘Oef,’ mompelde broeder Matthias, ‘worden alle vreemdelingen die een voet in Venetië zetten aan een verhoor onderworpen?’

‘Meestal wel,’ knikte de frater. Toen stelde hij zich voor:

‘Ik behoor tot het klooster Santa Maria dei Frari. Ik kom elke dag op de Pescheria en de vis die mij in Gods naam wordt geschonken, is bestemd voor onze keuken - wat er overblijft gaat naar het weeshuis. Daarom noemt men mij in Venetië broeder Inktvis.’

Matthias informeerde naar de mogelijkheid om in Venetië te verblijven. Was er een Benedictijnerklooster?

‘Jawel,’ antwoordde broeder Inktvis, ‘op het eiland Lido. Heeft u een boodschap voor de abt?’

‘Dat niet. Is het mogelijk op dat eiland relieken te kopen?’ ‘Beslist niet. Voor relikwieën moet u bij de handelaars in de San Marcowijk zijn. Ziet u die brug daar links van ons? Dat is de Rialtobrug. Als u die overgaat komt u in de wijk San Marco.’

‘Maar het Lido...’

‘Dat kunt u alleen met de boot bereiken.’

Broeder Inktvis keek naar de zak in zijn handen, opende die en inspecteerde de inhoud. ‘Minder dan gisteren,’ zei hij gelaten, ‘en weer in hoofdzaak inktvissen. Nou ja, niks aan te doen, het kan niet alle dagen feest zijn. Komen jullie maar mee, dan breng ik jullie naar I Frari. Het is niet ver hiervandaan. Ik denk niet dat onze gardiaan er bezwaar tegen heeft u beiden te huisvesten zolang u in de Republiek blijft. Maar ik moet er onmiddellijk bij zeggen dat bij ons iedereen werkt voor zijn kost en inwoning. We zijn bezig een nieuwe abdijkerk te bouwen.’

Matthias klopte de frater op de schouder.

‘Akkoord broeder. We zijn niet anders gewend dan hard werken.’

‘Mooi.’

De vriendelijke monnik ging voorop en begon zich een weg te banen door de drukte op de vismarkt. Matthias en Thomas volgden met de beide ezels en algauw kwamen ze in een wirwar van straatjes en steegjes, over houten bruggetjes met een hoge rug waaronder vuil water glinsterde, weer door zo’n steegje, erg stoffig want plaveisel ontbrak. Matthias gaf de teugels van Samson over aan de novice en ging naast broeder Inktvis lopen terwijl ze levendig met elkaar praatten. Je hoeft in Venetië dus niet altijd te varen, dacht Thomas toen ze weer zo’n grappig bruggetje overgingen. Maar hoe kan iemand in dit doolhof ooit de weg vinden? Hier waren de meeste huizen van hout, hoog en smal. Opeens stonden ze op een plein voor een stenen gebouw dat er imposant uitzag met ernaast een grote kerk in aanbouw.

‘Hier is het,’ sprak de bedelmonnik, niet zonder trots, ‘de Santa Maria Gloriosa dei Frari.’

Hij klopte op een poort, broeder Portier deed open en liet hen zonder vragen binnen. De ezels werden van hun zadels ontdaan en op stal gezet, waar een novice van Thomas’ leeftijd zich over de dieren ontfermde. Daarna volgden ze broeder Inktvis naar het hoofdgebouw. Wat Thomas vooral imponeerde was de afmeting van het klooster. Het was ruim, licht en mooi gebouwd en zag er nog tamelijk nieuw uit, maar alles was desondanks eenvoudig gehouden. Hier geen versierde gangen zoals in Keulen, geen dure beelden of koperen scharnieren. Broeder Inktvis bracht hen naar de gastenkamer en ging daarna zijn zak met vis in de keuken afgeven.

Even later trad de gardiaan, zoals de prior hier werd genoemd, de kamer binnen. Hij en Matthias begroetten elkaar in het Latijn. Nogmaals verklaarde broeder Matthias het doel van zijn reis en wees daarbij op Thomas. Ze moesten luid en langzaam praten, want door het lawaai van de bouwplaats dat door het geopende venster binnendrong, konden ze elkaar moeilijk verstaan. Daardoor kon Thomas met zijn beetje kennis van het Latijn enigszins volgen waar het over ging. Het kwam hierop neer dat ze, zolang ze in Venetië bleven, gastvrijheid konden genieten bij de Franciscanen, mits ze zich aan de huisregels hielden en meewerkten aan de bouw van de kerk, zoals de fraters zelf ook deden als hun plichten hun dat toestonden en dat ze een broeder zouden meekrijgen als gids, wanneer ze de stad ingingen op zoek naar relieken.

‘Het loont misschien de moeite om dat bij de San Tomá te proberen, hier vlakbij,’ raadde de gardiaan aan. ‘Het is een kleine kerk, die zich erop beroemt wel tienduizend relikwieën te bezitten. Dat getal zal zeker overdreven zijn, maar dat ze er veel, eigenlijk tè veel hebben staat wel vast.’ Ze kregen samen een kleine cel toegewezen, met strobedden en een bidstoel. Aan de muur hing een kruisbeeld, daarnaast een paar haken en dat was al. De leer van Sint-Franciscus werd hier streng gehandhaafd: armoede, eenvoud, nederigheid.

‘Ik ben blij,’ zei Thomas toen ze zich hadden ingericht dat wil zeggen nadat ze hun reiszak onder de bedden hadden geschoven - ‘dat er in de stad geen Benedictijnerklooster is. Ik vind de Frari veel aardiger.’

‘Er is er wel een op het hoofdeiland, maar dat is een vrouwenklooster,’ antwoordde broeder Matthias. ‘Als we naar het Lido waren gegaan hadden we voortdurend heen en weer moeten varen en dat wordt te duur. Het beetje geld dat we nog hebben mogen we niet meer voor onszelf uitgeven.’

Dat béétje geld? dacht Thomas. Hij moet nog minstens tien goudstukken hebben! ‘Kunnen de Franciscanen ons helpen bij het kopen van relieken?’ vroeg hij.

‘Dat denk ik wel. Over een paar dagen zullen we...’

‘Een paar dagen?’ viel Thomas in. ‘Waarom niet meteen morgen?’

Hij snakte ernaar de stad in te gaan, die helemaal te leren kennen.

Wat hij er tot nu toe van had gezien leek niet veel op het gouden visioen van de vorige avond, toen de zon onderging. Was dat gezichtsbedrog geweest?

‘Zoveel haast hebben we toch niet,’ meende Matthias. ‘De zomer is nog lang niet om. Met ongeduld bereiken we niets. We moeten voorzichtig en langzaam te werk gaan.’ ‘Ik weet zeker,’ zei Thomas, ‘dat u zich niet gemakkelijk zal laten bedriegen.’ Broeder Matthias glimlachte en knikte. ‘Bovendien,’ zei hij, ‘worden binnenkort de Franse ridders verwacht en die wil ik zien.’

‘De wie?’

‘De overlevenden van de slag bij Nicopolis.’

Thomas staarde de monnik aan.

‘Wat... wat... waar heeft u het over?’

‘O, je weet daar niets van?’

‘Nee. Wat is er dan met die... die Franse ridders?’ ‘Bourgondiërs, maar niet alleen Bourgondiërs, vele ridders en edelen uit Noord-Frankrijk waren er ook bij.’

‘Ik weet nog altijd niet waar u het over heeft.’

‘Luister dan. In maart van het vorige jaar vertrok een groot kruisleger, bestaande uit hoge edelen, duizenden ridders, schildknapen en voetknechten uit Bourgondië. Ze reisden naar het oosten, richting Hongarije, dat door de Osmaanse Turken werd bedreigd. In Buda, dat is de hoofdstad van Hongarije, kwamen zij samen met het puikje van de Hongaarse adel onder aanvoering van hun koning Sigismund. Heel dat machtige leger trok op langs de rivier de Donau in de richting van Bulgarije, dat al lange tijd zucht onder Turkse overheersing. Hun doel was de Osmaanse sultan Bajazit uit te dagen, te verslaan en heel Oost-Europa te bevrijden van bezetting en onderdrukking. Daarna zouden de ridders doorstoten in de richting van Syrië en zo mogelijk het Heilige Land bevrijden...’

‘Wat een schitterend plan,’ riep Thomas uit. ‘Ik wou dat ik daarbij had kunnen zijn.’

‘Dat zou je dan slecht bekomen zijn, mijn zoon, want van die hele kruistocht kwam geen lorrepot terecht. Het is een kolossale mislukking geworden.’

‘Wat gebeurde er?’

‘Negen maanden lang hoorden de Franse koning Charles VI en de hertog van Bourgondië niets over het kruisleger, tot met Kerstmis een jongeman in Parijs aan het hof kwam. Hij was door sultan Bajazit afgevaardigd om de nederlaag van het ridderleger te melden en de boodschap over te brengen dat alle aanvoerders, waaronder sire de Coucy, de connétabel Boucicaut, en ook de zoon van de hertog van Bourgondië, Jean de Nevers, de gevangenen van de sultan zijn en tegen losgeld zullen worden vrijgelaten. Van heel dat grote ridderleger waren vele krijgslieden gesneuveld, de krijgsgevangenen waren bijna allemaal afgemaakt, alleen degenen voor wie een hoog losgeld kon worden gevraagd bleven gespaard. Die zaten in een akelige gevangenis in Anatolië te wachten...’

‘Maar dat is verschrikkelijk! Hoe kon zo’n machtig leger verslagen worden? Ik weet zeker dat die Fransen dapper hebben gevochten tegen een overweldigende meerderheid en...’

‘Ho, ho, Thomas. Niet zo doordraven. Ten eerste waren de Turken niet in de meerderheid en ten tweede hebben de Fransen wel heldhaftig gevochten, maar dan zoals ze dat gewoonlijk doen: als kippen zonder kop. En als ze zich gedragen hadden zoals je van edelen en ridders mag verwachten, zou het ook niet gebeurd zijn, deze gruwelijke nederlaag. Maar er gaan verhalen rond dat het vooral de Fransen en de Bourgondiërs zijn geweest die zich tijdens de opmars ernstig misdroegen, zowel onder elkaar als tegenover de bevolking van de landen waar zij doorheen trokken. Ach, we kennen toch de reputatie van ridderlegers? Om dan nog maar te zwijgen over het voetvolk dat de ridders vergezelt. Jagen, plunderen, zich overgeven aan onnoemelijke zonden, dobbelen, vloeken, vrouwen verkrachten... dat is dagelijks werk voor hen.’

‘Dat geloof ik niet,’ begon Thomas verhit. ‘Ridders zijn...’ ‘Nee jongen, dat zijn ridders niet. Sommige van hen, misschien, maar de meeste van hen is het alleen om de buit te doen. Buit en glorie, daar leven ze voor.’

‘Maar...’

‘Het schijnt, dat de Franse ridders onderweg een paar steden innamen die in werkelijkheid toebehoorden aan de Bulgaren en dat zij die steden totaal uitroeiden, met mannen, vrouwen, kinderen en al, terwijl de Bulgaren toch ook Christenen zijn.’

‘Zijn die dan niet Turks? U zei net dat...’

‘Welnee. De Bulgaren zijn bezet door de Turken, ze worden onderdrukt, maar ze zijn en blijven Christenen. Het kan de Turken niet schelen wat voor godsdienst hun onderdanen belijden, zolang ze gehoorzaam zijn en belasting betalen.’

‘Is dat echt allemaal waar, of zijn het zomaar loze geruchten?’ vroeg Thomas, die het verhaal nauwelijks kon geloven. Ridders, dat waren toch dappere krijgslieden die de gelofte hadden afgelegd dat zij zouden opkomen voor de zwakken, voor vrouwen en kinderen en Gods vijanden zouden vervolgen. Die vermóórdden toch geen onschuldige burgers?

‘Het duurde lang eer de Fransen op een Turks leger stuitten,’ vervolgde broeder Matthias zijn verhaal zonder te letten op de ontsteltenis van Thomas. ‘Dat gebeurde pas bij Nicopolis, een sterke vesting aan de Donau in een streek die Thracië wordt genoemd. En daar werden ze roemloos verslagen. O, je hoeft er niet aan te twijfelen dat de christelijke ridders zich dapper hebben geweerd, want erop los slaan is hun lust en hun leven. Ze kunnen immers alleen maar aan hun eigen glorie denken. Maar een goed krijgsplan maken, de situatie ter plaatse beoordelen voor zij aanvallen - daar doen ze niet meer aan. Ze willen niets anders dan op de vijand afstormen en laten zien hoe dapper ze zijn, hoe goed ze kunnen vechten, hoe sterk hun armen zijn. Kortom: ze willen dat het hele land davert van hun naam. Natuurlijk lopen ze daarbij in elke mogelijke hinderlaag en sneuvelen jammerlijk, of ze worden gevangen genomen en toch nog afgemaakt. Of te koop aangeboden tegen een onvoorstelbaar hoog losgeld. Dat is wat er is gebeurd, Thomas, en die overlevenden voor wie op het ogenblik het losgeld bijeen wordt gesprokkeld, worden verwacht in Venetië. Een gedeelte schijnt al betaald te zijn, en daarom worden ze vrijgelaten op voorwaarde dat ze in deze stad zullen wachten tot het restant van hun losgeld de sultan heeft bereikt. Want in die gevangenis in Anatolië bezweken er te veel, onder andere ook sire de Goucy, de enige edelman met gezond verstand en één van de beste raadgevers van koning Charles VI. En juist hij ging dood, niet aan verwondingen, maar aan de ontberingen tijdens zijn gevangenschap. Om niet nog meer kostbare gevangenen te verliezen, stuurde sultan Bajazit de overigen naar de Venetiaanse koloniën op Rhodos, maar daar zullen ze niet blijven, ze komen naar de Republiek zelf op uitnodiging van de Doge. Het zijn trouwens Venetiaanse bankiers die op zich hebben genomen het losgeld bijeen te brengen en aan de sultan te overhandigen. Venetië onderhoudt nog steeds goede betrekkingen met de Turken.’

‘Hoe... hoe weet u dat allemaal?’ vroeg Thomas, volkomen onthutst door het verhaal.

‘Mijn beste jongen, ik heb er altijd voor gezorgd goed op de hoogte te zijn van wat er in de wereld gebeurt.’

‘Van achter dikke kloostermuren?’

Broeder Matthias legde even een hand op Thomas’ schouder.

‘Dat is zo moeilijk niet, mijn zoon. Oren en ogen openhouden telkens als je even buiten het klooster komt. Luisteren

naar wat pelgrims, kooplieden, marskramers en soldaten te vertellen hebben, wanneer je die toevallig ontmoet. Alle geruchten in elkaar passen, de overbodige franjes eraf snijden en dan houd je de waarheid over...’

‘En waarom wilt u die Fransen zo graag zien als ze in Venetië aankomen?’ De glimlach van Matthias veranderde in een grijns.

‘Ik wil Jean de Nevers zien, de oudste zoon van de hertog van Bourgondië. Ik wil de ellende en de schande van de nederlaag van dat hooghartige gezicht kunnen aflezen.’

‘Wat... wat heeft u tegen Jean de Nevers? Kent u hem dan?’

Broeder Matthias stond op.

‘Hoor je die bel luiden? Tijd voor de vespers. Kom Thomas, we gaan naar de kapel.’

9 Thomas in verwarring

Twee ochtenden later zei broeder Matthias tegen Thomas: ‘Vandaag zullen we een bezoek brengen aan de San Marco.’ Blij sprong de novice op.

‘O ja, graag! Dat moet de mooiste kerk ter wereld zijn.’ ‘Niet de mooiste, misschien wel de interessantste.’

‘Ligt de evangelist Marcus daar echt begraven?’

‘Jazeker. Zes eeuwen geleden hebben Venetiaanse kooplieden het stoffelijk overschot van Sint-Marcus gestolen uit zijn rustplaats in Alexandrië en overgebracht naar Venetië. Om de Egyptenaren, die moslims zijn, om de tuin te leiden verstopten ze het gebeente van Marcus onder stukken varkensvlees. De Egyptische douanebeambten wilden dat niet aanraken, want voor hen is een varken een onrein dier. Zo konden de handelaars het heilige gebeente het land uitsmokkelen.’

‘Slim hoor,’ vond Thomas, die intussen wel wist dat gestolen relieken uit verre landen het meeste waard waren.

‘Ja. En de Venetianen bouwden meteen een kerk boven Marcus’ nieuwe graf, maar die kerk brandde later af.’

‘O wat erg! En het gebeente van Sint-Marcus, verbrandde dat ook?’

‘Dat bleek spoorloos verdwenen.’

‘Het is er dus niet meer?’

Jawel. De Venetianen bouwden een nieuwe kerk, de San Marco die er nu staat, opgetrokken op de fundamenten van de verbrande basiliek. Bij de inwijding gebeurde een wonder: een van de oude zuilen brokkelde plotseling af en in het binnenste daarvan vonden de priesters het gebeente van Sint-Marcus.’

Toeval? Een wonder? Thomas geloofde aan wonderen, net als al zijn tijdgenoten. Hij was dan ook behoorlijk onder de indruk. Toch rees er even een soort twijfel bij hem op.

‘Kon Sint-Marcus niet voorkomen dat zijn kerk afbrandde, zodat hij zich niet in een zuil hoefde te verbergen om veilig voor de vlammen te zijn?’

Broeder Matthias keek hem verstoord aan. Thomas dacht geschrokken: Oef, ik heb weer iets verkeerds gezegd, en hij boog alvast schuldbewust het hoofd. Maar Matthias, die even had nagedacht, zei: ‘Ik denk dat de evangelist de oorspronkelijke kerk niet mooi genoeg vond. Zo dachten de Venetianen er kennelijk ook over, want wat ze daarna voor hem bouwden overtrof alle andere kerken in de Republiek. Je zult het wel zien straks.’

‘Weet u hoe we er moeten komen?’

‘Nee, maar broeder Inktvis zal onze gids zijn.’

Even later liep hij achter broeder Matthias en broeder Inktvis - die nu broeder Gids was - door de straatjes en over de bruggetjes van de wijk Polo. Daarna over de dubbele houten Rialtobrug en toen door de Merceria, gelegen in de wijk San Marco. De Merceria was de winkelbuurt van Venetië. Talloze handelaars stonden onder de luifels van hun winkeltjes luidkeels hun waren aan te prijzen, maar ze toonden weinig belangstelling voor een paar monniken die langs liepen - die kochten toch niets. Ook midden in de straatjes stonden kramers te venten. Wat zij aanboden varieerde van keukengerei tot namaakjuwelen, maar ook kersen, appels en zelfgebakken koeken drongen zij de voorbijgangers op. Broeder Gids ging een hoek om en opeens stonden ze op een plein en rees de machtige voorgevel van de San Marco voor hen op.

Thomas liet zijn mond openhangen van verbazing en bewondering. Broeder Matthias stootte hem aan. ‘Mond dicht!’

Snel sloeg Thomas een kruis en spuwde op de grond. Toen moest hij om zichzelf lachen. Nee, dacht hij, de duivel zal zich op deze heilige plaats beslist niet durven vertonen, zelfs niet als mug.

Voor zich zag hij de vijf machtige portalen van de San Marco. Boven de ronding van het middenportaal stonden op een soort balkon vier bronzen paarden, uitkijkend over het plein. Kunstwerken die eeuwen geleden waren weggehaald uit Constantinopel, waarvan de inwoners zelf die paarden ooit uit een antieke Griekse stad hadden gestolen. Dat vertelde broeder Gids tenminste.

En die heidense, tweemaal gestolen paarden sierden nu de voorgevel van deze wonderbaarlijke kerk. Oorlogsbuit! ‘Laten we naar binnen gaan,’ zei broeder Gids.

Thomas, nog lang niet uitgekeken op de voorzijde, liep achter de monniken de kerk binnen en hield meteen de adem in. De gewelfde zoldering van het voorportaal overweldigde hem. Prachtige mozaïeken zag hij boven zijn hoofd, in felle kleuren. Maar de twee broeders liepen gewoon door en Thomas moest hen op een drafje inhalen. Bijna meteen deinsde hij terug voor de geweldige ruimte van de kerk zelf. Door de koepels viel daglicht binnen en overal om hem heen schitterde en glansde het. Hij wist niet waar hij het eerst moest kijken: links, rechts, naar boven... Overal blonken mozaïeken, van heiligen of van scènes uit het Oude en Nieuwe Testament. Hij zag zuilen die ten hemel leken te rijzen, een mozaïekvloer waarover hij bijna niet durfde lopen. Tapijten, neergelegd om de vloer te beschermen, leidden de bezoekers naar achteren, naar een altaar dat eveneens blonk van goud en edelstenen. Vele vrome lieden lagen ervoor geknield, ook de monniken wierpen zich ter aarde en Thomas besloot hun voorbeeld te volgen. Maar hij was niet gekomen om te bidden. Hij wilde zien, de schoonheid van die overdonderende muren en koepels op zich laten inwerken, zich verlustigen in hun aanblik, de verhalen lezen die zij vertelden. Na de eenvoud van het Franciscanerklooster voelde hij zich nu verplaatst in een andere wereld, een oosters aandoende wereld van weelde, schittering, overdaad, als het voorportaal van de hemel, die volgens zijn leermeesters in het Maria-klooster poorten van saffier, straten van goud en huizen van zilver bevatte.

Vol ontzag keek hij op naar het vrijstaande altaar, gedragen door albasten pilaren, waarin het lichaam van Marcus de Evangelist rustte. Zou deze Marcus hem kunnen helpen vergeving te krijgen voor het feit dat hij, de novice Thomas, een stervende absolutie had verleend zonder daartoe

bevoegd te zijn? Thomas hoopte het vurig en begon nu ook te bidden, voor de ziel van Barthold, daarna voor zichzelf. Hij vertelde de heilige over de bange uren op de bodem van de kloof toen de jonge edelman hem smeekte om vergeving en hij niet kon weigeren. De heilige Marcus zou daar toch wel begrip voor hebben?

Na geruime tijd stonden de monniken op en kon Thomas zijn stijf geworden knieën strekken. Ze liepen om het altaar heen en stonden toen voor de volgende overweldigende aanblik, de Pala d’Oro, oftewel het Gouden Altaarstuk. Eén kolossale wand van goud, zilver, edelstenen en geëmailleerde medaillons was dat, opgebouwd met ongekende kunstzinnigheid en dat alles afgezet met een onvoorstelbare hoeveelheid parels. Alle rijkdom ter wereld scheen samengebald op dit altaarstuk.

Binnenvallende zonnestralen en het licht van honderden kaarsen deden de Pala d’Oro oplichten tot het pijn deed aan de ogen. Waar kwamen al die schatten vandaan, wie had dit gemaakt, versierd, ontworpen? Hij vroeg het aan broeder Gids.

‘Oorspronkelijk was het kleiner en eenvoudiger; het werd door Venetianen gekocht in Constantinopel,’ vertelde deze. ‘Later hebben Venetiaanse kunstenaars de Pala d’Oro uitgebreid, er die mooie medaillons voor gemaakt in Byzantijnse stijl. Veel oorlogsbuit werd erin verwerkt, zoals trouwens in deze hele kerk.’ Er klonk een zekere trots door in zijn stem, wat Thomas verbaasde. Broeder Inktvis - vandaag broeder Gids - was van huis uit een Vlaming, tien jaar geleden in Venetië gekomen, maar blijkbaar voelde hij zich geheel en al Venetiaan, fier op de macht van de Republiek.

Thomas keek naar de Pala d’Oro en schudde zijn hoofd. Tegenover dit weeldestuk, deze onzegbare rijkdom voelde hij iets van afkeer opkomen. Het was te veel, te mooi, te groots. Dit had niets meer te maken met de eenvoudige vroomheid waarin hij was opgegroeid, met de simpele armoede van het Maria-klooster of de eenvoudige inrichting van ‘I Frari’ met zijn vriendelijke bedelmonniken. In deze schitterkerk was geen ruimte voor armoede, voor medelijden en naastenliefde. Hier regeerde oppermachtig de arrogantie van de Serenissima, de Republiek Venetië, de verhevenheid van de Doge, de macht van de grote Raad en de Raad van Tien, hier straalde de hebzucht van kooplieden, reders en patriciërs. Thomas kon kijken naar de Pala d’Oro zonder er innerlijk door bewogen te worden. Hij wendde zich af, zijn ogen zochten weer de koepels met hun prachtige mozaïeken. Daarin vond hij iets geruststellends, iets wat hij kon begrijpen.

‘Nu gaan we de schatkamer bekijken,’ kondigde broeder Gids aan. Maar Thomas had genoeg van goud en juwelen. Hij liep de kerk uit tot aan de ingang die de Porta di San Clemente werd genoemd en waarvoor hij eerder op de ochtend bedelaars had zien zitten. Ze zaten er nog: een blinde, een eindje verder een man zonder benen, misschien een oud-soldaat, en daarnaast een derde, overdekt met afschuwelijke zweren. Thomas bezat niets wat hij hun zou kunnen geven, maar hij bad voor hen, heel stil. In gedachten gaf hij hun zijn zegen. Het liefst zou hij zijn teruggegaan om een handvol parels uit de Pala d’Oro te rukken en die in hun opgeheven handen te laten vallen. Het was niet langer twijfel die hem bekroop, het leek meer op opstandigheid, vermengd met medelijden. Zoveel ellende naast zoveel rijkdom...

De mozaïeken van de portalen vertelden over de roof van Marcus’ gebeente uit Alexandrië, over de smeekbeden van de priesters toen na de grote brand zijn gebeente verdwenen was, over het terugvinden van dat gebeente bij de inwijding van de nieuwe San Marco. Ze vertelden over innige vroomheid, een schitterend wonder, de eerlijke vreugde daarover. Ze deden Thomas zijn afkeer van de Pala d’Oro bijna vergeten.

Hij keek weer naar boven, naar de vier bronzen paarden wier schoonheid zijn hart verrukten en bleef zo wachten op de beide monniken. Het duurde lang. Eindelijk zag hij broeder Matthias naar buiten komen.

‘Waar was jij zo plotseling gebleven, Thomas?’

‘Het... het werd me te veel,’ stamelde de jongen.

‘Ja, het is wel overweldigend, hè?’

Matthias keek niet naar de bedelaars, net zomin als broeder Gids dat deed. Ze bekeken nog eens de mozaïeken aan de buitenzijde van de portalen, waarin de geschiedenis van de ‘verplaatsing’ van het lichaam van Sint-Marcus werd verteld. Er wordt wat rondgesjouwd met de beenderen van heiligen, dacht Thomas. Zouden ze dat echt zelf willen?

‘Kom,’ zei broeder Gids.

