Inhoud

1 De vondeling

2 Het huis met de groene luiken

3 Uit de hemel gevallen

4 Onthullingen

5 Geen ontkomen aan

6 De overval op Rotterdam

7 De jonkers

8 Weggejaagd

9 De moeilijke winter

10 Hemelvaarsdag

11 De slag op de lek

12 Uittocht en naweeën

13 Het magische brouwsel

14 Het wonder van Rotterdam

15 De geest van Mercurius

16 Paniek

17 In de kerker

18 De beslissing

Naschrift

1 De vondeling

Koud, grauw en winderig brak de ochtend van de zesde januari 1473 aan boven de stad Rotterdam. Een dik wolkendek voorspelde sneeuw, maar Truitje Blasius, die zich door de smalle Vrouwensteeg naar de Botersloot haastte, lette daar niet op.

Ze huilde. Juist de vorige dag had ze haar zoontje, achttien dagen oud, moeten begraven. Ruim twee weken was dat kind de hoop en vreugdevolle verwachting geweest van Truitje en haar man, de meester-kuiper Jan Blasius. Toen was de zuigeling weggekwijnd en gestorven. En het was al de tweede maal dat Truitje haar pasgeboren kind verloor, terwijl haar man toch zo hartstochtelijk naar een opvolger verlangde. Waarom moest zij, een gezonde Hollandse vrouw, meteen al haar kinderen begraven? Met een hart vol rouw dacht ze aan haar gezegende buurvrouw, Maria Kanters, die al drie gezonde jongens had en nog twee leuke meisjes bovendien. Sommige mensen hadden toch alle geluk van de wereld.

Truitje zuchtte diep, veegde met een punt van haar omslagdoek haar tranen weg en probeerde zichzelf in de hand te krijgen. Afgunst was een zonde, daaraan mocht ze zich niet overgeven.

Op de hoek van de steeg en de Botersloot lag een grote steen, die moest voorkomen dat voorbijrijdende karren de gevel van het hoekhuis beschadigden.

Hier, enigszins beschut tegen de kille wind, lag een hoopje jute. Truitje, die even was blijven staan in de luwte van het huis, keek er naar zonder het te zien. Haar borsten deden pijn van niet gedronken melk. Jan Blasius zou deze ochtend deelnemen aan de processie ter ere van Driekoningendag, tezamen met zijn gildenbroeders. Maar Truitje had besloten er niet naar te gaan kijken.

Ze was tè verdrietig en was daarom na de kerkdienst in de Sint-Laurens regelrecht naar huis gegaan.

Een iel, klaaglijk geluidje trok haar aandacht. Ze keek naar haar voeten. Naast de zijmuur van het huis zag ze het bergje jute - en het bewoog. Weer hoorde ze dat als uit de verte komende klaaglijke gekrijt. Heel flauw, heel zielig.

Even vergat ze haar eigen verdriet. Ze liet zich neer op de hurken en sloeg een punt van de stugge stof opzij, verwachtend een nest pasgeboren hondjes te zien of iets dergelijks. Toen gaf ze een onderdrukte kreet. In de schemering van de winterochtend lag daar een naakt, verloren kindje. Bloed en vuil kleefden nog aan het ongewassen, dunne lijfje. Het kon niet ouder dan enkele uren zijn. Ademloos staarde Truitje neer op het jongetje. Zond God haar deze vondeling om haar te troosten? Of was dat het werk van Sinte-Anna, de beschermheilige van het gezin?

Het kindje schreide. Wie zou niet huilen als hij zijn leven met zoveel slechte kansen moest beginnen? Ongewenst, geboren en meteen weggegooid...

Truitje aarzelde niet langer. Ze nam het stinkende bundeltje op, wikkelde het in haar wijde mantel, richtte zich op en snelde ermee naar haar woning halverwege de Botersloot. Omdat het een feestdag was werd er niet gewerkt, en de werkplaats van de kuiper lag er stil en verlaten bij. Truitje liep meteen door naar het achterhuis en riep de meid.

‘Vlug, Anna. Vul een kuip met warm water. ’ Ze legde het bundeltje jute op een stoel en opende het. Anna sloeg de handen ineen. ‘Christeneziele, vrouw Blasius, wat heb je daar nou! Een kind. Bah, wat is het vies!’

Samen baadden ze het kleintje en daarna legde Truitje het kind aan haar pijnlijke borst. Opgelucht voelde ze hoe het gretig begon te drinken. O, hoe dronk de vondeling! Anna haalde de overbodig geworden kleertjes van Willempje uit een kist en reikte ze aan. ‘Wat doen we met die verschoppeling, vrouw Blasius? Zal ik het straks naar het gasthuis brengen? Of naar de zustertjes in de Westewagenstraat?’

Truitje schudde zwijgend het hoofd.

'Je wilt het toch niet houden, vrouw Blasius? Zo’n te vondeling gelegd kind... de hemel moge weten wie de moeder is. Ik wed dat het wurm niet eens is gedoopt.’ Anna was een goede dienstmeid, maar ze kon nooit haar mond houden.

' Haal de wieg van de zolder,’ gebood Truitje. ‘En sla dan je doek om en ga in de buurt navragen van wie dit kind zou kunnen zijn. De moeder heeft misschien al spijt dat ze het te vondeling heeft gelegd.’

Anna gehoorzaamde en toen was Truitje alleen met het kind, dat warm en verzadigd in slaap was gevallen. Ze voelde zich opeens zoveel beter dan op het moment dat ze uit de kerk kwam. Pasgeboren kinderen zijn nooit mooi en er kan van alles uit groeien. Maar ze was ervan overtuigd dat dit jongetje haar door de hemel was gezonden om haar en haar man te troosten. En een godsgeschenk, daarvoor kun je alleen maar dankbaar zijn.

De meid kwam terug, huiverend in haar omslagdoek.

‘Brrr... koud buiten, vrouw Blasius. Ik heb overal gevraagd en aangeklopt, maar niemand wist iets...’

Toen enkele uren later Jan Blasius thuiskwam, lag in het tenen wiegje bij de haard een nagelnieuw kind: klein, onaanzienlijk, maar vol leven. Opgewonden vertelde Truitje haar man hoe ze dit kind had gevonden en vooral hoe blij ze ermee was. De meester-kuiper keek eerst nogal twijfelend, maar Truitje kon als ze wilde heel overtuigend zijn. Jan Blasius keek van het wiegje naar zijn vrouw, zag haar opgetogen gezicht, de tranen in haar ogen en hij knikte.

‘Goed, we zullen het jongetje houden en als een eigen zoon grootbrengen,’ besliste hij. ‘Maar dit zeg ik je, vrouw. Als dit kind ons later ooit te schande probeert te maken, zet ik hem subiet buiten De deur. Ik ben wel goed maar niet gek. De hemel moge weten wat voor ellendig karakter er in dit kind steekt, nu we geen flauw idee hebben wie zijn ouders zijn.’

Dolgelukkig viel de vrouw op haar knieën, dankte God (en haar man), terwijl de meid hoofdschuddend toekeek.

Diezelfde middag lieten ze het jongetje alsnog dopen door pastoor Egidius. Het kreeg de naam Caspar, naar één van de Drie Koningen, wier feestdag dit was. En zo begon Caspar zijn veelbewogen leven in de stad Rotterdam.

Truitje Blasius was ervan overtuigd dat de kleine Caspar een gelukskind was. Hij had de eerste uren van zijn bestaan overleefd, wat wees op een krachtig gestel. En toen ze hem vond kleefde aan zijn ongewassen hoofdje nog een stukje geboortevlies. Hij was dus ‘met de helm geboren’ en dat betekende dat hij was voorbestemd tot grote daden. Die verwachting scheen ook uit te komen. De kleine Caspar groeide voorspoedig op. Met zijn komst in het huis van de kuiper scheen ook de welvaart te zijn binnengekomen, want Jan Blasius kreeg zoveel werk dat hij het met zijn beide gezellen niet meer aankon en er nog twee leerjongens bij moest nemen. Moeder Truitje intussen bewaarde zorgvuldig het verschrompelde velletje dat zij bij de eerste wasbeurt op Caspars hoofdje had aangetroffen. Het was een talisman!

Hoe ondoorgrondelijk waren toch Gods raadsbesluiten! Jarenlang had Truitje gebeden om een zoon. Tweemaal was die wens verhoord, maar vrijwel meteen had zij de kinderen weer verloren. De kleine Caspar echter, blond, levendig en vol ondernemingslust, dat kind gevonden op een straathoek, groeide tierig op. Meester Blasius had zijn opvolger gekregen - zij het langs een omweg en heel anders dan hij zich ooit had voorgesteld.

Caspars toekomst lag vast. Eerst zou hij, zes jaar oud, een tijdje naar de stadsschool in de Oppert gaan. Dan, als hij tien of elf was geworden, zou hij bij zijn pleegvader in de leer komen om het kuipersvak in de vingers te krijgen. Als hij dan na een jaar of negen opgenomen wilde worden in het Sint-Jansgilde zou hij zijn meesterstuk moeten maken: uit ruw hout een grote en een kleine ton fabriceren, benevens een oude ton van nieuwe duigen voorzien. Bleken de werkstukken goed genoeg, dan zou ook hij meester-kuiper zijn en kon hij een vrouw nemen, kinderen krijgen, geduldig, ijverig en vooral vroom zijn werk doen tot de lieve dood hem kwam halen. Dan zou hij worden begraven in de Sint-Laurens en een mooie grafsteen krijgen, terwijl de gildebroeders erop zouden toezien dat zijn weduwe en kinderen niet van honger

omkwamen. Zo verliepen de levens van veel Rotterdamse poorters en iedereen had daar vrede mee.

Ook Caspar, maar er stroomde vreemd, wild bloed door zijn aderen en daarbij had hij een vlug verstand. Dus liep dit gelukskind als hij uit school kwam niet regelrecht naar huis, zoals het hoorde, maar zwierf hij langs de kaden van de Rotte, ging hij kijken bij het havenhoofd, waar de vissers uitvoeren om de fuiken en netten op te halen die zij in de Merwe (de Rotterdammers spraken echter altijd over de Maze) hadden uitgezet en wuifde hij de wegzeilende haringbuizen na. Of hij dwaalde langs het Steiger, waar de mandenvlechters, de zeilmakers, de ankersmeden, de nettenboetsters en de kaarsenmakers aan het werk waren. Soms zwierf hij naar het noordoosten van de stad, waar de lakenvolders hun keurige lappen te drogen hingen op houten ramen, waar de keurmeesters met strenge gezichten rondliepen, waar de weefstoelen klapperden en de ververs hun kuipen vulden, kuipen die veelal door zijn pleegvader waren gemaakt.

Op andere dagen kon je hem op de markt vinden, waar hij vlug als water tussen de kramen door gleed, hier een appeltje stal, daar een mand omwierp of een paar noten pikte. Kortom: Caspar werd een echte Rotterdamse kwajongen, mager, lenig, vol streken en altijd vrolijk.

Kwam hij eindelijk door de honger gedreven thuis, dan schold Truitje hem liefdevol uit en kreeg hij met een eind hout van meester Blasius op zijn billen - maar de goede man sloeg nooit hard. Onder tranen beloofde Caspar beterschap. Zodra hij echter weer op straat stond en de schoutsknechten achter een paar varkens zag rennen, die niet vrij mochten rondlopen, vergat hij al zijn goede voornemens en holde hij schreeuwend, lachend en de varkens opjagend met hen mee, liep de rakkers voor de voeten tot zij struikelden, zodat de gillende varkens wisten te ontkomen in een van de vele steegjes. En omdat hij nu toch weer in de buurt van de haven was gekomen, ging hij kijken bij de Steigerbrug, waar de kraan werd aangedreven door dagloners en waar juist twee schippers uit een van de vele kroegen kwamen rollen, vechtend en plukharend, tot groot vermaak van de omstanders.

Gerrit, de jongste zoon van buurvrouw Kanters, was zijn beste vriend. Samen schuimden zij de straten en grachten af. Vechten kon Caspar ook. Wanneer een paar jongens uit Delfshaven zich in de Rottestad waagden en de Rotterdamse straatjochies hen in het oog kregen, was het terstond oorlog. Die Delftse vrijbuiters konden ze niet uitstaan. De vete tussen Delftenaren en Rotterdammers was al meer dan een eeuw oud. Beide steden beconcurreerden elkaar en trachtten elkaar te overvleugelen. Vooral sedert Delft van de landsheer toestemming had gekregen een haven te graven aan de boorden van de Merwe. (De Delftenaren noemden de rivier wèl de Merwe, reden voor de Rotterdammers om nadrukkelijk van de Maze te spreken.) Dat Delfshaven betekende dat minder haringbuizen ’s winters een ligplaats zochten in Rotterdam - een financiële strop, want die winterschepen moesten worden gekalefaterd en nu gingen de Delfshavenaars met de winst schuiven.

Na zo’n vechtpartijtje met Delfshavense jongens kwam Caspar voor de zoveelste maal thuis met een blauw oog, een bloedneus, gerafelde kleren en klompen die gebarsten waren. Weer straf, weer tranen, weer beterschap beloofd: het kon niet op. Vijf dagen lang hield de jongen zich goed; daarna verzeilde hij in een burenruzie waarbij hij partij trok voor de dikste vrouw - waarom wist hij zelf niet, misschien omdat ze een beetje op moeder Truitje leek? Opnieuw kwam hij gehavend thuis.

‘Onze Caspar is nog een beetje wild,’ zei Truitje dan vergoelijkend tegen haar man. ‘Maar daar groeit hij wel overheen.’

Vier jaar lang was Caspar enig kind en de oogappel van moeder Truitje. Toen raakte vrouw Blasius, tot haar eigen verbazing en grote vreugde, opnieuw zwanger. Wat zou het worden? Een broertje voor Caspar, een dochtertje voor haarzelf? De kuiper hoopte natuurlijk op een zoon - mannen willen altijd zonen hebben - en Truitje zei dat zij daar ook op hoopte. Maar diep in haar hart wilde zij een meisje. Een lief, klein, blond meisje eentje dat bleef leven!

Caspar, die wist dat hij een vondeling was, want moeder Truitje

kon het verhaal over die ijskoude ochtend en het hoopje jute nooit vaak genoeg vertellen, wenste zich ook een zusje. Zo jong als hij was begreep hij heel goed dat een bloedeigen zoon vader Jan nader aan het hart gebakken zou liggen dan een van de straat opgeraapt, weggegooid kind.

Midden in de zomer werd Truitjes kind geboren, op de dag van Maria Tenhemelopneming (wéér een feestdag). Het was inderdaad een meisje, dat onmiddellijk begon te krijten en te trappen terwijl haar moeder nog lag uit te hijgen van het zware barenswerk. Jan Blasius was, na de eerste teleurstelling, toch onmetelijk blij met het kind.

‘Wat een mooie zuigeling,’ riep hij uit.

Het was niet waar. De kleine Eva was een lange, broodmagere baby met een opgevouwen gezichtje, platte oortjes, volkomen kaal, met gerimpelde, paarse ledematen. Al schreeuwend kneep ze haar oogjes zo stijf dicht dat het leek of ze helemaal geen ogen had. Caspar keek er met afschuw naar en vroeg zich verbijsterd af of hij ook zo onooglijk was geweest, toen, vierenhalf jaar geleden op Driekoningendag.

De angsten van moeder Truitje bleken ongegrond. Eva bleef leven en veranderde met de dag. De magere armpjes en beentjes vulden zich, het gezichtje brak open en de blauwe ogen konden groot en vriendelijk staren naar degene die zich over het tenen wiegje boog. Het kind dronk veel en gretig, poepte en plaste naar hartelust, en toen het zeven maanden oud was, kroop het al over de vloer en stootte bedelende kreetjes uit. Caspar vergaf zijn pleegzusje van harte dat ze bij haar geboorte zo lelijk was geweest en verloor zijn hele hart aan het peutertje. Hij trok gezichten tegen haar, kietelde haar in de buik, zong liedjes en maakte gekke sprongen waar Eva om schaterde. Hij liet haar paardjerijden op zijn schouders, knutselde speelgoed voor haar in elkaar, zorgde ervoor dat ze niet in het water van de Botersloot kon vallen. Net als anders zwierf hij in vrije uren met zijn vrienden door de stad, maar zodra hij thuiskwam en zag hoe Eva haar armpjes naar hem uitstrekte, vergat hij de pocherige streken die hij met de andere jongens uithaalde en knielde hij neer bij haar looprek, maakte haar aan het lachen, streelde vertederd over haar dunne haar. Iets in die hummel ontroerde hem, al kon hij er geen naam aan geven. En de kleine Eva was al net zo dol op haar grote broer als Caspar op haar was.

Zo verliepen de eerste tien jaren van zijn leven. Maar toen ontmoette hij Grietje, en daarmee veranderde alles.

2 Het huis met de groene luiken

Eigenlijk heette ze Margaretha Melchiorsdochter van Capelle. Ze was net acht jaar oud, droeg lange bruine vlechten, ze had mooie donkere ogen en een blozend gezichtje. Ze kwam op die stille septembermiddag juist van de markt met een mandje waarin tien verse eieren lagen. Toen ze de Hoogstraat overstak, op weg naar huis, ontmoette ze een viertal Delfshavense jongens die op avontuur uit waren en haar staande hielden. Met zijn vieren tegen één klein meisje en geen Rotterdamse straatjongen in de buurt, dat was een buitenkansje!

‘Hé daar, wat zit er in die mand?’ riep de langste en hij gaf Grietje een stevige duw.

'Ja, waar moetje naar toe?’ riep de tweede en trok aan haar vlecht.

De derde stak een vuile hand uit en probeerde haar de mand af te pakken. Grietje aarzelde geen moment. Ze haalde uit en sloeg de grootste jongen zo hard ze kon met haar mand op zijn hoofd, zodat de eieren braken en de struif over zijn haren, gezicht en kleren droop. Meteen keerde ze zich om, mepte nog eens met haar mandje, dat nu nat en kleverig was, en sloeg de tweede jongen tegen zijn gezicht. Een van de tenen van de mand was losgeraakt en de scherpe punt haalde zijn wang open. Verschrikt deinsde hij terug. Alle vier schreeuwden ze woedend en stormden op haar af. Ze gooiden het meisje tegen de grond en schopten naar haar. De voorbijgangers bemoeiden zich er niet mee. Kinderen vochten immers altijd onder elkaar. Grietje liet zich intussen niet onbetuigd. Ze had haar mand losgelaten en verweerde zich heftig. Ze beet een van de jongens in zijn kuit, trok een ander aan zijn been onderuit en krijste: ‘Help, boeven!’

Toen sprong er eensklaps een soort furie tussen hen in, die met malende vuisten een regen van slagen uitdeelde. Snel krabbelde Grietje overeind, trok een klomp uit en sloeg daarmee fel in het rond. De jongen die haar te hulp was gekomen sloeg eveneens, beet, krabde en schopte en het duurde niet lang of de vier aanvallers dropen af. De langste had een bloedneus, de tweede een kapotte wang, de beide anderen strompelden. Hijgend stonden Grietje en Caspar tegenover elkaar.

‘Dat waren die ellendige Delfshavenaars,’ zei Caspar kwaad, terwijl hij het haar uit zijn ogen veegde. Grietje knikte en keek neer op haar kapotte mand en op de eierschalen die overal om haar heen in de modder lagen. Over haar voorhoofd liep een bloedende schram, haar vlecht was losgeraakt en ze bood een deerniswekkende aanblik.

Caspar keek naar haar, moest sterk aan zijn zusje Eva denken en kreeg medelijden. Wat zag ze eruit! Haar rokje gescheurd, de klomp die ze nog altijd in de hand hield gebarsten, de eieren gebroken, de mand vernield... Als ze zó thuiskwam zou er wat voor haar zwaaien. Hij kende dat maar al te goed uit eigen ervaring. ‘Hoe heet je?’ vroeg hij, terwijl hij het stof van zijn kleren klopte. ‘Grietje,’ antwoordde ze zacht. ‘Ik woon op het Westnieuwland, in het huis met de groene luiken.’

‘Ik ben Caspar Blasius.’ Even zag hij een trek van verbazing op haar gezichtje komen.

‘Caspar?’

Haar verbazing was niets bijzonders: de meeste Rotterdamse jongens heetten Jan, Pieter, Gerrit of Klaas. Caspar was een ongewone naam.

‘Je heet écht Caspar?’ Hij zag haar mooie donkere ogen oplichten, een blijde lach brak door en ze zag er opeens erg gelukkig uit. ‘Ik werd geboren op Driekoningen,’ legde hij uit. ‘Zal ik je thuisbrengen en je moeder vertellen dat je er niets aan kon doen dat die jongens je op de grond gooiden?’

‘O ja, ja... Ga mee naar huis.’ Ze keek zo opgetogen dat hij erom moest lachen. Hij bukte zich, raapte haar mand op, nam het meisje bij de hand en liep naast haar voort. Soms keek hij even

opzij. Een leuk kopje had ze. De schram bloedde nog, haar rok was gescheurd, haar klomp gebarsten, ze was vuil, maar toch liep ze zo vrolijk met hem mee dat ze bijna huppelde. Een paar maal hoorde hij haar fluisteren: ‘Hij heet Caspar’, maar dat ze daarom zo blij was, kon hij zich niet voorstellen. Ze was toch wel een merkwaardig kind. Ze had gevochten als een leeuwin (dat had hij heus wel gezien), maar ze scheen zich van haar gerafelde uiterlijk niets aan te trekken. Hij wees naar haar gezicht.

‘Zal ik je eerst bij de barbier brengen om die schram te laten verzorgen?’

Ze schudde vastberaden het hoofd.

‘Niet nodig. Mijn vader is chirurgijn.’

Toe maar! Ze woonde op het dure Westnieuwland, ze was de dochter van een heelmeester, het kon niet op. Chirurgijns genoten veel gezag in de stad. Niet omdat ze rijk waren - dat waren ze meestal niet - maar ze kenden zoveel geheimen en kwamen zelfs bij de deftigste burgers over de vloer.

Om haar duidelijk te maken dat hij niet de eerste de beste ongeletterde straatjongen was, zei hij: ‘Ik ga naar school in de Oppert.’ Dat hij juist deze middag spijbelde vertelde hij er niet bij. Grietje keek naar hem op, haar ogen glinsterden.

‘En je heet Caspar.’ Ze lachte gelukkig. ‘Omdat je op Driekoningen werd geboren?’

‘Ja.’

‘Prachtig!’

Hij begreep het nog steeds niet, die onverklaarbare vreugde over zijn naam. Maar och, ze was nog maar een klein kind. Misschien vond ze het een móóie naam.

Zo kwamen ze bij de Stillekensbrug. Aan elke zijde van de houten brug stond een gebouwtje waarin Rotterdammers hun behoeften konden doen, een soort openbaar toilet, stilleken genoemd. De pijpen loosden rechtstreeks op de haven, de stroom nam de uitwerpselen wel mee naar de Maze - als het tenminste geen vloed was. De hele brug rook ernaar!

Juist vandaag, met het windstille weer zoals dat in september vaker voorkomt, verspreidden de beide stillekens een doordringende stank. Grietje kneep nuffig haar neusje dicht met haar ene vrije hand. Caspar, gewend aan de stank van de Botersloot, grinnikte. Op het Westnieuwland stonden de huizen nog los van elkaar. Er woonden scheepsbevrachters, tussenhandelaars, er lag een kleine scheepswerf en aan het eind bij de Steigerbrug stond ook de stadskraan. Het was een buurt vol bedrijvigheid, het was er altijd druk en er werd heel wat geroepen, geschreeuwd, geruzied. Natuurlijk vond je hier ook een paar taveernen, zoals de Koperen Kan, een van de drukste herbergen van de stad. Daarnaast stond een stenen huis met een houten gevel en groene luiken: de woning van de chirurgijn. Ervoor lag een klein erf, misschien vier ellen breed, van de straat afgesloten door een ruw getimmerd hek. Langs het huis leidde een pad naar de achtertuin. Achter het hek blafte een grote zwarte hond. Grietje opende het hek en riep sussend: ‘Koest Hermes, goed volk.’ De hond stoof op haar af en likte haar hand. Caspar, die het niet had begrepen op waakhonden, aarzelde. ‘Kom maar,’ riep Grietje. ‘Hij doet je niets als ik erbij ben.’

Het viel Caspar op dat ze plotseling zwaar hinkte. De losgeraakte vlecht viel over haar schouders, haar gezichtje stond opeens angstig en verdrietig. De voordeur vloog open, een grote vrouw kwam naar buiten rennen.

‘Alle góden, wat is er met jou gebeurd?’ Bezorgd boog ze zich over het kind, tilde het op, drukte het tegen haar borst. ‘Heb je een ongeluk gekregen?’

Met een lijdend stemmetje vertelde Grietje hoe vier grote jongens haar hadden aangevallen, haar eieren hadden gebroken, haar mand hadden stuk getrapt en haar zwaar hadden mishandeld. ‘Ze kwamen uit Delfshaven,’ snikte ze zielig. ‘Als Caspar niet tussenbeide was gekomen hadden ze me ik weet niet wat aangedaan.’ Toen vergat ze even haar rol van zielig slachtoffer en juichte: ‘Hoort u dat, moeder? Hij heet Caspar. Heus waar - en hij is geboren op Driekoningendag.’

‘Kom binnen, kom binnen,’ wenkte de vrouw. ‘Ik zal je wonden uitwassen en verbinden. Je vader en Balthasar zijn er niet, maar als ze komen zal ik ze zeggen dat ze hun beklag moeten doen bij de schout. Die Delfshavenaars hebben hier niks te maken.’

Ze knikte Caspar toe en die vatte dat op als een uitnodiging. Nieuwsgierig volgde hij de vrouw en het meisje naar het voorhuis. Daar keek hij nieuwsgierig rond. Dus zó zag de winkel van een chirurgijn eruit? Hij ontwaarde tinnen en koperen wasbekkens; allerlei instrumenten die griezelig glommen hingen aan de muren. Een gesloten kist waar de sleutel in stak stond onder de vensters, en hij zag een lange schragentafel, blank geschuurd, waarop misschien wel armen en benen waren afgezaagd. Op een plank langs een van de wanden stonden flessen met bloedzuigers en nog veel meer andere zaken waarvan hij doel en betekenis niet kende. Licht viel naar binnen door twee hoge glas-in-lood vensters.

Vrouw Van Capelle zette haar dochtertje op een driepotig krukje en trok haar haar jurkje uit. Fronsend bekeek ze de schrammen en blauwe plekken. Ze was een heel mooie vrouw, zag Caspar, en ze had zachte handen met lenige vingers.

Met een witte natte doek begon ze Grietjes gezicht te betten. Toen al het bloed was opgelost bleek het met de schram wel mee te vallen. Intussen vertelde Grietje nogmaals wat er was gebeurd en hoe dapper Caspar haar had verdedigd. Over haar eigen aandeel in het gevecht zei ze niet veel. Misschien vond haar moeder dat meisjes niet behoorden te vechten.

Caspar stond er een beetje verloren bij.

‘Ons Grietje heeft je toch zeker wel hartelijk bedankt voor haar redding?’ vroeg de chirurgijnsvrouw plotseling.

‘O ja, natuurlijk,’ mompelde Caspar, al was het niet waar. Fronsend bekeek de moeder Grietjes geschaafde knieën.

‘Nog een wonder dat je naar huis kon lópen,’ mopperde ze.

Maar Grietje had zelfs niet gehinkt eer ze het huis met de groene luiken bereikten! Caspar onderdrukte een glimlach. Die Grietje was me er eentje, die wist precies hoe ze met volwassenen moest omgaan.

Hij keek naar het witte platte lijfje, de smalle schoudertjes, het fiere nekje. Ze deed hem sterk denken aan zijn zusje Eva, al was die zeker twee jaar jonger. Zonder het zich volledig bewust te worden, voelde hij voor dit bijdehante Grietje dezelfde vertedering en warmte als voor Eva. Kleine meisjes leken zo kwetsbaar en tegelijk waren ze zo taai!

Vrouw Van Capelle was juist klaar met het verzorgen van Grietjes wonden toen buiten hoefgetrappel klonk. Caspar hoorde mannenstemmen en even later ging de deur open en trad iemand binnen.

De man zag er indrukwekkend uit. Hij was lang en breed, met een volle donkere baard, en op zijn hoofd droeg hij een zwarte hoed met brede rand en hoge bol. Verder droeg hij een donkere tabbaard, afgezet met een dunne bontrand, aan zijn voeten had hij laarzen met sporen: meester Melchior van Capelle, de chirurgijn! Grietje sprong meteen van haar krukje en snelde hem tegemoet. Maar nog voor iemand iets had kunnen zeggen verscheen er een tweede man, veel jonger, ook gekleed in een tabbaard, maar met een baret op het hoofd waaronder een bos rood haar piekte. Hij droeg een kistje met instrumenten.

De grote man keek enigszins verbaasd van de een naar de ander. ‘Wat is hier gebeurd?’ baste hij. Hij had een mooie, diepe stem, die precies bij zijn imposante verschijning paste.

Zijn vrouw wilde gaan vertellen wat Grietje was overkomen in de stad, maar het meisje plukte ongeduldig haar vader aan de arm en riep er dwars doorheen: ‘Vader, vader, luister nou toch! Dit is Caspar. Hij verjoeg die Delfshavense jongens, hij sloeg er zó hard op! Maar hij heet Caspar. En hij werd geboren op Driekoningendag. Is dat niet prachtig? Caspar, één van de Drie Wijzen uit het Oosten. Daarom heb ik hem meegebracht. Hij is precies degene die we zoeken. Gelooft u ook niet?’

Ze keken nu allemaal naar hem, zodat Caspar er verlegen onder werd.

‘Caspar?’ prevelde de chirurgijn. ‘Caspar...’ Meteen ruk wendde hij zich om naar de andere man. ‘Hoor je dat, Balthasar? Hij heet Caspar en ons Grietje denkt dat hij... dat hij degene is die we verwachten.’

‘Hm,’ Balthasar rukte de baret van zijn hoofd en woelde peinzend met twee handen in zijn rode haardos. ‘Tja... ik weet het niet. Het is nog maar een kind...’

‘Dat is ons Grietje ook. Des te beter, zou ik denken.’

Weer keek meester Melchior de jongen doordringend aan, terwijl Balthasar onzeker het hoofd schudde en prevelde: ‘Maar hij is nog zo jong... Véél te jong.’

Met zijn vieren stonden ze om Caspar heen, bekeken hem van alle kanten. Wat willen ze toch van me? dacht de jongen onbehaaglijk. Ik ben toch niet mismaakt...

‘Waarom heet jij Caspar?’ dreunde opeens de zware stem van de chirurgijn.

Grietje stond te springen.

‘Dat zei ik toch... Hij werd geboren op Driekoningendag. Dat zegt toch genoeg.’

Caspar kreeg een vuurrood hoofd.

‘Dat wil zeggen,’ stamelde hij, ‘op die ochtend vond mijn pleegmoeder mij. Ze zegt dat ik toen pas een paar uur oud was en...’ ‘Je bent een vondeling?’ riep Balthasar. In tegenstelling tot zijn meester had de jonge roodharige een hoge stem, die nu zelfs oversloeg.

Caspar knikte benauwd, bang dat dit feit in zijn nadeel zou worden uitgelegd bij zo’n deftige familie. Daarom voegde hij er snel aan toe: ‘Maar ze hebben me aangenomen als een bloedeigen zoon, ik bedoel: meester-kuiper Jan Blasius en zijn huisvrouw Truitje. En vader Jan is dit jaar overman van het Sint-Jansgilde, ’ voegde hij er trots aan toe, want die chirurgijn moest niet denken dat hij een arme vondeling was!

‘De kuiperij van Blasius heeft een goede naam,’ sprak de chirurgijnsvrouw.

‘Inderdaad.’ Weer werd Caspar van boven tot onder bekeken, alsof hij een te koop aangeboden gans op de markt was. Straks gaan ze nog aan mijn armen en benen voelen of ik wel vet genoeg ben, dacht de jongen.

‘Enig idee wie je werkelijke vader is?’ vroeg meester Melchior. Met neergeslagen ogen moest Caspar bekennen dat niemand dat wist en dat ook zijn moeder onbekend was gebleven. Grietje was al lang vergeten dat ze gewond was; ze stond te springen als een vlo.

‘Denkt u dat hij het is, vader? Is hij de goede Caspar?’ vroeg ze opgewonden. ‘Nou, ik weet het wel zeker,’ voegde ze er vol overtuiging aan toe. ‘Ik kan het zien aan zijn ogen. Daarom heb ik hem ook meteen meegebracht. Hij is het, heus.’

‘Misschien,’ prevelde de chirurgijn.

‘Het zou kunnen, maar zó jong?’ vroeg Balthasar weifelend.

‘Ja, hij is wel erg jong...’ De chirurgijn fronste de zware wenkbrauwen. Nu werd het Caspar toch te gortig.

Met een rechte rug keek hij op en zei zelfbewust: ‘Ik ben tien en een halfjaar oud, ik ga op school in de Oppert bij meester Bredius.’

‘Aha. Je kunt dus lezen?’

‘Schrijven ook.’

Beide mannen knikten bedachtzaam, zonder Caspar een ogenblik uit het oog te verliezen. ‘Dat is al heel wat,’ prevelde Balthasar.

‘Ja, maar op de stadsschool leren ze geen Latijn,’ gromde Melchior. Hij pakte Caspar bij de arm, niet om te voelen hoe vet hij was, maar meer om zijn woorden kracht bij te zetten. ‘Zou jij Latijn willen leren, jongen?’

Even dacht Caspar dat hij het verkeerd had verstaan, maar meester Melchior herhaalde de vraag, met veel nadruk.

Latijn? Wat zou hij daarmee moeten beginnen? Latijn was de taal van geleerden, van priesters en filosofen en ander ongrijpbaar volk. Latijn was niets voor een hardwerkende ambachtsman die net genoeg had geleerd om aanplakbiljetten te kunnen lezen, opschriften te ontcijferen, die desnoods een paar rekeningen kon indienen bij de thesaurier van de stad, of om maten en gewichten te kunnen uitrekenen van de materialen die hij nodig had. Latijn... dat was iets uit een andere wereld!

‘Waarvoor zou ik dat nodig hebben?’ vroeg Caspar verwonderd. ‘Ik word kuiper, net als mijn pleegvader.’

‘Zeg ja, Caspar, zeg ja,’ siste Grietje hem toe en ze kneep hem in de rug.

Ik… Ik weet het niet.

Wij zouden je les kunnen geven,’ stelde de chirurgijn voor. En zich tot Balthasar wendend voegde hij eraan toe: ‘Daarbij zullen we dan vanzelf ontdekken of hij de ware Caspar is.’

Balthasar plukte aan zijn haardos, maar knikte instemmend. Vrouw Van Capelle zei weer: ‘Kuiper Blasius en zijn huisvrouw staan goed bekend in de stad. Het zijn beste en vrome mensen. De jongen mag dan een vondeling zijn, hij wordt grootgebracht in een goed nest.’

‘O toe, Caspar,’ smeekte Grietje. ‘Latijn is zo’n mooie taal. Je zult ervan genieten.’

Wat wist zo’n klein meisje daar nu van!

‘Ik... eh... Ik denk niet,’ zei Caspar voorzichtig, ‘dat mijn pleegvader bereid zal zijn om voor Latijnse lessen te betalen.’

‘Het zal de kuiper geen oortje kosten,’ antwoordde Melchior snel. ‘O.’ Wat stak er achter dat aanbod? Waarom bestond er twijfel of hij wel ‘de ware Caspar’ was? Waar zagen deze mensen hem eigenlijk voor aan? Al die vragen tuimelden Caspar door het hoofd en hij werd steeds nieuwsgieriger.

‘Is... is Latijn erg moeilijk?’ vroeg hij haperend.

‘Nee hoor,’ riep Grietje voor haar beurt.

‘Niet als je een slimme jongen bent,’ sprak Melchior plechtig, ‘en daar zie je wel naar uit. Je laat niet voortdurend je mond openhangen. Je kijkt niet met koeieogen van verbazing om je heen en je hebt een mooi voorhoofd.’

Grietje danste geestdriftig om de jongen heen, plukte aan zijn mouw, keek stralend naar hem op.

‘Je doet het, hè, je komt toch? Heus, je zult er nooit spijt van krijgen.’

‘Eh... ja... ik...’

‘Dat is dan afgesproken,’ besliste de chirurgijn. ‘Als je vader geen bezwaar heeft, kom je zondagmiddag hier. Je brengt een leitje en een schrijfstift mee. De andere leermiddelen heb ik hier wel voor je.’ Hij keek naar Balthasar, die weifelend in zijn haardos woelde. ‘En als hij niet komt,’ zei hij zacht tot zijn assistent, ‘dan weten we meteen dat hij niet de Caspar is die wij verwachten.’

Caspar begreep er langzamerhand niets meer van, en juist dat trok hem onweerstaanbaar aan. Ik ben toch maar een gewone

Rotterdamse jongen, dacht hij, waarom denken deze mensen dat ik méér ben? Ach, waarom zou ik hen tegenspreken. Ze zijn niet onvriendelijk, en misschien kom ik er dan wel achter wat ze bedoelen met: is hij het of is hij het niet.

‘Het is goed,’ zei hij. ‘Ik zal mijn vader vragen of ik mag, zondagmiddag.’ En daarmee nam zijn leven een totaal nieuwe wending.

3 Uit de hemel gevallen

Vader Jan Blasius was een krachtig man, die het fijn vond zijn spieren te gebruiken, zijn vakkennis toe te passen en zijn knechten te commanderen. Zijn kuiperij was de beste van de stad, hij had al twee gezellen en twee leerjongens in dienst en nu vond hij het langzamerhand tijd worden dat ook Caspar, zijn aangenomen zoon, in de werkplaats zou komen om het vak te leren. Op de stadsschool was Caspar een goede en snelle leerling geweest, meester Bredius kon hem verder niet veel meer bijbrengen, en van een jongen met zo’n goed verstand een degelijke kuiper maken was een opgave waartegen vader Jan wel opgewassen meende te zijn, zo wild en vrijheidslievend als het kind soms nog mocht wezen. Daarom was hij hogelijk verbaasd toen Caspar hem vertelde over het aanbod van de chirurgijn om hem ‘om niet’ Latijnse les te geven.

‘Wanneer dan?’ vroeg vader Jan, half in paniek. Zijn hart kromp samen. Het kind droomde er toch niet van om priester te worden? Caspar was zijn opvolger!

‘Gewoon, op de zondagmiddagen als ik toch vrij heb,’ antwoordde de jongen onschuldig. ‘Misschien is het wel nuttig,’ voegde hij er een beetje ongelukkig aan toe.

‘Nuttig, nuttig? Wat moet een kuiper nou met Latijn?’ gromde meester Jan.

Moeder Truitje echter sloeg verrukt de handen ineen.

‘Ik heb altijd geweten dat onze Caspar voor iets bijzonders in de wieg was gelegd,’ riep ze opgetogen uit. ‘Latijn, dat is immers de taal van de geleerden en de hoge heren! Waarom wil meester Melchior jou Latijn leren? Heeft hij daarmee een bedoeling? Wil hij je opleiden tot leerling chirurgijn? Nee toch...’

‘Alsjeblieft niet,’ zei haar man boos.

Caspar moest bekennen dat hij er ook weinig van begreep. ‘Meester Melchior zei... hij zei... misschien ben ik degene op wie hij al zo lang wacht. En als dat zo is, zal ik dat Latijn nodig hebben.’

‘Wat een onzin,’ bromde de kuiper.

‘Het komt omdat ik Caspar heet.’ De jongen wenste dat de chirurgijn maar wat duidelijker was geweest. ‘Dat... dat vond hij heel opmerkelijk.’

Moeder Truitje, die het altijd voor haar pleegkind opnam, deed dat nu ook.

‘Het kan toch geen kwaad,’ meende ze. ‘Meester Melchior is een wijs man en zeer gezien in de stad. Hij behandelt raadsleden en burgemeesters als ze ziek zijn, hij zit in het bestuur van het Gasthuis en hij doet veel voor de armen, heb ik gehoord. Zijn vrouw gaat gekleed in laken en fluweel en ze hebben een lief dochtertje dat bij de nonnetjes op school gaat. Caspar zal daar niets slechts leren. En later, als onze Caspar overman van het gilde is geworden en met de hoge heren van doen krijgt, is het misschien wel goed dat hij dan ook Latijn kent, zodat hij alle spreuken kan lezen. Nietwaar, Caspar?’

‘Ik... eh... ik heb er wel zin in,’ antwoordde de jongen. ‘Meester Melchior en zijn leerling Balthasar deden een beetje geheimzinnig, maar...’

Hij wist niet verder meer.

‘Ach, laat die jongen toch gaan,’ riep moeder Truitje weer. Eva kwam te voorschijn uit haar hoekje naast de haard, met de lappenpop nog in haar hand.

‘Speel je dan niet meer met me?’ vroeg ze angstig. Caspar lachte haar toe.

‘Natuurlijk wel. Je bent toch mijn zusje.’ Hij pakte haar op, zwaaide haar rond. ‘Mijn eigen zusje kan altijd op mij rekenen.’ Hij hijgde toen hij haar neerzette. En ze was niet eens zijn ‘eigen’ zusje!

De kuiper mompelde iets in zijn baard dat niemand verstond en keek streng op Caspar neer.

‘Goed,’ zei hij, ‘ga jij zondagmiddag dan maar naar het huis van

meester Melchior. Maar denk erom: per 1 november kom jij bij mij als leerjongen in de werkplaats en ik vertrouw erop dat je goed je best doet.’

Caspar beloofde het plechtig, nog niet geheel beseffend dat hij daarmee afstand deed van zijn kindertijd, van de heerlijke vrijheid die hij tot nu toe had gekend, van op straat schooieren, kattekwaad uithalen, met vrienden ravotten en kikkervisjes vangen.

Diezelfde zondagmiddag ging hij in zijn beste kleren en met kloppend hart weer naar het huis met de groene luiken. Het was nog altijd mooi weer, en andere jongens, die hij enkele dagen geleden nog als zijn vrienden had beschouwd, trokken zingend de polder in. Caspar niet, Caspar ging Latijn leren. Even kneep zijn hart samen toen hij in de haven een roeiboot ontwaarde met vier van zijn kameraden erin; ook Gerrit Kanters was erbij. Ze riepen hem toe om mee te gaan. Hij schudde het hoofd, liep over de Stillekensbrug en moest zichzelf voorhouden dat dit de enige manier was om te ontdekken waarom Grietje zo verrukt van zijn naam was geweest en wat de chirurgijn met hem voorhad. Eigenlijk had hij zich nu veel liever bij de jongens gevoegd die lekker gingen roeien op de Maze. Maar nee! Meester Melchior wilde weten of hij ‘de’ Caspar was, en als hij nu niet naar de chirurgijn ging, was hij ‘hem ’ niet. Dat had de man duidelijk gezegd. En Caspar wilde wel ‘hem’ zijn - wat dat ook wezen mocht. Het klonk zo lekker geheimzinnig.

Als altijd stond de grote zwarte hond achter het hekje van het erf woest te blaffen en Caspar aarzelde. Maar daar kwam Grietje al naar buiten stormen, een en al geestdrift, maande Hermes tot stilte en opende het hekje voor hem.

‘Je bent er!’juichte ze. ‘O, ik wist het wel. Kom gauw mee. Vader, vader, hij is gekomen, met zijn leitje en schrijfstift! Ziet u wel dat ik gelijk heb. Goed hè, vader, dat ik hem van de week heb meegebracht.’

Ze was kennelijk al vergeten dat Caspar zélf had aangeboden haar naar huis te brengen toen hij zag hoe ze eraan toe was. De schram op haar voorhoofd was al bijna geheeld, de blauwe plek

op haar wang had een groenige tint gekregen en haar donkere ogen straalden als sterren. Ze droeg een mooie grijze rok en een lichtbruin jakje en klepperende huismuiltjes. Een kleine dame! Caspar lachte vriendelijk tegen haar en bedacht opnieuw hoe verrukkelijk kleine meisjes toch eigenlijk waren.

Dansend van vreugde nam ze hem mee naar het achterhuis, waar het woonvertrek van de Van Capelles lag. Grietjes moeder, vrouw Hanna, ontving hem hartelijk. Balthasar was er niet, maar meester Melchior zat bij een tafel die vol lag met boeken. Echte boeken! Sommige ervan waren nog handschriften, maar Caspar zag ook een gedrukt boek liggen. Oei, meester Melchior moest wel een rijk man zijn! Boeken waren een onbetaalbare luxe.

De chirurgijn liet Caspar op een bankje zonder leuning plaats nemen en legde het gedrukte boek voor zijn neus.

‘Dit,’ sprak hij sonoor, ‘is een Latijnse grammatica. Heb je je leitje? Je schrijfstift? Mooi, dan kunnen we meteen beginnen.’ Melchior bleek een aardige leermeester, ontdekte Caspar. Hij was vriendelijk en geduldig en legde alles duidelijk uit. Grietje zat met haar moeder bij het venster te naaien en knikte Caspar van tijd tot tijd bemoedigend toe.

Balthasar liet zich de hele middag niet zien, ofschoon Caspar toch eerder de indruk had gekregen dat ook hij in het huis met de groene luiken woonde. Maar misschien was hij, net als de jongens, gaan roeien op de Maze.

Hanna van Capelle stond op en schonk voor haar man en de jongen elk een kroes warme anijsmelk in. ‘Als de maag goed gevoed wordt, werkt het hoofd des te beter,’ zei ze vriendelijk.

Caspar voelde zich omgeven door warmte en hartelijkheid. Het beviel hem best. Dit was nog fijner dan je laten uitwaaien in een roeiboot op de Maze. En hij vond het een hele ontdekking toen bleek dat de woordjes Engels en Frans die hij in de loop der jaren bij zijn zwerftochten langs de haven had opgepikt, enige verwantschap vertoonden met dat deftige Latijn.

De middag vloog om en eindelijk legde Caspar zijn schrijfstift neer.

‘Meester Melchior,’ zei hij, met moeite zijn verlegenheid verbergend, ‘mijn vader vindt het goed dat u mij dat moeilijke Latijn leert, maar hij zou graag weten waarom u dat doet.’

In werkelijkheid wilde hij het zelf dolgraag weten.

Melchior keek de jongen ernstig aan en zijn stem klonk dieper en warmer dan ooit toen hij zei: ‘Vertel meester Blasius maar dat ik grote plannen met je heb. Wat die plannen zijn, kan ik nu nog niet onthullen. Eerst moet ik zeker weten of je de geschikte persoon bent. Maar wanneer je mij niet teleurstelt, wacht jou een grote toekomst. Vertrouw op mij, jongen, en heb geduld. Later zal alles je duidelijk worden. Later, als je er de leeftijd voor hebt.’

‘O.’ Caspar wist niet goed wat hij daarvan denken moest. Wat voor toekomst?

‘Vader Blasius wil dat ik kuiper word,’ zei hij dus maar.

‘Dat is goed, mijn jongen, dat is heel goed. Voor kuipers is er in een stad als de onze altijd volop werk.’

‘Maar waarvoor moet ik dan ook Latijn leren?’

‘Omdat je Caspar heet en een vondeling bent.’

‘Ik begrijp het niet.’

‘Nee. Later zul je het begrijpen. Nu ben je nog te jong. Vertel me eens precies hoe je pleegmoeder je vond?’

‘Ik... ik... Ze zegt dat ik pas een paar uur oud was en naast een grote steen lag, gewikkeld in een stuk jute. Ik schreide. Ik was koud en vreselijk vies. En omdat ze kort daarvoor haar enige zoontje had verloren en de vorige dag had begraven, was ze erg verdrietig en huilde ook. Ze zegt dat Sinte-Anna mij voor haar had neergelegd om haar te troosten. En omdat het Driekoningen was en ze bang was dat ik niet eens behoorlijk gedoopt zou zijn, bracht ze me naar de Sint-Laurens en liet mij Caspar dopen.’ ‘En niemand kon haar vertellen wie jou te vondeling had gelegd?’ ‘Nee. Moeder Truitje liet door de meid wel overal navragen, maar niemand wist iets. Vindt u dat erg raar?’

‘Natuurlijk kon niemand je pleegmoeder iets vertellen,’ riep Grietje, die aandachtig had toegehoord. ‘Jij was uit de hemel komen vallen.’

Melchior lachte even. Toen zei hij, heel zacht: ‘Wie weet...’

‘Ik ben er zeker van,’ riep Grietje weer en wipte woest in haar stoeltje. ‘Caspar is een kind van Mercurius.’

‘Stil,’ donderde de chirurgijn plotseling en Grietje hield verschrikt haar mond. Ze had een hoogrode kleur gekregen en boog zich diep over haar naaiwerkje. Moeder Hanna glimlachte geheimzinnig.

Die avond, thuis, vertelde Caspar aan zijn pleegvader: ‘Nu weet ik waarom meester Melchior mij Latijnse les geeft. Hij denkt dat ik uit de hemel ben komen vallen.’

‘Dat ben je ook,’ lachte moeder Truitje.

‘Als jij uit de hemel was komen vallen,’ gromde Jan de kuiper, ‘dan zou je een engel zijn. Nou, een engel ben je beslist niet, kwajongen! De streken die jij placht uit te halen en al die keren dat je verrafeld thuiskwam omdat je weer eens had gevochten, bewijzen zonneklaar dat jij nooit een engel zou kunnen zijn. Heb je dat die chirurgijn ook verteld? dat je altijd aan het rouwdouwen was met die lieve vriendjes van je? Nee, natuurlijk niet. Ik wed dat je hem keurig te woord hebt gestaan met de hoed in de hand. Ja heer, nee heer, alsjeblieft heer.’

Grijnzend schudde hij het hoofd.

‘Uit de hemel gevallen... Jij! Eruit geschopt zal hij bedoelen.’ Moeder Truitje sloeg snel een kruis.

‘Toe nou, Jan,’ smeekte ze.

‘Ja, hoor eens, ik ben maar een gewone poorter en met zulke onzin moeten ze bij mij niet aankomen. Onze Caspar mag dan een slimme jongen zijn, die zijn pleegouders eer aandoet, maar hij blijft een gewone vondeling. Vergeet dat nooit, mijn jongen.’

Dat was waar. Truitje zuchtte, maar Eva was opgestaan, kwam naar Caspar toe en legde haar hoofdje tegen zijn schouder.

‘Hij is mijn grote broer,’ zei ze nadrukkelijk. Toen klom ze op zijn schoot en keek met grote verontwaardigde ogen naar haar vader. ‘Caspar is lief.’

‘Ja, ja, het is al goed,’ bromde Jan Blasius in zijn baard. Hij wilde nooit toegeven hoe trots en gelukkig hij was met de twee kinderen. Dat was zijn eer te na. Het was niet mannelijk. Maar zijn hart

stroomde vol als hij de jongen zag, die in alle opzichten beantwoordde aan wat hij zich ooit van een eigen zoon had voorgesteld, samen met de kleine Eva, zo rank, zo blond en zachtaardig. En zoals die knaap met het kleintje omsprong... dat deed een mens goed.

‘Tijd voor de avondpap,’ kondigde moeder Truitje aan en tilde de pot van het vuur.

Voor de tienjarige Caspar - op 6 januari werd hij elf - brak nu een drukke winter aan. Thuis werkte hij negen uur per dag in de kuiperij. Op zon- en feestdagen, als de werkplaats gesloten bleef, ging hij naar het huis met de groene luiken en werd hij ingewijd in de geheimen van het Latijn. Tijd om zich te vervelen was er niet meer. Bij de Van Capelles was het altijd lekker warm, moeder Hanna stopte hem van tijd tot tijd lekkere hapjes toe, Grietje was altijd even gelukkig met zijn komst, en zelfs met Hermes, de grote zwarte hond, had Caspar vriendschap gesloten. In de kuiperij werd hij, ofschoon nog maar leerjongen, door de knechts met enig ontzag behandeld, want hij was de erfgenaam van de meester. In de kleine havenstad Rotterdam rolde het leven genoeglijk verder. Maar toen bereikte op een dag de poorters het ontstellende bericht dat Maria van Bourgondië, erfprinses van de Nederlanden, van haar paard was gestort en aan de gevolgen daarvan was overleden. De landsvrouwe liet een zoontje achter, Filips, maar dat was nog een kleuter. Haar weduwnaar, Maximiliaan van Oostenrijk, zoon van de Duitse keizer, maar overigens niets meer dan een kale jonker, werd uitgeroepen tot voogd en zou in naam van de kleine Filips regeren tot het kind meerderjarig zou zijn geworden.

LodewijkXI, koning van Frankrijk, zag zijn kans schoon en lijfde Maria’s stamland Bourgondië onmiddellijk bij zijn eigen rijk in. Een daad die Maximiliaan tot woede bracht en hem de oorlog aan Frankrijk deed verklaren. Dat deed ook in de Nederlanden de vlam in de pan slaan. Niet dat de Nederlanders zich druk maakten over het verlies van Bourgondië, want dat lag ver weg en liet hen koud. Maar het land zat vol met ontevreden edelen en nazaten van ooit verbannen Hoekse partijgangers, en die begonnen zich danig te roeren.

Wat men de Hoekse en Kabeljauwse twisten noemde was een vete die al bijna twee eeuwen duurde, soms jarenlang sluimerde, dan weer oplaaide. Eens hadden de Hoeken de zijde van Jacoba van Beieren gekozen en dat was hun duur komen te staan, met verlies van macht en goederen. Hun nazaten wrokten nog steeds. De steden in Holland waren in hoofdzaak Kabeljauws en werden bestuurd door rijke patriciërs, die trouw wilden blijven aan de Bourgondische landsheer.

Wat de Hoeken in wezen wilden was: terug naar de oude tijd, toen edelen, baronnen en ‘heren’ op hun eigen gebiedje regeerden als vorsten. Maar naarmate de belangrijkheid en macht van de steden groeiden, kwam er een andere staatsvorm voor in de plaats: één machtig vorst, de landsheer, die regeerde samen met de drie standen: adel, geestelijkheid en steden. Vooral de stadsbesturen kregen steeds meer in de melk te brokken, omdat telkens wanneer de vorst geld nodig had, hij de steden daar om moest vragen - de zogenaamde ‘beden’ - en dan kreeg hij dat geld wel, opgebracht door de poorters, maar alleen in ruil voor nog meer privileges: marktrecht, stadsrecht, visrechten, het recht op een eigen schuiterij, noem maar op. De zich Kabeljauws noemende steden hadden dus alleen maar voordeel bij een centrale regering. Dit in tegenstelling tot een aantal edelen - lang niet alle! - die steeds minder te vertellen kregen en steeds armer werden. En daarom van tijd tot tijd in opstand kwamen, waarbij zij zich dan weer Hoeken noemden, de rode Hoekse baret gingen dragen en het land te vuur en te zwaard teisterden. Dikwijls maakten ze van de nieuwe onrust gebruik om ook nog even een ruzie met de buren uit te vechten, zelfs al was de buurman zelf een Hoek. Dat maakte al het geharrewar steeds onoverzichtelijker.

Al die roerigheid en het vele geweld gingen echter langs Caspar heen. Ook kuiper Blasius maakte zich er niet al te druk over. Nuchter als hij was zei hij: ‘Hoor eens, edelen en landheren hebben altijd met elkaar overhoop gelegen. Ze pakken elkaars kastelen en landerijen af, ze raken ze weer kwijt... het is altijd wat met

die lui. Ze vechten nu eenmaal graag. Laat mij maar gewoon mijn werk doen en de mis bij wonen, dan mogen de hoge heren elkaar te lijf gaan met alles wat ze hebben. We zien wel wie er wint.’ Voorlopig echter won er niemand en waren het alleen de gebrandschatte boeren die tot de verliezers behoorden als ze hun hooibergen en schuren in vlammen zagen opgaan en hun vee zagen weghalen. Maar dat waren maar boeren... De poorters voelden zich achter hun muren en torens redelijk veilig.

Maar zó veilig was de kleine havenstad Rotterdam toch niet. O ja, ook deze plaats had wallen en torens en aan de westzijde zelfs een muur, al was die niet zeer hoog of sterk. De noordoostkant werd vooral beschermd met houten palissaden, schuin in de wal geplaatst, scherp gepunt, maar hout rot snel weg en het stadsbestuur maakte zich daar zorgen over. Toch kwam de stadsraad er niet toe de verdedigingswerken te versterken; dat kostte te veel geld en de stadhouder van Maximiliaan had geweigerd bij te springen in de financiën.

4 Onthullingen

Wat Caspar altijd weer naar het huis met de groene luiken dreef was niet zozeer de Latijnse les; die nam hij zoals het viel. Zelfs Grietje trok hem niet zo aan dat hij er al zijn vrije tijd, schaars genoeg, voor over had. Maar wat hem vooral boeide was de geheimzinnigheid die in dat huis heerste. Soms als hij kwam was er niemand anders in het achterhuis dan vrouw Hanna met haar dochter. En al hoorde hij dan een hele tijd niets: geen hoefgetrappel van Melchiors paard, geen deuren die geopend of gesloten werden, plotseling stonden de chirurgijn en zijn assistent in de kamer, blootshoofds nog wel. Alsof zij uit de grond waren opgerezen. Grietje, de kwebbelkous, hield soms midden in een zin geschrokken haar mond alsof ze vreesde iets te veel gezegd te hebben. En dan dat gegoochel met getallen! Zowel Balthasar als Melchior was voortdurend bezig allerlei zaken uit te rekenen: twaalf druppels van dit, drie maal zeven lepels van de een of andere kruidendrank, zeven snufjes van een geheimzinnige stof, drie bloedzuigers op de linkerarm... Caspar kon zich voorstellen dat voor recepten precieze hoeveelheden noodzakelijk waren, al verbaasde de voorliefde voor de aantallen drie, zeven en twaalf hem wel. Het waren natuurlijk heilige getallen, maar gold dat ook voor recepten? Zelfs vrouw Hanna en Grietje waren altijd bezig met het afmeten van magische hoeveelheden. Grietje liep precies zeven maal om de tafel als er gegeten moest worden, vrouw Hanna roerde precies twaalf maal in de soep voor die kon worden opgediend. Als er een stuk spek op tafel kwam werden daar eerst drie strookjes papier met Latijnse teksten overheen gelegd, en wanneer de pap te heet was mocht er niet vaker dan zeven keer overheen worden geblazen.