Ze liepen door. Thomas keek nog eens op naar de machtige gevel met de vijf bogen en toen naar de nieuwe gevel van het ernaast gelegen Dogepaleis, waar broeder Gids hen langs leidde. Zo kwamen ze op de Molo, de aanlegplaats voor schepen, en daar stonden twee zuilen, hemelhoog. De meest linkse droeg een standbeeld van de voormalige beschermheilige van Venetië: de heilige Theodor. De zuil aan de rechterzijde droeg ook een beeld, van een grote gevleugelde leeuw, hèt symbool van de Republiek. Eens had Sint-Theodor de stad beschermd, maar hij was onttroond toen kooplieden het lichaam van Marcus uit Alexandrië naar de Lagunestad hadden gebracht. Marcus werd geacht machtiger te zijn dan Theodor. En dat was blijkbaar ook het geval, want Venetië werd steeds rijker, beheerste de Adriatische Zee, had de rivaal Genua afdoende verslagen, had nog altijd toegang tot de heidense rijken in Azië. En aan die expansie scheen voorlopig geen einde te kunnen komen. Terwijl andere landen in voortdurende staat van oorlog verkeerden, de Italiaanse stadstaten met elkaar overhoop lagen, leefden de Venetianen in vrede. Het Dogepaleis werd vergroot; er verrees een lange nieuwe gevel langs de Molo, uitkijkend over het water, en ook overal elders in de stad werd gebouwd. Oude paleizen werden afgebroken en vernieuwd, oude kerken gesloopt en opnieuw opgetrokken. De minderbroeders van I Frari waren lang niet de enigen die door de bouwwoede waren aangestoken.

Staande op de Molo, uitkijkend over het brede water van het Kanaal van San Marco, was het Thomas alsof hij de krachtige hartslag van de stad kon voelen. Inderdaad bonkte het: hamers op steen, beitels op steen, het kraken van huiswerk- tuigen, het geroep van werklieden, en daarbij het klotsen van water tegen de beschoeiing van de Molo. Een woud van masten deinde op het water, zeilen werden gestreken of ontvouwden zich, de zon glinsterde op de golfjes, alles was vol leven, geluid, beweging. Thomas vergat op zijn twee begeleiders te letten, hij keek naar het kanaal, naar de lagune daarachter, naar de eilanden aan de overzijde en raakte betoverd. Een stad als deze, drijvend op eilanden, afgesloten van de vaste wal, lévend van het water, de zeevaart, de handel, onafhankelijk van keizers, koningen en zelfs van de paus, die stad leek hem tegelijkertijd heilig en zondig toe. Hij voelde zich erdoor aangetrokken, vastgehouden, onderworpen. Net als zijn tijdgenoten had Thomas altijd verondersteld dat Jeruzalem het middelpunt van de wereld was, maar op dit ogenblik begon hij daaraan te twijfelen. Hier was dat middelpunt! Rondom de Republiek Venetië strekte de wereld zich uit en al de schatten van die wereld schenen de Lagunestad toe te vloeien. Toen, als om die gedachte kracht bij te zetten, werd hij opeens vergast op een ongelooflijk schouwspel. Vanuit zee kwamen galeischepen het brede kanaal van San Marco binnenvaren: tien, twaalf, veertien schepen telde hij. Schepen zo groot en sierlijk als hij nooit had gedacht dat ze konden bestaan: lang, versierd met beeldhouwwerk aan de boeg en de achtersteven. De zeilen werden ingenomen, uit de zijkanten staken twee rijen roeiriemen die tegelijk in beweging kwamen bij het doffe geluid van een trom. De kade waar hij stond, stroomde opeens vol mensen, die juichten en met hoeden zwaaiden. Broeder Gids wendde zich tot de verbijsterd toekijkende noorderlingen.

‘Die komen van de Dalmatische kust,’ legde hij uit. ‘Van Scutari en Durazzo. Ze brengen zijde, specerijen, graan, wol, porselein en ik hoop ook het witte en roze marmer voor de uitbreiding van het Dogepaleis. Slaven zullen ze ook wel aan boord hebben.’

‘Slaven?’ stamelde Thomas. ‘U bedoelt dat de mannen die de schepen roeien slaven zijn?’

‘Die? O nee, dat zijn bekwame zeelui die goed betaald worden. Meestal brengen retourvloten die uit het oosten komen slaven mee: Kaukasiërs, of Krim-Tataren. En de retourvloten uit Egypte brengen zwarte slaven.’

‘Ik dacht dat de Kerk slavernij verboden had.’

‘Dit zijn geen Christenen, jongen. Ze worden uit heidense landen ver naar het oosten of zuiden aangevoerd en later op de Riva degli Schiavoni geveild. Dat is hier links van ons, achter de Ponte della Paglia. Er is altijd veel vraag naar en ze brengen een goede prijs op.’

Thomas onderdrukte een huivering maar kon toch geen oog afhouden van het statige binnenvaren van de galeien. ‘Dit is nog een kleine vloot,’ vervolgde broeder Gids. ‘Wacht maar tot de retourvloot uit Brugge en Southampton binnenkomt. Met honderden! Wat denk je dat de vele duizenden arbeiders in het Darsena Grande doen? Schepen bouwen!’

‘Dat Arsenaal willen we ook graag zien,’ zei broeder Matthias. De Franciscaan trok een twijfelend gezicht. ‘Onbevoegden hebben er geen toegang. Maar ik ken een van de opzichters daar en die wil jullie misschien wel een blik op de scheepsbouw gunnen. Ik zal het hem eens vragen.’

‘Graag. We hebben er zoveel over gehoord, ginds in het noorden. Ik wil er thuis over kunnen vertellen,’ zei broeder Matthias.

Ik heb er nooit over gehoord, dacht Thomas. Waar praten ze nu over? Een scheepswerf. Maar om een schip te bouwen heb je toch geen duizenden arbeiders nodig?

De binnenkomende galeien bleven voor het merendeel midden in het Canale San Marco liggen, omringd door honderden kleinere bootjes, die de lading zouden overnemen en naar de kaden brengen.

‘Kom nou toch, Thomas,’ drong plotseling de stem van broeder Matthias tot hem door. Thomas scheurde zich los van het betoverende uitzicht en volgde de monniken, terug langs het Dogepaleis, de gevel van de San Marco, opnieuw het warnet van straatjes en bruggetjes in. Dit voelde meer vertrouwd: houten, overhangende gevels, handwerkslieden in het voorhuis van hun woningen (behalve dan dat vele van die woningen met de voeten in het water stonden), volksvrouwen in wijde rokken, straatjongens die luid schreeuwend overal tussendoor schoten. Ja, zó hoorde een stad te zijn: bedrijvig, veelzijdig, vol vertier en geluid - en benauwd. Zo waren ook de stadjes in Limburg, alleen kon hij daar verstaan wat de mensen elkaar toeriepen. Hier verstond hij geen woord.

Voor hem uit golfden de pijen van de twee monniken, een zwarte van Matthias, de bruine van de minderbroeder. Thomas voelde zich opeens heel klein, al was hij even lang als die twee. Het was Venetië zelf dat hem klein en onaanzienlijk maakte. Niets was hij, helemaal niets.

Hij bezat niets, kende niets, verstond hier niets en van zichzelf begreep hij ook niets meer. Venetië vervulde hem met zoveel tegenstrijdige verlangens. Rijk zou hij willen zijn, zoals de goedgeklede mannen en vrouwen die hij op de bruggetjes tegenkwam. Vrij zou hij willen zijn, zoals de gondeliers die op de nauwe kanalen roeiden. Reizen wilde hij, zoals de opvarenden van de galei die hij had zien binnenkomen. Machtig wilde hij zijn, zoals de Doge en zijn Raadsleden in dat roze paleis. Tegelijk echter wenste hij nederig te zijn als broeder Inktvis, of evenwichtig en vol zelfvertrouwen als broeder Matthias of wijs en rustig als prior Gerolfus. Wat hij beslist niet wilde zijn was Thomas, de twijfelaar. Even bleef hij staan bij een uitstalling van glaswerk: roemers, kandelabers, schalen, parfumflesjes. De verkoper fronste tegen hem, maakte een gebaar van: scheer je weg. Zo’n jonge novice, daaraan viel niets te verdienen. Neerslachtig vervolgde Thomas zijn weg, keek op, ontdekte dat hij de twee monniken uit het oog was verloren.

Waren zij het steegje links van hem ingeslagen, rechts van hem, of dat andere bruggetje overgegaan? Thomas haalde de schouders op en liep door, op goed geluk. Na een tijdje kwam hij toch uit bij het Canal Grande en zag hij links van hem de Rialtobrug liggen. Die moest hij over, wist hij, want het minderbroederklooster lag daarginds ergens, in het hart van de wijk San Polo. Opgelucht omdat hij niet echt verdwaald was stak hij over, maar hoe nu verder? Hij sloeg een van de steegjes in, kwam uit bij een ander straatje en daarna bij een oude kerk waarvan de deuren uitnodigend openstonden. Hij liep naar binnen, hopend iemand aan te treffen die hij in gebroken Frans of in het Latijn zou kunnen aanspreken om de weg naar I Frari te vragen. De kerk was nogal donker en het duurde even voor zijn ogen aan de schemering gewend waren geraakt. Toen zag hij voor een heiligenbeeld iemand geknield liggen. Het was een meisje. Thomas naderde haar voorzichtig en stond stil zodra ze opkeek.

Bij het licht van een rij brandende kaarsen zag hij dat ze niet veel ouder kon zijn dan hijzelf, misschien zelfs jonger. De gele japon die zij droeg leek van goud, afgezet met rode strikken. Een laag uitgesneden keurslijfje afgedekt met een witte halsdoek verborg maar ten dele een slanke hals. Wat hem vooral verbaasde was de weelde van roodblond haar dat onder een kapje vandaan golfde tot over haar schouders en waarin een snoer parels was geweven. Dit gouden wezentje glimlachte tegen hem en liet haar ogen -- grote donkere ogen waren het - langzaam over zijn gestalte glijden.

‘Pardon,’ stamelde Thomas en hij raapte zijn beste Frans bij elkaar. ‘Ik ben verdwaald. Ik zoek het klooster van I Frari.’

Nu pas zag hij dat het meisje niet alleen was. Achter een pilaar vandaan kwam een in het zwart geklede dame te voorschijn die zich naast het gouden meisje opstelde en hem wantrouwig aankeek. Thomas voelde dat hij een kleur kreeg en herhaalde zijn gestamelde vraag.

‘I Frari?’ vroeg de zwarte dame met een streng gezicht.

Hij knikte.

‘Jij bent geen Franciscaan,’ hoorde hij toen het meisje zeggen.

Vlaams, ze sprak Vlaams! En dat verstond hij!

Snel, bijna struikelend over zijn woorden vertelde hij dat hij een novice was uit het Kempenland, op de grens van de Haspengouw, dat hij naar de Republiek was gekomen met broeder Matthias, een Benedictijn, om relieken te kopen voor hun Maria-klooster maar dat hij na een bezoek aan de San Marco zijn reisgenoot uit het oog had verloren en nu op zoek was... Ze logeerden bij de fraters in het Franciscanerklooster en...

Misschien sprak hij te snel, of was zijn Kempens dialect niet gemakkelijk te volgen. Hoe dan ook, de roerloze zwarte dame bleef hem verstoord aankijken, met gefronste wenkbrauwen en duidelijk veel ongeduld. Maar het meisje lachte, knikte hem toe, schoof dichterbij, voelde aan zijn allesbehalve schone pij en kneep hem in de schouders. Thomas deinsde terug, dergelijke vrijheden was hij niet gewend. De zwarte vrouw zei op scherpe toon iets tegen het meisje, dat grinnikend de schouders ophaalde en weer naar Thomas’ arm greep.

‘Kom,’ zei ze duidelijk, ‘ik breng je wel. Arme jongen, zo ver van huis en zo verdwaald. Hoe vind je Venetië, is het geen heerlijke stad? Wel een plek om van in de war te raken, niet? Ben je echt in de San Marco geweest en heb je de Pala d’Oro gezien?’ En toen hij gelaten knikte, zonder veel geestdrift, verdween de lach van haar gezicht en keek ook zij ernstig.

‘Niet mooi? Te druk, te weelderig? Dat zegt mijn moeder ook altijd, maar ik houd wel van goud en edelstenen.’

Als een beekje klaterde de woordenstroom over hem heen, dat melodieuze Vlaams uitgesproken op zangerige toon met een Toscaanse tongval. De zwarte dame bleef afkeurend kijken en het hoofd schudden, maar het meisje lette er niet op. Ze ratelde maar door, terwijl ze hem aan zijn mouw de kerk uit trok. Het felle licht buiten verblindde hem een ogenblik en hij knipperde met de ogen. Op het pleintje voor de kerk stond broeder Matthias.

‘Dus hier had je je verstopt,’ riep de monnik zodra hij Thomas, het meisje en haar oppas uit het gebouw zag komen. ‘Ik had me niet verstopt,’ antwoordde Thomas en de verontwaardiging klonk door in zijn stem. ‘Ik was verdwaald en ging hier binnen om de weg te vragen. Deze dames...’ Hij zweeg. Nog juist zag hij het gouden meisje en de zwarte dame verdwijnen om de hoek van de kerk. Weg waren ze. Had de verschijning van de Benedictijn hen verschrikt? Meenden ze dat Thomas hen nu niet meer nodig had? Of had de zwarte oppas het meisje gedwongen met haar mee te gaan, boos omdat het lieve kind zich zoveel vrijheden had veroorloofd?

10 Een merkwaardige verzameling

Een paar dagen later bracht Thomas samen met broeder Matthias een bezoek aan de San Tomá, de kerk die zich er op beroemde wel tienduizend relieken te bezitten. Het was geen grote kerk en nogal donker van binnen. Pastoor Agnelli leidde hen rond. Hij sprak gebroken Latijn, doorspekt met Venetiaanse uitdrukkingen, zodat het moeilijk was hem te verstaan. Niettemin ving Thomas genoeg op om van de ene verbazing in de volgende te rollen.

De reliekenschat van de San Tomá bestond uit een soort knekelhuis. Er waren overblijfselen van totaal onbekende heiligen, zoals San Vigo van Maróstica en San Bovolone de Albaredo - blijkbaar gestorven priesters die een godsdienstig leven hadden geleid en wier canonisatie nog lang niet vaststond. Veel was er ook niet van hen over: een vingerkootje hier, een teennagel daar, een stukje huid, verdroogd en verschrompeld, een bosje haar, geheel ontkleurd. Al die ‘relieken’ lagen bij elkaar in kistjes en dozen, elk voorzien van een kaartje met een naam erop. Soms zó verbleekt dat de naam nauwelijks meer leesbaar was. Verder beroemde de pastoor zich op het bezit van vele afgeleide relieken: een roestige pijlpunt die volgens de goede man één van de pijlen was geweest waarmee de heilige Sebastiaan lang geleden was beschoten. Die pijlpunt zou bescherming bieden tegen de pest. Dan was er een lapje zwarte stof, zogenaamd van de pij die ooit door de heilige Dominicus was gedragen. Verder een zwarte veer, die was verloren door een van de raven die de heilige Erasmus van Formia voedsel hadden gebracht toen hij in de woestijn vertoefde. De tand van een leeuw - van dè leeuw die de heilige Hieronymus de Kluizenaar gezelschap had gehouden. Ook toonde de pastoor een hoornachtig ding dat volgens hem een schub was van de draak die door de heilige Margaretha in haar gevangenis was overwonnen voor zij de marteldood stierf. Nog een stukje verscheurde stof, bruin gevlekt, uit de japon van de heilige Perpetua toen zij op bevel van keizer Septimius Severus door een stier op de horens werd genomen, maar daarvan al biddend niets had gemerkt. Ten slotte bekeken ze een verroeste vishaak die moest hebben toebehoord aan de heilige Zeno van Verona, die zoals bekend een verwoed hengelaar was geweest. En nog veel, veel meer van zulke ‘relieken’.

Ook deze schatten lagen in een kistje bijeen, voorzien van naamkaartjes. De pastoor toonde hun een op perkament en in het Latijn gestelde brief van paus Nicolaas IV (dus meer dan honderd jaar oud!) waarin werd verklaard dat alle in de San Tomá aanwezige relieken ‘echt’ waren. Of de brief echt was konden broeder Matthias en Thomas niet bepalen - misschien, misschien niet. In elk geval vonden zij de schatten van de San Tomá een aardige verzameling curiositeiten. Het stonk in het kamertje waar al deze relieken werden bewaard, naar schimmel, bederf en stof. Toch had pastoor Agnelli nog een verrassing voor zijn bezoekers, bewaard voor het laatst: een sandaal van flinke afmetingen, beschimmeld en half vergaan, toch nog als schoeisel herkenbaar.

‘Deze sandaal droeg de heilige Christoforus toen hij het kindje Jezus over de rivier droeg,’ verklaarde de pastoor met een ernstig gezicht. En inderdaad, iemand met zulke grote voeten moest wel een reus zijn geweest. Volgens de legende was Christoforus een reus geweest...

Konden we die maar kopen, dacht Thomas. Maar dat was uitgesloten, de pastoor van de San Tomá beschouwde de sandaal als zijn grootste schat.

‘Waar is de tweede?’ vroeg de jongen. Pastoor Agnelli fronste de wenkbrauwen en vertelde een lang verhaal waaruit de jongen kon opmaken dat de sandaal van de linkervoet van de reus tijdens de overtocht van de rivier door hem verloren was. Toen Christoforus met op zijn nek het loodzware Christuskind strompelend en hijgend de tegenoverliggende oever had bereikt, meer dood dan levend, en toen pas besefte dat het ‘Kind’ niemand anders kon zijn dan Je zus zelf, had hij nog maar één sandaal. De andere was op de bedding van de rivier achtergebleven... Verliefd streelde de pastoor de relikwie en sloot het kistje weer, met veel eerbied en tranen in de ogen.

Al bij al kregen de bezoekers geen tienduizend relieken te zien, hooguit een paar honderd. Maar overdrijving hoort bij verering, bedacht Thomas.

Broeder Matthias vond dat de inleiding intussen lang genoeg had geduurd. Hij toonde pastoor Agnelli de wisselbrief uit Brugge, waard vierhonderd dukaten, en hij bood dat gehele bedrag voor de afgehakte hand van de heilige Johannes van Damascus. Volgens de legende had de Byzantijnse keizer Leo III hem die hand laten afhakken, die echter terstond weer aangroeide.

‘Dit nu,’ zei pastoor Agnelli, ‘is die afgehakte hand en ruik eens!’

Inderdaad, uit het handjevol knekels steeg een heerlijke geur op. De geur van heiligheid.

Maar pastoor Agnelli vond vierhonderd dukaten te weinig voor zo’n kostbare relikwie, hij eiste het dubbele. O, hij was zeker bereid te verkopen, de San Tomá had een nieuw dak nodig en omdat het maar een kleine kerk was en de Venetianen - lichtzinnig en wantrouwig als ze waren - weinig vertrouwen hadden in de reliekenverzameling van pastoor Agnelli, kon de kerk enige honderden dukaten goed gebruiken. Maar vierhonderd... nee, dat was te weinig.

Dus keerden broeder Matthias en de novice onverrichter zake terug naar I Frari. Thomas was diep teleurgesteld. Hij liep met opzet heel langzaam.

‘Broeder Matthias, weet u wat mij opviel? In dat kamertje met al die relieken stonk het, maar de afgehakte hand van Sint Johannes van Damascus rook lekker.’

‘Ja, die botjes roken goed,’ moest broeder Matthias toegeven, ‘maar dat zegt niet veel. Venetië is een invoerhaven voor oosterse specerijen en parfums. Een verzameling botjes lekker laten ruiken is geen kunst in deze stad.’

‘U denkt aan bedrog?’ stamelde Thomas. Hij was werkelijk geschrokken. ‘Maar pastoor Agnelli is een priester. Hij kan toch niet...’

‘Nee? Hij is ook een Venetiaan, mijn beste jongen. En hij heeft geld nodig.’

‘U deed een bod op die hand.’

‘Ja. We kunnen niet zonder iets in de Haspengouw terugkomen.’

Dat sloeg Thomas met stomheid. Was broeder Matthias bereid een twijfelachtige relikwie te kopen alleen om niet te falen in zijn opdracht?

‘We hebben toch niets aan een reliek die niet echt is,’ riep Thomas uit. ‘Die vertegenwoordigt geen enkele waarde, zal geen wonderen verrichten en niemand bescherming bieden. Vader Gerolfus rekent op een echte heilige die mensen kan genezen of troost schenken en die ons klooster zal beschermen.’

Broeder Matthias knikte.

‘Die vinden we nog wel, mijn zoon.’

De rijke en dichtbevolkte stad Venetië bezat talloze kerken. In de loop van de volgende weken bezochten broeder Matthias en Thomas er vele. Overal glansden de reliekschrijnen, reliekkastjes, reliekhouders hen tegen, in goud, zilver, verguld koper. Voor elke kwaal, voor elk verdriet, voor iedere angst was er wel een stuk van een heilige die om troost, hulp of bescherming kon worden aangesproken. Zelfs hele lichamen waren er waartoe men zich kon wenden. Naast Sint-Marcus waren daar Sinte-Lucia, Sint-Theodoor, Sint-Nicolaas...

‘Sint-Nicolaas?’ zei Thomas verwonderd. ‘Maar ik dacht dat die heel ergens anders begraven lag.’

‘Ja, in Bari, in Zuid-Italië,’ zei broeder Matthias. ‘Maar de Venetianen beweren dat zij de echte Sint-Nicolaas bezitten, ze hebben een kerk voor hem gebouwd en het is logisch dat een zeevarend volk als dit hem tot schutspatroon heeft verkozen. Maar wie zegt dat er geen twéé lichamen van Sint-Nicolaas bestaan? Hij is toch een heilige en die kan zichzelf vermenigvuldigen, nietwaar?’

Zou hij dat werkelijk geloven? vroeg Thomas zich af. Overigens, helemaal onmogelijk leek het hem niet.

Matthias had hier en daar geïnformeerd naar reliekhandelaren en verschillende plaatsen bezocht waarvan men kon hopen dat er mannen kwamen die nog een teennagel, een paar haarlokken of een scheenbeen in de aanbieding hadden, maar óf er werd een belachelijk hoge prijs voor gevraagd, òf de echtheid van de reliek stond niet vast. En het moet gezegd, erg veel moeite deed de monnik niet.

Veel tijd brachten de beide reizigers door in het klooster van I Frari zelf. Ze hielpen bij de bouw van de nieuwe abdijkerk, die veel groter en mooier moest worden dan de oude kerk. Vooral Thomas deed zijn best, ofschoon hij ook dikwijls te vinden was in de grote keuken van het klooster, waar hij spoedig vriendschap sloot met broeder Kok, van huis uit een Fransman, met wie hij dus, zij het moeizaam, in het Frans kon praten.

En hij zag het gouden meisje terug!

Op een ochtend woonde ze plotseling de vroegmis bij, weer vergezeld van de dame-in-het-zwart, die blijkbaar als chaperonne of gouvernante dienst deed. Het meisje stoorde zich echter niet aan haar aanwezigheid. Ze keek vrijmoedig de kerk rond, lachte tegen een paar bekenden, knipoogde naar Thomas toen ze hem tussen de minderbroeders ontdekte en hief zelfs even een hand op, alsof ze hem groette. Nadien kwam ze nog een paar maal, altijd bij de vroegmis en altijd met die nieuwsgierige blik in haar grote ogen, dat halve glimlachje om haar mond, het hoofd gedekt met een kapje dat het grootste deel van haar rood-gouden haren vrij liet. Thomas kon nooit genoeg naar haar kijken. Wie was

zij?

Op een warme dag, toen hij hielp bij de bouw van de nieuwe kerk en even op een hoop stenen zat uit te rusten, stond ze plotseling voor hem. Als een zwarte schim doemde de gezelschapsdame achter haar op, keek en luisterde, maar greep niet in.

‘Dag,’ zei het meisje in het Vlaams. ‘Wat ben jij nu eigenlijk? Een monnik of nog niet?’

‘Nog niet,’ antwoordde Thomas en hij voelde hoe hij een kleur kreeg. ‘Ik ben maar een novice en ik weet niet of ik wel ooit monnik zal worden.’

Ze bekeek hem kritisch.

‘Je bent zo’n aardige jongen, je hebt een goed gezicht en zulke brede schouders. Waar kom je vandaan?’

‘Uit Tongeren, dat wil zeggen, daar ben ik geboren en opgegroeid. Maar ons klooster ligt verder noordelijk, op de grens van de Kempen.’

Dat zei haar allemaal niets, hij kon het aan haar gezicht zien.

‘Is dat Vlaanderen?’

‘Nee. Wij horen bij het prins-bisdom Luik. Maar bij ons wordt wel in hoofdzaak Vlaams gesproken - of een Diets dialect.’

Ze keek een beetje twijfelend, alsof ze het nog altijd niet erg begreep.

‘Mijn moeder komt uit Brugge,’ zei ze. ‘Ken je dat?’ Thomas schudde het hoofd. ‘Dit is de eerste grote reis van mijn leven.’

‘Hoe vind je het?’

‘Heerlijk.’

‘Ja, reizen is leuk, hè? Vorig jaar ben ik met papa in Rome geweest en volgend jaar gaan we naar Brugge, de familie van mijn moeder bezoeken. Maar dan gaan we niet over land, dat duurt te lang en is te gevaarlijk. We varen mee met de handelsvloot. Spannend vind ik dat.’

Thomas wierp een tersluikse blik op de dame die achter het meisje stond. Niet alleen haar japon was zwart, ook haar ogen, haar haar, zelfs het dons op haar bovenlip. Thomas schatte haar op een jaar of veertig. Wat hem het meest verbaasde was dat de vrouw helemaal niet op hun gesprek reageerde. Toen drong met een schok de waarheid tot hem door. Die vrouw verstond geen Vlaams!

‘Is je vader ook een Vlaming?’ vroeg hij voorzichtig. ‘Natuurlijk niet! Papa is een van de rijkste kooplieden van de Republiek. Hij zit in de Grote Raad en is familie van de Doge.’

Oef, ze was de dochter van een patriciër! En zoiets voornaams stond hier gewoon met een novice op straat te praten... Thomas durfde haar nu nauwelijks meer aan te kijken. ‘Vindt... vindt je vader het goed dat je zomaar mensen aanspreekt?’ waagde hij het eindelijk te vragen.

‘Vast niet! Daarom moet Signora Cavelli me altijd begeleiden.’ Het meisje lachte hartelijk en keek over haar schouder naar de zwijgende zwarte gestalte. ‘Maar schrik niet, de signora zal haar mond wel houden. Ze is een arme weduwe. Wel van goede familie maar ze bezit geen sou. Bij ons heeft ze het goed en ik doe altijd alsof ik geen uur buiten haar kan. Ze zwijgt over alles wat ik doe, omdat ik maar één kwaad woord over haar hoef te zeggen of ze wordt ontslagen. Natuurlijk stop ik haar van tijd tot tijd iets toe. Ze is heus wel aardig en zonder haar zou ik helemaal geen vrijheid hebben, terwijl ik daar juist zo op ben gesteld.’

Ja, dat was Thomas niet ontgaan. Dit vrolijke wezentje deed kennelijk precies waarin ze zin had en ze scheen heel goed te weten hoe ze haar ouders en bedienden moest aanpakken. Thomas bewonderde haar nu meer dan ooit. Wat moest het heerlijk zijn om veel geld te hebben en daarmee macht uit te kunnen oefenen op anderen! Het meisje boog zich enigszins naar hem over.

‘Hoe heet jij?’

‘Thomas.’

‘Ik heet Lucia, Lucia Mogecino. Zeg, je moet toch beslist geestelijke worden. En dan, als je priester bent, moet je zorgen dat je snel hogerop komt. Daar kan papa je wel bij helpen, hier in Venetië. Misschien kun je zelfs bisschop worden. Dat zou ik leuk vinden! Ik heb er altijd van gedroomd om nog eens de maitresse van een bisschop te zijn. Dat lijkt me enig. Wat zullen mijn broers dan jaloers worden. Die denken net als papa alleen maar aan handeldrijven en geld verdienen en op vrouwen kijken ze neer, die kunnen niets en hebben geen macht, beweren ze. Maar met een zuster die de maîtresse is van een bisschop of van een kardinaal zullen ze voor een deel afhankelijk zijn van mijn gunsten en invloed. Zou dat niet iets verrukkelijks zijn?’

Thomas knipperde met de ogen en vroeg zich af of hij haar goed had verstaan. Meende ze dat nou? Hij bloosde ervan. Het gouden meisje lette er niet op. Met haar arm in de zwierige wijde mouw wees ze achter zich.

‘Schuin tegenover de San Tomá staat een palazzo, dat bisschop Sinelli zestig jaar geleden voor zijn minnares kocht.

Heel mooi. Het palazzo begint nu een beetje in verval te raken, want bisschop Sinelli is al lang dood en zijn minnares ook. Er woont nu een leerhandelaar in. Als jij later bisschop bent en ik jouw maitresse, koop je voor mij dan ook een palazzo? Helemaal ingericht met fluwelen gordijnen en een glasspiegel met vergulde lijst en met een hemelbed?’ Thomas kreeg het plotseling erg warm. Verward staarde hij haar aan. Dat kind is gek, dacht hij.

‘Ja hoor,’ zei hij luchtig, want een waanzinnige kon je beter niet tegenspreken. Ze klapte in de handen, als het kind dat ze nog was.

‘Wat lief van je! Ik verheug me er al op.’

Hoe kwam ze erbij te denken dat hij, een simpele novice, ooit...

‘Ik... ik moet weer aan het werk,’ zei hij en nu kreeg hij het warempel koud. Hij stond op, knikte de zwarte dame toe. Lucia week echter niet van haar plaats.

‘Vergeet niet wat je me beloofd hebt,’ zei ze met veel nadruk.

‘Ik zal het niet vergeten.’

En ook nooit bisschop worden, dacht hij. Lucia Mogecino lachte hem vrolijk toe, greep de zwarte dame bij de arm en daar gingen ze. Zwart en goud, een mooie kleurencombinatie.

Maar wat was dat gouden meisje griezelig lichtzinnig! Hoewel, dat was in deze stad misschien niet eens zo vreemd. Thomas was al vaak getuige geweest van heimelijke ontmoetingen tussen gesluierde dames en hun minnaars in de kerkportalen of in verborgen hoekjes en achterafstraatjes. De kerken hier waren niet alleen een plaats voor devotie en missen, maar duidelijk ook voor ontmoetingen die allesbehalve stichtelijk waren. Achter pilaren werd gefluisterd en gekust, briefjes werden heimelijk van hand tot hand doorgegeven, steels werden tekens gewisseld, kortom: deze hele stad leek te zoemen van overspel en geheime afspraakjes. Thomas probeerde zich eraan te ergeren maar vaker betrapte hij zich op de wens om aan al dat heimelijke en geheimzinnige mee te kunnen doen.

11 De ring van onheil

Enkele dagen later waren Lucia en signora Cavelli weer aanwezig bij de vroegmis. Na afloop stond het gouden meisje zo nadrukkelijk te wenken, dat Thomas het niet laten kon even uit de rij monniken te breken en naar haar toe te gaan. Ze zag er weer schitterend uit. Ditmaal had ze haar lange roodblonde haren in vlechten gedraaid en die om haar hoofd gewonden, doorregen met een parelketting; daardoor leek ze plotseling jaren ouder, bijna een vrouw. Ze droeg daarbij een donkerrode japon met wijde mouwen, met gouddraad doorstikt en met borduursel op het keurslijfje, een bijpassend mutsje en donkerrode schoentjes. Een plaatje was ze. En ze bleek zeer opgewonden.

‘Heb je het al gehoord?’ zei ze, zo haastig dat Thomas maar half kon verstaan wat ze zei: ‘De Franse ridders zijn in Venetië aangekomen. Jean de Nevers, Sire de Boucicaut, Guillaume de Tremoille, Henri de Bar, Jacques de la Marche en nog een stuk of acht zeer hoge edelen en ze zien er allemaal prachtig uit. Ik hoorde van papa dat de barones van Mitylene op Rhodos ze van nieuwe kleren heeft voorzien. Lief van haar, hè? En het schijnt dat ze links en rechts, vooral op de eilanden, geld hebben geleend, want sultan Bajazit had hun alles afgenomen, de hele krijgskas, zelfs hun wapens en kleren. De schurk! Maar nu zijn ze in Venetië waar ze verder moeten wachten tot het losgeld in zijn geheel is afbetaald. Eén van die ridders, sire de Saint-Omer, een Bretonse edelman, logeert bij ons. Dat is een hele eer! En hij is een heel knappe man en volgens papa schatrijk. Nou ja, thuis is hij rijk, hier loopt hij rond in geleende kleren. Papa heeft hem een zwaard cadeau gedaan, want hij kan heel vrijgevig zijn als zijn hoofd ernaar staat. Ik vind het allemaal zo spannend! Mama is een beetje bedroefd, want ze hoorde dat sire de Coucy in de gevangenis van de sultan is gestorven en ze kende hem. In Noord-Frankrijk was hij de belangrijkste edelman en de rechterhand van de koning. Ze heeft hem eens gezien toen ze in Parijs was nog voor ze papa in Brugge ontmoette en met hem trouwde. Ze was toen natuurlijk nog heel jong, maar ze zegt dat sire de Coucy een waar edelman was, heel dapper, machtig en rijk. Arme madame de Coucy om zo haar man te moeten verliezen! Maar Henri de Bar, de schoonzoon van sire de Coucy, heeft het overleefd. Zijn vrouw erft nu die geweldige bezittingen en hij zal wel niet treuren over de dood van zijn schoonvader...’

Ze ratelde maar door. Thomas luisterde, al zeiden al die roemruchte namen hem niet veel. Wat had hij te maken met de hoge Franse en Bourgondische adel? Deze edelen hadden een heel leger naar de ondergang geleid, moest hij zich nu verheugen omdat een handvol van hen de ramp had overleefd?

Hij knikte maar eens, maakte snel een einde aan het gesprek en haastte zich om broeder Matthias van het nieuws op de hoogte te stellen. Die had het echter ook al gehoord en hij grijnsde demonisch.

‘Ik was juist van plan vandaag naar de Fondaco dei Tedeschi te gaan,’ zei hij. ‘Dat is vlak bij de Rialto en daar verzamelen alle kooplieden van benoorden de Alpen zich om zaken te doen. De gardiaan vertelde me dat daar soms ook reliekenhandelaars komen om aan de Duitsers hun relikwieën aan te bieden. Daar wil ik dus een kijkje gaan nemen. En wie weet krijgen we dan ook een van die verslagen ridders te zien, want die schijnen daar rond te struinen in de hoop nog een of andere lening te kunnen losbranden.’ Broeder Inktvis maakte zich juist klaar om met zijn bedelzak naar de vismarkt te gaan en verklaarde zich bereid de twee Limburgers in de Fondaco dei Tedeschi te introduceren. Thomas had al veel over die instelling gehoord en hij was er nieuwsgierig naar. De vernedering van de Franse ridders deed hem niets, hij kende hen niet, had ook geen belangstelling voor hen. Zij behoorden tot een andere wereld. Maar hoe het toeging in de Fondaco wilde hij wel zien.

Ze gingen op weg, opnieuw door al die nauwe straatjes, over de hoge bruggetjes, langs houten en stenen gevels. Het leek wel alsof er meer mensen op de been waren dan ooit. De Fondaco bestond uit in het vierkant gebouwde galerijen, met in het midden een reusachtige overdekte binnenplaats. Boven de galerijen waren kamers ingericht, waar buitenlandse handelaars konden verblijven. Op de binnenplaats ontmoetten ze dan Venetiaanse zakenrelaties met wie zij contracten konden afsluiten. De Duitse, Boheemse en Vlaamse kooplieden waren gemakkelijk te herkennen aan hun veel eenvoudiger kleding, en allemaal waren ze ongewapend. Vreemdelingen mochten in de Republiek geen wapens dragen. Zodra ze in de Fondaco dei Tedeschi arriveerden moesten ze hun zwaarden, dolken en degens inleveren, die kregen ze pas weer terug bij hun vertrek. De Venetianen daarentegen pronkten in schitterende gewaden, met prachtig borduursel, modieus schoeisel, baretten met lange slippen die ze om hun hals wonden, met veel goud aan hun gordels en op de borst en flonkerende ringen aan hun vingers. Zich bewust van hun machtspositie behandelden ze de vreemde kooplui enigszins uit de hoogte, maar het viel Thomas op dat vele van die pronkende mannen toch een aardig mondje Diets of Vlaams spraken. Thomas zag jonge en oude mannen en zelfs sommigen met een tulband: handelaren uit het oosten, want ondanks de dreiging van de Islam in Oost-Europa gingen de Venetianen gewoon door met de import van parfums, parels, edelstenen en honderd soorten kruiderijen. Leunend tegen een van de pilaren van de galerij stond Thomas het drukke gedoe, de onderhandelingen en het opmaken van contracten aan te kijken. Hij was broeder Matthias al snel uit het oog verloren, maar daarover maakte hij zich geen zorgen. De monnik kon zich uitstekend zelf redden.

De notarissen, onmisbare tussenpersonen bij het opmaken van de contracten, waren minder uitbundig gekleed dan de handelaren, want dat vereiste de plechtigheid van hun beroep. Meestal droegen zij donkerbruine of zwarte tabberds en ze werden gevolgd door klerken met draagbare inktstellen, pakken papier of velijn en opklapbare tafeltjes. Verder liepen er armelijk geklede mannen rond die duidelijk geen kooplui waren, maar een broodwinning hoopten te verdienen door zich overal als ‘getuigen’ bij het opmaken van de contracten aan te bieden. Voor een paar sous waren ze bereid hun handtekening te zetten onder een overeenkomst die over duizenden dukaten ging. Deze mensen hadden iets onderdanigs over zich, alsof ze zich bewust waren van hun nederige positie, hoe noodzakelijk die ook mocht zijn.

Ja, dacht Thomas, hier klopt het hart van de wereld, hier worden de grote zaken gedaan en verdienen de Venetianen en bankiers hun geld. Misschien sta ik op dit moment wel te kijken naar Lucia’s vader of naar haar broers zonder dat ik het weet.

Terwijl hij deze wereld van het grote geld, grote zaken en zwaarwegende afspraken vergeleek met zijn eigen simpele leventje, werd hij opnieuw besprongen door tegenstrijdige gevoelens. Aan de ene kant was er de afgunst op die rijke handelaars, hun fraaie kostuums, de stoet personeel waarover ze leken te beschikken. Aan de andere kant voelde hij zich onbehaaglijk bij het zien van zoveel gepronk en hooghartigheid met die ondertoon van hebzucht.

Hij zag een monnik naar zich toekomen, een monnik in een opgelapte pij, niet al te schoon, met een winkelhaak juist onder zijn scapulier. Het was broeder Matthias wiens haveloosheid in deze omgeving wel erg uit de toon viel. Opeens schaamde Thomas zich voor zijn armoede, zijn twijfels en verwarde gevoelens. Maar broeder Matthias scheen ondanks zijn haveloosheid op zijn gemak, zijn ronde gezicht straalde zelfs.

‘Goed nieuws,’ riep hij de jongen toe, ‘ik heb het adres gekregen van een reliekenhandelaar in de Castellowijk, vlak bij de Johannes-en-Pauluskerk. Daar gaan we heen.’

‘Heeft u ook Franse ridders gezien?’

‘Nee, die vertonen zich hier niet, heb ik gehoord. Jean de Nevers heeft zijn intrek genomen in het paleis van de Doge, en al de anderen zijn ondergebracht in de palazzi van de grote heren en aristocraten van Venetië. Trouwens, mij werd verteld dat de heren bankiers kantoor houden aan de andere kant van de Rialtobrug. Daar zouden we er misschien een tegen het lijf kunnen lopen, maar daarvoor hebben we nu geen tijd. Wij gaan naar messire Giovanni di Niconacci.’

Ze verlieten de Fondaco dei Tedeschi en verloren zich al spoedig in het doolhof van de Castellowijk. Ze dwaalden zeker een uur rond, kwamen uit bij de verkeerde kerken, maar vonden ten slotte toch de Johannes-en-Pauluskerk. De Venetianen, die alle lange namen bij voorkeur verbasterden, noemden haar de San Zanipolo. In een onaanzienlijk houten huis daar recht tegenover, aangeduid door een uithangbord waarop een zwaan was geschilderd, woonde messire Giovanni di Niconacci. Ze troffen de man thuis, want omdat hij zich niet goed voelde, was hij die dag niet naar de Fondaco dei Tedeschi gegaan. Dat twee geestelijken hem nu kwamen opzoeken deed hem plezier. Gekleed in een lang nachthemd met daarover een soort kamerjas ontving hij hen in een kleine kamer, volgestouwd met pakken en kisten. Thomas moest meteen denken aan het kamertje van pastoor Agnelli. Zou hij hier ook zo’n merkwaardige verzameling relieken aantreffen waarvan de herkomst allesbehalve vaststond?

Nee, signore Niconacci had iets beters te bieden.

Met een grote sleutel opende hij het hangslot van een van de kisten en sloeg de deksel terug. In het Frans had broeder Matthias hem al het doel van hun komst uitgelegd. Niconacci bleek die taal ook redelijk goed te spreken en had snel begrepen waarom het de monnik en de novice te doen was. ‘Ziedaar,’ zei hij triomfantelijk, ‘de schedel van Santa Juliana.’

De heilige Juliana was lang geleden in een heidens land onthoofd, omdat ze weigerde haar christelijke geloof af te zweren.

‘Haar lichaam,’ verklaarde signore Niconacci, ‘werd overgebracht naar Napels, en ligt begraven in de voorstad Pozzuoli. Maar haar schedel ging na haar onthoofding verloren en dook kortgeleden weer op. Zeelui brachten de relikwie mee uit het oosten. Zij staan in voor de echtheid. Ruik eens.’

Inderdaad, de doodskop die de man in de handen hield verspreidde een geur van heiligheid - een mengeling van wierook en rozenolie, leek het wel. Thomas moest meteen denken aan Matthias’ opmerking over de mogelijkheden die de Venetianen bezaten om gebeenten lekker te laten ruiken. Desondanks...

‘Wie was Santa Juliana?’ vroeg hij. Thomas en broeder Matthias kenden het verhaal wel, maar hij wilde horen hoe goed deze Giovanni Niconacci op de hoogte was. De handelaar stak meteen van wal.

‘Het gebeurde tijdens de regering van keizer Maximinus Daia, twaalfhonderd jaar geleden. De keizer vervolgde de christenen. Juliana van Nicomedië was een schone maagd, die door haar vader werd voorbestemd om rechter Eulogius te huwen. Het meisje weigerde echter omdat de rechter geen christen was. Haar vader werd woedend, liet haar haar kleren uittrekken en haar door een knecht met een zweep afranselen, waarna hij haar aan de rechter uitleverde. Die probeerde haar over te halen toch met het huwelijk in te stemmen, maar zij bleef standvastig weigeren. Daarna liet ook hij haar geselen en haar aan haar lange haren ophangen, een hele middag lang. Toen ze hem mededeelde dat zij haar maagdelijkheid aan de christelijke kerk had gewijd en dus onmogelijk kon trouwen, liet hij kokend lood over haar hoofd uitgieten, maar zij glimlachte en zei: “Wat een heerlijk koel bad.”

Toen zat er voor de rechter niets anders op dan haar in de gevangenis te werpen. Hij riep de duivel aan om haar te verderven en de duivel gehoorzaamde. Satan verscheen in haar kerker in de gedaante van een engel, maar Juliana rook de zwavelgeur die de zogenaamde engel verspreidde, doorzag de list, rukte haar ketenen los, sloeg de duivel ermee om de oren en boeide hem.

Op weg naar het schavot waar zij terechtgesteld zou worden, sleepte zij de duivel mee in haar eigen boeien en wierp hem onderweg in een beerput, waarna hij jammerend en stinkend op de vlucht sloeg. Op bevel van de rechter zou zij daarna geradbraakt worden, maar toen verscheen een echte engel en bevrijdde haar van het rad. De toeschouwers die het zagen bekeerden zich terstond, hetgeen hun duur te staan kwam, want allen werden ze onthoofd. Het laatst van al werd Juliana’s hoofd afgehakt.

Want, zoals u weet, je kunt heiligen op allerlei manieren martelen, zij voelen er niets van. De enige manier om je van hen te ontdoen is hen te onthoofden. Dus toen alle martelingen op Juliana geen effect bleken te hebben, werd besloten haar hoofd af te hakken. Het lichaam werd opgeëist door een zekere Sofia, een vrouw die niemand durfde beschuldigen, want ze was de echtgenote van een senator. Deze Sofia bracht het heilige lichaam naar Pozzuoli bij Napels.

Maar het afgehakte hoofd was weggerold en verdwenen. Precies twaalf eeuwen later kreeg de kapitein van een handelsschip een visioen: Santa Juliana sprak tot hem in zijn droom, vertelde hem waar haar schedel al die twaalf eeuwen verborgen had gelegen en droeg hem op het hoofd te vinden en naar het westen te brengen, opdat het daar een waardige rustplaats zou vinden. Hij vroeg haar: “Wilt u verenigd worden met uw lichaam dat bij Napels rust?” maar dat wilde zij niet. “Mijn hoofd werd door heidense Romeinen van mijn lichaam gescheiden en dat was Gods wil,” sprak zij, “moge het daarom gescheiden blijven.”

De volgende ochtend ging de kapitein meteen naar de plaats die Juliana hem in zijn droom had aangewezen en daar stond een hoge ceder. Hij begon meteen te graven tussen de wortels en stuitte al spoedig op een schedel die duidelijk ooit aan een vrouw had toebehoord. De doodskop verspreidde een heerlijke geur. Daarop bracht hij de schedel met zijn schip naar Venetië en gaf hem aan mij in bewaring. “Deze Juliana was een martelares en een heilige,” zei hij erbij, “bewaar haar hoofd goed en wacht tot God of zijzelf je een aanwijzing geeft voor haar toekomstige verblijfplaats.”’

‘En dat is dus die schedel,’ mompelde broeder Matthias. Het verhaal van de koopman klopte, ook Thomas kende het. Het stond in de Legenda Aurea, hèt standaardwerk over heiligen waarvan elk klooster wel een kopie bewaarde. De koopman knikte.

‘Ik geef hem daarom niet aan u mee, niet meteen ten minste,’ zei hij vroom. ‘Ik wacht op een teken van boven. Juliana zelf zal mij zeggen of ze in een klooster in... hoe heet het ook alweer? Of zij wil dat haar hoofd daar komt te rusten. U logeert bij de Frari? Goed, ik zal u laten weten wat Santa Juliana heeft besloten. Geduld, wat ik u bidden mag.’

De schedel werd opnieuw in een doek gewikkeld, in de kist geborgen, de kist afgesloten en de koopman stak de sleutel in zijn zak. Hij trok er een plechtig gezicht bij.

Daarmee konden ze gaan. Voor Thomas was het opnieuw een teleurstelling en dat zei hij ook toen ze weer buiten stonden. Maar broeder Matthias bleef optimistisch.

‘De brave man probeert alleen maar de prijs op te drijven,’ zei hij.

‘Maar er is helemaal niet over geld gesproken!’ riep Thomas. ‘Ik dacht... het klonk alsof hij alleen maar op een hemels teken wacht om de schedel aan ons te géven.’

‘Dacht je dat? O nee, vast niet. Over een paar dagen of een week stuurt hij ons een bode die ons uitnodigt messire Niconacci nog eens te bezoeken en dan zal hij ons een verhaal ophangen over een droom die hij heeft gehad. Maar hij zal ook een prijs noemen. Geen enkele Venetiaan, al is hij nog zo vroom, kan leven van de zeewind. En deze man, mijn jongen, is een koopman. Een Venetiaanse koopman bovendien - die doet niets voor niets.’

‘En is die schedel echt?’

‘Wat bedoel je met echt. Van hout was hij niet.’

‘Ik bedoel, is het de schedel van Santa Juliana?’

‘Dat zal nog blijken, mijn jongen.’

Thomas zweeg. Hij had de schedel even mogen vasthouden en daarbij was er een rilling door hem heen gegaan. Mooi had hij die gevonden: glad en wit, als ivoor, terwijl er een heerlijke geur uit opsteeg. Hij dacht aan de fraaie welving van het voorhoofd, de zachte ronding van de kin - ja, het moest in elk geval het hoofd van een vrouw zijn geweest, van een mooie, jonge vrouw...

Opgewreven, geparfumeerd...? Nee, zo mocht hij niet denken. Hij herinnerde zich met hoeveel zorg en eerbied de koopman het doodshoofd had aangevat en had teruggelegd in de kist. Hoe zorgvuldig hij die kist had afgesloten, een kist met een schat erin!

De San Zanipolo was een Dominicanerkerk, een groot gebouw opgetrokken van baksteen met reusachtige lege muren. Daar hing een aanplakbiljet dat er nieuw uitzag, nog niet beschadigd door regen, wind of zon. Broeder Matthias bleef er even voor staan en tuurde erop. Lezen konden ze het nauwelijks, toch bleef de monnik het ernstig bestuderen. Net als Thomas had hij hier en daar iets opgepikt van het Venetiaans.

Hij wees nu op een woord: regatta.

‘Roeiwedstrijd,’ vertaalde hij. Thomas spitste de oren. ‘Wanneer?’

De datum, in Romeinse cijfers, konden ze wel lezen. ‘Volgende week zondag. Voor zover ik er uit wijs kan worden zal er volgende week zondag een roeiwedstrijd zijn op het Canal Grande en het Canal di San Marco en daarna wordt er ook nog een toernooi gehouden.’

‘Wat spannend. Water hebben ze hier genoeg. Maar hoe kunnen ze hier een toernooi organiseren? Zulke grote pleinen zijn er niet en paarden zie je nauwelijks. Ze doen alles met boten.’

‘Op het vasteland zullen wel stallen zijn waar de grote heren van de Republiek hun paarden kunnen onderbrengen,’ meende Matthias. ‘In de stad hebben ze er weinig aan, daar verplaatsen ze zich liever per gondel, maar soms gaan de signores jagen op het vasteland waar ze dikwijls ook huizen bezitten. Zullen we nu eerst naar de Pescheria gaan om te zien of broeder Inktvis erin is geslaagd zijn bedelzak vol te krijgen?’ Ditmaal vonden ze gemakkelijk de weg terug naar de Rialtobrug - zij het bij ongeluk. Ze staken het Canal Grande over en sloegen rechtsaf naar de vismarkt. Het was al laat in de middag, de visbanken waren bijna leeg en de visvrouwen waren druk bezig de marmeren platen schoon te boenen. Het plaveisel was glibberig van het afval. Het bleek niet moeilijk om broeder Inktvis te vinden die in geanimeerd gesprek was met een van de vrouwen. Zijn bedelzak hield hij stevig in de hand en die zak glinsterde van de schubben, net als de broeder zelf.

Toen hij Matthias en de novice herkende, vloog een glimlach over zijn gezicht.

‘En, bent u geslaagd in de Fondaco?’ vroeg hij.

‘Bijna,’ antwoordde Matthias en hij verhaalde in het kort wat ze die dag hadden gedaan. Broeder Inktvis sloeg vroom een kruis en knikte.

‘Dus, als God en Santa Juliana het willen, zal Giovanni Niconacci spoedig een teken van boven ontvangen, broeder Matthias,’ zei hij.

‘Dat verwacht ik ook, broeder.’

Samen sloegen ze de weg naar I Frari in, terwijl Thomas achter hen aan slofte. Het was warm en hij voelde hoe hij zweette in zijn wollen pij. Hadden de Venetianen in hun overdadige kledij daar nooit last van? vroeg hij zich af. Soms kon hij echt verlangen naar de gure wind en de felle regenbuien van het noorden, vooral op een dag als vandaag wanneer de lucht zwaar en bedompt was. Weliswaar lag Venetië in het water en was het er daarom in de zomer minder heet dan op het vasteland, maar als er weinig wind was zoals nu kon het er broeierig warm zijn. Terug in I Frari bracht Thomas de zak met vis naar de keuken. Daar waren de voorbereidingen voor het avondmaal al in volle gang. Thomas maakte de bedelzak leeg op de geschuurde tafel en inspecteerde de vangst. Drie inktvissen telde hij, een aantal kleine vissen en één grote.

‘Maak ze meteen maar schoon,’ zei broeder Kok. ‘Het is vrijdag, de broeders rekenen op een lekker maaltje vis. O, dat is een grote! Van wie zou broeder Inktvis die gekregen hebben?’

‘Ik zag hem op de Pescheria praten met een vrouw, misschien kwam die vis van haar.’

Broeder Kok knikte.

‘Visvrouwen geven gemakkelijker iets aan een bedelmonnik dan de schippers zelf. Die zoeken bij voorkeur de kleinste visjes uit om in naam van God weg te geven.’ Broeder Kok gaf Thomas een scherp mes en de jongen begon de vissen schoon te maken, de schubben weg te schrapen, de ingewanden te verwijderen. De koppen liet hij zitten. ‘Ook viskoppen smaken naar vis,’ placht broeder Kok te zeggen, ‘en zijn ook goed te eten. Er zit fosfor in die koppen en dat is goed voor een mens.’

Het laatst sneed Thomas de ene grote vis open. En slaakte een kreet.

‘Kijk toch eens!’

Tussen het hoopje lillende ingewanden glinsterde iets. Thomas viste het er voorzichtig uit en hief zijn vondst op. Het was een prachtige gouden ring. Broeder Kok pakte het sieraad aan en bekeek het. Toen verbleekte hij.

‘De ring van de Doge!’ Hij scheen hevig ontsteld.

‘Van de Doge? Hoe komt die dan in een vissemaag?’

Even liet broeder Kok zijn werk rusten, zijn handen trilden. ‘Aan het begin van de zomer, op Hemelvaartsdag,’ vertelde hij, ‘vaart de Doge uit in de Bucitaur - zo heet zijn schip. Hij vaart van de Molo de lagune op en daar werpt hij een gouden ring in zee, om het huwelijk tussen de Republiek Venetië en de Adriatische Zee te bevestigen. Heel Venetië doet eraan mee, want het is altijd een groot feest dat met veel plechtigheden gepaard gaat.

Maar een enkele keer is het gebeurd dat er een vis werd gevangen die de ring had opgeslokt. Toen kwam er oorlog met Genua die verloren werd door Venetië en door iedereen als een ramp werd ervaren. Maar dat is lang geleden, in deze eeuw hebben de Venetianen de Genuezen verslagen en zijn nu meester op zee. En nu is er weer een Doge-ring teruggekomen, dat is een zeer slecht teken.’

‘Maar...’ begon Thomas.

‘Het betekent onheil, jongen, onheil voor de stad. Als de zee de ring van de Doge teruggeeft komen er rampen. Ach Here, wat zal ons boven het hoofd hangen?’ Thomas voelde een rilling langs zijn rug gaan.

‘Onheil? Rampen?’