Nog verbaasder werd hij tegen de tijd dat hij enigszins thuis raakte in de Latijnse grammatica. Toen, alsof het vanzelf sprak, ging Grietje meedoen met de zondagse lessen. Tot zijn stomme verwondering bleek het kind er al meer van te weten dan hij. Later vertrouwde ze hem toe dat ze al vanaf haar zesde jaar van haar vader les had gehad.

Wat moest een meisje nu met Latijn?! Voor een ambachtsman was het al ongewoon, voor een meisje was het tijdverspilling - eigenlijk pure waanzin, vond hij.

Grietje echter lachte vrolijk en fluisterde opgewekt: ‘Ik zal het nog eens nodig hebben. Net als jij. Wacht maar af...’

Kortom: het huis met de groene luiken barstte van de geheimen en Caspar kon nauwelijks het moment afwachten dat meester Melchior de tijd gekomen achtte iets van al die geheimzinnigheid prijs te geven. ‘Als je er de leeftijd voor hebt...’Ja, mooi was dat. Welke leeftijd?

Op een grauwe zondagmiddag toen hij de Stillekensbrug overstak, zag hij plotseling iets wat hem nog niet eerder was opgevallen: de woning van de chirurgijn telde twéé schoorstenen! Eén die halverwege uit het dak omhoog stak; dat was normaal, want die moest in verbinding staan met de haard in het achterhuis, waar gekookt en gegeten werd. Maar de andere stond links tegen de achtergevel aan gebouwd en toch had Caspar van een haard of stookplaats op die plek nooit iets gemerkt. En er kwam rook uit! Nieuwsgierig geworden opende Caspar het hekje van de voorhof, streelde even Hermes, die hem kwispelstaartend begroette, over de kop en liep over het zijpad naar de achterzijde van het huis. Daar lag de kruidentuin van vrouw Hanna, er stond een appelboom naast de put (de Van Capelles hadden hun eigen water, mooi schoon putwater!), er groeiden vlierstruiken en allerlei planten die Caspar niet kende en waarvan de meeste er kaal en dor bij stonden. De extra schoorsteen, zag hij nu, liep door tot beneden aan toe. Het was dus geen rookkanaal opdat de Van Capelles op de bovenverdieping ook nog konden stoken, iets wat trouwens alleen in de allerrijkste huizen kon worden gedaan. Verder werd de ruimte in de achterhof ingenomen door een

schuurtje waar vrouw Hanna haar eigen bier brouwde en een stal voor Melchiors paard. De troosteloosheid van de wintertuin werd enigszins opgevrolijkt door een paar groen blijvende planten, maar verder was er niets bijzonders te ontdekken.

Waarvoor had meester Melchior twéé schoorstenen nodig? Veel huizen in de stad, vooral in de verkrotte steegjes, hadden er niet eens één!

Hoe rijk was de chirurgijn eigenlijk?

Rijk of niet, ze hadden maar één dienstmeid, die alleen overdag kwam en ’s avonds en op feestdagen thuis was. En zowel vrouw Hanna als haar dochtertje werkte hard. Op warme dagen had Grietje haar vriend Caspar wel mee naar buiten genomen, de Schiedamse Poort uit, in de richting van Schoonderloo, om speciale planten te gaan zoeken die niet in hun hof groeiden, maar die meester Melchior toch nodig had. Grietje wist er veel van en ook bij die bezigheid schenen aantallen een speciale betekenis te hebben. Sommige wortels mochten alleen met een zilveren lepel worden uitgegraven. Voor andere had ze een houten schopje nodig. Weer andere mochten alleen op bepaalde dagen geplukt worden: op de ochtend van Maria Lichtmis of in de avond voor Pinksteren. Het luisterde allemaal zeer nauw, verzekerde zij Caspar. Nou, dacht hij dan, het zal wel. Meester Melchior is een geleerd man en als hij zegt dat het zo moet zal het wel waar zijn.

Zo ging de tijd voorbij, het werd winter, weer zomer, opnieuw winter en toen brak de ijzig koude dag aan waarop Caspar twaalf jaar oud werd.

Moeder Truitje had een geschenk voor hem: een zakje genaaid van mollevel aan een leren veter. Blozend hing zij dat om Caspars hals. ‘Dit is een talisman die je tegen elk onheil zal beschermen, mijn lieve Caspar,’ sprak ze. ‘Dit zakje bevat de helm waarmee je twaalf jaar geleden ter wereld kwam.’

Die ‘helm’ was het stukje geboortevlies dat aan Caspars ongewassen hoofdje had gekleefd toen hij door zijn pleegmoeder werd gevonden. Nu was het niets meer dan een bruin verschrompeld nietigheidje. Toch schreef vrouw Blasius er magische krachten aan

toe. En Caspar, langzamerhand helemaal doordrenkt met getals symboliek, geloofde haar onmiddellijk.

Van Eva kreeg hij een rozenkrans van zelf geregen kraaltjes. Rozenkransen waren iets nieuws; ze maakten datje bij het bidden niet meer in de war raakte of de tel kwijtraakte en Eva, die op de nonnenschool ging, had daar geleerd hoe je er een moest maken. ‘Altijd bij je dragen, lieve Caspar,’ fluisterde ze hem toe. ‘En veel aan me denken.’

Caspar zoende haar dat het klapte. Hoe zou hij Eva, dat allerliefste pleegzusje, ooit kunnen vergeten?

Het mooiste geschenk kreeg hij van de meester-kuiper: een nieuwe hoed met een fluwelen band. Onmetelijk blij was hij daarmee. Dat zou Grietje mooi vinden! De kuiper wilde ermee zeggen wat hij nooit over zijn lippen kon krijgen: dat hij trots was op zijn aangenomen zoon, die in de werkplaats zo handig was en zo snel leerde.

Omdat het Driekoningendag was en er niet gewerkt werd, ging hij ’s middags naar het huis met de groene luiken, zogenaamd voor de Latijnse les, in werkelijkheid om te kunnen pronken met zijn nieuwe hoed. Zodra hij binnen trad sprong Grietje op hem toe en viel hem om de hals.

‘Vandaag is de grote dag, je bent twaalf jaar oud geworden,’ juichte ze. Weer dat heilige getal! Caspar grinnikte; hij had kunnen verwachten dat ze dat hier iets geweldigs vonden.

Balthasar was er ook. Hij zat bij de haard, maar nu stond hij op, met als altijd verwarde rode haren. Afgezien van die onwillige haardos, die hem soms op een nar deed lijken, mocht Caspar de jongeman wel. In tegenstelling tot de meeste mensen droeg Balthasar in huis zelden een hoed, zelfs niet in de winter. Misschien had hij last van luizen, want altijd als hij sprak woelde hij met beide handen in zijn haar, alsof hij daarin naar de woorden moest zoeken.

‘Dag Caspar,’ zei hij en zijn stem klonk hoog, bijna piepend van opwinding. ‘Vandaag is de dag, ja. Moge Mercurius je schreden richten en je geest verlichten.’

Mercurius?

Caspar had wel eens een plaatje gezien van Mercurius, die volgens meester Melchior een oude heidense god was. Een vreemd plaatje, vond Caspar, want deze Mercurius had vleugels aan zijn hielen in plaats van op zijn rug en hij droeg een lage, ronde hoed die eruit zag of hij er vlinders op had bevestigd. Voor de rest was die heidense god spiernaakt geweest, wat Caspar nogal onbehoorlijk vond. Een béétje engel droeg immers lange, altijd fladderende gewaden?

Wat die heiden nu met Caspars geboortedag te maken had, was hem niet helemaal duidelijk. Of was Balthasar helemaal geen christen?

Onwillekeurig greep Caspar naar de veter met zijn talisman die hem tegen het boze oog en onheil moest beschermen.

‘Wat heb je daar?’ vroeg Melchior, aan wiens ogen dat gebaar niet ontging. Caspar toonde hem het zakje van mollevel en vertelde niet zonder trots dat daarin de helm werd bewaard waarmee hij was geboren - vandaag, precies twaalf jaar geleden.

‘Wat! Ben jij met de helm geboren?’ riep de chirurgijn uit, en zijn stem, anders altijd zo dreunend, sloeg nu ook over en kreeg een gillende klank. ‘En dat vertel je ons nu pas?’

Caspar kreeg er een kleur van.

‘Ik... ik denk er nooit aan,’ mompelde hij verlegen. ‘Vanochtend herinnerde moeder Truitje me er weer aan. Ik... ik was het eigenlijk vergeten.’

Nu kwam hij hier al anderhalfjaar over de vloer, maar nog altijd wist hij niet precies wat hij aan deze mensen had. De merkwaardigste zaken vonden ze belangrijk en sommige dingen, die hij razend interessant vond, deden ze af met een minachtend handgebaar als bij geloof of onzin. Hoe dachten ze over iemand die met de helm was geboren?

Hij draaide zich om naar Grietje, aan wie hij altijd kon zien of hij iets goed of verkeerd had gedaan. Tot zijn grote opluchting stond ze weer te springen van vreugde.

‘Zie je wel, vader, zie je nou wel. Ik wist wel wie ik meebracht toen. Hij is het, hij is het - dit is toch wel het bewijs.’ Ze lachte, begon om hem heen te dansen.

‘Nou, maar ik kan heus niet in de toekomst kijken, hoor,’ zei Caspar. Eens had hij buurvrouw Kanters horen beweren dat mensen die met de helm waren geboren de toekomst konden voorspellen, maar bij zichzelf had Caspar daar nooit iets van gemerkt.

‘Ons Grietje heeft gelijk,’ boemde meester Melchior, weer even gewichtig en overweldigend als vanouds. ‘Ik denk dat nu de tijd gekomen is om Caspar volledig in te wijden. Vind je ook niet, Balthasar?’

‘Ja, ja,’ gilde Grietje, en uit pure overmoed begon ze Caspar tegen zijn schouder te stompen. ‘Nu mag hij het weten, nu mag hij alles weten. Ik ben zo blij...’ Ze ging op haar tenen staan, zoende hem op zijn kin. ‘Dit wordt een bijzondere dag voor je, Caspar.’ Balthasar greep in zijn haardos, lachte ook en zei: ‘Zeker, meester, we kunnen nu wel alle twijfel opzij zetten, denk ik.’ Ook vrouw Hanna knikte de jongen vriendelijk toe en over haar mooie gezicht gleed een stralende glimlach.

‘Kom dan maar mee,’ dreunde de chirurgijn.

‘Mag ik ook mee, mag ik erbij zijn?’ riep Grietje. Ze wachtte niet op antwoord, maar danste uitgelaten voor hen uit, naar het voorhuis, waar Melchior gewoonlijk zijn patiënten behandelde. Caspar aarzelde, maar Balthasar nam hem bij de arm en trok hem mee. Grietje was naar een deur gelopen die stevig gegrendeld was en die Caspar nooit open had zien staan. Hij had altijd gedacht dat er een kast of bedstee achter moest schuilen, maar nu schoof de chirurgijn de grendel opzij, opende de deur en Caspar zag een diep zwart trapgat. Balthasar stak een kaars aan, die hij zijn meester aanreikte.

De chirurgijn begon de trap af te dalen, gevolgd door Grietje. Balthasar gaf Caspar een duw.

‘Toe dan.’

Wat wilden ze daar beneden met hem doen? Hem slachten en opeten, of zijn armen en benen afzagen? Ach welnee... Caspar slikte zijn aarzeling weg en begon voorzichtig de stenen wenteltrap af te dalen.

Melchior en Grietje waren al beneden, Balthasar kwam achter Caspar, een weg terug was er niet. Ofschoon zijn hart bonkte wilde Caspar van zijn onzekerheid niets laten merken. Wanneer een meisje van tien jaar zonder vrees in die krocht afdaalde, kon daar niets griezeligs huizen.

Maar eenmaal beneden aangekomen gaapte hij van verbazing. Volgens meester Melchior was een openhangende mond een teken van uiterste domheid, maar gelukkig keek de man niet om. Hij stond voorovergebogen en gebruikte de kaars om een olielamp aan te steken.

Ze bevonden zich in een grote kelder, hoger en langer dan Caspar ooit had gezien. Hij moest onder het hele huis doorlopen. De muren waren grof gemetseld en wit gekalkt, het vocht had er grijze strepen over getrokken. De vastgestampte aarden vloer was opvallend schoon. Op schappen langs de muren stonden glazen bollen die uitliepen in een dunne tuit, er stonden kruiken en retorten en dikbuikige flessen waarin zich gekleurde vloeistoffen bevonden. Aan koorden van de zoldering hingen opgezette dieren zoals je die ook wel in een apotheek kon zien: een salamander, een dode verdroogde adder, iets wat op een vis leek, maar hij was bolrond, perkamentachtig en stekelig. Ook zag hij een opgezette roek, opgehangen alsof hij vloog, de grote bek wijd opengesperd. De dode beesten wierpen in het licht van de lamp ijzingwekkende schaduwen op de wit gekalkte muren, en omdat ze zich vaag in de tocht bewogen, leken de schaduwen beurtelings te rekken en te krimpen. Tegen de achterste wand zag hij een gemetselde oven, waarnaast een blaasbalg, ijzeren gereedschappen en tangen lagen. Het raadsel van de tweede schoorsteen was daarmee opgelost. Midden in het keldervertrek stond een lage tafel, overdekt met handschriften, schrijf- en tekenmateriaal, zoals inktpotten en ganzeveren. Tegen de achterwand bij de oven hingen bosjes kruiden te drogen.

De beide mannen zeiden niets en gunden Caspar de tijd om rond te kijken en over zijn verbazing heen te komen. Zelfs Grietje zweeg. Bijna verdwaasd liep Caspar rond en bekeek al die wonderlijke zaken. Toen zijn oog op de handschriften viel zag hij dat die allemaal in het Latijn waren opgesteld, met tussen de teksten wonderlijke tekeningen. Hij herkende de heidense god Mercurius, met in zijn ene hand een halve maan, in zijn andere een stralende zon. Hij zag een vrouw omringd door sterren, ze had lang haar en droeg een kroontje, naast een grote dikke fles waarin een kind leek te drijven. Een plaatje van een meer, waarin een doodkist dreef en in die kist een baardige koning... en wéér een Mercurius die op de oever stond en wees met zijn staf. Primitieve pentekeningen waren het, die hem onwillekeurig deden huiveren. ‘Wat... wat is dit?’ vroeg hij eindelijk onthutst.

‘Dit, mijn beste jongen,’ sprak Melchior sonoor en met trotse houding, ‘is onze werkplaats. Ons laboratorium.’

‘O.’ Caspar begreep er niets van. Wat voor werkplaats? Een geheime stokerij van sterke drank? Een plek waar gif werd gebrouwen? Een folterkamer voor adders en salamanders?

‘Zoals je waarschijnlijk al had geraden,’ vervolgde Melchior plechtig, ‘zijn Balthasar en ik alchimisten. In deze ruimte zoeken wij al jaren naar de Steen der Wijzen, ofte wel naar de Lapis Philosophorum. Die zal ons macht over de wereld geven. Met zijn hulp kunnen we het levenselixer brouwen dat onsterfelijkheid verleent.’

Caspar slikte en slikte nog eens.

‘Wij zijn ver gekomen met onze experimenten,’ sprak Melchior verder zonder op Caspars ontreddering te letten, ‘maar iets bleef ons ontbreken. Namelijk de derde man die nodig is om de Steen der Wijzen te voorschijn te brengen. Die derde man moet bij ons passen, maar tegelijk de onschuld zelve zijn. Jouw komst in dit huis deed ons hopen dat jij, Caspar, die derde man zou zijn. Dat is de reden waarom ik je Latijn wilde leren, want alle geschriften van onze voorgangers zijn in het Latijn gesteld of in elk geval in het Latijn vertaald. En hun recepten, hoe ingewikkeld die'soms ook mogen zijn, hebben we nodig. Zoals we jou nodig hebben, Caspar.’

Plotseling ging Caspar een licht op. Die namen... De Drie Wijzen uit het Oosten die het kindje Jezus geschenken brachten — en wier feestdag dit was - hadden Melchior, Balthasar en Caspar geheten! Precies zoals de drie mannen hier in de kelder verzameld. Toeval?

Om zijn toenemende verlegenheid te verbergen begon Caspar te hoesten. Met zijn mouw veegde hij zijn neus af.

‘Jij,’ sprak Melchior nog altijd op die gedragen, plechtige toon, ‘jij bent nog een kind, vol onschuld en onbevangenheid. Jij zult nu onze assistent worden en met jouw hulp zullen we de laatste geheimen van onze voorgangers ontsluieren.’ Zijn stem had de warme, diepe klank die Caspar zo goed van hem kende en die hem altijd heel blij maakte. Het was een genot om naar de man te luisteren. Maar wat hij zei bezorgde Caspar dit keer koude rillingen. Alchimisten? Goudmakers? En daarbij moest hij hen voortaan helpen? Maar dat wilde hij helemaal niet!

‘Het is een groots en verheven Werk,’ zei Grietje nu. In deze geheimzinnige ruimte scheen ze haar gewone springerigheid verloren te hebben. Ook zij trok een plechtig gezicht.

Caspar wist niet meer wat hij ervan denken moest. Zijn nuchtere Hollandse verstand kwam in opstand tegen datgene waarvan hij nog niet de helft begreep. Hij haalde maar eens diep adem en vroeg zacht: ‘En als u die... die... Steen der Wijzen hebt gevonden... gemaakt... wat doet u er dan mee?’

‘Niets dan goeds, mijn jongen, niets dan goeds.’

Dat was tenminste een geruststelling.

‘Wij drieën: Melchior, Balthasar en Caspar,’ vervolgde de chirurgijn, ‘wij zullen het grote Werk voltooien - daarvan ben ik overtuigd. Aan ons zal de Materie haar geheimen prijsgeven. En dan... dan zullen wij de koningen van de wereld zijn, met oneindige macht en beschikkend over oneindige rijkdom. Onder ons bewind zal er geen sprake meer zijn van twist tussen steden en landen. Er zullen geen oorlogen meer worden gevoerd. Pestilenties en armoede zullen niet langer het mensdom teisteren. Met de Lapis zullen wij de metalen uit hun onvolmaaktheid bevrijden en alle mensen gelukkig maken, tot aan het einde der tijden.’

Hij is gek, dacht Caspar. Onwillekeurig betastte hij zijn nieuwe talisman. Beschermde de helm ook tegen wildemannen en waanzinnigen?

Alsof hij een priester was legde Melchior zijn hand op Caspars hoofd.

‘Jij,’ sprak hij en het leek of hij een gebed opzei, ‘jij werd op een goede dag door Grietje op ons pad gebracht, nadat je blijk had gegeven van grote moed en een goed hart. En zo lang reeds wachtten wij op de derde wijze. Wij dachten niet dat hij zó jong zou zijn en daarom twijfelden we enige tijd. Maar Grietje had het goed gezien. Nu weten wij dat jij degene bent die ons driemanschap is komen voltooien. Nu kan het welslagen van het Werk ons niet meer ontgaan. Het was geen toeval dat jou naar ons toe bracht, het was zo voorbestemd.’

Meent hij dat nou? dacht Caspar verward. Als ik toen die jongens uit Delfshaven die Grietje mishandelden niet op de rug was gesprongen, zou meester Melchior waarschijnlijk nooit van me hebben gehoord.

‘Eens,’ vervolgde Melchior, want hij had zijn redevoering nog steeds niet beëindigd, ‘kwamen uit het Oosten de drie wijze mannen naar wie wij zijn vernoemd. Drie filosofen van koninklijken bloede, die op een Ster vertrouwden en die onze Heer Jezus, de ware koning van de wereld, eer kwamen bewijzen. Zij voorzagen Zijn toekomst, Zijn lijden en kruisdood - daarna gingen zij uiteen. Zij verzuimden bijeen te blijven en hun magische krachten te bundelen. Maar wij: Melchior, Balthasar en Caspar, wij zijn door een hogere macht geroepen om wat de Drie Wijzen uit het Oosten nalieten alsnog tot stand te brengen. En wij zullen slagen. Wij, de Drie Wijzen uit het Westen. Geef me je hand.’

Dat wilde Caspar wel doen, maar welke? De linker of de rechter? Deze mensen hechtten altijd zoveel belang aan links of rechts... In zijn verwarring hief hij beide handen op. Melchior greep de rechter, Balthasar de linker, Grietje wrong zich tussen hen in en zo vormden zij met hun vieren een kring in het midden van de kelder, onder de griezelige schaduwen van de opgezette dieren. ‘Mercurius, gij leidster van de filosofen, verleen ons de kracht om uw Werk te voltooien, om uw wijsheid deelachtig te worden, om uw glorie aan de wereld mee te delen en om uw geest gestalte te geven,’ dreunde Melchiors stem door de holle ruimte.

‘Amen,’ zei Balthasar luid.

‘Amen,’ fluisterde Grietje.

‘Amen,’ zei Caspar toen ook maar. Het liefst had hij nu een kruis geslagen en was hij weggelopen, regelrecht naar huis om bescherming te zoeken achter moeder Truitjes wijde rokken. Maar zijn handen werden nog altijd vastgehouden door de twee filosofen. En Grietje, recht tegenover hem, keek hem zo stralend aan... Eindelijk liet Melchior zijn hand los, Balthasar volgde zijn voorbeeld, maar nu durfde Caspar niet meer openlijk een kruis te slaan. Zenuwachtig peuterde hij aan zijn talisman.

De chirurgijn wees op de tafel met de handschriften.

‘Daarin,’ zei hij, ‘kun je alles vinden watje moet weten over het Werk. Ze zijn niet gemakkelijk en veel van de erin genoemde formules zijn totaal onbegrijpelijk, omdat ze andere dingen voorstellen dan op het eerste gezicht lijkt. De oude meesters gaven hun geheimen niet gemakkelijk prijs en kleedden ze in, in symbolen en spreuken waarvan de betekenis ons tot op heden is ontgaan. Balthasar en Grietje zullen je helpen de geschriften te ontcijferen. Vooral die van de grote Geber en de recepten van Lullius.’

‘O, juist ja,’ knikte Caspar, die geen flauw idee had wie de grote Geber of Lullius wel mochten zijn.

‘Onnodig te zeggen,’ viel Balthasar in, ‘dat alles watje hier hoort en leert en alles wat hier gebeurt, strikt geheim moet blijven. De mensen zijn zo bijgelovig en kwaaddenkend! Ze zouden ons kunnen beschuldigen van ik weet niet wat, van duivelspraktijken en hekserij. Maar jij kunt zwijgen, nietwaar jongen?’

‘O ja, ja natuurlijk,’ stamelde Caspar.

‘Zweer het!’ donderde Melchior, ‘zweer het bij alles watje lief is, bij Mercurius en Neptunus en bij de Heilige Drieëenheid, dat je niet met anderen over het Werk zult spreken!’

‘Ik zweer bij de Heilige Drievuldigheid, bij Mercurius en Neptunus, bij alles wat mij lief is, dat ik erover zal zwijgen,’ zei Caspar gehoorzaam en met een gevoel alsof hij bezig was door de grond te zakken. Hij legde zijn rechterhand op zijn hart, met de linker omklemde hij zijn talisman.

Het was koud in de kelder; toch brak het zweet hem uit. Schuw keek hij naar de dode oven in de verste hoek, naar de wiebelende

schaduwen van de opgezette dieren. Als er nu een donderslag zou hebben weerklonken en Satan zelf zou zijn verschenen in een wolk van zwaveldampen zou hij niet eens verbaasd zijn geweest. Maar er gebeurde niets anders dan dat de beide mannen tevreden knikten en Grietje hem uitgelaten om de hals viel.

‘Anderhalf jaar lang,’ zei Melchior, ‘heb ik je les gegeven, mijn jongen, en in die tijdje vlugge verstand ontdekt, je goede hart gepeild, mededogen in je ogen zien vonken als een deerlijk gewonde werd binnengebracht. Al die tijd heb ik ongeduldig uitgezien naar deze dag, waarop wij je in ons geheim mochten inwijden. Je hebt ons niet teleurgesteld en dat is een grote vreugde voor ons. Denk echter niet dat het Grote Werk der alchimisten gemakkelijk is. Zovelen reeds hebben er hun ganse leven aan gewijd en slechts zelden gelukte het een van hen om succes te boeken. De grote Lul- lius, ja. Die kon goud maken uit lood, maar meer ook niet. En de grote wijze Geber bezit het geheim van de onsterfelijkheid. Helaas kon zijn elixer hem wel voor de dood bewaren, maar niet voor de ouderdom, zodat hij zich na tweehonderd jaar terugtrok in een grot in een woest gebergte van Afrika en hij zich aan geen mens meer durft te vertonen. Hij leeft nu van wilde honing en sprinkhanen en waagt zich alleen des nachts uit zijn hol. Zijn verdroogde, onnoemelijk oude gestalte zou ieder levend schepsel de doodsschrik op het lijf jagen. Daarom moeten wij zorgen dat we de fouten van onze grote voorgangers vermijden.’

‘Ja,’ knikte Balthasar ernstig. ‘Het Opus is niet geheel zonder gevaar.’

Caspar snoof. Daarmee konden ze hem niet bang maken. Vechten met Delfshavense straatjongens hield ook een zeker risico in. Het buigen van de hoepels in de kuiperij kon gevaar opleveren; ze konden terugspringen en de kuipersknecht flink verwonden. Desondanks besefte hij dat de gevaren waarvan Balthasar sprak op een ander vlak lagen.

‘Ik ben niet bang,’ zei hij.

‘Nee, Caspar, en dat kun je ook niet zijn. Voor ons staat nu wel vast dat jij geen gewone vondeling bent, maar een zoon van de god Mercurius en de fee Melusine.’

Caspar moest plotseling een wilde aandrang om in lachen uit te barsten met geweld onderdrukken.

‘Wij drieën, de Wijzen uit het Westen, zullen met de hulp van Sophia het Werk zeker tot een goed einde weten te brengen,’ boemde Melchior.

‘Sophia?’ vroeg Caspar. Wie is dat nou weer! Ook een fee? ‘Sophia,’ sprak Melchior met diepe, diepe stem, ‘is de godin van de wijsheid, de moeder van de filosofen, belichaamd in mijn dochter Grietje. Haar ware, geheime naam is Sophia.’

Grietje een godin? Het lacherige, springerige Grietje, een en al vrolijkheid en energie, was de godin van de wijsheid? Ze staan me hier een beetje voor de gek te houden, dacht Caspar woedend. Ze denken: zo’n onnozele knaap kunnen we alles wijsmaken, hij is dom genoeg om in die sprookjes te geloven. Nou, mooi niet!

‘Nee toch...’ prevelde hij. Maar toen hij de drie doodernstige gezichten om zich heen zag en al die wonderlijke zaken op de schappen, toen hij zich herinnerde met hoeveel rituelen en geheimzinnigheden alles in dit huishouden werd omgeven, begon hij toch weer te twijfelen. Ze meenden het! Ofschoon het klonk als de verhalen die moeder Truitje bij de haard aan Eva vertelde en waarom zijn zusje soms hartelijk moest lachen, stond hij hier beslist niet naar verzinsels te luisteren. De beide mannen geloofden heilig in wat ze aan het doen waren, en ook Grietje had zich erin laten meeslepen.

‘Drie plus één,’ zei Balthasar. ‘Drie wijze mannen, één wijze vrouw. Dat is het Getal van het Werk. Dat is de vierkante cirkel van het licht en de wijsheid. Dat is de kern van de Zevende Macht van Mercurius.’

‘Juist ja,’ knikte Caspar en hij dacht: nee, ze ménen het, ze zijn echt gek.

‘En nu,’ zei Grietje vrolijk, ‘is het tijd voor het avondmaal. Ik ga naar boven, de tafel dekken.’

Dat klonk opeens zó nuchter, zo door en door Hollands, dat het voor Caspar de betovering doorbrak. Opeens werd de wereld weer gewoon en begrijpelijk. Hij lachte Grietje zonnig toe en volgde haar de stenen trap op.

Ofschoon vrouw Hanna hem vroeg mee te blijven eten schudde Caspar het hoofd en verklaarde dat hij thuis werd verwacht. Meester Melchior maakte geen bezwaar. Misschien begreep hij dat de jongen er behoefte aan had even tot zichzelf te komen en te verwerken wat hem deze middag was onthuld.

Zelf bracht hij Caspar tot aan het hekje, daar legde hij zijn grote hand op Caspars schouder en sprak: ‘Ga met God, mijn jongen, en denk na over wat ik je heb gezegd. Denk er lang en vooral rustig over na. Komende zondag verwacht ik je weer.’

Dat was al over drie dagen.

Caspar dook ineen, knikte, mompelde iets en liep snel weg. Langs de kade lagen de onttakelde haringbuizen leeg en stil aan palen te dobberen, wachtend op het voorjaar, op nieuwe zeilen, nieuwe netten, een nieuwe bemanning. De bitterkoude wind blies hem in de nek en hij trok zijn hoed diep over de oren, wikkelde de mantel steviger om zich heen.

Hij was geen gewone vondeling, maar de zoon van Mercurius en de fee Melusine. Waar haalde de chirurgijn het idee vandaan! Zou Mercurius, die god van de alchimisten, zijn kind te vondeling leggen op een ijskoude winterochtend met alle kans dat het doodvroor? Dat leek Caspar wel erg onwaarschijnlijk. Moeder Truitje beweerde dat het Gods wil was geweest dat zij het kind zou vinden. Caspar had dat honderden malen moeten horen en zelf geloofde hij dat ook. Hoe kon meester Melchior, die toch een wijs man was, dan zulke onzin verzinnen?

‘Ze zijn gek, allebei,’ prevelde Caspar voor zich heen.

Toch... Zowel de chirurgijn als zijn helper Balthasar stond goed bekend in de stad. De heelmeester spalkte gebroken ledematen, genas zweren en ontstoken verwondingen, hij trok zelfs kiezen. Van kwakzalvers en keisnijders moest hij niets hebben. ‘Allemaal bedriegers,’ placht hij te zeggen.

Elke woensdag bezochten Melchior en Balthasar het gasthuis in de Hoogstraat en menige arme drommel had zijn leven te danken aan het snelle ingrijpen van de chirurgijn. Wanneer na een veldtocht gewonde soldaten in de stad terugkeerden wist meester Melchior ze snel weer op de been te helpen, en als er niets meer

aan te doen was wist hij hun lijden met drankjes en pillen te verzachten, zodat ze zonder veel pijn overgingen naar het eeuwige leven. Desondanks bleek die geleerde, ernstige man zich in het geheim bezig te houden met allerlei magische praktijken. Het leek zo tegenstrijdig!

En waarom moest hun alchimisterij geheim blijven? Kleefde er dan toch iets... iets duivels aan, iets dat geen daglicht kon verdragen, iets waarvoor de schout hen op het schavot kon brengen? Diep in gedachten passeerde Caspar de Stillekensbrug en keek naar het vuile water dat traag in de richting van de Maze stroomde. Er dreef een dode hond in, met een opgezette buik en nog een flard touw om de nek. Dat deed hem opeens weer denken aan al die vreemdsoortige opgezette dieren in Melchiors laboratorium. Verstrooid schopte hij met zijn klompen tegen een steentje voor zijn voeten.

De Steen der Wijzen? Ja, die zou hier zomaar voor het oprapen op straat liggen! Maar ik, ik lag toen ik pas geboren was ook zomaar voor het oprapen op straat, ik, het kind van een god en een fee. Laat me niet lachen!

Nee, dacht hij, terwijl hij over het Oostnieuwland liep, ik moet mijn hersens bij elkaar houden. Ze kunnen nu wel beweren dat ik zo bijzonder ben omdat ik met de helm werd geboren, maar is dat zo? In deze stad lopen vast wel meer jongens rond met net zo’n talisman als ik heb om hun nek, die hen voor onheil moet behoeden. Maar als ze in het water vallen en er is niemand om hen eruit te halen, verdrinken ze evengoed. En als ze een balk op hun hoofd krijgen of een mes in hun hart, zijn ze net zo dood als die arme hond daar... Het is God die ons leven bestiert en niet een talisman of een heidense god met vleugeltjes aan zijn hoed.

Hij sloeg een zijstraat in en liep toen een drietal verklede kinderen tegen het lijf, die liedjes zongen en vragend de hand ophielden. De Drie Wijzen uit het Oosten! Ja, gewoon kinderen die hun vrije dag besteedden om snoepjes te bedelen of een paar oortjes te vangen. Waren Melchior en Balthasar dan niets anders dan grote kinderen die een droom najoegen en die het noodlot wilden bezweren om eeuwig te mogen leven?

Caspar besefte niet dat hij druk bezig was zijn eigen twijfels, verwarring en verlangen weg te redeneren. Evenmin drong het tot hem door dat de gedachten die hem door het hoofd maalden nogal ongewoon waren voor een ambachtsjongen van net twaalf. Maar hij had ook zoveel wonderlijks te horen gekregen deze middag.

Wat was nu precies Grietjes rol in de droom van de alchimisten? De godin van de wijsheid, belichaamd in de gestalte van mijn dochter, had meester Melchior haar genoemd. Grietje? Caspar was haar na al die maanden bijna als een zusje gaan beschouwen, zoiets als Eva. Een kind, speels, vrolijk, handig - maar iets verhevens had hij nooit aan haar kunnen ontdekken. Eerder zou hij haar moeder, vrouw Hanna, met haar fiere gestalte en mooie, stille gezicht voor een godin hebben gehouden. Maar Grietje, die met haar klomp de Delfshavense jongens te lijf ging, een godin... nee, dat was onvoorstelbaar!

Nog meer groepjes zingende kinderen kwamen hem in de schemering tegemoet en opeens kreeg hij zin zich bij hen aan te sluiten, bedelend langs de deuren te gaan, hier een appeltje, daar een paar noten te krijgen. Heette hij dan geen Caspar, was hij niet één van de drie koningen?

Voor even zette hij het getob over meester Melchior en diens geheimen uit zijn hoofd en hoste mee met de groep, weer helemaal de Rotterdamse straatjongen.

5 Geen ontkomen aan

Caspar had zich vast voorgenomen niet meer naar Latijnse les te gaan. Van dat alchimistengedoe moest hij niets hebben. Volgens hem riekte dat naar toverij, naar magie en ongeoorloofde praktijken. Bovendien meende hij dat hij, als eenvoudige kuipersjongen, toch niets zou begrijpen van het Werk, waarover meester Melchior en Balthasar met zoveel eerbied spraken.

Dus bleef hij die zondagmiddag thuis, kroop dicht bij de lustig brandende haard en begon een poppetje uit hout te snijden voor Eva, die ongeduldig om hem heen trippelde en telkens veel te dicht bij het scherpe mes kwam.

‘Wanneer is het klaar, wanneer is het klaar?’ riep ze steeds. Ze strekte haar handen uit naar de pop.

‘Pas op! Nog even geduld, Eva.’

‘Zeg eens, moet jij niet naar meester Melchior?’ vroeg Jan Blasius.

‘Ja, ja... ik ga zo. Even dit afmaken.’

De moeilijkheid was dat Caspar zijn pleegvader niet kon vertellen waaróm hij niet naar Latijnse les wilde. Hij had moeten zweren geen woord los te laten over hetgeen in de kelder van het huis met de groene luiken gebeurde. De kuiper drong gelukkig niet verder aan en Caspar ging door met de pop.

‘Is hij al klaar?’ bedelde Eva. Zuchtend borg Caspar zijn mes op en reikte zijn zusje de pop aan.

‘Hier. Maak hem niet kapot.’

Gretig pakte Eva haar nieuwe speelgoed en trok zich ermee terug in een hoekje, waar ze van een oude lap probeerde een soort kledingstuk te frutselen.

Meester Blasius stond op, rekte zich uit en pakte zijn bijl. Buiten

hoorde je hakken. Dat waren de buren, die probeerden de Botersloot vrij van ijs te houden. Bevroren grachten konden een ramp betekenen ingeval er ergens brand uitbrak.

Moeder Truitje nam Caspars mantel van de haak en gaf hem die. ‘Je moet meester Melchior niet te lang laten wachten, Caspar.’ ‘Kan ik niet beter helpen met ijs hakken?’ riep Caspar zijn pleegvader na. Die keerde zich om.

‘Nee, we zijn met genoeg mensen. Ga jij nu maar naar Latijnse les.’

Hij had willen uitroepen: ‘Ik ga niet meer. Ik wil niet meer!’ Maar dan zou hij uitleg moeten geven waaróm niet. Als hij zei: ‘Ik heb geen zin meer’, zouden èn vader Jan èn moeder Truitje verontwaardigd over hem heen vallen. ‘Wat nou, geen zin. Een Rotterdamse jongen geeft niet op waarmee hij eenmaal is begonnen!’ Enzovoort.

‘Schiet nou op,’ zei moeder Truitje.

Ja, ja, ik ga al.’

Buiten kreeg Caspar het gevoel dat de sneeuw zijn voeten aan de straat vastplakte. De gure oostenwind, ijzig koud, blies hem in de rug, dreef hem langzaam maar onherroepelijk in westelijke richting, naar het huis met de groene luiken.

Ik ben leerjongen in de kuiperij van meester Blasius, dacht hij wanhopig, waarom kan dat niet genoeg zijn? Dat is eerlijke arbeid. Ik zal meester Melchior moeten zeggen dat ik geen alchimist wil zijn, geen dwaze zoeker naar de Steen der Wijzen, geen goudmaker... Het was heel edelmoedig van hem om mij voor niets Latijnse les te geven, daarvoor ben ik hem dankbaar, al heb ik er niet veel aan. Maar met dat alchimistengedoe wil ik niets te maken hebben.

Hij zuchtte, want hij zag er vreselijk tegenop dat tegen de imposante chirurgijn te zeggen.

Ondanks zijn tegenzin kwam hij steeds dichter bij het Westnieuwland. Het was stil op straat en langs de kaden. Het was te koud voor buurpraatjes, kwajongensstreken, zondagsuitstapjes. Alleen in de vele kroegjes was het druk, want daar was het warm, en wie niets te stoken had zocht er beschutting tegen de koude.

Caspar rilde, versnelde zijn pas. Van flink doorstappen werd je warm. Hoe moest hij Melchior duidelijk maken dat hij niet in de wieg was gelegd voor alchimist? Hoe zou Grietje erop reageren? Met woede, minachting, verdriet?

Zo tobbend bereikte hij eindelijk de chirurgijnswoning. Uit beide schoorstenen kringelde rook tegen de strakke blauwe lucht. Grietje opende de deur.

‘Ha, ben je daar eindelijk! Je bent laat, Caspar. Vader en Balthasar zijn al naar beneden gegaan. Ze waren bang dat je helemaal niet meer zou komen.’

‘Ik kom voor de Latijnse les,’ zei Caspar, half onwillig.

‘Ja, ja, natuurlijk. Kom mee.’

Ze probeerde hem in het voorhuis in de richting van de kelderdeur te duwen, maar Caspar zette zich schrap.

‘Ik wil eerst je moeder begroeten.’

Misschien kon hij vrouw Hanna een tijdje aan de praat houden. In het achterhuis brandde de haard op turf. Erboven hing een kookpot waaruit een prettige geur opsteeg. Kippesoep!

De zwarte hond Hermes, die al lang niet meer blafte tegen Caspar, lag in een hoek naast de haard op wat slachtafval te knagen. Vrouw Hanna, die juist in de kookpot roerde, keek lachend naar Caspar om.

‘Goeiemiddag. Je bent laat, jongen. Mijn man had je al een uur eerder verwacht. Hij is met Balthasar in de kelder. Je weet nu de weg, nietwaar? Ga dan maar gauw. Zij verheugen zich op je komst.’

‘Ik... eh...’ Moest hij de mooie vrouw Hanna nu vertellen dat dit zijn laatste bezoek aan het huis met de groene luiken zou zijn? Zowel zij als Grietje scheen geen moment te twijfelen aan zijn bereidheid om te delen in de droom van de alchimisten.

Caspar trok zijn wanten uit en strekte de handen uit naar het vuur.

‘Het is erg koud buiten, het vriest hard,’ zei hij op conversatietoon, die inhield: eerst even opwarmen.

‘Ja, wat wil je, in januari,’ knikte Grietjes moeder. Grietje stond natuurlijk weer te springen van geestdrift en ongeduld.

‘Kom nou mee,’ riep ze. ‘Beneden is het ook lekker warm. En vader is zo blij. Hij heeft eindelijk een witte steen uit de maag van een zwarte haan te pakken gekregen.’

In een kippemaag zaten altijd steentjes, wist Caspar, omdat de dieren die tegelijk met wormen en graankorrels oppikten. Volgens Jan Blasius deden ze dat omdat ze anders de harde korrels niet goed konden verteren. Maar waarom een witte steen uit de maag van een zwarte haan moest komen was Caspar een raadsel. Het was weer echt iets voor de beide alchimisten om daaraan een bijzondere betekenis te hechten. Overigens verklaarde het wel de inhoud van de kookpot.

Grietje trok hem aan de mouw, rukte hem bijna mee. In godsnaam dan maar.

Caspar had zijn verijsde klompen in het voorhuis achtergelaten. Nu slofte hij, vol tegenzin, op zijn leren muilen naar de keldertrap, vooruit geduwd door Grietje.

De geheime werkplaats was goed verlicht door twee olielampen. Balthasar lag geknield voor de gemetselde oven en duwde dunne takken in het vuur dat eronder brandde. Op de stookplaat stond een groot glazen vat met een lange tuit zachtjes te borrelen. Het vat bevatte een groenachtige vloeistof. Meester Melchior zat bij de tafel met de handschriften en keek op toen Caspar met Grietje verscheen.

‘Ha, Caspar, eindelijk! Wat ben je laat.’

‘Hij had nog van alles te doen thuis,’ riep Grietje haastig, ‘maar nu is hij er toch. Ik heb hem al verteld van de witte steen.’

‘Ja, ja, het is goed. Kijk Caspar, dit is hem.’

De alchimist strekte de hand uit en toonde Caspar een onregelmatig gevormd blank steentje dat blonk in het licht van de lamp. ‘Afkomstig uit de maag van een zwarte haan,’ zei hij met veel voldoening.

Caspar keek naar het steentje en zag er niets bijzonders aan. In elk grintbed kon je duizenden van die dingen vinden.

‘Zwarte hanen zijn zeldzaam,’ verklaarde Melchior, en zijn stem klonk weer zo diep, zo warm en onweerstaanbaar. ‘De mensen houden er niet van. Ze zijn altijd bang dat een zwarte haan op een dag een ei zal leggen waaruit een monster te voorschijn komt. Puur bijgeloof natuurlijk. Zelfs de duivel kan een haan er niet toe brengen om een ei te leggen. Het heeft Balthasar heel wat moeite gekost om een boer te vinden die een zwarte haan bezat.’

Hij pakte een van de perkamenten op.

‘Dit moetje maar eens grondig bestuderen, jongen. Grietje zal je erbij helpen.’

Caspar raakte het geschrift niet aan.

‘Is het moeilijk om de Steen... de Lapis te maken?’ vroeg hij haperend. Hoe moest hij de chirurgijn vertellen dat hij niet wilde meedoen?

‘Allicht is dat moeilijk. We hebben er grondstoffen voor nodig waar moeilijk aan te komen is. En kruiden die moeten worden bijeengezocht door een kind dat de zonde van de wereld nog niet kent. Door jullie dus.’ Hij keek van Caspar naar Grietje.

‘O,’ prevelde Caspar. Volgens de pastoor van de Sint-Laurens kwam elk mens vol zonden ter wereld. En vondelingen zéker! Balthasar kwam bij hen staan.

‘Dat verzamelen van de kruiden,’ zei hij, ‘moet gebeuren bij nieuwe maan, vlak voor zonsopgang en onder het diepste stilzwijgen.’ Wat een omhaal, dacht Caspar, maar hij vroeg: ‘Welke kruiden?’ ‘Cichorei bijvoorbeeld en bilzekruid. Je moet ze uitgraven met een zilverstuk en je mag ze beslist niet met de blote handen aanraken, maar met een schone witte doek. En in gedachten moetje de Heilige Drievuldigheid aanroepen.’

‘En je moet barrevoets zijn,’ riep Grietje, zo blij alsof ze Caspar een prachtig geschenk aanbood.

Caspar rilde.

‘Nu, hartje winter?’ vroeg hij.

‘O nee, op de ochtend van Hemelvaartsdag, natuurlijk.’ Dat was Grietje weer.

Caspar haalde opgelucht adem. Hij had zichzelf al met blote voeten door de verijsde velden zien lopen. Bij de gedachte alleen al begonnen zijn tenen te tintelen.

‘Het is nog lang geen Hemelvaartsdag,’ zei hij verheugd. ‘Verder,’ zei Balthasar, ‘zullen we zeven rode baardharen nodig

hebben, drie gemalen bokshoorns, de tand van een gehangene en twaalf doodkistnagels. Dat alles moet dan gekookt worden in molenwater in een nieuwe pan die bij aankoop meteen werd betaald met zilvergeld. En het vuur moet worden gestookt met vliertakken of jeneverbessehout. En dat is nog maar het begin...’

‘Het klinkt verschrikkelijk ingewikkeld,’ meende Caspar.

‘Wat we ook nodig hebben is een pijlsteen,’ dreunde Melchiors stem.

‘Wat is dat?’

‘Soms vinden boeren die op het land. Ze zijn er bang voor en denken dat de duivel die stenen in hun grond heeft geplaatst om ziekte onder het vee te veroorzaken. Maar dat is dom bijgeloof. Pijlstenen geven kracht, want ze geven de plaats aan waar de bliksem in de grond sloeg. Daarom kun je ze het beste kort na een onweer gaan zoeken.’

‘O,juist ja.’

‘Vergeet het mollehart niet, vader,’ riep Grietje.

‘Natuurlijk niet. Een mollehart is onmisbaar.’

Verder nog iets? dacht Caspar. Maar hij was onder de indruk van Melchiors zekerheid en ernst. De plechtige klank in zijn stem, de zegenende gebaren die hij maakte, deden Caspars besluit om met de alchimisten te breken langzaam wegsmelten.

De ingrediënten die daar werden opgesomd klonken zo geheimzinnig en ingewikkeld dat ze daardoor bijna overtuigend werden. In zijn verbeelding zag hij zichzelf al met Grietje op een vroege lenteochtend door de velden rennen, blootsvoets, zoekend naar moeilijk te ontdekken kruiden. Het kon toch nog wel leuk worden. ‘Kijk,’ doceerde meester Melchior, ‘de grote moeilijkheid voor ons is, dat het Werk altijd moet beginnen met de oeroboros, dat is de oerstof waaruit het levenselixer, dat tegelijk de Steen der Wijzen is, zich kan ontwikkelen. Wat deze oeroboros nu precies is, daarover zijn zelfs de knapste oude meesters het nooit eens geworden. We hebben al zo’n zeven of acht verschillende recepten geprobeerd, maar dat bleek nooit het goede te zijn. Al die zaken die ik zojuist heb opgesomd vormen met elkaar ook weer zo’n recept, voorgeschreven door magister Habakukius. Terwijl de grote Geber van mening is dat de oeroboros een slang is die zichzelf in de staart bijt, zichzelf verslindt en daarna wedergeboren wordt, maar dat is natuurlijk slechts een symbolische voorstelling die staat voor iets anders...’

Het duizelde Caspar een beetje.

‘Wie is de grote Geber?’ vroeg hij daarom snel, hopend nu iets begrijpelijks te horen te krijgen.

‘O, dat weetje natuurlijk nog niet. Geber heette eigenlijk Abou Moussah Djafasr, wat Arabisch is voor de Gever van Geheimen. Hij kwam eeuwen geleden uit Mesopotamië en hij was de wijste man van zijn tijd. Geber ontdekte namelijk de ziekte der metalen. Weet dan, beste jongen, dat onedele metalen ziek zijn. Op deze wereld vind je maar één metaal dat volmaakt en door en door gezond is: dat is het goud. De zonden van de mensen echter hebben het goud besmet en doen vervallen. Daardoor veranderde veel goud in lood, zink, tin of koper. Zulke zieke metalen vervallen zelfs nog verder en worden uiteindelijk tot waardeloos stof. Onze taak is het om het zieke metaal gezond te maken, zodat het opnieuw in goud verandert. Begrijp je?’

‘O, dat begrijp ik heel goed,’ knikte Caspar.

‘Met de Lapis Philosophorum ofte wel de Steen der Wijzen zullen wij in staat zijn de zieke metalen te genezen. En dat niet alleen: ook de ziekten van de mensen, dieren en planten zullen door de Lapis genezen worden, daarin schuilt zijn kracht.’

Zou het? dacht Caspar. In gedachten zag hij alle huizen al voorzien worden van gouden dakgoten, zag hij alle mensen eten van gouden borden en pap lepelen uit gouden schalen of met een gouden ploeg het land openscheuren. De smid van de Kipstraat zou alleen nog gouden hoefijzers fabriceren, en gouden stijgbeugels en gouden spijkers. Maar viel daarmee te werken? Was goud niet veel te zacht om ermee te ploegen, om er paarden mee te beslaan en er zwaarden van te smeden?

‘Die Geber, dat is toch de man die de onsterfelijkheid uitvond en nu in de woestijn woont?’ vroeg Caspar daarom maar. Hij moest toch iets zeggen!

‘Dat heb je goed onthouden, jongen.’

‘Nou, dan is het toch eenvoudig! Zoek hem op en vraag hem wat hij met die slang die zichzelf opvreet nu precies bedoelde.’ ‘Onmogelijk, mijn jongen. Niemand kan de aanblik van Gebers verschrompelde, onnoemelijk oude uiterlijk verdragen. Wie hem ziet verliest zijn verstand. Dat is het tragische ervan.’

‘O.’

Grietje moest gezien hebben hoe ongelukkig Caspar keek, want ze danste op haar warme muiltjes om hem heen en gaf hem plagend stootjes tegen zijn schouder.

‘Arme Caspar,’ lachte en zong ze tegelijk, ‘je begrijpt er nog niet veel van, hè? Maar dat komt nog wel. Heus, het wordt je vanzelf duidelijk als je vader en Balthasar helpt met het zoeken naar de Lapis. Want dat doe je toch, hè? Vader rekent zo vast op je en ik ook. Vader, bent u niet blij dat ik Caspar bij u heb gebracht toen?’ ‘O ja kind, dat ben ik zeker.’

Caspar boog het hoofd. Moest hij nu zeggen: nee, nee, ik doe niet mee, ik wil niet? Voor deze mensen sprak het vanzelf dat hij zich - in het geheim - aan het Werk ging wijden. Zonder het te willen, zonder dat het hem was gevraagd of dat hij de kans had gekregen te protesteren, was hij door hen tot alchimist benoemd, werd hij meegesleept in de droom van twee volwassen mannen en een kind. Hij zuchtte diep, gaf zich over.

‘Ik verheug me erop,’ zei hij. Maar het klonk wel mat.

Melchior en Balthasar legden elk een hand op zijn schouders. ‘Sophia,’ sprak Melchior plechtig, ‘zegen ons. Zegen de Drie Wijzen uit het Westen.’

En Grietje deed het, met fladderende armen, dansende voeten, een hoog stemmetje.

‘Moge Mercurius toestaan dat er zegen rust op jullie werk, amen,’ zong ze.

Was het haar ernst, dreef ze de spot met hem? Caspar wist niet meer wat hij ervan denken moest.

Nu brak ervoor Caspar, zo jong als hij was, een zware tijd aan. In de week ging het nog wel. Dan werkte hij negen uur per dag in de kuiperij onder het strenge toezicht van meester Blasius als aankomend ambachtsman en leerde hij hoe de duigen met water, vuur, water moesten worden kromgetrokken, hoe de tenen hoepels moesten worden bevestigd, hoe tonnen, kuipen en vaten waterdicht moesten worden gemaakt, hoe hij bodems en deksels moest maken en waar de spongaten geslagen moesten worden. Net als zijn pleegvader had Caspar geen hekel aan werken. Hij was vlug en handig en leerde snel. Zijn handpalmen kwamen vol eelt te zitten, zijn spieren begonnen te zwellen. Als hij ’s avonds na de pap zijn bedstee in rolde sliep hij vrijwel meteen.

Voor Eva, die nu naar het nonnenschooltje ging, had hij nog maar zelden tijd, al viel het hem op dat ze stiller en rustiger werd, urenlang mijmerend voor zich uit kon staren, terwijl de kat op haar schoot zat te spinnen en ze ritmisch de glanzende vacht streelde. Met de andere knechts in de kuiperij kon Caspar redelijk goed opschieten, en als toekomstige erfgenaam van de patroon had hij een streepje voor.

Maar op zijn vrije dagen bevond hij zich plotseling in een andere wereld. Dan werkte hij in de geheime kelder van de chirurgijn en werd ingewijd in de kunsten van de alchimisten. Daar kreeg hij meer te leren dan zijn hoofd verstouwen kon.

Het viel hem vooral zwaar omdat hij in al die formules en in de hele filosofie van meester Melchior nauwelijks kon geloven. Maar nooit kon hij de juiste woorden vinden om de beide geleerden van zijn twijfel en ongeloof te overtuigen. Een enkele maal probeerde hij het, met een schamper lachje en een gestamelde opmerking, maar dan stak Melchior met zijn diepe stem onmiddellijk een redevoering af waar Caspar geen woord tussen kon krijgen en waarvan hij de helft nog niet begreep, zodat hij er verder maar het zwijgen toe deed. Van zichzelf vond hij het ook ongepast om te twijfelen aan de oprechtheid en wijsheid van twee zulke geleerde mannen, die in de stad zo goed stonden aangeschreven en die een eigen altaar, gewijd aan de heiligen Cosmas en Damianus, hadden gesticht in de Sint-Laurens.

Geleidelijk aan was hem duidelijk geworden dat de beide alchimisten niet slechts droomden van onbeperkte macht en rijkdom. Ze wilden de wereld redden! Zowel Balthasar als Melchior kon

zeer verheven spreken over het doel van al hun zoeken, brouwen, mengen en roeren. Niet dat er tot nu toe iets tastbaars uit kwam. Iets ontbrak hun nog - en ze wisten niet wat.

Gebonden door de eed kon Caspar ook met niemand spreken over de gespletenheid in zijn leven, over het feit dat hij in twee werelden tegelijk verkeerde: de nuchtere wereld van het dagelijks ambacht met alle banaliteiten die daarbij hoorden, en die andere wereld, waarin werd gewerkt aan een verheven, verafgelegen doel, met een diepzinnige gedachten gang op de achtergrond en nauwelijks te begrijpen teksten. Soms, na een vermoeiende dag in de kuiperij, droomde hij in het Latijn. Een andere keer droomde hij van Grietje, gekroond als een koningin, twee voet zwevend boven de grond: de godin Sophia, de belichaming van de wijsheid.

Het was allemaal heel verwarrend en door de verscheurdheid in zijn leven verloor hij veel van zijn oude jongensachtige vrolijkheid. Wanneer het hem te veel dreigde te worden zette hij zich bij de haard naast Eva, streek over haar blonde haren, keek in het lieve stille gezichtje en meteen voelde hij zich een stuk beter.

De band tussen Caspar en zijn pleegzusje was hecht en warm. Ofschoon het kind geen flauw idee kon hebben van Caspars geheime tweede leven, was het hem alsof ze er toch alles van begreep en hem met één enkele glimlach weer tot een heel mens kon maken.

Intussen bereidden de Rotterdammers zich voor op een groot feest. Maximiliaan van Oostenrijk, de voogd van de kleine graaf Filips en zoon van de Duitse keizer, was door de Duitse keurvorsten tot Rooms Koning benoemd. Veel meer dan een erenaam was dat niet, maar het prestige van een Rooms Koning was groot en Maximiliaan was blij met de titel, die hem trouwens genoeg geld had gekost. In alle delen van het grote Rijk liet hij zich huldigen, en zo kwam hij, in de zomer van het jaar 1486, tezamen met zijn keizerlijke vader via Dordrecht naar Rotterdam om zich ook in de haringstad feestelijk te laten inhalen.

Feest in de stad betekende voor meester Melchior en zijn assistent

handen vol werk. Want dan waren de kroegen overvol en vechtpartijen, messetrekkerij en dronken kerels die uit het water moesten worden gevist en half verdronken weer tot leven moesten worden gewekt, hielden de barbiers, chirurgijns en kwakzalvers druk bezig.

Verder werd er natuurlijk op zo’n dag niet gewerkt. Daarom had Caspar aangeboden Grietje mee te nemen om de glorieuze intocht van de Rooms Koning te gaan zien.

Op het laatste ogenblik echter meende moeder Truitje dat ook Eva naar het schouwspel moest gaan kijken. Eva was nu acht jaar oud, een mooi klein meisje met blonde krullen en grote blauwe ogen.

Met Eva op zijn schouders en Grietje aan de hand begaf Caspar zich naar het havenhoofd om de feestelijk versierde jachten van de koning, de Duitse keizer en hun gevolg Rotterdam te zien binnenvaren. Op de kaden zag het zwart van de mensen, die onmiddellijk een groot gejuich aanhieven toen de vergulde zeiljachten, versierd met vlaggen en vaandels, in zicht kwamen.

Het hoge gezelschap ging aan land, waar schitterend opgetuigde paarden en de lijfwacht van Maximiliaan al klaar stonden. Zowel de landsheer, de oude keizer als al hun soldaten waren gekleed in blinkende harnassen waarin de zon weerspiegelde.

Eva zat aanvankelijk doodstil op Caspars rug, verstomd van bewondering voor al die pracht en schittering, niettemin vond hij haar aardig zwaar. Grietje stond te springen van verrukking zonder zijn hand een moment los te laten, zodat ze flink aan zijn arm rukte en het zweet hem uitbrak. Maar de beide meisjes schenen al helemaal vergeten te zijn dat Caspar er was om hen te beschermen tegen een te hevig gedrang; alsof hij een stuk hout was, zo klemde Grietje zich aan hem vast, rukte, duwde, plukte aan hem in haar wilde geestdrift, terwijl Eva zich in zoverre liet gaan dat ze met beide vuisten op zijn hoed timmerde.

‘Hé daar, kalm een beetje,’ schreeuwde Caspar, wie de hoed over de ogen zakte zodat hij nauwelijks meer iets kon zien.

De stad had van de ‘blijde inkomste’ veel werk gemaakt. Uit alle ramen hingen vlaggen en vaandels. Aan het begin van de Hoogstraat prijkte een erepoort vol beelden en verguldsel. De lange stoet reed over het Oostnieuwland langs de Steigerbrug naar de Hoogstraat en de menigte volgde, dansend, zingend en hoera roepend.

Op bevel van Maximiliaan werd aan alle mannen in de stad gratis bier geschonken en de vrouwen paradeerden in hun mooiste japonnen langs de grachten. Zelfs vele Delfshavenaars waren komen kijken om te kunnen juichen en gratis bier te krijgen, wat natuurlijk uitliep op de nodige vechtpartijen en gerouwdouw, vooral in het havenkwartier. De schippers, in hun donkere joppers en wijde pofbroeken, wierpen schreeuwend van geestdrift hun mutsen in de lucht en vingen ze handig weer op. Muzikanten fiedelden op de straathoeken, bijgestaan door kunstenmakers en liedjeszangers.

Maximiliaan zat fier te paard, al moest hij het in dat glanzende harnas en onder de helm met de verenbos wel warm hebben, bedacht Caspar. Zelfs ’s koningspaard, een mooie zwarte hengst, was met ijzer bekleed. Onder zijn stalen borst-, schouder- en armplaten droeg Maximiliaan een veelkleurige wapenrok, die aan de rechterkant de Habsburgse kleuren rood en blauw vertoonde en aan de linkerkant geborduurd was met de Bourgondische klimmende leeuwen, in goud op zwart. Een kolossaal zwaard met gouden gevest completeerde zijn uitrusting. Over zijn harnas heen droeg hij de keten van het Gulden Vlies en midden op zijn borstplaat schitterde een grote robijn. De poortersvrouwen, enigszins verblind door al die glans en luister, noemden hem een mooie man, maar Grietje keek hooghartig.

‘Zijn neus is te lang en zijn onderlip te dik,’ vond ze. En toen, zeer welgemeend: ‘Ik vind jou veel aardiger om te zien, Caspar.’ Caspar, half bezwijkend onder het gewicht van Eva, liet het zich aanleunen. Dat Grietje hem zo’n beetje als haar persoonlijk eigendom beschouwde was hij al sedert jaar en dag gewend. Hij vond het wel grappig zoals ze altijd volhield dat zij hem ‘gevonden’ had.

De koninklijke stoet had intussen de Hoogstraat bereikt en ging onder de triomfboog door in de richting van het logement De

Spiegel, waar de hoge gasten hun intrek zouden nemen en de vroedschap met de burgemeester, de gildemeesters en de officieren van de schutterij zouden ontvangen. Er moesten privileges worden bevestigd (en als het even kon uitgebreid) en de schotponding (de belasting) moest opnieuw worden vastgesteld. Achter het herenlogement, in de grote tuin, zouden daarna door rederijkers en schutterij dansen en spelen worden uitgevoerd, die door de koninklijke familie van achter de ramen konden worden gadegeslagen.

Dat de steigerende paarden op de Hoogstraat een bedelaar hadden vertrapt kon de opgetogenheid van de Rotterdammers niet dempen. Ze mochten immers kijken naar onvoorstelbare rijkdom, naar de tekenen van de macht en de glorie van Bourgondië. Caspar keek ernaar met gemengde gevoelens. Als kind van zijn tijd was hij gauw onder de indruk van pracht en praal. Dat hoorde nu eenmaal bij hoge machthebbers en zéker hoorde het bij Bourgondië. Maar toch... Waarom kon een man die over zoveel schatten leek te beschikken, die zo machtig en rijk was, niet zorgen dat het eindelijk eens rustig werd in de Nederlanden? Werd het geen tijd dat hij een einde maakte aan de opstandigheid van de Vlaamse steden en aan het eeuwige gestook van de Hoekse edelen?

Het feest van de ‘blijde inkomste’ duurde slechts één dag. De volgende ochtend vertrok de koninklijke stoet naar Delft, van daar naar Den Haag en verder door alle steden van Holland, Utrecht en weer terug naar Brabant. Na hun vertrek boog de vroedschap van Rotterdam zich zuchtend en met bezorgde gezichten over de rekeningen. Want dit soort huldigingen kostte de stad telkens weer kapitalen!

Maximiliaans triomftocht had echter niet kunnen verhinderen dat de aloude vetes tussen Hoeken en Kabeljauwen heftiger dan ooit oplaaiden en in het hele land grote onrust teweegbrachten. Het vertoon van macht en rijkdom werd niet door iedereen even geestdriftig ontvangen. Nauwelijks was de luisterrijke stoet van Maximiliaan verder getrokken of de mensen voelden hun honger en ontevredenheid weer en vielen terug in woede, onderlinge

vechtpartijen, familieruzies. De graanprijzen stegen, vlees werd schaars en duur, heel Holland schudde onder de burgeroorlog en het einde was er nog niet van te zien.

Spoedig zou ook het rustige Rotterdam er de ellende van ondervinden.

6 De overval op Rotterdam

Maximiliaan van Oostenrijk, de ‘vreemdeling’, was niet erg populair in de Nederlanden. Vooral de Vlamingen zagen niet in waarom ze belasting zouden moeten betalen aan een Habsburger omdat die een blauwe maandag getrouwd was geweest met hun landsvrouwe Maria van Bourgondië. Wat zowel de noordelijke als de zuidelijke Nederlanders hinderde waren Maximiliaans vergeefse pogingen om Maria’s stamland Bourgondië, na de dood van Karel de Stoute ingelijfd bij Frankrijk, terug te veroveren. Zolang de oorlogen met Frankrijk werden betaald met de schatten van het Bourgondische huis trokken Hollanders en Vlamingen zich er niet veel van aan. Maar toen de Rooms Koning het nodig vond om huurlegers uit Duitsland te halen om daarmee de zich onafhankelijk opstellende steden als Gent en Brugge op de knieën te dwingen, liep de Vlamingen de gal over. Wat moesten die vreemde landsknechten in de Zuidelijke Nederlanden, die ze als een soort wingewesten schenen te beschouwen en naar hartelust leegplunderden? Maximiliaan, aan het hoofd van zijn troepen, trok Brugge binnen, maar voor de neus van zijn leger gingen de poorten dicht en hijzelf werd voorlopig door het stadsbestuur opgesloten in een grutterswinkel, waar men hem net zo lang gevangen hield tot hij beloofde geen oorlog meer met Frankrijk te voeren en met zijn Duitse troepen onmiddellijk naar Duitsland terug te gaan.

Het akkoord werd getekend en Maximiliaan kwam na maanden, bleek en gehavend, weer vrij. Binnen enkele weken echter brak hij zijn woord en zowel het verarmde Brugge als het opstandige Gent werd met geweld onderworpen. Het verzet, vooral in Vlaanderen, was neergeslagen en even leek het erop dat de rust in de Nederlanden zou weerkeren. Dat bleek een illusie.

Maximiliaans voormalige veldheer Filips van Kleef zei plotseling de gehoorzaamheid aan de Habsburger op en verklaarde openlijk dat de Nederlanden maar één heer hadden: de kleine hertog Filips van Bourgondië, het zoontje van Maria, nog veel te jong om te kunnen regeren. Toch, om die regering vast voor te bereiden, maakte Filips van Kleef zich meester van de Zeeuws Vlaamse havenstad Sluis, ‘in naam van onze natuurlijke landsheer, Filips van Bourgondië’, zoals hij verklaarde.

Talloze Hoekse bannelingen en jonkers, die niets van de Habsburger moesten hebben en zich ook al altijd hadden verzet tegen de Bourgondische eenheidsstaat, en die stuk voor stuk terug verlangden naar de vroegere feodale toestanden, stroomden toen naar Sluis en organiseerden zich. Sluis werd een Hoekse piratenstad. Schepen bemand door vissers en jonkers schuimden de Noordzee en de Zeeuwse wateren af, brachten haringbuizen op, overvielen koopmansschepen en de kapers vierden feest van de buit.

Toen wilden ze ook een ‘leider’ hebben, één met een grote naam en voor de duivel nog niet bang. Van Kleef kende zo iemand. In Leuven studeerde een nazaat van het roemruchte huis Brederode, jonker Frans geheten, oud tweeëntwintig jaar, die bekend stond om zijn moed, zijn vrolijkheid, zijn machtige drinkgewoonten en onblusbare eerzucht. Deze jonker Frans van Brederode was een edelman van de oude stempel: dol op toernooien en wilde feesten, altijd dromend van ridderschap en heldendom. Hij miste de Hollandse nuchterheid en spaarzin. In feite was hij een charlatan die een eeuw te laat was geboren. Honderd jaar eerder zou hij in de ridderlegers een goed figuur hebben geslagen en beroemd zijn geworden. Maar die ridderlegers bestonden al lang niet meer. Grote oorlogen werden uitgevochten door huurlingen, kleine oorlogen tussen steden onderling werden gevoerd door burgerlijke schutterijen en gewapende boerenjongens.

Wat Filips van Kleef in de stad Sluis bij elkaar had gekregen waren avonturiers, zonen van verbannen en gevluchte Hoekse edelen, berooide studenten en schippers zonder schip. Toen jonker Frans in Sluis aankwam vond hij daar zijn eigen soort: edelen als

Jan van Naaldwijk, Sweder van Montfoort, zijn bastaard neef Walraven van Brederode, enzovoort. De kaapvaart leverde de jonkers rijke buit op. De Hollandse kusten en Zeeuwse wateren werden nauwelijks verdedigd, en hoe meer schepen de Sluizenaars wisten buit te maken, hoe sterker en overmoediger ze werden. Intussen beschikten ze al over een flinke vloot, compleet met geschut. En nog altijd kwamen avonturiers uit alle delen van de Nederlanden naar Sluis toestromen, met het zwaard aan hun zijde, hebzucht in hun ogen en een mond die stond naar brallen en wijn drinken.

Maximiliaan dacht weer over een nieuwe oorlog met Frankrijk en had weinig aandacht voor de troebelen in die natte uithoek van zijn rijk. Hij vergenoegde zich ermee zijn stadhouder Jan van Egmont op te dragen het piratennest uit te roken. Wat echter zo eenvoudig niet was.

Intussen smeedde jonker Frans van Brederode met zijn trawanten grote en grootse plannen. Waarom zich bepalen tot Sluis en de Zeeuwse wateren? Waarom niet heel het rijke Holland veroveren, om daar de Hoekse edelen in hun oude rechten te herstellen en de groeiende macht van de steden te beknotten? Terug naar de goeie ouwe tijd wilden ze, naar de tijd toen de ‘heren’ het nog voor het zeggen hadden en het volk slechts moest dienen en betalen. Terug naar de goeie ouwe tijd toen de opbrengst van alle tollen in de zakken van graven en baronnen vloeide en de horigen met de muts in de hand diep bogen voor de ridders, die onverschillig hun paarden door het koren joegen en de oogst vertrapten. Terug naar de gouden tijd van toernooien, wuivende helmpluimen en zoete liederen van minstrelen.

Misschien had jonker Frans wel te veel ridderverhalen gehoord... Hoe dan ook: hij wilde Holland veroveren, te beginnen met de poort tot Holland - dat was Rotterdam. Een kleine vissersstad, niet half zo rijk als Delft of Gouda, maar gelegen op een strategisch punt aan de Merwe en met een rijk achterland.

De nacht van de twintigste november 1488 was bitter koud. Een gure noordooster blies over de polders en plassen, deed het water verstijven, rukte de laatste dorre bladeren van bomen en struiken en maakte dat de wachters in de Rotterdamse blokhuizen huiverend bij hun vuurtje kropen, zich met sterke drank de koude van het lijf probeerden te houden en meer knikkebolden dan waakten. Zo merkte niemand de komst van de Hoekse vloot op, die bij Delfshaven voor anker ging terwijl een deel van de opvarenden naar de oever roeide.

Delfshaven innemen, midden in de nacht, terwijl daar niemand de wacht hield, was simpel. Jonker Frans liet zijn vriend Walraven daar met een aantal manschappen achter en zelf trok hij met zijn halfbroer Anthonie, met zijn vrienden en mede jonkers over de dijk naar het buurtschap Schoonderloo en vandaar verder over de dijk naar Rotterdam, gevolgd door een ‘hoop volk’ bestaande uit bannelingen, avonturiers, werkloze huurlingen, kortom: een samenraapseltje van vechtlustig tuig. Bij de Schiedamse poort aangekomen dook de helft van de troep weg in het dorre riet dat daar overvloedig aan de oever van de stadsgracht groeide en dat knapperig van de vorst was, terwijl de overigen over het ijs van de Coolvest trokken en over de muur begonnen te klimmen om daarna, langs het vervallen kasteel Bulgersteyn, de Schiedamse poort aan de binnenzijde te bereiken en de wacht daar te overvallen. De dommelende wachters wisten niet eens wat hun overkwam toen de Sluizenaars hen met ponjaarden en sabels besprongen en uitschakelden. Het ging allemaal heel snel in zijn werk. Jonker Frans opende de poort voor zijn mannen, die in het verijsde riet lagen te wachten.

Helemaal zonder rumoer was het toch niet gegaan en reeds begonnen de burgers in de stad te ontwaken, schoten haastig wat kleren aan en vroegen elkaar: ‘Wat is er aan de hand?’

Jonker Frans echter had opnieuw zijn krijgsmacht gesplitst. De ene helft trok langs de Vissersdijk tot aan de Blauwe Toren, waar acht mannen de wacht hielden, die bij het naderen van de zwaargewapende troep echter snel de vlucht namen. Jonker Frans zelf trok met honderdvijftig man naar het Spui, over de Markt en de

Hoogstraat en nam het Stadhuis in. De enige plaats waar nog flink werd gevochten was bij het blokhuis op het havenhoofd, maar ook daar moesten de stadswachten het afleggen tegen de Hoekse kapers.

Om drie uur die nacht was heel Rotterdam in handen van de invallers en installeerde jonker Frans zich in het huis De Spiegel, waar nog maar twee jaar eerder Maximiliaan van Oostenrijk met zijn keizerlijke vader zich had laten huldigen en de nacht had doorgebracht. In diezelfde weelderige vertrekken richtte nu jonker Frans van Brederode zijn hoofdkwartier in en lachte schallend om die domme Rotterdammers, die zich zo gemakkelijk hadden laten verrassen.

Ha, van deze stad uit zouden ze het platteland tot aan Delft, Gouda en Zegwaard kunnen beheersen - en plunderen. De ver in de rivier uitstekende havenhoofden werden van de meegebrachte kanonnen voorzien en beheersten daarmede ook de benedenloop van de Maze.

De notabelen van de stad, zoals Baljuw van Remmerswael, de Kabeljauwse burgemeester en een aantal ambtenaren wisten niet hoe snel ze Rotterdam moesten ontvluchten, en eer de dag aanbrak was jonker Frans met zijn bende meester van Rotterdam. Zo werd de stad, tot grote verontwaardiging van de poorters, een Hoeks bolwerk.

Ook Caspar vond het vreselijk. Niet dat hij zich ooit had verdiept in de eeuwenoude partijtwisten tussen Hoeken en Kabeljauwen. Het kon hem ook niet schelen voor wie hij tonnen, vaten, emmers en wastobben moest maken, voor Hoekse of Kabeljauwsgezinde klanten. Maar reeds de volgende ochtend werden de poorters opgeroepen om met manden, spaden, houwelen en breekijzers naar het havenhoofd te gaan of naar de twee bolwerken bij de Schiedamse poort en de Oostpoort, om die te gaan versterken, om schansen te graven in de hard bevroren grond en schanskorven te vlechten rondom het bij de haven opgestelde geschut. Dat viel niet mee in de bittere koude! Maar de overvallers kenden geen genade, zelfs vrouwen en kinderen werden in de vrieswind aan het werk gezet. De bevroren grond was hard als steen, de kloostermoppen die ze moesten aanvoeren waren ijskoud en bleven aan de onbeschermde handen kleven. Met bijlen moesten ze het ijs in de haven losslaan, opdat de schotsen met de eb mee naar zee konden drijven en de kaperschepen van jonker Frans de haven konden binnenvallen. Wat daar aan schepen lag: Engelse, Franse, Brabantse en Keulse koopvaarders, werd door de jonkers als oorlogsbuit beschouwd en leeggeroofd. De bemanning kreeg de keus tussen de stad verlaten of zich bij de veroveraars aansluiten. Velen van hen (uitgezonderd de kapiteins) kozen voor het laatste - wat moesten ze anders? Aansluiting bij de kapers kon bovendien flinke buit opleveren!

De huizen en bezittingen van de gevluchte Kabeljauwse notabelen werden verbeurd verklaard en de jonkers nestelden zich erin.

Meester Blasius de kuiper was niet gevlucht. Waarom zou hij? Hij was niets anders dan een hardwerkende ambachtsman en gehecht aan zijn woonplaats, zijn huis, zelfs aan de Botersloot, die voor zijn woning stroomde en stonk. Net als Caspar en zijn knechts moest hij aan de versterking van de Oostpoort werken. En net als Caspar, zijn knechts en de andere Rotterdamse poorters, wist hij niet goed wat hij van de toestand moest denken. ‘Die Hoeken,’ gromde hij tegen zijn pleegzoon, sjouwend met stenen, ‘dat zijn toch ook Hollanders. Dat zijn toch onze vijanden niet? Ik begrijp er niets van. Wat hebben wij misdaan dat we nu gestraft moeten worden?’

Zijn buurman, Jan Kanters, antwoordde kortaf: ‘Ach man, het is die lui toch alleen maar om de buit te doen. Dat is de enige reden dat er ooit oorlog wordt gevoerd, om de buit - en anders niks.’

‘Ik heb gehoord,’ piepte Caspar, ‘dat ze tégen Maximiliaan van Oostenrijk zijn.’

‘Ja, dat zéggen ze. En als we een andere landsheer zouden hebben, zouden ze tegen hém in opstand komen. Mensen verwarren de zaken altijd met elkaar en denken dat oorlog iets met politiek te maken heeft. Nou, dat is een misverstand. Oorlog gaat om de buit. Dat is altijd al zo geweest en zal altijd zo blijven. Oorlog is het toppunt van hebberigheid en met mooie idealen of vrijheidsgevoelens heeft het niks, maar dan ook niks te maken.’

Zou het? dacht Caspar.

Intussen vroeg hij zich af of meester Melchior ook gevlucht zou zijn met vrouw, kind en assistent. Diep in zijn hart hoopte hij daarop. Daarmee zou dan meteen een einde zijn gekomen aan de geheime alchimistische experimenten in de kelder van het huis met de groene luiken. Maar niet lang daarna hoorde hij dat de chirurgijn het op de ochtend van de eenentwintigste november zo druk had gehad met het verbinden van gewonden, het verzachten van pijn, het amputeren van verbrijzelde ledematen of bevroren vingers dat de gedachte aan een vlucht zelfs niet bij hem was opgekomen. Bij het werken aan de schans bij de Oostpoort keek Caspar spiedend rond of hij, behalve zijn buren en bekenden van de Botersloot, ook Melchior, Grietje of vrouw Hanna kon ontdekken. Hij zag Eva en moeder Truitje met takkenbossen sjouwen, maar Grietje zag hij niet. Vrouw Hanna evenmin. Die waren misschien bij de havenhoofden te werk gesteld of - en dat leek hem het waarschijnlijkst - ze zaten veilig weggedoken in de geheime kelder en warmden zich bij de alchimistenoven.

Drie dagen later viel, tot grote opluchting van de poorters, de dooi in. Maar toen waren de nieuwe schansen en versterkingen al gereedgekomen en konden de burgers zich weer aan hun eigen zaken wijden. Dachten ze... Maar o, wat viel dat tegen!

De nieuwe meesters van de stad namen het ervan. Ze hadden zich geïnstalleerd in de rijke woningen van de gevluchte Kabeljauwen, plunderden de provisiekasten, begonnen met de benen op tafel en de hoed schuin op het hoofd aan een feestmaal. Ze namen de brouwerijen in beslag, haalden de mooie balen laken, pas geverfd en gevold, uit de pakhuizen waar ze klaar lagen om verstuurd te worden door heel Holland en dwongen de kleermakers er weelderige kostuums voor de jonkers en officieren van te maken. Ze haalden de zilveren drinkbekers uit de kast van de Doelen, de zilveren en vergulde kandelaars uit de kerken, de ankers wijn uit de opslagplaatsen aan het Oostnieuwland. Ze namen de kippen, varkens en geiten van de poorters in beslag en aten ze op. Ze drongen de huizen van de verschrikte burgers binnen, de sabels dreigend geheven, en namen mee wat van hun gading was: kookpotten, gereedschappen, wapens, heiligen beeldjes, tinnen borden, zilveren lepels en linnen tafellakens. Ze dwongen de bakkers tot het bakken van fijne koeken en liepen dronken lallend, zwaaiend met dolken en degens door de straten, zodat geen fatsoenlijk mens de deur uit durfde gaan. Ach, die jonkers en hun aanhang! Ze haatten de Bourgondiërs, maar ze gedroegen zich met Bourgondische uitbundigheid, grootsprekerij en helden vertoon. Ze droegen rinkelende harnassen, rinkelende sporen (al waren ze kapers te water), rinkelende halskettingen en rinkelrooiden er maar op los, zelf verbijsterd door hun succes en gemakkelijke overwinning.

Maar jonker Frans van Brederode met zijn aanhang van avonturiers en kale jonkers was niet alleen naar Rotterdam gekomen om te brassen, zich te bezatten en de grote heer uit te hangen. Ze wilden heel Holland veroveren. Ze wilden vechten!

Jonker Frans begon met al zijn vrienden en mede jonkers tot officier te benoemen en al gauw waren er in zijn legertje bijna evenveel kapiteins als manschappen.

En al die nieuwbakken officieren droomden ervan een oorlogsheld te worden, grote stukken land te veroveren waarover ze als baronnen zouden kunnen heersen en waarop ze de pachters konden laten werken tot ze erbij neervielen.

Ze lieten zich alvast fraai uitziende wapenschilden vervaardigen, staken pluimen op hun helmen, droegen geborduurde bandeliers over hun stalen borstplaten en noemden zich bij voorbaat ‘heer van...’ of ‘baron van...’ naar plaatsen die ze nog niet veroverd hadden. Maar de vervaardigers van al dat moois konden op scheldpartijen en stokslagen rekenen als ze hun rekeningen kwamen aanbieden. De jonkers en kapiteins pronkten graag, maar ze waren slecht van betalen.

Twee weken na de inneming van Rotterdam leidde kapitein Cornelis van Treslong honderdvijftig manschappen in de richting van Schiedam. De bedoeling was natuurlijk die stad eveneens te veroveren, maar de Schiedammers waren voorbereid, wachtten de troep al buiten de stad op en sloegen de aanval af. Die avond kwam Treslong met niet meer dan twaalf gevangenen, wat buitgemaakt vee en een paar hammen terug in Rotterdam. Niet direct een succes om trots op te zijn.

Weer twee dagen later kwam er een vluchteling uit Schoonhoven in de haringstad aan. Het was de voormalige baljuw van Schoonhoven, die door de Kabeljauwse Schoonhovenaren de stad was uitgejaagd en nu zijn heil kwam zoeken bij jonker Frans van Brederode. Hij stelde voor dat jonker Frans zijn manschappen zou uitzenden naar Schoonhoven. Daar viel genoeg te halen! De avonturiers hadden er wel oren naar en begonnen meteen aan de voorbereidingen.

De kortste weg naar Schoonhoven was over water, over de Lek. Het dooide alweer enige tijd, de wind was naar het westen gedraaid, en zo vertrok op de zevende december uit Rotterdam een hele vloot rivierschepen met de bedoeling diezelfde avond de stad Schoonhoven aan twee zijden aan te vallen en te veroveren. Maar evenmin als de Schiedammers lieten de Schoonhovenaren zich overrompelen. Ze schoten een aantal Hoekse schepen in brand, smeten landsknechten van de muren, verdedigden hun poorten met een heftigheid die de jonkers met bebloede koppen deed afdeinzen. Met een zwaar gehavende vloot en tientallen gekwetsten kwamen ze terug in Rotterdam, en jonker Frans maakte bekend dat de gewonden op stadskosten moesten worden verpleegd. Meester Melchior en zijn assistent Balthasar kregen het weer druk.

Het was op een zondagmiddag dat de bebloede koppen in Rotterdam kwamen, van de gehavende schepen werden gedragen en werden binnengebracht bij meester Melchior aan het Westnieuwland. Al spoedig lag het voorhuis vol met gewonden. Maar zoals altijd om deze tijd van de week waren Melchior, Balthasar en Caspar bezig in de kelder, want het Werk moest doorgaan en kon niet onderbroken worden door oorlog, bezetting of Hoeken.

Vrouw Hanna en Grietje konden niet voorkomen dat de gewonde soldaten het huis met de groene luiken werden binnengedragen. Hun officier, kapitein Gerrit Rooftasch, keek spiedend rond. ‘Waar is de chirurgijn, vrouw?’ baste hij.

‘Het spijt mij meer dan ik kan zeggen, heer, maar mijn man is niet thuis.’

Rooftasch geloofde er niets van. Vrouw Hanna kon slecht liegen en de trilling in haar stem verried dat ze de waarheid niet had gezegd. Woedend beende de kapitein naar het achterhuis, waar Grietje, bij het raam gezeten, hem minachtend aanstaarde. Rooftasch liep naar buiten, naar de achterhof, keek in de stal en het brouwhutje, stormde weer naar binnen.

‘Je liegt het, vrouw! Het paard van de meester staat op stal. Zeg op, waar heeft hij zich verstopt? We hebben hem nodig. Hij mag zich niet aan de plicht onttrekken om gewonden bij te staan.’ Vrouw Hanna zweeg en haalde haar schouders op. Toen kreeg Rooftasch de kelderdeur in het oog, gesloten en gegrendeld. ‘Aha, daar zit een ruimte achter. Houdt uw man zich daar voor ons verborgen?’

‘Dat is... dat is een hokje waar gereedschap wordt bewaard,’ stamelde vrouw Hanna.

De kapitein schoofde grendels weg, opende de deur en staarde in het donkere trapgat. In de diepte zag hij licht schemeren.

Vrouw Hanna wilde protesteren, maar de man luisterde niet naar haar en begon de trap af te dalen. Verbluft bleef hij op de onderste trede staan en keek in het door olielampjes verlichte keldervertrek. Hij ontwaarde de grillige schaduwen van de opgezette dieren op de wanden. Hij rook het vuur van vliertakken in de alchimistenoven, terwijl een jongen geknield voor het stookgat lag en voorzichtig de blaasbalg hanteerde.

‘Het vuur moet zacht branden, jongen,’ gromde Balthasar. ‘Jaag het niet te veel op.’

Melchior was als altijd in het zwart gekleed, in zijn lange tabbaard met de kraag van mollebont. Balthasar, die zijn meester in alles nadeed, kon zich echter geen mollebont veroorloven en droeg een soortgelijke tabbaard met een kraag van konijnebont.

Verder droegen beiden de sloffen die ze binnenshuis altijd aan hadden, terwijl Melchior op zijn hoofd een zwart kapje droeg en Balthasar als gewoonlijk blootshoofds was, met al zijn rode haren verward en overeind. Die ragebol aanblik scheen Rooftasch nog het meest te verbazen. Maar hij was niet voor niets door jonker Frans tot officier benoemd, hij was een man van de wereld, hij had gereisd - en hij begreep wat hij zag.

‘Vervloekt, het zijn alchimisten,’ riep hij uit. ‘Wat voert u hier uit, meester Melchior, terwijl hierboven veertien gewonden liggen die met spoed geholpen moeten worden? Bent u bezig goud te maken?’

Woedend over de storing keek Melchior de man aan.

‘Ga weg,’ zei hij, ‘hoe waagt u het hier binnen te dringen? Ik kan dit werk nu niet onderbreken. Het is zondag, man, de dag des Heren, waarop de arbeid stilligt en het krijgsrumoer moet verstommen.’

Hij had zijn fraaiste, diep vibrerende stem opgezet en Rooftasch raakte werkelijk enigszins onder de indruk.

Balthasar stond met beide handen in zijn haar te woelen en keek benauwd. Caspar, in zijn hoekje bij de oven, was overeind gekomen en dacht: O jee... een indringer in de kelder ons geheim is ontdekt!

Uit het voorhuis steeg plotseling gegil op. Vrouw Hanna was daar al bezig om de ergste verwondingen te verbinden en had kennelijk iemand gemeen pijn gedaan. Dat bracht Rooftasch tot bezinning.

Hij trok zijn degen en prikte ermee in de richting van de chirurgijn ‘Doe uw werk, meester,’ donderde hij. ‘Zondag of geen zondag, mijn mannen lijden pijn, zij bloeden en hebben hulp nodig. Schiet op. Dat namaak-goud kan wel even wachten.’ Onbevreesd staarde Melchior de kapitein aan.

‘Welja, doorsteek mij maar. Zijn je manschappen daarmee geholpen? Ik ben de enige chirurgijn in de stad die niet is gevlucht. En jonker Frans van Brederode is mij nog vijf Rijnse guldens schuldig voor de behandeling van zijn manschappen vorige week, toen ze een pak slaag hadden gekregen van de Schiedammers. Wie zijn schulden niet betaalt hoeft op verdere hulp van mij niet te rekenen.’

‘Tart hem niet, Melchior,’ zei Balthasar angstig. ‘God zal later hun zonden bestraffen. Op dit ogenblik zijn er lijdende mensen die onze kundigheden nodig hebben.’

‘Goed,’ antwoordde Melchior, zonder een oog van de kapitein af te laten, ‘maar ik wil ervoor betaald worden, mijnheer, als je dat maar weet!’

Hij wendde zich tot Caspar, die het allemaal verbijsterd stond aan te kijken.

‘Doof het vuur, jongen. Kom dan naar boven om ons te helpen. Balthasar, naar boven, vriend. We kunnen Hanna niet al het werk alleen laten doen.’

Vóór Rooftasch uit verlieten de beide alchimisten de kelder, terwijl Caspar nukkig het vuur in de oven uiteen begon te halen en bluste met wat water. Het borrelen in het glazen vat hield op. Spijtig keek hij ernaar.

‘En het ging vandaag juist zo goed,’ prevelde hij, ‘we hadden bijna het stadium van de solutio bereikt. Nu ja, niets aan te doen.’ Gedurende zijn leerjaren bij meester Melchior als alchimistenhulpje had Caspar behalve het mengen en brouwen van elixers ook heel wat opgestoken van de chirurgijnskunst. Hij wist hoe je gebroken botten moest spalken, hoe je wonden moest uitbranden, hoe je moest aderlaten en hij kon zelfs de klisteerspuit hanteren. Omdat sedert de inneming van Rotterdam het werk in de kuiperij bijna stillag - want de schippers bestelden geen nieuwe tonnen meer en veel van de bierbrouwers waren de stad ontvlucht - bracht hij nu niet alleen de zondagen, maar ook veel andere dagen door in de kelder van de alchimisten. Geleidelijk aan hadden Melchior en Balthasar de jongen weten te overtuigen van de ernst en het belang van hun werk. En al wilde Caspar nog altijd niet geloven dat hij het kind zou zijn van de god Mercurius en de fee Melusine, hij geloofde wel in de ziekte der metalen zoals die door de grote Geber was uitgelegd. Ach, dat arme lood en zink en ijzer, dat moest genezen worden en weer in goud worden veranderd! Met de gecombineerde krachten van aarde, water, vuur en lucht, versterkt door magische kruiden en een geneeskrachtig elixer, moest dat mogelijk zijn. In stilte vervloekte hij de Hoeken die de voortgang van het Werk nu weer kwamen storen.

Hij zuchtte, blies de lamp uit en besteeg de trap. In het voorhuis belandde hij meteen in een soort noodhospitaal, met kreunende gewonden, met kapitein Rooftasch die toezicht hield op de behandeling, met Grietje en vrouw Hanna die water aandroegen en lappen uitspoelden en met Melchior en Balthasar die van man tot man liepen en deden wat ze konden. Er was nu ook een priester gekomen die troostte en bemoedigde. Caspar stond het enigszins hulpeloos aan te zien.

Melchior was bezig een musket kogel uit iemands bovenbeen te peuteren.

‘Hierheen, Caspar,’ riep hij over zijn schouder. ‘Houd die kom vast.’

Caspar knikte. Hij hielp de kogel verwijderen, schroeide de wond dicht zonder zich iets aan te trekken van het gebrul van de soldaat. Eigen schuld, dacht hij wraakzuchtig, dan had die kerel maar in Sluis moeten blijven. Wat doen ze hier?

Hij kwam die avond pas laat thuis en kalmeerde de woede van Jan Blasius met zijn verhaal over de deerlijke nederlaag die de jonkers voor Schoonhoven hadden geleden. Moeder Truitje sloeg de handen ineen.

‘Nu gaan ze misschien wel weg,’ riep ze hoopvol. ‘Ze zullen ontdekt hebben dat Holland zich niet zo gemakkelijk laat veroveren. ’ Ze kreeg ongelijk.

7 De jonkers

Wie een nederlaag heeft geleden moet snel een succesje boeken om niet ontmoedigd te raken. Daarom stuurde jonker Frans twaalf dagen later kapitein Gerrit Rooftasch met een honderdtal manschappen naar de buurtschap Schoonderloo en het onverdedigde Delfshaven om die plaatsen te plunderen en in brand te steken, compleet met alle schepen die er nog in de haven mochten liggen. Het was een heldenfeit van niets, maar de Hoeken waren er toch trots op. De Rotterdammers, ofschoon ze traditiegetrouw elke Delfshavenaar haatten, schudden minachtend het hoofd. Durfden ze wel, die kale jonkers? Weerloze mensen over de kling jagen, onttakelde schepen verbranden en pakhuizen leegroven op een plek waar geen soldaat te zien was?

Ze waren nu weliswaar voorlopig van een concurrent verlost, maar ook hun eigen handel lag stil en daarmee een groot deel van hun nijverheid. De verwoesting van Delfshaven droeg niets bij aan hun welvaart. Het was alleen maar een laffe streek geweest.

Intussen lagen in het huis van de chirurgijn nog maar twee gewonden. Wie deerlijk gekwetst raakte bij gevechten was of binnen een week gestorven aan infecties of koudvuur, of hij knapte snel op en stond tien dagen later weer op de benen.

De twee die meester Melchior nog bij zich had gehouden lagen daar alleen maar omdat de een aan de voet gewond was en de ander een been had gebroken. Ze genazen, maar konden nog niet lopen.

En al die tijd lag het Werk stil. Melchior had de kelderdeur weer vergrendeld; die was sedert Rooftasch’ ontdekking niet meer open geweest. Beneden, wist Caspar, stond het koud geworden elixer te bederven. En het had er, eer zij werden gestoord op die zondag, juist zo veelbelovend uitgezien.

Het alchimisten-proces diende in zeven stadia, of ‘trappen’, zoals Melchior het noemde, plaats te vinden. Het begon met de calcinatio ofte wel de fijnmaking van de ingrediënten, waarna ze gekookt werden met helder molenwater en de sublimatio volgde (de stijging) tot alles tezamen was opgelost (de solutio). Nu moest het brouwsel rusten, wat putrefactio werd genoemd - een soort verrotting. Daarna werd het kwalijk riekende mengsel gedestilleerd, de damp werd opgevangen en sloeg neer (coagulatio), en ten slotte werd hieruit een extract gebrouwen dat tinctuur werd genoemd, en als het goed was zou deze tinctuur de zieke metalen kunnen genezen en in goud veranderen, ook mensen konden er mee van alle kwalen verlost worden, zodat ze oneindig lang konden blijven leven...

Als het goed was...

De moeilijkheid zat hem in de ingrediënten. Met de oeroboros, gesymboliseerd door de slang die zich in de eigen staart beet en zichzelf verslond, moest het beginnen, maar over de samenstelling van de oeroboros was in feite niets bekend. De gedroogde opgezette adder in de kelder van de alchimisten was geen symbool. Hij behoorde toe aan Balthasar.

Balthasar was als jongen op school geweest in Deventer. Op weg naar Rotterdam was hij over de Veluwe gekomen, had daar een adder gevangen en meegenomen. Samen met Melchior, bij wie hij als leerling chirurgijn in dienst trad, had hij geprobeerd het dier ertoe te brengen zichzelf, te beginnen bij de staart, op te vreten - want waarom zou je wat de grote Geber had geschreven niet letterlijk nemen? Maar de adder had niet aan de verwachtingen voldaan, had niet zichzelf opgegeten om daarna herboren uit zijn eigen ingewanden te herrijzen. Het beest was gewoon doodgegaan. Melchior had het dier toen volgestopt met teer en ter herinnering aan de mislukking een plaatsje gegeven tussen de andere opgezette beesten. Hij kon er soms lang naar staan staren, alsof hij verwachtte dat de aanblik van de dode adder hem op een goed idee zou brengen.

Alle andere recepten die ze tot nu toe hadden geprobeerd waren ook op niets uitgelopen. Van alles hadden ze al geprobeerd: de witte veren van een duif, de witte steen uit de maag van een zwarte haan, tanden en kiezen van gehangenen, dode vingers van misdadigers, alruinwortels die moesten worden ingevoerd uit verre landen en die schreeuwend duur waren, een kruisje van hazelaarstakken, tot een ring gebonden wilgetakken, gevlochten hennepvezels, kikkerharten en paddeogen, zwaluwstaarten en eendepoten, kortom alles waaraan het volksgeloof ook maar in de verste verte magische betekenis wilde hechten. Maar geen enkel oud hoefijzer dat Caspar bij de smid in de Kipstraat had gehaald, veranderde na onderdompeling in de stinkende drab in goud.

Twee dagen voor Kerstmis werden de chirurgijn, Balthasar en Caspar ontboden in het herenlogement De Spiegel, die weelderige behuizing waarin jonker Frans zijn intrek had genomen en van waaruit hij met zijn vrienden de stad beheerste, bevelen deed uitgaan en plundertochten voor zijn talloze kapiteins organiseerde. In de grote zaal zat de jonge edelman aan een zware eikehouten tafel met bij hem een zevental andere jonkers en kapiteins, want het was juist de tijd van het middagmaal. Een bediende liet hen binnen en Caspar keek zijn ogen uit aan de rijk geklede, volop schransende jonkers. Op tafel stonden schalen met gebraden patrijzen, drie speenvarkens, schapebouten, gebraden duiven, gekookte kabeljauw, twee gebraden ganzen waarvan de damp afsloeg, gedroogde pruimen en rozijnen, schalen met paddestoelen en grote ronde wittebroden waarvan de sneden als bord dienst deden. In een hoek van het vertrek was een orkestje, bestaande uit twee vedelaars, een doedelzakspeler en een houtblazer, bezig vrolijke muziek te maken. Er waren ook meisjes aanwezig. Vier, met geverfde gezichten, laag uitgesneden japonnen en goudlederen muiltjes, die de heren bedienden, zich soms bij iemand op schoot neervlijden, gillend lachten, dan weer opsprongen om een wijnbeker te heffen en schuine liedjes te zingen. Een bacchanaal! De kerels intussen sneden met hun dolk grote lappen vlees af en propten ze in hun mond. Het mooie witlinnen tafelkleed zat vol vetvlekken, er lagen afgekloven beenderen op, ieder van hen greep maar naar wat hem lustte en spoelde het voedsel weg met rode of witte wijn. Onder de tafel waren een stuk of vijf honden aan het vechten om weggeworpen restjes.

Jonker Frans, aan het hoofd van de tafel, jong, met een rood hoofd en gekleed als een prins, deed eerst alsof hij de aanwezigheid van de drie Wijzen uit het Westen niet opmerkte. Melchior, Balthasar en Caspar stonden naast elkaar en wachtten tot iemand het woord tot hen zou richten en ze te horen kregen waarvoor ze waren ontboden. Balthasar droeg het kistje met medische instrumenten, want ze meenden dat iemand adergelaten moest worden of met de klisteerspuit van zijn verstopping moest worden afgeholpen.

Eindelijk schoof jonker Frans tamelijk ruw het deerntje dat zich aan hem vastklampte van zich af, zodat ze op de grond viel - ze was kennelijk heel dronken - en wendde zich tot de chirurgijn, terwijl hij zijn van vet druipende vingers afveegde aan het tafelkleed.

‘Zo, meester Melchior,’ zei hij, ‘mijn vriend Rooftasch hier heeft mij verteld dat u goud kunt maken.’

De chirurgijn zweeg. Caspar kon geen oog af houden van al die heerlijkheden op de tafel en hij stond letterlijk te watertanden. Gerrit Rooftasch merkte het. Grijnzend rukte hij een ganzepoot los en stak die hem toe. Caspar aarzelde geen moment. Al was die kerel een vijand, dat gebraad was tè verleidelijk om het te weigeren.

Jonker Frans peuterde een botje tussen zijn tanden los en gooide het op de vloer. Hij spuwde nog een paar velletjes uit, sneed zich opnieuw een groot stuk vlees af en keek afwachtend naar de chirurgijn.

‘Hé daar, stil even jullie!’ schreeuwde hij naar de muzikanten. Die hielden verschrikt op met spelen.

‘Nou, heeft u me niet gehoord? Kapitein Rooftasch hier beweert dat u goud kunt maken. Is dat waar?’

Meester Melchior stond recht en zwart naast de tafel met de feestende jonkers en verloor geen moment zijn waardigheid.

‘Het maken van goud,’ sprak hij sonoor, ‘is een moeilijk en tijdrovend procedé, dat veel geduld, rust en stilte vereist. De afgelopen weken werd ik bij het Werk voortdurend gestoord. Om de haverklap werd ik weggeroepen om een van uw officieren die zich had overeten ader te laten of lavementen toe te dienen. Ik moest gewonden verbinden en musket kogels verwijderen, botten spalken en uit de kom geschoten armen zetten. Ik moest dit en dat... Diensten waarvoor ik betaald wil worden, maar tot nu toe heb ik daarvan nog geen stuiver gezien. Onder zulke omstandigheden kan ik niet werken en zeker geen goud maken.’

Caspar liet zijn vette vingers schoonlikken door een van de honden en keek daarna hoopvol naar Gerrit Rooftasch, die juist aan de gebraden duiven was begonnen. Caspar zou er ook wel een lusten. Maar de kapitein lette niet meer op de jongen, hij keek net als de anderen naar Melchior.

‘Ik begrijp het,’ kirde de lichte stem van jonker Frans, en over zijn knappe gezicht trok een grimas van minachting. ‘Je wilt eerst geld van me hebben. Waarom dien je je rekeningen dan niet in bij de ambtenaren op het stadhuis? Dat doe je anders toch ook? Je bent de stadschirurgijn, de heren van de vroedschap horen je te betalen.’

‘Die zijn gevlucht of de stad uitgejaagd,’ antwoordde Melchior onverstoorbaar.

De kapiteins grinnikten en knikten elkaar voldaan toe. Rooftasch hief zijn beker en dronk de chirurgijns toe. Hij slurpte erbij. Er zaten wijnvlekken op zijn mooie nieuwe kostuum.

‘Schuldeisers,’ snauwde jonker Frans, ‘man, daar komen we in om! Ze belegeren van de ochtend tot de avond dit logement, een en al ongeduld en wantrouwen. Welnu, betaald zal er heus wel worden, al kan het nog even duren. Ik ben een edelman, meester, en een edelman voldoet altijd zijn schulden zodra hij er kans toe ziet.’ Hij snoof en kneep een voorbijkomend deerntje in het achterwerk. ‘Nietwaar, liefje?’ Ze giechelde en griste een stuk vlees van zijn doorweekte brood.

‘Ik wil antwoord op mijn vraag,’ zei hij nijdig. ‘Kunt u goud maken ja of nee?’

‘Als ik er voldoende tijd voor krijg...’ antwoordde Melchior zonder een spier van zijn gezicht te vertrekken.

‘Als ik u vrijstel van alle diensten, hoe lang heeft u dan nodig om een schepel goud te maken?’ vroeg jonker Frans streng.

‘Een jaar,’ zei Melchior prompt. Daar keek Caspar van op. ‘Maar kunt u dan al...’ begon hij. Balthasar stompte hem in de rug en hij zweeg verschrikt.

‘Een jaar?’ bulderde een van de kapiteins die zij Daniël Lepeltack hadden horen noemen. Een grote ruwe kerel was het, met een bruine baard en kraaloogjes. ‘Dat is belachelijk.’

‘Het bijeenbrengen van de nodige ingrediënten kost veel tijd,’ verduidelijkte Melchior rustig. ‘Sommige kruiden, die dienen om de metalen te genezen, kunnen maar op bepaalde dagen van het jaar geplukt worden, zoals u wel zult weten.’

Jonker Frans wist er niets van.

‘Hoezo?’

‘Het hangt af van de stand van de planeten.’

Zouden ze hier elke dag zo veel eten, vroeg Caspar zich af. Sedert de komst van de jonkers, nu een goede maand geleden, werd op sommige plaatsen in de stad al honger geleden. De handel lag stil, sommige ambachtslui hadden niets meer te doen nu de aanvoer van grondstoffen stagneerde, andere hadden werk genoeg en werden niet betaald. De prijzen van de levensmiddelen schoten omhoog, een roggebrood van drie pond kostte al tweemaal zoveel als vóór de verovering.

Het was warm in de zaal. In de haard brandde een laaiend turfvuur. De acht mannen om de tafel hadden rode koppen van de hitte en het schransen.

Jonker Frans stak de chirurg plotseling zijn wijnbeker toe.

‘Hier, drink,’ gebood hij en hij lachte hoog en luid toen Melchior een stap terug deed.

‘Je wilt niet met mij uit één beker drinken?’ hoonde hij.

‘Jawel, maar geen rode wijn. Daarvan krijg ik hartkloppingen.’ Caspar bleef van de ene verbazing in de volgende rollen. In het huis met de groene luiken werd regelmatig wijn gedronken, wist hij. Witte èn rode. De kapiteins bulderden van het lachen.

‘Man,’ riep Joris van Brederode (een bastaard neef van Frans), ‘wijn is medicijn. Er bestaat geen gezondere drank. Wat ben jij voor een heelmeester dat je dat niet weet?’

Melchior keek kalmweg van de een naar de ander en haalde de schouders op. Geen enkele hatelijkheid of vernedering scheen hem van zijn stuk te kunnen brengen. Caspar bewonderde hem mateloos. Wat een man!

Nu wendde Daniël Lepeltack zich tot Balthasar, die zoveel jonger was, er verwarder uitzag en wellicht op stang kon worden gejaagd.

‘Heeft je meester werkelijk een vol jaar nodig om een beetje goud te maken?’ vroeg hij. Deze Lepeltack had wel een zware, zij het schorre stem.

Tegelijkertijd grabbelde hij met een vuile hand in de schaal met gedroogde pruimen en stak ze een voor een in zijn mond. De pitten spuwde hij over de tafel heen in de richting van de jongste van het feestende gezelschap: Jan van Cronenburg, die daarop woedend een afgeknaagd bot naar Daniels hoofd wierp. Straks gaan ze met elkaar vechten, dacht Caspar hoopvol. Dat zou ik wel eens willen zien. Maar de twee kemphanen verzoenden zich alweer en dronken smakkend uit elkaars beker. Daarna draaide Lepeltack zich weer om en keek naar Balthasar. ‘Nou, waarom geef je geen antwoord? Duurt het echt een héél jaar?’

‘Dat hoop ik,’ antwoordde Balthasar koud. ‘Het kan ook langer zijn.’

Caspar was opeens trots op de jonge alchimist. Ook hij liet zich niet door die kerels van de wijs brengen.

En ik? dacht de jongen. Ik wil zo’n gebraden duif hebben. Waarom zou ik verlegen zijn te midden van dit stel dieven? Zelfs hun kleren hebben ze gestolen...

Hij deed een stap naar voren, nog een, strekte de hand uit en pakte een van de duifjes. Met het heft van zijn mes sloeg Daniël Lepeltack hem op de vingers.

‘Hé daar, brutale vlerk, wat heeft dat te betekenen?’

Caspar had het vogeltje laten vallen en zoog op zijn knokkels.

‘Ik heb honger,’ zei hij nukkig. ‘Jullie eten maar en eten maar.

Van wat hier op tafel staat zouden ze bij mij thuis een maand kunnen leven.’

‘Gooi die jongen de zaal uit,’ brulde de kapitein, ‘smijt hem in de kerker!’

‘Dat zou ik niet doen, heren,’ klonk Melchiors diepe stem. ‘Zonder zijn hulp komt er van goud maken niets terecht. Veertien jaren lang ben ik bezig geweest, de laatste vier jaren met de hulp van Balthasar, en nooit lukte het mij om een goed resultaat te verkrijgen. Maar zodra Caspar zich bij ons voegde ging het goed. Hij is nu eenmaal de onmisbare derde man bij het Werk. Zie hier...’

Hij stak de hand in de zak van zijn tabbaard en haalde er iets uit wat hij op de tafel wierp. Het was een klompje goud ter grootte van een flinke erwt, nauwelijks voldoende om er één ring van te maken. Maar de acht jonkers en kapiteins vielen bijna in de schalen met voedsel in hun haast om erbij te komen, het op te pakken, het te bekijken. Jonker Frans had het als eerste te pakken. Hij woog het korreltje op zijn hand, beet erop, rook eraan, knikte. ‘Bij alle heiligen, het is goed. En dat heb jij... heeft u gemaakt? Van lood?’

‘Ja.’

Caspar stond op het punt om te zeggen: ‘Daar heb ik niets van gemerkt’, maar hij zweeg na een waarschuwende kuch van Balthasar. Het drong plotseling tot hem door dat meester Melchior stond te bluffen. Dat van ‘een vol jaar’ had hij ook zomaar gezegd. Hij stond die kerels gewoon in de maling te nemen!

Leuk, dacht Caspar. Terwijl het klompje goud van hand tot hand ging deed Caspar opnieuw een uitval naar de tafel, griste het laatst overgebleven duifje naar zich toe en zette er zijn tanden in. Heerlijk! Lepeltack had het niet gezien, die zat juist de gouden erwt te bekijken. Maar een van de deerntjes schoof langs hem heen en kneep hem plagend in de wang. ‘Wat een lekkere jongen ben jij,’ kirde ze. Caspar voelde dat hij een kleur kreeg.

Jonker Frans wendde zich tot de chirurgijn.

‘Ik zal een afspraak met u maken, meester Melchior van Capelle,’ zei hij op hoge toon. ‘U krijgt precies twaalf maanden de tijd om een schepel vol van zulke gouden korrels voor mij te maken. Geen dag langer. Als de termijn is verstreken en het blijkt dat u mij heeft voorgelogen, laat ik u zonder vorm van proces onthoofden. En uw beide helpers met u.’

De kapiteins grijnsden.

Caspar liet verschrikt het half opgegeten duifje uit zijn handen vallen, waarna de honden zich er grommend meester van maakten. Angstig keek hij op naar de chirurgijn, maar die vertrok geen spier van zijn gezicht. Ook Balthasar bleef opvallend kalm. Drong het niet tot hen door dat ze zo juist hun doodvonnis hadden horen uitspreken? Want daarvan was Caspar overtuigd: het zou hun nooit gelukken binnen een jaar de Steen der Wijzen te vinden.

...En dan gaat mijn kop eraf, dacht hij. O, was ik maar gewoon kuipersgezel gebleven en had ik mij maar nooit laten meeslepen in die dwaze droom van Melchior en Balthasar. Nu word ik over een jaar onthoofd en daarna zal ik ook nog eeuwig moeten branden in de hel omdat ik mij heb afgegeven met duivelskunsten en alchimistenwerk! Hij voelde zijn knieën knikken en wilde ontsnappingsplannen schoten hem door het hoofd.

‘Akkoord,’ klonk Melchiors diepe stem. Die stem trilde zelfs niet. ‘Verdwijnen jullie dan maar gauw,’ snauwde jonker Frans. Hij wierp zich opnieuw op de ganzebout en gaf een van de honden, die likkebaardend naast hem stond, een schop. ‘Muziek!’ beval hij.

Melchior en Balthasar namen Caspar tussen zich in en verlieten de zaal, maar niet dan nadat de chirurgijn het goudklompje weer in zijn zak had gestopt.

Eenmaal buiten gekomen, in de Hoogstraat, waar het veel rustiger was dan anders, greep Caspar de chirurgijn angstig bij de mouw.

‘Zou de jonker dat echt doen, ons laten onthoofden als we hem over een jaar geen schepel goud kunnen leveren?’ vroeg hij angstig‘O ja, dat doet ie zeker. En dat is een grote eer voor ons, want poorters worden in de regel gewoon opgehangen als ze iets hebben misdreven. Onthoofd worden is het voorrecht van edellieden.’

‘Ik wil niet sterven als een edelman, ik wil leven als een burger,’ jammerde Caspar.

‘Maak je niet ongerust, jongen, die onthoofding gaat heus niet door,’ suste Melchior.

‘Kimt u dan goud maken?’

‘Nog lang niet. Net toen het Werk goed op gang begon te komen werden we door die rabauwen overvallen en nu moeten we weer helemaal van voren af aan beginnen.’

‘Maar u zei... En dat klompje goud dan dat u hun liet zien?’

‘O, dat heb ik van Willem Baertens, de edelsmid, gekregen als betaling voor bewezen diensten.’

‘Maar als...’

‘Mijn beste Caspar, wind je niet op. Je denkt toch niet dat die jonkers over een jaar nog in Rotterdam zijn? Koning Maximiliaan is ongetwijfeld al bezig om troepen te werven om de jonkers uit Holland weg te jagen.’

‘Weet u dat zeker?’

‘Het ligt toch voor de hand,’ meende Balthasar. ‘De Rooms Koning kan niet dulden dat een deel van zijn Rijk toevalt aan zo’n stel dwazen en avonturiers.’

‘Die jonkers werken anders wel op mijn lachspieren,’ zei Melchior.

‘Waar zitten de lachspieren?’ vroeg Caspar. De chirurgijn keek verbaasd op hem neer.

Maar Balthasar legde de hand op de borst, vlak boven het hart en zei, volstrekt ernstig: ‘Hier, natuurlijk.’

Dat klopt, dacht Caspar. Als je in de lach schiet, begin je daar te schokken. Even vergat hij het doodvonnis dat over een jaar voltrokken zou worden ten koste van zijn hoofd en hij verdiepte zich een ogenblik in de geheimen van het menselijk lichaam. Bezaten dieren ook lachspieren? Blijkbaar niet...

‘In elk geval hebben we nu bereikt dat de jonkers ons voorlopig met rust zullen laten en ons niet voor elk wissewasje naar hun huizen zullen roepen,’ zei Melchior niet zonder voldoening.

Dat bracht Caspar meteen weer aan het tobben. Op zijn twaalfde verjaardag had hij moeten zweren dat hij over het geheim van de alchimistenkelder het diepste stilzwijgen zou bewaren. Maar nu had kapitein Gerrit Rooftasch het geheim ontdekt, er tegen jonker Frans en zijn vrienden over gesproken. Binnenkort zou heel Rotterdam weten dat binnen de muren van de stad drie alchimisten woonden die beweerden goud te kunnen maken en die hun hoofd zouden verliezen als ze weigerden dat goud aan de jonkers te geven. Over een wespennest gesproken!

In plaats van naar huis te gaan, zoals hij behoorde te doen, vergezelde Caspar de beide mannen naar het huis met de groene luiken en daalde met hen af naar de kelder. Balthasar ontstak de olielampjes. Melchior keek met enige weemoed naar het glazen vat met de drab op de bodem, waarop zich intussen een witte schimmellaag had uitgebreid.

‘Het albium,’ mompelde hij. ‘Nu zou de sublimatio moeten volgen, maar de stof is bedorven.’

Balthasar nam de stop uit de lange tuit van het glazen vat en deinsde toen terug voor de stank. Snel ramde hij de stop er weer in.

‘We kunnen die rommel beter weggooien en opnieuw beginnen,’ zuchtte hij.

‘Wacht!’ Caspar hief de hand op. ‘Ik heb een idee. We filteren die substantie, doen hem in flesjes en zenden die naar de jonkers, met de boodschap dat dit het levenselixer is en onsterfelijkheid waarborgt.’

Geschokt keek Melchior de jongen aan.

‘Maar dat is moord!’

‘Zou het echt vergif zijn geworden?’

‘Natuurlijk.’

‘Nou, dan zijn we meteen van die druktemakers af,’ meende Caspar luchtig.

‘Jij zou de dood van een heel stel edellieden op je geweten willen hebben?’ vroeg Balthasar ontzet.

‘Een chirurgijn moet levens redden, niet vernietigen,’ baste Melchior verontwaardigd.

‘Ten eerste ben ik geen chirurgijn, meester Melchior, en ten tweede heeft u mij zelf geleerd dat voor alchimisten andere wetten gelden.’ Caspar wees op het glazen vat en toen op de handschriften die op de tafel lagen. ‘Het is toch zo dat na de sublimatio de oude koning in heilig water moet sterven om daarna jong en herboren te herrijzen, waarna hij het magische huwelijk met de koningin van de reinheid moet aangaan. Zo staat het in die perkamenten daar. De filosoof Lullius heeft zelfgeschreven...’