‘Jazeker. We moeten onmiddellijk bericht sturen naar de Signoria, naar het Dogepaleis.’

Broeder Kok had de ring schoongeveegd, bestudeerde hem. ‘Ja, het is de ring van dit jaar. Ik zie het aan de inscriptie. Ach, ach, dat betekent dat de stad nog dit jaar door een ramp zal worden getroffen. Als het nu een oude was geweest, van vorige jaren... maar het is de nieuwe!’ Hij zuchtte diep, sloeg vertwijfeld een kruis, bond zijn schort af en haastte zich weg om de gardiaan van het ontstellende feit op de hoogte te brengen, Thomas in de keuken achterlatend met de vis en de nog lege pannen.

De jongen besloot toen zelf maar aan het koken te gaan, want de broeders dienden op tijd hun avondmaal te krijgen. Hij vulde een pan met water, gooide de schoongemaakte vissen erin, voegde er kruiden en opengesneden citroenen bij, een weinig zout en wat laurierblaadjes. Terwijl de vissoep boven het vuur hing te trekken maakte hij een aantal knollen schoon en sneed het brood in dikke plakken. Welke soort ramp zou de Republiek Venetië kunnen treffen? vroeg hij zich ondertussen af. Een aanval van de Turken? Een grote brand? Een vloedgolf die de stad van de aardbodem zal wegspoelen? De zee had de ring waarmee Venetië met de zee huwde teruggegeven. Het verbond was geweigerd. Hij had geen idee van wat er nu verder moest gebeuren. Zou de ring worden teruggegeven aan de Doge - die er niet blij mee zou zijn - of zouden ze de ring opnieuw in het water gooien, een processie op zee houden en de golven smeken het voorwerp toch nog te aanvaarden en de rampen af te wenden?

Broeder Kok kwam terug in de keuken en zag tot zijn voldoening dat de vissoep bijna klaar was en geurig boven het vuur hing te pruttelen. Desondanks zag hij nog altijd bleek. ‘Broeder Portier is met de ring naar het paleis gegaan,’ vertelde hij. ‘Eigenlijk had jij hem moeten vergezellen, want jij hebt de ring gevonden. Maar het leek de gardiaan beter jouw aandeel te verzwijgen, want je bent een vreemdeling. Broeder Portier zal de Signoria alleen vertellen dat de ring werd gevonden bij het schoonmaken van de vis. Wie ons die vis schonk kan broeder Inktvis zich niet herinneren. Hij zag vandaag zoveel mensen, schippers en visvrouwen...’ Thomas ademde op.

‘Wat gebeurt er met. die ring, nu de zee hem niet wilde hebben?’ vroeg hij. Broeder Kok sloeg een kruis.

‘Die gaat de smeltoven in bij het goud waarvan de dukaten worden gemunt. Voor het volgende jaar wordt een heel nieuwe ring gemaakt.’

‘Doen ze dat al lang, een bruiloft vieren tussen de Republiek en de zee?’

‘O ja, al eeuwen,’ zei broeder Kok.

Dan moet op de bodem van de lagune een hele goudschat liggen, dacht Thomas. Het speet hem dat Matthias en hij pas na Hemelvaartsdag in Venetië waren aangekomen. Hij had dat huwelijk tussen de Doge en de zee wel willen zien, met alle feestelijkheden die erbij hoorden.

En plotseling kreeg hij het gevoel dat hij al heel lang in de Serenissima (zoals de stad ook wel werd genoemd) rondhing, al waren het slechts een paar weken. Intussen had hij kennis gemaakt met een gouden meisje, hij had de San Marco gezien, op de Molo gestaan om uit te kijken over de lagune, hij had de Fondaco dei Tedeschi bezocht en de schedel van Santa Juliana in handen gehouden, hij had de merkwaardige reliekenverzameling van pastoor Agnelli bekeken en zich bij I Frari verdienstelijk gemaakt als keukenhulpje en stenensjouwer. En nu had hij ook nog het boze voorteken gevonden. Zou hem dat door de Signoria zeer kwalijk worden genomen als de hoge heren er ooit achterkwamen dat hij de vinder was? De brenger van slecht nieuws loopt altijd gevaar, bedacht hij. Goed van de broeders om mijn rol te verzwijgen.

Tijdens de maaltijd werd er door de fraters druk gesproken over het ‘omen’ zoals ze het vinden van de ring noemden, en ze verloren zich in speculaties. Welke ramp bedreigde Venetië? Had het iets te maken met de komst van de Franse ridders? Dat konden de broeders zich nauwelijks voorstellen, want wat hun fouten ook mochten zijn, Jean de Nevers en zijn gevolg waren tenslotte uitgetrokken om de Turken een lesje te leren in de naam van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest. Dat ze daarbij hopeloos gefaald hadden, tja, dat was jammer en wellicht hun eigen schuld, maar de Venetianen die aan de kruistocht hadden deelgenomen door met hun vloot de Donau te bewaken, hadden zich dapper geweerd en hun kon niets verweten worden. Het was voor het eerst dat Thomas vernam dat er ook Venetianen bij de nederlaag van het Franse ridderleger betrokken waren geweest, zij het dan enkel met een aantal schepen. En die schepen waren er snel vandoor gegaan toen bleek dat de Fransen niet opgewassen waren tegen het

Saracenenleger van sultan Bajazit. Al hadden ze nog wel kans gezien een aantal vluchtelingen op te pikken, die later echter deserteurs werden genoemd en met smaad overladen werden weggejaagd.

Dat alles ving hij nu op bij de gesprekken die de broeders aan tafel voerden. Benedictijnen aten meestal zwijgend, luisterend naar een stichtelijke voorlezing, maar deze Franciscanen namen het niet zo nauw. Ze waren zeer vroom, liepen bijna de hele dag te bidden, maar hun orderegel stond hun allerlei vrijheden toe en gaf hun alle tijd zich bezig te houden met stadszaken en de hoge heren. Dat hoorde nu eenmaal bij een bedelorde: de leden daarvan moesten zich overal vertonen, overal bij zijn, met opgehouden hand. Zeker nu, nu ze bezig waren een nieuwe kerk te bouwen die de oude abdijkerk moest vervangen en die niet mooi en groot genoeg kon worden. De broeders ontzagen zich niet daarbij zelf mee te werken, stenen te sjouwen, cement aan te maken, hout te zagen, maar de echte bouwers: de metselaars, steenhouwers, timmerlieden moesten betaald worden en dat verslond schatten.

Thomas staarde neer op zijn tinnen bord en wenste dat Lucia nog eens voorbij kwam.

12 Feest in Venetië

De zondag van de regatta brak stralend aan. Het beloofde een zeer warme dag te worden en al vroeg waren er veel mensen op de been, die zich verheugden op de roeiwedstrijden. Als een lopend vuur ging het gerucht door de steegjes dat de Franse ridders ook aan het toernooi zouden deelnemen. Een bericht dat nogal wat opwinding teweegbracht, want zouden die Franse vechthanen er enig idee van hebben wat een toernooi in Venetië betekende en hoe dat werd georganiseerd?

De dag begon met een plechtige dankdienst in de San Marco voor de redding van Jean de Nevers, die als oudste zoon van de hertog van Bourgondië op dat ogenblik de belangrijkste gast van de Republiek Venetië was. Aangezien de San Marco deel uitmaakte van het Dogepaleis en in feite de huiskapel van de heerser was, zou de Doge zelf de dienst bijwonen en verder waren alle belangrijke mensen van de Republiek ervoor uitgenodigd. Thomas zou graag zijn gaan kijken, ervan overtuigd dat ook Lucia erbij zou zijn met haar familie. Maar broeder Matthias verbood het hem. ‘Daar hebben wij niets te maken,’ zei hij en hij keek streng op de novice neer. Wat een Benedictijn beslist niet mocht doen maar wat Thomas nooit helemaal kon laten was: tegensputteren.

‘Maar u wilde zo graag getuige zijn van een vernederde Jean de Nevers.’

Matthias trok een bitter mondje.

‘Ja, maar naar wat ik heb gehoord schijnt Jean de Nevers zich allesbehalve vernederd te voelen. Hij geeft grote feesten, laat zich overal bij de patriciërs uitnodigen, maakt schulden bij juweliers en boekhandelaren en gedraagt zich alsof hij een grote overwinning op de vijanden van het christendom heeft bevochten. Je moet er bijna bewondering voor hebben zoals die Bourgondiërs hoog van de toren blazen, door niks kapot te krijgen.’

‘Is het waar dat de Fransen meedoen met het toernooi vanmiddag?’ vroeg Thomas.

‘Ja. Zowel Jean de Nevers, Henri de Bar als de heer de Tremoille.’

‘Spannend,’ vond Thomas. ‘Ik denk dat die Fransen heel vaak aan toernooien en zo hebben deelgenomen in hun eigen land en veel ervaring hebben opgedaan. Ze kunnen vast veel beter vechten dan de Venetianen.’

Matthias grijnsde.

‘Te paard, ja. Maar nog niet eerder in een barchelle.’

‘Wat is dat?’

‘Een barchelle is een plat bootje, groter dan een gondel, met twee roeiers. Desondanks nogal wankel als je er rechtop in staat en met een stompe lans je tegenstander in precies zo’n bootje in het water moet duwen.’

‘Is dat de manier waarop ze hier een toernooi houden?’ ‘Weet jij een betere manier met al dat water?’

‘Dat kan dan erg leuk worden,’ grinnikte Thomas. ‘Gaan wij kijken?’

‘Natuurlijk.’

Het sprak vanzelf dat iedereen in Venetië de regatta en het toernooi wilde zien, dus waren de balkons langs het Canal Grande al vroeg afgeladen. Vele bewoners van die huizen verdienden deze dag goudgeld door hun ramen of hun gondels te verhuren. Het brede kanaal lag langs de kaden tjokvol met boten in allerlei afmetingen, vol met mensen in prachtige kleren. De roeiers die aan de wedstrijd deelnamen zouden starten bij de Rialtobrug, het kanaal afvaren tot voorbij de Molo, daar waar het Canal Grande uitmondde in het Canale di San Marco. Langs de Riva degli Schiavoni zouden ze komen en dan nog verder, tot aan het Isola di Santa Elena, waar het keerpunt lag. Dan moesten ze terugroeien tot aan de kerk van Santa Maria della Caritá, want dat was het eindpunt. Voor deze kerk lag een ruim plein waar een tribune was opgericht voor hoge gasten en Venetiaanse patriciërs. En voor de Doge zelf natuurlijk, die de prijzen aan de winnaars zou uitreiken.

Na de roeiwedstrijd zou het toernooi gehouden worden voor de Riva degli Schiavoni, de brede kade links van de Molo, waar ruimte was voor duizenden toeschouwers en waar ook een tribune was opgericht vlak voor de in aanbouw zijnde zuidgevel van het Dogepaleis.

Om niets te hoeven missen gingen Matthias en Thomas naar deze kade en zochten een plekje langs het water, wat niet meeviel, want ondanks het vroege uur was het er al zeer druk en kon je over de hoofden lopen. Thomas wist zich echter een weg naar voren te banen met behulp van scherpe ellebogen en harde knieën. Hij trok broeder Matthias met zich mee, tot ze vlak bij het water waren gekomen. Ofschoon het nog uren zou duren eer de wedstrijd begon, waren ze blij met hun plaats. In het Canale di San Marco dobberden al vele bootjes en boten, maar die belemmerden het uitzicht niet. Thomas verlustigde zich in de aanblik van het brede kanaal en de tegenoverliggende eilanden San Giorgio en Giudecca. Het eiland Giudecca heette zo omdat er veel joden woonden, die in Venetië niet geweerd werden. Behalve op Giudecca woonden er ook joden in de Castellowijk, ten noorden van het Canal Grande, maar dat waren allemaal artsen.

Thomas kortte de tijd door te dromen van Lucia. Hij was gewoon op de steentjes gaan zitten waarmee de kade was geplaveid, leunde tegen een meerpaal en zag hoe broeder Matthias dat ook deed en daarbij in slaap viel.

De regatta was een roeiwedstrijd waarbij de Venetianen vooral hun liefde voor het water tot uiting lieten komen. De roeiers waren over het algemeen mannen die hun leven op het water doorbrachten: soldaten van de Republiek, die de handelsgaleien bemanden, gondeliers, vrachtvaarders, beroepsvissers. De vloten konden zich zelden windstilte veroorloven, daarom was elke zeeman en vrachtvaarder ook roeier.

Eindelijk, na lang wachten onder de brandende zon, kwamen rechts van de toeschouwers op de kade de eerste boten met roeiers in zicht. Elk van die lange platte boten bevatte vijf roeiers, die rechtop stonden en uit alle macht met de lange riemen door het water ploegden. Thomas telde zeker een twintigtal boten. Rondom hem ging een gejuich op, want de favorieten van de Venetianen (de zeesoldaten) lagen voorop, maar vlak daarachter, met nauwelijks een bootlengte verschil lag de tweede die, zoals Thomas opving, bemand was met gondeliers. En die gondeliers zagen er nog heel fris uit ofschoon ze al twee mijl achter de rug hadden.

Op de oorlogsgaleien die aan de overzijde van het kanaal lagen, werd gesprongen, gezwaaid en geschreeuwd: daar vuurden ze natuurlijk hun eigen kampioenen aan. Steeds meer boten kwamen nu langs, tientallen, met zwoegende roeiers, wat een opwindend gezicht was.

‘Zullen de zeesoldaten winnen?’ vroeg Thomas en zijn stem sloeg over van opwinding. Waarom zijn voorkeur uitging naar die soldaten wist hij zelf niet. Omdat er een onbekende ramp dreigde voor de Serenissima?

‘Afwachten,’ meende broeder Matthias, nu klaar wakker. ‘Ze moeten nog een heel eind tot het keerpunt en als ze dan hier weer langs komen, zullen we wel zien wie er voor ligt.’

‘De gondeliers zaten de soldaten op de hielen, en die gondeliers zijn de hele dag op het water, die zijn het aan hun stand verplicht zich niet te laten verslaan door krijgslieden.’ ‘Vergis je niet, Thomas. De zeesoldaten worden in het krijgsbedrijf opgeleid op het eiland San Pietro en elke avond roeien ze terug naar de stad - ook dat is een heel eind, ze zijn dus goed geoefend.’

‘Ik wed op de zeesoldaten,’ riep Thomas. Hij liep over van geestdrift.

Maar dat kostte hem een bestraffende blik.

‘Foei, een Benedictijn mag niet wedden.’

‘Nou ja, bij wijze van spreken.’

‘Zelfs dat is niet toegestaan. Je mag de duivel op geen enkele wijze de kans geven zich van je gedachten meester te maken.’

Ach wat, dacht Thomas, ik heb geen zin steeds maar op mijn woorden te letten.

Het duurde nog zeker een uur, toen kwamen de roeiers terug. Nog altijd lagen de soldaten voor, zij het niet meer dan een halve bootlengte. Thomas riep hun in zijn eigen

taal veel bemoedigends toe, wetend dat ze het toch niet zouden verstaan, terwijl om hem heen en achter hem werd geduwd en gestampt en geroepen, en hij zich aan de meerpaal moest vasthouden om niet in het water gestoten te worden.

Net voor de roeiers uit het gezicht zouden verdwijnen bij de ingang van het Canal Grande, zag hij hoe de boot van de gondeliers die van de zeesoldaten voorbij schoot. Het eindpunt voor de kerk konden ze van hieraf niet zien, maar het was duidelijk dat de gondeliers gingen winnen, want de Santa Maria della Carité lag niet veel verder. De toeschouwers op de kade begonnen zich al te verspreiden, druk pratend over het verloop van de wedstrijd of treurend over het feit dat de soldaten zo kort voor het eindpunt waren geklopt. Nu er meer ruimte was gekomen, ging Thomas rechtop staan en rekte zich uit.

‘Oef, wat heb ik een honger.’

Broeder Matthias bleek dat voorzien te hebben en haalde een groot stuk brood uit de zak van zijn pij. De meeste omstanders gingen nu naar huis voor de middagmaaltijd en het werd rustig op de Riva della Schiavoni. De monnik en Thomas echter bleven waar zij waren, ze wilden hun mooie plekje vlak langs het water niet verliezen en later op de middag zou juist hier het toernooi plaatsvinden. Op het water, uiteraard.

Thomas keek op naar de leeggelopen tribunes en vroeg zich af of straks Lucia daar zou verschijnen met haar broers om de Franse ridders gade te slaan.

Kauwend op het droge brood keek hij uit over het kanaal van San Marco. Hij had het nog altijd erg warm, maar de aanblik van de vele vaartuigen, de eilanden aan de overzijde, de glinsteringen van het licht op het water, de voorbijschietende gondels betoverden hem. Hij kon er maar niet genoeg van krijgen. De lucht rook naar zout en vis, vele van de rondvarende boten waren versierd met vergulde voorstevens en opgesierd met roefjes die een halfrond dak hadden, maar aan voor- en achterkant open waren, zodat de feestende mensen binnenin geen last van de zon zouden hebben, maar het evenmin benauwd konden krijgen. Ook daar werd nu naar hartelust gegeten en gedronken, zag Thomas, en het leek hem heerlijk in zo’n luxe bootje op de kanalen te varen, je door bedienden te laten verwennen en zorgeloos van een mooie dag te kunnen genieten. De Venetianen wisten van het goede leven te profiteren, zich koesterend in hun rijkdom, in de vrede, in het mooie weer. Vrolijke stemmen schalden over het water, teruggekaatst door vriendelijke golfjes, ergens zong een gondelier een lied - een zeer lichtzinnig lied waarschijnlijk, maar het klonk prachtig.

O, dacht Thomas, kon ik hier de rest van mijn leven maar blijven!

Hij vroeg zich af hoe mensen ooit op het idee gekomen konden zijn om zich op deze eilanden te vestigen, zich toevertrouwend aan de zee, lévend van de zee, en zulke sierlijke boten bouwend. De pracht en rijkdom van de kerken, de pronkgewaden van de inwoners, de gestolen monumenten en kerkschatten ergerden hem niet langer. Hij vond dat mensen die zo’n stad hadden gebouwd en bevolkt, die daarbij zoveel ondernemingsgeest hadden getoond en die zich zo moedig hadden weten te verdedigen tegen afgunst, vijanden en zwartgerokte predikers, dat die mensen het verdienden om rijk te worden en die rijkdom ten toon te spreiden. Een voor een vielen zijn vooroordelen van hem af. Hij kon nu in gedachten zelfs de Pala d’Oro waarderen en die grote gevleugelde leeuw op de zuil van de Molo, dat trotse symbool van Venetië (ooit weggehaald uit een land in het oosten). En toch was die leeuw het juiste symbool voor deze stad van alles overstijgende levenslust. Voor Thomas echter was niet een stenen leeuw op een zuil het belangrijkste kenmerk van de Republiek Venetië, het was Lucia Mogecino, zijn ‘gouden meisje’, zo rijk, zo vrolijk, zo slim en lichtzinnig. Hij verlangde er hevig naar haar weer te zien, zijn verrukking met haar te delen, haar lach te horen tinkelen, de grote ogen te zien oplichten. Vandaag was daarvan duidelijk geen sprake. Ze zou niet te midden van het gewone volk staan om naar het toernooi te kijken. Als ze al kwam opdagen op de Riva della Schiavoni zou dat op de tribune zijn, tussen de patriciërs of aan boord van één van die sierschepen met vergulde boeg.

Geleidelijk aan begon de kade weer vol te lopen. Ook de tribunes raakten bezet en Thomas keek scherp toe in de hoop Lucia daar te ontdekken. Toen stootte broeder Matthias hem aan en wees. Daar, statig voortgeroeid, kwam links van hen het mooiste schip dat hij ooit had gezien - en dat wilde iets zeggen in Venetië. Een hoge galei was het, met een groot verguld boegbeeld, een hoge vergulde opbouw, wapperende banieren en met vele, zeer rijk geklede mensen aan boord, mannen zowel als vrouwen. Het was de Bucitaur, het staatsieschip van de Doge, dat alleen uit het dok van het Darsena werd gehaald bij feestelijke gelegenheden of wanneer ambassadeurs van andere landen of stadsrepublieken de Serenissima bezochten. Ook vandaag, ter ere van het toernooi en de Franse ridders, deed de Bucitaur dienst. Vanaf dat schip zouden de Doge, de Raad van Tien en de Franse gasten het toernooi gadeslaan.

Met open mond staarde Thomas dat drijvende kasteel aan. Eenentwintig roeiers telde hij aan elke zijde. Er was zelfs een bisschop aan boord, zag hij, gekleed in een met goud geborduurde kazuifel en met een goudkleurige mijter op het hoofd. De Doge zelf was in plechtig zwart, want hij had enkele maanden eerder zijn vrouw verloren. Bevond Lucia met haar ouders zich ook op de Bucitaur? Hij herinnerde zich hoe ze hem eens had gezegd dat haar vader familie van de Doge was. Met de hand boven de ogen om zich tegen de felle lichtschitteringen op het water te beschermen tuurde hij naar het schip, maar de mensen daar liepen door elkaar en hij kon hen nauwelijks onderscheiden. Zijn ogen begonnen te tranen, toen zag hij bijna niets meer. Zuchtend wendde hij zich af.

Steeds meer boten verschenen nu op het Canale di San Marco, al bleef in het midden een groot oppervlak leeg. Daar zou het toernooi worden gehouden. En dat, bleek even later, was werkelijk een enerverend schouwspel. Platte, rijk versierde bootjes door twee gondeliers in evenwicht gehouden voeren op elkaar toe. Rechtopstaande strijders gewapend met een stompe lans bestookten elkaar en trachtten hun tegenstander in het water te duwen. Lichte, veel kleinere gondels schoten ertussendoor om te water geraakte

kemphanen snel op te vissen, want die konden lang niet allemaal zwemmen. Thomas stond te springen en te juichen, telkens als een van de kampioenen te water raakte, daarbij helemaal de waardigheid vergetend die hij aan zijn opgelapte pij verschuldigd was. Broeder Matthias maande hem een paar maal tot kalmte, maar kun je een opgeschoten jongen zijn geestdrift verbieden?

En daar, warempel, waren de Fransen! Jean de Nevers was meteen te herkennen aan zijn buitengewoon mooie kostuum van goudbrokaat bestikt met juwelen - gekocht van geleend geld. Hij zag er helemaal niet uit als een verslagen en vernederde legeraanvoerder. Integendeel, fier rechtop stond hij in de boot, de lans strak voor zich uit houdend, toegejuicht door het volk, toegezwaaid vanaf de Bucitaur. Trots keek hij rond, als een overwinnaar.

‘Jan zonder Vrees,’ mompelde Thomas voor zich heen, niet wetend dat hij daarbij de toekomstige bijnaam van de toekomstige hertog van Bourgondië had uitgevonden.

De tegenstander van de prins was een edelman die net als de andere Venetiaanse strijders gekleed was in een nauwsluitend kostuum van lichte zijde: de verstandigste dracht als je kans liep in het water te vallen. Zijn ringen en kettingen had hij thuisgelaten, wat zou kunnen wijzen op de nodige ervaring met een watertoernooi.

De beide gondels naderden elkaar. De jonge edelman - hij zou een broer van Lucia kunnen zijn, bedacht Thomas wachtte rustig af, klaar om de stoot van de ander te pareren, maar Jean de Nevers, ongeduldig als altijd, had haast en wilde meteen toestoten. Maar óf hij had niet zulke goede roeiers, òf de wind blies zijn bootje juist enigszins opzij; hoe het ook gekomen mocht zijn, de toekomstige hertog van Bourgondië verloor meteen zijn evenwicht en tuimelde met pronkgewaad en al voorover in het water. Hij zonk meteen. Gondels schoten toe, twee mannen sprongen overboord en haalden de drenkeling op, hesen hem weer in zijn boot en keken elkaar toen grijnzend aan. Thomas kon wel raden wat zij dachten: wat verbeeldt zo’n Franse snoeshaan zich, dat hij zal kunnen winnen van een ervaren Venetiaan die al tientallen malen in een dergelijk toernooi heeft gestreden?

Daar heb je je vernedering, dacht Thomas vermaakt. Tersluiks keek hij naar broeder Matthias, maar die verroerde geen spier van zijn gezicht. Stond hij te genieten? Het viel uit niets op te maken.

De druipende Jean de Nevers werd naar de Bucitaur geroeid, daar aan boord geholpen. Het volk juichte nog steeds voor hem, maar Thomas meende er toch een ondertoon van spot in te horen.

Intussen ging het toernooi voort. Ook Henri de Bar, uit het gevolg van Jean de Nevers, evenals de heer de Tremoille, leed een fikse nederlaag, ofschoon Henri het nog het langst volhield en pas bij zijn derde tegenstander overboord sloeg. Nog lang bleven boten en bootjes die avond in de kanalen rondvaren. Zelfs nadat de duisternis was ingevallen bleven ze nog ronddobberen, feestelijk verlicht met lampions en vergulde lantaarns. De Venetianen konden van het feest niet genoeg krijgen, leek het wel. Doodmoe maar zeer tevreden liepen Matthias en Thomas terug naar I Frari. Te laat voor de vespers, te laat voor het avondmaal, maar broeder Kok had een schotel bonen voor hen bewaard.

13 De schedel van Santa Juliana

Enkele dagen later kwam een opgeschoten jongen, bij I Frari binnenlopen en verzocht te mogen spreken met de Benedictijn die daar logeerde, de naam was hij vergeten. Het was een armoedig geklede en zeer simpele jongen, die dom uit zijn ogen keek en de boodschap die hij voor broeder Matthias had geheel verminkt overbracht:

‘Mijn oom, messire Niconacci, zegt dat het teken vannacht voorbijkwam en hij wil iets weggeven maar dat heb ik niet goed begrepen, hij had het over een hoofd maar niet zijn eigen hoofd en hij is bang maar ik weet niet waarvoor en hij hoopt dat u zult komen als hij het vraagt, want dat had u gezegd al weet ik niet wanneer...’ Hij haalde de schouders op en wachtte tot broeder Kok zijn gestamelde mededelingen voor de Limburgers in het Frans had vertaald.

‘Snapt u er iets van, broeder Matthias?’ vroeg broeder Kok. ‘Jazeker.’

‘Nou, dan bent u knapper dan ik, want mij is de hele boodschap volstrekt duister.’

‘Messire Niconacci wil ons een belangrijke relikwie verkopen,’ legde Matthias uit. Broeder Kok fronste de wenkbrauwen. ‘Weet u zeker dat het een echte is?’

‘Volgens de koopman wel. Hij wilde ons de reliek alleen afstaan als hij daartoe een teken uit de hemel kreeg.’

‘O, ja dan... Een droom bijvoorbeeld?’

‘Zoiets denk ik.’

‘Wel, mijn zegen krijgt u, broeder Matthias, maar pas op, niet alle Venetianen zijn even eerlijk.’

‘Ik weet het, broeder Kok. En ik ben op mijn hoede.’ ‘Neem in elk geval dit mee,’ zei de minderbroeder en hij haalde iets uit een kistje dat hij Matthias in de hand drukte. Deze bekeek het voorwerp, knikte dankbaar en zei: ‘Mooi, dat zal helpen.’ Stak het ding toen snel weg.

‘Wat is het?’ vroeg Thomas, maar hij kreeg geen antwoord.