‘Jongen, dat moetje niet te letterlijk nemen! Dat is allemaal symbolisch bedoeld!’

‘Ja, dat zegt u. Maar misschien moeten we Lullius’ voorschriften wèl letterlijk opvolgen. Jonker Frans van Brederode gedraagt zich alsof hij de koning van Rotterdam is, met een complete hofhouding om zich heen. En de koning moet sterven, staat daar geschreven. Welnu, laat hem dan sterven. Hij zal jong en rein en als herboren herrijzen.’

‘Of niet,’ meende Balthasar nuchter, ‘en dan hangen wij.’

‘De schout en de schepenen zijn gevlucht,’ betoogde Caspar, ‘niemand zal ons ophangen.’

‘Het opzettelijk veroorzaken van de dood van een edelman,’ doceerde Balthasar, ‘zal worden bestraft met radbraken en vierendelen, gevolgd door ophanging. Caspar, jongen, jij hebt veel te veel fantasie. Je wraaklust geeft je zulke onzinnige gedachten in.’ ‘Die jonker Frans,’ zei Caspar bitter, ‘kwam met zijn mannen als een dief in de nacht onze stad overvallen. En daarna liet hij, in de ijzige vrieskou, mijn zusje Eva drie dagen lang schanskorven vlechten, tot haar vingers bloedden en ze bijna flauw viel van ellende. Mag ik die vent dan alsjeblieft alle slechts ter wereld toewensen?’

Hoofdschuddend keek Melchior neer op zijn opstandige hulpje. ‘Het is niets voor jou, Caspar, om je zo kwaad te maken.’

En toen, eindelijk, vond Caspar de woorden om uitdrukking te geven aan wat hem al jarenlang in het hart brandde.

‘Ik bèn kwaad,’ schreeuwde hij. ‘Jullie... jullie hebben mij meegesleept in dit onzinnige avontuur, in die goudmakerij en het zoeken naar de Steen der Wijzen. Niemand heeft me ooit gevraagd of ik wel een alchimist wilde worden! Niemand heeft me ooit gevraagd of ik wel plezier had in het koken, mengen en destilleren van allerlei rare drankjes en stoffen. Ik moest geheimhouding zweren en meedoen en erin geloven en onbegrijpelijke teksten uit het hoofd leren, en dat alles omdat ik toevallig Caspar werd gedoopt en een vondeling ben! En al die jaren heb ik mijn pleegouders moeten voorliegen en uitvluchten moeten verzinnen als ze zeiden: ‘Ga je nu wéér naar meester Melchior, heeft hij je nog altijd niet genoeg Latijn geleerd?’ Maar ik heb mijn eed niet gebroken en gezwegen als het graf over wat we hier in de kelder aan het doen waren. En nu ligt dat geheim toch op straat! Het zou me niks verbazen als we daarmee nog een hoop gedonder krijgen.’ Hij zweeg, buiten adem, en veegde wild over zijn ogen.

‘Lieve Caspar,’ zei Melchior bezwerend, ‘wat jou nu overkomt, gebeurt vroeg of laat met elke alchimist. Een zwak moment van twijfel. De eeuwig terugkerende vraag: wat ben ik eigenlijk aan het doen? Maar geloof me, jongen, zo’n moment gaat weer voorbij. De Steen der Wijzen ligt nu eenmaal niet voor het oprapen, het zoeken ernaar is al eeuwen aan de gang. Maar wij - wij met zijn drieën, wij, de Drie Wijzen uit het Westen, wij zullen slagen! Dat weet ik, dat weet Balthasar en jij weet het ook, al twijfel je er nu aan, omdat je onder de indruk bent van jonker Frans’ dreigement. Hij heeft je bang weten te maken. Maar echte alchimisten zijn nooit bang, want zij staan onder bescherming van Mercurius zelf. Zelfs Rooms Koning Maximiliaan onderhoudt een tweetal alchimisten aan zijn hof. Elke koning, elke keizer heeft altijd alchimisten om zich heen gehad en niet alleen in de hoop dat ze goud konden maken voor hun vorsten, maar omdat ze soms belangrijke vondsten deden op het gebied van metaallegeringen, stofontleding en het bereiden van nieuwe medicijnen. Wat ons vandaag is overkomen is in feite dat we in dienst zijn genomen door jonker Frans, die van dit moment af onze experimenten met een mild oog zal bezien, ons steun en geld zal geven. En zolang die jonkers het hier in Rotterdam voor het zeggen hebben, doen we er goed aan van die steun te profiteren. Dat ons geheim nu bekend is geworden is zo’n ramp niet, omdat we verzekerd kunnen zijn van jonker Frans’ bescherming. Ook in het geval de kerk het ons lastig zou willen maken.’

Melchiors mooie, warme stemgeluid miste ook dit keer zijn uitwerking niet op Caspar. Bijna liet hij er zich door sussen. Misschien was het Werk toch iets waardevols, belangrijks en zou het hun werkelijk nog gelukken zeer binnenkort resultaat te bereiken...

Troostend legde Balthasar een hand op Caspars schouder.

‘Als je plicht tot geheimhouding je heeft genoodzaakt tot draaierij en uitvluchten tegenover je pleegouders, die goede mensen zijn, dan spijt ons dat, jongen. Maar bedenk dat je er een verheven doel mee diende. Wanneer we er eenmaal in slagen de Steen der Wijzen te vinden en daarmee de ellende uit de wereld kunnen jagen, denk je niet dat ze dan mateloos trots op je zullen zijn?’ ‘Nu ja...’ mompelde Caspar.

Het was hopeloos. Ze wilden niet luisteren naar zijn twijfel, zijn bezwaren. De Drie Wijzen uit het Westen, dat was voor deze mannen een onwankelbaar begrip, een combinatie die was voorbestemd, door God of door Mercurius... in elk geval van boven af. Ze weigerden hem los te laten. Caspar boog het hoofd en knikte woordeloos. Tegen deze twee vastbesloten mannen kon hij niet op. Nog niet…

8 Weggejaagd!

Toen Caspar enkele dagen later op het Westnieuwland kwam, trof hij daar een hele menigte aan, die zich had verzameld voor het huis met de groene luiken.

Hermes, de zwarte hond, stond verwoed achter het hekje te blaffen, bij de halsband vastgehouden door Grietje, die rood van kwaadheid zag.

‘Mensen, ga toch weg,’ schreeuwde ze. ‘Hier valt niets te halen.’ ‘Goud!’ brulde een schippersknecht en hij maakte een beweging of hij over het hek wilde springen, maar bij het zien van Hermes’ vervaarlijke gebit zag hij er toch maar van af. ‘Jullie hebben goud. Wij willen ook wat. Het is niet eerlijk het allemaal voor jezelf te houden. Ik ben al een maand zonder werk, mijn vrouw en kinderen lijden honger.’

Steeds meer mensen drongen op en rammelden aan het gesloten hek. Hermes grauwde. Een vrouw in een grijze rok en bruin jak krijste: ‘Mijn kinderen huilen en vragen om brood. Maar brood is onbetaalbaar geworden. Geef me wat, jullie hebben genoeg.’ ‘We hebben zelf haast niets meer,’ gilde Grietje.

‘Jullie rollen in het goud, jullie baden erin,’ riep een andere man, in wie Caspar de hoefsmid uit de Kipstraat herkende. Jullie maken wel goud voor die vermaledijde jonkers, hè? Terwijl die onze stad in het ongeluk hebben gestort.’

‘Niet waar,’ schreeuwde Grietje.

Oho, dacht Caspar, iemand heeft gepraat. De jonkers, of een van hun bedienden, of misschien zo’n deerntje dat bij hun feestmaal aanwezig was en alles hoorde wat jonker Frans tegen meester Melchior zei. En nu heb je het gedonder in de glazen! De mensen denken dat bij de Van Capelles het goud voor het opscheppen ligt, en nu alles zo duur wordt, denken ze hier hun slag te kunnen slaan. Wat een domoren!

Met ellebogen en puntknieën vocht Caspar zich een weg naar voren.

‘Mensen, ga toch weg,’ riep hij op zijn beurt. ‘Wie heeft het malle praatje rondgestrooid dat onze chirurgijn goud zou kunnen maken? Dat kan toch niemand.’

‘Hij wel,’ schreeuwde de smid. ‘Kapitein Lepeltack heeft het zelf gezegd, in “De Trommelaar”. Hij bezwoer dat het waar was - en ik was er bij toen hij dat zei.’

‘Dan was hij vast dronken,’ antwoordde Caspar minachtend. ‘Wie gelooft nou de domme praatjes van zo’n verlopen jonker! Als meester Van Capelle goud kon maken, denk je dat hij dan in deze benauwde stad was blijven wonen? Dan had hij zich al lang een groot landgoed met een versterkt kasteel aangeschaft.’

Dat klonk logisch.

‘We hebben zelf haast niets meer te eten,’ riep Grietje weer. ‘Stil Hermes, ze komen niet binnen.’

Caspar klom over het hekje zonder dat Hermes naar hem hapte. Hij was geen indringer, hij hoorde hier.

‘Ga maar bij de jonkers jullie beklag doen, niet hier,’ riep hij de mensen over zijn schouder toe.

‘Jij hoort ook bij die duivelse alchimisten, hè?’ brulde de smid. Hij wendde zich tot de opdringende mensen. ‘Nu begrijp ik waarom die knaap in opdracht van de chirurgijn zo vaak in mijn smidse kwam om oude, onbruikbare spijkers en hoefijzers op te halen. Die moesten in goud worden veranderd. Ik wed dat ze er kisten vol van hebben daarbinnen.’

‘O ja?’ beet Caspar hem toe. ‘Heeft het paard van meester Melchior dan gouden stijgbeugels en gouden hoefijzers? Nee? Wat zeur je dan.’

‘Meester Melchior zou wel gek zijn om zijn rijkdom zo te kijk te zetten,’ baste de smid. Een lenige jonge vent trachtte nu ook over het hekje te klimmen. Hij stond al met één been op het voorerf toen Grietje de hond losliet, die onmiddellijk op dat been aanviel.

‘Au!’jammerde de man. ‘Houd dat ondier vast, kind. Hij scheurt de broek van mijn kont.’

Hij rukte zich los en deinsde af. Hinkend en klagend strompelde hij weg.

‘Dat is geen waakhond meer, dat is een verscheurend dier,’ gromde de smid. ‘Die moesten ze vergiftigen.’

‘Ik zal jou vergiftigen, druiloor,’ gilde Grietje, die Hermes weer had vastgepakt. ‘Wij zijn fatsoenlijke burgers en jullie moesten je schamen om voor de deur van een achtenswaardige familie zo’n stampei te maken. Als jij een vent bent, jaag je die vervloekte jonkers de stad uit in plaats van je mede poorters lastig te vallen.’

‘Ja Willem,’ riep de vrouw in de grijze rok, ‘daar heeft het kind gelijk in. Toen je vorig jaar het verzoek kreeg je bij de schutterij aan te sluiten zei je dat je daarvoor geen tijd had. Zeg maar liever dat je bang was om voor onze koning te moeten vechten. Waar was je toen de jonkers de stad midden in de nacht binnendrongen? Toen lag je warm en knus in je bedstee en je stak geen hand uit om de wachters op het havenhoofd te helpen.’

‘Ach mens, houd je mond. Wat weetje ervan?’

‘Alles,’ krijste de vrouw met een rood hoofd, ‘want mijn man is daar gesneuveld. En nu moet ik maar zien hoe ik de monden van mijn zes kinderen vul, zonder geld en zonder man.’

Mooi, dacht Caspar, als ze met elkaar ruzie gaan maken vergeten ze misschien waarvoor ze zijn gekomen.

‘Waar is je vader, waar is Balthasar?’ vroeg hij zacht aan Grietje. Maar door de herrie kon ze het niet verstaan. Toen herinnerde hij zich dat het woensdag was, de dag waarop de chirurgijn en zijn assistent hun wekelijkse bezoek aan het Gasthuis brachten. Vrouw Hanna was blijkbaar ook niet thuis, zodat Grietje helemaal alleen het huis met de groene luiken moest verdedigen. Nu ja, mèt Hermes dan. Voor een dertienjarig meisje waren de mensen niet bang, voor de ruige zwarte hond met zijn diepe blaf en zware gegrom wèl.

Caspar rukte de deur van het woonhuis open en haalde een lang scherp mes uit de chirurgijnswinkel. Daarmee zwaaiend kwam hij weer naar buiten. Hij was juist op tijd, want nu probeerden drie kerels tegelijkertijd over het hekje te klimmen en Hermes had maar één gebit.

‘Terug,’ brulde hij. ‘Wie het erf betreedt snijd ik aan reepjes.’

De hond rukte aan een broekspijp, Grietje timmerde met haar klomp op iemands arm, Caspar prikte met zijn mes in de richting van de dichtstbijzijnde indringer. Hij was ruim vijftien jaar oud, behoorlijk uit de kluiten gewassen, met eeltige handen, een stem die soms kraste, soms oversloeg en stevige spieren. Maar tegen een hele menigte - en er stonden zeker achttien mensen voor het erf te dringen - konden Grietje en hij niet op. Hij stak een van de indringers in de hand. De man begon hevig te vloeken en trachtte langs hem heen te glippen in de richting van de voordeur. Maar Grietje duwde haar voet naar voren en liet hem struikelen. Tegelijkertijd sloeg ze hem met haar klomp op het hoofd. Toen pakte een andere man haar vast en ze gilde: ‘Hermes, help!’, waarop de hond terstond haar aanvaller in de kuit beet, zodat hij het meisje weer losliet. Maar nu klommen er nog meer mensen over het hek en de beide kinderen weken terug, tot ze met de rug tegen de deur stonden.

‘Jullie komen er niet langs,’ dreigde Caspar, zwaaiend met zijn mes. De mensen aarzelden. Die knaap scheen het te menen. Toen klonk op de keitjes van de kade hoefgetrappel, en daar was meester Melchior, tot Caspars grote opluchting. Balthasar draafde er te voet achteraan, met één hand aan de stijgbeugel.

‘Hé daar, wat is hier aan de hand,’ baste de chirurgijn.

Het hekje was in het gedrang bezweken. Melchiors paard hoefde er niet eens overheen te springen.

‘Vader, ze willen inbreken,’ gilde Grietje over de hoofden van de mensen heen. ‘Ze denken dat we goud hebben. Stapels goud.’ Hermes begroette zijn baas met vrolijk geblaf en een wild zwaaiende staart. Hij was opeens weer een vriendelijke hond. Enigszins bedremmeld stonden de mensen rondom de beide kinderen en keken schuw op naar de chirurgijn, die snel afsteeg en Balthasar de teugels van zijn paard toewierp.

‘Breng hem naar de stal, Balthasar. Ik reken wel af met die meute hier.’

Met zijn hoge gestalte, zijn diepe stem en strenge blik boezemde hij de mensen ontzag in. De man die door Caspar was gestoken hief zijn bloedende hand op.

‘Dat heeft die jonge knecht van je gedaan, meester Van Capelle,’ riep hij boos.

Melchior wierp een blik op de wond en knikte.

‘Dan kun jij binnenkomen zodat ik de wond kan behandelen. De anderen,’ zei hij bars, ‘gaan naar huis. Begrepen?’

Maar nu één van hen naar binnen mocht en daar met eigen ogen de stapels goud zou kunnen zien, besloten de anderen te blijven waar ze waren. Ze rekten nieuwsgierig de halzen toen Melchior de deur opende en de bloedende man naar binnen duwde. Grietje en Caspar bleven op hun post om de deur te bewaken.

‘Stil Hermes,’ zei het meisje. ‘Vader is er. Nu durven ze toch niet meer.’

Balthasar had het paard naar de stal op het achtererf gebracht, kwam om het huis heen lopen en bekeek met verbazing de volksoploop.

‘Wat willen ze? Zijn ze allemaal tegelijk ziek?’ vroeg hij.

Grietje vertelde het hem en Balthasar schudde verdrietig het hoofd.

‘Mensen, ik wou dat het waar was dat we zoveel goud konden maken als we maar wilden. Jullie hebben je door die dwaze jonkers wat wijs laten maken.’

‘Kapitein Lepeltack zwoer bij alles wat hem heilig was dat jullie...’ begon de smid, maar Balthasar viel hem snel in de rede. ‘En wat is heilig voor zo’n plunderende avonturier, huh? Man, je bent gek.’

‘Ik laat me niet door een aterling als jij beledigen,’ schreeuwde de smid en hij drong dreigend op. En op dat moment - ongelukkiger kon het niet - arriveerde vrouw Hanna. Ze knelde een drieponds roggebrood onder de arm.

‘Zie je wel,’ gilde de weduwe, ‘zij hebben wel te eten. Zij kunnen dat brood wel betalen, met hun goud.’

Hanna, verbaasd over de oploop die intussen nog was aangegroeid, bleef staan en keek de vrouw aan.

‘Wat? Welk goud? Balthasar, wat willen al die mensen toch?’ ‘Wat we willen,’ krijste de vrouw, ‘brood willen we!’ Ze deed een uitval naar vrouw Hanna, maar die liet zich haar duur betaalde roggebrood niet zomaar afpakken.

‘Blijf afl’

Grietje hield de wild blaffende Hermes stevig vast, terwijl de twee vrouwen elk aan een kant van het lange brood stonden te rukken. ‘Laat die hond los,’ siste Caspar het meisje toe, maar ze schudde vastberaden het hoofd. Ze dacht er niet over haar hond op een arme weduwe af te sturen. Zelfs niet om haar moeder te helpen. Daarom sprong Caspar naar voren, gaf de krijsende vrouw een duw, plaatste zich met mes en al voor vrouw Hanna en schreeuwde: ‘Wie haar aanraakt krijgt met mij te doen.’

Niemand wist door wie ze waren gewaarschuwd, maar nu doemden er twee schoutsknechten op en begonnen de menigte uiteen te jagen. Tegelijkertijd kwam de man die met meester Melchior naar binnen was gegaan naar buiten, met zijn hand in het verband en een zeer teleurgesteld gezicht.

‘Heb je het gezien, het goud?’ vroeg de smid gretig.

De man schudde het hoofd.

‘Hebben ze daarbinnen nog turf om te stoken?’ vroeg de weduwe schril. Weer schudde de man het hoofd. Ook Melchior verscheen nu in de deuropening en riep de schoutsknechten toe: ‘Jaag die mensen toch weg. Ze hebben hier niets te maken.’

En inderdaad begonnen ze een voor een af te druipen. Alleen de smid en de weduwe bleven koppig staan.

‘Jullie zijn omgekocht met het goud van de chirurgijn,’ snauwde de smid de schoutsknechten toe, toen ze hem toeriepen weg te gaan.

‘Ja,’ riep de weduwe. ‘Mijn man werd gedood toen hij de stad wilde verdedigen en nu lijden mijn kinderen honger. Maar deze gierigaards hier gunnen me zelfs nog geen snee brood.’

Vrouw Hanna keek in het magere, wanhopige gezicht en plotseling duwde ze het omstreden brood de vrouw in de handen. ‘Hier dan,’ zei ze. ‘We hebben zelf niet veel, maar kleine kinderen laten verhongeren kan ik niet. En ga nu weg, alsjeblieft.’

Verbluft keek de vrouw neer op haar handen en het zware brood; toen, te verbouwereerd om zelfs maar te bedanken, draaide ze zich om en rende weg, naar huis, naar haar huilende kleintjes. Vrouw Hanna veegde een losse sliert haar uit haar ogen. ‘Kom mee, kinderen,’ zei ze moe, ‘naar binnen.’

‘Nee,’ zei Caspar, ‘ik ga naar huis.’

Hij gaf Grietje het mes, groette vrouw Hanna en vertrok.

Caspar rende over de Stillekensbrug, schoot de Hoogstraat in. Zijn hart bonkte. Het geheim van meester Melchior lag op straat! Lepeltack, die stommeling, had in een dronken bui in de kroeg zijn mond voorbijgepraat en nu wist blijkbaar de hele stad dat chirurgijn Van Capelle opdracht had gekregen goud te maken voor de jonkers. Wel, als hij goud voor anderen kon maken, kon hij dat ook voor zichzelf en moest hij dus bulkend rijk zijn. Caspar kon zich voorstellen hoe de smid en zijn buren geredeneerd hadden en nu vroeg hij zich angstig af of het gerucht van de goudmakerij ook zijn pleegouders bereikt had. Zo ja, dan had hij heel wat uit te leggen!

Het was nog erger dan hij vreesde. Nauwelijks bereikte hij de Botersloot of hij ontwaarde een hele oploop van buren voor de werkplaats van Jan Blasius. En niet alleen buren. Ook enkele gildebroeders waren erbij en zelfs soldaten van jonker Frans. Die stonden daar niet om de orde te handhaven, die riepen en schreeuwden net zo hard als de poorters en eisten hun deel van de buit op. Jan Blasius stond met zijn beide gezellen voor de deur, een bijl in de handen, en trachtte zich het opdringende volk van het lijf te houden. Maar daar was, tot Caspars grote opluchting, een groep ruiters, met Rooftasch aan het hoofd.

‘Geen samenscholing op straat,’ schreeuwde Rooftasch en hij zwaaide zijn degen. De mensen stoven uiteen, verdwenen snel in de huizen of doken de stegen in.

Ook Caspar verschool zich en pas toen het weer rustig was geworden op de gracht durfde hij te voorschijn te komen. De deur van Blasius’ voorhuis was gesloten; de meester met zijn gezellen was naar binnen gegaan. Toen Caspar de klink probeerde, merkte hij dat de deur aan de binnenzijde was vergrendeld. Hij bonkte met beide vuisten op het hout.

‘Laat me erin, vader,’ riep hij. Na een tijdje werd de grendel verschoven en ging de deur open op een kier. Het bange gezicht van Klaas Janszoon, één van de gezellen, keek naar buiten.

‘O, ben jij het,’ gromde hij en hij liet Caspar binnen. ‘Je vader wacht op je in het achterhuis. Hij is goed kwaad.’

Dat kon Caspar zich voorstellen. Met kloppend hart en trillende knieën sloop hij naar achteren, dwars door de stille werkplaats waar de beide gezellen maar een beetje aanrommelden, want echt werk was er niet meer. Juist de vorige dag had meester Blasius gezegd: ‘Ik ben bang dat ik de gezellen zal moeten ontslaan. Ik heb geen werk meer voor hen en ik kan ze moeilijk blijven betalen als ik zelf niets meer verdien.’ Kennelijk was het er nog niet van gekomen.

Voor Jan Blasius was niet werken een straf. Geen wonder dat hij in een slecht humeur was.

‘Zo, ben je daar eindelijk,’ begroette de kuiper zijn pleegkind. Breed, hoog en boos stond hij midden in de kamer. ‘Durf je nog binnen te komen? Bedrogen heb je ons, op een lafhartige manier bedrogen! Jaar najaar... Nooit heb je ons verteld met wat voor duivelskunsten jij je inliet als je naar de chirurgijn ging. Latijnse lessen heette dat! Alsof een kuiper ooit Latijn nodig zou hebben. Ik vond het al zo vreemd, maar ik dacht: die meester Melchior is een achtenswaardig mens, bij hem zal mijn zoon niets kwaads leren. Maar dat was een vergissing, want jullie hielden je bezig met toverij! Met heidense kunsten die diep geheim in een kelder verborgen moesten blijven. Schaam je je niet? Hoe durf je mij, een hardwerkende, eerzame poorter, nog onder ogen te komen? Te schande heb je ons gemaakt...’

Zo tierde hij maar door, telkens in herhaling vervallend. Toen hij eindelijk buiten adem even ophield, stamelde Caspar: ‘Heus vader, ik kan het uitleggen.’

Maar niemand luisterde naar hem. Zelfs moeder Truitje nam het dit keer niet voor haar pleegkind op.

‘Ik had je vijftien jaar geleden op de hoek van de Botersloot moeten laten liggen om te sterven van koude,'jammerde zij. ‘Dan zou ons deze schande bespaard zijn gebleven.’ Snikkend verborg ze haar hoofd in haar opgeschorte rokken. ‘En ik was nog wel zo trots op je - mijn pleegkind. Je leek zo flink en verstandig. En kijk nou eens! De buren lopen te hoop voor onze deur, ze denken dat we zakken vol goud verborgen houden.’

‘Moeder, dat geloven ze niet echt,’ liet Eva zich met haar zachte stem horen.

‘Stil jij,’ baste Jan Blasius en Eva trok zich geschrokken terug in haar hoekje bij de haard. Die brandde niet. Wie nog turf had was er doodzuinig mee en gebruikte de haard alleen nog om te koken. ‘Maar ik heb niets verkeerds gedaan,’ riep Caspar wanhopig. ‘Meester Melchior heeft me gedwongen om deel te nemen aan het Werk. En heus waar, hij hééft me Latijn geleerd.’

Jan Blasius wilde het niet horen.

‘Is dat onze dank voor alles wat we voor je hebben gedaan?’ schreeuwde hij. ‘Ik heb je gevoed en gekleed, naar school gestuurd, als een eigen kind grootgebracht, en al die tijd heb je ons voorgelogen, om de tuin geleid, bedrogen!’

‘Ik mocht er niet over praten van meester Melchior,’ zei Caspar, half huilend. ‘Hij heeft me laten zweren dat ik zijn geheim zou bewaren. Dat kostte me moeite genoeg. Ik... ik kon u er niets over vertellen. O, geloof me toch!’

‘Jou geloven, nadat je ons jarenlang hebt voorgelogen over die zogenaamde Latijnse lessen?’

‘Meester Melchior liet me een eed afleggen...’

‘Daar heb ik niks mee te maken. Je hebt je ingelaten met een kerel die voor goud zijn ziel aan de duivel heeft verkocht. Maak dat je wegkomt, je bent mijn zoon niet meer. Je hebt schande over ons huis gebracht, je afgegeven met duivelse praktijken, je heult met de jonkers. Ga terug naar waar je vandaan bent gekomen, naar de verdoemenis!’

‘O Jan toch,’ fluisterde moeder Truitje, terwijl ze snel een kruis sloeg, want dit was haar toch te bar.

‘Houd je mond, vrouw. Je had dat duivelse kind moeten laten doodvriezen in plaats van het met je eigen melk te voeden.’

Caspar, hevig ontdaan, keek vertwijfeld van de een naar de ander. Verwijten had hij verwacht, of een flink pak slaag. Maar weggejaagd worden... daarop had hij niet gerekend. Hij keek om naar Eva, die helemaal in elkaar gekrompen naast de haard zat en bang voor de harde stemmen van de anderen, bang om zich in de woordenstrijd te mengen, haar gezichtje verborgen hield achter haar lange haar. Ze huilde, stil en geruisloos.

‘Toe vader, vergeef me,’ smeekte Caspar, maar de kuiper, door het dolle heen, hief dreigend een hand op.

‘Ga,’ zei hij gebiedend, ‘ik wil je nooit meer zien. Een leugenaar, een duivelsdienaar wil ik niet in huis hebben.’

‘Jan, Jan, wees niet zo hard,’ fluisterde moeder Truitje, maar toen ze de vlammende ogen van haar man zag vluchtte ze angstig naar de hoek waar Eva zat en klemde het kind in haar armen. ‘Wat een ellende toch,’ snikte ze. Eva zei niets, bewoog zich nauwelijks. Wat ging er in haar om? Ze was haar vaders oogappel. Kon ze geen goed woordje voor haar aanbeden broer doen?

Even overwoog Caspar de mogelijkheid om op de knieën te vallen en zijn pleegvader om genade te smeken. Wellicht liet de kuiper zich nog vermurwen, door tranen en berouw. Maar iets - was het trots? - weerhield hem.

Hij was niet langer welkom in het huis van meester-kuiper Jan Blasius? Goed, dan niet. Dan zou hij zijn eigen weg wel vinden. De wereld was groot genoeg. Over een paar weken werd hij zestien - hij was in feite al een man.

‘Pak je spullen bijeen en verdwijn,’ gebood de kuiper. Caspar knikte kort en ging de trap op naar de zolder, waar zijn strobed lag en waar een oude kist stond waarin zijn kleren werden bewaard. Hij pakte al zijn bezittingen bijeen in een bundeltje – veel was het niet - drukte de hoed nog eens stevig op zijn hoofd en daalde weer af naar het woonvertrek. Daar nam hij met een paar woorden afscheid van zijn pleegouders en hij kuste Eva, terwijl een ijzige klomp verdriet zijn maag leek te verstoppen.

Er stonden alweer mensen voor de werkplaats. Toen hij naar buiten kwam riepen ze hem van alles toe, maar hij luisterde er niet

naar en stapte stevig door, zich met een hard gezicht een weg banend langs hun uitgestrekte handen.

Waar nu heen?

Ik kan naar Delft gaan, bedacht hij. Misschien kan ik daar dan als leerjongen bij een kuiper in dienst treden. Drommels, ik bezit geen stuiver, ik kan niet eens leergeld betalen!

Eigenlijk meteen al ontmoedigd liep hij door, naar het noorden van de stad.

Opeens echter begon hij te gloeien. Al bezat hij dan niets in de hele wereld behalve zichzelf, hij was toch iemand. Hij was gezond, niet mismaakt, niet dom. Hij hoefde niet te eindigen zoals zoveel ellendige zwervers die langs de wegen dwaalden, bedelend en door boeren van hun erf gejaagd. Hij kon werken! Hij had twee goede handen aan zijn armen en die armen hadden kracht genoeg. Hij had een hoofd vol half verwerkte kennis, maar zelfs met dat beetje moest hij in staat zijn zich door het leven te slaan. Menige jongeman had met minder moeten beginnen.

Zijn stap werd veerkrachtiger, hij wierp het hoofd in de nek. O, hij zou vader Jan wel eens laten zien dat de jaren die deze aan zijn opleiding had besteed niet weggegooid waren!

Zo kwam hij bij de Delftse Poort en daar werd al zijn hoop onmiddellijk de grond in gestampt. De wachters wilden hem niet doorlaten.

‘Waar moet dat heen, knaap?’ vroeg een van hen bars.

‘Naar Delft,’ bracht Caspar er in zijn onschuld uit. De man schudde het hoofd.

‘Niemand mag de stad verlaten. Of heb je een vrijgeleide van jonker Frans van Brederode?’

Dat had Caspar niet.

‘Dan kan ik je niet doorlaten.’

Caspar keek naar de gesloten poort, toen naar het grimmige gezicht van de gewapende wachter. Hij begreep er niets van. ‘Maar het is nog lang geen avond. De poort hoort nog minstens twee uur open te zijn.’

‘Om de schutters van ’s konings Stalmeester binnen te laten? Hoe kom je erbij. Bovendien heeft jonker Frans bevel gegeven dat niemand meer de stad mag verlaten zonder zijn toestemming. Wie hier nog woont, die blijft er. Begrepen?’

‘Nee.’

De man grijnsde breed, wees op Caspars bundeltje.

‘Je wilt ervandoor, niet? Sedert de jonkers het hier voor het zeggen kregen zijn er al honderden poorters met hun gezin gevlucht en daaraan moet een einde komen. We kunnen de stad niet laten leeglopen, wel?’

‘Ja, maar...’

‘Niks te maren. Wat hier nog woont blijft er wonen en daarmee uit. Wie om de een of andere reden buiten de stadsmuren zaken te doen heeft, moet eerst bij jonker Frans van Brederode of een van zijn kapiteins een vrijgeleide gaan vragen.’

‘Er is nergens in de stad nog werk voor jongens zoals ik,’ betoogde Caspar.

‘Onzin. Je kunt, net als ik heb gedaan, altijd soldaat worden in dienst van de jonkers. Heel wat jongens hebben dat al gedaan en ze werden met open armen ontvangen. Een stevige jonge vent als jij zal zeker worden aangenomen. Dan heb je in elk geval te eten.’ Deel uitmaken van die plunderaars, die... Hoeken? Ik verhonger nog liever, dacht Caspar, die van zijn leven nog nooit honger had geleden.

Hij schudde het hoofd, keerde zich af. Wat nu?

Even voelde hij aan zijn talisman, die hij dag en nacht om de hals droeg en die hem tegen onheil moest beschermen. Welk onheil werd daarmee eigenlijk bedoeld? Een blikseminslag, een ontmoeting met een bekkesnijder of gewoon: op straat worden gezet? Tegen dat laatste had de talisman hem in elk geval niet weten te beschermen.

Hij zou kunnen wachten tot het donker werd, om dan te proberen over de muur te klimmen, de stadsgracht over te zwemmen en zo uit de stad te ontsnappen.

Nee, dat was gekkenwerk. Het vroor weliswaar niet meer, de vest was niet langer bevroren, maar het was half december en zwemmen kon hij nauwelijks. Hij zou zeker na drie slagen verstijfd door de koude naar de bodem zinken.

De korte winterdag begon al op haar eind te lopen. Donkere wolken pakten zich samen boven de daken van de huizen. Het was pas een uur of drie, maar reeds begon het te schemeren. Er zat sneeuw in de lucht.

Met gebogen hoofd liep Caspar langzaam in zuidelijke richting, niet wetend wat hij moest doen. Teruggaan naar de Botersloot, vader Jan op de knieën om vergiffenis smeken? Uitleggen dat hij tegenover de geweldige persoon van meester Melchior geen kans had gezien zich te ontworstelen aan diens droom? Vader Jan, die de chirurgijn nauwelijks kende, zou het niet begrijpen.

Sloffend bereikte hij de Kipstraat en stokte. Een hoge meisjesstem had zijn oor bereikt en verwonderd keek hij op.

Kon dat, dat je tweemaal in je leven hetzelfde beleefde? Nee, dat kon niet.

En toch zag hij daar een meisje met een tenen mandje aan haar arm belaagd worden door een paar jongens. De jongens waren niet veel ouder dan zijzelf, maar ze zagen er hongerig uit.

‘Wat zit er in die mand?’ riep een van hen. ‘Eten?’

‘Ga weg, laat me met rust,’ riep het meisje benauwd.

Nee, het was Grietje van Capelle niet en die jongens kwamen niet uit Delfshaven, dat leeg en totaal verwoest was. Het waren gewone Rotterdamse jochies in veel te dunne kleren, met verwarde haren, vuile gezichten en holle wangen. Kinderen uit de sloppen achter de Kipstraat. Kinderen van doodarme ouders die op zoek waren naar iets te eten. Het meisje was veel beter gekleed en ze verdedigde haar mand moedig en met een angstig stemmetje. Het was Eva.

Caspar schoot naar voren, deelde een paar harde oorvijgen uit en de jongens maakten dat ze wegkwamen. Opgelucht keek Eva op naar haar grote broer.

‘Dank je wel, Caspar. Oef. Ik dacht even dat ze mij de mand wilden afpakken.’

‘Dat wilden ze ook,’ knikte Caspar. ‘Wat zit daarin?’

‘Een stuk brood,’ fluisterde Eva nadat ze een ogenblik angstig had rondgekeken.

‘Je herinnert je wel, die oude knecht van vader, Pieter Janszoon?

Hij is ziek en kan niet meer werken. Moeder wilde dat ik hem wat te eten zou brengen.’

Ook Caspar had honger. Hij slikte even.

Pieter Janszoon woonde in een van de steegjes bij de Kipstraat. Caspar was er vroeger wel eens geweest.

‘Ik breng je wel,’ bood hij aan. Eva knikte blij en liep babbelend naast hem voort.

‘Ik vond het vreselijk dat vader je buiten de deur zette. Maar hij was ook zo boos dat je tegen hem had gelogen en hem in de buurt een slechte naam hebt bezorgd. De buren kijken ons nu boos aan omdat ze denken dat jij met de duivel in verbinding hebt gestaan en gemene zaak maakt met die... die jonkers.’

‘Het is allemaal een misverstand,’ zuchtte Caspar.

Ze bleven staan voor het armelijke krotje van Pieter Janszoon. ‘Hier moet ik zijn,’ zei Eva zacht. ‘En jij, Caspar, waar ga jij heen?’

‘Ik... ik weet het niet.’

Nu toonde zijn pleegzusje verbazing.

‘Je weet het niet? Maar ik dacht...’

‘Nou?’

‘Ik had verwacht dat je regelrecht naar meester Melchior zou gaan.’

Wonderlijk genoeg was dat nog niet eens in Caspars hoofd opgekomen. En ook nu voelde hij iets als tegenzin in zich opkomen. Tenslotte was hij een kuiper, geen alchimist. Naar Melchior gaan - o, hij zou er welkom zijn! - betekende zich totaal overgeven aan de droom van Balthasar en Melchior, zichzelf afsnijden van de gewone mensen, de rest van zijn leven veroordeeld zijn een onhaalbaar doel na te jagen, waarin hij niet geloofde.

‘Misschien...’ zei hij aarzelend.

‘Doe het,’ drong Eva aan. ‘Al is het maar voor een paar dagen. Vader trekt wel bij. Over een week krijgt hij natuurlijk spijt en wil hij dat je terugkomt bij ons. Als het zover is en ik weet waar ik je kan vinden, kom ik je wel waarschuwen.’

Die Eva toch. Ze had het, op haar stille manier, al helemaal uitgedacht.

Het meisje klopte op de deur, die werd geopend door een armoedige vrouw. Met een paar vriendelijke woorden gaf Eva haar mandje af, maar ze weigerde binnen te komen. Daarna bracht Caspar zijn pleegzusje terug tot aan het begin van de Botersloot. Voor de deur van de kuiperij stonden vrouwen en jongens te praten - of te wachten? Waarop? Eva schudde treurig het hoofd.

‘Ze geven het nog niet op, ze denken nog steeds dat jij ons huis hebt volgestouwd met goud - en al komt dat goud dan van de duivel, ze willen er toch wel wat van hebben. Al was het maar omdat het voedsel in de stad schaars is geworden en met de dag duurder wordt. Ga jij nu maar gauw naar meester Melchior. Ik krijg vader wel zover dat hij je vergiffenis schenkt en weer in genade aanneemt.’

Het woordje ‘genade’ deed het hem.

‘Vergeet het,’ zei Caspar stug, ‘ik heb vaders genade niet nodig, ik red me wel. Tot ziens, lief zusje van me. Het ga je goed.’

Hij gaf haar een klapzoen op de wangen, een speels tikje tegen haar achterwerk en keek haar hunkerend na toen ze naar huis rende.

Het begon plotseling te regenen; ijzige druppels sloegen hem in het gezicht en hij zag de buren die zich voor het huis van de kuiper verzameld hadden snel hun huizen invluchten.

Hij keerde zich om met een brok in de keel. Twintig minuten later stond hij, met zijn bundeltje onder de arm, doorweekt voor de deur van het huis met de groene luiken.

Hij was er welkom.

9 De moeilijke winter

Caspar werd in het huis met de groene luiken ondergebracht in een soortgelijk zolderhokje als hij bij Jan Blasius had gehad. En hij werd ingeschreven als leerling chirurgijn om zijn verblijf bij de Van Capelles een schijn van wettigheid te geven. Caspar verzette zich er niet tegen — wat moest hij anders? Hij voelde zich nogal neerslachtig en zelfs Grietjes vrolijkheid kon hem niet opbeuren. Hij miste Eva, hij miste de goedmoedigheid van moeder Truitje. Vrouw Hanna beschouwde hem weliswaar als een lid van het gezin, maar ze was zo anders, zo statig en weinig toegankelijk. Tegen Caspar was ze even vriendelijk als tegen Balthasar, maar het was een vriendelijkheid op afstand, zonder echte warmte, zonder de wat sentimentele moederlijkheid waaraan Caspar bij Truitje gewend was.

Grietje echter toonde zich zeer ingenomen met Caspars komst in hun huis. Meer dan ooit behandelde ze hem als haar persoonlijk eigendom. Ze commandeerde hem, liet zich door hem vergezellen als ze boodschappen ging doen, want, zei ze: ‘Zonder flinke beschermer kan ik me niet op straat vertonen met al dat vreemde volk dat hier rond struint.’ En daarin had ze gelijk. Rotterdam was geleidelijk aan volgelopen met Hoeken uit alle delen van het land, die begerig naar buit zich bij jonker Frans met zijn bastaardbroers en bastaard neven hadden aangesloten. Ze woonden in door de poorters verlaten huizen, maar toen die vol waren eisten ze inkwartiering bij de burgers. Aan de vooravond van Kerstmis ontmoette Caspar zijn pleegzusje bij de vismarkt, waar alleen nog riviervis werd verhandeld, en zij vertelde met een droevig gezicht: ‘We hebben drie ruiters van jonker Frans in huis gekregen. Ze hebben de hele bovenverdieping in beslag genomen. Ik moet

nu bij vader en moeder in de bedstee slapen. Nu ja, dat is veiliger ook natuurlijk.’

Caspar zag haar regelmatig, zodat hij op de hoogte kon blijven van wat er in het huis aan de Botersloot gebeurde. Die ontmoetingen moesten echter in het geheim plaatsvinden, want de meester-kuiper wilde niet dat zijn dochter nog iets te maken had met ‘de schandvlek’, zoals hij Caspar noemde. Moeder Truitje had haar pleegkind zijn leugens al lang vergeven, maar vader Jan bleef onverbiddelijk. Caspars naam mocht zelfs niet meer genoemd worden.

‘Maar hij mist je, Caspar. Dat weet ik. Hij heeft verdriet, want hij was erg op je gesteld en je leek zo’n goede opvolger voor de kuiperij. Ik denk dat hij spijt heeft, maar je weet hoe hij is. Ongelijk bekennen, toegeven dat hij te driftig was en ondoordacht handelde - dat kan hij niet.’

Ze legde even haar kleine hand op zijn arm.

‘Maar jij blijft altijd mijn grote broer, nietwaar Caspar?’

‘Ja. En jij blijft altijd mijn lieve zusje,’ antwoordde hij warm.

Kerstmis verliep voor de Rotterdammers somber, donker en ongezellig; daar konden zelfs de vele brandende kaarsen in de parochiekerken niets aan veranderen.

Op Nieuwjaarsdag echter ontstond in de stad grote beroering. Jonker Frans kreeg versterking! Uit Montfoort kwam een grote troep ruiters en voetvolk aan, met wagens vol buitgemaakte goederen en levensmiddelen. Half Rotterdam liep uit om de stoet voorbij te zien gaan. Een fraai uitgedoste kapitein Otto van Botland reed voorop, gevolgd door zwaar bewapende ruiters, door voetvolk met bogen, lansen en goedendags, die de buitgemaakte wagens omringden. Zelfs koeien en geiten dreven ze mee. Jonker Frans reed met zijn kapiteins Van Botland tegemoet en de beide heren begroetten elkaar hartelijk.

‘Ik breng u goede tijding,’ riep Otto van Botland de jonkers toe. ‘Heer Jan van Montfoort en zijn oom heer Sweder hebben het sterke kasteel van Woerden ingenomen op de dag na Kerstmis. Ik breng u een gedeelte van de buit en genoeg mannen om elke belegering te kunnen doorstaan. Heerjan van Montfoort zendt u zijn groeten en wenst u nog vele overwinningen toe.’

Jan van Montfoort! Ongerust keken de poorters elkaar aan. Enkele jaren tevoren had diezelfde Jan van Montfoort de stad Utrecht enige tijd in zijn greep gehad, maar hij was er ten slotte door koning Maximiliaan uitgejaagd. Nu, na het optreden van de roekeloze jonkers te Rotterdam, zag hij blijkbaar opnieuw zijn kans schoon om zijn gebied uit te breiden en de Hoeken aan een overwinning te helpen. Hij had waarachtig het kasteel van Woerden ingenomen, de poort tot Holland! Waar bleef Maximiliaan? Caspar stond er natuurlijk, samen met Grietje, met zijn neus bovenop en hoorde de ‘goede tijding’ van Otto van Botland. Meester Melchior meende dat de jonkers het nooit lang zouden kunnen volhouden in Rotterdam, maar met deze versterkingen en met een bondgenoot als de heer van Montfoort zou jonker van Brederode niet gemakkelijk uit de stad te verdrijven zijn. En over een jaar zou Caspars hoofd dan van zijn romp gescheiden worden, want waar zou meester Melchior tegen die tijd een schepel goudkorrels vandaan moeten halen? Niet uit het alchimistenvat. Of toch wel?

De Rotterdamse poorters echter begonnen te juichen bij het zien van de volgeladen wagens. Al beseften ze heel goed dat de groep van Otto van Botland de boeren tussen Woerden en Rotterdam danig geplunderd had, in elk geval zou er nu weer voor enige tijd voedsel zijn en dat was een troost. Velen van de allerarmsten in de stad, die toch niets meer te verliezen hadden, hadden zich al bij jonker Frans van Brederode aangemeld om bij diens leger te worden ingelijfd. De meer bezadigde en rijkere poorters wachtten geduldig af om te zien naar welke kant de weegschaal van de macht zou doorslaan. Het maakte voor de mensen niet veel uit wie er in de vroedschap zat en de bevelen uitvaardigde, zolang zij hun werk maar konden doen, te eten hadden en met rust werden gelaten.

Nu was het niet zo dat Melchior en Balthasar al hun tijd aan het zoeken naar de Steen der Wijzen konden besteden, want de jonkers hadden hun droom om heel Holland aan zich te onderwerpen nog lang niet opgegeven. Voortdurend trokken ze van Rotterdam uit de polders in, om de dorpen te brandschatten, boerenhoeven te plunderen. Ze staken de Maze over, namen het slot IJsselmonde in en plunderden de Riederwaard, de dorpen Poortugaal en Charlois, Spijkenisse en Zwartewaal. Een andere troep voer de Maze af tot voorbij Vlaardingen en plunderde Maasland. Maar die kwamen van een koude kermis thuis toen ze op de terugweg op schepen uit Schiedam stuitten, zodat er een regelrechte rivierslag ontstond en het de Hoekse schepen grote moeite kostte de stad Rotterdam weer te bereiken.

Jonker Frans vertrok met een grote groep ruiters omstreeks half januari door de Delftse Poort en toog naar Hillegersberg, Bleyswijck en Zegwaard, waar ook heel wat levensmiddelen en geld werden buitgemaakt.

Maar bij al die plundertochten en schermutselingen vielen er doden en kwamen de Hoeken terug in de stad met veel gewonden op de wagens, over het zadel van een paard of gewoon gedragen op een doek tussen twee stokken. De enige overgebleven chirurgijns van Rotterdam, Melchior en Balthasar, hadden het er druk mee. En Caspar, met zijn zestien jaren beschouwd als een echte chirurgijnsleerling, moest hen helpen. Net als vroeger in de kuiperij bleek hij een goede leerling, handig en vlug van begrip.

Wanneer er geen uitvallen werden gedaan paradeerde jonker Frans met zijn gevolg van jonge Hoekse edelen en bereden kapiteins door de straten en liet zich bewonderen. Voorafgegaan door trommelaars en vedelaars reed hij naar de Doelen, om daar het zoveelste feestmaal aan te richten. Of hij begaf zich in vol ornaat, het harnas glimmend gepoetst, bewapend en bepluimd, naar het havenhoofd, dat aanzienlijk versterkt was, waar zwaar geschut stond opgesteld en nog een extra blokhuis werd gebouwd. Keurend bekeek hij de nieuwe verdedigingswerken, knikte statig en voelde zich een groot veldheer.

Voor de Rotterdammers zelf was de bezetting door de Hoeken niet bepaald een genoegen. Naast de last van de inkwartiering van al die vreemde troepen was daar het feit dat de handel - en zeker de doorvoerhandel waarvan de Rotterdammers zo lang hadden geleefd - nu geheel stillag. Alleen de riviervisserij ging nog door, maar er kwamen geen boeren meer uit Delfland en Schieland naar de stad om hun waren te verkopen. De graanschepen bleven weg, de houtvlotten kwamen niet meer de Rijn afzakken, er werkten nog maar drie brouwerijen, brood was schaars en duur; melk, eieren, gevogelte en varkensvlees waren helemaal niet meer te krijgen. De buit van de plundertochten was in de eerste plaats bestemd voor jonker Frans’ eigen manschappen, en wat er overbleef werd mondjesmaat verdeeld onder de poorters, die daarvoor echter behoorlijk moesten betalen. Wie in de goede jaren vóór de komst van de jonkers flink had kunnen sparen hoefde nog geen honger te lijden, maar de armen - en daarvan waren er in elke stad altijd meer dan gegoeden - hadden het slecht.

In plaats van eenmaal in de week zoals vroeger bezocht Melchior met zijn helpers nu dagelijks het Gasthuis aan de Hoogstraat, want daaruit waren de armen en zieken verwijderd en het lag er nu vol met gewonde soldaten. Pas na zonsondergang, als de vuren in de stad gedoofd werden en de hongerige poorters probeerden te slapen, konden ze afdalen in de alchimistenkelder en doorgaan met het Werk, voor zover dat mogelijk was.

Intussen kwam Caspar tot de wonderlijke ontdekking dat hij beslist niet ongelukkig was. En ook begreep hij waarom hij er niet toe had kunnen komen om voor zijn woedende pleegvader op de knieën te vallen. Jarenlang had hij in twee werelden moeten leven, innerlijk verscheurd, gebonden door een eed van geheimhouding, en dat was hem dikwijls heel moeilijk gevallen. Zich losweken van de alchimisten was hem nooit gelukt, want behalve dat meester Melchior niet naar zijn twijfels of bezwaren had willen luisteren had hij dan ook aan vader Jan en moeder Truitje moeten uitleggen waarom hij plotseling niet meer naar Latijnse les ging - en dat had hij vanwege die eed tot geheimhouding evenmin kunnen doen. Daarom had hij tegen wil en dank volgehouden, zich in tweeën laten scheuren, met op werkdagen de sleur van zijn vaders werkplaats en op vrije dagen de droom van de alchimisten.

Aan die gespletenheid was nu plotseling een einde gekomen, al duurde het even eer dat werkelijk tot hem doordrong. Hij woonde en leefde nu in het huis van de chirurgijn en zijn gedachten waren voortdurend vervuld van het Werk. Zijn ziel kreeg tijd en gelegenheid zich van de scheur te herstellen.

Nooit eerder was hij zozeer een deel van de Drie Wijzen uit het Westen geweest als nu. Maar vreemd genoeg maakte die nieuwe heelheid in zijn leven dat Grietje en hijzelf enigszins verlegen tegenover elkaar werden. Of had dat een andere oorzaak?

Grietje beschouwde hem nog altijd min of meer als een broer en vond het heel gewoon dat hij haar huisgenoot was geworden. Toch ontwikkelde ze ook een zekere schuwheid tegenover hem. Ze trok niet meer zo onbevangen aan zijn haar, ze bloosde als hij naar haar keek en er sloop iets vinnigs in haar gebaren en woorden. Dat speet Caspar wel, want van dartel meisje was ze intussen opgegroeid tot een aardige jongedame met de eerste aanzet tot kleine ronde borsten, lange benen, zachte aflopende schouders. Een schatje!

Ondanks het feit dat Caspar nu helemaal een van de Drie Wijzen uit het Westen was geworden, had hij alle twijfel omtrent het Werk nog niet van zich kunnen afzetten. Was het wel aan mensen gegeven om de magische krachten die huisden in vuur, water, aarde en lucht in vrijheid te stellen? Zouden die krachten, eenmaal ontketend, niet juist tot de ondergang van het mensdom kunnen leiden, in plaats van tot het geluk ervan! Had meester Melchior enig idee van wat hij probeerde los te maken? Wist Balthasar het?

Iets in Caspars binnenste - noem het zijn Hollandse nuchterheid - verzette zich instinctief tegen de manier waarop Melchior en Balthasar het Werk aanpakten.

Zij geloofden heilig in de omslachtige recepten, ze waren eraan verslaafd en zouden er nooit mee kunnen ophouden. Caspar echter bleek immuun voor die verslaving, omdat hij er maar niet in slaagde al zijn twijfel weg te poetsen. Welke geheime magie school er bij voorbeeld in de tand van een gehangene? In Caspars ogen was dat gewoon een stuk rottend ivoor, zoals zoveel mensen in hun mond hadden. Je moest alleen wat meer moeite doen om eraan te komen en de beul omkopen.

Was dat dan de magie die school in de ingrediënten van de alchimisten? Niet in de aard van de dingen of kruiden, niet in hun wezenlijke bestanddelen, maar in de inspanning dieje moest leveren om ze te pakken te krijgen? Hoe moeilijker dat was, hoe meer kracht erin scheen te schuilen. Een gewoon wit steentje was niet goed genoeg, nee, het moest afkomstig zijn uit de maag van een zwarte haan. Een gewone cichoreiwortel was niets, die kreeg pas zijn kracht als hij met een zilverstuk door een maagd was uitgegraven en werd verpakt in een schone witte doek. Een gewoon stinkei was onbruikbaar, het moest een wit ei van een witte kip zijn waarop het dier precies zeven dagen en zeven nachten had zitten broeden. En zo voort en zo maar door. Alles scheen af te hangen van dit soort voorschriften, getallen en ingewikkeldheden. De minste afwijking had mislukking van het Werk tot gevolg, zodat telkens als één van hun brouwsels niets anders bleek op te leveren dan een kwalijk ruikend bedorven allegaartje, die mislukking werd toegeschreven aan het overtreden van het ingewikkelde ritueel.

Maar omdat niemand Caspar van zijn twijfel kon bevrijden duwde hij die weg, diep naar binnen, verbood hij zichzelf die gedachten en trok hij een opgewekt gezicht. Het leven ging verder, hij kreeg een gedegen opleiding tot chirurgijnsleerling en hij had een goed onderdak. De jonkers lieten ‘hun’ chirurgijn, die zij te hard nodig hadden, delen in de roofbuit, zodat de Van Capelles behoorlijk te eten hadden, en zo vond Caspar dat het lot hem wederom gunstig gezind was geweest. Hij besloot er maar tevreden mee te zijn.

Het werd echter al spoedig duidelijk dat de stadhouder van de koning, de heer Van Egmont, niet kon berusten - niet mocht berusten - in de gewelddadige aanwezigheid van de Hoeken te Rotterdam. Van Egmont begaf zich naar Delft en riep alle Hollandse steden op troepen te sturen waarmee de stad aan de Maze moest worden heroverd. Schiedam kreeg versterkingen, Delft, Gouda, Dordrecht en Den Haag werden in staat van verdediging gebracht. Schepen met niet te veel diepgang werden gevorderd en snel omgebouwd om troepen en geschut te kunnen vervoeren. Rotterdam ging belegerd worden!

Om de stadhouder vóór te kunnen zijn stuurde jonker Frans kapitein Rooftasch met een flinke troepenmacht naar Schiedam om die stad in te nemen, maar in Delfshaven reeds liepen ze in de val - letterlijk, want de Schiedammers hadden daar een lange valkuil gegraven, die met puin, takken en rommel was overdekt, en de kapitein viel er, met een groot deel van zijn manschappen in. Onmiddellijk schoten van achter de verwoeste huizen de Schiedammers te voorschijn en overmeesterden de ordeloze hoop soldaten op de bodem van de kuil. Ruim zestig gevangenen, onder wie Rooftasch, werden in triomf naar Schiedam gebracht. De rest van de plunderaars had weten te ontkomen en bracht het slechte nieuws naar het huis De Spiegel.

Steeds nauwer werd het net van de koninklijke troepen om de stad Rotterdam aangetrokken. Het zag ernaar uit dat de strijd nog lang en bitter zou zijn.

Inde kelder van het huis met de groene luiken stond Caspar voor de gedoofde alchimistenoven (geen brandstof meer) en keek treurig naar het koude glazen vat, met niets dan wat stinkende drab op de bodem.

‘Waarom geven we het niet op?’ mompelde hij mismoedig. ‘We zijn al zo lang bezig met die goudmakerij en we hebben nog altijd niets bereikt.’

Balthasar hoorde het en brieste van verontwaardiging.

‘Wat nou, opgeven? Omdat het moeilijk is? Natuurlijk is het moeilijk!’ Verwoed wreef hij door zijn verwilderde kuif. ‘O, wat val je me tegen, jongen.’

Caspar zuchtte en zweeg. Plotseling verlangde hij hevig terug naar de kuiperij van meester Blasius. Kuipen, dat was pas mooi werk! En toch ook moeilijk, want alle duigen moesten haarfijn in elkaar passen, allemaal dezelfde kromming krijgen zodat er geen lekken konden ontstaan. Het buigen van de stijve houten hoepels, meestal van wilgetenen gemaakt, maar soms ook van ijzer, was een kunst op zichzelf. En, dat was misschien het voornaamste, je zag iets uitje handen komen, iets wat tastbaar, bruikbaar en degelijk was. Iets waarmee mensen konden werken, waarin ze de was konden doen, wijn of bier opslaan, haring in konden vervoeren...

Kortom: in de kuiperij had hij nooit voor de lucht gewerkt. Terwijl hier, in de alchimistenkelder, wel hard werd gewerkt, maar je geen enkel resultaat te zien kreeg; niets dan stinkende drab die weer begraven moest worden, niets dan hoogdravende woorden en verheven ideeën waarmee je verder niets kon beginnen. Lucht!

‘Als de stadhouder die jonkers eenmaal uit Rotterdam verdreven heeft, zal alles veel beter gaan,’ zei Balthasar troostend.

Ik mag het hopen, dacht Caspar.

En inderdaad verging het de Hoeken slecht, want vier dagen later voeren de kapiteins Lepeltack en Joris van Brederode de Maze over om het land van Rhoon en Poortugaal te plunderen, maar ze werden onverwacht overvallen door troepen uit Schiedam die de plunderaars wisten te verdrijven en er zeker vijftig gevangen namen, onder wie de beide officieren.

Een door jonker Frans ondernomen poging om zijn vrienden Rooftasch, Lepeltack, maar vooral zijn bastaardneef Joris te bevrijden, mislukte eveneens.

Zelfs het kasteel IJsselmonde moesten de Hoeken op een gegeven moment weer prijsgeven, waarmee aan het brandschatten van de Riederwaard een einde kwam.