’s Middags gingen ze samen op pad. Bij het huis tegenover de San Zanipolo gekomen klopte broeder Matthias even op de zak van zijn pij.

‘Ik ben benieuwd welke prijs messire Niconacci vraagt voor zijn relikwie. Weinig zal het niet zijn.’

‘Maar hij heeft toch beloofd ons de schedel van Sante Juliana te géven als hij een teken van boven ontving.’

‘Beste jongen, geloof me. Venetianen geven niets, die laten je zelfs voor een slok schoon water betalen.’

‘Niet de broeders van I Frari.’

‘Ook die hebben wij betaald, met werk.’

Thomas grinnikte en keek naar het eelt in zijn handen.

‘U heeft gelijk.’

Ze klopten aan en werden door dezelfde onnozele jongen opengedaan. Die bracht hen in het achtervertrek, waar zij Giovanni Niconacci aantroffen te midden van zijn kisten. ‘Ah, daar zijn jullie!’ zei de man in het Frans. Hij scheen bijzonder opgelucht. ‘Ik was al bang dat u niet zou komen.’ ‘Waarom bang?’ informeerde broeder Matthias. De man wreef even over zijn voorhoofd.

‘Ik hoorde vorige week een vreemd verhaal. Die knecht van u...’

‘Novice.’

‘Ja, uw novice... In de stad zegt men dat hij de Doge-ring uit zee heeft gevist. En dat dat een zeer slecht voorteken is.’ ‘Dat verhaal hebben wij ook gehoord, maar het is niet helemaal waar. De ring werd gevonden in de ingewanden van een grote vis, bij toeval.’

‘Dat komt op hetzelfde neer. De ring is teruggekomen, de zee heeft hem geweigerd. Nu zal Venetië door een ramp getroffen worden. Daarom vreesde ik al dat u de Republiek had verlaten en hals over kop was vertrokken.’

Matthias schudde het hoofd.

‘Kom nou toch! In een stad met tweeduizend geestelijken die allemaal voor het heil van Venetië bidden bestaat weinig kans op een ramp, messire.’

Niconacci scheen het optimisme van de monnik niet te delen. Hij bleef bezorgd kijken en scheen zich niet helemaal op zijn gemak te voelen. Hij rilde even.

‘Vannacht,’ zei hij en hij liet zijn stem dalen, ‘verscheen mij in een droom Santa Juliana. Zij droeg mij op haar schedel aan u ter hand te stellen om mee te nemen naar... naar Vlaanderen, haar daar een waardige rustplaats te bezorgen en wel zo snel mogelijk.’

‘Naar Limburg, messire. Wij komen uit het Luikse. Maar veel scheelt dat niet. Welnu, als Santa Juliana het zelf verlangt, kunnen we niet anders doen dan haar gehoorzamen, niet?’

Bij dit gesprek sloegen ze alle drie telkens een kruis. Thomas zat op hete kolen. Was het allemaal waar? Had Niconacci werkelijk zoiets gedroomd of stond hij keihard te liegen?

‘Ze zei,’ vervolgde de koopman, ‘dat de komende ramp alleen kan worden afgewend als ik u... als haar schedel... als...’

‘Dan mogen we zeker niet aarzelen!’

‘Ja maar, de zaak is... Wel, de kapitein die mij de schedel bracht nadat hij die bij Nicomedia had opgespoord, heeft daarbij nogal wat onkosten gemaakt die hij mij in rekening bracht en...’

‘Hoeveel?’ vroeg broeder Matthias met de directheid van een noordeling. Hij was niet van plan lang naar uitweidingen en uitvluchten te luisteren.

‘Welnu, in de eerste plaats moest hij de douane van Syrië zwijggeld betalen en zijn bemanning extra loon geven, omdat ze aanvankelijk geweigerd hadden de schedel aan boord te dulden. Ze beweerden dat een doodskop aan boord ongeluk zou brengen, tegenwind en vernielende stormen. U weet hoe bijgelovig die zeelui zijn. En ook hier in Venetië moest de kapitein een douanebeambte omkopen, want stukken skelet mogen niet zomaar ingevoerd worden als er geen certificaat van de paus bij is, want doden moeten begraven worden op het eiland San Michele, zoals u wel zult weten.’ ‘Er zijn in de loop der eeuwen anders heel wat skeletten van heiligen aan land gebracht in Venetië,’ meende Thomas te moeten opmerken.

‘Mond houden, mijn zoon,’ zei broeder Matthias in zijn eigen taal. Thomas zweeg. Waar bemoeide hij zich ook mee. Broeder Matthias was slim genoeg om de transactie zo voordelig mogelijk af te sluiten. Beschaamd boog hij het hoofd.

‘Hoeveel?’ herhaalde broeder Matthias.

‘Wel eh...’

De koopman hield het hoofd scheef en gluurde uit zijn ooghoeken naar de monnik. Hij stond zichtbaar op zijn vingers te tellen.

‘Een pauselijk certificaat ontbreekt,’ zei Matthias. Zijn stem klonk plotseling koud. ‘Dat is waar,’ moest de koopman toegeven, ‘ maar ik bezit wel een verklaring van kapitein Leonardo Benarbó, opgemaakt in het bijzijn van een notaris, waarin hij bezweert dat zijn visioen en vondst echt waren. Die verklaring krijgt u er natuurlijk bij. Bovendien heb ik daarvan een kopie naar Rome gezonden en uitgelegd waar de schedel vandaan kwam, wie hem mij bracht en verzocht mij een door de paus getekend certificaat van echtheid te zenden, maar tot op heden heb ik daarop geen antwoord ontvangen. In Midden-Italië woedt de oorlog, weet u, koeriers moeten vaak lange omwegen maken en lopen voortdurend de kans gevangen genomen te worden.’ Hij zuchtte. ‘Is de droom die ik had en waarin Santa Juliana mij persoonlijk verscheen dan niet voldoende waarborg voor de echtheid van de relikwie?’

‘Wie kan mij bevestigen dat u inderdaad zo’n droom heeft gehad?’

Thomas onderdrukte een glimlach. Zie je wel, aan broeder Matthias kon je het overlaten. Die was ooit zelf een oplichter geweest en kende alle slimmigheidjes.

‘Ik zweer u...’

‘Laat ons de schedel nog eens zien.’

De koopman die op de kist had gezeten sprong er snel af, viste de sleutel uit zijn zak en opende het hangslot.

‘Vat u de schedel zelf maar aan, ik durf niet meer.’

Broeder Matthias pakte de in een witte doek gewikkelde doodskop uit de kist, sloeg de plooien terug en meteen rook Thomas het weer: wierook en rozen.

De koopman sloeg een kruis, sloeg de ogen ten hemel en snoof.

‘Heerlijk,’ fluisterde hij, ‘de geur van zaligheid.’

Thomas voelde zich opnieuw vreemd bewogen toen hij de monnik met de schedel in de handen zag staan. Hij probeerde zich voor te stellen hoe de maagd Juliana er had uitgezien. Ongeveer zoals Lucia Mogecino, met lange roodgouden haren, heldere ogen waarin je kon verdrinken en een rode mond die gul lachte? Of zou ze dun, statig, breekbaar zijn geweest, met hemelsblauwe ogen en een strenge trek om haar lippen? Nee, ze had de duivel geketend en meegesleept om hem daarna in een beerput te werpen - ze moest dus sterk geweest zijn!

Hoe dan ook, de rechter van Nicomedia had haar fel begeerd en toen zij op geen enkele manier bleek af te brengen van haar voornemen om maagd te blijven en haar leven aan het christelijk geloof te wijden, had hij haar het hoofd laten afhakken. Arme Juliana! Alsof hij haar gisteren nog gekend had, rouwde Thomas om haar.

‘De inwoners van Napels roepen haar hulp en voorspraak in wanneer ze hoofdpijn hebben, of brandwonden, of wanneer ze geplaagd worden door boze dromen,’ vervolgde de koopman zijn verkooppraatje. ‘Ze is ook de beschermheilige van de lintenwevers, de mandenvlechters en de touwslagers. Omdat ze ooit aan haar haren werd opgehangen, begrijpt u. Ze wordt in heel Europa vereerd, niet alleen in Pozzuoli bij Napels waar haar lichaam is begraven. Ze...’

‘Ja, ja,’ zei broeder Matthias, ‘maar nu weet ik nog steeds niet hoeveel u wilt hebben voor deze schedel.’

‘Gezien de onkosten die gepaard gingen met de overbrenging van het hoofd naar de Republiek zou ik zeggen... vijfhonderd dukaten?’

De stem van de koopman kreeg een hoopvolle klank. Broeder Matthias zei eerst niets. Hij keek peinzend neer op de schedel in zijn handen, wikkelde hem toen weer in de witte doek en legde die voorzichtig terug in de kist. Niconacci zag het bezorgd aan.

‘Te duur,’ zei Matthias kortaf. ‘Kom Thomas, we gaan.’ ‘Wacht, wacht, u wilt Santa Juliana’s wens toch niet weerstreven?’

Matthias zweeg.

‘Het is toch haar uitdrukkelijk verlangen om...’

‘... om vijfhonderd dukaten te laten betalen voor haar hoofd?’

Niconacci wrong de handen en scheen het echt benauwd te krijgen.

‘Eerwaarde vader, luister nou toch. Als ik het mij kon veroorloven zoudt u deze reliek voor niets en niemendal van mij krijgen. Van harte, werkelijk waar. Maar ik ben niet rijk, ik heb zelf veel geld moeten neertellen voor dat heilige hoofd, hopend dat Santa Juliana mij en mijn gezin geluk en voorspoed zou brengen en... en... Maar zij vindt dat zij hier niet hoort, zij wenst een waardige rustplaats in het altaar van een kerk of van een kloosterkapel - en dat is zeer begrijpelijk. Zij wijdde haar leven, haar jeugd, haar deugdzaamheid, haar intense vroomheid aan de kerk, zij werd ervoor gemarteld en ter dood gebracht, zij kan niet in een afgesloten kist blijven liggen.’

‘Nee, dat kan zeker niet. Waarom verkoopt u haar schedel dan niet aan de Dominicanen van de San Zanipolo of aan de Benedictijnen van Lido? Die kloosters zijn rijk genoeg, heb ik gehoord.’

‘Maar dat wil zij niet. Zij wil niet dat haar hoofd in Venetië blijft. Deze stad is te zondig, te oppervlakkig en er liggen in de Serenissima al zoveel heiligen begraven! En nu er een ramp dreigt...’

‘U heeft vannacht wel een lang gesprek met Santa Juliana gevoerd, niet?’ mompelde broeder Matthias.

‘O, geloof mij toch!’

Matthias keek zeer ernstig.

‘Ik zal u geloven zodra uw koerier uit Rome is teruggekeerd met een certificaat van de paus.’

‘Maar dat kan nog maanden duren! Kijk, hier heb ik de verklaring van kapitein Benarbó.’

Niconacci opende een andere kist, haalde er een gezegeld stuk perkament uit. ‘Is dit niet voldoende?’

Matthias nam het van hem over, bestudeerde de Latijnse tekst, het zegel en de handtekeningen. Toen haalde hij iets uit zijn zak, hield dat verborgen in de holte van zijn hand en streek ermee over het document. Maar dat verbrokkelde niet en viel niet als stof uit elkaar. Vreemd genoeg had Thomas dat bijna verwacht toen hij de monnik zoiets geheimzinnigs zag doen.

‘Eerwaarde,’ drong de koopman aan, ‘na vannacht durf ik de schedel van Santa Juliana niet langer in huis te houden, zeker niet nadat bovendien de ring van de Doge is teruggekeerd in de Republiek. Ik zal net als alle Venetianen grote giften moeten schenken aan de kerken van de Republiek om het komende onheil af te wenden. Santa Juliana zal mij niet langer beschermen, wanneer ik haar wens niet vervul en u haar niet naar de rustplaats brengt die zij verlangt, al heb ik haar wekenlang gastvrijheid verleend.’

De koopman hijgde, draaide de sleutel van de kist rond en rond in zijn handen, hij was werkelijk zenuwachtig. ‘Vierhonderdvijftig dukaten,’ zei hij, bijna smekend. Matthias graaide in zijn pij.

‘Ik heb hier een wissel, getrokken op het handelshuis van Pietro Grimani te Venetië en Brugge. Vierhonderd dukaten. Zoveel en geen sou meer kan ik uitgeven.’

Hij toonde de wissel aan de koopman.

‘Hiervoor heeft mijn prior het zilverwerk van het Maria- klooster moeten verpanden.’

‘Ja maar, vierhonderd! Dat is bij lange na niet genoeg. Voor dat hoofd heb ik zelf meer moeten betalen! Schulden heb ik ervoor moeten maken.’

Thomas stond bijna te trappelen van opwinding. Voor hem stond het al vast dat het doodshoofd werkelijk de schedel van de heilige Juliana was. Zo’n mooie relikwie! Wat zou vader Gerolfus er blij mee zijn. Deze reliek zou talloze pelgrims aantrekken. Santa Juliana, die beschermde tegen haarpijn, hoofdpijn, nekpijn, branden, die waakte over de gilden van touwslagers, lintenwevers, passementmakers en koordvlechters: een machtige heilige was zij, met groot krediet in de hemel. Ja, voor zoiets kostbaars hadden ze de lange reis gemaakt, hadden ze zovele gevaren doorstaan, vele weken doorgebracht bij de bedelmonniken en meegebouwd aan hun nieuwe abdijkerk.

‘Het spijt me,’ hoorde hij broeder Matthias zeggen. ‘Ik bezit slechts deze wissel en niets meer.’

‘Goed, goed, het moet dan maar,’ zuchtte de koopman. Erg wanhopig scheen hij toch niet te zijn want hij zag niet langer bleek, zijn wangen gloeiden zelfs.

‘We zullen samen naar het Huis van de Grimani gaan om de wissel te verzilveren en dan krijgt u uw relikwie. Moge er zegen rusten op uw reis naar huis, en moge Santa Juliana tevreden zijn over mij en mij niet langer kwellen met visioenen en bedreigingen.’

‘Amen,’ zei broeder Matthias zonder een spoor van ironie. Alle drie sloegen ze een kruis.

‘U neemt een zware last van mijn schouders, eerwaarde,’ sprak Niconacci.

Hij liet hen zelf uit, dankbetuigingen mompelend. De simpele jongen zagen ze niet meer. Eenmaal op het pleintje voor de San Zanipolo vroeg Thomas:

‘Bent u blij, broeder Matthias?’

‘Jazeker. Onze taak is bijna volbracht, daarna kunnen we teruggaan naar ons Maria-klooster.’

‘We hebben nog een lange reis voor ons.’

‘Stoort je dat? Heb je heimwee?’

‘O nee... ik bedoel, ik zie niet op tegen de terugreis. Het is zomer, het is overal mooi en prettig.’

Ofschoon hij het nauwelijks durfde te vragen, deed hij het toch:

‘Wat gaat u doen met de goudstukken die u nog heeft?’

Die u nog bezit, had hij willen zeggen, maar dat klonk zo vreemd, een monnik mocht immers niets ‘bezitten’. Matthias glimlachte.

‘Je mag driemaal raden.’

‘U bewaart ze voor onze terugreis.’

‘Neen.’

‘U schenkt ze aan I Frari als bijdrage in de bouw van hun nieuwe kerk.’

‘Ook niet.’

‘Ik geef het op.’

‘Nog een keer raden, mijn zoon.’

‘O, ik weet het al. U gaat ermee naar de San Tomá en probeert daar een van die zonderlinge relieken te kopen van pastoor Agnelli.’

‘Zelfs dat niet. Kom maar mee, dan zul je het zien.’ Zwijgend liepen ze enige tijd naast elkaar voort. Langzamerhand wisten ze aardig de weg in deze wijk.

Eindelijk verbrak Thomas het stilzwijgen.

‘En u bent er zeker van dat die handelaar ons de echte schedel van Santa Juliana heeft aangeboden?’

‘Heel zeker.’

‘Terwijl het antwoord van de paus nog niet gekomen is?’ ‘Het document dat Niconacci ons liet zien was echt genoeg. Bovendien...’ Broeder Matthias friemelde in de zak van zijn pij en haalde iets te voorschijn. Nieuwsgierig keek Thomas toe.

‘Weet je wat dit is?’

‘Een vogelkop.’

‘Juist. Het is de kop van een raaf. Wie dit bij zich draagt is beschermd tegen bedrog. Broeder Kok gaf hem mij te leen.’

Dus dat was het! Nieuwsgierig bekeek Thomas de uitgedroogde kop.

‘Morgen krijgt u de schedel en het document. Vertrekken we dan meteen?’

‘Nee hoor. Ik zei je toch al: ik heb nog iets te doen.’ Onverwacht sloegen ze een zijsteegje in en meteen wist Thomas niet meer waar ze waren.

‘Lopen we niet verkeerd?’

‘Neen mijn zoon, we lopen precies goed. Hier is het.’

Ze stonden stil voor een gesloten huis. Boven de deur hing een uithangbord van verguld ijzer dat twee ineengestrengelde ringen vertoonde.

‘Een goudsmid,’ riep Thomas uit.

‘Goed geraden. Hier woont messire Pirelli.’

Matthias stootte de deur open en stapte over de drempel. Meteen stonden ze in een werkplaats waar een man gebogen over een tafel bezig was een ketting van gouden schalmen in elkaar te zetten. Achter in de werkplaats zag Thomas een kleine smeltoven waar een knecht bij stond. Er waren nog meer gezellen aan het werk.

Naast de gouden schakels lagen op de tafel nog meer kostbaarheden: een klont zilver, een spanen doosje met parels,

een half afgemaakte broche met opalen. Behalve de edelsmid en zijn drie knechten, die vijlden, polijstten, schuurden, zag Thomas in een hoekje naast de deur een grote hond, die even dreigend de tanden ontblootte, maar met de ogen gericht op de goudsmid toch rustig bleef liggen. Blijkbaar wachtte hij op een teken van zijn baas.

Die springt je naar de keel als je ook maar één verdachte beweging maakt, dacht Thomas. Hij moest van zulke grote honden niet veel hebben en liep er in een wijde boog omheen.

De goudsmid hief het hoofd op en fronste de wenkbrauwen toen hij zag wie de bezoekers waren. Monniken. Tenzij ze een bestelling kwamen doen voor een abdijkerk had je daar als ambachtsman niet veel aan. Meestal kwamen ze alleen binnen om geld te vragen.

Daarom vroeg hij, tamelijk kortaf: ‘U wenst?’

Broeder Matthias sprak de man in het Frans aan en dat verstond hij gelukkig. In een internationale stad als Venetië bezaten veel mensen aardig wat talenkennis. ‘Gegroet, messire. Ben ik hier terecht bij de vermaarde goudsmid Leonardo Pirelli?’

‘Dat ben ik.’

Broeder Matthias maakte een zegenend gebaar.

‘Moge God u behoeden, messire Pirelli, u en uw huis.’ De goudsmid keek nu nog wantrouwiger. Dat gaat me geld kosten, scheen hij te denken.

‘Amen,’ gromde hij. De knechts hadden even hun werk in de steek gelaten, nieuwsgierig naar wat die vreemde monnik kwam doen.

Broeder Matthias grabbelde in zijn pij, legde toen negen blinkende goudstukken neer voor de edelsmid. Diens gezicht lichtte meteen op. Deze monnik kwam niet vragen, hij kwam brengen!

‘Zoudt u voor mij een reliekenkastje kunnen maken, afgezet met wat gouden of zilveren versieringen?’ zei broeder Matthias. ‘Meer dan dit geld kan ik er niet aan besteden.’

De juwelier keek neer op het hoopje goud, nam toen één van de munten op, bekeek die, rook eraan, beet erop.

‘Dat zijn florijnen,’ zei messire Pirelli peinzend. ‘Hm. Hoe groot moet de reliekhouder zijn?’

‘Zo groot als een vrouwenhoofd.’

Thomas keek verrast op. De leerjongens van de goudsmid waren intussen dichterbij gekomen.

‘Voor welke kerk is het?’ informeerde de goudsmid.

‘Voor een kloosterkerk ver naar het noorden, in het prinsbisdom Luik.’

De man trok een verwonderd gezicht.

‘En u komt helemaal uit het noorden om hier in Venetië een reliekhouder te bestellen? Zijn er bij u geen edelsmeden?’

‘Zeker.’ Broeder Matthias vouwde de handen en keek messire Pirelli trouwhartig aan. ‘Zeker zijn die er. Maar lang niet zulke goede als hier in de Republiek. Uw reputatie als edelsmid en goudsmid is tot in onze verre streken doorgedrongen. Bij ons is de naam van messire Pirelli een begrip geworden.’

De man begon te glimmen, wendde zich tot zijn leerlingen en zei iets tegen hen in zijn eigen taal, niettemin kon Thomas het begrijpen. ‘Horen jullie dat?’ De gezellen knikten, duidelijk onder de indruk.

O, o, dacht Thomas, broeder Matthias is weer goed bezig. Eerst de man de hemel in prijzen en dan op de kosten afdingen. De slimmeling!

Weer keek de goudsmid neer op de munten. Hij telde ze, telde ze nog eens.

‘Veel is het niet,’ moest hij erkennen.

‘Ik weet het, messire. Maar mijn klooster is arm en ik moest vrijwel al het geld dat ik bij mij heb neertellen voor de aankoop van een mooie relikwie. Het afgehouwen hoofd van Santa Juliana. Zijzelf heeft in een visioen te kennen gegeven dat zij in een noordelijke kloosterkerk wil worden bijgezet.’ ‘Een reliekhouder voor een complete schedel dus?’ ‘Inderdaad messire.’

Verdrietig schudde de goudsmid het hoofd.

‘Daarvoor zijn negen florijnen toch veel te weinig. U wilt er natuurlijk ook glas in hebben aan de voorzijde,’ vervolgde de goudsmid, ‘dat is tegenwoordig gebruikelijk bij reliekhouders zodat de gelovigen de relikwie goed kunnen zien. En glas is duur. Dat moet ik op het eiland Murano bestellen.’

‘Ik weet het, messire.’

De man wees op het hoopje goud.

‘Voor dit bedrag,’ zei hij langzaam, ‘zou ik een cederhouten reliekhouder kunnen maken, met zilver beslagen.’ Matthias antwoordde niet. Stil stond hij te wachten. Thomas durfde nauwelijks adem te halen.

‘Met zilver bekleed, bedoel ik,’ ging de meester voort, die dat zwijgen blijkbaar niet prettig vond. ‘En afgezet met zilveren knoppen.’ Hij keek op naar de monnik die nog altijd niets zei.

Misschien zat messire Pirelli zich af te vragen hoe een monnik uit het kille noorden aan florijnen was gekomen. Of stelde men in de Republiek dit soort vragen niet? Goud was goud, of het nu florijnen, dukaten, rozenobels of bezanten waren. Hij wendde zich opeens tot een van zijn gezellen en zei iets wat Thomas niet verstond. De jongeman pakte een houtskool- stift, een stuk papier en begon te schetsen. Onder zijn vingers ontstond spoedig een tekening van een mooi kastje, bijna vierkant op een gedraaide voet. Aan de zijkanten en bovenzijde tekende hij versieringen die deden denken aan de pinakels van de nieuwe kerken zoals die in Venetië in aanbouw waren.

‘Ja, zoiets bedoel ik,’ knikte Matthias die over de schouder van de jongeman had meegekeken. Hij nam de stift over en bracht een paar kleine veranderingen aan.

‘Voor de prijs van negen florijnen kan ik de versieringen alleen in zilver uitvoeren, niet in goud of in verguld zilver,’ zei de goudsmid met veel nadruk. ‘Eigenlijk is het veel te weinig voor zoveel werk.’

‘De gelovigen in het verre noorden zullen u dankbaar zijn, messire en uw naam zal geprezen worden,’ antwoordde Matthias vroom. ‘U zult een Godwelgevallig werk doen en uw reputatie in het noorden zal nog groter worden dan zij al is.’ De goudsmid knikte gevleid.

‘Wanneer moet het klaar zijn? Heeft u veel haast? Ik kan op zijn vroegst over drie weken leveren, misschien vier. Ik heb nog vele andere bestellingen.’

‘Over drie weken moeten wij vertrekken,’ zei broeder Matthias, ‘het is een lange reis naar het Luikse en wij moeten daar zijn voor de winter aanbreekt.’

‘Dat begrijp ik. Is het waar dat in de streken waar u vandaan komt het weer altijd slecht is?’

‘Zeker. Het regent en stormt in de zomer en in de winter vriest het en valt er een dik pak sneeuw.’

‘Brrr... In dat geval zult u de bescherming van een heilige zeker nodig hebben.’

‘Amen,’ sprak broeder Matthias. ‘Messire Pirelli, ik reken op u. Doe uw reputatie bij ons gestand. Overigens: ik en mijn jonge novice verblijven in het minderbroederklooster van I Frari.’

De goudsmid knikte.

‘Dat ken ik heel goed. Ook voor de Frari heb ik wel eens reliekhouders gemaakt.’ En die hebben Matthias dit adres opgegeven, dacht Thomas. Maar hij zei niets. Broeder Matthias begaf zich al in de richting van de deur, zonder op de hond te letten, die trouwens de kop weer op de poten had laten zakken, al hield hij de ogen goed open.

‘Dan groet ik u, messire. En God zal het u lonen.’

‘Ik doe mijn best, dat verzeker ik u.’

Het feit dat zijn reputatie als goud- en edelsmid was doorgedrongen tot landen met zulke onuitsprekelijke namen als Vlaanderen, het Luikse of Limburg scheen de man ontzaglijk veel plezier te doen. Thomas hoorde hem nog druk praten tegen de gezellen terwijl hij achter Matthias aan naar buiten stapte. Nauwelijks waren ze de steeg uit of Thomas zei:

‘Wat bent u toch slim, broeder Matthias. Zeker zo slim als de Venetianen zelf. Negen goudstukken voor een mooie reliekhouder - daar zou geen enkele andere edelsmid het voor doen.’

‘Dat weet ik, jongen. Daarom juist heb ik deze opgezocht. Hij is een goed ambachtsman, maar ook erg ijdel. En slim? Een mens moet wel slim zijn in deze tijden, dat is de enige manier om door de wereld te komen.’

Thomas vond het vreemd klinken dat de Benedictijn sprak over ‘door de wereld komen’ terwijl hij de wereld juist had afgezworen. Maar broeder Matthias was toch wel een merkwaardige monnik...

14 Het Arsenaal

Nu het ernaar uit begon te zien dat hun verblijf in Venetië op zijn eind ging lopen, wilde broeder Matthias toch eerst nog het Arsenaal bezoeken. De Venetianen noemden het ‘Darsena Grande’. Darsena’a was eigenlijk een Arabisch woord, maar in de Republiek betekende het: scheepswerf. Behalve dat er de boten voor de koopmansvloot en de oorlogsvloot werden gebouwd, bevatte het Arsenaal ook de werkplaatsen voor het maken van zeilen, een touwslagerij, opslagplaatsen voor scheepsbenodigdheden en een speciaal dok waar de Bucitaur, het staatsieschip van de Doge, werd bewaard.

Kortom: het Arsenaal was een stad op zichzelf, waar meer dan tienduizend mensen werkten, die in een speciaal gebouwde wijk van leuke kleine huisjes daar vlakbij woonden. Tegenover de ingang van het Arsenaal stond een hoog graanpakhuis, want de Venetianen hadden in hun geschiedenis dikwijls genoeg gemerkt hoe kwetsbaar ze in tijden van oorlog konden zijn - geïsoleerd van het vasteland. Dus werden er altijd grote voorraden graan opgeslagen waarmee in het geval van nood de tweehonderdduizend Venetianen gevoed konden worden, zoals ze ook grote ondergrondse waterreservoirs hadden aangelegd, gevuld met regenwater, waaruit in droge zomerse maanden kon worden geput.

Het Arsenaal was niet toegankelijk voor nieuwsgierigen die er niets te maken hadden, maar broeder Inktvis had beloofd voor een introductie te zorgen omdat hij een van de opzichters goed kende. Dus werden Samson en Dalila en een derde ezel voor broeder Inktvis van stal gehaald en reden ze op hun gemak naar de uiterste punt van het hoofdeiland.

Ook het Arsenaal bleek op eilandjes gebouwd te zijn. Je kon er alleen komen over een brug. Maar toen waren ze er nog niet, want wat ze voor zich zagen was een poort, en een hoge bakstenen muur die zich naar beide zijden uitstrekte. De poort werd bewaakt. De Franciscaan toonde de wachtposten het vrijgeleide dat hij van de opzichter had gekregen en toen mochten ze naar binnen. Thomas keek nieuwsgierig rond. Hij verwachtte meteen honderden schepen te zien, maar alles wat hij zag waren gebouwen waaruit allerlei geluiden opstegen: gehamer, gebonk, geratel, vermengd met luide stemmen en uitroepen. Broeder Inktvis leidde hen door een soort steeg en toen, ja, toen stonden ze voor water. En wat voor water! Een geweldig bassin was het, meer dan duizend voet lang en breed, en het lag vol met schepen. Op de hellingen aan de noordzijde van het bassin lagen de boten die nog in aanbouw waren en Thomas had die graag van nabij bekeken, want hij was benieuwd naar de wijze waarop de Venetianen hun schepen bouwden, hoe ze die zo lang en slank en sterk konden maken. Maar de opzichter die hun tegemoet was gelopen, schudde het hoofd toen hij Thomas zag wijzen en vragend naar hem zag opkijken. Nee, de Venetianen waren zuinig op de geheimen van hun werven, daar wilden ze geen vreemdelingen laten rondneuzen. Wel mochten de monniken de touwslagerij bekijken, evenals de zeilmakerij waar Marcello Rivo, zoals de opzichter heette, de leiding had. Een eindje verder konden ze de tientallen ankers bewonderen die voor een van de bijgebouwen lagen en door mannen werden afgekrabd, geschuurd, geteerd. Tegenover die geweldige bedrijvigheid, het lawaai, geroep en vooral tegenover dat reusachtige bassin voelde Thomas zich heel klein worden. Hij wendde zich tot broeder Inktvis en vroeg:

‘Zou het moeilijk zijn om hier werk te krijgen? Zo te zien hebben ze nooit genoeg arbeiders.’

Het antwoord van de Franciscaan stelde hem hevig teleur. ‘Nee, moeilijk is dat niet, vooropgesteld dat je Venetiaan bent. De gilden laten geen vreemdelingen toe in hun midden. Hoezo? Was je van plan scheepsbouwer of touwslager te worden?’

‘O nee,’ zei Thomas haastig terwijl hij een kleur kreeg. ‘Dat bedoel ik niet.’ Maar hij had het wel degelijk zo bedoeld. Even had hij zich staan afvragen of hij door hier werk te zoeken in de Republiek zou kunnen blijven, in deze wonderbaarlijke stad waar alles in het groot gebeurde, waar rijk en arm door elkaar woonden en waar het de hele zomer zo heerlijk warm was. Hij verlangde ernaar zich in dit gewoel te storten, deel uit te maken van het reusachtige arbeidsleger, dat mee timmerde aan de glorie van de Serenissima, dat van Venetië de koningin van de zee maakte. Dit was iets anders dan bakstenen dragen naar de steigers van de nieuwe Frari-kerk, of in cement roeren voor de metselaars. Hij gaf het nog niet meteen op.

‘In de Republiek werken toch ook veel mensen die niet hier geboren zijn?’

‘Jazeker, maar ze krijgen geen toegang tot de gilden, het blijven losse arbeiders die het vuilste werk moeten opknappen en slecht betaald worden. Het duurt wel zo’n dertig jaar eer een vreemde burgerrechten krijgt en tegen die tijd is hij oud en versleten, dus het zijn hooguit zijn kinderen die ervan kunnen profiteren.’ Thomas zweeg, keek uit over het bassin, naar de overzijde, waar vuren brandden en de spanten voor de nieuwe schepen werden gebogen. Op die afstand leek het of een groot aantal mieren bezig was een nest te bouwen.

En hij begreep. Niet in de San Marco of het Dogepaleis, niet op de Rialtokade waar de handelaars zich verzamelden, ook niet in de Fondaco dei Tedeschi klopte het hart van de Republiek, maar hier, in het Darsena Grande, waar de vloten ontstonden waarmee de Venetiaanse zeelui over de zeeën voeren, waarmee ze de schatten uit de uithoeken van de wereld haalden, waarmee ze jacht maakten op de piraten van de Middellandse Zee en waarmee ze hun eeuwenlange rivaal Genua op de knieën hadden gedwongen. Hier bonkte dat hart en je kon het duidelijk horen!

Waarom werd juist ik geboren in dat ingeslapen Tongeren, vroeg hij zich af, en niet in het machtige Venetië? Dan had ik kunnen meewerken om de Serenissima nog sterker en rijker te maken dan ze al is. Dan had ik een goed vak kunnen leren: timmeren of zeilmaken of schilderen, dan had ik...

Maar hij was geen geboren Venetiaan en geen enkel gilde in deze stad zou hem toelaten. Hij zuchtte diep.

‘Daar ligt de Bucitaur,’ wees broeder Matthias.

Het staatsieschip van de Doge mochten ze wel van nabij bekijken. Het lag in een afgeschoten gedeelte van het bassin en ook hier waren mensen aan het werk, bezig met schuren, breeuwen, poetsen en vergulden. De Bucitaur moest er altijd piekfijn uitzien, zeker als er weer een ambassadeur uit een ver land werd verwacht die tegemoet moest worden gevaren om hem feestelijk in te halen.

Thomas bewonderde de vergulde gangboorden, het beeld van Vrouwe Justitia op de voorsteven, de talloze ornamenten, de fraaie opbouw. Geen koning in Europa bezat zo’n schitterend jacht, meende hij. Wat moest doge Antonio Venier een gelukkig man zijn! Zelfs als laagste bemanningslid zou Thomas zich op dit schip een vorst gevoeld hebben. Veel te snel naar Thomas’ zin gaf Marcello Rivo hun te verstaan dat ze moesten vertrekken. Hij bracht hen terug naar de poort, nam hartelijk afscheid van broeder Inktvis en toen was het voorbij. Ze stonden weer voor de hoge muur, maakten de ezels los en keerden het Darsena Grande de rug toe. Thomas keek nog even om naar de gesloten poort, de onverbiddelijke muren.

Maar er zat niets anders op, hij moest terug naar I Frari, naar de grote keuken, naar de bouw van de nieuwe abdijkerk, terug naar de sleur. Hij voelde de zon op zijn rug schijnen en kreeg het er warm van.

Broeder Matthias kwam naast hem rijden.

‘Thomas, je ziet eruit alsof je diep onder de indruk bent.’ ‘Het... het is er ook zo groot, zo druk, zo... zo...’ De jongen had er geen woorden voor.

Dalila’s hoeven kletterden over het houten brugdek, haar kop knikte. En opeens besefte Thomas, met het vertrouwde zadel onder zijn zitvlak en gewiegd door het vertrouwde ritme van haar stappen, dat hij zeer op de ezelin gesteld was geraakt en al wilde hij niet weg uit Venetië, hij verlangde er toch naar weer op haar rug door vreemde landen te rijden, verder, steeds verder. Kon een mens ernaar verlangen op twee plaatsen tegelijk te zijn? Blijkbaar wel.

15 Teleurstelling

Sedert Thomas de ring van de Doge in een vissemaag had gevonden, had Lucia Mogecino zich niet meer in de kerk van I Frari laten zien. Hij miste haar. Wanneer hij maar even de kans kreeg, was hij aanwezig op de bouwplaats, een kruiwagen vol stenen duwend of roerend in een vat cement. De eerste dagen dat hij in Venetië was en meehielp met de bouw van de nieuwe abdijkerk, hadden zijn handen vol blaren gezeten; die waren intussen vervangen door eelt. Als het heel warm was, zoals nu, trok hij zijn pij uit en liep hij rond in niets dan een lang hemd dat op verschillende plaatsen was opgelapt en dat ook allang niet meer wit was. Zo viel hij nauwelijks op tussen de bestoven metselaars.

Hij had grote bewondering voor de meestermetselaars, maar meer nog voor de steenhouwers die in de schaduw van een rieten afdak de zandsteen zaten te behakken tot rozetten, spitsbogen en pinakels. Dat zou hij ook wel in de vingers willen hebben. Hij kon er soms een hele tijd naar staan kijken. Dan begon de opzichter weliswaar tegen hem te razen, maar daarvan verstond hij toch het meeste niet, dus lachte hij de man maar eens vriendelijk toe alsof hij een complimentje had gekregen en toog weer aan het werk. Broeder Matthias had intussen in ruil voor zijn geldwissel de kostbare schedel van Santa Juliana in ontvangst genomen en het wachten was nu op de reliekhouder. Thomas dacht na over zijn reisgenoot. Eens was die een marskramer, en waarschijnlijk een dief geweest; hij had zich een flink aantal goudstukken toegeëigend waarvan hij jaren goed had kunnen leven, maar in plaats daarvan had hij zijn schat begraven en zich bij het Maria-klooster gemeld om monnik te worden. Op de loop voor het Gerecht? Of werkelijk uit berouw?

Maar eenmaal op reis gezonden had hij zijn schat opgegraven en meegenomen naar Italië. Niet om de bloemetjes buiten te zetten zoals de zoon van de hertog van Bourgondië deed van geleend geld, maar om een reliekhouder te bestellen en de schedel van Santa Juliana een waardige rustplaats te bezorgen.

Plotseling kreeg hij het gevoel dat iemand al een tijdje naar hem stond te kijken. Hij keek om en daar was ze: zijn gouden meisje met signora Carelli. Ze kwam niet naderbij; op een afstandje stond Lucia hem gade te slaan. Had de signora uit de school geklapt en was het het meisje verboden een onaanzienlijke novice aan te spreken? Of wilde ze niets meer van hem weten?

Ze stond daar maar, ogenschijnlijk zeer geïnteresseerd in de vorderingen van de kerkbouw, maar zonder haar ogen van Thomas af te wenden. Hij hief een hand op om haar te groeten, doch ze reageerde niet.

Is ze boos op me? dacht de jongen. De voorman begon tegen hem te schreeuwen, dus greep Thomas snel de handvaten van de kruiwagen waarop een zwaar brok steen lag, bestemd voor een pilaar. Zwoegend duwde hij zijn last naar binnen. Hij voelde hoe zijn spieren zich spanden.

Drie man waren nodig om het stuk pilaar van de kruiwagen te tillen en op zijn plaats te zetten. Normaal zou hij daar naar zijn blijven kijken, maar nu haastte hij zich met de lege kruiwagen naar buiten. Lucia en haar gezelschapsdame waren verdwenen.

Even deed een zacht zomerbriesje zijn lange hemd bewegen. Thomas keek naar beneden en opeens schaamde hij zich toen hij zag hoe vuil en versteld dat hemd was, hoe haveloos hij er eigenlijk bij liep. Geen wonder dat Lucia haar fijne neusje voor hem optrok en zich niet had verwaardigd hem aan te spreken. Hij leek wel een bedelaar. Het volle besef van zijn armoede en nietswaardigheid viel eensklaps op hem neer. Hoe had hij ooit durven dromen van een meisje als Lucia Mogecino, stralend mooi, en uit de hoogste kringen?

Verdrietig hielp hij weer bij het volladen van zijn kruiwagen en duwde het ding de half afgebouwde kerk in. Daarna liep hij naar de bouwhut, nam zijn pij van de spijker en trok hem snel aan. Dat was wel onhandig werken, zeker bij deze hitte, maar zo was hij tenminste enigszins toonbaar. Te laat! Lucia kwam niet meer voorbij.

Wie even later wel langskwam was broeder Matthias. Verbaasd keek hij naar de novice die in gloeiend zonlicht in een donkere pij aan het sjouwen was.

‘Trek dat ding toch uit, je hemd is lang genoeg,’ zei hij. Thomas schudde het hoofd, te veel buiten adem om iets te zeggen, te verdrietig ook. Matthias moest hem nu maar liever niet commanderen. Hij had hun verblijf eindeloos gerekt om een vernederde Jean de Nevers te kunnen zien, omgeven door verslagen Franse ridders. Maar al wat hij had gezien was een pronkende prins van Bourgondië, pralend in geleende spullen, smijtend met goudstukken of het niet op kon, overal schulden makend en feestvierend alsof hij ik-weet-niet-welke heldendaden had verricht en zich onsterfelijk verdienstelijk had gemaakt. De Bourgondische boeren en burgers zouden er nog jarenlang voor moeten bloeden en de vele schuldeisers van Jean de Nevers zouden een eeuwigheid op hun geld moeten wachten, maar dat scheen niemand in de Republiek Venetië de Bourgondiër kwalijk te nemen; niemand verachtte hem erom. Terwijl ik, dacht Thomas, wel word veracht omdat ik arm ben en de koning van Frankrijk mijn neef niet is en omdat ik rondloop in een gelapt hemd en een smerige pij. Ik word veracht en gemeden omdat ik stenen krui, terwijl ik nooit iemand kwaad heb gedaan, niemand de dood in gejaagd of bedrogen heb, geen schulden heb gemaakt en nooit iets heb gestolen.

Zou iemand als messire Pirelli mij willen aannemen als leerling-goudsmid? Ach, kon dat maar!

Hij keek neer op zijn handen met de geschaafde vingertoppen, het eelt in zijn handpalmen, zijn vuile nagels waarvan er drie waren ingescheurd. Nee, om edelsmid te worden moest je fijne vingers hebben, van goede familie zijn, goed gekleed gaan en veel lesgeld kunnen betalen. Het was een veel begeerd beroep en alleen weggelegd voor zoons van welvarende ambachtslieden, En je moest in Venetië geboren zijn!

‘Wat loop je toch te mokken,’ riep broeder Matthias hem toe. ‘Valt het werk je te zwaar?’

Thomas schudde verbeten het hoofd en kruide zijn wagen de kerk in. Niet het werk viel hem zwaar, ondanks de hitte. Hij voelde zich sterk genoeg. Het was de last van een uitzichtloos leven die hem bedrukte.

Maar naast die uitzichtloosheid bedrukte hem ook zijn geweten. Daarom ging hij diezelfde avond na de vespers biechten bij de gardiaan. Hij vertelde wat hij had gedaan op de bodem van de kloof waarin Barthold von Freising was gevallen. Hoe hij de jonge edelman uit puur medelijden absolutie voor zijn zonden had geschonken, ofschoon hij daartoe het recht en de bevoegdheid niet had. De jonker was toen glimlachend gestorven, ervan overtuigd dat alles hem vergeven was.

De gardiaan hoorde de biecht van de jongen stilzwijgend aan.

‘Het kwam door mijn pij, denk ik,’ fluisterde Thomas. ‘De jonker moet in verwarring zijn geweest, hij had pijn en... en hij dacht natuurlijk dat ik broeder Matthias was die alle wijdingen al heeft ontvangen. Maar hoe had ik kunnen weigeren, al wist ik dat ik iets verkeerds deed? Barthold leed, hij was stervende, hij...’

Overmand door berouw en verdriet sloeg hij beide handen voor zijn gezicht. De herinnering aan die vreselijke avond stond hem weer zo helder voor ogen alsof het gisteren gebeurd was. Arme Barthold!

Ineengedoken wachtte hij op de donderpreek die hij nu zou krijgen, op de ernstige vermaningen, het meedogenloze oordeel dat over hem geveld zou worden. Omdat vader gardiaan nog altijd niets zei, keek hij schichtig op. ‘Sedertdien,’ stamelde hij, ‘heb ik elke dag vurig gebeden voor Barthold von Freisings zieleheil en... en...’

Hij kon niet verder. De gardiaan legde troostend een hand op zijn schouder. ‘Mijn zoon, daarover hoef je je toch niet zoveel zorgen te maken. Je hebt gehandeld uit medelijden en vriendschap. Je hebt gedaan wat de jonker je vroeg en daarmee de laatste wens van een stervende vervuld. Dat is toch geen zonde.’

‘Meent u dat nou?’ haperde Thomas.

‘Denk jij dat God zich alleen laat leiden door uiterlijkheden en ceremoniën en niet in de harten van mensen kan kijken? Wat jij hebt gedaan zou de paus beslist afkeuren, maar in de hemel hebben ze erom gejuicht.’

Thomas knipperde met de ogen.

‘Zal... zal vader Gerolfus er ook zo over denken?’ vroeg hij verbijsterd.

‘Het zou me verbazen als het niet zo was.’

De gardiaan gaf hem absolutie, zegende hem, liet hem gaan en keek hem glimlachend na. Thomas zweefde bijna, zó opgelucht voelde hij zich. En wat kon hem Lucia eigenlijk schelen? Het meisje had het waarschijnlijk alleen maar leuk gevonden om een novice in verlegenheid te brengen en met rare praatjes het hoofd op hol te jagen. Tijdverdrijf! Of om, demonisch als ze was, signora Carelli ongerust te maken. Hij moest haar maar snel vergeten...

Zou hij dat kunnen?

Kort daarop werd er een briefje bezorgd bij I Frari, gericht aan broeder Matthias. Broeder Kok vertaalde het voor hem. Messire Pirelli had de eer de Benedictijn uit te nodigen om het bestelde werkstuk te komen bekijken. Misschien moest er nog iets aan veranderd worden?

Omdat ze nu zelf de weg wisten te vinden bestegen Matthias en Thomas hun ezels en stuurden ze door de nauwe straatjes, over pleintjes en bruggen naar de Castellowijk. Messire Pirelli ontving hen hartelijk en toonde vol trots de reliekhouder die bijna voltooid was. Hij legde uit dat hij er nog een paar zilveren ornamenten op zou aanbrengen en dat het glas aan de voorzijde nog moest worden ingezet. Dat glas moest van het eiland Murano komen en was op zichzelf al duur. Thomas begreep dat de goudsmid maar weinig verdiende aan dit werkstuk. Blijkbaar maakte hij het vooral om zijn reputatie in ‘de verre noordelijke gebieden’ hoog te houden. Broeder Matthias prees het werk en beloofde dat hij het meesterschap van de Venetiaan overal waar hij kwam bekend zou maken. Messire Pirelli stond letterlijk te stralen. ‘Nog vijf dagen, dan kunt u het voltooide werk komen halen.’

Opgewekt vertrokken Matthias en Thomas. Toen ze de Rialtobrug naderden kreeg Thomas plotseling signora Cavelli in het oog. Naast haar liep, met neergeslagen ogen en heel zedig, het gouden meisje, ditmaal voor de verandering in een lichtgroen kleedje gestoken. Hij kreeg een steek door zijn borst. Wat was ze toch mooi en elegant en wat liep ze licht! Hij probeerde Dalila in haar richting te sturen, hij wilde haar voorbijrijden om te laten zien dat hij niet zomaar een armoedige novice was en een eigen ezel bezat - nou ja, iets wat erop leek. Maar Dalila weigerde van richting te veranderen. Koppig bleef ze achter Samson aansjokken, terwijl Lucia en haar gezelschapsdame een zijstraat insloegen.

Thomas beet op zijn lip. Zo zou het altijd gaan als hij in Venetië bleef. Telkens zou hij een glimp van het gouden meisje opvangen, een kort visioen, genoeg om hem aan het dromen te brengen, zijn lijf in brand te zetten. En intussen zou hij niets anders zijn dan een arme drommel zonder burgerrechten, vuil en hongerig en diep, diep ongelukkig. Nee, dat was niet wat hij wilde! Hij moest terug naar het noorden, terug naar de regenbuien, de natte sneeuw, de eenvoud en - dat vooral - naar de waardigheid. Hij moest maar ophouden met het verzinnen van uitvluchten, met zich verschillende beroepen in te denken alleen om hier te kunnen blijven.

Gelukkig worden in Venetië, dat was voor hem niet weggelegd.

16 Ontsnapping in de nacht

Bijna twee dagen gingen rustig voorbij, maar op de namiddag van de tweede dag nam broeder Inktvis, juist teruggekeerd van de Pescheria, hen even apart.

‘Het was echt niet onze schuld,’ zei hij en hij trok een ongelukkig gezicht, ‘want toen broeder Portier de teruggevonden ring van de Doge naar het Paleis bracht en aan de Raad van Tien ter hand stelde, vertelde hij er niet bij wie die ring had gevonden. “Kwam te voorschijn uit een vissemaag,” zei hij eenvoudig. Maar iemand van ons moet toch zijn mond voorbijgepraat hebben, want de hele stad weet nu dat jij het was, Thomas, die de ring uit het ingewand van een vis haalde en er de aandacht op vestigde. Op de Pescheria wordt nu druk gespeculeerd over wie dat ondier heeft gevangen en aan I Frari geschonken. En de opzichter van de kerkbouw heeft aangekondigd dat hij het werk voorlopig stil legt, want de ramp die de stad zal treffen kon wel eens van I Frari uitgaan. Dus heeft hij al zijn werklieden tot nader order naar huis gestuurd en kunnen alleen wij zelf nog iets doen. Want ook de steenhouwers hebben het werk gestaakt en zijn vertrokken. Het lijkt wel alsof ze bang zijn voor het instorten van die nieuwe muren.’

‘Wat vreemd,’ vond Thomas. Broeder Inktvis keek hem peinzend aan.

‘Niet zo vreemd als jij denkt. De opzichter zei voordat hij vertrok: “We komen wel weer terug als dat duivelsjong is vertrokken.” Daarmee bedoelde hij jou.’

‘Maar ik kon er toch niets aan doen dat ik bij toeval...’ Broeder Inktvis hief snel een hand op.

‘Was hier sprake van toeval? God, die het al bestiert, heeft gemaakt dat iemand die vis in mijn bedelzak stopte, zodat de ring in onze keuken te voorschijn kon komen. Als waarschuwing aan de stad... en jij vond hem.’

Waarom zou dat geen toeval kunnen zijn?’

‘Ik zei je toch al: toeval bestaat niet. God...’ hij sloeg een kruis, ‘God heeft het zo gewild. Niet een van de fraters haalde die ring uit de vis te voorschijn maar jij - een vreemdeling.’

‘En dat betekent?’ vroeg broeder Matthias, bijna dreigend. ‘Dat betekent dat de ramp die over de Serenissima zal komen veroorzaakt wordt door... door een vreemdeling.’ Thomas voelde zich steeds onbehaaglijker worden.

‘Maar in Venetië wemelt het van vreemdelingen,’ riep hij uit. ‘U bent zelf een Vlaming. En er zijn hier meer broeders die geen geboren Venetiaan zijn.’

‘Ik woon en werk hier al vele jaren,’ antwoordde de minderbroeder, ‘en ben helemaal ingeburgerd. Maar jullie, broeder Matthias en Thomas, jullie komen van ver en gaan binnenkort weer weg. Dat maakt jullie verblijf hier nogal hachelijk.’ ‘Ik begrijp het nog steeds niet,’ zei Thomas.

Matthias legde een hand op zijn schouder.

‘De brenger van slecht nieuws...’ mompelde hij. Broeder Inktvis knikte.

‘Juist. Vroeger werden de brengers van slecht nieuws soms onthoofd,’ vertelde hij somber. ‘Zo barbaars zijn we niet meer, maar het volk... het volk is erg bijgelovig.’

‘Bedoelt u dat als er iets ergs gebeurt, bijvoorbeeld als er een grote brand uitbreekt in de stad, ik daarvan de schuld zal krijgen en dat ze zullen denken dat ik die heb aangestoken?’ vroeg Thomas ontsteld.

Broeder Inktvis knikte droevig.

‘Ze zullen zeggen dat je door de duivel op de stad bent losgelaten.’

Thomas voelde het bloed uit zijn gezicht wegtrekken. De duivel! Hij kon zich niet herinneren een mug te hebben ingeslikt, maar ach, muggen waren zulke kleine diertjes, die ademde je in zonder het te merken.

‘O nee,’ kreunde hij.

Hij merkte nauwelijks dat broeder Matthias een stap naar voren deed. Wel drong diens stem tot hem door:

‘Dit is onzin. Thomas is een beste jongen, hij kan nog geen musje kwaad doen, laat staan een hele stad! Op zijn onschuldige hart heeft geen enkele duivel vat, zeg ik u!’

Het was aardig van Matthias om het zo voor hem op te nemen. Thomas haalde even wat lichter adem.

‘Er is toch geen ramp gebeurd,’ riep hij uit.

‘Nog niet, mijn zoon, nog niet,’ zuchtte broeder Inktvis. ‘Maar het hele volk van Venetië leeft nu in angstige afwachting en er hoeft maar iets te gebeuren of...’ Bezorgd schudde hij het hoofd. ‘Misschien,’ vervolgde hij, ‘zou het verstandig zijn als jullie beiden zo snel mogelijk vertrekken.’ ‘Is dat de wens van de gardiaan?’ vroeg broeder Matthias. ‘Nou nee... Onze gardiaan zwicht nooit voor druk van buitenaf. Ik vertel jullie dit allemaal als waarschuwing. Dacht u dat ik het niet vervelend vind? Wij zijn hier allemaal op Thomas gesteld geraakt.’

‘We kunnen niet meteen vertrekken,’ zei broeder Matthias. ‘Onze reliekhouder is nog niet klaar. Die kan ik pas over een paar dagen afhalen bij messire Pirelli.’ Broeder Inktvis liet het hoofd hangen.

‘Laat ons dan vurig bidden dat er in die paar dagen niets ernstigs gebeurt,’ zei hij en hij sloeg driemaal een kruis.

Die nacht lag Thomas lang te woelen op zijn strozak. De angst die hem martelde was nieuw voor hem. O, op die vreselijke dag toen een van de wagens van het handelskonvooi verongelukte en hij afdaalde in het ravijn was hij bang geweest. Bang om te vallen, zich te bezeren tegen de rotswand, bang voor wat er met Barthold was gebeurd. Ook als het hevig onweerde was hij bang. Maar dat waren gewone angsten. Maar wat nu aan hem knaagde was iets anders, vager en tegelijk heviger.

‘Als er ook maar iets gebeurt...’ Hij hoorde het broeder Inktvis nog zeggen. Daarbij kon hij zich niet goed voorstellen wat hem in zo’n geval te wachten stond. Zou hij dan voor de Raad van Tien geleid worden als een misdadiger? Werd hij dan slachtoffer van een volkswoede? Of zouden de Dominicanen van de San Zanipolo hem beschuldigen van hekserij, van een verbond met de duivel? Dat kon uitdraaien op de brandstapel...

‘De brenger van slecht nieuws...’