De grote held van de Hoeken was intussen niet jonker Frans van Brederode, maar zijn vriend heer Jan van Naaldwijk, een echte ijzervreter, een kaper van allure, en nog voor geen tien duivels bang. Omdat de levensmiddelenvoorziening van Rotterdam steeds slechter werd en de poorters dreigden het huis De Spiegel te zullen bestormen als er niet spoedig meer eten voor hen kwam, waagde Jan van Naaldwijk een grote uitval en slaagde er met de Hoekse troepen in om Overschie te overmeesteren, waardoor een deel van Delfland weer voor de plunderaars toegankelijk werd. Niet lang daarna voer hij met vele schepen en manschappen brutaalweg de Merwe op, tot aan Geertruidenberg toe, dat werd ingenomen en gebrandschat. Het was toen al eind maart.

‘Die omsingeling van Rotterdam door de koninklijke troepen van de stadhouder stelt ook niets voor,’ mokte Caspar toen de terugkeer van Jan van Naaldwijk met grote buit in de stad bekend werd. De Rotterdamse poorters waren al zo murw en hongerig, dat ze Jan van Naaldwijk als een held binnenhaalden: eindelijk was er weer voldoende te eten. Maar voor hoelang? De troepen van jonker Frans gingen altijd vóór als het op verdeling aankwam, en de jonkers, kapiteins en vrienden van jonker Frans dachten er niet aan hun Bourgondische levensstijl met brallen, feesten en brassen ook maar één moment op te geven. En zoals altijd waren er poorters die op de een of andere manier goed wisten te verdienen aan de levenswijze van de jonkers. Zoals meester Melchior, de enig overgebleven chirurgijn in Rotterdam, dus een onmisbaar man voor kerels die zich regelmatig een indigestie aten of’s morgens ontwaakten met een hoofd als een houten hamer.

Behalve de zorg voor de vele gewonden die na elke schermutseling het Gasthuis werden binnengebracht, hadden Melchior en zijn beide assistenten het vooral druk met aderlaten, lavementen toedienen en barstende hoofdpijn bestrijden.

En omdat hij zo onmisbaar was geworden kon meester Melchior eisen stellen, werd zelfs zijn woning door soldeniers bewaakt tegen verdere volksoplopen. Caspar zag die ontwikkelingen aan met een benauwd hart.

‘We maken ons in deze stad totaal onmogelijk,’ klaagde hij tegen Grietje. ‘Ziet je vader niet in dat er voor ons geen toekomst meer is in Rotterdam? Als die jonkers vóór de volgende Kerstmis nog niet zijn verdreven worden we terechtgesteld. En als ze wèl verdreven

zijn zullen de poorters ons beschuldigen van heulen met de jonkers en zullen we het moeilijk genoeg krijgen.’

‘Wat ben je toch een tobber,’ lachte Grietje. ‘De mensen hier hebben veel te veel respect voor vader om hem ook maar een haar te krenken. Hij is voor hen net zo noodzakelijk als voor de jonkers.’ Buiten de kelder van de alchimisten werd over de kunst van het goud maken niet meer gesproken. Maar op een zoele dag in april verscheen jonker Frans met zijn gevolg plotseling in het huis met de groene luiken en vroeg op hoge toon de chirurgijn te spreken. Grietje bekeek nieuwsgierig en zonder verlegenheid hun prachtige kostuums, de zilveren sporen aan hun laarzen, de brede hoeden met veren, de glimmende bandeliers, de fijnbestikte pofbroeken, en haar moeder moest haar wel driemaal roepen eer ze gehoorzaamde en zich terugtrok in het achterhuis.

‘Waarom mag ik niet kijken en horen wat ze te zeggen hebben?’ mokte ze.

‘Nette meisjes bemoeien zich niet met die kerels,’ siste vrouw Hanna. Grietje haalde de schouders op.

Jonker Frans was gekomen om zich op de hoogte te stellen van de vorderingen van de alchimisten. Daartoe daalde hij samen met Jan van Naaldwijk afin de kelder en hij liet zich door Melchior en Balthasar alles uitvoerig uitleggen. Niet dat hij er veel van begreep...

Melchior toonde de jonker de glazen vaten, de oven, de gedroogde kruiden, de vier nog vrij gave tanden van gehangenen, het kostbare witte steentje uit de maag van een zwarte haan, en beklaagde zich dat hij niet aan een alruinwortel kon komen, die absoluut onmisbaar was om het Werk tot een goed einde te brengen. ‘Maar alruinwortels groeien niet in deze streken, die moeten worden ingevoerd uit de warme landen rond de Middellandse Zee. Vroeger brachten zeelui die onze haven aandeden ze wel eens mee, want alchimisten in het noorden betalen er grif honderd gulden voor - als het een goede is. Maar geen schip uit het zuiden doet nu nog Rotterdam aan.’

Jonker Frans bleek niet onder de indruk.

‘Ik ken de mandragora ofte wel de alruinwortel,’ sprak hij, ‘en de plant is dan wel zeldzaam, maar denken dat in die wortels bijzondere krachten huizen alleen omdat ze op een mensengestalte lijken is puur bijgeloof. Gewone rapen en knollen zien er soms zo uit. En daarmee kun je evenmin toveren.’

‘De kracht zit niet in de vorm,’ betoogde Melchior beledigd, ‘de kracht van de alruinwortel zit in de zeldzaamheid. Weet u niet, dat die wortel een schreeuw als van een mens geeft wanneer hij uit de grond wordt getrokken!’

Jonker Frans schudde het hoofd, bekeek de opgezette dieren, de oven in de hoek en zei toen ontevreden: ‘Zo te zien werkt u niet erg hard aan datgene wat u mij beloofde, meester Melchior. Of bent u vergeten dat ik vóór Kerstmis van dit jaar een schepel goudkorrels verwacht? U zei dat u ze kon maken. Welnu, waar zijn ze?’ ‘Het is pas april,’ antwoordde de chirurgijn. ‘Spoedig breekt nu het seizoen aan waarin ik de ingrediënten die nodig zijn voor het Werk kan verzamelen. Cichoreiwortel, bilzekruid...’ ‘Bilzekruid?’ vroeg jonker Frans scherp. ‘Dat is vergif.’

‘Ze maken er ook heksenzalf van,’ viel Jan van Naaldwijk in en hij keek donker.

Caspar, een beetje achteraf, stond het allemaal aan te horen en was er niet gerust op.

‘Hoor eens,’ zei jonker Frans ongeduldig, ‘ik geloof niet dat ik kan wachten tot de winter met die schepel goud. Ik wil die zo spoedig mogelijk hebben. Mijn twee beste kapiteins, Lepeltack en Rooftasch, zitten in Delft gevangen, net als mijn dierbare halfneefjoris van Brederode. Ik wil hem loskopen en daarvoor heb ik goud nodig, véél goud. Zorg ervoor dat dat komt, meester Melchior, of ik laat u zonder vorm van proces opknopen en uw assistenten erbij.’

‘De afspraak was: vlak voor Kerstmis,’ antwoordde de chirurgijn rustig.

‘Dat duurt te lang.’

‘Als u denkt dat het maken van goud zo eenvoudig is,’ viel Balthasar in, ‘dan vergist u zich danig. Het is een langdurig en moeizaam proces en tijd om ons eraan te wijden hadden we nauwelijks.’

Tot ontsteltenis van Caspar richtte jonker Frans zich hoog op, greep naar het gevest van zijn zwaard, fronste dreigend de wenkbrauwen en snauwde: ‘Geen uitvluchten meer, meester Melchior. U maakt goud voor mij, en snel! Anders...’

‘Ja?’ informeerde de chirurgijn.

‘Anders laat ik u vierendelen, radbraken en ophangen!’

‘In die volgorde?’ mompelde Balthasar, maar zo zacht dat de jonker het niet kon horen.

Caspar had het wel gehoord en het zweet brak hem uit. Was ik maar weer kuipersjongen, dacht hij. O Heer, waarom heeft u me toch alchimist laten worden terwijl ik dat helemaal niet wilde? Melchior liet zich zoals gewoonlijk door bedreigingen niet uit het veld slaan.

‘Edele heer,’ sprak hij met zijn warme, diepe stem, ‘ik zou niets liever doen dan u van dienst zijn, gelooft u mij. Maar vóór Hemelvaartsdag kan ik weinig doen. Op die dag moeten onschuldigen voor mij de wilde wortels gaan plukken — dat is nu eenmaal voorschrift. De ingrediënten die ik nodig heb op een andere dag vergaren is zinloos. De krachten die God in de materie heeft opgesloten laten zich niet ontketenen op een willekeurige datum of een willekeurig uur. Het luistert allemaal zeer nauw. Als u niet kunt wachten tot het begin van de zomer, dan doet het mij zeer leed, dan moet u ons maar laten vierendelen, radbraken en ophangen en desnoods ook nog onthoofden, en daarna aan de kraaien opvoeren zodat er niets van ons overblijft. Al vraag ik me af wie dan uw gewonde soldaten moet behandelen en vóór Kerstmis een schepel goud voor u moet maken.’

‘Je bent niet de enige chirurgijn en alchimist in Holland, meester Melchior!’ riep jonker Frans woedend.

‘Neen, edele heer. Maar ik ben wel de enige in Rotterdam. Voorlopig.’

Frans van Brederode brieste, stampvoette, gromde en besloot met te zeggen: ‘Hoe dan ook, maak haast, meester Melchior. Ik heb niet veel geduld.’ Met die woorden wendde hij zich om en kloste de keldertrap op, gevolgd door Jan van Naaldwijk, Jan van Cronenburg en Frederick van Sevender. De sporen rinkelden, de laarzen stampten, de veren op hun hoeden golfden en het zag er allemaal zeer indrukwekkend uit.

Nauwelijks waren de jonkers vertrokken of Melchior wendde zich grijnzend tot zijn beide helpers.

‘Ze krijgen het benauwd, die heren. Ze hopen met veel goud hun leven te kunnen redden als het er straks werkelijk op aan komt.’ Een paar weken tevoren waren er vredesbesprekingen geweest te Capelle aan den IJssel, maar die waren op niets uitgelopen. Dat wist Caspar. Waar Melchior dan dat optimisme vandaan haalde was hem een raadsel.

En voorlopig kreeg de chirurgijn ook ongelijk, want drie dagen later, op 4 mei, probeerden de Hoekse troepen, versterkt met veel Rotterdamse jongens, de stad Schiedam in te nemen, wat echter mislukte. Daarop voeren ze de Maze over en begonnen het land van Putten te plunderen, tot aan Den Briel toe. Ze staken Abbekerke in brand toen de boeren daar weigerden hun graanschuren voor de Hoeken te openen en de dorpers van Geervliet, Heenvliet en Zwartewaal schrokken daarvan zo dat ze wagens, hoog opgetast met zakken graan, haver, balen hooi en korven vol knollen en rapen, bij de Hoeken kwamen aanbieden, als de soldaten hun huizen en gezinnen toch alsjeblieft maar wilden sparen. Zo kwamen op 6 mei de plunderaars triomfantelijk de haven van Rotterdam weer binnenzeilen, mèt hun buit. Nu was er weer voor wéken voedsel in de stad en het gemor en de opstandigheid van de burgers bedaarden enigszins.

De winter was voorbij. Zou de stadhouder van Holland, de heer van Egmont, er nu eindelijk toe overgaan Rotterdam te bestormen en te bevrijden?

10 Hemelvaartsdag

De dag voor Hemelvaartsdag was het stralend weer, warm en zonnig. Caspar en Grietje rekenden erop dat zulks ook op de heilige dag zelf het geval zou zijn. Maar dat viel bitter tegen, ’s Nachts begon het te regenen, en toen Caspar zich met Grietje bij het krieken van de dag aan de Delftse Poort meldde, goot het emmers uit de hemel; een ware zondvloed.

Balthasar had de vorige dag bij de jonkers voor de twee kinderen een vrijgeleide losgepraat, zodat ze zonder moeilijkheden de stad uit kwamen. Moeder Hanna had eerst nog wel geprotesteerd. ‘Man, hoe kun je twee zulke onnozele kinderen alleen het land in sturen,’ had ze uitgeroepen, ‘terwijl daar buiten allerlei gespuis en soldaten rondzwerven. Ons Grietje is nog geen veertien jaar. Laat dan in elk geval Balthasar hen vergezellen. Dat is een man!’ ‘Dat ben ik ook,’ meende Caspar fier.

Hij stak zijn borst vooruit, maakte zijn schouders vierkant, trok een heldhaftig gezicht.

‘Nee, vrouw,’ had Melchior geantwoord, ‘Grietje moet het doen, alleen. Zij, de maagd Sophia, de onschuld in persoon, is de enige die voor ons de cichoreiwortels met een zilverstuk kan uitgraven. Caspar kan intussen vliertakken snijden.’

Na nog enig tegenstribbelen had vrouw Hanna toegegeven, maar juist voor zij nog in het halfdonker die ochtend vertrokken, duwde ze Caspar een scherp keukenmes in de hand.

‘Stop dit weg... en gebruik het als het nodig is, Caspar.’

Hij begreep haar angst en knikte. Grietje had er niets van gemerkt. Die inspecteerde de mand met de schone witte doeken, en de zilveren daalder die moest dienen om de magische wortels uit te graven. Ze wist wilde cichorei te staan, buiten de stad, langs de Bloemersdijk.

Balthasar stelde Caspar een sikkelvormig mes ter beschikking. Daarmee moesten de vliertakken worden afgesneden. Caspar duwde het tussen zijn gordel, sloeg zijn mantel om en keek Grietje aan. ‘Klaar?’ En zo gingen ze in de neergutsende regen op weg naar het noorden van de stad.

Ze waren al doornat eer ze goed en wel de poort uit waren en over de dijk sjokten. Grietje stelde voor in een van de verlaten verwoeste boerenhoeven te gaan schuilen, maar Caspar staarde haar ontzet aan.

‘Nee, we moeten opschieten. Eer de zon boven de horizon komt moet jij de wilde cichorei hebben uitgegraven.’

‘Welke zon?’ vroeg Grietje. ‘Het lijkt wel november. Ik ben nu al door en door koud.’

‘Maar we moeten ons aan de voorschriften houden,’ betoogde Caspar. ‘Er hangt te veel van af nu. We kunnen ons dit keer geen mislukkingen meer veroorloven. Jonker Frans...’

‘Ach wat, de jonkers...’

‘Ze hebben gedreigd ons te vierendelen, radbraken en ophangen als we niet heel gauw met een schepel goud te voorschijn komen.’ Grietje haalde de schouders op en trok de mantel dichter om zich heen, wat echter niets hielp tegen al het water dat uit de hemel kwam stromen.

Caspar deed nog één poging.

‘Jij bent een meisje, jou zullen ze geen kwaad doen. Maar wij, de Drie Wijzen uit het Westen, zullen...’ begon hij. Grietje keek hem fel aan.

‘Geloof je nou echt in al die onzin, Caspar?’ vroeg ze scherp.

Zijn mond viel open van verbazing.

‘Wat stelt dat nou voor, al die recepten,’ vervolgde het meisje fel. ‘Er klopt toch allemaal niets van. Ik moet die wortels uitgraven met een zilverstuk, want ze mogen niet met onedel metaal in aanraking komen.’ Ze haalde de munt uit haar zak. ‘Hier, bijt er maar eens op. Denk je dat dat puur zilver is? Ben je mal, er zit tin doorheen. En ik moet graven met schone handen - ook zo iets moois. Ga jij eens in die modder wroeten en houd daarbij je handen schoon!’

Ze had gelijk. Juist op een dag als deze leken al die voorwaarden onmogelijk te vervullen. Maar uit haar mond - de mond van Sophia, de godin van de Wijsheid - klonken die woorden als pure ketterij. Ondanks zijn druipende kleren moest Caspar erom lachen.

‘Grietje toch!’

‘O, ik weet wel, vader en Balthasar geloven er heilig in en wie ben ik om hen tegen te spreken,’ zei Grietje, nu minder heftig, bijna spijtig. ‘Toen ik nog klein was, zo’n jaar of acht, negen, geloofde ik er ook in. Ik vond het spannend en geheimzinnig zoals vader en Balthasar daar in de kelder bezig waren. Ik wist ook niet beter of het hóórde zo als je vader chirurgijn was. Van mijn geboorte af was ik al met die kelder en al die dingen daar vertrouwd geraakt. En ik was heel blij toen jij erbij kwam, Caspar, want ik dacht: nu zal het Werk snel voltooid worden, nu zijn ze met zijn drieën. Maar niks hoor. Jaar najaar zitten jullie daar beneden te knoeien met vergiften, met kruidenaftreksels en schraapsels en vreemde zaken, en wat komt eruit? Niks. Stank, smurrie, drab.’

Ze had intussen de verwoeste hoeve bereikt en dook weg onder een scheef afdak om even, heel even maar, uit die neerstromende regen te zijn. Ze wrong haar kapje uit, schudde haar vlecht los, sloeg zoveel mogelijk water uit haar mantel en maakte volstrekt geen aanstalten om verder te gaan.

Plotseling drukte ze zich verder in de schaduw en trok Caspar met zich mee. ‘Stil!’ siste ze. Over de dijk reed een zestal ruiters; aan de uitmonstering te zien waren het Hoeken.

Ze zagen de kinderen niet en keken niet om naar de kapotte boerenhoeve, die al maanden geleden was leeggeroofd. Wat zou er van de boer en zijn familie terecht zijn gekomen? dacht Caspar plotseling. Vreemd, over het lot van de boeren in Delfland had hij zich nog niet eerder druk gemaakt. Maar nu hij de ruiters nakeek die spoedig door het regengordijn werden opgeslokt, viel hem plotseling de troosteloosheid van de omgeving op. Het was nu helder lichte dag - nu ja, helder. De wolken waaruit het water gutste hingen laag boven de polder. Maar ondanks het feit dat het al ver in de maand mei was, graasde er geen enkele koe. Het varkenskot opzij van de hoeve was in elkaar gestampt, de schuur afgebrand, het erf overwoekerd met onkruid. Hier en daar slingerden stukken hout, gebroken, weggesmeten. En zo zou de hele polder er wel uitzien, bedacht hij, evenals de andere polders rondom Rotterdam. Verwoest, verbrand, ontvolkt en zonder vee. En dan beklaagden de poorters in de stad zich nog over de schaarste aan levensmiddelen en het gebrek aan turf. Maar die hadden in elk geval nog een dak boven het hoofd en een strozak om op te slapen en gereedschap om hun werk te doen. Terwijl de boeren... Waar waren ze gebleven? Gevlucht naar Gouda en Delft, naar Leiden en Haarlem? Hadden ze nog iets weten te redden van het zaaigoed, van hun vee of hun geld? Of was alles in handen gevallen van de plunderende Hoeken?

‘De zon is al lang op en we hebben nog niets gedaan,’ mompelde hij. Grietje lachte zacht.

‘Nou en? De dag duurt nog lang. Als de regen een beetje mindert gaan we wel verder.’

Ze leek onbekommerd. Dat onwankelbare vertrouwen moest ze van haar vader hebben, bedacht hij. Die maakte zich ook nooit ergens zorgen over. Zelfs de bedreigingen van de jonkers konden de goede man niet uit zijn evenwicht brengen.

Hij keek naar Grietje. Ondanks haar verregende uiterlijk vond Caspar dat ze er aanbiddelijk uitzag. De kille wind had haar wangen rood geverfd. Haar bruine ogen glansden in het valse licht. Haar lippen waren rood en vochtig en om die mond trilde een ondeugend lachje.

‘Dus jij gelooft niet dat we ooit de Steen der Wijzen zullen vinden?’ vroeg hij zacht. Hij hoorde zelf hoe zijn stem trilde.

‘Och, wie weet... als jullie er lang genoeg naar zoeken. Misschien ben je al een oude man met een lange witte baard eer je erin slaagt één korrel goud te maken,’ antwoordde Grietje. ‘Nou, dan heb je toch niet voor niets geleefd, niet waar? Wat de grote Lullius gelukte, moet jullie ook kunnen lukken, denk ik altijd maar.’

Er klonk weinig overtuiging in haar stem.

‘Ik heb er nooit écht in kunnen geloven,’ bekende Caspar.

‘Dat weet ik.’ Grietje toonde zich allerminst geschokt. ‘Je was liever kuiper gebleven, hè? Maar je moet bedenken dat vader nooit een kuiper tot schoonzoon zou willen hebben. Wèl een alchimist.’

‘Schoonzoon?’

‘Je wilt toch zeker met me trouwen, later?’

Die opmerking bracht Caspar nogal in verwarring. Daarom zei hij snel: ‘Hoor eens, laat mij maar naar dat veld met de cichorei gaan. Dan kun jij hier blijven wachten, uit de regen.’

Grietje grijnsde.

‘Kan niet. Degene die de wortels uitgraaft moet onschuldig zijn. Hoe onschuldig ben jij, Caspar? Heb je wel eens een meisje gezoend?’

‘Allicht. Mijn zusje Eva...’

‘O, dat telt niet mee.’

‘Nee?’

‘Je kleine zusje zoenen is heel gewoon.’

‘Ik heb nu zin om jou te zoenen,’ zei Caspar. Hij schrok er zelf van, maar het was eruit eer hij het besefte.

‘O, dat telt ook niet. Ik ben eigenlijk ook een zusje van je, weetje nog wel? Wij zijn allebei kinderen van Mercurius.’

‘Dus ik mag?’

Grietje giechelde.

‘Welja, als je daar nou zin in hebt.’

Ze draaide hem haar natte gezichtje toe, knipoogde. ‘Toe dan.’ Ze meent het, dacht Caspar. Toen zoenden ze elkaar dat het klapte. Caspar vond het heerlijk.

‘Je smaakt naar regen - en naar de lente,’ mompelde hij, plotseling dichterlijk geworden.

Eindelijk duwde Grietje hem van zich af.

‘Kom mee,’ riep ze. ‘Laten we als de bliksem die ellendige wortels gaan uitgraven. Daarna wassen we onze handen in de sloot en we maken dat we thuiskomen. Ik heb het koud. Het kan me niets schelen of die wortels dan wel of geen kracht meer hebben. Ik wil niet sterven voor een handjevol goud.’

‘Gelijk heb je.’ Caspar draafde al met haar mee.

Ze wisten waar langs de dijk wilde cichorei groeide en spoedig waren ze op de plek, inderdaad een halve modderpoel. Met hun blote handen groeven ze de wortels op, spoelden ze af in het regenwater, stopten ze haastig in Grietjes mandje.

Intussen begon het enigszins op te klaren, de regen minderde. Lachend keken ze elkaar aan.

‘Wat denk je, Caspar, zouden twee kinderen van Mercurius met elkaar kunnen trouwen?’

‘Vast wel,’ grinnikte Caspar. ‘Godenkinderen mogen alles. Wil je dat heus, met mij trouwen?’

‘Nu nog niet, natuurlijk. Over een jaar of zes... ja, waarom niet? Vader zal er beslist geen bezwaar tegen hebben.’

‘Maar jij?’

‘Ik?’ Haar lach klonk als koperen belletjes. ‘Lieve Caspar, je bent altijd al van mij geweest. Ik heb je gevonden en in beslag genomen, weetje nog wel?’

Dat had ze beter niet kunnen zeggen. Caspar sprong op, pakte de mand en begon weg te lopen.

‘Hé, wat is er nou?’ riep Grietje.

‘Ik ben jouw eigendom niet,’ antwoordde hij stug, ‘ik ben niemands eigendom. Ik heb niet eens een vader en een moeder; ik ben alleen van mijzelf.’

Kwaad begon hij in de richting van de stad te lopen. Grietje draafde achter hem aan.

‘Waarom ben je nu opeens boos? Heb ik iets verkeerds gezegd? Toe nou, Caspar...’

De jongen zweeg mokkend en wipte met lange sprongen tegen de dijk op.

Het was hem opeens duidelijk geworden. Het was Grietje geweest, altijd Grietje, die gemaakt had dat hij zich niet tegen Melchior en Balthasar had kunnen verzetten. Haar vrolijkheid, haar eeuwig goede humeur, haar onwankelbaar optimisme hadden hem, jaar na jaar, meegesleept, vastgehouden. En ze was van plan hem de rest van haar leven zo vast te blijven houden, onverschillig hoe hij er zelf over mocht denken. Drommels, hij was zestien! Al bijna een volwassen man. En, inderdaad, hij was van niemand, en toch hadden allerlei andere mensen over zijn lot beslist, zijn leven lang al. Ze hadden hem opgenomen, weer uitgespuwd, al naar het hun inviel. Hoe zou meester Melchior reageren als Caspar hem vertelde dat hij van het alchimistengedoe niet langer gediend was? ‘Verdwijn dan maar, jongen,’ zou hij zeggen. ‘Zoek je fortuin dan maar ergens anders.’

En hij kon nergens heen.

Grietje had haar pas versneld, ging een stap voor hem uit lopen, keek over haar schouder en begon weer te lachen.

‘Wat is er zo leuk?’ gromde Caspar woedend.

‘Jij,’ kirde ze. ‘Je ziet er uit als een kat die net uit de Rotte werd gevist, met die druipende haren en die doorweekte mand aan je arm. Toe Caspar, laten we weer vrienden zijn. Geef me nog maar een zoen.’

Hij wilde boos blijven, haar goed laten voelen dat ze niets, maar dan ook niets over hem te zeggen had. Maar ze keek zo lief, achter de lange wimpers schitterden haar ogen, hij zag de rij kleine gelijkmatige tanden tussen haar lippen en opeens viel alle gram van hem af. Hij liet de mand vallen, trok haar naar zich toe, zoende haar lippen, hals, voorhoofd. Ze smaakte nog steeds naar regen en lente.

‘We moeten nog vliertakken snijden,’ hijgde ze toen hij haar eindelijk losliet. Ook dat nog! Gelukkig groeide een vlierbosje dicht in de buurt.

Terwijl Caspar kapte en Grietje de gevallen takken verzamelde, gromde hij rillend: ‘Zou het echt veel uitmaken waarmee die oven in de kelder wordt gestookt: dit hout of gewoon brandhout?’

‘Ik weet het niet,’ antwoordde Grietje. ‘Misschien wel, misschien niet. ’ Ze hief een van de bloeiende takken omhoog en keek naar de witte bloemschermen, die net als zijzelf drijfnat waren, maar heerlijk geurden. ‘Als je hier wijn van maakt is het een geneesmiddel,’ zei ze peinzend, ‘dus de rook ervan zal ook wel geneeskrachtig zijn en inwerken op de zieke metalen. Zijn de metalen echt ziek, Caspar? Volgens de grote Geber wel - maar denk jij dat ze in goud zullen veranderen als ze met allerlei wondermiddelen worden bewerkt? Soms denk ik: ja, het moet wel. Dan weer denk ik: die grote Geber kan me nog meer vertellen...’

Caspar, overgelukkig dat hij met zijn twijfel niet langer alleen stond, bond de bos takken bijeen en hees ze op zijn rug.

‘Kom, zei hij. ‘Als we nu niet gauw naar huis gaan en ons drogen, halen we ons de dood op het lijf.’

Een klein uur later, nat tot op de huid, koud tot op het gebeente, meldden ze zich bij de Delftse Poort om te worden binnengelaten. De wachtpost schudde grijnzend het hoofd.

‘Is dat nou weer voor een Hemelvaartsuitstapje?’ mompelde hij. ‘Konden jullie niet wachten op een beetje beter weer? Dan vrijt het veel lekkerder.’

Grietje keek hem vernietigend aan.

‘Ik ben een eerbaar meisje en van jouw vieze praatjes niet gediend,’ zei ze hooghartig. ‘Pas op dat ik mijn beklag niet doe bij mijn vader. Die is een belangrijk man in de stad en hij staat goed aangeschreven bij heer Frans van Brederode. Eén woord van mijn vader en jij zal voor zes weken nachtdienst moeten doen.’ Ze trok Caspar aan de hand mee.

‘Ruwe kerels allemaal,’ mopperde ze. ‘Ik ben blij dat jij anders bent. Jij bent lief en nooit opdringerig.’

Ze nieste.

Caspar zweeg, maar ondanks de regen, zijn natte kleren en de doorweekte takkenbos op zijn rug, voelde hij zich opmerkelijk gelukkig.

Ze hadden allebei kou gevat en Grietje moest een week het bed houden, terwijl moeder Hanna haar verpleegde en liters kruidenthee ingoot. Intussen zat Caspar niezend en met een druipneus in de kelder, studeerde op onbegrijpelijke teksten in het manuscript van de grote Geber.

‘De koning moet in het vat sterven - dan zal hij als jonge prins herrijzen om zich met de witte koningin te verenigen. Zo is Mercurius de zon, en de koningin de maan.’

Welke koning? dacht Caspar snotterend. Maximiliaan? Probeer die maar eens in een glazen vat te krijgen!

Toen nieste hij nog eens. En nog eens.

In diezelfde tijd vond er een ontmoeting plaats tussen heer Jan van Egmont en jonker Frans van Brederode te Bodegraven, waar een soort wapenstilstand werd gesloten voor drie maanden. De besprekingen werden omhuld met veel geheimzinnigheden en niemand hoorde er het fijne van. Maar het kwam erop neer dat er wederzijds gevangenen werden uitgewisseld, losgelden werden betaald, al kreeg jonker Frans zijn kapiteins Lepeltack en Rooftasch niet terug, net zomin als zijn bastaard-bloedverwant Joris. Deze wapenstilstand zou moeten worden gevolgd door verdere onderhandelingen, maar daarvan kwam niets terecht omdat jonker Frans weigerde schadevergoeding te betalen voor het verwoeste platteland en de stad Rotterdam niet wenste op te geven. Dus ging de strijd door. Hoe lang nog?

11 De slag op de Lek

Door de straten en stegen van Rotterdam sloop het hongerspook. Wat doen poorters die weinig werk hebben en nog minder te eten? Die gaan vroeg naar bed, in de hoop met veel gesnurk het knorren van de maag te overstemmen.

Daarom lagen de meeste mensen al in bed, toen op 2 juni ’s avonds om negen uur het kanongebulder losbrak. Geschrokken vlogen de burgers overeind. Wat gebeurde er? Ze grepen naar kleren en schoenen en stroomden de huizen uit.

‘De heer van Egmont valt aan!’ ging het van mond tot mond. En inderdaad: voor het havenhoofd van Rotterdam waren vier haringbuizen, acht koggeschepen en negen roei-jachten verschenen, bemand met Hollandse schutters, die nu het blokhuis op het havenhoofd bestormden. Maar jonker Frans had al sedert maanden gerekend op zo’n aanval en de haven was goed versterkt, voorzien van geschut. Alles wat Hoeks was en wapens kon hanteren rende naar de bedreigde plaats, en terwijl de schemering over het land kroop werd er aan de boorden van de Maze hard gevochten. Jonker Frans had, samen met Jan van Naaldwijk, zelf het bevel over de verdedigers op zich genomen.

De uit Schiedam afkomstige schepen van de regeringstroepen hadden geen geschut aan boord. Maar op het Rotterdamse havenhoofd stonden twee kanonnen van het nieuwste type, die elk halfuur een daverend schot konden lossen.

Meester Melchior had zijn vrouw en dochter snel in hun kelder in veiligheid gebracht, maar zelf was hij met Balthasar en Caspar op het dak van het huis met de groene luiken geklommen om vanuit de verte de strijd te kunnen gadeslaan.

Als Jan van Egmont had gedacht dat de Hoeken zich lieten verrassen, had hij zich toch vergist. Twee van de jachten werden door de kanonskogels in de grond geboord, en de beoogde landing mislukte grandioos. Toen liet de stadhouder de aanval maar afblazen, want hij wilde niet nog meer mensen verliezen. Met geweld bleek de havenstad niet te nemen. Zij zou moeten worden uitgehongerd.

Maar hoe honger je een stad vol plunderaars uit?

De volgende dag vertoonde Jonker Frans zich met groot gevolg als een zegevierende koning aan het hoofd van zijn troepen op de Meent en hij liet de stadsomroeper het volgende bekendmaken: ‘Morgenmiddag zullen vele manschappen van onze heer Frans van Brederode scheep gaan, de Lek opvaren om in de Alblasserwaard nieuwe leeftocht te halen. Elke Rotterdamse burger of jongen die aan deze tocht wenst deel te nemen kan dat doen; hij zal dan mogen delen in de buit. Het is de heer Frans van Brederode bekend dat in de stad schaarste aan levensmiddelen heerst - op deze wijze kunnen huisvaders en flinke zonen de karige rantsoenen van hun familie aanvullen. Al wie zich wil aanmelden dient gewapend te zijn en zich vroeg in de middag bij het havenhoofd te verzamelen.’

Delen in de buit die de Hoeken uit de Alblasserwaard wilden halen? Daarnaar hadden de Rotterdammers wel oren! Hoe vaak hadden ze niet jaloers moeten toekijken wanneer de kerels van hun rooftochten terugkeerden en daarvan eerst zichzelf rijkelijk voorzagen, dan hun soldaten voedden, zodat er voor de poorters slechts wat afval, kaf of afgekloven beenderen overbleven. Velen van de hongerlijders waren er al toe overgegaan zich met onkruid te voeden, zoals vogelmuur, de blaadjes van madeliefjes, van de pinksterbloem, de paardebloem, de veldzuring of het zevenblad - kortom, alles wat maar langs de grachten, in de tuintjes en aan de voet van de wallen wilde groeien en enigszins eetbaar was. Het eten van al die rauwkost, aangemaakt met een weinig zout en azijn, werd door doktoren weliswaar afgeraden, maar degenen die zich eraan te buiten waren gegaan hadden het allemaal overleefd en waren er ook niet ziek van geworden. Toch konden die planten het gebrek aan brood, gedroogde bonen, spek en haring niet doen vergeten. En de Alblasserwaard was rijk, dat wist een kind.

Nieuws verplaatst zich snel in een kleine stad als Rotterdam, en nog geen halfuur na de bekendmaking waren de Drie Wijzen uit het Westen er al van op de hoogte.

‘Ga jij mee?’ vroeg Grietje aan Caspar. Die schudde vastbesloten het hoofd. Van plundertochten moest hij niets hebben, die losten naar zijn mening niets op en zouden alleen maar tot gevolg hebben dat de algemene verarming toenam. Melchior en Balthasar waren het met hem eens, maar toen verscheen een bode van jonker F rans aan de deur van het huis met de groene luiken en deelde mede dat ten minste één chirurgijn of leerling chirurgijn aan de voorgenomen tocht over de Lek diende deel te nemen om eventuele gewonden te behandelen. En natuurlijk keken ze daarbij allemaal naar Caspar.

‘Zelf kan ik in de stad niet gemist worden,’ deelde Melchior de bode mee, ‘en mijn assistent Balthasar is ziek, hij heeft buikloop. (Dat was niet waar). Maar ik heb er geen bezwaar tegen dat mijn tweede assistent Caspar Blasius de krijgslieden op hun tocht vergezelt. Ik zal hem een kistje instrumenten meegeven, zodat hij, mocht onverhoopt iemand gekwetst worden, onmiddellijk eerste hulp kan verlenen.’

Nauwelijks was de bode vertrokken of Caspar barstte los: ‘Waarom ik? Wat weet ik van gebroken botten zetten en kogels verwijderen?’

‘Daar weetje al heel veel van,’ suste Melchior.

‘Zeker,’ viel Balthasar in. ‘Je bent zo’n handige, flinke en verstandige jongen dat meester Melchior niet eens leergeld eiste toen hij je als leerling in zijn huis opnam.’

Was dat een verkapt dreigement? Zo van: denk erom, als je niet gehoorzaamt zetten we je buiten de deur? Het was duidelijk dat zowel Melchior als Balthasar zich niet met de voorgenomen plundertocht wilde inlaten, maar als jonker Frans (of liever Jan van Naaldwijk, die de tocht organiseerde) erop stond dat er een chirurgijn meeging, dan moest Caspar er maar voor opdraaien. Tegenstribbelen zou hem niet helpen, besefte de jongen. Maar toen kwam Grietje hem bijspringen. ‘Loopt Caspar dan geen gevaar?’ vroeg ze angstig.

‘Ach wel nee,’ meende haar vader. ‘Hij hoeft toch niet te vechten! Zodra de boeren uit de Alblasserwaard de Hoeken zien verschijnen gaan ze op de loop, met achterlating van al hun voorraden, vee en zaaigoed.’

Leuk voor die boeren, dacht Caspar, die opeens moest denken aan de verwoestingen die hij op Hemelvaartsdag buiten de muren had gezien.

‘Maar waarom wil de heer van Naaldwijk dan met alle geweld een chirurgijn aan boord hebben?’ hield Grietje vol. ‘Als er toch niet gevochten zal worden...’

‘Ongelukken kunnen altijd gebeuren,’ zei Balthasar snel.

‘Ik vermoed,’ zei Caspar somber, ‘dat Jan van Naaldwijk niet alleen de Alblasserwaard wil bezoeken maar nog veel verder wil varen, tot Schoonhoven toe. Dat heeft tot nu toe de Hoeken steeds weten te weerstaan en dat zint hun niet.’

‘Daar weten we niets van,’ riep Balthasar weer.

Caspar zweeg mokkend. Natuurlijk ik weer, dacht hij. Ik heb geen vader die me iets verbieden kan, geen moeder die voor me kan pleiten, ik eet genadebrood en moet ervoor betalen met onderwerping en gehoorzaamheid. Zo was het vroeger in de kuiperij, zo is het hier bij die twee alchimisten. Ze zijn goed voor me, ze behandelen me als een volwaardig mens, maar als het erop aankomt heb ik maar te doen wat zij willen. Vliertakken verzamelen, rare brouwsels stoken, meedoen aan een Hoekse plundertocht... Nooit mag ik eens over mezelf beslissen. Wat een ellende toch als je geen familie hebt...

Dus meldde hij zich omstreeks het noenuur de volgende dag bij het havenhoofd. Op zijn schouder droeg hij het kistje met medische instrumenten. Heer Jan van Jaarsveld, een van Brederodes kapiteins, wees hem een roei-jacht.

‘Scheepje daar maar in, chirurgijn. Oef, je bent nog wel erg jong. Hoe oud?’ ‘Zestien,’ gromde Caspar onwillig. ‘Maar als u mij te jong vindt blijf ik wel thuis.’

‘Bang om te vechten?’ grijnsde de man. ‘Kom nou. Je hoeft immers niets anders te doen dan je kunsten te vertonen, mochten er onverhoopt een paar mensen gekwetst raken. Een hooivork kan gemene wonden veroorzaken en boeren weten hoe ze een bijl moeten zwaaien. Kogelwonden zijn niet te verwachten. We gaan alleen maar voedsel inslaan en boeren beschikken niet over vuurwapens.’

Het was een flinke vloot die deze middag zou uitvaren zodra de vloed opkwam. Achtentwintig koggen en rijnschepen lagen klaar, te zamen met twaalf roei-jachten. Behalve soldaten van jonker Frans hadden zich honderden poorters aangemeld, jong en oud door elkaar, voorzien van een rijke verscheidenheid aan wapens. Maar alleen de kapiteins hadden musketten. De burgers waren opgewonden, ze vertelden elkaar hoeveel buit ze uit de Alblasserwaard wel zouden halen om hun hongerige kindertjes weer op krachten te laten komen.

Het inschepen van al die mensen met hun wapens duurde lang en het was al ver na de noen toen ze eindelijk konden uitvaren. Heer Jan van Jaarsveld mocht dan al gezegd hebben dat Caspar niets anders hoefde te doen dan gewonden verbinden, zodra de schepen in beweging kwamen werd hij aan de riemen gezet en moest hij uit alle macht mee roeien. Gelukkig was het prachtig weer, bijna windstil, en het waterwas kalm. De roei-jachten schoten daardoor beter op dan de zeilschepen, zodat een aantal mannen naar de oever werd geroeid. Zij moesten trekken!

Zo’n grote vloot van jachten, koggen en rijnschepen kon niet onopgemerkt uitvaren. Stadhouder Jan van Egmont had er in Schiedam al bericht over gekregen eer de Hoeken zich goed en wel op de Maze bevonden en hij nam onmiddellijk zijn maatregelen. Tientallen boden stormden te paard de poorten van Schiedam uit. Tientallen schepen uit Maassluis, uit Vlaardingen en Schiedam, uit Den Briel en Zwartewaal verenigden zich op de brede Maze en gingen de plunder vloot achterna. Maar daar wist Jan van Naaldwijk niets van. Caspar ook niet.

Zoals zo vaak in begin juni was het heerlijk weer: warm, rustig, zonnig. Maar er was nauwelijks wind en dus schoten ze slecht op. Het was al tegen de avond toen ze eindelijk de Lek opvoeren en bij het dorp Streefkerk voor anker gingen, want het werd eb, en met zo weinig wind dreigden de koggen en rijnschepen met de stroom mee teruggedreven te worden. Toch bleef het nog lang genoeg licht om het dorp grondig te plunderen en de buit op de schepen onder te brengen.

Jan van Naaldwijk liet een okshoofd wijn - afkomstig uit de pastorie - aanslaan en trakteerde al zijn mannen. Op elk schip hield een van de kapiteins een toespraak en beloofde nog veel meer en nog veel rijkere buit. De wacht werd uitgezet en de Rotterdammers gingen slapen voor zover er ruimte was om zich uit te strekken.

Het roei-jacht waarop Caspar zich bevond lag een eindje van de kleine haven af tussen het riet. Caspar had zich opgerold in de voorsteven van het jacht, maar hij had moeite in slaap te komen. Zijn armen en rug deden pijn van het roeien tegen de stroom op. Uit de kleine kajuit van het jacht klonk gesnurk; daar sliep heer Jan van Jaarsveld. Die had zich flink te goed gedaan aan de wijn. Overigens had Caspar uit de gesprekken om hem heen kunnen opmaken dat zijn vermoeden bevestigd zou worden: het werkelijke doel van de tocht was toch weer Schoonhoven. Maar de Schoonhovenaren hadden de Hoeken al een keer afgeslagen. Zouden zij dat kunststukje een tweede maal kunnen volvoeren? Aan de ene kant hoopte hij van wel. Aan de andere kant was hij er bang voor. Deze vloot telde zo veel onervaren poorters die van vechten en plunderen nauwelijks verstand hadden. Bij een bestorming van de muren zouden ze met bosjes sneuvelen.

Ja, nee... alsjeblieft wel, alsjeblieft niet...’ maalde het door zijn hoofd.

In juni zijn de dagen lang en de nachten kort en geurig. Caspar meende dat hij nauwelijks drie tellen had geslapen toen hij ruw werd gewekt door trompetten die alarmkreten uitstootten - en meteen daarop hoorde hij het gedonder van geschut. De mannen in het jacht vlogen overeind, grepen naar hun wapens en keken verwilderd rond. Heer Jan van Jaarsveld, nog in zijn nachtgoed, kwam uit de kajuit stormen en schreeuwde bevelen: ‘Aan de riemen, vlug!’

Maar niemand scheen hem gehoord te hebben. Soldaten en poorters, twintig man bij elkaar, keken met open mond naar de rivier en naar de plotseling verschenen Kabeljauwse vloot, met zelfs twéé stukken geschut aan boord en bemand door woedende Vlaardingers, Maassluizenaars, Briellenaars en ander volk dat nog een zuur appeltje te schillen had met de jonkers en hun aanhang.

In de nacht was de wind gedraaid; hij kwam nu uit het westen. Hij blies in de zeilen van de aanvallers, die regelrecht op de voor anker liggende Hoekse koggen afstevenden, en het duurde niet lang of de enterhaken vlogen over de dekken. Het jacht waarop Caspar zich bevond, half verscholen tussen het lichte riet, werd niet aangevallen. Misschien hadden de Kabeljauwen het nog niet opgemerkt. De opvarenden om Caspar heen beseften dat ook, dus deden ze of ze Van Jaarsvelds bevelen niet hadden gehoord en bleven ze weggedoken achter de kajuit en tussen de roeibanken. De buit van de vorige dag was ondergebracht op de rijnschepen en koggen die voor het dorp Streefkerk lagen en waarop nu hard werd gevochten. Een aantal van de roei-jachten probeerde een goed heenkomen te zoeken, de Lek af terug naar de Maze, maar ze werden onderschept door de vijandelijke vloot en snel buitgemaakt. Op de geënterde koggen werd man tegen man gevochten en soms viel er iemand overboord. Tussen de strijdende schepen door schoten roeibootjes heen en weer, die trachtten drenkelingen aan boord te nemen. Elk kwartier schoten de kanonnen van de kogge die de vlag van Van Egmont, de stadhouder, voerde, een zware kogel midden in het strijdgewoel. Veel schade richtten die kogels niet aan, maar de rook van het buskruit, het dreunen van de schoten en het fluiten van de kogels brachten Hoeken en Rotterdammers behoorlijk in paniek. Schreeuwend gaven ze zich over, vooral de poorters die niet van plan waren te sneuvelen voor de meerdere glorie van jonker Frans en de heer van Naaldwijk. Toen stak, terwijl de zon boven de horizon piekte, een welkom briesje op uit het oosten en een aantal van de aangevallen koggen slaagde er toch in langs de aanvallers te varen, terug naar het westen.

Langs Van Jaarsvelds roei-jacht legden een paar kleine bootjes aan met gewonden. Ze werden snel binnenboord gehaald en Caspar kreeg bevel zich met hen bezig te houden. Hij herkende de smid, Frederik Hermanszoon, die indertijd zo’n stennis had gemaakt voor het huis met de groene luiken. Hij was aan de hand gewond en schold Caspar uit voor alles wat lelijk was toen hij zag wie hem wilde verbinden.

‘Houd je mond,’ snauwde Caspar, terwijl hij de gebroken vingers spalkte.

‘Je doet me pijn, duivelsjong,’ gilde de smid.

‘Stil toch. Wil je dat de Kabeljauwen ook dit jacht ontdekken?’ siste Caspar woedend. Toen zweeg de smid, ofschoon hij hard op een stuk hout moest bijten om het niet uit te schreeuwen. Wanneer chirurgijn Melchior gebroken botten moest behandelen gaf hij de patiënt een dot in brandewijn gedrenkte lappen in de mond. Daar kon de ongelukkige dan op bijten en de brandewijn maakte dat hij de pijn minder scherp voelde. Caspar had zoiets niet in zijn kistje zitten, hij moest de gewonden letterlijk op een houtje laten bijten.

Hij werkte snel door, verbond bloedende wonden, spalkte kapotte armen en benen, peuterde musket kogels uit schouders en dijen. Hij zat van boven tot onder met bloed en braaksel. Toen herkende hij weer een van de gekwetsten. Het was zijn vroegere vriend en buurjongen Gerrit Kanters, nu een jongen van zeventien. Kreunend lag hij op de bodem van het jacht. Uit zijn mondhoek sijpelde een dun straaltje bloed. Maar waar was hij gekwetst? Caspar voelde aan zijn armen en benen, hij zag nergens een wond.

‘Waar doet het pijn?’ vroeg hij hulpeloos. Gerrit wees op zijn borst. ‘Kreeg een gebroken mast boven op me,’ wist hij met veel moeite uit te brengen. Hij begon te hoesten en gaf bloed op.

De heer van Jaarsveld keek bezorgd toe hoe er steeds meer gewonden aan boord werden gehesen.

‘Schuif een eindje op, Caspar,’ riep hij en hij duwde tegen Gerrit Kanters.

‘Niet doen,’ gilde Caspar. ‘Ziet u het dan niet, die arme jongen is gewond aan zijn lachspieren.’

Stomverbaasd keek de edelman hem aan.

‘Waar?’ vroeg hij verbluft.

‘Hier.’ Caspar wees op de borst van zijn vroegere buurjongen met de gekneusde of wellicht gebroken ribben. Gerrit had het bewustzijn verloren. Reutelend haalde hij adem.

‘Als jij denkt dat dit het moment is om grapjes te maken,’ gromde de kapitein, ‘dan zal ik je snel uit de droom helpen, snotneus! Vuile kwakzalver! Stinkende piskijker! Grauwe staarpikker! Vuile tenensnijder!’

Caspar begreep er niets van. ‘Ik doe toch mijn best,’ mompelde hij verongelijkt, terwijl de scheldwoorden op hem neerdaalden. Voorzichtig verplaatste hij de jongen een eindje, zodat er ruimte kwam voor een man met een kapotgeschoten been. Een kanonskogel had hem vol geraakt en het bot versplinterd.

‘Wat moet ik daar nu mee?’ prevelde Caspar wanhopig voor zich heen. ‘Dat been afzagen? Dat kan ik niet...’

Meester Melchior zou in dit geval geen moment geaarzeld hebben, wist hij. Maar dat was een ervaren heelmeester, en hij, Caspar, was niets anders dan een onhandige leerling die na al die jaren meer verstand had van de Steen der Wijzen dan van eerste hulp. Rillend bekeek hij het bloedende, verscheurde vlees, waar de beensplinters uitstaken. Hij draaide er lappen en spalken omheen en bad in stilte dat de man mocht blijven leven tot meester Melchior zich zelf over hem kon ontfermen.

De schepen van de Hoekse vloot die kans hadden gezien ervandoor te gaan, waren al bezig de Lek af te glijden. De overige gaven zich snel over. De opvarenden werden geboeid en onder in de buitgemaakte koggen gedreven. Ze zouden als krijgsgevangenen naar Dordrecht worden gebracht, mèt hun buit. Die buit teruggeven aan de boeren en handelaars van Streefkerk kwam niet in het hoofd van de aanvallers op. Of misschien wel, maar dan deden ze alsof ze gek waren.

‘Vlug mannen, aan de riemen,’ gebood Van Jaarsveld weer. ‘Ik zie een opening, daar kunnen we langs.’

Nu gehoorzaamde zijn bemanning wel, behalve Caspar, die bij de gewonden bleef zitten en zijn best deed hun pijn te verlichten en hun kwetsuren te verzorgen. Zelf voelde hij wel hoezeer hij te kort schoot in kennis en ervaring.

De hele slag op de Lek voor het dorp Streefkerk had nog geen drie uren geduurd.

Van de achtentwintig koggen en rijnschepen, de acht haringbuizen en twaalf jachten die de vorige dag uit Rotterdam vertrokken waren, bereikten in deze namiddag slechts twee buizen, tien koggen en acht roei-jachten de haven weer. Op de kade zag het zwart van de wachtende mensen en er steeg een soort geweeklaag op toen bleek dat zo veel schepen en mannen verloren waren gegaan, terwijl er geen sprake was van buit.

Aan boord van de teruggekeerde schepen waren nog veel meer gewonden, waarvan sommige ernstig. Op verzoek van Caspar liet heer Jan van Jaarsveld hun jacht aanmeren voor het huis met de groene luiken, zodat de zwaarst gewonden daar konden worden binnengebracht. Te laat! Gerrit Kanters was gestikt in zijn eigen bloed. Bedroefd keek Caspar neer op het stille, witte gezicht van de jongen met wie hij tien jaar eerder, zich niet bewust van burgeroorlog of alchimistendromen, zoveel heerlijke kwajongensstreken had uitgehaald. Hij dacht even aan moeder Truitje, die altijd zo jaloers was geweest op de kinderweelde van vrouw Kanters. Maar kinderzegen hield ook verdriet in, besefte hij nu. De man met het verbrijzelde been was bewusteloos, en als hij het al haalde nadat meester Melchior zijn been had afgezet, zou hij toch als kreupele bedelaar verder door het leven moeten. Caspar, die in één dag meer ellende had gezien dan hij ooit voor mogelijk had gehouden, viel huilend moeder Hanna in de armen en zwoer een dure eed dat hij nooit en nooit meer zou deelnemen aan welke militaire expeditie dan ook. Terwijl Melchior en Balthasar zich over de binnengedragen gekwetsten bogen liet Caspar, hondsmoe, zich door Grietje troosten.

‘Hollanders die op Hollanders inslaan - dat mag toch niet,’ snikte hij. Grietje zei niets. Ze streelde hem over het haar. Maar behalve ontzet was Caspar ook kwaad, op Melchior en Balthasar, die zich met smoesjes aan de rooftocht hadden weten te onttrekken en hèm hadden bevolen mee te gaan, ofschoon hij nog maar leerjongen was en te weinig ervaring had. Een machteloze vondeling, zonder familie, die konden ze overal voor gebruiken.

De rouw in de stad was algemeen, en om een opstand van de burgers te bezweren moest jonker Frans beloven dat hij een groot deel van het geld dat het brandschatten van de dorpen in het zuiderkwartier hem had opgebracht zou gebruiken om de gevangengenomen poorters weer vrij te kopen. Maar geld kun je niet eten en de levensmiddelenvoorziening in de stad Rotterdam bereikte een dieptepunt. Zelfs voor de jonkers en hun manschappen was er niet meer voldoende te eten. Dus werd Melchior andermaal op het huis De Spiegel ontboden en kreeg hij te verstaan dat er nu werkelijk haast moest worden gemaakt met de fabricage van goud.

‘Hemelvaartsdag is voorbij, u bezit nu de juiste grondstoffen. Mijn geduld is ten einde,’ snauwde jonker Frans en hij rinkelde met zijn degen. Melchior knikte, beloofde en wees er terloops op dat het ontbreken van de alruinwortel het proces van het goud maken ernstig vertraagde. Overigens had hij in de sterren gelezen dat het morgen een gunstige dag zou zijn voor de Hoeken, een gelegenheid die zij vooral niet moesten verzuimen.

Geloofde de jonker hem? De volgende dag trok in elk geval een grote macht van vierhonderd ruiters en zeshonderd man voetvolk op naar Gouda om die stad te onderwerpen, maar ook die tocht liep uit op een mislukking. En weer moesten Melchior en Balthasar hun alchimistenoven in de steek laten om de vele gekwetsten te behandelen.

Wel, meenden de jonkers, dan moest Woerden maar te hulp komen, zoals hun was beloofd door de heer van Montfoort. Twee van de kapiteins, Reynalt van Broeckhuysen en Hendrik van Brederode, werden erop uitgestuurd om in de stad Woerden, die nog altijd werd beheerst door Jan van Montfoort, graan en wijn in te slaan. Omdat de grote rivieren door de schepen van de stadhouder werden geblokkeerd zouden ze de Gouwe opvaren tot Boskoop en de goederen daar overladen op kleine, lichte schuiten die door de veen sloten naar Rotterdam konden worden geboomd. Wel slaagden Broeckhuysen en Brederode erin Boskoop te bereiken, maar nauwelijks hadden zij hun kostbare aankopen op de pramen overgeladen of ze werden door de schutterij van Jan van Egmont overvallen, gevangen genomen en heel hun gouden lading werd in beslag genomen. Weer geen soelaas voor Rotterdam. Slechts een handjevol mannen wist met pijn en moeite de stad aan de Rotte weer te bereiken.

‘Als jonker Frans nu nog niet inziet dat de toestand voor hem hopeloos is, is hij nog dommer dan ik dacht,’ gromde Balthasar. ‘De poorters eten brandnetelsoep, hondevlees en gekookt leer. Zelfs de manschappen van de jonkers moeten het met waterpap en paardevlees doen.’

Ook stadhouder Jan van Egmont moest hebben ingezien dat de tijd rijp was om de Hoeken op de knieën te dwingen. De versterkte stad met geweld innemen zou onherroepelijk in een bloedbad ontaarden en de verliezen waren al groot genoeg geweest. Dus stuurde de stadhouder een brief, gericht aan de laatste Kabeljauwse raadsheer die nog in Rotterdam verbleef, waarin Van Egmont mededeelde dat de poorters weliswaar zware straffen verdienden omdat zij zich trouweloos met de opstandige Hoeken hadden verbonden en hadden deelgenomen aan plundertochten, maar dat hij, de stadhouder van koning Maximiliaan, erop rekende dat deze poorters zich na het vertrek van de bezetters weer als trouwe onderdanen zouden gedragen, dat hun daarom geen leed zou geschieden en dat ook hun bezittingen zouden worden gespaard, op voorwaarde dat zij jonker Frans en zijn aanhang ervan konden overtuigen dat dezen Rotterdam dienden te verlaten. Opnieuw werd het dorp Capelle aan den IJssel als plaats aangewezen waar jonker Frans kon komen onderhandelen over de overgave.

De raadsheer spoedde zich met dit bericht naar het huis De Spiegel, terwijl op de Hoogstraat zich een geweldige menigte smekelingen verzamelde om te horen wat het antwoord van Frans van Brederode zou zijn. Jonker Frans liet zich overhalen om de brief van de stadhouder in het openbaar voor te lezen, vooral om zijn eigen manschappen op de hoogte te stellen van de voorstellen, en toen hij rondkeek, de grimmige hongerige gezichten zag van de Zeeuwen en de avonturiers die hem een halfjaar geleden waren gevolgd - gezichten die nu op muiten stonden - beloofde hij hoogstpersoonlijk, met niets meer dan een lijfwacht van kapiteins, naar Capelle te gaan om zich aldaar op de hoogte te stellen van de voorwaarden voor overgave.

Nog diezelfde middag vertrok de stoet met jonker Frans van Brederode aan het hoofd door de Oostpoort. Maar wie had gedacht een boetvaardige zondaar te zien gaan die ging smeken om zijn leven en vrijheid, vergiste zich.

Jonker Frans reed met opgeheven hoofd naar de poort, in volle wapenrusting, in een glanzend harnas, op een prachtig paard met een lange sjabrak; kaarsrecht zat hij in het zadel, gevolgd door tien kapiteins die eveneens prachtig waren uitgedost, met gevelde lansen en hooghartige gezichten. Niemand zou in deze mannen verliezers hebben vermoed.

12 Uittocht en naweeën

Twee dagen later begonnen alle klokken in Rotterdam te luiden. Het volk stroomde bij het Gasthuis, dat ook als stadhuis dienst deed, bijeen en kreeg tot zijn opluchting te horen dat er tussen de stadhouder en jonker Frans een verdrag tot stand was gekomen dat aan de jonkers en hun manschappen vrije aftocht verzekerde en dat de stad Rotterdam weer onder het bewind van koning Maximiliaan van Oostenrijk bracht. De jonker Frans oorlog was voorbij.