Dat was ik, dacht hij, en broeder Inktvis zegt dat dat geen toeval kan zijn geweest. Maar waarom moet ik gestraft worden voor de gulzigheid van een stomme vis? Zijn hele wezen, al zijn logica kwam in opstand tegen het idee dat hij, uitgerekend hij, onheil over de stad zou brengen; de stad die hij zo mooi vond. Als hier een ramp gebeurt, dacht hij, zal dat eerder een straf van God zijn voor die zorgeloze Venetianen dan een sluw plan van de duivel.

‘...want jij bent een vreemdeling.’

Ja, dat wist hij ook wel. Hij was gewoon een bezoeker, het knechtje van een monnik die hier een heilig voorwerp was komen kopen. Hij had genoten van zijn verblijf hier, van het mooie weer, de roeiwedstrijd, het watertoernooi, van de knappe meisjes die hij over de bruggetjes had zien trippelen, van de korte gesprekjes met Lucia Mogecino. Het was allemaal even heerlijk geweest. Nu echter dreigde zijn verblijf te eindigen in een catastrofe.

O, dacht hij, laten we weggaan, laten we niet wachten op wat het ook moge zijn dat de stad bedreigt. Laten we vannacht nog ~ of anders morgenochtend - vertrekken!

Maar broeder Matthias sliep rustig, snurkte soms een beetje, en natuurlijk wilde de monnik wachten tot het reliekkastje klaar was. Niet voor niets had hij daaraan zijn goudschat opgeofferd.

‘O, Santa Juliana, help me,’ fluisterde Thomas. ‘Maak dat broeder Matthias en ik met uw hoofd veilig terugkomen in het Maria-klooster, waar met zoveel verlangen op u wordt gewacht.’

Nu de bouw aan de nieuwe abdijkerk bijna stillag, bracht Thomas meer tijd in de grote keuken door, want met broeder Kok kon hij goed opschieten, al konden ze elkaar soms moeilijk verstaan. De minderbroeders bakten hun eigen brood, net zoals de monniken van het Maria-klooster dat deden. Thomas stond juist deeg te kneden toen een andere monnik de keuken binnenkwam en haastig enkele woorden met broeder Kok wisselde. Die keek verschrikt op, wendde zich tot de novice en riep hem in het Frans toe: ‘Vlug, je moet je verstoppen!’

Het duurde even voor het tot de jongen doordrong wat broeder Kok bedoelde, toen keek hij radeloos rond. Verstoppen - waar?

De monnik greep hem bij de arm, trok het deurtje van de voorraadkamer open en schoof hem naar binnen. ‘Achter de meelbalen,’ siste hij. Boem! Het deurtje viel al achter hem dicht.

Thomas bleef even staan om aan het donker in de voorraadkamer te wennen, terwijl hij zich angstig afvroeg: ‘Voor wie moet ik mij verstoppen? En waarom?’

Alle onzekerheden die hem de afgelopen nacht hadden gekweld kwamen weer levensgroot opzetten. Op de tast vond hij de meelzakken. Hij schoof ze enigszins naar voren en verborg zich erachter, hopend dat niemand hem zou zien als ze kwamen zoeken.

Hoe lang hij daar zat, gehurkt terwijl zijn benen begonnen te slapen en zijn hart maar bang bleef kloppen, wist hij niet. Hij schrok hevig toen de deur openging en hij dook nog dieper ineen tot een stem riep:

‘Kom maar.’

Stijf en wankel kwam hij overeind, zijn kuiten prikten en het leek of zijn benen hem nauwelijks wilden dragen. Even bleef hij staan, knipperend tegen het binnenvallende licht. ‘Het is veilig,’ hoorde hij uit de keuken roepen. Voorzichtig probeerde hij te lopen, zijn voeten prikten nog harder maar er kwam tenminste weer gevoel in. Langzaam verliet hij de voorraadkamer. Broeder Kok glimlachte hem toe.

‘Wat... wat is er aan de hand?’ vroeg Thomas.

De vloed van woorden die toen over hem werd uitgestort kon hij maar moeilijk volgen. Eindelijk begreep hij dat twee gerechtsdienaren van het Dogepaleis naar hem hadden gevraagd. De gardiaan had echter met een stalen gezicht beweerd dat de twee vreemdelingen uit het noorden, de Benedictijn Matthias en de novice Thomas, reeds enkele dagen geleden uit Venetië waren vertrokken. De gerechtsdienaren hadden met die verklaring genoegen genomen.

De gardiaan had gelogen - voor hem!

Nu kwam ook broeder Matthias met een ernstig gezicht de keuken binnen. Tot Thomas’ verrassing droeg hij niet zijn eigen zwarte pij maar een geleende bruine van de minder

broeders. Over de arm had hij er nog zo één die hij Thomas overhandigde.

‘Trek die aan in plaats van de jouwe.’

‘Maar... wat is er dan?’

‘In de Castellowijk is de pest uitgebroken. Er zijn al tientallen mensen ziek geworden en drie zijn er intussen gestorven.’

‘En wat heb ik...?’

‘Als er zoiets gebeurt,’ sprak Matthias, ‘schrikt het volk en kijkt onmiddellijk om zich heen om een schuldige te vinden. De jongen die door de duivel naar Venetië werd gestuurd om de ring te vinden zal dus ook de pest op zijn geweten hebben - denken de mensen. Ze zullen jou zeker als zondebok aanwijzen.’

Het duizelde Thomas.

‘Ik heb toch niets gedaan!’

‘Nee, jij hebt niets gedaan, maar iemand moet de schuld krijgen van het onheil. Wat denk je dat de Zwarte Dood kan aanrichten in een dichtbevolkte stad als Venetië? De Rialtobrug is al afgesloten opdat de ziekte zich niet naar de overzijde van het Canal Grande zal verspreiden.’

‘Dat is... dat is vreselijk!’

Broeder Kok sloeg snel zijn arm om Thomas’ schouder. ‘Wees niet bang, mijn zoon. Wij zullen je beschermen. Broeder Matthias heeft gelijk, je kunt beter een bruine pij aantrekken, dan word je voor een minderbroeder aangezien, behorend tot I Frari en dan zal niemand je kwaad durven doen.’ Thomas wendde zich tot broeder Matthias. ‘Kwamen die gerechtsdienaren mij daarvoor halen? Wil de Raad van Tien mij verantwoordelijk stellen voor het uitbreken van de pest?’

‘Nee, die kwamen voor iets heel anders. Uit wat vader gardiaan mij vertelde bleek dat er een aanklacht tegen je loopt wegens het verleiden van een patriciërsdochter.’

Thomas voelde hoe bleek hij werd. Lucia! Hoe had het gouden meisje zoiets kunnen beweren? Of had signora Carelli leugens over hem verspreid?

‘Ik heb dat meisje niet verleid,’ riep hij wanhopig tegen de hele keuken. ‘Ze wilde nu en dan een praatje met me ma

ken omdat ze het leuk vond Vlaams met iemand te spreken. Ze... ze... zei dat ze me aardig vond. Ze zei dat ik later bisschop moest worden en dan zou zij... zij...’ Hij kon het niet over zijn lippen krijgen. ‘Ik nam dat allemaal niet zo ernstig. Ze plaagde me maar een beetje, dacht ik.’

Bevend en hevig ontsteld trok hij intussen zijn eigen grauwe novicepij uit en de bruine aan. Zijn handen trilden toen hij het touw om zijn middel knoopte. Zelfs in dit beschermende kleed voelde hij zich onbehaaglijk. Dit was hij niet: Thomas de novice, dit was een vermomde vluchteling!

Matthias nam hem mee naar hun logeercel en duwde hem neer op het bed. ‘Kalmeer toch, jongen. Wees niet bevreesd dat de minderbroeders je zullen uitleveren. Ze hebben je de afgelopen weken leren kennen als een goedwillende jongen die nog geen wesp kwaad zal doen. Natuurlijk heb jij geen meisje verleid en ook heb je de pest niet veroorzaakt. Maar zelfs de Doge zoekt een zondebok omdat anders zoals gewoonlijk de joden weer de schuld krijgen en hij staat erom bekend de joden juist te beschermen. De mensen in de Castellowijk zijn in paniek. Stil nou maar, ik wéét dat de pest ook zou zijn uitgebroken als er helemaal geen teruggevonden Doge-ring geweest zou zijn. Iemand, een zeeman waarschijnlijk, moet de besmetting hebben overgebracht, of een Duitse handelaar of wie weet de Franse ridders die uit het oosten zijn gekomen, nadat ze maandenlang in een Anatolische gevangenis hebben zitten smachten. Als de geruchten waar zijn, zijn er al twee van hen ziek geworden. Maar wie zou eraan denken die hoge heren te beschuldigen?

Nee, zeg nu maar niets, je hoeft mij niet van je onschuld te overtuigen. Je bent het slachtoffer van een samenloop van omstandigheden. Geloof me, Thomas, we halen je hier wel uit.’ ‘Hoe?’ vroeg de jongen mismoedig.

‘Vader gardiaan is een verstandig en vindingrijk man. Hij verzint wel iets.’

Dat stelde Thomas nog niet half gerust.

‘U zei dat de Rialtobrug is afgesloten, verkeer over het Canal Grande kan niet meer. Hoe komt u nu aan de overzijde om bij messire Pirelli het reliekkastje op te halen? Dat moet nu wel ongeveer klaar zijn.’

‘O, daar vind ik wel iets op.’

‘Maar de edelsmid woont in de Castellowijk!’

‘Nou en?’

‘Dan... dan loopt u gevaar als u daarheen gaat.’

‘God en Santa Juliana zullen mij beschermen,’ zei Matthias vroom.

Thomas was daar niet zo zeker van. Lang geleden, hij was toen nog een kind van een jaar of zes, had de stad Tongeren zwaar geleden onder een pestepidemie en ook vele priesters en monniken waren daar het slachtoffer van geworden.

‘Wat... wat moet ik doen?’ vroeg hij.

‘Niets. Blijf voorlopig in onze cel en vertoon je aan niemand. Wij zijn zogenaamd al vertrokken, nietwaar? En als iemand al een glimp van jou of mij opmerkt dan zien ze alleen onze pijen - fraterpijen. Een betere vermomming kunnen we in I Frari niet hebben. Trek niet zo’n vertwijfeld gezicht, mijn zoon. Je loopt echt niet zoveel gevaar.’

Dat loop ik wel, dacht Thomas. Als het bang geworden volk mij te pakken krijgt, zullen ze mij naar de brandstapel slepen en zelfs de fraters kunnen me dan niet meer redden.

Daar zat hij nu, Thomas de novice, verkleed als Franciscaan, opgesloten in een kille cel achter dikke muren, terwijl buiten de zon scheen, de zomer jubelde en tegelijkertijd de paniek door de straten sloop. De kleine cel keek uit op de binnenplaats van het klooster.

Niets te doen had hij, behalve bidden en hopen dat het Matthias alsnog zou gelukken het reliekkastje op te halen in een wijk die hermetisch was afgesloten en waar de inwoners zich nauwelijks meer buiten de deur waagden, bang besmet te worden.

Vier dagen lang zat hij zich te vervelen, zich op te vreten van ongerustheid, met meer tijd om na te denken dan hem lief was. Tegen broeder Matthias zei hij:

‘Is het waar dat de gardiaan gezegd heeft dat we allang vertrokken zijn? Dat was toch een leugen.’ Matthias lachte hem zonnig toe.

‘Jazeker. Leugentjes om bestwil, leugentjes om het leven gemakkelijker te maken, uit eigenbelang of om iemand te beschermen... die doen er niet toe, mijn zoon, zolang een geestelijke zich maar houdt aan die éne grote waarheid, die van het Evangelie.’ En dat was nu weer zo’n typische uitspraak van broeder Matthias waarmee Thomas het niet eens was, maar waartegen hij ook niets kon inbrengen. Toch was het een wonderlijk idee dat zijn leven afhing van geheimzinnigheid, van botte leugens en zich verstoppen. Maar misschien hoort dat juist bij deze stad, waar de mensen zich zo graag overgeven aan intriges en geheimzinnigdoenerij, dacht hij. Dat brengt spanning en sensatie in hun leven. Mij kan dit soort spanning anders gestolen worden! Broeder Matthias hield niet op hem moed in te spreken. ‘Geloof me, Thomas, zelfs de Doge zal het niet wagen zijn gerechtsdienaren bevel te geven I Frari binnenstebuiten te keren op zoek naar het zogenaamde duivelsjong. Voorlopig zit je hier veilig.’

‘Dat kan wel zijn,’ antwoordde Thomas, ‘maar hoe komen we hier weg?’

Telkens als de deur van zijn cel openging schrok hij. Meestal was het broeder Matthias die binnenkwam, of broeder Kok om hem zijn eten te brengen en soms was het broeder Inktvis die hem de laatste nieuwtjes kwam vertellen:

‘De pest heeft zich uitgebreid tot in de wijk San Marco. Het hospitaal tegenover de San Marco-basiliek ligt vol zieken. De Franse ridders zijn weggegaan en hebben zich teruggetrokken in Treviso op het vasteland, die stad is eigendom van de Republiek. Alleen Henri de Bar moest achterblijven, en ik hoorde vanochtend dat hij is gestorven. Stel je dat eens voor, Thomas. Hij had het allemaal overleefd: de nederlaag bij Nicopolis, de barre gevangenis van sultan Bajazit, de ontberingen en vernederingen, en nu heeft de dood hem toch nog ingehaald.’

Volgens broeder Inktvis waren veel aanzienlijke families gevlucht naar hun landhuizen op het vasteland. Lucia ook? vroeg Thomas zich af.

Uit pure verveling ging hij ’s avonds vroeg slapen. Maar plotseling schrok hij wakker. Broeder Matthias was de cel binnengekomen met een brandende kaars. Thomas besefte dat het al heel laat moest zijn, het was overal zo stil en donker. Matthias droeg iets in een witte doek gewikkeld. Hij zette het ding op de kist en sloeg de doek terug. Thomas schoot overeind op zijn bed. ‘Is dat...’

Op de kist stond een verzilverd reliekkastje, achter het geslepen glas zag de jongen een glanzende schedel.

‘Hoe hebt u het kunnen ophalen?’ vroeg Thomas. Hij was werkelijk verbaasd. “Het is erg mooi geworden.’

Broeder Matthias begon hun reistassen onder het bed vandaan te halen en in te pakken terwijl hij vertelde; het was niet gemakkelijk geweest.

Broeder Inktvis, die trouwe vriend, had hem vergezeld. Samen waren ze in een roeibootje het Canal Grande overgestoken en via de Rio di San Marina en de Rio San Giovanni Laterano tot in het hart van de Castellowijk doorgedrongen

Daarbij hadden ze vele zwarte gondels gezien die slachtoffers van de pest de stad uitbrachten. Gestorvenen aan de pest mochten niet begraven worden in de kerken.

Ook had hij deuren gezien waarop een wit kruis was getekend, wat aanduidde dat daar zieken waren. Verder was het doodstil geweest in de Castellowijk. Dank zij de maan hadden ze nog iets kunnen zien, want de lantaarns op de bruggetjes waren gedoofd evenals de flambouwen die anders de straathoeken verlichtten. ‘Er heerste daar de stilte van de dood,’ zei broeder Matthias. ‘Ook het huis van messire Pirelli was stil en donker. We moesten hem uit zijn bed kloppen en hij schrok hevig toen hij twee minderbroeders voor zijn deur zag staan. Ik had moeite om hem ervan te overtuigen dat hij mij de reliekkast moest geven.

“Nee,” zei hij koppig, “die is besteld en betaald door een Benedictijn. Ik geef mijn werk alleen mee aan degene die er zijn goede goud voor neertelde, niet aan een paar bedelmonniken.” Ik was niet zo goed of ik moest me bekend maken, mijn kap neerslaan, mijn gezicht bijlichten, maar hij bleef wantrouwig.

“Bent u plotseling Franciscaan geworden?” vroeg hij. Intussen was ook zijn vrouw naar beneden gekomen die ons gesprek had gehoord en plotseling riep zij uit: “Bent u werkelijk de Benedictijn uit het noorden die bij mijn man een reliekkastje bestelde?” Ik zei: “Ja,” en toen zei zij: “Maar u en uw jonge vriend worden gezocht en men vertelt dat u beiden allang was vertrokken.” Daar keek messire Pirelli van op. “Wat is er dan met hem?” vroeg hij en zijn vrouw, blijkbaar een echte roddelaarster, zei: “De hele wijk weet toch dat het die jonge knul is geweest die een verbond met de duivel heeft gesloten en het onheil voor ons heeft afgeroepen?”

Toen had je broeder Inktvis moeten zien! Hij griste het reliekkistje uit handen van de edelsmid, trok mij aan mijn arm mee, rende de straat uit, sprong in ons bootje, pakte de riemen op en begon als een gek te roeien. Weg van dat wantrouwige vrouwmens! Ik was hem nagesprongen, kwam nogal ongelukkig terecht en lag te spartelen op de bodem van de roeiboot.

“Vlug, roeien,” riep broeder Inktvis mij toe en dus krabbelde ik snel overeind en roeide mee, uit alle macht. Het was goed dat de frater met mij mee was gegaan, hij wist in al die kanaaltjes goed de weg, zelfs in het donker...’

‘Dus nu weten ze dat wij niet vertrokken zijn,’ zei Thomas. ‘Daarom moeten we maken dat we wegkomen. Liefst vannacht nog. Kleed je aan, Thomas, ik ben klaar met pakken.’

‘Gaan we met diezelfde roeiboot?’

‘Ja. Broeder Inktvis wacht op ons. Hij heeft de gardiaan wakker gemaakt en verteld wat ons is overkomen.’

‘Maar de ezels dan?’

‘Maak je over die dieren maar niet druk. Hoofdzaak is dat wij de stad onmiddellijk verlaten.’

Weggaan - nee, wegsluipen als dieven in de nacht - zonder Samson en Dalila? Terwijl Thomas haastig de bruine pij aanschoot raasden de gedachten door zijn hoofd. Morgen zou iedereen in de Castellowijk weten dat hij, de zogenaamde veroorzaker van het onheil dat over Venetië was gekomen, nog altijd in de stad was. Hij zou zijn leven geen ogenblik meer zeker zijn, want hij zag de Venetianen er best voor aan om het klooster van de minderbroeders te bestormen, hem uit zijn schuilhoek te sleuren en hem op een brandstapel te gooien, alleen om lucht te kunnen geven aan hun woede, paniek en angst. Ze zouden immers niet een arme novice verbranden maar de afgezant van Satan. Broeder Matthias had gelijk, ze moesten voor de dag aanbrak onvindbaar zijn. Was de overkant veilig genoeg? Op de gang voor hun cel stond de gardiaan te wachten, ook in een haastig aangetrokken pij.

‘Ga met God, mijn kinderen,’ zei hij in het Latijn. ‘Wij zullen voor jullie bidden.’

Dat was het hele afscheid. Thomas voelde zijn benen trillen toen hij snel achter broeder Matthias aanliep. Geen tijd om afscheid te nemen van broeder Kok, die waarschijnlijk sliep, of van Dalila in de kleine stal van de minderbroeders. Vader gardiaan liet hen zelf uit, zwijgend, want er viel niets meer te zeggen. Voorafgegaan door broeder Inktvis haastten ze zich naar de Rio delle Muneghette. Ze sprongen in de roeiboot, Thomas nam meteen de riemen op, net als broeder Inktvis, terwijl Matthias zich om de bagage bekommerde. Met bijna onhoorbare riemslagen voeren ze door het kanaaltje, in noordelijke richting. De Rio kronkelde, zoals alles in Venetië kronkelde, de kanalen, de steegjes, de straatjes... Hier, in de wijk San Polo was de Zwarte Dood nog niet doorgedrongen. De mensen sliepen nog gerust en op deuren die uitkwamen op het kanaal ontbraken vooralsnog de witte kruisen.

Ze roeiden lang en stevig, toen zag Thomas de torens en de koepel van de Santa Lucia-kerk opdoemen en daarachter het brede water, want hier mondden de kanalen uit in de lagune. Het begon al enigszins licht te worden, Thomas kon de contouren van de oude kerk duidelijk tegen de lucht zien afsteken.

Op dit punt gekomen liet broeder Inktvis uitgeput de riemen rusten. Broeder Matthias nam snel zijn plaats in. Thomas werd niet afgelost. Niet gewend aan dit soort lichaamsbeweging voelde hij de spieren van zijn armen branden, maar hij gaf geen krimp. Het ging om zijn leven! En het was nog een heel eind naar het vasteland. Thomas zat er met zijn rug naar toe en werd toen getrakteerd op een

wonderbaarlijk schouwspel. Venetië begon uit het duister op te rijzen, tegelijk met de zon. Eerst was er de vage gloed in het oosten, een gloed die langzaam aan kracht begon te winnen. Zwart tekende het profiel van de stad zich daartegen af. Geleidelijk aan kreeg het profiel kleur naarmate de zon hoger kwam, tot de Serenissima als een schaal met rozen op het water leek te drijven terwijl de zon boven de Adriatische Zee uit piekte; eerst een gouden randje dat steeds groter werd, dan een halve cirkel... Thomas kon er geen oog van afhouden. Hij vergat zijn haast, zijn angsten, de narigheid van de laatste week. Hij zag alleen de kleuren die over de Serenissima werden uitgegoten, van roze overgaand in goud. Torens en koepels lichtten op, de daken van huizen begonnen te glanzen, water begon te vonken en op dat water verschenen de eerste vissersschepen uit Chioggia en Mestre, met hun karakteristieke gele zeilen. Hij voelde de pijn in zijn spieren niet meer, totaal verzonken als hij was in de aanblik van een zonsopgang boven Venetië!

Zo kwam het dat ze tegen een steigertje stootten nog voor het tot hem was doorgedrongen dat ze het land hadden bereikt. Broeder Matthias hing hijgend over zijn roeiriemen, hij zag bleek van inspanning ondanks het roodgouden licht dat de wereld overspoelde. Broeder Inktvis hielp hen de steiger te beklimmen, wat niet meeviel, want Thomas voelde opeens hoe moe en stijf hij was. Maar ze hadden het gehaald. Niemand scheen hen te achtervolgen.

‘Ik breng jullie bij een bevriende pastoor hier in Mestre,’ zei broeder Inktvis. ‘Hij zal jullie een plaatsje in zijn schuur geven en voor een ontbijt zorgen. Blijf daar voorlopig tot ik kans heb gezien jullie de ezels na te sturen.’

‘O, wilt u dat doen?’ riep Thomas. Hij zou Dalila dus toch niet hoeven te missen.

‘Allicht. Wat zouden jullie zonder die dieren moeten beginnen? Naar huis lopen?’ De pastoor van Mestre kwam juist uit zijn kerk, klaar met de vroegmis. Zijn gezicht brak open in een wijde glimlach toen hij broeder Inktvis herkende. ‘Antonio!’

Van de rest van de begroeting en het gesprek dat volgde verstonden Matthias en Thomas vrijwel niets. Geduldig stonden ze te wachten tot de priester hen in zijn woning nodigde en hun een ontbijt voorzette van roggepap met honing. Intussen bleven de pastoor en broeder Inktvis met elkaar praten. Eindelijk wendde de Franciscaan zich tot de beide reizigers. In het Vlaams zei hij:

‘Ik heb hem verteld dat jullie moeten wachten tot de twee ezels die jullie hebben gekocht worden afgeleverd en dat het wel een paar dagen kan duren. Tot zolang kunnen jullie in zijn schuur verblijven. Ik heb hem niet verteld dat jullie eigenlijk op de vlucht zijn. Jullie zijn gewoon een tweetal fraters uit het noorden die een bezoek hebben gebracht aan I Frari en nu willen teruggaan. Maar omdat in Venetië de pest rondwaart vonden jullie het beter hier op het vasteland op de ezels te wachten in plaats van bij ons fraters. Daarom keek hij daarstraks zo zuinig, want hij weet ook wel dat de Pest de overzijde van het Canal Grande niet heeft bereikt en jullie in I Frari geen enkel gevaar lopen. Maar goed, ik zal ervoor zorgen dat die twee dieren zo snel mogelijk worden gebracht.’

Hij wilde al opstaan en afscheid nemen, maar Thomas hield de Franciscaan tegen.

‘Broeder Inktvis, moet u nu helemaal alleen dat stuk terugroeien?’

‘O nee, ik vind wel iemand die me terugbrengt. Hier in Mestre ken ik zoveel mensen...’

Broeder Inktvis en Matthias omhelsden elkaar.

‘Goede reis, vrienden, en moge de hemel zich over jullie ontfermen. Ik zal voor jullie bidden.’

Thomas voelde dat de tranen hem in de ogen sprongen. Broeder Inktvis was zo’n dierbare vriend geworden. Maar monniken zeiden bij het afscheid niet tegen elkaar: ‘Ik zal je missen.’ Ze zeiden: ‘Ik zal voor je bidden.’ En eigenlijk bedoelden ze dan hetzelfde.

Enkele dagen later vervoegde zich een schipper bij het huis van de pastoor. Aan de teugel voerde hij twee gezadelde en goed uitgeruste ezels mee. Verstaan konden ze hem niet, maar het waren werkelijk Samson en Dalila en Matthias

gaf de man zijn laatste zilveren daalder. Thomas klopte de ezelin op de nek, blij haar terug te hebben. Toen zag hij de pastoor naar Samson kijken met een gezicht van: ‘Wie koopt er nou zo’n ouwe ezel voor een verre reis?’

En nog verbaasder keek hij toen zijn logés hun bruine pijen afstroopten en vervingen door een zwarte en een grauwe. De Franciscaner pijen lieten ze bij hem achter. Broeder Inktvis zou ze wel eens een keer komen ophalen...

17 De thuiskomst

Halverwege de afstand tussen Mestre en Verona vond Dalila het welletjes. Het luie leven in het I Frari-klooster was voorbij, nu moest er weer de hele dag gelopen worden en dat stond haar niet aan.

Thomas steeg af en sprak haar ernstig toe, ervan overtuigd dat ze hem kon verstaan.

‘Schaam je, Dalila. Neem een voorbeeld aan Samson, die broeder Matthias draagt en dat doet zonder kuren of protesten. Houd er rekening mee dat we iets zeer kostbaars bij ons hebben, waarnaar in het Maria-klooster met verlangen wordt uitgezien. Je zult je Schepper toch niet willen beledigen door allerlei koppige streken uit te halen, wel? Over een paar weken ben je weer in je eigen vertrouuwde stal en dan kun je wat mij betreft zo vervelend doen als je zelf wilt. Maar nu eis ik gehoorzaamheid. Onthoud dat!’

Dalila keek hem aan, ontblootte haar gebit en begon te lopen. Mooi, dacht Thomas. Ik wist wel dat het een slim beest is. In Verona aangekomen bleven ze een paar dagen bij de Karmelieten tot broeder Matthias een handelskonvooi had gevonden, dat door de Alpen naar het noorden zou gaan. En zo klommen Thomas, broeder Matthias en de beide ezels opnieuw over de hoge bergmuren. Nu wachtte hun aan de andere kant niet het paradijs van zon en warmte, maar een oneindige verzameling Duitse vorstendommen, waarvan ze maar moesten hopen dat die niet met elkaar slaags waren geraakt.