De Hoeken zouden terugkeren naar Sluis, en al wie hen daarheen wenste te volgen kon dat ongehinderd doen. Menige jongeman die zich uit honger of avonturendrang bij de kapers had aangesloten gedurende de wintermaanden en die terecht vreesde dat er in de verarmde havenstad weinig werk meer voor hem zou zijn, pakte daarop zijn boeltje en besloot zijn geluk dan in ’s hemelsnaam maar in dat verre Sluis te gaan beproeven. En ik? dacht Caspar. Kan ik niet net zo goed meegaan naar Sluis, waar dat ook liggen moge, en waar blijkbaar niemand vraagt naar je afkomst, je familie of wat voor opleiding je hebt gehad, als je maar bereid bent mee op avontuur te gaan?

Toen hij die gedachte uitsprak tegenover Grietje werd ze heel boos.

‘Dat meen je niet, Caspar,’ zei ze stampvoetend. ‘Juist nu wij moeten proberen onze stad er weer bovenop te helpen wil je weglopen, naar zee gaan, je bij de woeste kapers aansluiten? En ik dan? Wat moet ik zonder mijn Mercurius broertje beginnen? Vader zal ontroostbaar zijn, Balthasar zal je missen en ik... ik zal wegkwijnen van verdriet. Dat kun je ons toch niet aandoen!’

‘Je overdrijft,’ antwoordde Caspar stug.

Natuurlijk overdreef ze. Ze wilde niet dat het verbond van de Drie Wijzen uit het Westen uiteen zou vallen.

‘De ellende is voorbij,’ betoogde ze. ‘Hoor de poorters maar eens juichen daarbuiten. Ze vieren feest. We zullen eindelijk verlost raken van die brallende, hoogmoedige jonkers en hun woeste aanhang. Er zal weer werk komen, de schepen zullen weer kunnen varen op een schoongeveegde Maze. De boeren kunnen weer naar de markt komen om hun waren te koop aan te bieden, alles zal weer worden zoals vroeger. Waarom wil je dan weg?’

‘Ik ben toch helemaal niemand,’ zei Caspar neerslachtig. ‘Ik ken mijn familie niet - als ik die al heb. Ik ben maar een arme vondeling die van alles een beetje heeft geleerd, maar niets echt goed. Ik ben een halve kuiper, een halve chirurgijn, een halve alchimist, een half mens. Mijn pleegvader wil nog steeds niets van mij weten. Jouw vader noemt mij zijn leerling, maar ik gruw van verwondingen, gebroken botten, van bloed en etter. En dat gedoe hier beneden in de kelder, waar we niets anders najagen dan een schone droom - daar kan ik ook niet helemaal in geloven. Weetje wat ik ben? Iemand die ergens in de lucht zweeft en ernaar snakt vaste grond onder de voeten te krijgen.’

Grietje zuchtte diep.

‘Je hebt mij toch,’ prevelde ze verdrietig.

Buiten werd nog steeds gehost en gezongen.

‘Jonker Frans, jonker Frans,

Lust je nog een vette gans?’

zongen de overmoedig geworden straatjongens. Grietje was naar de voordeur gelopen, wierp die open en keek naar de dansende mensen op het Westnieuwland. Ook aan de overzijde van het water werd gefeest, gezongen, gedanst.

‘Jonker Jan, jonker Jan,

Heb je nog wat in de pan?’

Zelfs de onweersbui die zich plotseling boven hun hoofden ontlaadde kon de blijdschap nauwelijks temperen. Wat maalden de mensen om een nat pak nu er vrede zou komen en de stad zich van alle ellende zou kunnen herstellen?

Caspar kwam bij Grietje staan en voelde hoe ze zijn hand greep.

Ze kneep erin, keek zijdelings naar hem op. Hermes, de zwarte hond, drukte zich kwispelstaartend tegen hen aan, en toen wist Caspar dat de gedachte om zich bij de Sluizenaars aan te sluiten niets anders was geweest dan een korte bevlieging, geboren uit wanhoop. Hier hoorde hij thuis! Dit was zijn geboortestad, hier woonden de mensen om wie hij gaf, die ondanks zijn twijfelachtige afkomst goed voor hem waren geweest, hem hadden gevoed, gekleed, vertrouwd. Hij had het vertrouwen van vader Blasius beschaamd. Het vertrouwen dat meester Melchior in hem stelde mocht hij niet beschamen. Hij keek naar de neergutsende regen, naar de mensen die nu toch wegrenden en een schuilplaats zochten. Hij knikte. ‘Natuurlijk blijf ik, Grietje,’ zei hij. ‘Rotterdam is toch mijn stad.’

‘Dat dacht ik ook,’ antwoordde ze nuchter, alsof ze daar nooit een ogenblik aan had getwijfeld.

Op 26 juni vertrokken dan eindelijk de Hoeken, vrolijk uitgeleide gedaan door de hele Rotterdamse bevolking - of wat daarvan was overgebleven. In de haven en op de rede lagen zesentwintig koggen, door de Stalmeester van de koning (een hoge ambtenaar) ter beschikking gesteld voor de vertrekkende bezetters.

Ook jonker Frans vertrok, tezamen met zijn vrienden en kapiteins. Niet als een overwonnene, want dat liet zijn Brederode - trots niet toe, maar als een koning die zich op zijn landgoed ging terugtrekken. Daarbij werd hij vergezeld door een grote lijfwacht en een complete hofhouding. Nog eenmaal konden de Rotterdammers zich vergapen aan zijn wapenrusting, zijn fleurige wapenrok, zijn harnas, de pluimen op zijn helm, het schitterende gevest van zijn degen. De meisjes zuchtten. Ja, hij was toch wel een knappe jongeman! De moeders wuifden betraand hun jonge zonen na die zich bij de Hoeken hadden gevoegd. De mannen gromden zachtjes in hun baarden en hoopten dat er nu betere tijden voor de stad zouden aanbreken.

Ondanks zijn grote aanhang was jonker Frans er niet in geslaagd heel Holland aan zich te onderwerpen. Het was een zinloze onderneming geweest die slechts schade, verdriet en last had veroorzaakt en velen van de eens welvarende Rotterdammers tot armoede had gebracht. Hoe was het dan te verklaren dat de poorters hem met enige spijt zagen vertrekken, dat vrouwen hun ogen afveegden en meisjes de luisterrijke stoet, zoals die over het Oostnieuwland trok, geestdriftig toewuifden? Ze hadden deze jonge Brederode vervloekt en zich morrend tegen zijn maatregelen verzet, niettemin was hij populair geworden. Waarin schuilde de betovering waarin jonker Frans de poorters gevangen had gehouden? Welke machtige uitstraling had hij gehad dat ze nog lang, heel lang met vertedering en een zekere bewondering zouden spreken over jonker Frans, de avonturier, de namaak-ridder, de man die het had gewaagd de macht van Maximiliaan te weerstreven? Misschien waren het de dromen van grootheid en oneindige rijkdom geweest die de jonker had gekoesterd en die zo tot de verbeelding van de Rotterdammers hadden gesproken. Dromen die zij zelf niet durfden koesteren, maar die zij desondanks herkenden als anderen ze voor hen droomden.

Hand in hand met Grietje stond Caspar op het havenhoofd en keek hoe de manschappen zich inscheepten, of naar de klaarliggende koggen werden geroeid. Plotseling was het of hij een steek door de borst kreeg. Zijn hart sloeg een slag over, zijn ogen werden groot. Daar stond, dicht bij de poort, een slank meisje: Eva. Ze had hem niet gezien, ze stond met haar moeder te praten, maar daarop lette Caspar niet. Hij zag alleen Eva. Het was zeker drie maanden geleden dat hij zijn zusje voor het laatst had gesproken. Wat was ze gegroeid in die tijd! Wel vond hij haar erg mager. Maar gebrek aan eten had niet kunnen voorkomen dat ze was opgeschoten als een wilgetak. Onder het witte kapje vielen de blonde krullen vrij langs haar gezichtje. Ze droeg een blauw jakje en een blauwe rok die haar te kort was geworden en niet verder reikte dan haar kuiten. Nu zag hij ook moeder Truitje. Die had eveneens veel van haar oude molligheid verloren, maar haar gezicht was nog even rond, blozend en goedmoedig als altijd. Caspars eerste impuls was zich naar voren te storten, moeder Truitje om de hals te vallen, Eva te omhelzen. Maar als ze dat nu niet wilden?

Grietje zag hem wegkijken van de inscheping en volgde zijn blik. ‘Wie zijn dat?’

‘Het is Eva, mijn zusje. Met haar moeder.’

‘Ga je niet naar hen toe?’

‘Ja;’

Hij raapte al zijn moed bij elkaar en liep naar de poort.

‘Moeder,’ zei hij zacht. Ze schrok, stak hem toch haar hand toe. ‘Dag Caspar, hoe gaat het met je, jongen?’

‘Goed, goed. En met u? Jullie zijn mager geworden.’ Hij keek naar Eva, die bloosde en blij tegen hem lachte.

‘Ach ja. De laatste maanden zijn verschrikkelijk geweest,’ zuchtte Truitje. Eva zei niets. Ze keek alleen, maar zo intens, zo blij... ‘Hoe... hoe is het met vader?’ vroeg Caspar haperend.

Treurig schudde Truitje het hoofd.

‘Hij is ziek, de arme man. Geen werk te hebben sloopt hem. Je weet hoe hij is, jongen, altijd even ijverig.’

‘Binnenkort komt er weer volop werk,’ beloofde Caspar optimistisch. ‘Kan ik... kan ik verder iets voor jullie doen?’

Weer dat trieste hoofdschudden.

‘Je vader wil nog altijd niets van je weten, Caspar. Je hebt hem zo diep teleurgesteld, zo vreselijk belogen, onze goede naam te grabbel gegooid.’

‘Ik was zo graag kuiper geworden,’ mompelde Caspar. ‘Ik... ik mis jullie.’

‘Je bent nu toch leerjongen bij een meester chirurgijn.’

‘Jawel... maar eigenlijk tegen mijn wil.’

‘Wil je dat dan niet?’ vroeg Eva verwonderd. ‘Maar je bent zelf naar hem toe gegaan. Je kwam al jaren bij hem over de vloer en hielp hem met... met...’ Het woord goud maken wilde niet over haar lippen komen.

‘Met goud maken,’ Caspar zei het dan maar voor haar. ‘Ach, dat lukt toch niet. Het is een droom van meester Melchior, een mooie droom, maar niets meer dan dat. Vader maakt nuttige dingen. Melchior, Balthasar en ik maken hersenschimmen.’

‘Je leert een vak,’ meende Eva, ‘je leert ongelukkige, zieke mensen beter maken.’

Caspar dacht aan de man met het verbrijzelde been voor wie hij zo weinig had kunnen doen en aan Gerrit Kanters, zijn vroegere buurjongen, die hij niet had kunnen redden, aan de vele ontstoken en etterende wonden die hij onder leiding van meester Melchior had uitgebrand, en hij huiverde.

‘Ik haat dat werk,’ fluisterde hij.

Eva legde haar handje tegen zijn wang.

‘Caspar,’ zei ze zacht. ‘Vader is boos op je, maar ik niet. Nooit.’ Dat deed hem goed.

‘Lief zusje,’ fluisterde hij. Moeder Truitje slikte iets weg.

‘Vrouw Kanters,’ zei ze zacht en tegelijk beschaamd omdat ze op haar vruchtbare buurvrouw altijd zo jaloers was geweest, ‘heeft deze lente twee zonen verloren.’

Caspar knikte, maar hij zei niet dat hij één van die jongens zelf had zien sterven.

‘De jonkers hebben veel verdriet over de stad gebracht,’ zei hij daarom maar. Hij keek weer naar Eva, zo slank, zo pril en toch zo mooi!

Plotseling zat hij weer vol herinneringen aan de gelukkige jaren toen hij nog een kind was en de kleuter Eva op zijn knieën liet paardjerijden, toen hij met haar op zijn schouders langs de Botersloot had gehuppeld, terwijl Eva kraaide van verrukking. Zijn schoolvriendjes, ook Gerrit Kanters, hadden hem dikwijls geplaagd omdat hij zich zo veel met zijn kleine zus had beziggehouden. Maar zelf had hij het altijd heerlijk gevonden. Eva was toen zo’n leuk mollig meisje geweest. Nooit had ze iets van hem geëist, maar met grote blauwe ogen had ze afgewacht tot hij aanbood met haar te spelen. Dan had ze blij lachend geknikt, haar armen naar hem uitgestrekt, een en al dankbaarheid. Grietje... o, hij hield veel van Grietje, van haar vrolijke lach, haar eigengereidheid, haar bazigheid. Maar op dit moment besefte hij dat geen wezen op aarde hem dierbaarder was dan zijn zusje: Eva.

De jonkers waren weg - maar ach, wat hadden ze achtergelaten! Een verarmde, halflege, verloederde stad, met scheepswrakken in de haven, hopen vuil op de straathoeken, uitgewoonde patriciërshuizen, het herenlogement De Spiegel met beschadigde muren, kapotte vloeren, gescheurde gordijnen en vuil, overal vuil waartussen verwaarloosde honden vergeefs naar etensresten zochten.

Verder bedrijven die stillagen of verlaten waren, een verwoest platteland rondom, zodat boeren die waren teruggekeerd naar hun weilanden niets hadden om ter markt te brengen. Een verlopen handel, want de schepen die vroeger Rotterdam aandeden voeren nu rechtstreeks naar Dordrecht of Den Briel. De lakennijverheid, eens een bron van welvaart, bleek totaal verlopen. Van de achtentwintig brouwerijen waren er nog maar zes in bedrijf en dan nog maar half bij gebrek aan graan en hop. De aanvoer van levensmiddelen kwam maar traag op gang en de prijzen bleven hoog, zodat de armen nog de hele zomer moesten doorgaan met het koken van brandnetelsoep, het eten van hondevlees. En alsof dat alles nog niet erg genoeg was diende de Stalmeester van Maximiliaan bij het stadsbestuur een rekening in ten bedrage van zesentwintigduizend Rijnse guldens - zijnde een maand soldij voor Van Egmonts troepen, die met hun belegering de jonkers tot de aftocht hadden gedwongen. Want zó gemakkelijk mochten de Rotterdamse poorters er niet vanaf komen, had de stadhouder bepaald. Ze hadden deelgenomen aan de plundertochten van de Hoeken, ze hadden voor jonker Frans en zijn vrienden gewerkt, zijn troepen onderdak en voedsel verschaft. Al zouden hun levens gespaard blijven en hun bezittingen gerespecteerd, betaald moest er worden!

Dat betekende dat het laatste zilverwerk van de burgers verpand moest worden, dat zij hun tin- en koperwerk moesten verpatsen aan de Delftenaren, die er gretig op af kwamen, dat het stadsbestuur de accijnzen op het toch al zo dure bier en brood moest verhogen, evenals de belasting op onroerend goed.

De jonkers waren weg, maar de ellende bleef. Aan alles was gebrek: aan scheepsruimte, aan grondstoffen en vooral aan moed en activiteit. Somber zaten de poorters bij hun dode haard, of liepen met gebogen hoofden over de zonovergoten straten. De kerkbesturen deden wat zij konden om de nood op te vangen en de allerarmsten voor de hongersnood te bewaren, maar ook de voormalige rijke burgers hadden een groot deel van hun kapitaal verloren, zodat de collectes ‘voor de armen’ maar weinig opbrachten. Hoe kon de stad er ooit weer bovenop komen als er geen geld was voor de bouw van nieuwe haringbuizen, de gilden ontbonden waren bij gebrek aan leden, de schepen de haven nauwelijks meer aandeden?

Het zag ernaar uit dat de kleine haringstad, vóór de jonker Frans oorlog zo optimistisch in opkomst, met een nijvere en welvarende bevolking, voorgoed was uitgeschakeld. Ondanks het mooie weer hing er een sfeer van matheid, van moedeloosheid en teleurstelling over de stad.

‘Het komt nooit meer goed,’ klaagden de mensen tegen elkaar, en menige jonge vent gaf uiting aan zijn spijt dat hij niet was meegegaan naar het roofnest Sluis toen hem de gelegenheid daartoe was geboden.

De meeste gevluchte boeren uit Delfland kwamen niet terug en de stedelingen konden voor een appel en een ei de verwaarloosde weiden en akkers opkopen - maar wat moesten ze ermee? Koeien moesten worden ingevoerd en dat kostte veel geld, terwijl de stallen waren verbrand en de hooibergen vernietigd. Eens was Rotterdam de zesde stad van Holland geweest. Nu zakte ze terug tot de vijftiende of zestiende plaats: apathisch, verslagen...

En al was Caspar dan een arme vondeling, afhankelijk van de goedgunstigheid van zijn medemensen, hem ging het nog altijd goed. In het huis met de groene luiken was nog voedsel opgeslagen. De chirurgijns verrichtten hun werk als vanouds en brachten elk vrij uurtje door in de kelder met hun alchimistenarbeid. Zondags trokken Caspar en Grietje erop uit om wilde planten te verzamelen in de omgeving van Kralingen of Hillegersberg, om vliertakken te snijden of hazelaar takken te zoeken. In de week vergezelde Caspar zijn leermeester naar het Gasthuis, dat opnieuw was ingericht om zieke arme drommels op te nemen, of hij hielp Balthasar met het slijpen van de verschillende chirurgijnsmessen, de scalpels en beenderzagen. Of hij sneed spalken uit hout, maakte verbandmiddelen klaar en hield een patiënt vast wiens kiezen moesten worden getrokken.

Maar bij dat alles moest hij voortdurend denken aan zijn zusje Eva, staande naast de poort op het havenhoofd: lang, slank, iel bijna, in haar blauwe kleedje, dat precies de kleur van haar ogen had gehad. En hoe ze tegen hem had gezegd: ‘Ik ben niet boos. Nooit.’ Ach, Eva...

De winter van 1490 viel vroeg in en het leek wel alsof de Rotterdammers daarbij nog verder in hun schulp kropen: ontmoedigd en lamgeslagen. Maar zelfs de lente bracht weinig verlichting en vertier, want het scheen dat in Sluis de kapers actiever waren geworden dan ooit. Onder leiding van jonker Frans en Jan van Naaldwijk stroopten ze met hun kaperschepen de Zeeuwse wateren af, vielen de eilanden binnen, roofden, brandschatten dat het een aard had en ook dat maakte weer dat de aanvoer van levensmiddelen uit het eens zo rijke zuiderkwartier voortdurend stagneerde en de kooplieden grote verliezen leden. Kon niets de verarmde stad Rotterdam nog redden en uit de matheid opheffen? Vrouw Hanna had geen meid meer, dus werd van Caspar verwacht dat hij ook haar hielp met huishoudelijke karweitjes, boodschappen doen en de vloeren aanvegen. Toen de chirurgijnsvrouw in de eerste dagen van april aan de voorjaarswas begon en geen tijd had om de stad in te gaan, stuurde ze Caspar erop uit om op de vismarkt een paar rivierzalmen te gaan kopen. Na de sombere winter was het plotseling lente geworden. Een zoele zuidenwind ritselde door de straten, bracht de geur van fris groen en bloemen mee en Caspar was blij met zijn wandeling. Toen hij terugkwam in het huis met de groene luiken nam Grietje de mand snel van hem over.

‘Die zal ik bakken voor de avondmaaltijd,’ kondigde ze aan, ‘maar nu moet ik moeder helpen met de voorjaarswas. Ga jij maar naar beneden. Vader en Balthasar zijn er al.’

Caspar knikte en protesteerde niet. Patiënten waren er dus niet op dit moment, in de alchimistenkelder moest weer ‘getoverd’ worden.

Terwijl hij langzaam de keldertrap afliep moest hij weer aan Eva denken. Die zou nu samen met moeder Truitje ook wel met de voorjaarsschoonmaak bezig zijn. Hij had gehoopt haar op de rivier-vismarkt tegen te komen, maar ze was er niet. Op de onderste trede van de trap bleef hij staan. Je op zo’n mooie dag moeten begraven in een door olielampen verlichte kelder stond hem plotseling tegen! Hij verlangde ernaar Eva te zien, weer de geur van haar haren te ruiken, haren die altijd naar zon en bloemen schenen te ruiken.

Hij zag Melchior, die met Balthasar over een vijzel gebogen stond, waarin ze lijnzaad met paddemeel vermengden. Paddemeel werd gemaakt van de gedroogde paddehuid, compleet met wratten. Hij huiverde van afkeer.

En opeens wist hij het!

‘We doen het verkeerd,’ riep hij luid. ‘We hebben het al die jaren verkeerd gedaan!’

Zowel Melchior als Balthasar hief met een ruk het hoofd op. Ze zeiden niets, ze keken alleen maar. Naar Caspar, die breeduit, zo lang als hij was, op de onderste trede van de keldertrap stond en beschuldigend wees naar de vijzel.

‘Dit is fout, hopeloos fout,’ vervolgde de jongen met nadruk. ‘Wat wij doen, jaar najaar, is gif brouwen. Stinkende rommel, vuiligheid, magisch bederf! Van alles hebben we al geprobeerd: monnikskap, stinkende gouwe, paddestoelen, bloed van een pasgeboren geitje, kippeharten, bedorven eieren... genoeg om een hele stad mee te vergiftigen. Maar het was verkeerd, zeg ik u. Om het levenselixer te maken hebben we schoonheid nodig, lieflijkheid, rozegeur, viooltjesgeur, zuivere essences die het hart verheugen, geuren die ons het paradijs voortoveren. We moeten een drank maken die zo hemels geurt, zo kristalhelder fonkelt, zo puur de tong kan strelen dat zij de engelen uit de hemel zal lokken. Weg met al die viezigheid, drab, roest en ontbinding! Ik heb het plotseling begrepen. Wat wij moeten brouwen moet iets zijn dat puur, rein en heerlijk is. Als... als... als een jonge maagd die op een lenteochtend de zon ziet opkomen en de dauwdroppels op de bladeren ziet parelen...’

Hij dacht nog steeds aan Eva in de zomerzon.

Melchior en Balthasar zeiden niets. Ze luisterden. Caspar spreidde de armen uit.

‘De geest van Mercurius, die wij trachten te vangen, kan niet opgesloten zitten in onreine stoffen. Mercurius is een god! Een god stort zijn geest niet uit in vuil, in paddewratten, in met tin vermengd zilver, in lood of roestig ijzer. Een god kiest als woonplaats de bloemen, de pas ontloken bladeren, de wind die door de boomtoppen suizelt, de ochtenddauw op de velden, het klare regenwater, de glans van de sterrenhemel, de stralen van de zon op het moment dat ze de aarde raken. Daarin woont een god, niet in cichoreiwortels, in giftig bilzekruid of stinkeieren.’

Caspar hoorde zichzelf praten, zijn stem diep en warm.

‘Dauw moeten we verzamelen en geen molenwater, want dat is verontreinigd. Geen wortels waaraan de aarde nog kleeft en waaraan wormen hebben geknaagd, maar het frisse groen van pas uitgekomen bladeren, rozeknoppen, de blauwe kronen van de korenbloem en het vlas, van de ridderspoor en het vergeet-mij-nietje. Vers gemaaid gras waaraan de geur van de zomer kleeft, dat alles gemengd en geklaard met zuiver bronwater en gezeefd door een lap pure witte zijde.’

Hij zweeg, plotseling uitgeput. Wat heb ik gezegd? dacht hij verward. Ik lijk wel mal. Voor zijn ogen, die hij snel sloot, zweefde het beeld van Eva in een blauwe rok en blauw jakje, met blauwe ogen en blonde haren die geurden naar zomer, zon en bloemen. Toen hij de ogen opende zag hij de beide mannen die hem nog altijd roerloos aanstaarden. Balthasar was de eerste die in beweging kwam. Hij sloeg een kruis, opende de mond, sloot hem weer, zijn groene ogen werden groot en vulden zich met tranen.

‘Mens, jongen...’ stamelde hij eindelijk, ‘gezegend kind van Mercurius. Dat heeft de god je zelf ingegeven!’

Melchior keek neer op de vijzel, snoof en knikte kort.

‘Gooi die rommel weg, Balthasar,’ sprak hij sonoor. ‘Begraaf het diep in de aarde en laat het daar rotten. Caspar heeft gelijk - we waren op de verkeerde weg. Zeg eens, jongen, hoeveel twaalftallen van de door jou genoemde ingrediënten zullen we nodig hebben om...’

Caspar maakte een wegwerpend gebaar. ‘Vergeet die getallen magie, meester,’ zei hij bezwerend. ‘Een god laat zich niet vangen in cijfers en tellingen. Een god wil benaderd worden met gevoel, met liefde en nederigheid, maar vooral met liefde. We zullen op ons gevoel te werk moeten gaan. We moeten onze dromen, onze dankbaarheid en onderwerping in het glazen vat storten, het Werk opdragen aan hem wiens geheim we trachten te doorgronden. En hij zal het ons openbaren als we onze hoogmoed, onze hebzucht, onze twijfel van ons afwerpen en hem datgene aanbieden wat een god welgevallig is: ons vertrouwen, onze diepe warme genegenheid en alles wat ons lief is en ons hart verheugt.’ Balthasar straalde, zijn rode haar leek in het licht van de olielamp in brand te staan. Maar Melchior scheen nog na te denken.

‘De heilige getallen...’ begon hij, maar opnieuw viel Caspar hem in de rede.

‘Wie zegt dat getallen heilig zijn? Het zijn uitvindingen van mensen. Ze passen bij onze godsdienst, maar Mercurius is een veel oudere god, die door onze priesters werd verjaagd en die daarom zijn gelukbrengende geheimen voor de mensheid verborg. Maar zijn geest is niet gestorven! Die waart nog rond en schuilt in alles wat mooi is; in de geuren van de lente, in de winden van de zomer, in bloemen, planten, in de schoonheid van alles wat ons omringt. Onze taak is het die schoonheid te bevrijden, het goud en blauw en roze van de zomer met elkaar te verbinden en vast te leggen met de heerlijkste geuren die de natuur ons biedt. Onze ogen, onze neus, onze lippen en harten zullen ons vertellen hoeveel we van alles nodig hebben. Ons gevoel en onze liefde zullen de ingrediënten kruiden.’

‘Amen,’ fluisterde Balthasar.

Hij pakte de vijzel op, schoof langs Caspar heen en droeg het vieze mengsel naar boven om het in de achtertuin te gaan begraven.

13 Het magisch brouwsel

Het meest verwonderde Caspar zich over het onbeperkte vertrouwen dat meester Melchior en zijn assistent Balthasar in hem stelden. Ze twijfelden geen moment of wat hij daar op de onderste trede van de keldertrap had staan beweren was de zuivere waarheid, hem ingegeven door Mercurius zelve. Ze geloofden erin, zoals ze geloofden in de oude geschriften van de grote Geber of Lullius.

En zo kwam het dat Caspar samen met Grietje de lente en zomer van zijn leven beleefde. Elke ochtend trokken de beidejonge mensen erop uit om buiten de poorten van Rotterdam dauw, wilde bloemen, geurige blaadjes te verzamelen, naar het gezang van de leeuwerik te luisteren, de bedrijvigheid van vogels die insekten vingen voor hun jongen gade te slaan. In de verwaarloosde, verwoeste polders rondom de stad groeide het onkruid welig. Vooral de blauwgrasvelden, nauwelijks beroerd door vee, boden een schat aan bloeiend kruid. Eerst waren er de viooltjes, de bloemknopjes van de kamille, de wortels van het nagelkruid, veldzuring, de bladeren van de gagelstruik. Later in de zomer verzamelden ze muntbladeren, reukgras, tijm, marjolein, wilde reseda, wilde kamperfoelie en blauwe knoop, dat alles aangevuld met lindebloesem, walstro en rozebottels. En alles wat ze vergaarden overgoten ze met hun liefde.

In het warme, hoog opgeschoten gras lagen ze in elkaars armen, kusten en streelden elkaar, ondergingen het geluk van jonge geliefden met hunkerende lichamen en ogen die elkaar niet konden loslaten. Daarbij gingen ze net niet tot het uiterste, want beiden waren ervan overtuigd dat Grietjes maagdelijkheid noodzakelijk bleef voor het welslagen van het Werk. Maar bepaald onschuldig kon je die vrijerijtjes ook niet noemen. Maar wat maalden ze om onschuld? Het was zomer, de zon scheen en koesterde de aarde. De vogels zongen, de wind suisde door het gebladerte en toverde met lichtvlekjes, het hooiland geurde, eenden op weg naar de veenplassen vlogen laag over. Voor Caspar was het leven die zomer één feest van liefde en vrijheid.

In de middag keerden ze terug naar het huis met de groene luiken, met rode wangen, glanzende ogen en korven vol bloeiend kruid waaruit bedwelmende geuren opstegen. Grietje zingend van geluk, Caspar als op wolken lopend. Hij kon zich niet herinneren ooit zo gelukkig te zijn geweest. Zelfs op regenachtige dagen waren ze niet binnen te houden, ook dan togen ze op pad, met kommen en kruiken, om de druppels op te vangen die van de boombladeren gleden, om drijfnatte bloempjes te verzamelen, en vooral om reukgras te halen dat bij vochtig weer de sterkste geur afgaf. Op een dag zagen ze een groot aantal Rotterdamse poorters langs de Schie in de richting van Delft trekken, te paard, met karren en hondewagens, velen ook te voet. Toen ze vroegen waarheen die gingen, kregen ze ten antwoord: ‘Vanmiddag worden Gerrit Rooftasch en Daniël Lepeltack in Delft terechtgesteld. En dat moeten we zien! Het belooft een prachtig spektakel te worden.’ ‘Ik dacht,’ zei Caspar, ‘dat jonker Frans de gelegenheid had gehad al zijn gevangen vrienden en kapiteins vrij te kopen.’

‘Ja,’ knikte de man. ‘De kerels die in Dordrecht gevangen zaten heeft de jonker mogen loskopen. Maar Lepeltack en Rooftasch zaten in Delft gevangen en de Delftenaren wilden van losgeld voor die plunderkapiteins niets weten. Trouwens, die kapers uit Sluis zijn weer behoorlijk goed georganiseerd en gaan vreselijk tekeer op de Zuidhollandse eilanden. Ik denk dat stadhouder Van Egmont een voorbeeld wil stellen met wat er gebeurt als zulke kerels de overheid in handen vallen.’

‘En Joris van Brederode?’ vroeg Grietje plotseling. ‘Die zit toch ook in Delft gevangen? Hij is een soort neef van jonker Frans.’ ‘Het proces tegen hem schijnt nog niet afgelopen te zijn,’ antwoordde de man. ‘Maar het ziet er wel naar uit dat hij ook voor de bijl zal gaan binnenkort.’

‘Net goed,’ vond Grietje. Caspar antwoordde niet. Hij wilde niets meer horen over oorlog, plunderingen, wraak en weerwraak.

De man die hun te woord had gestaan was weer doorgelopen. Grietje keek hem na. ‘Zullen wij ook gaan kijken?’ stelde ze voor. ‘We zijn al bijna halverwege Delft, dus zo ver is het niet meer. En ik heb nog nooit een onthoofding gezien.’

‘Nee,’ zei Caspar stug. ‘Mij interesseert het lot van die avonturiers niet. Ze verdienen de dood, ze hebben heel wat mensenlevens op hun geweten.’

‘Soms,’ zei Grietje ernstig, ‘ben je toch wel een saaie jongen.’ ‘Ja,’ bromde Caspar.

Hij dacht aan Gerrit Kanters en diens broer Willem; beiden gesneuveld in dienst van de Hoeken. Als jonker Frans zich niet had meester gemaakt van Rotterdam zouden die jongens nog in leven zijn. Het zou nooit in hun hoofden zijn opgekomen om iets anders te doen dan werken in hun vaders passementenwinkel.

Grietje drong niet verder aan.

Enkele dagen later werd ook in Rotterdam bekend dat op vrijdagochtend het hoofd van Joris van Brederode over het schavot te Delft zou rollen. Het wond vooral Balthasar nogal op.

‘Laten we erheen gaan,’ riep hij tegen meester Melchior. ‘Wellicht kunnen we de beul omkopen om ons de rechterwijsvinger van die Joris van Brederode af te staan. Misschien zelfs de hele rechterhand!’

‘Waarvoor?’ vroeg Caspar scherp. ‘Denk je dat de afgehakte hand van een terechtgestelde magische kracht bezit?’

‘Allicht.’

‘En daarmee wil je ons zoet geurende, kristalheldere mengsel verzieken?’ Hij was echt kwaad.

‘De rechterhand van een onthoofde misdadiger, mits die misdadiger van edel bloed is, kan...’ begon Balthasar plechtig, maar Caspar sprong op en begon te schreeuwen.

‘Néé! Begrijp dat toch, Balthasar. Een stuk van een schurk kan nooit, nooit de Steen der Wijzen te voorschijn brengen, dat kan alleen de liefde!’

Liefde! Daarvan liepen Grietje en hij over. Daarvan genoten ze dag na dag, onder de zomerzon te midden van de bloemen. Maar wat wist die dorre Balthasar daarvan? Had die ooit wel een meisje gekust, glanzende donkere haren gestreeld, warme lippen in zijn hals gevoeld?

Balthasar keek verbaasd naar Caspar, maar Grietje stond midden in het woonvertrek te springen en gilde: ‘Het is waar, Balthasar, het is waar! Je bent toch niet vergeten wat erin de voorschriften staat? De jonge prins dient zich te verenigen met zijn zuster, de koningin. En die witte koningin, dat is Sophia, de godin van de wijsheid. De grote Geber heeft het mooi aangekleed in zijn geschrift, maar hij bedoelde gewoon: de liefde.’

Melchior fronste de wenkbrauwen.

‘Wat nou, wat nou,’ gromde hij donker. ‘Jouw geheime naam moge dan Sophia zijn, maar Caspar-want die bedoel je toch, niet? - is beslist geen prins.’

‘Hij is mijn broer volgens de leer van Mercurius.’

‘Niet werkelijk,’ zei Balthasar geschrokken. Caspar boog het hoofd en voelde zich onrustig worden, zoals altijd als zijn twijfelachtige afkomst ter sprake kwam.

‘O ja,’ hield Grietje vol met al de kracht van haar vijftien jaren. ‘Hij is tegelijk mijn broer en niet mijn broer, mijn man en mijn kind, want ik heb hem gevonden en bij jullie gebracht. En samen - Caspar en ik - verzamelen we de ingrediënten voor het grote Werk. Het échte grote Werk. Jullie benaderen het Werk met rekensommetjes, getallen magie, het nuchter afwegen van zoveel grein van dit en zoveel pond van dat. Caspar en ik doen het anders en beter. De zon vertelt ons waar wij moeten zoeken, de regensporen leiden ons naar de heerlijkste kruiden, de vogels vertellen ons waar we de mooiste kleuren kunnen vinden, de vlinders wijzen ons de nectar van de bloemen.’

‘Juist,’ viel Caspar in, ‘en al dat heerlijks en moois wil je nu bederven met de afgehakte vinger van een dief, moordenaar en plunderaar.’

Balthasar dacht even na, wendde zich toen tot zijn meester. ‘Toch wil ik de terechtstelling van Joris van Brederode zien,’ zei

hij. ‘Kan ik vrijdag uw paard krijgen? ’t Is maar voor een paar uur.’

‘We gaan samen,’ besliste Melchior sonoor. Caspar was er niet gerust op. Ze willen toch een stukje van het lijk zien los te krijgen bij de beul, dacht hij.

Het noodlot - of was het Mercurius zelf? - greep echter in, want toen Melchior en Balthasar, samen op de rug van Melchiors paard, die vrijdagochtend vertrokken, verloor het dier nog voor Overschie een hoefijzer en werd kreupel. De dorpssmid bleek afwezig, ook hij was gaan kijken naar de terechtstelling in Delft, en toen zat er voor de beide alchimisten niets anders op dan met het paard aan de teugel te voet terug te keren naar Rotterdam. Later hoorden ze dat de onthoofding van de bastaard-Brederode weinig spektakel had opgeleverd. De man had zich goed gehouden, was niet jammerend voor de beul op de knieën gevallen, maar hij had met minachting neergekeken op de menigte die zich op de Markt had verzameld en hij had de beulsknechten zelfs in het gezicht gespuwd. Zijn bloed was ook niet blauw geweest, maar net zo rood als dat van ieder ander. Als straf voor de getoonde minachting werd zijn afgehouwen hoofd naar Dordrecht gestuurd en daar aan de poort op een staak nog een paar weken tentoongesteld. Zo vergaat het opstandelingen, heette het, of ze nu van edel bloed zijn of niet.

Nog meer bloederig nieuws stroomde in diezelfde tijd Rotterdam binnen.

Stadhouder Jan van Egmont zond een flinke vloot naar de Zeeuwse en Zuidhollandse wateren en het kwam tot een regelrechte zeeslag tussen de Hoeken uit Sluis en de Kabeljauwen van de koning. Bij die gelegenheid leden de Hoekse kapers een deerlijke nederlaag, jonker Frans raakte zwaar gewond en werd gevangen genomen. Ook hij werd overgebracht naar Dordrecht en daar opgesloten in de Putocxtoren in afwachting van zijn berechting.

Maar de droom van Melchior, Balthasar en Caspar was nog niet ten einde. Integendeel het Werk in de kelder vorderde. Langzamerhand vulde de ruimte zich met de geuren van de zomer, van bloemen en grassen, van wortels en bladeren. Het werd een parfum dat te subtiel was voor woorden. De geuren van het distillaat doortrokken de ganse woning met de groene luiken, hingen in hun kleren en haren, vervluchtigden in de stank van de stad, waaiden over de daken van de huizen. Melchior gebruikte sterk water om het brouwsel tegen bederf te vrijwaren, en een ongekend geluksgevoel, opgewekt door die heerlijke geuren, verbreidde zich door de chirurgijnswoning. Zo ontging de Drie Wijzen uit het Westen datgene wat zich boven hun hoofden begon af te spelen en hoe donkere wolken zich boven hen samenpakten.

Het was vooral de smid, Frederik Hermansz, die het dreigende onweer op gang bracht en het wist te voeden met de afgunst van de poorters en de bijgelovige angsten van de priesters.

Hij bezocht pastoor Egidius van de Sint-Laurens.

‘Daar in die kelder van chirurgijn Van Capelle worden duivelskunsten uitgehaald,’ betoogde hij. ‘Ze aanbidden er heidense góden, ze maken goud waarop de duivel zelf heeft gespuugd en dat in modder zal veranderen zodra iemand anders het aanraakt. Ze brouwen er gif waaraan onze kinderen sterven en geven zich er over aan de laagste uitspattingen. Ze drinken het bloed van bokken en rammen en zuigelingen, opdat ze hun frisse kleur zullen behouden en van de eeuwige jeugd zullen genieten. Te middernacht dragen ze een zwarte mis op waaraan demonen en heksen deelnemen. Hoe kunt u als priester toelaten dat midden in onze brave stad zo’n gruwel plaatsvindt?’

‘Heb je dan bewijzen voor die gruwelijkheden, Hermansz?’ vroeg vader Egidius twijfelend.

‘Dit is het bewijs,’ schreeuwde de smid, een verminkte hand opheffend. ‘Ik kan nog nauwelijks de voorhamer hanteren sedert meester Melchior mijn hand heeft betoverd. Zie, de vingers staan krom! Ik ben tweeëndertig jaar oud en nu reeds krommen mijn vingers zich alsof ik zestig ben. Mijn jongste kind werd slechts vier dagen oud en stierf zonder ooit bij zijn moeder te hebben gedronken, want meester Melchior had de melk van mijn vrouw vergiftigd. De jonkers ontdekten vorige winter het geheim van hun kelder, waar die alchimisten al jarenlang hun duivelse praktijken uitvoeren, en ik heb horen vertellen dat meester Melchior aan jonker Frans van Brederode schepels vol goud beloofde in ruil voor voldoende etenswaar, zelfs toen de hele stad honger leed. Want die jonkers, dat waren zelf kinderen van de duivel en daarom schonken ze meester Melchior een groot deel van hun plunderbuit, opdat hij met zijn heksenwerk zou kunnen doorgaan, dag en nacht. Ik heb zelf gezien hoe die zogenaamde geleerden in de kerk het kruisteken ondersteboven maakten, hoe ze de hostie niet doorslikten maar uitspuwden en onder hun voeten vertrapten. Want dat geheiligde brood brandt hun als vuur op de tong. En als na zonsondergang de vuren gedoofd moeten zijn en fatsoenlijke mensen zich te slapen leggen, kringelt er uit hun schoorsteen nog altijd rook. Dikke zwarte rook die stinkt naar zwavel en pek, want dat vuur wordt gestookt met kolen uit de hel. Vader, wanneer zult u een einde maken aan dat duivelswerk, aan deze gruwel en tovenarij?’

Pastoor Egidius streek zich peinzend langs de kin.

‘Het zijn ernstige beschuldigingen die ge daar uit, beste man. Die verdienen zeker nader onderzoek. Maar bedenk wel: het werk van alchimisten is niet verboden. Koning Maximiliaan heeft zelf een drietal alchimisten aan zijn hof, heb ik gehoord. Dus zulke mensen voor de inquisitie brengen heeft geen zin; ze worden van hogerhand beschermd.’

‘Maar het zijn tovenaars! Ze spotten met het geloof. Ze aanbidden de Boze!’

‘Meester Melchior van Capelle en zijn huisgenoten zijn trouwe kerkgangers, mijn zoon.’

‘Dat doen ze om de schijn op te houden. Ze weten met hoeveel wantrouwen ze worden bekeken sedert de jonkers hun zondige geheim ontdekten.’

Vader Egidius knikte, zuchtte, nam een besluit.

‘Ik zal de zaak onderzoeken, Hermansz, dat beloof ik je. Ik denk echter niet...’ Hij schudde het hoofd. Maar tegelijk dacht hij snel na. Reeds lang bestonden er ver gevorderde plannen om de Sint-Laurenskerk eindelijk eens af te bouwen en van een hoogkoor te voorzien. Hoe echter zou het zwaar verarmde Rotterdam daarvoor het geld en de energie kunnen opbrengen? Maar als meester Melchior werkelijk goud kon maken...

Zo gebeurde het dat pastoor Egidius op een regenachtige zomerdag zijn rokken bijeen nam en zich naar het Westnieuwland begaf om met eigen ogen de werken des duivels te aanschouwen. Hij liet zich alleen vergezellen door een misdienaartje, een jongen van nog geen tien jaar oud, de onschuld en vroomheid zelve.

Vrouw Hanna opende de deur voor hem en trad eerbiedig achteruit toen ze de priester herkende.

‘U bent toch niet ziek, vader?’ vroeg ze bezorgd. De pastoor schudde snel het hoofd.

‘Nee, u ziet er goed uit,’ zei de mooie chirurgijnsvrouw. ‘Maar komt u toch binnen, u wordt zo veel te nat. Schiet het al op met de bouwplannen?’

‘Daarover wilde ik juist met uw man spreken, vrouw Van Capelle.’

Nu trok er een schaduw over haar gezicht, want natuurlijk dacht ze: weer gebedel om geld, alsof wij zoveel hebben... Maar ze verborg haar gedachten en ging hem voor door het stille voorhuis naar de achterkamer.

Wat Egidius opviel was de geur waarvan het hele huis doortrokken leek. Een lieflijke zomerse geur was het, die een mens blij maakte, zijn bloed deed tintelen en hem het gevoel gaf dat hij voortaan alle moeilijkheden aankon. Van de pek en zwavelstank waarover de smid had gesproken was in elk geval geen sprake. De tweede verrassing onderging de pastoor toen hij in het achterhuis niet alleen de chirurgijn, Balthasar, Grietje en Caspar aantrof, maar nog een geestelijke, gekleed in het habijt van een Regulier. Deze monnik was nog zeer jong, niet groot van stuk, maar hij had een intelligent, scherp gezicht met een lange neus, glinsterende ogen, een stevige kin en mooie slanke handen.

‘Welkom, vader Egidius,’ zei Melchior met zijn diepe stem. ‘Laat u een beker wijn inschenken. Kent u mijn gast, Gerrit Gerritsen, die zich ook wel Erasmus noemt? Hij komt uit het klooster Steyn bij Gouda. Binnenkort hoopt hij naar Rome te kunnen vertrekken.’

Toe maar! Pastoor Egidius maakte een zegenend gebaar en bekeek de gast niet zonder nieuwsgierigheid.

‘Erasmus,’ vervolgde Melchior niet zonder trots, ‘is een studievriend van mijn assistent Balthasar. Zij hebben samen school gegaan in Deventer.’

Nu moest de pastoor toch even iets wegslikken, want de Latijnse school te Deventer was beroemd door de ganse Nederlanden en wie daar studeerde kon niet anders dan een nederig en vroom mens zijn. De school werd beheerd door de Broeders der Gemeenen Levens. De vermaardste onder die leermeesters was Johannes Synthen, een van de geleerdste mannen van zijn tijd.

Nu nam Balthasar de lofzang over.

‘Mijn vriend Erasmus,’ zei hij, ‘wordt secretaris van de bisschop van Kamerijk. En hij is een Rotterdammer, dat wil zeggen: hij werd in onze stad geboren. Later is hij weliswaar met zijn moeder naar Gouda gegaan, maar zijn geboortestad is hij nog niet vergeten.’

Pastoor Egidius, tamelijk overdonderd, nam plaats op de stoel die Melchior hem wees en dronk bedachtzaam de wijn die vrouw Hanna voor hem had ingeschonken. Intussen zetten de mannen hun eerder begonnen gesprek voort alsof de pastoor er niet bij was. Erasmus vertelde over de benauwende sfeer in zijn klooster, waar de bekrompenheid hoogtij vierde. Nu hoopte hij echter als secretaris van de bisschop van Kamerijk naar Rome te kunnen gaan, naar die bakermat van kunsten en geleerdheid waarvan hij veel verwachtte. Maar die post hield wel in dat Erasmus zich niet tot priester kon laten wijden. Hij verheugde zich erop het klooster vaarwel te kunnen zeggen en te kunnen reizen. De grote wereld vol knappe en geleerde mannen trok hem meer aan.

Terwijl hij stilletjes luisterde en van zijn wijn nipte vernam de pastoor ook nog dat Erasmus, zo jong als hij was, al een dik boek had geschreven, in het Latijn.

Grietje had zich intussen ontfermd over het misdienaartje, hem wat lekkers toegestopt en in een hoekje bij de niet brandende haard neer geplant. Nu zat ze met glinsterende ogen en haar hand op Caspars schouder naar de gesprekken van de volwassenen te luisteren.

‘Het verdriet van de Hollanders,’ zei Erasmus, ‘is hun ongeëvenaarde drankzucht. Dat zij liever bier dan slootwater drinken is te verdedigen, maar dat zij meer wijn dan graan invoeren, meer jenever stoken dan brood bakken, dat is een schande. De Fransen zeggen dat die lust om zich van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat vol drank te gieten samenhangt met ons natte klimaat en de gure westenwinden. De drank moet verkoudheden, jicht, hoofdpijn en een kromme rug voorkomen.’ Hij lachte zacht. ‘Ik heb zelfs horen beweren dat je, wanneer je na twintig jaar een lijk opgraaft van een Hollander die in de veengrond werd begraven, je het lichaam nog helemaal ongeschonden aantreft. Het is zó doortrokken van sterk water dat de wormen er niet aan durven knagen.’

Meester Melchior moest daar hartelijk om lachen.

‘Je overdrijft, Gerrit. Een goed glas wijn verwarmt de maag in de winter, koelt het bloed in de zomer en versterkt de werking van het hart.’

‘Onzin,’ bromde Erasmus. ‘Een beneveld brein kan niet denken. Uit al die drank komen maar zotternijen voort, dwaze denkbeelden over heksen en tovenaars, ketters, duivels en demonen. Kort geleden werd in Gouda nog een vrouw veroordeeld omdat ze zogenaamd haar ziel aan de duivel verkocht zou hebben. Wat bleek echter het geval? Die vrouw was ’s morgens om tien uur al stomdronken, sloeg dan allerlei wartaal uit. Ze was gestruikeld over een takje dat voor haar voeten op straat lag, terwijl ze een fles wijwater in de hand droeg. De fles brak, het wijwater stroomde over haar kleren en toen begon ze te gillen alsof ze in brand gestoken was. De mensen dachten dat ze zo schreeuwde omdat het wijwater haar pijn deed; in werkelijkheid was ze zó in de war dat ze dacht dat het wijwater jenever was die nu wegstroomde, en daarom brulde ze zo. Daaraan kun je zien tot welke dwaasheden overmatig drankgebruik de mensen kan brengen.’

Snel zette pastoor Egidius zijn nog halfvolle wijnbeker neer.

Maar het verhaal van Erasmus bood een goed aanknopingspunt om te zeggen waarvoor hij eigenlijk was gekomen.

‘Die denkbeelden over heksen en tovenaars zijn niet dwaas,’ prevelde hij, snel een kruis slaand. ‘Als je ziet hoeveel processen er de laatste jaren tegen heksen zijn gevoerd... Tijdens die processen werd vastgesteld dat er werkelijk sprake was van een verbintenis met de Boze.’

Erasmus maakte een gebaar van minachting.

‘Bakerpraatjes en roddels, ingegeven door afgunst en bijgeloof,’ zei hij tamelijk fel. ‘Mensen zijn soms zulke dwazen! Als ze over een steen struikelen zeggen ze dat de duivel die voor hun voeten heeft gelegd. Als op een warme dag de melk zuur wordt beweren ze dat de duivel erin heeft gespuugd. Als ze in hun dronkenschap met hun hoofd tegen een deur lopen zeggen ze dat de duivel hun een duw had gegeven, en ga zo maar door. Van elke tegenslag, van elk feit dat de mensen niet aanstaat, geven ze de duivel de schuld of ze wijzen een zogenaamde heks aan. Dat is gemakkelijk, dan hoeven ze zelf niet meer na te denken. Zo eenvoudig is dat.’ Egidius liet dat niet op zich zitten.

‘De Heilige Vader heeft in zijn bul van twee jaar geleden het bestaan van heksen en tovenaars aangetoond en de gehele christenheid opgedragen aan die duivelse praktijken een einde te maken. Wilt u, Erasmus, nu beweren dat de paus een dwaas is en aan bijgeloof hecht?’

Caspar schrok. Hoe zou de jongeman zich daar uit redden? Erasmus bleef onverstoorbaar.

‘Wat doen die heksen dan voor kwaad?’ vroeg hij minachtend. ‘Ze smeren zich in met heksenzalf zodat ze op een bezem door de lucht kunnen vliegen om zich op een plaats van samenkomst aan de duivel over te geven,’ somde de pastoor op.

‘Aha. En hééft u ze zien vliegen?’

Caspar wendde snel het hoofd af en probeerde niet hardop te gaan lachen.

De pastoor echter bleef doodernstig.

‘Niet met eigen ogen,’ antwoordde hij, ‘maar nu de paus heeft geschreven dat heksen bestaan, is het onze plicht hen op te sporen en te berechten. Want de zonden die zij begaan zijn te vreselijk voor woorden.’

Balthasar en Melchior begonnen tekenen van onrust te vertonen, want het moest hun intussen wel duidelijk zijn geworden waarop de priester aanstuurde.

Vrouw Hanna schonk de pastoor nog eens in van de goede rode wijn.

‘Ik zal de Heilige Vader niet tegenspreken,’ zei Erasmus kortaf, ‘maar ik kan moeilijk geloven dat een doodarm oud vrouwtje dat nooit iemand kwaad heeft gedaan op een bepaald moment verliefd wordt op Satan, zich door hem laat kussen en beminnen, in ruil daarvoor van hem grote macht ontvangt, maar dan toch even arm en ellendig blijft als ze voor die tijd al was. Ziet u zelf niet in wat een onzin dat is?’

Mooi, dacht Caspar. Hier wordt even iemand op zijn nummer gezet.

Maar zo gemakkelijk liet de pastoor zich niet uit het veld slaan. Hij begon een aantal bijbelteksten te citeren waarvan Caspar nooit eerder had gehoord, ofschoon hij toch een trouw kerkganger was. Maar ook daarmee klopte de priester bij Erasmus aan de verkeerde deur, want die bleek nog veel meer teksten te kennen, die bovendien precies het tegenovergestelde beweerden. Ook wist hij vele voorbeelden uit de Griekse en Romeinse oudheid aan te halen tot Egidius met stomheid geslagen was. Toen stond Erasmus op.

‘Mijn dank voor het warme onthaal, Balthasar. Het was plezierig jou nog eens terug te zien. Maar nu moet ik verder. Ik wil nog een paar familieleden van mij bezoeken eer ik naar Kamerijk afreis. Ik groet u, meester Melchior.’

Hij knikte Caspar en Grietje vriendelijk toe en boog zich voor pastoor Egidius om diens zegen te ontvangen. Toen vertrok hij. Caspar miste hem meteen. Hij had graag nog langer naar het vleesgeworden gezonde verstand geluisterd.

‘Gerrit zal het ver brengen in de wereld,’ zuchtte Balthasar. Maar vader Egidius wilde zich nu niet langer laten afleiden en kwam ter zake.

‘Tegen u, meester Melchior, en tegen uw beide assistenten zijn ernstige beschuldigingen ingebracht. Het is intussen in de hele stad bekend dat jullie drieën zich bezighouden met alchimisterij. Jullie maken goud, jullie brouwen elixers die het eeuwige leven op aarde moeten garanderen, jullie roepen geesten op die jullie moeten dienen en wat niet al. Dat riekt naar ketterij, om van tovenarij maar niet te spreken. En dat alles gebeurt in een kelder, aan het oog onttrokken...’ Allengs kreeg zijn stem een dreigende klank. ‘Maar ik zeg u, meester Melchior, alleen God beslist over leven en dood. De Steen der Wijzen bestaat niet meer. Eens bevond hij zich in het Paradijs, maar hij werd, na de verbanning van Adam en Eva, tegelijk met de Tuin van Eden vernietigd. Daarom is het een zware zonde om te trachten de Lapis opnieuw te fabriceren, want dat is Gods raadsbesluit weerstreven.’

Zo ging hij nog een tijdje door, het werd steeds geleerder, ingewikkelder en theologischer. Melchior en Balthasar zwegen. Caspar durfde zich nauwelijks meer te verroeren. Wat gebeurde er? Werden zij drieën nu van hekserij beschuldigd? Dat kon hen op de brandstapel brengen!

Hij voelde hoe Grietje zijn hand vastpakte en erin kneep. Vrouw Hanna stond rechtop in het vertrek stil te luisteren, ze zag bleek. Was Erasmus er nog maar, dacht Caspar, die zou de quasi-geleerdheid van de pastoor wel ontmaskerd hebben met een paar goedgekozen citaten. Hij voelde zich plotseling dom en hulpeloos, vooral omdat Melchior en Balthasar niets zeiden en de woorden van de priester maar over zich heen lieten komen. Maar toen verhief Grietje plotseling haar stem: ‘Vader Egidius, zoudt u niet blij zijn met een elixer dat alle ziekten kan genezen, dat ons voor de pest bewaart en oorlogen voorgoed uitbant?’ vroeg ze helder.

‘Zo’n elixer bestaat niet,’ gromde de pastoor onwillig, verbaasd ook omdat een jong meisje zich in het gesprek durfde mengen. ‘Nu nog niet, vader Egidius. Maar wij zijn op de goede weg, en spoedig...’

Woedend wendde de priester zich tot Melchior, nog eer Grietje had kunnen uitpraten. ‘Moet ik hieruit opmaken dat u uw onschuldige dochtertje bij deze duivelse praktijken heeft betrokken?’

De pastoor was opgestaan, keek streng van de een naar de ander. Vrouw Hanna sloeg de ogen neer (Grietje niet), de kleine jongen naast de haard keek geschrokken op, maar hem was iedereen allang vergeten.

‘Toon mij uw geheime werkplaats, meester Melchior,’ gebood de priester, ‘opdat ik mij ervan kan overtuigen wat daar gebeurt. Ik wil zien wat zich daar afspeelt en hoe u denkt versleten hoefijzers en oud daklood in goud te kunnen omzetten.’

Ook Melchior stond nu recht overeind. Hij sloeg zijn tabbaard open en toonde de pastoor het zilveren kruis dat op zijn borst hing.

‘Ik ben een goed christen,’ sprak hij sonoor, ‘en ik heb niets te vrezen van een nieuwsgierige en wantrouwige priester. Komt u maar mee, dan moogt u het zien.’

Dat was precies wat de pastoor wilde. Melchior ging hem voor, de pastoor volgde hem, en ook Balthasar, Caspar en Grietje liepen mee. Voor het eerst voelde Caspar zich, op leven en dood, met het hele gezin van meester Melchior verbonden. Zij verkeerden allen in hetzelfde gevaar - en het was geen gering gevaar! Als pastoor Egidius het in zijn hoofd haalde de Inquisitie op hun dak te sturen...

Inde kelder ontstak Melchior de lamp en belichtte de werkplaats. De heerlijke geur was hier nog sterker dan boven, bijna bedwelmend. Op de zacht brandende oven stond een glazen vat waaruit het verrukkelijke aroma opsteeg, ondanks de stop in de tuit. In een hoek, op een lage tafel, stond een emmer vol vers geplukte bloemen waarvan de geuren zich vermengden met het aroma dat opsteeg uit het glazen vat. Zó sterk was het parfum dat hen om walmde dat de pastoor onwillekeurig steun zocht bij een van de muren.

‘Wat brouwt u hier?’ stamelde hij. ‘Arabische reukwateren?’ ‘Het levenselixer,’ antwoordde Caspar snel.

De priester keek rond. Nergens zag hij hoopjes goud, maar ook geen oude en afgedankte metalen. Wel vielen hem de opgezette

dieren op die hun grillige schaduwen over de muren wierpen. ‘Wat zijn dat voor gedrochten?’ vroeg hij bars.

‘Dode dieren, anders niet.’

‘Wezens uit de hel!’

Balthasar woelde in zijn haren. Melchior haalde de schouders op. De pastoor begon rond te snuffelen. Hij bladerde in de boeken en bekeek de afbeeldingen van Mercurius, van de stervende en herrijzende koning, van de slang die in de eigen staart beet, van sterren en planeten en de Dierenriem, en natuurlijk begreep hij er maar weinig van. Hoe dan ook, het zag er geleerd en geheimzinnig uit. Hij moest - net als Caspar de eerste keer - wel het gevoel krijgen in een andere wereld te zijn beland. Maar dan wel een wereld waarin de schoonheid zelf een geur had gekregen.

‘Ik vind dit alles zeer vreemd,’ mompelde hij. Vorsend keek hij Melchior aan. Achter hun rug om was Grietje naar de oven geslopen. Nu trok ze even de stop uit de tuit van het glazen vat - even maar - en terstond vulde een zó intens bedwelmende hemelse geur de kelder dat die de tranen in de ogen bracht. Snel drukte ze de stop weer terug. Pastoor Egidius had de ogen gesloten, haalde diep adem, scheen zich een ogenblik in het Paradijs te wanen. Toen kreeg hij een visioen. Alsof hij al voltooid was rees voor zijn gesloten ogen opeens de Sint-Laurenskerk op, met een hoge sterke toren, ruime zijbeuken, breed uitgebouwd, en met een machtig hoogkoor, geschraagd door kolossale zuilen. Een kerk zo groot en hoog als een kathedraal, die de ganse stad domineerde, die ver uitrees boven de huizenzee, de wallen, muren en torens van de stad, die de grootheid en belangrijkheid van de stad aan de Maze tot in de wijde omtrek verkondigde.

Ja, bouwen moest hij!

Bijna verschrikt sperde hij de ogen weer open.

Zijn stem trilde toen hij zei: ‘Weet, meester Melchior, dat de hele stad wil dat de Sint-Laurens, onze trots en glorie, snel wordt afgebouwd. De toren moet hoger worden en een fraaie spits krijgen, het hoogkoor moet worden gebouwd. Helaas ontbreekt het het kerkbestuur, het stadsbestuur en de poorters aan geld en energie om die afbouw krachtig ter hand te nemen. De plannen liggen al

jaren gereed, we kunnen zó beginnen met heien als er geld komt voor de palen en er genoeg werkkrachten beschikbaar zijn... Wat heeft u daarop te zeggen?’

‘Wat kan ik ervan zeggen?’ vroeg de chirurgijn verwonderd.

‘Het goud dat u de jonkers had beloofd en dat zij nu niet meer kunnen opeisen, zou gebruikt kunnen worden voor het voltooien van de Sint-Laurenskerk.’

‘U denkt werkelijk dat ik goud kan maken?’

‘Is dat niet zo? Toen heel Rotterdam honger leed had u te eten. Toen de stad slechts werklozen telde had u het druk. Nu een groot deel van onze burgerij in vodden gekleed gaat, draagt u een nieuwe tabbaard.’

‘Die heeft mijn vrouw voor mij gemaakt uit een paar oude gordijnen! Eerwaarde vader, u vergist zich. Ik ben geen arm mens, ik ben een chirurgijn die zijn vak verstaat en zich laat betalen voor de goede diensten die hij zieken en gekwetsten verleent, maar rijk ben ik niet.’

Het was duidelijk dat de priester hem niet geloofde.

‘Zie hier, vervolgde Melchior en zijn stem werd nog dieper, ‘dit is Caspar, mijn jongste knecht, mijn leerling en huisgenoot. Mijn vrouw en ik zijn zeer op hem gesteld en behandelen hem als onze zoon. Maar kijk eens naar zijn broek! Tot op de draad versleten. Denkt u dat als ik rijk was, ik mijn leerling er zo bij liet lopen?’

Pastoor Egidius kon niet meer. Al was zijn teleurstelling groot - geen goud, geen zilver in de kelder - de geuren die hem omspoelden maakten dat hij niet helder meer kon denken. Tegelijk voelde hij zich bevangen door een onbegrijpelijk geluksgevoel en het was hem alsof er stromen energie door zijn lichaam vlogen. Een geweldige dadendrang maakte zich van hem meester. De kerk! Hij moest, hoe dan ook, zorgen dat de kerk werd afgebouwd.

Hij nam zich voor al zijn moed, prestige en overredingskracht bijeen te rapen, zich met onverdroten ijver op het werk te werpen, zijn parochianen ervan te overtuigen dat ze er alles, maar dan ook alles voor over moesten hebben om de Sint-Laurens te voltooien. O, hoe zou hij preken aanstaande zondag!

Wat deed hij hier in die geurige kelder? Tijd vermorsen. Er viel zoveel te doen hierboven!

Plotseling kreeg pastoor Egidius haast. Hij gunde zich nauwelijks de tijd afscheid te nemen van meester Melchior en zijn huisgenoten. Hij greep zijn soutane bijeen, stormde de keldertrap op, riep het misdienaartje en vertrok hals over kop. Zo snelde hij over het Westnieuwland, het hijgende koorknaapje achter zich aan. Maar bij al zijn haast viel hem toch op dat uit de schoorsteen van het huis met de groene luiken geen zwavelstank opsteeg, maar een zachte, welriekende rook, die zich als een beschermende deken over de stad legde en elk huis in een waas van blijmakende ijver scheen te verpakken.

In de kelder vroeg Caspar aan de chirurgijn: ‘Lopen we echt gevaar? Gaat pastoor Egidius ons aanklagen bij de Inquisitie?’ ‘Ach wel nee,’ meende Melchior, de onverbeterlijke optimist. ‘Waarom zou hij? Wij doen niemand kwaad. Komaan, jongen, aan het werk.’ Hij wees op de houten emmer met bloemen. ‘Ons wonder brouwsel is nog lang niet klaar.’

Met zijn vieren stortten ze zich op de bloemen en gingen koken, mengen, roeren, destilleren alsof ze nooit van vermoeidheid en ontmoediging gehoord hadden.

14 Het wonder van Rotterdam

Wonderen kunnen vrij plotseling plaatsvinden, dan staat de kreupele op, werpt de krukken van zich af en danst weg. Of de blinde roept eensklaps uit: ‘Kijk eens wat een mooie bloemen!’ en iedereen beseft meteen dat hij zijn gezichtsvermogen heeft teruggekregen. Dat zijn de wonderen die het meest tot de verbeelding van het volk spreken.

Maar er zijn ook wonderen die zich slechts heel geleidelijk, en zó dat het nauwelijks opvalt, voltrekken. Pas veel, veel later vraagt iemand zich af: ‘Hoe kon dat gebeuren? Wanneer begon de verandering?’ Maar dan is er intussen zoveel tijd verstreken dat niemand meer het begin kan aanwijzen of de oorzaak van het wonder kan opsporen.

De kleine havenstad Rotterdam, vóór de inval van jonker Frans een stadje in opkomst, lag er nu, in het jaar 1490, verloederd, verarmd, half leeggelopen en verwaarloosd bij, met een wanhopige bevolking, klagende huisvrouwen, mopperende huisvaders, met kinderen die schuw langs de huizenrijen slopen, altijd op zoek naar iets eetbaars dat ze met vlugge klauwhandjes konden wegnemen. De huisvrouwen kookten zuchtend soep van viskoppen, in de hele stad was geen flinke boom meer te vinden: allemaal opgestookt gedurende de laatste winter. De aanvoer van levensmiddelen was, met een verwoest platteland voor de poorten, nog altijd een probleem en de prijzen bleven hoog. Huizen vervielen omdat de eigenaars geen geld en fut hadden voor onderhoud. En midden in die apathisch geworden stad, in een kerk waar de mensen vooral heen gingen om even niet aan hun moeizame bestaan te hoeven denken en van de preekstoel af wat troost te krijgen, riep pastoor Egidius op tot vrijgevigheid, arbeid, de kerk afbouwen. Zo bezielend, zo overtuigend wist hij te spreken, dat de mensen ademloos toeluisterden.

Toch was het niet alleen vader Egidius die blaakte van geestdrift. Ook het stadsbestuur veerde op. Toen een schip uit Zweden de haven binnenvoer en de lading bleek te bestaan uit lange heipalen, bestemd voor de stad Dordrecht (het schip had op weg naar Holland enige averij opgelopen), liet het stadsbestuur die lading meteen in beslag nemen. Het betaalde voor de mooie rechte stammen evenveel als de Dordtenaren betaald zouden hebben en meteen werd er een nieuwe lading besteld. Achteraf protesteerde Dordrecht natuurlijk heftig, maar daarvan trokken de Rotterdammers zich niets aan. Ze hadden heipalen! Er kon, volstrekt onverwacht, begonnen worden met de fundering voor het hoogkoor van de Sint-Laurens. Pastoor Egidius kreeg zijn zin.

Maar waar het werkvolk vandaan te halen? Voor het betalen van lonen was geen geld. Dan moesten er maar vrijwilligers worden opgetrommeld - letterlijk. Terwijl de hemelse geuren, afkomstig uit de schoorsteen van het huis met de groene luiken, over de stad waaiden, schortten de vrouwen hun rokken op en gingen voorafgegaan door trommelaars en vendelzwaaiers in optocht naar de bouwplaats.

Maar zó eenvoudig was het niet, want om ruimte te maken voor het hoogkoor moest de Rotte op die plaats enigszins versmald worden, en het hoogheemraadschap van Delfland wilde daartoe geen toestemming geven, omdat men vreesde dat de afwatering van de achterliggende polders dan in gevaar zou komen. Dus moest de Rotte enigszins worden uitgediept. Bovendien zou dit hoogkoor ook een stuk van de grote tuin van het huis De Spiegel in beslag nemen, zodat dit stuk tuin eerst onteigend moest worden. Maar geen enkel probleem scheen nu nog onoverkomelijk.

De raadsheren onderhandelden heftig met het hoogheemraadschap, de onteigening ging van een leien dakje, de polderheren gaven hun verzet op en het heien kon een aanvang nemen. De halve stad werkte mee vrijwillig en zonder loon. Aan elk heiblok stonden zeker veertig vrouwen en kinderen te trekken, terwijl de palen in de weke grond geslagen werden. ‘Hei ho! Hei hop!’

Trommelaars gaven het ritme aan, de heiblokken dreunden neer, de vrouwen spuugden zich in de handen, grepen opnieuw naar de touwen en trokken. ‘Hei ho! Hei hop!’

‘Voor God en voor Rotterdam,’ was de kreet die door de straten en stegen schalde, die door het water van de kanalen en grachten werd weerkaatst. ‘Hei ho! Hei hop!’

Chirurgijn meester Melchior verbond voor niets de ontvelde handen, masseerde verrekte spieren, zette breuken en liet zijn beide assistenten werken tot ze er bijna bij neervielen. Maar niets leek in staat de Rotterdammers nog te ontmoedigen of hun ijver te doen verflauwen.

Grietje paste op het elixer in de alchimistenkelder en voegde er nog steeds geurige bloemen en kruiden aan toe. Balthasar had getracht op papier de hoeveelheden van elke soort bij te houden, maar daar bleek geen beginnen aan. En het was vooral Caspar die zich daartegen verzette.

‘Met tellen verknoeien we het Werk,’ bleef hij volhouden. ‘We moeten op het gevoel te werk gaan, ons hart laten spreken.’

Erg wetenschappelijk was dat natuurlijk niet, en Balthasar werd nooit moe de jongen daarop te wijzen, maar dat kon Caspar niets schelen.

Soms, als vrouw Hanna hem naar de markt stuurde, ontmoette hij zijn zusje Eva. Dat was niet helemaal toevallig; als het enigszins mogelijk was spraken ze tijd en plaats af. Soms ging Grietje mee, maar die had nooit veel tijd omdat ze haar moeder moest helpen.

Op een warme dag in juli stonden Caspar en Eva op de rivier-vismarkt naast elkaar te kijken naar een visser die juist bezig was een grote roze zalm in moten te hakken. Eva kocht drie van die moten voor het avondmaal en wendde zich toen tot Caspar.

‘Het viel me daarstraks al op, broer. Je ruikt tegenwoordig zo lekker.’

Caspar grinnikte.

‘Volgende week,’ beloofde hij, ‘zal ik iets van dat lekkere geurtje voor jou meebrengen. Dan moet ik eerst een klein flesje zien te vinden.’

‘En hoef ik daarvoor dan niets te betalen?’ vroeg Eva angstig. ‘Natuurlijk niet. Jij niet. Jij nooit.’

Ze bloosde ervan. Caspar keek naar haar en voelde zijn hart warm worden. Hoe lief was hem dat stille, rustige gezichtje. Hij zou willen dat Grietje zo was: ingetogen, zich op de achtergrond houdend, trouw als goud. Onwillekeurig streelde hij Eva’s wang. ‘Je bent zo lief,’ zei hij zacht. Eva’s kleur werd nog dieper.

Ze was weer iets dikker geworden en haar gezichtje was niet meer zo bleek en afgetrokken als toen hij haar had ontmoet bij jonker Frans’ vertrek. Eens, bedacht hij vaag, zal Eva een heel mooie vrouw zijn. De man die haar krijgt is een geluksvogel. Ze zal hem gehoorzamen zonder opstandigheid, hem verwennen zonder bazigheid, met vreugde zijn kinderen ter wereld brengen...

‘Jullie moeten oppassen voor de smid uit de Kipstraat,’ zei het meisje plotseling. ‘Die vertelt in de stad allerlei gruwelverhalen over jou en je meester.’

‘Frederik Hermansz? Ach, die druiloor...’

‘Hij stookt de mensen op. Hij neemt jullie kwalijk dat zijn rechterhand niet helemaal meer in orde is. Jij hebt hem verkeerd behandeld, beweert hij, en dat hebje moedwillig gedaan. Jij bent er voortdurend op uit christenmensen zo te behandelen dat ze verminkt raken, en dat doe je in opdracht van meester Melchior.’ ‘De smid liegt. Ik heb voor hem gedaan wat ik kon, misschien zelfs zijn hand voor hem gered,’ verdedigde Caspar zich. ‘Wat had hij dan verwacht van iemand die nog maar chirurgijnsleerling is? Het was niet mijn schuld dat hij gewond raakte bij de slag op de Lek. Had ie maar thuis moeten blijven.’

‘Hij zal honger hebben gehad, zoals wij allemaal toen,’ zei Eva zacht.

Ze lieten de stank van de rivier-vismarkt achter zich. Eva haalde diep adem. ‘Gek hè, telkens valt het me weer op. Het lijkt wel of de hele stad naar bloemen ruikt. Of naar... naar...’

‘Naar engelen,’ zei Caspar.

‘Ja, zoiets. Op de vismarkt ruik je het niet en in de straat van de leerlooiers ook niet, maar zo gauw je een eindje verder komt, dan is het er weer, die geur, dat... dat zomerse gevoel.’ ‘Het is de geur van de liefde,’ zei Caspar romantisch. Eva bloosde weer en giechelde.

‘Is vader Jan nog altijd boos op me?’ vroeg hij. Het heimwee naar de kuiperij had hem nog niet verlaten.

‘Ach boos... dat niet. Ik geloof zelfs dat hij je mist. Maar je weet hoe koppig vader is. Hij heeft nu weer twee gezellen en drie leerlingen, en nu ze op de werf weer begonnen zijn een haringbuis te bouwen, denkt hij dat er spoedig betere tijden zullen aanbreken.’ ‘O, vast wel,’ antwoordde Caspar met overtuiging. Ze luisterden even naar het gedreun van de heiblokken.

‘Vandaag werkt moeder ook mee, morgen ben ik weer aan de beurt,’ vertelde Eva.

‘Is dat werk niet te zwaar voor je?’ vroeg Caspar bezorgd. ‘Waarom? Ik ben jong en sterk. En ik vind het leuk met zoveel vrouwen en jongens aan die touwen te trekken, zodat het zware blok omhoog komt en het dan opeens te laten schieten... Dat geeft zo’n lekkere knal en je ziet de paal meteen twee voet dieper in de grond zakken.’

Ze wendde zich tot haar pleegbroer.

‘Maar nu moet ik gaan. Ik moet die vis nog koken.’

Weer streelde Caspar haar wang. Hoe zacht was dat velletje! Toen drukte hij een broederlijke kus op haar voorhoofd en vroeg: ‘Volgende week, zelfde tijd, zelfde plaats?’

‘O ja, ja...graag.’

Hunkerend keek hij haar na toen ze in een nauwe steeg verdween. Kon hij maar met haar meegaan, terug naar het knusse huisje aan de Botersloot, terug naar vader Jans werkplaats met de zurige lucht van vers hout, met het kolenvuurtje, de watertrog, de gespleten wilgetenen! Zou meester Blasius werkelijk niet te vermurwen zijn als hij hem nederig en berouwvol tegemoet trad? Nee, schudde hij zichzelf wakker, ik ben nu chirurgijnsleerling en één van de Drie Wijzen uit het Westen. Ik moet doorgaan met de geest van Mercurius uit de zomer los te maken. We zijn al zo’n eind op de goede weg, ik voel het, ik weet het.

Hij begon te rennen, terug naar het huis met de groene luiken.

De volgende dag, een woensdag, had Balthasar enkele boodschappen in Delft te doen en hij ging er op Melchiors paard heen. Daarom moest Caspar die ochtend de chirurgijn vergezellen bij zijn wekelijks bezoek aan het Gasthuis op de Hoogstraat. Al was het Gasthuis indertijd vooral gesticht om doortrekkende zieke reizigers en pelgrims te verplegen, nu diende het vooral om arme en oude zieken uit de stad op te nemen. Veel kon de chirurgijn voor zulke mensen niet doen, hooguit hun lijden iets verlichten. Op de terugweg kwamen ze in de Kipstraat plotseling tegenover Frederik Hermansz, de smid, te staan. Bars trad de grote kerel op Melchior toe en plantte zich recht voor hem.

‘Zo, meester Melchior, u heeft uw wekelijkse plicht van barmhartigheid weer achter de rug, zie ik. Nu kunt u zich weer zes dagen lang aan uw duivelse praktijken wijden, nietwaar?’

Koeltjes keek de chirurgijn de man aan.

‘Ik weet niet waarover je het hebt. Ga opzij man, je verspert me de weg.’

‘Vlieg dan maar over me heen, tovenaar,’ snauwde de smid. ‘Waarom ga je niet gewoon aan het werk in plaats van eerzame burgers lastig te vallen, meester Hermansz?’ informeerde Melchior, en hij deed een stap naar voren om langs de smid heen te komen, maar die spreidde zijn gespierde armen uit en verhinderde de chirurgijn door te lopen.

‘Halt! Wil je soms ontkennen dat je je samen met je helpers bezighoudt met hekserijen?’

‘Zeker ontken ik dat. En ga nu opzij, ik heb haast.’

In zijn lange zwarte tabbaard en met zijn hoed met hoge bol was meester Melchior een indrukwekkende verschijning, maar nu hij tegenover de smid stond bleek hij toch minstens een halve kop kleiner en niet half zo breed. Toch verbaasde het Caspar niet dat zijn meester zo rustig bleef. Melchior was niet gemakkelijk uit zijn evenwicht te brengen. Nooit.

‘Je stinkt,’ zei de smid met een boosaardige klank in zijn stem. ‘Je stinkt naar... naar...’ Hij snoof diep. ‘Naar zwavel!’ riep hij toen triomfantelijk uit. Wat niet waar was, want de geur waarvan het huis met de groene luiken was doortrokken, die paradijselijke geur van bloemen en zomer en zon, omgaf ook de chirurgijn en zijn helper Caspar. De smid zelf echter stonk naar zweet, naar oud ijzer, roet en stof. Hij hief een gekromde, vuile hand op alsof hij ermee wilde slaan.

‘Dit,’ snauwde hij, ‘heb ik aan jullie onkunde te danken, stelletje kwakzalvers. Mensen verminken en onbruikbaar maken voor hun werk, dat kunnen jullie. Maar ik verzeker je, Van Capelle, je bent nog niet van mij af.’

De chirurgijn haalde de schouders op.

‘Moet ik schrikken van in het wilde weg geuite dreigementen?’ vroeg hij ijzig. ‘Je bent zeker vergeten hoe je brulde van pijn toen je een gloeiend stuk ijzer op je voet had gekregen en je niet wist hoe gauw je mij erbij moest roepen om de pijn te verzachten en je voet voor je te redden.’

‘Dat was drie jaar geleden, toen wist niemand in de stad nog wie onze heelmeester in werkelijkheid was en met welke duivelskunsten hij zich bezighield.’

Melchior keek onverschillig langs de man heen en wendde zich tot Caspar. ‘Jongen, ga de rakkers halen en vertel hun dat ik midden op straat en zonder enige reden word lastig gevallen.’

Ruzies op straat - ach, die kwamen regelmatig voor en meestal bleef niemand van de voorbijgangers ervoor stilstaan. Maar nu het de stadschirurgijn betrof, een man over wie zulke fantastische verhalen de ronde deden, was het iets anders. Al spoedig vormde zich om de drie mannen een hele oploop. Caspar werkte zich uit het gedrang om inderdaad op zoek te gaan naar de rakkers. Maar hij verstijfde toen hij de smid woedend hoorde schreeuwen: ‘Wel ja, je mag me gerust laten oppakken wegens belediging en ik zal met liefde de boete betalen. Maar geen mens zal je meer kunnen helpen als straks de Inquisitie zich met je gaat bezighouden, meester Van Capelle!’

De omstanders deinsden verschrikt terug. Maar zelfs nu bleef de chirurgijn kalm.

‘Het enige wat jij wilt, Frederik Hermansz,’ zei hij rustig, ‘is dat ik je een handvol goud geef om je te bewegen die wilde beschuldigingen in te trekken. Welnu, goud bezit ik niet en iemand omkopen is

trouwens ver beneden mijn waardigheid. Ga nu opzij, kerel, je hebt het recht niet een eerzame poorter de weg te versperren.’ Verbluft omdat de chirurgijn hem had doorzien, stapte de smid van hem weg.

‘Kom maar terug, Caspar,’ riep meester Melchior en vervolgde kalmpjes zijn weg.

Caspar trippelde ontdaan naast hem. Hij hoorde achter zich de smid roepen: ‘Ik krijg je nog wel, huichelaar.’

Melchior keek echter niet meer op of om maar stapte stevig door. ‘Zal de smid werkelijk de Dominicanen op ons afsturen, meester?’ vroeg Caspar, die de onverstoorbaarheid van Melchior wel bewonderde, maar er allesbehalve gerust op was.

‘Wel nee. Ik weet dat de smid een aanklacht heeft ingediend bij pastoor Egidius en daarom is die een paar weken geleden bij ons komen kijken. Maar die vond niets verdachts, alleen een verrukkelijk geurend brouwsel dat hem aan de hemel herinnerde. En heb jij de pastoor ook maar één woord horen zeggen over ons? Hij preekt alleen maar over het afbouwen van de Sint-Laurenskerk. Daarbij is hij één brok energie. Zo heb ik de goede man vroeger nooit gekend, toen was hij kalm en bezadigd en vol bezorgdheid voor ieders zieleheil, maar geen bouwer’

Caspar knikte. Het was hem ook al opgevallen dat deze zomer de mensen ijveriger leken te zijn dan ooit. De eerste maanden na het vertrek van de jonkers zat iedereen bij de pakken neer,jammerde, klaagde, voelde zich als verlamd. Maar nu, net een jaar later, leek de stad te zijn opgeveerd. Er werden weer plannen gemaakt, teruggekeerde ambachtslieden heropenden hun winkels en werkten als bezetenen, kinderen renden door de straten, lachend en zingend alsof ze nooit armoede hadden gekend of nog kenden, ofschoon hun kleren niet veel beter dan lompen waren en hun ogen hol stonden van de honger. Nog altijd waarde het armoedespook op kousevoeten door stegen en straatjes, hurkte op de hoeken van de grachten, loerde uit elk venster, sleepte zich over elke dorpel en toch... toch scheen de zoet geurende stad aangegrepen door een stille vreugde, een diep vertrouwen en blakende ijver. Omdat er nu geen als ridders uitgedoste plunderaars door de straten reden die banketten aanrichtten van gestolen voedsel en meesters waren in het terzijde werpen van onbetaalde rekeningen? Nee... Al vóór de komst van de jonkers en hun uitbundige levensstijl had er over de stad Rotterdam een waas van matheid gehangen; een algemene sfeer van: kalm aan, waarom zouden we ons haasten? Morgen komt er nog een dag. En als er morgen geen dag meer komt, doet het er ook niet toe.

Die haast-je-langzaam en maak-je-niet-druk sfeer leek nu verdwenen, weggeveegd door de bloemengeuren waarvan langzamerhand de hele stad doortrokken scheen te zijn. Het dreunen van heiblokken, de roffels van de trommelaars die elke ochtend vroeg de arbeiders naar de bouwplaats begeleidden, leken klankrijk te verkondigen: Zie, hier ligt Rotterdam, de taaiste stad van Holland, door nog geen duizend Hoekse jonkers met hun aanhang klein te krijgen!

Vreemd, dacht Caspar, er is iets met ons gebeurd, maar wat?

Hij begreep het niet goed. Want het was niet alleen pastoor Egidius, noch alleen het stadsbestuur die uit de verlamming scheen te zijn ontwaakt. De lakennijverheid had sedert het optreden van jonker Frans en zijn aanhang een kwijnend bestaan beleid, maar wat drommel, zeiden de mensen, dat hoeft toch niet! De Rotterdamse lakens hadden altijd een goede naam gehad en overal in Holland gretig aftrek gevonden. Die tak van industrie kon toch weer opgebouwd worden? Dus verschenen in de kerken of buiten onder de bescherming van de stadsmuren opnieuw de grote ramen waarop pas gevolde en geverfde lakens te drogen werden gehangen.

Veel brouwerijen, eens een bron van welvaart, hadden sedert de jonker Frans oorlog stilgelegen, maar waarvoor eigenlijk? Het waren niet alleen de Delftenaren die goed bier konden brouwen dat tot in Dordrecht en Den Briel verkocht kon worden. De Rotterdammers konden er ook wat van! Aan het werk, jongens... Van het stadsbestuur vooral ging inspiratie uit. Burgemeesters en schepenen stuurden brieven naar Den Haag, naar Brussel en Leuven. De stad eiste nieuwe privileges, steun van de landsheer om de kwijnende nijverheid nieuw leven in te blazen, voor de

bouw van nieuwe haringbuizen, voor een betere verbinding met het achterland. De steenbakkerijen in het westen van de stad, voornamelijk langs het riviertje de Love gelegen, togen weer aan het werk, want er werd gebouwd en dan waren er stenen nodig, tienduizenden, honderdduizenden stenen! Waarom dure vracht betalen als de stenen in de eigen stad gebakken konden worden? Want de Rotterdammers waren niet alleen ijverig en werklustig geworden, ze dachten ook na en kwamen tot praktische oplossingen.

Die zomer voltrok zich het wonder dat nog door niemand als een wonder werd ervaren. En terwijl de heiblokken dreunden, de stenen zich langs de Love opstapelden, de timmerlieden hamerden en zaagden, de kuipers kuipten en de vissers visten, zodat de stad net als vroeger vol opwekkende geluiden was, daalde Caspar peinzend afin de kelder van de Drie Wijzen uit het Westen, keek hij bedachtzaam naar de borrelende glazen vaten vol geurend kruid en bloemhoofdjes en vroeg hij zich af hoe lang het nog zou duren eer de geest van Mercurius zich zou laten verlokken om te voorschijn te komen en al zijn geheimen aan de alchimisten te openbaren.

Hoe dan ook: het rook lekker!

15 De geest van Mercurius

Het was een warme, bedompte dag tegen het einde van augustus toen de chirurgijnsfamilie juist klaar was met de middagmaaltijd. Op dat moment klonk er gestommel in het voorhuis en Balthasar ging kijken. Hermes, de zwarte hond, stond wild te blaffen. Maar zolang niemand hem toeriep: ‘Pak ze!’ zou het bij dat geblaf blijven. Dat wisten de mensen die nu in de chirurgijnswinkel stonden ook wel.

De patiënt was een visser, die door twee jongmaatjes werd ondersteund, want hij kon nauwelijks lopen. Die ochtend had hij op de Maze een vishaak in zijn dijbeen gekregen, en omdat het ding weerhaken bezat, was het hem niet gelukt de haak te verwijderen. Die was dus blijven zitten tot hij eindelijk tijd had zich te laten behandelen. De wond was al ontstoken en er dreigde bloedvergiftiging als er niet snel werd ingegrepen.

Melchior werd erbij geroepen. Hij liet de man op de lange tafel leggen en bekeek de schade. Voorzichtig betastte hij het opgezette vlees, terwijl de visser jammerde: ‘Niet afzetten, meester. Niet dat been afzetten.’ Want hij wist dat veel chirurgijns nogal gauw overgingen tot het afzagen van ledematen.

‘Wel nee,’ suste Melchior. ‘Zo erg is het nog niet. Al was het beter geweest dat je meteen bij me was gekomen.’

‘Dat kon niet, meester. Ik moest eerst de netten lichten. Dat is mijn broodwinning. En toen moest ik de vis afleveren bij de rivier-vismarkt, want het is tè warm vandaag om vis lang te bewaren...’

Melchior riep Caspar erbij.

‘Ga water putten uit het diepste van de put, het moet goed koud zijn. Hoe kouder hoe beter.’

Hij greep intussen een dot gedrenkt in sterk water, die hij de visser tussen de tanden stak.

‘Goed op bijten en sabbelen,’ zei hij streng. ‘Ik zal je pijn moeten doen.’

Caspar kwam terug met het koude water. Melchior doopte er witte linnen lappen in, legde ze rondom de ontstoken plek en zei tegen de jongen: ‘Verhit het mes.’

Caspar ontstak een kaars, hield er het scherpste en puntigste mes dat hij kon vinden een poosje in en overhandigde het aan Melchior, die het zonder aarzelen in het been van de visser zette. De man werd doodsbleek en beet hard op de jeneverdot.

Een ervaren chirurgijn wist precies hoe de aderen in ’s mensen lichaam liepen en meester Melchior slaagde er dan ook in de belangrijkste aderen te vermijden. De natte, koude doeken rondom vingen het bloed op en met een dun kreetje van triomf wipte Melchior de roestige haak uit het pijnlijke vlees. Zijn mes liet een flink gat achter. Hij greep de fles, goot wat van de alcohol in de wond, propte er een natte lap tegenaan en gaf het mes terug aan Caspar, die het opnieuw gloeiend heet maakte. Daarmee werden vervolgens de bloedende adertjes dichtgeschroeid. Nu kon de wond worden dichtgenaaid en verbonden. Dat deed Balthasar. Toen legde hij nog meer koude natte lappen op het been.

‘Blijf nog een poosje liggen,’ gebood meester Melchior toen de visser aanstalten maakte om overeind te komen. ‘Caspar, hou die lappen koud en nat. En vergeet niet het mes schoon te maken.’ Vuile messen waar het bloed van de vorige patiënt nog aan kleefde waren de chirurgijn een gruwel.

Meester Melchior van Capelle behandelde de mensen het liefst bij hem thuis in het voorvertrek, waar hij alles bij de hand had. In de eigen woning van de gekwetste, waar de hele familie er angstig en nieuwsgierig omheen stond, bereid te helpen maar niet wetend hoe of wat, kon hij moeilijk uit de voeten.

De twee jongmaatjes hadden de operatie van een afstandje gadegeslagen met een mengeling van bewondering en afschuw.

‘Hij gaat toch niet dood, meester?’ vroeg de oudste.

‘Dat ligt in Gods hand, mijn jongen. Ik heb gedaan wat ik kon.’

Ja, dat hadden ze gezien. Het was snel en vakkundig gebeurd, de schipper had nauwelijks een kik gegeven.

De andere jongen zei vol ontzag: ‘U bent een echte tovenaar...’ en sloeg toen verschrikt een vuile hand voor de mond. ‘Ik bedoel...’ ‘Ja, zeg eens precies watje bedoelt,’ dreunde de chirurgijn. De jongen keek benauwd.

‘Nou ja... In de stad zeggen ze... Maar ik geloof het niet, hoor. Het is alleen maar stom geroddel.’

‘Dat is het zeker,’ gromde Balthasar boos.

‘U bent gewoon een knappe heelmeester, anders niks,’ voegde de jongen eraan toe, beseffend dat hij iets had goed te maken.

‘Als je dat maar weet.’

Nee, dacht Caspar, hij is méér. Hij is ook een knappe alchimist en een wijs man. Eén van de Drie Wijzen uit het Westen.

De jongste van de twee jongens haalde diep adem.

‘Het ruikt hier zo lekker,’ prevelde hij. Hij keek rond, maar zag geen bloemen, ofschoon het voorvertrek van bloemengeuren was doortrokken. De deur naar de kelder was als gewoonlijk gesloten en gegrendeld.

Tegen de jongens zei de chirurgijn: ‘Ga ergens een draagbaar halen, of maak er een. Deze man mag voorlopig niet lopen, want dan gaat zijn been weer bloeden.’ De jongens knikten en verdwenen. Melchior wendde zich tot de visser: ‘Houd een paar dagen rust met dat been tot de zwelling is verdwenen. Als de wond gaat etteren, laat me dan roepen. Zeg tegen je vrouw dat ze je been koud en nat houdt. Waar woon je?’

‘Ik woon op de hoek van de Kipstraat, meester, naast de Rode Haan en tegenover meester Hermansz, de smid.’ Even vertrok de visser zijn gezicht. ‘Frederik Hermansz is mijn oudste broer.’ ‘Vandaar dat jouw zoon me een tovenaar noemde?’

‘Mijn broer Frederik strooit die praatjes rond, meester, maar daarvan moet u zich niks aantrekken. Hij is altijd een bijgelovige kerel geweest. En nogal gewelddadig ook. Hij sloeg zijn vrouw nog toen ze al hoogzwanger was, zodat ze haar kind voortijdig ter wereld bracht en het kort daarop stierf. Maar hij wil niet toegeven dat dat zijn eigen schuld was. Hij zoekt een zondebok.’ ‘En daarvoor heeft hij mij uitgekozen?’ vroeg Melchior grimmig. ‘U, of een ander. Van alles wat hem tegenzit geeft hij anderen de schuld. Frederik is nu eenmaal een man die nooit zijn eigen fouten zal toegeven.’

‘Ik ken meer van zulke mensen,’ zei Balthasar. ‘Jonker Frans van Brederode bij voorbeeld.’

‘Ik hoorde een schipper uit Dordrecht vertellen dat jonker Frans daar een paar dagen geleden in de gevangenis, waarin hij op zijn proces wachtte, is gestorven,’ vertelde de visser. ‘God hebbe zijn ziel, hij was pas vierentwintig jaar oud.’

De duivel zal zijn ziel wel hebben, dacht Caspar, maar hij zei niets. Dus jonker Frans was dood. Net als Lepeltack, Rooftasch en Joris de Bastaard. Er bestond dus nog een béétje gerechtigheid in de wereld.

‘Zal het lang duren eer ik weer aan het werk kan gaan?’ vroeg Jan Hermansz. ‘Ik heb fuiken en staken uitstaan in de Maze, maar mijn jongens zijn niet sterk genoeg om ze zonder mijn hulp op te halen.’

‘Vier dagen, denk ik.’

‘O, dat is te lang, meester. Die netten moeten om de dag gelicht worden.’

‘Dat laat je dan maar doen door een andere visser. Als je overmorgen gaat werken, scheurt de wond open en bloedje dood.’

De man zuchtte. Balthasar steunde hem enigszins, zodat hij nu rechtop kon gaan zitten. Treurig keek hij neer op zijn verbonden been.

‘Dit gaat me natuurlijk ook geld kosten.’

‘Allicht,’ antwoordde Melchior zakelijk. ‘Het tarief voor een operatie als deze is twaalf stuivers.’

‘Ai.’ De visser scheen even na te denken.

‘U bent hard voor een arme visser, meester. Kan ik het niet met iets anders afkopen? Met een grote zalm of... O, ik heb thuis nog een stuk barnsteen; indertijd heb ik dat gekregen toen ik nog een jonge vent was en op Schonen voer. In Zweden ligt dat. Ik heb horen zeggen dat barnsteen op een wond gebonden de genezing bevordert? Is dat waar? De Zweden noemen het godentranen.’ ‘Jij bezit een stuk barnsteen?’ vroeg Melchior snel en zijn ogen begonnen te schitteren. Caspar, die bezig was geweest de doeken opnieuw in schoon koud water nat te maken, keek snel op, gealarmeerd door de klank in Melchiors stem.

‘Ja. Is het werkelijk kostbaar?’

‘Ik doe je een voorstel, Jan Hermansz. Ik schenk je die twaalf stuivers als je mij dat stuk barnsteen geeft.’

‘Het is niet groot,’ zei de man. ‘Ik had het bewaard voor mijn vrouw, om er een hanger van te laten maken, maar dat wil ze niet. Ze is er bang voor. Ze zegt: als de Zweden dat een godentraan noemen zal het wel iets heidens zijn. Dus als ik u dat brokje laat brengen hoef ik verder niets te betalen?’

‘Nee.’

Op dat moment kwamen de jongens terug met twee mannen en een draagbaar gevormd uit twee lange staken met een stuk zeildoek ertussen bevestigd. De visser werd erop gelegd en naar huis gebracht. Melchior waste zijn handen in het laatste restje putwater.

‘Waarom wilt u zo graag dat stukje barnsteen hebben?’ vroeg Caspar nieuwsgierig. ‘Twaalf stuivers leek hem duur betaald voor een stukje versteende hars.

‘Barnsteen bezit magische kracht, mijn jongen.’

O hemeltje, daar gaan we weer, dacht Caspar.

Later op de dag werd er op de deur geklopt, en toen Grietje opendeed stond daar een jongen die haar iets in de handen stopte. ‘Met de complimenten van mijn vader, Jan Hermansz,’ zei hij en meteen rende hij weg. Nieuwsgierig bekeek Grietje het pakje. Het was een vuil lapje dat naar vis rook en waarin iets hards gewikkeld zat.

‘Geef maar hier,’ zei Melchior.

‘Wat is het?’ vroeg Grietje hunkerend.

Haar vader sloeg het lapje open en toonde het stuk barnsteen aan zijn huisgenoten.

‘Wat mooi,’ riep Grietje, ‘het fonkelt. Mag ik het hebben?’

‘Het is barnsteen, de traan der góden,’ sprak Melchior.

‘Schreiden de oude góden dan tranen van steen?’ vroeg Grietje. ‘Neen. Het zijn heel oude tranen, zo oud dat ze versteend zijn.’ ‘O.’

‘Kom mee jullie, naar de kelder,’ gebood de chirurgijn.

Als hij ons elixer er maar niet mee gaat bederven, dacht Caspar angstig. Ongerust volgde hij zijn meester en Balthasar naar de keldertrap. Grietje greep zijn hand en kneep er onbeheerst in. ‘De traan der góden,’ fluisterde ze opgewonden, ‘wat spannend!’ Melchior stak de olielamp aan. In het warme licht fonkelde het stukje barnsteen met een diepe bruin-gele kleur. Het deed Caspar denken aan de stem van Melchior, zo warm, zo diep, zo geruststellend.

Het ruw gevormde stukje leek inderdaad enigszins op een traan, omdat het aan de bovenzijde dunner was dan aan de onderzijde en daardoor een druppelvorm had gekregen. Het was niet veel groter dan een vingerkootje.

‘Het is mooi,’ zuchtte Grietje, ‘het gloeit helemaal van binnen. Is het erg kostbaar?’

‘In elk geval kostte dit stukje me twaalf stuivers,’ glimlachte Melchior.

‘Dat was goedkoop,’ meende Balthasar.

‘Laat u het slijpen en er een hanger van maken?’ vroeg Grietje begerig. ‘Die zal me vast heel goed staan.’

Haar vader schudde het hoofd.

‘Kan het smelten?’ vroeg Caspar plotseling.

‘Ik dacht van niet.’

‘Jawel,’ viel Balthasar in, ‘maar alleen in een gloeiend gestookte oven. Niet in heet water.’

‘Ook niet in kokend water?’

‘Nee, nee,’ riep Grietje, ‘u mag het niet vernietigen. Het is veel te mooi. Waarom laat u er geen hanger van maken? Voor moeder...’ Ze bedoelde zichzelf.

‘Het is niet helemaal gaaf,’ zei Caspar, die scherpe ogen had. ‘Er zit iets in.’

Ja, als je goed keek leek het of er een haar door het barnsteen liep, of was het een scheurtje? Bijna niet te zien. In het hart van de steen leek iets ingesloten, maar het was niet duidelijk wat dat was. Nog terwijl ze ernaar keken en commentaar gaven, liep Caspar naar de oven, waar hun zoet geurende elixer, voortdurend aangevuld met nog meer geurige destillaten, zacht stond te borrelen. Het rook wel heerlijk, maar volgens Caspar ontbrak er nog steeds iets aan. Hij keerde terug naar het lamplicht, keek naar de fonkelende steen, die een geheim verborg.

‘Als we dit nu eens in ons elixer lieten vallen,’ begon hij. ‘Ons brouwsel is zo sterk... Het kan wat er in die steen zit misschien bevrijden.’

‘Ik denk niet dat barnsteen smelt in hete vloeistof,’ begon Balthasar weer.

Caspar ging door met hardop denken.

‘Ons brouwsel,’ zei hij, ‘is samengesteld uit de heerlijkste geuren van de lente en de zomer, uit zon en wind en dauw en... (bijna had hij gezegd: liefde, maar dat slikte hij in) en vogelgezang. En toch ontbreekt er nog iets aan. Iets heel moois en kostbaars: een edelsteen, die hetzelfde lijkt te belichamen; het goud van de zonnestralen, de glans van de zomer, de fonkelingen van het water, de kleur van de heerlijkste bloemen, de vorm van een dauwdruppel...’

Onderzoekend keek Melchior zijn jonge leerling aan.

‘Zou je denken?’

Caspar wees naar het glazen vat.

‘We hebben iets gebrouwen dat ons zielsgelukkig maakt,’ zei hij. Daarna wees hij op het barnsteen. ‘Waarom zou iets dat zo mooi is, dat zo prachtig glanst en van zo ver komt, dat geluk niet nog intenser maken?’

In stilte dacht hij: als er werkelijk een scheurtje in die steen zit, valt hij misschien uit elkaar zodra hij in een kokende vloeistof komt en dan zullen we kunnen zien wat in het binnenste verborgen zit.

‘Maar als hij nu helemaal oplost in het elixer?’ vroeg Grietje angstig.

‘Tja...’

Ze bekeken het stuk barnsteen nog eens van alle zijden. Ja, in het midden bevatte het een vage vorm waardoor de steen juist daar niet geheel doorzichtig was.

‘Maar,’ riep Grietje, als de dood dat de steen zou oplossen en voorgoed verloren gaan, ‘niet in de kokende vloeistof. Want dan kunnen we door de luchtbelletjes niets zien. En ik wil weten wat er gebeurt als we... als we...’

De twee oudste Wijzen waren geen mannen die dachten alles te weten. Anders zouden ze er nooit toe zijn overgegaan aan Caspars recept voor het zomerse elixer enige aandacht te schenken. Ook voor suggesties van de kant van Grietje waren ze gevoelig. Grietje was Melchiors dochter, de dochter van een Wijze, ze was de belichaming van de godin Sophia (al geloofde alleen Melchior dat) en bovendien maagd, jong, de onschuld zelve. Ze kon verstandige opmerkingen maken, net als Caspar, de jongste Wijze. Naar wat de kinderen te berde brachten werd zowel door Melchior als door Balthasar met aandacht geluisterd; ze dachten erover na, en als ze vonden dat het logisch genoeg klonk - of magisch genoeg - dan waren ze altijd bereid het op die manier te proberen. Ook nu.

Balthasar tilde het loodzware vat met de hete vloeistof van de zacht brandende oven en zette het ding op de tafel. Ze stonden eromheen, diep ademhalend in de heerlijke geur die eruit opsteeg, zelfs met de stop in de tuit.

Toen alle geborrel ophield, nam Balthasar voorzichtig de stop weg. Terstond vulde de bedwelmende geur de ganse kelder en ontsnapte door de schoorsteen boven de oven.

‘Snel,’ fluisterde Grietje. Melchior reikte haar het stukje barnsteen aan. Zij, de maagd, mocht het doen. Ze liet het door de tuit in de vloeistof glijden en meteen drukte Balthasar de stop er weer in, want de geur die eruit opsteeg was zó intens dat het hun de adem benam en de tranen in de ogen dreef.

Het barnsteen zonk naar de bodem en bleef daar onbeweeglijk liggen. En kwam het nu door het haarscheurtje dat Caspar gemeend had op te merken, of door iets anders? Plotseling viel het goudgele brok in tweeën. Een piepkleine gestalte scheen zich eruit los te maken en toen zacht rond te drijven. Heel, heel klein, maar toch heel duidelijk. Het leek een man met een hoed op waaraan vleugeltjes ontsproten.

‘Mercurius,’ fluisterde Melchior.

‘Het was de geest van Mercurius die in het juweel zat opgesloten,’ riep Balthasar en zijn hoge stem sloeg over, zoals altijd wanneer hij opgewonden was.

Grietje had weer Caspars hand gegrepen. Naast elkaar stonden zij en keken, keken. Ademloos, met grote ogen zagen ze hoe het wonder zich voltrok.

‘De geest van Mercurius, losgemaakt uit de godentraan waarin hij zovele eeuwen zat opgesloten,’ fluisterde Grietje.

‘Waarin hij zich zovele eeuwen had verstopt,’ verbeterde Caspar, die zich niet kon voorstellen dat een god, al was het dan een heidense, afgezette god, zich zou laten opsluiten.

‘Hebben we nu de Steen der Wijzen ontdekt?’ vroeg Grietje zacht. Ze was zó onder de indruk dat haar gewone springerigheid haar had verlaten en ze stil, met open mond, naar de vloeistof in het vat staarde. Klare, door niets vertroebelde vloeistof was het, bij na goudgeel van kleur, met slechts dat ene, heel kleine figuurtje erin dat rondzweefde.

‘Is dit een vloeistof die de ziekten der metalen kan genezen?’ vroeg Balthasar zich hardop af.

Melchior zei niets. Hij ging naar een houten kistje dat op een der schappen langs de wand stond, opende het en haalde er een versleten hoefijzer uit. Hij hield het onder het kraantje dat zich onder aan het glazen vat bevond, opende het voorzichtig, liet enkele druppels op het ijzer vallen en sloot het kraantje meteen weer. Het rook verrukkelijk, naar het paradijs. Maar het ijzer bleef gewoon ijzer.

‘Jammer,’ zuchtte Grietje. ‘Ik dacht één ogenblik dat we onmetelijk rijk zouden worden.’

Caspar grinnikte.

‘Worden we ook,’ zei hij vrolijk. ‘Als we deze vloeistof in kleine flesjes overgieten, zullen de rijke koopmansvrouwen in Delft of Dordrecht er een fortuin voor over hebben. Het is het heerlijkste reukwater dat ooit iemand heeft gebrouwen.’

Melchior stond nog steeds met het hoefijzer in de hand en tuurde er intens op. Hoopte hij dat het alsnog in goud zou veranderen? Maar het ijzer bleef ijzer.

‘Alleen maar reukwater?’ mompelde Balthasar, en de teleurstelling droop van hem af.

‘Nee,’ riep Melchior, ‘het is méér. Het heeft het barnsteen zelfs gespleten, het heeft de geest van Mercurius vrijgemaakt. Het is... het is...’ Hij wist niet wat het was. Niemand van hen wist het.

Ze keken weer naar de zeer kleine, maar duidelijk herkenbare gestalte die in het elixer zweefde. Het figuurtje had een zilverachtige glans. En het leek werkelijk op de Mercurius plaatjes uit Melchiors geleerde boeken.

‘Wat deed Mercurius toen hij nog een god was?’ vroeg Caspar. Balthasar gaf het antwoord: ‘Mercurius was de heraut van de góden, de slimmeling die zich uit alle moeilijkheden wist te praten, ook als hij iets oneerlijks had gedaan. Daarom werd hij ook de god van de handelaars, de reizigers, het zaken doen. Hij was snel en lenig, en wist de andere góden altijd aan te sporen tot riskante ondernemingen... ’

Caspar moest opeens denken aan pastoor Egidius, die tot de afbouw van de Sint-Laurens had besloten op een moment dat het eigenlijk niet kon en toch scheen te slagen, gezien de geestdrift van al die vrijwilligers. Hij keek weer naar het glazen vat met het zilverachtige, zwevende figuurtje, zo klein en toch zo machtig... Hoe lang had deze geest - of wat was het? - opgesloten gezeten in een stuk barnsteen dat in het bezit was van een Rotterdammer? En waarom was hij nu te voorschijn gekomen, in het hemelse elixer? Verleid door de geur? Gedwóngen door die geur, die iedereen tot werkzaamheid scheen aan te sporen, die de Rotterdammers, zo lam geslagen, plotseling nieuwe moed scheen te hebben gegeven? Wat was het geheim van hun elixer?

We hebben iets gebrouwen en we weten zelf niet wat, dacht hij verward. Maar zelfs dat harde barnsteen moest zijn geheim erin prijsgeven. Wat gebeurt er wanneer we een straaltje van dit elixer uitgieten over iemands hoofd, bij voorbeeld over het hoofd van pastoor Egidius? Geeft hij dan opeens alle biechtgeheimen prijs?

Vast niet... Maar als we nu eens een flesje naar koning Maximiliaan sturen? Wordt die dan eindelijk ijverig, legt hij zijn luiheid en onverschilligheid voor de Nederlanden af, krijgen we dan eindelijk een goede koning?

Een dreun. Caspar keek op. Ze waren hier te ver van de bouwplaats aan de Rotte om gestoord te worden door de neervallende heiblokken.

‘Onweer,’ zei Balthasar. ‘Dat was te verwachten aan het eind van zo’n drukkende dag.’

Nog steeds stonden ze besluiteloos rondom de tafel waarop het grote glazen vat was neergezet. Het vat dat, behalve de goudkleurige vloeistof, een geest bevatte. Maar wat moesten ze ermee? Wat kónden ze ermee? Het elixer veranderde geen onedele metalen in goud, zoals ze hadden gehoopt. Caspars praktische voorstel om de vloeistof bij kleine beetjes te verkopen aan rijke burgervrouwen of zelfs hofdames leek nog het meest voor de hand te liggen. Maar de Drie Wijzen uit het Westen waren geen ordinaire marskramers - ze waren filosofen, op zoek naar de Lapis Phillosophorum - het levenselixer. Het was niet hun opzet geweest een kostbaar parfum uit te vinden...

Goud, dacht Caspar vaag. Wat is dat eigenlijk? Melchior noemt het het volmaakte metaal. Het roest niet, het valt niet uiteen, het vergaat niet, het bestaat en dat bestaan is eeuwig. Zijn de mensen er daarom zo verzot op, omdat het hen herinnert aan de onvergankelijkheid, het eeuwige leven in de hemel? Zien ze er de weerspiegeling van God in, ook eeuwig en onvergankelijk, en willen ze het daarom bezitten? Of is het alleen hun hebzucht die hen doet dromen van gouden paleizen en gouden eetgerei, omdat het zo duur is?

Dit elixer lijkt op vloeibaar goud, maar het is gewoon schoon water met een kleurtje en een geurtje. Het doet niks! Of toch wel? Het onweer scheen nu recht boven de stad te hangen. Ofschoon de deur bovenaan de keldertrap gesloten was, hoorden ze hier beneden de donder rollen; soms scheen het hele huis boven hun hoofden ervan te schudden.

Melchior richtte zich tot Caspar.

‘Doof het vuur in de oven,’ zei hij. ‘Ik geloof dat het al laat is. Mijn vrouw heeft de avondpap vast al klaar. We moeten voor vandaag...’

Bovenaan de trap werd met een klap de deur opengeworpen, snelle voetstappen daalden af. En daar stond, volkomen onverwacht, op de onderste trede een jong meisje, in een blauw kleedje. ‘Eva!’ riep Caspar verrast. Ze zag eruit alsof ze dwars door de onweersbui was komen rennen. Haar blonde haar hing in natte slierten tot op haar schouders, ze hijgde, drukte de handen tegen de borst, wilde iets zeggen, maar kwam adem te kort. De azuurblauwe ogen stonden angstig wijd opengesperd.

‘Eva!’ riep Caspar weer en snelde op haar toe. ‘Wat is er? Hoe kom je hier?’

Achter haar verscheen vrouw Hanna, eveneens bang kijkend. Om hen heen golfden geuren van het wonder-elixer. Eindelijk slaagde Eva erin een paar woorden uit te stoten.

‘Ik kom waarschuwen... De smid... Frederik Hermansz...’ Ze slikte, stamelde: ‘Hij komt hierheen, met vier Dominicanen. En... en... nog veel meer mensen... Ze willen jullie... jullie... ze willen...’ Caspar stond al naast haar, greep haar bij de arm.

‘Eva, lieve Eva, wat zegje daar? Wat willen ze?’

‘Ze willen de boel hier kort en klein slaan. Ze willen jullie arresteren, ze... ze... roepen iets van hekserij en...’

‘Nee!’

Vrouw Hanna wrong de handen.

‘Maar dat kunnen ze toch niet doen! Wij zijn toch eerbare burgers, we hebben niets verkeerds gedaan.’

‘Ik heb hard gelopen... gerend... om hen voor te zijn,’ stootte Eva uit en ze leunde tegen Caspar aan, alsof ze bescherming zocht tegen zijn brede schouders. ‘O Caspar, ze mogen jullie niet hier vinden bij... bij dit alles...’ Ze keek bevreesd op naar de opgezette dieren, de zogenaamd vliegende roek met zijn opengesperde snavel, naar de grillige schaduwen op de gepleisterde wanden. ‘Jullie moeten vluchten,’ fluisterde ze.

Vluchten, waarheen? Het moest al donker zijn daarbuiten, de poorten waren natuurlijk al gesloten.

‘Toe dan,’ smeekte Eva. ‘Ze kunnen nu elk ogenblik hier zijn.’ Melchiors diepe stem galmde door de kelder.

‘Ik ben niet bang voor een stel bijgelovige kerels,’ boemde hij. ‘Laat ze maar komen.’

Balthasar stond bij de tafel en sloeg als het ware beschermend zijn beide lange armen om het glazen vat dat de hemelse vloeistof bevatte met het zilverachtige figuurtje dat erin rondzweefde. Het in twee stukken gebroken barnsteen glansde als goud op de bodem. Vrouw Hanna rende weer naar boven, sloeg de kelderdeur dicht; ze hoorden haar de grendels ervoor schuiven.

Caspar was wèl bang. Met vier Dominicanen, had hij Eva horen zeggen. Agenten van de Inquisitie? Dat wordt de brandstapel voor ons allemaal, schoot het door hem heen. Mercurius, red ons! Lawaai boven hun hoofden. Van vluchten kon geen sprake meer zijn. Ze hoorden vrouw Hanna schril roepen: ‘Neen, daar mogen jullie niet binnengaan’, en toen een andere stem, hard, bars, ruw: ‘Ga opzij, vrouw. Wij gaan een einde maken aan die hekserijen.’ Ze hoorden vrouw Hanna gillen.

Melchior had een eind hout gegrepen en stond er, de benen enigszins gespreid, strijdlustig mee te zwaaien. Balthasar omhelsde het vat, dat nog warm aanvoelde.

Caspar duwde zijn zusje Eva naar een hoekje, samen met Grietje, en plaatste zich vierkant voor de beide meisjes, die zich aan elkaar vastklemden.

Dreunende stappen op de keldertrap. Zeker tien mannen, gewapend met bijlen, hamers en stokken stroomden de trap af, verspreidden zich door de kelder als een vloedgolf van geweld, bijgeloof en woede.

‘Ha, daar zijn ze, die gifmengers, de makers van heksenzalf en tovenaarszaken,’ brulde de smid. Hij zwaaide een grote voorhamer. Eén van de monniken echter trok hem achteruit en plaatste zich vóór Melchior.

‘Meester Van Capelle, in naam van God en de Heilige Inquisitie moet ik u gevangen nemen op beschuldiging van hekserij. Zeven eerzame burgers hebben een aanklacht tegen u en uw huisgenoten ingediend, die terdege onderzocht zal worden en...’

Balthasar slaakte een rauwe kreet, hief het glazen vat met het wonder-elixer van de tafel en wilde ermee langs de kerels glippen in de richting van de trap.

Wat wilde hij? Het brouwsel in veiligheid brengen? Ermee vandoor gaan? Wist hij nog wel wat hij deed?

De smid ving hem op, sloeg met de voorhamer tegen het vat. Het glas barstte, viel op de grond, de stop vloog eruit, en de kostelijke vloeistof, met de geest van Mercurius, stroomde over de vast gestampte aarden vloer. Een geur, zo machtig en doordringend dat ze bijna tastbaar was, omwolkte de alchimisten en de aanvallers, die plotseling verstijfden, de mond lieten openhangen en geen vin meer konden verroeren.

‘O nee,’ snikte Caspar, toen hij het kostelijke vocht zag weglopen en opgezogen zag worden door de aarden vloer, ‘o nee...’

De bedwelmende geur steeg op langs de trap, door de open kelderdeur, door het voorhuis en de open geramde voordeur, over het Westnieuwland, over de ganse stad, zich vermengend met de ozongeur van het onweer dat zich nu in volle hevigheid boven Rotterdam ontlaadde.

De ontsnapte geest van Mercurius vloeide uit boven de kleine havenstad, drong huizen en werkplaatsen binnen, werd opgesnoven door zevenduizend inwoners, die elkaar duizelend van verrukking aankeken, diep ademhaalden en het gevoel kregen dat ze iets groots moesten gaan verrichten, dat er gewérkt moest worden omdat welstand en geluk voor het grijpen lagen als ze maar durfden aanpakken en de verlammende lethargie van zich konden afwerpen...