Tot München ging alles goed, dat wil zeggen: in de bergen ondervonden ze de gewone moeilijkheden met soms slecht weer, kapotgereden wegen, mist op de passen, een wagen die een as brak - kortom, van alles wat reizigers in het hooggebergte konden verwachten, maar niettemin genoot Thomas van de tocht. Elke moeilijkheid beschouwde hij als een avontuur en Dalila bleef gehoorzaam. Zijn toespraak had kennelijk diepe indruk op haar gemaakt.

In München aangekomen moesten ze afscheid nemen van de konvooileider, want Matthias en Thomas moesten richting Mainz en het konvooi ging naar Hannover. Zo waren ze weer op zichzelf aangewezen.

Maar de grootste hinderpaal lag achter hen. Dat was overigens ook aan het weer te merken. Ofschoon het hoogzomer was, werden ze geplaagd door felle regenbuien, modderwegen, kille nachten en dan plotseling weer een paar snikhete dagen, waarop ze meer stof dan lucht hapten.

En juist op één van die warme dagen kwamen ze in een streek waar rook ten hemel steeg, afkomstig van brandende schuren en geplunderde dorpen. Ontzet zag Thomas de verwoesting aan.

‘Wat is hier aan de hand? Oorlog?’

‘Laten we maar snel doorrijden,’ antwoordde Matthias. Maar ook het volgende dorp leek uitgestorven, al stonden de meeste huizen hier nog overeind. Geen mens vertoonde zich. Ze werden aangeblaft door een magere hond, een kat sloop door het gras van de berm, de kapel stond open en toen de reizigers naar binnen gingen, zagen ze dat alles van waarde eruit moest zijn gestolen. Het stenen altaar was het enige wat de kapel nog bevatte. Geen kandelaars meer, geen miskelk, geen kruisbeeld. Het dorp zelf was niet alleen door de mensen verlaten, ook het vee was verdwenen: geen koe, geen geit, geen schaap of kip te zien.

‘Hier is een plunderbende langs gekomen,’ meende broeder Matthias. ‘Laten we bidden dat die óns pad niet kruist.’ Thomas dacht met schrik aan de kostbare reliek in Matthias’ zadeltas, in het verzilverde kastje. Als dat in verkeerde handen viel zou heel hun reis vergeefs zijn geweest. Dus volgde hij Matthias’ raad op en zat vurig biddend in het zadel. ‘O, Santa Juliana, bescherm ons!’

Lang niet alle gebeden worden verhoord. Een dag later - het was weer warm en erg droog - kwam een wolk hun tegemoet. Een stofwolk. En uit die stofwolk maakten ruiters zich los, in gescheurde tunieken, met baardige gezichten, gewapend met pieken, bijlen en lansen.

‘Halt!’

Snel sprong Thomas van Dalila’s rug, bang dat ze er weer in paniek vandoor zou gaan. Maar ze stond stokstijf, evenals Samson. De ruiters omringden hen en hun leider keek bars op hen neer.

‘Monniken,’ zei hij smalend in plat Diets. ‘Vette papen. Waar moet dat heen?’ Broeder Matthias richtte zich hoog op.

‘Laat ons door,’ zei hij in dezelfde taal. De leider van de troep trok zijn bovenlip op in een gebaar van diepe verachting. Die minachting gold kennelijk hun uiterlijk. Twee monniken in versleten, vuile pijen, reizend op armzalige ezeltjes - viel bij zulke mensen iets te halen?

‘Hebben jullie geld?’

‘Jullie willen een heilig man beroven?’ zei broeder Matthias. Hij tastte diep in de zak van zijn pij en haalde drie koperen muntjes te voorschijn. ‘Als jullie honger hebben, wil ik jullie graag mijn laatste geld geven. Dit moet genoeg zijn om er een tweepondsbrood voor te kopen. Het zij jullie van harte gegund.’

‘Wat zit er in die waterzak? Wijn?’

‘Alleen maar water. U heeft dorst? Neem het dan...’

‘Zien wij eruit alsof we leven op water en brood?’ lachte de leider schamper. Matthias haalde de schouders op.

‘Ik weet niet hoe jullie leven, heer. Ik ken alleen mijn eigen armoede.’ Bepaald nederig klonk zijn stem niet. Hij toonde geen spoortje angst of onzekerheid. Waar haalt hij zoveel zelfvertrouwen vandaan? vroeg Thomas zich af. Zijn eigen hart bonsde, zijn knieën voelden week aan. Hij begreep dat ze op een troep werkloze huurlingen waren gestuit, die bezig waren het omringende platteland af te stropen. Geen gewone struikrovers zoals ze op de heenreis hadden ontmoet, maar meedogenloze vechters, die niets en niemand zouden ontzien.

‘Maak die zadeltas open, paap, en laat zien wat daarin zit.’ O hemeltje, dacht Thomas. Hij keek angstig om zich heen maar de troep hield hen volledig omsingeld. Vluchten was uitgesloten.

Matthias was afgestegen, maakte de buidel achterop zijn zadel los, knoopte het koord los, haalde de reservepij eruit, die niet veel schoner of beter was dan wat hij droeg.

‘Vodden,’ smaalde de ruiter. ‘Wat nog meer?’

‘Dit,’ zei Matthias en toonde de kerel een grijnzende doodskop. Het was de schedel van Santa Juliana.

Hé, waar is de reliekkast? dacht Thomas. De zadeltas was nu leeg.

Bij het zien van de doodskop was de leider enigszins teruggedeinsd. De kop, met twee ontbrekende tanden, leek hem uit te lachen - of te bedreigen.

‘Bah... Wat is dat, hoe kom je daaraan?’ Snel bekruiste hij zich.

‘Het is het hoofd van een gehangene,’ antwoordde broeder Matthias. ‘De raven hebben hem de ogen uitgepikt; de zon, de wind en de regen hebben hem gepolijst. Hij was een rover en een moordenaar en zijn ziel zal eeuwig branden in de hel.’ De huurling huiverde even.

‘En wat moet jij er dan mee, paap?’

‘Een toverdrank maken.’

‘Een... Verdwijn dan, vervloekte paap. Ga je vieze drankjes maar ergens anders brouwen. En stik er dan in!’

De kerel wendde zijn paard, riep zijn volgelingen iets toe en ze reden weg, in een grote wolk stof, tot ze verdwenen waren achter een bosje, waar de weg een bocht maakte. ‘Oef,’ fluisterde Thomas. Matthias knikte hem toe, pakte zijn zadeltas weer in. De schedel rolde hij in de reservepij. ‘Waar... waar is het reliekkastje dan?’ vroeg Thomas. Hij durfde nog nauwelijks hardop te praten, hij fluisterde.

‘O, dat zit in jouw zadeltas. Toen we gisteren langs die verwoeste en verlaten dorpen reden, begreep ik al dat we elk ogenblik de plunderaars konden tegenkomen. Dus heb ik Santa Juliana uit haar huisje gehaald en apart verpakt. Zulke kerels hebben altijd een kwaad geweten. Ze leven ook nooit lang. Plotseling het symbool van de dood voor ogen krijgen - nee, daar houden ze niet van.’

‘Ze heeft ons beschermd. Santa Juliana heeft ons beschermd,’ stamelde Thomas. Matthias keek hem aan, zwijgend.

‘En natuurlijk ook uw slimheid,’ zei Thomas toen, na lang aarzelen. Nu knikte de monnik en lachte hem toe.

‘Als je dat maar nooit vergeet, Thomas. De bescherming van heiligen is onmisbaar, maar een beetje nadenken en voorzorgsmaatregelen nemen kan ook heel nuttig zijn.’ ‘Amen,’ mompelde Thomas.

Zonder verdere problemen bereikten ze zes dagen later de stad Mainz. En de Rijn. Het was de vijftiende augustus, de dag van Maria Hemelvaart, dus hielden ze een paar dagen rust om het kerkelijke feest bij de Karmelieten mee te kunnen vieren en hun relikwie door de monniken daar te laten bewonderen. Ook op de heenreis hadden ze hier gelogeerd en de monniken van het klooster hingen aan Matthias’ lippen toen hij hun vertelde over hun lotgevallen in de Republiek Venetië.

Tot het laatst toe zou broeder Matthias zijn jonge reisgenoot blijven verrassen. Want opnieuw slaagde hij erin voor zichzelf, voor Thomas en de beide ezels een plaatsje te bemachtigen op een rijnschip met bestemming Keulen. Waarmee moest hij dat betalen? Zijn goudschat had hij al opgeofferd aan het volbrengen van zijn taak. Nam de rijnschipper hen dan mee voor de liefde Gods? Nee.

Thomas, die zijn reismakker nauwlettend in het oog hield, zag duidelijk dat hij de schipper iets in de hand drukte. Iets dat klein was, maar waarmee de man heel gelukkig scheen te zijn. Wat was het?

Vast iets kostbaars dat hij gestolen heeft - ergens, dacht Thomas. Hij probeerde terug te denken aan de reis tot nu toe. Bij welke gelegenheid had Matthias kans gezien iets te ‘vinden’ wat hun onderweg van pas kon komen? Thomas besloot het regelrecht te vragen.

Zodra ze het midden van de rivier hadden bereikt en genoeglijk stroomafwaarts voeren sprak hij er broeder Matthias over aan.

‘Ik zag dat u de schipper met iets betaalde. Maar geld heeft u toch niet meer? Waarmee heeft u hem dan zo blij gemaakt?’

‘Er ontgaat jou ook niet veel,’ gromde de monnik.

‘U gaf hem iets. Ik zag het duidelijk. En nu wil ik weten...’ ‘En waarom wil je dat weten, mijn zoon?’

‘Wel, ik eh...’

‘Je bent nieuwsgierig! Een heel slechte eigenschap voor een toekomstige monnik. Je hoort Gods weldaden in deemoed en dankbaarheid te ontvangen en geen lastige vragen te stellen.’

‘Dus u wilt het niet zeggen!’

‘Sedert wanneer ben ik, broeder Matthias uit het Maria- klooster in de Haspengouw, verantwoording schuldig aan een onnozele novice?’

‘Ik ben niet onnozel,’ liet Thomas zich ontvallen. Hij maakte zich kwaad.

‘Nee, onnozel ben je niet.’ Matthias lachte hem toe. ‘Anders had ik je ook niet meegenomen.’

‘Vader Gerolfus wees mij aan.’

‘Omdat ik hem dat gevraagd had.’

‘Maar...’ In gedachten beleefde Thomas weer de scène in de refter, nu maanden geleden. De verbazing van de andere broeders toen de prior zijn keuze bekend maakte, zijn eigen verrassing en vreugde, Peters jaloezie...

‘Maar dan wist u dat u zou worden uitgekozen om naar Venetië te gaan. U wist dat al voordat... voordat vader Gerolfus het aan de broeders zei?’

Jazeker.’

Wat een stel huichelaars! dacht Thomas. De prior heeft die avond dus gewoon een opvoering gegeven en de enige die niet verbaasd was, was Matthias. Nou moe... En de prior wist ook van de begraven goudstukken en... en...

Onthutst ging hij op een baal zitten. Maar nog altijd wist hij niet wat het was, dat Matthias de schipper in de hand had gedrukt.

Terwijl ze langzaam de Rijn afzakten, kreeg Thomas tijd genoeg om na te denken. Niet alleen over broeder Matthias, die merkwaardige mengeling van schurk en heilige, maar vooral over zichzelf. Wat wilde hij?

Een eenvoudige vrome monnik worden en zijn leven slijten in het Maria-klooster? Nee. Een rijk en machtig man worden, dat wilde hij. Maar hoe?

De Kerk bood die mogelijkheid, meende hij. Al gingen alle vette kerkbaantjes naar zonen van adellijke families, of naar neven van machtige kardinalen, een heel enkele keer maar kwam het voor dat ook iemand van nederige afkomst zich een belangrijke plaats in de kerkelijke gelederen wist te veroveren. Wat je daarvoor nodig had was gewetenloze ambitie, of opvallende geleerdheid, of een vroomheid die aan heiligheid grensde.

Ik munt beslist niet uit in vroomheid, dacht Thomas na een grondig zelfonderzoek. Intrigeren, komplotteren, huichelen en mijn medemensen misbruiken - ik geloof niet dat ik dat zal kunnen. Maar ik kan studeren! Ik kan in tien, twaalf jaar tijd een geleerde worden, zó geleerd en zó vermaard dat de paus me wel een diocees of een beroemde abdij moet aanbieden. Al was mijn vader niets anders dan een slechtbetaalde stadsklerk in Tongeren en mijn moeder een gewone vrouw uit het volk - God hebbe hun ziel - ik kan mezelf opwerken tot iets bijzonders, tot een schrijver van theologische werken. Broeder Matthias vindt mij een slimme jongen. Welnu, dan zal ik die slimheid ook gebruiken en mijn hoofd volstampen met leerstellingen en commentaren tot elk woord dat ik spreek of schrijf of predik in wijsheid gedrenkt lijkt te zijn. Ha, ik zal de wereld en de Kerk eens laten zie wie Thomas eigenlijk is!

Hij wierp het hoofd in de nek, klopte Dalila, aan de mast gebonden, even op de kop en glimlachte tegen de rivier. Van nu af aan had hij een doel!

Dat er bij al zijn plannen diep in zijn achterhoofd de herinnering aan een goudgeel kleedje en lange roodblonde haren meespeelde wilde hij voor zichzelf niet erkennen.

In Keulen verlieten ze het rijnschip en vandaar reden ze over land via Maastricht naar de Haspengouw ten noorden van Tongeren. De stad Aken vermeden ze opnieuw. Broeder Matthias wilde daar blijkbaar nog altijd niet gezien worden.

Dalila, alsof ze had gemerkt steeds dichter bij de eigen stad te komen, vertoonde gedurende dit laatste deel van de tocht maar weinig kuren. Samson daarentegen ging steeds langzamer lopen, stond dikwijls stil met hangende kop. Dan liet hij zich wel weer aansporen, maar van harte ging het niet. ‘Die oude ezel is niet veel meer waard,’ bromde broeder Matthias. Maar toen doemden, te midden van pas geoogste velden, eindelijk de gebouwen van het Sint-Maria-klooster op.

Thuiskomen na een lange en verre reis is een wonderlijke gewaarwording. Thomas’ eerste indruk toen het klooster in zicht kwam was: wat is het laag en klein! Zo herinnerde hij het zich nauwelijks. Maar onderweg en vooral in de Duitse landen had hij zoveel geweldige kloostercomplexen gezien, zulke kolossale abdijen en hemelhoge kerken, dat de vergelijking wel nadelig moest uitvallen. Zelfs de binnenplaats die vroeger zo groot had geleken, scheen gekrompen. Behalve over de omvang van de kloostergebouwen verwonderde Thomas zich ook over de inrichting. In het minderbroederklooster van I Frari in Venetië was de inrichting eenvoudig geweest maar niet half zo armoedig als hier. Plotseling viel hem op hoe verveloos de deurposten waren, hoe verweerd de stenen muren, hoe gammel het strodak. Wat een hemelsbreed verschil met de weelde van de Sint-Ursula of de Sint-Maria in Keulen, met het Karmelietenklooster in Augsburg, met de Pala d’Oro in de San Marco! Alles hier leek versleten, bekrast, gedeukt...

Maar het was heel prettig om de broeders weer te zien, die, gewaarschuwd door de portier, uit de deuren kwamen en de binnenplaats opliepen. Alsof de monniken de reizigers al als verloren hadden beschouwd, zo haalden ze Matthias en Thomas in. Gregorius, Venantius, Constantijn, Anastasius, vader Gerolfus... allemaal waren ze er en ze verdrongen zich om de reizigers. Ze voelden aan hun armen, streken met tastende vingers over hun gezichten alsof ze zich ervan wilden overtuigen dat het geen geestverschijningen waren die plotseling op de binnenplaats waren verschenen. Vragen, vragen, vragen.

‘Was het een moeilijke reis?’

‘Hebben jullie de goede relikwieën kunnen bemachtigen?’ ‘Zijn jullie werkelijk helemaal in Venetië geweest?’

‘Hebben jullie veel gevaren moeten overwinnen?’

En nog honderd andere vragen werden op hen afgevuurd, die echter allemaal op hetzelfde neerkwamen. Vader Gerolfus maakte er snel een eind aan.

‘Broeders toch, gun die twee wereldreizigers eerst een paar uren rust. Daarna kan broeder Matthias in de refter verslag uitbrengen, ons over zijn belevenissen vertellen en ons laten zien wat hij voor ons klooster heeft meegebracht.’

Dus kregen Matthias en Thomas eerst een stevige maaltijd voorgezet, daarna tijd om te baden en een schone pij aan te trekken. Toen ze de refter binnenkwamen bleken al de monniken zich daar te hebben verzameld. Ook Peter was er. Thomas ging naast hem zitten, knikte hem toe.

‘Dag.’

Broeder Matthias stelde zich in het midden van de refter op, recht tegenover de plaats van vader Gerolfus, en opende zijn reiszak. Er kwam een glanzende zwarte veer uit, waaraan een kaartje hing met bijna uitgewiste letters.

‘Dit, vader,’ sprak hij en zijn stem klonk plechtig, ‘is een veer afkomstig van de vleugel van een raaf, die in de woestijn de heilige kluizenaar Erasmus van Formia dagelijks een brood bracht.’

Hé, dacht Thomas verbluft, die veer is afkomstig uit de San Tomá! Hoe komt... De broeders rondom schenen enigszins teleurgesteld. Misschien geloofden ze niet in de echtheid van deze reliek. Matthias echter lette niet op hen, keek niemand aan en grabbelde weer in de reiszak.

Toen de van zilver blinkende reliekhouder te voorschijn kwam, met daarin een op ivoor lijkende schedel, riepen ze echter allemaal: ‘O,’ want dit zag er mooi uit. Mooi en kostbaar.

‘Ziehier, vader, broeders, de schedel van de heilige Juliana, martelares voor het geloof, teruggevonden en opgegraven nabij Nicomedia in Syrië, vandaar naar Venetië gesmokkeld. Ik heb veel van het geld dat vader Gerolfus mij meegaf voor haar moeten betalen en dat nog pas na zeer lang afdingen. Maar de reliek is het ten volle waard. Op de heenreis hebben we vele moeilijkheden moeten overwinnen en verkeerden we menigmaal in groot gevaar. Maar de terugreis met deze relikwie in mijn tas verliep vlot en gemakkelijk.

En de heilige Juliana heeft onze novice Thomas, toen hij in Venetië in levensgevaar verkeerde, het leven gered.’

Heeft Santa Juliana dat gedaan? dacht Thomas. Welnee, dat deden de gardiaan en broeder Inktvis.

Intussen zette Matthias onvervaard zijn toespraak voort: ‘Zelfs toen in de Republiek de pest uitbrak, heeft Juliana ervoor gezorgd dat de ziekte ons niet kon bereiken. Nog later, tijdens de terugreis, joeg ze een bende woeste soldaten op de vlucht, die van plan was ons te beroven en wie weet te vermoorden. Zij is een machtige heilige en haar relikwie zal ons klooster roem bezorgen tot in de verre omtrek. Amen.’ Voorzichtig zette hij de reliekhouder voor de prior op de tafel en legde het document dat de echtheid moest bewijzen ernaast. Rechtopstaand bleef hij wachten op complimentjes. Thomas wreef over zijn voorhoofd. Het was waar dat de schedel van Juliana de huurlingen had doen terugdeinzen, maar waar had Matthias die raveveer vandaan? Weggenomen uit de curiositeitenverzameling van pastoor Agnelli?

De complimentjes bleven vooralsnog achterwege, ofschoon Thomas aan de gezichten van de broeders kon zien hoezeer ze onder de indruk waren.

In plaats van in bewondering uit te barsten vroeg vader Gerolfus:

‘En hoe heeft onze novice zich gehouden tijdens de reis?’ ‘Thomas heeft zich vele malen dapper gedragen en hij wist zelfs Dalila aan het lopen te houden. In Venetië kwam hij in moeilijkheden door zijn eigen onvoorzichtigheid, maar daar heeft Sinte-Juliana hem uit gered. Bovendien verloor hij zijn hart aan een patriciërsdochter, maar vond het weer terug op de bodem van zijn teleurstelling.’

Thomas kromp ineen. Matthias had dus wel degelijk gemerkt hoeveel indruk Lucia Mogecino op hem had gemaakt, al had hij er met geen woord over gerept. Even ving hij een verbaasde blik op van Peter en dat maakte dat hij snel weer rechtop ging zitten en fel terugkeek. Laat Peter het hem maar eens nadoen: de aandacht trekken van een Venetiaanse patriciërsdochter!

‘En verder,’ hoorde hij broeder Matthias zeggen, ‘is onze Thomas langzamerhand aan een scheermes toe.’

‘Voor de tonsuur is het nog te vroeg,’ meende de prior. ‘Inderdaad vader. Maar niet voor zijn kin.’

Een zacht gegrinnik steeg op uit de rijen monniken, die nu allemaal naar Thomas keken.

‘Hij is gegroeid,’ merkte broeder Venantius op. ‘Hij is breder en langer geworden.’

Thomas werd bijna verlegen onder al die aandacht, maar broeder Matthias was nog niet klaar.

‘Ik heb nog iets meegebracht.’ Opnieuw deed hij een greep in de reistas. ‘Dit, eerwaarde vader, zal vooral broeder Anastasius een genoegen doen.’ O nee... kreunde Thomas inwendig. Want wat Matthias nu voor de prior neerlegde was een kostbaar handschrift in een houten band, ingelegd met ivoor en edelstenen. Een vorstengeschenk! Thomas herkende het onmiddellijk. Het was hetzelfde boek dat hij op de bodem van het ravijn had gevonden, waar Barthold was gestorven en dat hij, nadat hij naar boven was geklommen, aan broeder Matthias in bewaring had gegeven. En die had het gewoon gehouden!

Verbijsterd staarde Thomas ernaar en toen zag hij dat één van de edelstenen ontbrak. Waren ze die onderweg verloren of...? Wat had Matthias de rijnschipper die hen meenam naar Keulen in de hand gedrukt?

Door alle volgende gebeurtenissen had Thomas nauwelijks meer aan het boek gedacht en plompverloren aangenomen dat Matthias het kostbare handschrift had teruggegeven aan de konvooileider. Maar nee! Hij had het kalmweg in zijn zak gestoken, er verder over gezwegen en de mannen in de waan gelaten dat het boek verloren was gegaan bij het ongeluk. Thomas ademde snel en voelde hoe hij beefde. De dief, de vuile dief, dacht hij. En hij rekent erop dat ik mijn mond hou!

‘Wat een schitterend boek,’ zei de prior terwijl hij het handschrift met een verrukt gezicht doorbladerde. ‘Uiterst kostbaar... Broeder Anastasius zal zeker blij zijn met deze aanwinst voor onze bibliotheek. Maar hoe komt u eraan, broeder Matthias? Zoiets geeft niemand zomaar weg en de wissel die u meekreeg zal er zeker niet toereikend voor geweest zijn. Zoiets kost duizenden daalders.’

‘Ons overkwam niets minder dan een wonder, vader. Een echt wonder. Onze Thomas heeft het gevonden. Plotseling lag dat boek voor zijn voeten, alsof een engel het daar had neergelegd.’

En dat zei hij allemaal zonder van kleur te verschieten of ook maar één moment van onzekerheid te tonen. Hij sloeg zelfs een kruis bij het woord ‘wonder’. Thomas kon zijn oren nauwelijks geloven en toch: dit was helemaal broeder Matthias, met zijn onnavolgbare talent om waarheid en leugen door elkaar te mengen. En dan zó dat het nog geloofwaardig klonk ook!

Ja, dacht de novice, het is waar, ik hèb het boek gevonden en ik wist niet van wie het was of voor wie het was bestemd. De konvooileider zou het wel geweten hebben en heeft er misschien wanhopig naar gezocht. Maar Matthias hield het uit het zicht, zelfs ik merkte niet dat hij het gewoon had gehouden.

Vol plaatsvervangende schaamte sloeg Thomas de ogen neer. Want natuurlijk keken ze nu weer allemaal naar hem. Zijn hart bonkte. Moest hij de waarheid uitschreeuwen en broeder Matthias als een dief te kijk zetten? Moest hij roepen: ‘Het is niet waar! Het is maar half waar. Hij liegt, hij heeft het gestolen! Zoals hij het zilveren kruisbeeldje had gestolen en de raveveer en de goudstukken waarmee hij de reliekhouder heeft gekocht en de hemel moge weten wat nog meer...’

Hij durfde niet. Of eigenlijk, hij kon het niet. Tijdens hun reis had broeder Matthias hem goed behandeld, geen zware eisen aan hem gesteld, geduld betoond, hem niet verboden met Lucia een praatje te maken; hij had voor comfort gezorgd, hem niet betutteld. De hele reis had hij de novice als zijn gelijke gezien en geen ogenblik neerbuigend gedaan. Vriendelijk, meelevend was hij geweest. Een ware vriend. En een vriend verraad je niet.

‘Later,’ hoorde hij de prior zeggen, ‘moet u mij alles vertellen wat u tijdens de reis is overkomen. Ik ben er zeer nieuwsgierig naar. Hoe dan ook, broeder Matthias, u heeft de taak die ik u opdroeg naar volle tevredenheid vervuld. Wij zijn u dankbaar. En jij, Thomas, broeder Venantius heeft het goed gezien: je bent gegroeid. Je bent langer en breder geworden. Ik hoop dat je ook geestelijk gegroeid en gerijpt bent?’

Ja vader,’ zei Thomas en zijn stem trilde zelfs niet. Hij had een doel om na te jagen. Onwillekeurig trok hij de schouders achteruit en keek de prior recht aan.

‘Mooi. Dan is het nu tijd voor de vespers.’

Vader Gerolfus stond op, nam het reliekkastje op en schreed de refter uit. Broeder Matthias volgde hem met de raveveer, terwijl broeder Anastasius zich vol vreugde over het manuscript ontfermde. Broeder Gregorius doofde de bijna opgebrande drie-uren-kaars en stak meteen een nieuwe aan, die, als hij was opgebrand, de tijd voor de completen zou aangeven.

Bij het oversteken van de binnenplaats begon het te regenen. Thomas proefde de druppels op zijn tong en meteen overviel hem het heimwee naar het zonnige Venetië, naar het I Frari-klooster, naar de bouwplaats waar hij in zijn hemd stenen had gesjouwd. En hij besefde dat hij dat heimwee naar de Serenissima nooit uit zijn hart zou kunnen rukken.

Peter liep naast hem. Juist voor ze de kapel binnengingen, hield Peter hem even tegen.

‘Wilde Dalila nogal lopen? Ze is zo’n eigenzinnig mispunt.’ ‘Och, het ging wel.’

Thomas, allang blij dat Peter weer gewoon tegen hem wilde praten, glimlachte. Peter knikte en liet zijn stem dalen. ‘En broeder Matthias? Liet hij je erg hard werken?’

‘Soms.’

‘Was het een moeilijke reis? Gevaarlijk? Vermoeiend?’

‘Ja, het was dikwijls heel moeilijk en ik had vaak spijt dat ik moest meegaan en niet jij. Het was een lijdensweg.’

‘Dat dacht ik al,’ zuchtte Peter voldaan. ‘En zul je me morgen alles vertellen over Venetië?’

‘Ja,’ zei Thomas terwijl hij over de drempel stapte. ‘Maar stel je er niet te veel van voor. Het is een afschuwelijke stad.’ Peter slaakte een zucht van verlichting.

EINDE