In de kelder, waar de geur het sterkst was, stond Caspar, die zich beschermend had opgesteld voor de twee angstige meisjes, terwijl de tranen over zijn wangen liepen. Zijn wanhoop was compleet. Het werk van maanden verdween in de bodem tegelijk met de heerlijkste zomer van zijn leven, met de essentie van zijn liefde voor Grietje, tegelijk met al zijn hoop, verlangen, zijn toekomst... Maar ook de smid, de vier Dominicanen, de mannen die hen gevolgd waren, kuchten, snakten naar adem, ook hun ogen traanden. Een van hen wendde zich om, vluchtte de trap op, weg van die bedwelmende geur, weg van dat overweldigende parfum. De anderen, eveneens plotseling door paniek aangegrepen, volgden hem hoestend. Slechts één van de Dominicanen bleef achter. Hij wilde iets zeggen, maar kon geen woord meer uitbrengen. Eindelijk griste ook hij zijn soutane bij elkaar en stoof weg, drie Wijzen en twee maagdjes verbijsterd achterlatend, in wolken van parfum.

Balthasar viel op de knieën, graaide en klauwde wanhopig met beide handen in de doorweekte kelderbodem.

‘Weg, weg, alles weg,’jammerde hij zacht. Caspar, met een gevoel of zijn longen in brand stonden, duwde de beide meisjes uit hun hoekje naar de trap, naar boven, naar buiten, de frisse natte avondlucht in. Ook daar hing de geur, zij het vermengd met die van de nazomerregen en de windstoten die door de boomtoppen joegen. De donder knalde, bliksemschichten spleten de lucht. Toen, op het moment dat vrouw Hanna, gesteund door Melchior en gevolgd door de huilende Balthasar eveneens naar buiten kwamen, sloeg de bliksem krakend in het rieten dak van De Koperen Kan, de herberg die naast het huis met de groene luiken lag. Ondanks de regen vatte het dak meteen vlam en binnen enkele minuten stond de uit hout opgetrokken herberg in lichterlaaie.

16 Paniek

Brand! Niets kon poorters in een volgebouwde stad zoveel schrik aanjagen als het uitbreken van een brand. Het merendeel van de huizen was nog van hout gebouwd, en als ze al uit steen waren opgetrokken bezaten ze veelal een dak van riet of stro. Alles was kurkdroog na de mooie zomer en door de onweersbui nog lang niet doorweekt genoeg om de stad voor een ramp te behoeden. Er moest geblust worden!

De smid, de monniken en hun helpers, die verschrikt Melchiors kelder waren ontvlucht, stonden nog op het Westnieuwland een eindje verder vreesachtig naar het huis met de groene luiken te kijken, maar toen de vlammen uit het dak van De Koperen Kan sloegen en zich snel verspreidden, kwamen ze in actie. Ze sloegen alarm, één van de Dominicanen rende weg om de stadswacht en de burgemeester van deze wijk te waarschuwen, omwonenden kwamen al uit hun huizen stormen, voorzien van leren emmers, touwen, bijlen en haken. Snel werd van de Rotte af een ketting gevormd van mannen en vrouwen die elkaar de gevulde emmers doorgaven. Dit was iets waarin ze van jongs af aan geoefend waren. Ook Melchior, Balthasar en Caspar hadden zonder nadenken in die ketting hun plaats gevonden.

Ongelukkig genoeg dreef het onweer weg, zelfs de regen hield op, al bleef het nog flink waaien. In de stad luidde de noodklok, die nog meer poorters opriep om naar de plaats des onheils te komen. Een van de uit de herberg verdreven drinkebroers viel in het water van de Rotte en moest worden gered, waardoor de ketting van blussers even werd verbroken. De smid Frederik Hermansz schreeuwde: ‘Laat die kerel verzuipen, we moeten blussen!’ Maar niettemin kreeg de drenkeling touwen toegeworpen en werd op het droge gehesen. Intussen zag het op het Westnieuwland zwart van het volk en stonden aan de overkant van het water, op het Oostnieuwland, de toeschouwers zich te verdringen. Er werd een tweede ketting gevormd, want ook het huis met de groene luiken begon gevaar te lopen. De woning van de chirurgijn stond naast de herberg, daarvan slechts gescheiden door een smalle gang. Ofschoon de muren van baksteen waren opgetrokken, waren voor- en achtergevel van hout, evenals het dak, dat bovendien met riet was gedekt. Gloeiende vonken en sintels vlogen door de lucht, daalden neer op dat rieten dak, dat al snel begon te smeulen. Caspar was de eerste die de rookwolken uit de chirurgijnswoning zag opstijgen en hij schreeuwde zijn waarschuwing in de richting van Melchior, die verbleekte, al had hij dit kunnen verwachten.

Maar uit de openstaande voordeur van het huis met de groene luiken kwam zo’n bijna verstikkende bloemengeur walmen dat niemand van de blussers er dichtbij durfde komen. Dat dit huis ‘behekst’ was stond nu wel vast, ze hadden de smid niet nodig om hun dat te vertellen...

Grietje had het ook al gezien. Langs de rechterzijde van het huis, waar de doorgang veel breder was, rende ze naar de achtertuin, luid roepend: ‘Het paard! Hermes!’

Vrouw Hanna wierp haar armen in de lucht, gilde: ‘Redt ons huis!’ Maar van de mensen hoefde ze niet veel hulp te verwachten. Wie te dicht bij dat ‘betoverde’ huis kwam, kon daar de duivel wel ontmoeten en zijn verstand verliezen... dachten ze. Grietje was al in de achterhof, waar ze het angstig hinnikende paard uit zijn stal haalde, want ook hier brandde het strodak al. Hermes, die ’s avonds eveneens in de stal werd opgesloten, ging er meteen vandoor zodra de deur openging, weg van de vuurhaard.

Melchior, Balthasar en vrouw Hanna waren intussen hun woning weer binnengerend om te trachten iets van hun bezittingen te redden. De overweldigende walm van het wonder brouwsel dreef hen bijna meteen terug. Ademhalen was moeilijk in een huis dat ook al vol stond met rook. Vrouw Hanna wist wat kleren bij elkaar te grissen eer de rook en de verstikkende elixer walm haar weer naar buiten joegen. Melchior wist zijn geldkist te redden, die al zijn spaarduiten bevatte. Balthasar kon niet veel meer doen dan wat messen en tangen uit het voorhuis pakken. Boven hun hoofden kraakten reeds de binten en ze moesten naar buiten. Daar vonden ze Caspar en Grietje terug, die het zenuwachtige paard in bedwang hielden.

‘Waarom blussen ze niet?’ schreeuwde de jongen vertwijfeld.

Een nieuwe ketting van mensen met wateremmers had zich al gevormd voor het volgende huis en dat huis werd uit alle macht zo nat mogelijk gehouden. Het had een met leien gedekt dak, wat het overslaan van de brand bemoeilijkte. Bovendien stond het vrij van de chirurgijnswoning.

Caspar zag in dat hun huis verloren zou gaan, samen met de kelder die hem zo vertrouwd was geworden en waaruit nog altijd een bloemengeur opsteeg, zo intens dat die zelfs de stank van brandend riet, hout en linnengoed overvleugelde.

Inmiddels was de schout verschenen, die de leiding van het bluswerk op zich nam, maar de Koperen Kan noch de chirurgijnswoning was te redden. Dikke rookwolken kolkten uit de gebarsten vensters van de bovenverdieping en uit de openstaande deur van de chirurgijnswinkel. Melchior tilde Grietje en vrouw Hanna op de ongezadelde rug van zijn paard, wenkte Balthasar, die met de instrumenten in zijn armen wanhopig naar de twee brandende huizen stond te kijken. Hij pakte Caspar, die zich weer bij de blussers wilde voegen, bij de arm.

‘Vlug, kom mee,’ gromde hij, ‘dit is onze kans.’

Hij had de teugels van het paard gegrepen en leidde het weg van de vuurzee.

Caspar had ‘vlucht’ verstaan, maar een van de schoutsknechten greep hem bij de schouder en duwde hem in de rij mensen die emmers water stonden door te geven. Als verdwaasd liet de jongen met zich doen. Weglopen nu het hele Westnieuwland in de as dreigde te worden gelegd? Hij was een Rotterdamse poorter, dit was ook zijn stad. Hier moest gewerkt worden om een complete ramp te voorkomen.

Het was al nacht, maar de brand verlichtte de verbeten gezichten van de poorters, de plassen water voor hun voeten, deed de bomen langs de kade spookachtig zwart afsteken. Caspar zag nog juist hoe Melchior met het paard en de twee vrouwen in een zijsteegje verdween om onder te duiken in de duisternis. Hij kon hen niet volgen. En eigenlijk wilde hij dat ook niet. Voor Melchior dreigde arrestatie door de kerkelijke macht; hij had gelijk dat hij van de algehele verwarring gebruik maakte om ervandoor te gaan. Zijn huis was toch niet meer te redden. Maar waar was Eva eigenlijk gebleven? En Balthasar? Caspar keek rond, maar hij zag hen nergens meer.

Achter de huizen aan het Westnieuwland lagen flinke tuinen en erven; de kans dat de brand zou overslaan naar de verderop gelegen straten was niet groot. Met man en macht trachtten de poorters het vuur te beperken tot de herberg en het chirurgijnshuis en het leek dat ze daarin zouden slagen, al bleef het nog urenlang hard werken en brandden de beide panden tot de grond toe af. Nog tot diep in de nacht bleven de mensen de emmers water doorgeven tot het laatste vonkje was gedoofd en de laatste smeulende balken in de Rotte konden worden gerold.

Eindelijk konden de blussers gerustgesteld naar huis gaan en hun bed opzoeken. Alleen de schout, vier van zijn knechten en enkele omwonenden bleven de wacht houden bij de puinhopen, bang dat er toch nog ergens iets nasmeulde en opnieuw zou oplaaien. Caspar, doodmoe, liet zich een eind verderop op een paar juten pakken, die langs de kade lagen, zakken en staarde naar de zwarte ruïnes van wat eens twee fiere woningen waren geweest. Er was geen plaats waar hij heen kon gaan. Plotseling voelde hij een natte neus die tegen zijn hand werd geduwd: Hermes, die net als Caspar dakloos was geworden. Verstrooid streelde de jongen de hondekop.

‘Waar is de meester?’ mompelde hij, maar hij was tè moe om zich erin te verdiepen. Het enige wat hij wilde was slapen. Met de hond tegen zich aan dommelde hij in.

Toen hij ontwaakte was het klaarlichte dag. Het onweer scheen een abrupt einde te hebben gemaakt aan het mooie weer, want de lucht was bewolkt en er stond een gure wind. Stijf en met pijn in al zijn spieren kwam Caspar overeind. Wat nu? Hermes keek hem vol verwachting aan, voorzichtig kwispelend.

Het is niet de eerste keer dat ik geen dak boven het hoofd heb, dacht Caspar. Hij herinnerde zich hoe hij, toen de jonkers nog in Rotterdam huis hielden, had besloten naar Delft te gaan om daar een nieuw leven te beginnen. Bij de poort was hij tegengehouden. Maar de jonkers waren weg, Frans van Brederode was dood, nu kon hij doen wat hij toen al van plan was geweest.

‘Kom Hermes,’ mompelde hij en hij begon te lopen. Het Westnieuwland af, de Steigerbrug over, langs de Hoogstraat naar de Oppert, steeds in noordelijke richting. De hond liep met hem mee en dat vond hij wel prettig. Het dier was iets vertrouwds en maakte dat hij zich minder eenzaam voelde.

De Delftse Poort stond wijd open, er was druk verkeer van boerenkarren die kwamen binnenrollen en ruiters die de stad verlieten. Caspar was nog steeds moe en het was een heel eind lopen naar Delft, maar hij dacht: ik zie wel hoe ver ik kom.

Het platteland ten noorden van Rotterdam was bezig zich langzaam te herstellen van de door de jonkers aangerichte verwoestingen. Er kwamen weer boeren met hun kippen, eieren en gemeste varkens naar de stad.

‘Halt,’ klonk een barse stem toen Caspar sloffend van vermoeidheid de poort naderde.

‘Waarheen?’

‘Naar Delft,’ antwoordde hij argeloos.

De poortwachter snoof. Caspar merkte het zelf niet meer, maar de geuren van het wonderbrouwsel hingen nog in zijn kleren en haren. Hij rook als een geparfumeerde jonker.

‘Naam?’

‘Caspar Janszoon Blasius.’

Nog altijd versperde de poortwachter hem de weg. Caspar zag nu achter hem een schoutsknecht opduiken en een Dominicaner monnik.

‘Is hij het?’ vroeg de poortwachter. De schoutsknecht kwam naderbij, greep Caspar bij de schouder, rook aan hem.

‘Was jij de leerling chirurgijn bij meester Melchior van Capelle?’ vroeg hij streng.

Nu begreep Caspar het gevaar waarin hij verkeerde.

‘Ik ben kuipersknecht,’ stamelde hij.

‘Hij liegt het,’ riep de monnik. ‘Ik heb hem gezien in die vervloekte tovenaarskelder.’

‘Dan moet ik je gevangen nemen op beschuldiging van brandstichting en hekserij,’ zei de schoutsknecht.

‘Wat!?’

‘Het was vannacht nogal een verwarring,’ moest de schoutsknecht toegeven, ‘en daardoor bereikten wij de poortwachters deze ochtend te laat om hen te waarschuwen dat ze niemand die tot de huishouding van de chirurgijn behoorde mochten doorlaten. Zo kon jouw heksenmeester met zijn gezin nog ontsnappen. Maar jou hebben we dan toch.’

‘Ik heb geen brand gesticht,’ begon Caspar, maar de schoutsknecht grijnsde.

‘Ach wat, probeer het niet te ontkennen. De smid uit de Kipstraat en nog een paar mensen hebben je er zelf bij betrapt. Ze hebben alles gezien en een verklaring tegenover de schout afgelegd. Jij zult niet aan de gerechtigheid ontkomen, jongeman.’

‘Maar... maar dit is waanzin! Ik heb niets gedaan.’

‘Dat zeggen betrapte misdadigers altijd.’

Intussen was er een hele oploop om hen ontstaan. Caspar trachtte zich los te rukken uit de ijzeren greep van de rakker, maar dat lukte niet. De man hield hem stevig in bedwang.

‘De beschuldiging is vals,’ gilde de jongen. ‘Ik heb de hele nacht geholpen met blussen. Ik...’

‘Zwijg. Hoe schuldig jij bent zal de rechter wel uitmaken.’ ‘Mensen, help me toch,’ riep Caspar, maar hij zag alleen afkeurende gezichten om zich heen. IJzeren banden met een ketting ertussen werden om zijn polsen gesloten en daarna werd hij opgesloten in de kerker van de Delftse Poort, in afwachting van zijn berechting. En daar zat hij dan, op water en brood, in een kille stenen kerker achter een met ijzer beslagen deur.

17 In de kerker

De eerste uren van zijn gevangenschap was Caspar volstrekt wanhopig. Hij begreep wat hem te wachten stond: de pijnbank. Wanneer de marteling hevig genoeg was, zou hij alles bekennen wat de schepenen wilden horen en dat zou dan uitmonden in een doodvonnis. Heksen en tovenaars werden niet gehangen zoals gewone misdadigers. Hun ziel moest van de duivel gereinigd worden door het vuur, op de brandstapel. Alsof het in de hel al niet heet genoeg was.

Zijn jeugd zou de strenge kerkelijke en wereldlijke rechters niet vermurwen.

Caspar wist dat zelfs kleine kinderen op de brandstapel waren geëindigd, alleen omdat hun ouders wegens hekserij waren veroordeeld, zodat die kinderen dus wel duivelskinderen moesten zijn. Hij moest er opeens aan denken hoe Erasmus het geloof aan hekserij als onzin en bijgeloof had bestempeld. Maar hoeveel mensen waren even nuchter en verstandig als die gewezen monnik? Niemand zou het wagen iemand die van hekserij werd beticht te verdedigen...

Het was koud in de kerker en schemerachtig duister. Het enige licht dat binnenviel kwam door een spleet in de muur, hoog boven zijn hoofd. Het was slechts een luchtgat. Zelfs als hij erbij had gekund, zou hij er zich toch niet doorheen kunnen wringen. Bovendien waren zijn handen geboeid. Gelukkig niet zijn voeten, en hij zat niet aan de muur vastgeketend. Hij kon in de nauwe cel op en neer lopen om zijn bloed aan het stromen te houden.

Een brits of krukje was er niet. In een hoek lag een hoop stro dat weinig fris rook. In de andere hoek was een smal rond gat, dat met een buis uitmondde in de stadsgracht. Daarboven kon hij zijn behoeften doen.

Hij rook nu zichzelf, de zoete geur die uit zijn kleren opsteeg en die hem had verraden. Hij bracht zijn geboeide handen naar zijn hals, de ketenen rinkelden naargeestig en hij voelde naar zijn talisman: de helm waarmee hij was geboren. Die had hem dus niet kunnen beschermen tegen onheil of tegen de verschrikkingen die hem boven het hoofd hingen.

Laat in de middag kreeg hij door een luikje in de deur een kruik water en een stuk hard brood aangereikt. Eten en drinken ging moeilijk met geboeide handen, maar al had hij sedert het middagmaal de vorige dag niets gehad, veel trek had hij niet. Gewend aan het schone putwater in het huis met de groene luiken gruwde hij van het water dat hij nu moest drinken en dat blijkbaar gewoon uit de stadsgracht was gehaald. Er dreef kroos op. Maar dorst had hij wel en hij dronk het met gesloten ogen, vergeefs proberend de gronderige smaak van het water niet te proeven. Daarna liet hij zich op het stro op de grond glijden met zijn rug tegen de ruwe muur en sloot de ogen. Zinloze gedachten maalden door zijn hoofd.

Vreemd dat in zijn korte leven alles tweemaal had moeten gebeuren, bedacht hij plotseling. Tweemaal had een aardige meester zich over hem, de vondeling, ontfermd en beide keren was hij zijn plaats in de wereld weer kwijtgeraakt. Tweemaal was hij begonnen een vak te leren, zonder het tot meesterschap te kunnen brengen. Tweemaal had hij op de Hoogstraat een meisje moeten ontzetten toen zij door straatjongens werd belaagd. Twee keer had hij zich voorgenomen naar Delft te gaan om een nieuw leven te beginnen en beide keren was hij bij de poort door de wachters tegengehouden. En twee zusjes had hij gehad, die niet zijn eigen zusjes waren...

Zelfs was hem al eens eerder een doodvonnis aangezegd. De eerste maal door jonker Frans, die eiste dat de alchimisten schepsels vol goud voor hem maakten en indien niet... kop eraf!

Door het luchtgat bereikten hem allerlei geluiden: het geratel van karren die de poort passeerden, geroep van de wachters, soms het felle blaffen van een hond. Hermes? Zou het dier nog altijd bij de Delftse Poort rondzwerven, wachtend tot Caspar weer te voorschijn kwam? Zelfs meende hij nu en dan het dreunen van de heiblokken te horen.

Hoe lang zou hij hier opgesloten blijven? Gevangenen bleven nooit lang in een kerker. Ze moesten daar slechts wachten op hun berechting. Het vonnis behelsde altijd een lichamelijke straf: de dood, het afhakken van een hand of voet, de schandpaal of, in het geval van een niet zo ernstige wandaad: een flinke geldboete. Valsemunters en oplichters liepen kans in de kokende olie ‘gezoden’ te worden. Ketters en heksen eindigden op de brandstapel. En brandstichters?

Nee, dacht hij, daarvan kunnen ze mij niet beschuldigen. De smid uit de Kipstraat zal zijn zieleheil niet op het spel zetten met een meineed. Hij moet gezien hebben hoe de bliksem in De Koperen Kan sloeg. Ik hoef nog niet alle hoop op te geven.

Maar zelfs dan, als de brandstichting niet bewezen kon worden, was er nog de beschuldiging van hekserij en die was moeilijker te weerleggen. In het huis met de groene luiken was een wonder- elixer gebrouwen, een vloeistof die de geest van een heidense god bevatte en de mensen aanspoorde om datgene te ondernemen wat onmogelijk leek. Caspar zou kunnen ontkennen wat hij wilde, dat feit bleef bestaan, onomstotelijk.

Toen hij zijn ogen weer opende was het intussen donker geworden. In elk geval was het licht uit zijn cel verdwenen. Had hij geslapen? Gedroomd? De hond liet zich niet meer horen, ook karren kwamen niet meer voorbij; het was stil geworden buiten. Blijkbaar was het al laat. Hij strekte zich uit op het stro, maar slapen kon hij niet.

De kilte trok in zijn botten, en daarom probeerde hij terug te denken aan de voorbije zomer, toen hij hand in hand met Grietje door de velden dwaalde, bloemen plukte, kusjes stal, met haar door het verse hooi rolde, de zon in haar haren rook, haar zachte armen om zijn hals voelde. Het was een zomer geweest zoals een mens slechts één keer in zijn leven kon beleven, vol zon, bloemen, dauwdruppels en meisjesarmen, als een voorproefje van de hemel. Een zomer die waard was ervoor geleefd te hebben - hoe kort dat leven dan ook mocht zijn.

Uit wat de schoutsknecht had gezegd had Caspar begrepen dat Melchior, vrouw Hanna en Grietje kans hadden gezien nog juist bijtijds de stad te verlaten. En dat was goed zo. Zijn Mercurius - zusje met de bruine ogen mocht niet in handen vallen van de Dominicanen. Ze was geen heks, geen godin, ze was gewoon Grietje: een en al levenslust en geestdrift.

Maar voor mij kunnen ze niets meer doen, dacht hij weemoedig. Het is toch eigenlijk zonde en jammer dat ik nu al dood moet. Ik had het nog ver kunnen brengen in het leven. Goed beschouwd ben ik een halve geleerde. Ik kan een wastobbe en een harington maken, maar ik kan ook lezen en schrijven, ik heb jarenlang op Latijnse teksten gestudeerd, ik zou net als Erasmus secretaris kunnen worden van een groot man en de wereld zien. Maar het is te laat.

Ik heb nooit genoeg moed bijeen weten te rapen om me los te maken van meester Melchior en zijn bezetenheid. Zijn stem, zijn ogen, zijn vaste overtuiging dat we ooit met het Grote Werk zouden slagen hielden mij vast. En Grietje natuurlijk... Ja, die ook! x En voor het feit dat ik mij niet kon losrukken van de betovering waarin zij mij gevangen hielden, word ik nu gestraft. Het is mijn eigen schuld; ik kon nooit ‘nee’ zeggen...

Plotseling was hij er weer, de woest blaffende hond buiten de poort. Een harde stem schreeuwde: ‘Jaag dat rot beest weg!’ Caspar hoorde stampende voeten en een hoog gejank. Hij huiverde. Morgen zouden ze wel beginnen met hem te verhoren. Hij hoopte dat het niet meteen de pijnbank zou zijn.

18 De beslissing

De hele volgende dag gebeurde er niets. Caspar kreeg een nieuwe kruik water, weer een stuk zwart brood en daarmee moest hij het doen. Soms ging het luikje in de versterkte deur open en gluurde het nieuwsgierige gezicht van een bewaker naar binnen. Alleen om te zien of hij er nog was? Alsof hij aan die aan een graf herinnerende kerker zou kunnen ontsnappen!

Veel anders dan bidden kon hij niet, behalve luisteren naar de geluiden die door het luchtgat zijn cel binnendrongen. De hond liet zich echter niet meer horen.

Van nietsdoen word je moe, maar je krijgt geen slaap. Toen het weer donker was geworden en hij op de hoop stro lag, lukte het hem niet in vergetelheid weg te zinken. Teikens schrok hij op, niet wetend of hij nu even had geslapen of niet. Kwam er geen einde aan de nacht? Hij verlangde terug naar het streepje licht dat door het luchtgat in de kerker zou vallen, dat had iets troostends en hoopvols. Hij kon eruit opmaken of de zon scheen of dat het regende. En het geratel van de karren die de poort passeerden, had ook iets opwekkends. Het betekende dat buiten zijn gevangenis het leven verder ging.

Plotseling vloog hij overeind. Licht! De celdeur werd geopend; een donkere schim, slechts half belicht door een kaarslantaarn, verscheen op de drempel. Caspar voelde paniek in zich opstijgen. Gingen ze hem midden in de nacht verhoren, op de pijnbank leggen?

De bewaker trad binnen en wenkte hem.

'Stil, geen woord. Kom vlug mee.'

Stijf krabbelde Caspar overeind. De man ontsloot zijn boeien en trok hem ruw mee, nogmaals sissend: ‘Stil, geen woord.’ Caspar werd de cel uit geduwd, een paar stenen treden op en weer door een met ijzer beslagen deurtje dat half openstond. Toen waren ze op de valbrug. ‘Vooruit,’ siste de man, ‘en stil!’

Caspar kreeg een harde stomp in de rug en hij struikelde voorwaarts. Het was roetdonker om hem heen, aan de nachtelijke hemel zag hij slechts enkele versluierde sterren. Geen maan. Nu waren ze de gracht over en daar stond een tweede man te wachten. ‘Hier is hij dan,’ gromde de bewaker en hief de lantaarn op zodat Caspars gezicht werd belicht - even maar. De ander, niets meer dan een donkere schim, knikte en reikte de bewaker iets aan dat deze bij zijn flakkerende lichtje zorgvuldig controleerde. Caspar meende even de klank van zilver te horen.

‘In orde.’ De bewaker duwde Caspar naar voren. ‘Maak dat je wegkomt, en gauw.’ Meteen keerde hij zich om, doofde zijn lantaarn en verdween in het duister.

Caspar besefte nauwelijks wat hem overkwam. De andere man greep nu zijn arm, trok hem mee. Verdwaasd en telkens struikelend volgde de jongen, en toen opeens rook hij het: de doordringende bloemengeur die uit ’s mans kleren opsteeg.

‘Melchior?’ fluisterde hij ontroerd.

‘Niet praten. Kom mee. Mijn paard wacht een eind verderop,’ fluisterde de chirurgijn.

Maar het wonder van zijn bevrijding was te groot. Caspar moest vragen stellen. ‘U heeft de bewakers omgekocht?’ Hij sprak heel zacht, maar zijn hart vloeide over van dankbaarheid. Het liefst was hij in luid gezang uitgebarsten.

Melchior zweeg. De nacht was stil en donker, slechts de wind suisde in de boombladeren langs de weg. Melchior duwde Caspar naar de berm, dat liep gemakkelijker dan de karresporen en gaten in het wegdek. Pas toen ze buiten gehoorsafstand van de poort waren, antwoordde de man: ‘Ja.’

‘Maar hoe wist u...?’

Zacht vertelde Melchior wat er was gebeurd.

‘Blijkbaar wisten de poortwachters gisterochtend vroeg nog niet dat er een arrestatiebevel voor ons was uitgevaardigd; zo konden wij ongehinderd de stad uit komen. Maar toen drong het opeens tot ons door dat jij niet bij ons was. Ik bracht mijn vrouw, Balthasar en Grietje in veiligheid bij een boer die ons goed gezind is en ging op onderzoek uit. Toen hoorde ik van een boerin die kippen naar de markt had gebracht dat jij opgesloten zat in de Delftse Poort. De hele stad sprak erover, want volgens de poorters was jij een tovenaar en een heksenmeester en het gerucht ging ook dat jij de brand op het Westnieuwland had aangestoken op aandringen van de duivel, die heel Rotterdam had willen vernietigen. Jij had de stad betoverd, zei de boerin, want het rook overal naar bloemen en de mensen waren zo vrolijk, zo ijverig... het was wonderlijk om te zien. De trommelaars die de vrijwilligers voor het heiwerk opriepen en voor de stoet uit gingen dansten bijna en de mensen gingen zingend aan het werk, alsof er niets heerlijkers bestond dan aan zware touwen trekken en de blokken op de heipalen laten vallen. Het zwaarste en ellendigste werk dat denkbaar is, maar ze leken ervan te genieten! De boerin werd er zenuwachtig van, verkocht snel haar kippen en maakte dat ze de stad uit kwam. Ah, daar is mijn paard. We kunnen hier wel opstijgen. Het geluid van de hoefslagen zal de wachters niet meer kunnen bereiken.’

Maar Caspar bleef staan, midden op de donkere weg.

‘En toen?’ vroeg hij dringend, ‘toen u wist dat ik gevangen was?’ Hij kon Melchiors gezicht niet zien, alleen de flauwe glans van diens ogen.

‘Wel, ik kon je niet laten wegrotten in een kerker, huh? De Drie Wijzen uit het Westen mogen in geen geval uit elkaar gaan. We hebben besloten Holland te verlaten. In Amsterdam kunnen we wel een schipper vinden die ons naar Kampen zal brengen. Het omkopen van de bewakers heeft me aardig wat gekost - twintig guldens welgeteld, maar met het spaargeld dat ik nog over heb kunnen we een heel eind komen... en opnieuw beginnen.’

‘Maar hoe zullen die bewakers mijn verdwijning kunnen verklaren?’ vroeg Caspar.‘Ze kunnen er wel voor gehangen worden dat ze mij lieten ontsnappen.’ ‘Ja, daar waren ze zelf ook eerst bang voor, maar ik heb hun erop gewezen dat jij een tovenaar bent en zo iemand kan zelfs door een sleutelgat ontsnappen met de hulp van de duivel. Dat leek hun een mooie uitvlucht.’

Melchior grinnikte even.

Typisch Melchior, dacht Caspar. Door niets van de wijs te brengen, met voor elke moeilijkheid een oplossing. Wat een bijzondere man is hij toch.

‘En zullen de schepenen hen geloven?’

‘Zeker. Mensen die in hekserij geloven kun je alles wijsmaken.’ Het was Caspar bijna alsof hij Erasmus hoorde spreken. ‘Komaan, laten we maken dat we hier wegkomen,’ zei Melchior en maakte het paard dat aan een boom stond gebonden al los.

En toen, voor het eerst in zijn leven zei Caspar: ‘Nee.’

‘Wat nou?’

‘Ik zal u eeuwig dankbaar blijven dat u mij uit die kerker hebt gehaald, meester Melchior, en later zal ik u die hele omkoopsom met rente terugbetalen, dat beloof ik u. Maar ik ga niet met u mee.’

‘Maar wat...?’

‘Ik kan geen alchimist meer zijn. Ik wil mijn eigen weg gaan en zelf beslissen wat ik met de rest van mijn leven ga doen. Ik red me wel. Ik ga naar Utrecht of nog verder, naar Gelre.’

‘Dat meen je niet. Wij drieën...’

‘Neen, meester Melchior, mijn besluit staat vast. Nogmaals, ik ben u dankbaar, u weet niet half hoe dankbaar. Maar voor alchimist en goudmaker ben ik niet in de wieg gelegd. Ik wil dat niet meer.’

‘Maar... maar...’ Melchior begreep er duidelijk helemaal niets van.

‘Ik weet dat het ondankbaar klinkt,’ zuchtte Caspar, ‘u heeft me zoveel geleerd en u was goed voor mij, de arme vondeling. Maar juist omdat ik geen familie heb, niemand die iets van mij verwacht, moet ik proberen mijzelf te vinden. Ik ben oud genoeg en ik heb genoeg geleerd om voor mijzelf te kunnen zorgen.’

‘Je bazelt onzin, jongen.’ Melchiors stem, diep en donker, drong

door tot Caspars hart en hij voelde de tranen in zijn ogen springen. Maar dit keer wilde hij er niet aan toegeven.

‘O, ik zal u missen. Ik zal Grietje en vrouw Hanna en Balthasar missen, want ik houd veel van u allen. Toch moet ik nu mijn eigen weg gaan. Ik weet het, ik voel het. Vaarwel, meester Melchior, het ga u goed. Ik zal voor u bidden en voor ieder die u lief is. Maar hier moeten wij uit elkaar gaan.’

‘Caspar...’

Niet aarzelen, niet luisteren, spoorde Caspar zichzelf' aan. Heel vaag kon hij een zijweg onderscheiden, vol karresporen en kuilen waarin water stond dat enigszins glinsterde. Hij kende die weg, die leidde naar de Rotte en zo naar Zegwaard.

‘Vaarwel meester,’ fluisterde hij verstikt. Toen draaide hij de chirurgijn en diens paard de rug toe, terwijl de tranen over zijn wangen stroomden. Hij keek niet om naar de verbijsterde schim van de chirurgijn, maar stapte door, zo snel als de duisternis toeliet. Even later hoorde hij hoefgetrappel dat wegstierf in de richting van Overschie.

Toen, hij voelde het meer dan hij zag, was er beweging naast hem en hij stond geschrokken stil. Iets nats en kouds beroerde zijn hand, een zacht gepiep bereikte zijn oor.

‘Hermes!’

De hond drukte zich tegen zijn been. Caspar bukte zich, beklopte het dier op de tast. ‘O Hermes toch...’

Daarna liep hij snel verder - niet langer alleen.

Naschrift

Niemand heeft ooit begrepen hoe het mogelijk was dat een kleine vissersstad gebouwd op de drassige bodem van de Rottedelta in de volgende eeuwen zoveel ijverige en ondernemende mensen heeft kunnen voortbrengen, die zich door niets lieten remmen, die alles aandurfden en die van hun stad de grootste haven ter wereld wisten te maken. Mensen die nooit ophielden met bouwen, vernieuwen, uitbreiden, of die uitzwermden over de ganse aardbol, overal handelshuizen vestigden, uit alles geld wisten te maken. Hoe kon het dat een stad als deze, zo vaak vernietigd, tot in onze eeuw toe, er toch altijd weer bovenop wist te komen om groter en machtiger te herrijzen, waarna de mensen weer stug doorgingen met uitbreiden, groeien en geld verdienen - zelfs in tijden dat dit eigenlijk

Maar wat wisten die latere geslachten van het wonderbrouwsel met de geest van Mercurius dat in de bodem was gesijpeld en tot nu toe zijn kracht wist te behouden? De mensen sloegen zich op de borst, zeiden: ‘Tja, wat wil je. Wij zijn Rotterdammers en die deinzen nergens voor terug, die durven alles!’

En dat was waar. Nergens ter wereld werd zo hard gewerkt, werden zulke risico’s genomen, durfden de mensen zo praktisch en op winst berekend te handelen en zulke grootse plannen te ontwikkelen.

En midden in die merkwaardige stad staat daar nog altijd de Sint-Laurenskerk, hoog en breed als een kathedraal, met het machtige hoogkoor, verrezen in een tijd van crisis, toen er geen geld en geen mankracht voor waren, en toch met geestdrift en eindeloze moed afgebouwd. Een kerk die in 1940 werd verwoest en later herbouwd, ook in een tijd dat het eigenlijk niet kon. Wie er binnentreedt voelt de kracht en bezieling van de stad door zich heen stromen.

De betovering van Caspars geschenk aan Rotterdam is nog lang niet uitgewerkt!

4 Onthullingen

Wat Caspar altijd weer naar het huis met de groene luiken dreef was niet zozeer de Latijnse les; die nam hij zoals het viel. Zelfs Grietje trok hem niet zo aan dat hij er al zijn vrije tijd, schaars genoeg, voor over had. Maar wat hem vooral boeide was de geheimzinnigheid die in dat huis heerste. Soms als hij kwam was er niemand anders in het achterhuis dan vrouw Hanna met haar dochter. En al hoorde hij dan een hele tijd niets: geen hoefgetrappel van Melchiors paard, geen deuren die geopend of gesloten werden, plotseling stonden de chirurgijn en zijn assistent in de kamer, blootshoofds nog wel. Alsof zij uit de grond waren opgerezen. Grietje, de kwebbelkous, hield soms midden in een zin geschrokken haar mond alsof ze vreesde iets te veel gezegd te hebben. En dan dat gegoochel met getallen! Zowel Balthasar als Melchior was voortdurend bezig allerlei zaken uit te rekenen: twaalf druppels van dit, drie maal zeven lepels van de een of andere kruidendrank, zeven snufjes van een geheimzinnige stof, drie bloedzuigers op de linkerarm... Caspar kon zich voorstellen dat voor recepten precieze hoeveelheden noodzakelijk waren, al verbaasde de voorliefde voor de aantallen drie, zeven en twaalf hem wel. Het waren natuurlijk heilige getallen, maar gold dat ook voor recepten? Zelfs vrouw Hanna en Grietje waren altijd bezig met het afmeten van magische hoeveelheden. Grietje liep precies zeven maal om de tafel als er gegeten moest worden, vrouw Hanna roerde precies twaalf maal in de soep voor die kon worden opgediend. Als er een stuk spek op tafel kwam werden daar eerst drie strookjes papier met Latijnse teksten overheen gelegd, en wanneer de pap te heet was mocht er niet vaker dan zeven keer overheen worden geblazen.

Nog verbaasder werd hij tegen de tijd dat hij enigszins thuis raakte in de Latijnse grammatica. Toen, alsof het vanzelf sprak, ging Grietje meedoen met de zondagse lessen. Tot zijn stomme verwondering bleek het kind er al meer van te weten dan hij. Later vertrouwde ze hem toe dat ze al vanaf haar zesde jaar van haar vader les had gehad.

Wat moest een meisje nu met Latijn?! Voor een ambachtsman was het al ongewoon, voor een meisje was het tijdverspilling - eigenlijk pure waanzin, vond hij.

Grietje echter lachte vrolijk en fluisterde opgewekt: ‘Ik zal het nog eens nodig hebben. Net als jij. Wacht maar af...’

Kortom: het huis met de groene luiken barstte van de geheimen en Caspar kon nauwelijks het moment afwachten dat meester Melchior de tijd gekomen achtte iets van al die geheimzinnigheid prijs te geven. ‘Als je er de leeftijd voor hebt...’Ja, mooi was dat. Welke leeftijd?

Op een grauwe zondagmiddag toen hij de Stillekensbrug overstak, zag hij plotseling iets wat hem nog niet eerder was opgevallen: de woning van de chirurgijn telde twéé schoorstenen! Eén die halverwege uit het dak omhoog stak; dat was normaal, want die moest in verbinding staan met de haard in het achterhuis, waar gekookt en gegeten werd. Maar de andere stond links tegen de achtergevel aan gebouwd en toch had Caspar van een haard of stookplaats op die plek nooit iets gemerkt. En er kwam rook uit! Nieuwsgierig geworden opende Caspar het hekje van de voorhof, streelde even Hermes, die hem kwispelstaartend begroette, over de kop en liep over het zijpad naar de achterzijde van het huis. Daar lag de kruidentuin van vrouw Hanna, er stond een appelboom naast de put (de Van Capelles hadden hun eigen water, mooi schoon putwater!), er groeiden vlierstruiken en allerlei planten die Caspar niet kende en waarvan de meeste er kaal en dor bij stonden. De extra schoorsteen, zag hij nu, liep door tot beneden aan toe. Het was dus geen rookkanaal opdat de Van Capelles op de bovenverdieping ook nog konden stoken, iets wat trouwens alleen in de allerrijkste huizen kon worden gedaan. Verder werd de ruimte in de achterhof ingenomen door een

schuurtje waar vrouw Hanna haar eigen bier brouwde en een stal voor Melchiors paard. De troosteloosheid van de wintertuin werd enigszins opgevrolijkt door een paar groen blijvende planten, maar verder was er niets bijzonders te ontdekken.

Waarvoor had meester Melchior twéé schoorstenen nodig? Veel huizen in de stad, vooral in de verkrotte steegjes, hadden er niet eens één!

Hoe rijk was de chirurgijn eigenlijk?

Rijk of niet, ze hadden maar één dienstmeid, die alleen overdag kwam en ’s avonds en op feestdagen thuis was. En zowel vrouw Hanna als haar dochtertje werkte hard. Op warme dagen had Grietje haar vriend Caspar wel mee naar buiten genomen, de Schiedamse Poort uit, in de richting van Schoonderloo, om speciale planten te gaan zoeken die niet in hun hof groeiden, maar die meester Melchior toch nodig had. Grietje wist er veel van en ook bij die bezigheid schenen aantallen een speciale betekenis te hebben. Sommige wortels mochten alleen met een zilveren lepel worden uitgegraven. Voor andere had ze een houten schopje nodig. Weer andere mochten alleen op bepaalde dagen geplukt worden: op de ochtend van Maria Lichtmis of in de avond voor Pinksteren. Het luisterde allemaal zeer nauw, verzekerde zij Caspar. Nou, dacht hij dan, het zal wel. Meester Melchior is een geleerd man en als hij zegt dat het zo moet zal het wel waar zijn.

Zo ging de tijd voorbij, het werd winter, weer zomer, opnieuw winter en toen brak de ijzig koude dag aan waarop Caspar twaalf jaar oud werd.

Moeder Truitje had een geschenk voor hem: een zakje genaaid van mollevel aan een leren veter. Blozend hing zij dat om Caspars hals. ‘Dit is een talisman die je tegen elk onheil zal beschermen, mijn lieve Caspar,’ sprak ze. ‘Dit zakje bevat de helm waarmee je twaalf jaar geleden ter wereld kwam.’

Die ‘helm’ was het stukje geboortevlies dat aan Caspars ongewassen hoofdje had gekleefd toen hij door zijn pleegmoeder werd gevonden. Nu was het niets meer dan een bruin verschrompeld nietigheidje. Toch schreef vrouw Blasius er magische krachten aan

toe. En Caspar, langzamerhand helemaal doordrenkt met getals symboliek, geloofde haar onmiddellijk.

Van Eva kreeg hij een rozenkrans van zelf geregen kraaltjes. Rozenkransen waren iets nieuws; ze maakten datje bij het bidden niet meer in de war raakte of de tel kwijtraakte en Eva, die op de nonnenschool ging, had daar geleerd hoe je er een moest maken. ‘Altijd bij je dragen, lieve Caspar,’ fluisterde ze hem toe. ‘En veel aan me denken.’

Caspar zoende haar dat het klapte. Hoe zou hij Eva, dat allerliefste pleegzusje, ooit kunnen vergeten?

Het mooiste geschenk kreeg hij van de meester-kuiper: een nieuwe hoed met een fluwelen band. Onmetelijk blij was hij daarmee. Dat zou Grietje mooi vinden! De kuiper wilde ermee zeggen wat hij nooit over zijn lippen kon krijgen: dat hij trots was op zijn aangenomen zoon, die in de werkplaats zo handig was en zo snel leerde.

Omdat het Driekoningendag was en er niet gewerkt werd, ging hij ’s middags naar het huis met de groene luiken, zogenaamd voor de Latijnse les, in werkelijkheid om te kunnen pronken met zijn nieuwe hoed. Zodra hij binnen trad sprong Grietje op hem toe en viel hem om de hals.

‘Vandaag is de grote dag, je bent twaalf jaar oud geworden,’ juichte ze. Weer dat heilige getal! Caspar grinnikte; hij had kunnen verwachten dat ze dat hier iets geweldigs vonden.

Balthasar was er ook. Hij zat bij de haard, maar nu stond hij op, met als altijd verwarde rode haren. Afgezien van die onwillige haardos, die hem soms op een nar deed lijken, mocht Caspar de jongeman wel. In tegenstelling tot de meeste mensen droeg Balthasar in huis zelden een hoed, zelfs niet in de winter. Misschien had hij last van luizen, want altijd als hij sprak woelde hij met beide handen in zijn haar, alsof hij daarin naar de woorden moest zoeken.

‘Dag Caspar,’ zei hij en zijn stem klonk hoog, bijna piepend van opwinding. ‘Vandaag is de dag, ja. Moge Mercurius je schreden richten en je geest verlichten.’

Mercurius?

Caspar had wel eens een plaatje gezien van Mercurius, die volgens meester Melchior een oude heidense god was. Een vreemd plaatje, vond Caspar, want deze Mercurius had vleugels aan zijn hielen in plaats van op zijn rug en hij droeg een lage, ronde hoed die eruit zag of hij er vlinders op had bevestigd. Voor de rest was die heidense god spiernaakt geweest, wat Caspar nogal onbehoorlijk vond. Een béétje engel droeg immers lange, altijd fladderende gewaden?

Wat die heiden nu met Caspars geboortedag te maken had, was hem niet helemaal duidelijk. Of was Balthasar helemaal geen christen?

Onwillekeurig greep Caspar naar de veter met zijn talisman die hem tegen het boze oog en onheil moest beschermen.

‘Wat heb je daar?’ vroeg Melchior, aan wiens ogen dat gebaar niet ontging. Caspar toonde hem het zakje van mollevel en vertelde niet zonder trots dat daarin de helm werd bewaard waarmee hij was geboren - vandaag, precies twaalf jaar geleden.

‘Wat! Ben jij met de helm geboren?’ riep de chirurgijn uit, en zijn stem, anders altijd zo dreunend, sloeg nu ook over en kreeg een gillende klank. ‘En dat vertel je ons nu pas?’

Caspar kreeg er een kleur van.

‘Ik... ik denk er nooit aan,’ mompelde hij verlegen. ‘Vanochtend herinnerde moeder Truitje me er weer aan. Ik... ik was het eigenlijk vergeten.’

Nu kwam hij hier al anderhalfjaar over de vloer, maar nog altijd wist hij niet precies wat hij aan deze mensen had. De merkwaardigste zaken vonden ze belangrijk en sommige dingen, die hij razend interessant vond, deden ze af met een minachtend handgebaar als bij geloof of onzin. Hoe dachten ze over iemand die met de helm was geboren?

Hij draaide zich om naar Grietje, aan wie hij altijd kon zien of hij iets goed of verkeerd had gedaan. Tot zijn grote opluchting stond ze weer te springen van vreugde.

‘Zie je wel, vader, zie je nou wel. Ik wist wel wie ik meebracht toen. Hij is het, hij is het - dit is toch wel het bewijs.’ Ze lachte, begon om hem heen te dansen.

‘Nou, maar ik kan heus niet in de toekomst kijken, hoor,’ zei Caspar. Eens had hij buurvrouw Kanters horen beweren dat mensen die met de helm waren geboren de toekomst konden voorspellen, maar bij zichzelf had Caspar daar nooit iets van gemerkt.

‘Ons Grietje heeft gelijk,’ boemde meester Melchior, weer even gewichtig en overweldigend als vanouds. ‘Ik denk dat nu de tijd gekomen is om Caspar volledig in te wijden. Vind je ook niet, Balthasar?’

‘Ja, ja,’ gilde Grietje, en uit pure overmoed begon ze Caspar tegen zijn schouder te stompen. ‘Nu mag hij het weten, nu mag hij alles weten. Ik ben zo blij...’ Ze ging op haar tenen staan, zoende hem op zijn kin. ‘Dit wordt een bijzondere dag voor je, Caspar.’ Balthasar greep in zijn haardos, lachte ook en zei: ‘Zeker, meester, we kunnen nu wel alle twijfel opzij zetten, denk ik.’ Ook vrouw Hanna knikte de jongen vriendelijk toe en over haar mooie gezicht gleed een stralende glimlach.

‘Kom dan maar mee,’ dreunde de chirurgijn.

‘Mag ik ook mee, mag ik erbij zijn?’ riep Grietje. Ze wachtte niet op antwoord, maar danste uitgelaten voor hen uit, naar het voorhuis, waar Melchior gewoonlijk zijn patiënten behandelde. Caspar aarzelde, maar Balthasar nam hem bij de arm en trok hem mee. Grietje was naar een deur gelopen die stevig gegrendeld was en die Caspar nooit open had zien staan. Hij had altijd gedacht dat er een kast of bedstee achter moest schuilen, maar nu schoof de chirurgijn de grendel opzij, opende de deur en Caspar zag een diep zwart trapgat. Balthasar stak een kaars aan, die hij zijn meester aanreikte.

De chirurgijn begon de trap af te dalen, gevolgd door Grietje. Balthasar gaf Caspar een duw.

‘Toe dan.’

Wat wilden ze daar beneden met hem doen? Hem slachten en opeten, of zijn armen en benen afzagen? Ach welnee... Caspar slikte zijn aarzeling weg en begon voorzichtig de stenen wenteltrap af te dalen.

Melchior en Grietje waren al beneden, Balthasar kwam achter Caspar, een weg terug was er niet. Ofschoon zijn hart bonkte wilde Caspar van zijn onzekerheid niets laten merken. Wanneer een meisje van tien jaar zonder vrees in die krocht afdaalde, kon daar niets griezeligs huizen.

Maar eenmaal beneden aangekomen gaapte hij van verbazing. Volgens meester Melchior was een openhangende mond een teken van uiterste domheid, maar gelukkig keek de man niet om. Hij stond voorovergebogen en gebruikte de kaars om een olielamp aan te steken.

Ze bevonden zich in een grote kelder, hoger en langer dan Caspar ooit had gezien. Hij moest onder het hele huis doorlopen. De muren waren grof gemetseld en wit gekalkt, het vocht had er grijze strepen over getrokken. De vastgestampte aarden vloer was opvallend schoon. Op schappen langs de muren stonden glazen bollen die uitliepen in een dunne tuit, er stonden kruiken en retorten en dikbuikige flessen waarin zich gekleurde vloeistoffen bevonden. Aan koorden van de zoldering hingen opgezette dieren zoals je die ook wel in een apotheek kon zien: een salamander, een dode verdroogde adder, iets wat op een vis leek, maar hij was bolrond, perkamentachtig en stekelig. Ook zag hij een opgezette roek, opgehangen alsof hij vloog, de grote bek wijd opengesperd. De dode beesten wierpen in het licht van de lamp ijzingwekkende schaduwen op de wit gekalkte muren, en omdat ze zich vaag in de tocht bewogen, leken de schaduwen beurtelings te rekken en te krimpen. Tegen de achterste wand zag hij een gemetselde oven, waarnaast een blaasbalg, ijzeren gereedschappen en tangen lagen. Het raadsel van de tweede schoorsteen was daarmee opgelost. Midden in het keldervertrek stond een lage tafel, overdekt met handschriften, schrijf- en tekenmateriaal, zoals inktpotten en ganzeveren. Tegen de achterwand bij de oven hingen bosjes kruiden te drogen.

De beide mannen zeiden niets en gunden Caspar de tijd om rond te kijken en over zijn verbazing heen te komen. Zelfs Grietje zweeg. Bijna verdwaasd liep Caspar rond en bekeek al die wonderlijke zaken. Toen zijn oog op de handschriften viel zag hij dat die allemaal in het Latijn waren opgesteld, met tussen de teksten wonderlijke tekeningen. Hij herkende de heidense god Mercurius, met in zijn ene hand een halve maan, in zijn andere een stralende zon. Hij zag een vrouw omringd door sterren, ze had lang haar en droeg een kroontje, naast een grote dikke fles waarin een kind leek te drijven. Een plaatje van een meer, waarin een doodkist dreef en in die kist een baardige koning... en wéér een Mercurius die op de oever stond en wees met zijn staf. Primitieve pentekeningen waren het, die hem onwillekeurig deden huiveren. ‘Wat... wat is dit?’ vroeg hij eindelijk onthutst.

‘Dit, mijn beste jongen,’ sprak Melchior sonoor en met trotse houding, ‘is onze werkplaats. Ons laboratorium.’

‘O.’ Caspar begreep er niets van. Wat voor werkplaats? Een geheime stokerij van sterke drank? Een plek waar gif werd gebrouwen? Een folterkamer voor adders en salamanders?

‘Zoals je waarschijnlijk al had geraden,’ vervolgde Melchior plechtig, ‘zijn Balthasar en ik alchimisten. In deze ruimte zoeken wij al jaren naar de Steen der Wijzen, ofte wel naar de Lapis Philosophorum. Die zal ons macht over de wereld geven. Met zijn hulp kunnen we het levenselixer brouwen dat onsterfelijkheid verleent.’

Caspar slikte en slikte nog eens.

‘Wij zijn ver gekomen met onze experimenten,’ sprak Melchior verder zonder op Caspars ontreddering te letten, ‘maar iets bleef ons ontbreken. Namelijk de derde man die nodig is om de Steen der Wijzen te voorschijn te brengen. Die derde man moet bij ons passen, maar tegelijk de onschuld zelve zijn. Jouw komst in dit huis deed ons hopen dat jij, Caspar, die derde man zou zijn. Dat is de reden waarom ik je Latijn wilde leren, want alle geschriften van onze voorgangers zijn in het Latijn gesteld of in elk geval in het Latijn vertaald. En hun recepten, hoe ingewikkeld die'soms ook mogen zijn, hebben we nodig. Zoals we jou nodig hebben, Caspar.’

Plotseling ging Caspar een licht op. Die namen... De Drie Wijzen uit het Oosten die het kindje Jezus geschenken brachten — en wier feestdag dit was - hadden Melchior, Balthasar en Caspar geheten! Precies zoals de drie mannen hier in de kelder verzameld. Toeval?

Om zijn toenemende verlegenheid te verbergen begon Caspar te hoesten. Met zijn mouw veegde hij zijn neus af.

‘Jij,’ sprak Melchior nog altijd op die gedragen, plechtige toon, ‘jij bent nog een kind, vol onschuld en onbevangenheid. Jij zult nu onze assistent worden en met jouw hulp zullen we de laatste geheimen van onze voorgangers ontsluieren.’ Zijn stem had de warme, diepe klank die Caspar zo goed van hem kende en die hem altijd heel blij maakte. Het was een genot om naar de man te luisteren. Maar wat hij zei bezorgde Caspar dit keer koude rillingen. Alchimisten? Goudmakers? En daarbij moest hij hen voortaan helpen? Maar dat wilde hij helemaal niet!

‘Het is een groots en verheven Werk,’ zei Grietje nu. In deze geheimzinnige ruimte scheen ze haar gewone springerigheid verloren te hebben. Ook zij trok een plechtig gezicht.

Caspar wist niet meer wat hij ervan denken moest. Zijn nuchtere Hollandse verstand kwam in opstand tegen datgene waarvan hij nog niet de helft begreep. Hij haalde maar eens diep adem en vroeg zacht: ‘En als u die... die... Steen der Wijzen hebt gevonden... gemaakt... wat doet u er dan mee?’

‘Niets dan goeds, mijn jongen, niets dan goeds.’

Dat was tenminste een geruststelling.

‘Wij drieën: Melchior, Balthasar en Caspar,’ vervolgde de chirurgijn, ‘wij zullen het grote Werk voltooien - daarvan ben ik overtuigd. Aan ons zal de Materie haar geheimen prijsgeven. En dan... dan zullen wij de koningen van de wereld zijn, met oneindige macht en beschikkend over oneindige rijkdom. Onder ons bewind zal er geen sprake meer zijn van twist tussen steden en landen. Er zullen geen oorlogen meer worden gevoerd. Pestilenties en armoede zullen niet langer het mensdom teisteren. Met de Lapis zullen wij de metalen uit hun onvolmaaktheid bevrijden en alle mensen gelukkig maken, tot aan het einde der tijden.’

Hij is gek, dacht Caspar. Onwillekeurig betastte hij zijn nieuwe talisman. Beschermde de helm ook tegen wildemannen en waanzinnigen?

Alsof hij een priester was legde Melchior zijn hand op Caspars hoofd.

‘Jij,’ sprak hij en het leek of hij een gebed opzei, ‘jij werd op een goede dag door Grietje op ons pad gebracht, nadat je blijk had gegeven van grote moed en een goed hart. En zo lang reeds wachtten wij op de derde wijze. Wij dachten niet dat hij zó jong zou zijn en daarom twijfelden we enige tijd. Maar Grietje had het goed gezien. Nu weten wij dat jij degene bent die ons driemanschap is komen voltooien. Nu kan het welslagen van het Werk ons niet meer ontgaan. Het was geen toeval dat jou naar ons toe bracht, het was zo voorbestemd.’

Meent hij dat nou? dacht Caspar verward. Als ik toen die jongens uit Delfshaven die Grietje mishandelden niet op de rug was gesprongen, zou meester Melchior waarschijnlijk nooit van me hebben gehoord.

‘Eens,’ vervolgde Melchior, want hij had zijn redevoering nog steeds niet beëindigd, ‘kwamen uit het Oosten de drie wijze mannen naar wie wij zijn vernoemd. Drie filosofen van koninklijken bloede, die op een Ster vertrouwden en die onze Heer Jezus, de ware koning van de wereld, eer kwamen bewijzen. Zij voorzagen Zijn toekomst, Zijn lijden en kruisdood - daarna gingen zij uiteen. Zij verzuimden bijeen te blijven en hun magische krachten te bundelen. Maar wij: Melchior, Balthasar en Caspar, wij zijn door een hogere macht geroepen om wat de Drie Wijzen uit het Oosten nalieten alsnog tot stand te brengen. En wij zullen slagen. Wij, de Drie Wijzen uit het Westen. Geef me je hand.’

Dat wilde Caspar wel doen, maar welke? De linker of de rechter? Deze mensen hechtten altijd zoveel belang aan links of rechts... In zijn verwarring hief hij beide handen op. Melchior greep de rechter, Balthasar de linker, Grietje wrong zich tussen hen in en zo vormden zij met hun vieren een kring in het midden van de kelder, onder de griezelige schaduwen van de opgezette dieren. ‘Mercurius, gij leidster van de filosofen, verleen ons de kracht om uw Werk te voltooien, om uw wijsheid deelachtig te worden, om uw glorie aan de wereld mee te delen en om uw geest gestalte te geven,’ dreunde Melchiors stem door de holle ruimte.

‘Amen,’ zei Balthasar luid.

‘Amen,’ fluisterde Grietje.

‘Amen,’ zei Caspar toen ook maar. Het liefst had hij nu een kruis geslagen en was hij weggelopen, regelrecht naar huis om bescherming te zoeken achter moeder Truitjes wijde rokken. Maar zijn handen werden nog altijd vastgehouden door de twee filosofen. En Grietje, recht tegenover hem, keek hem zo stralend aan... Eindelijk liet Melchior zijn hand los, Balthasar volgde zijn voorbeeld, maar nu durfde Caspar niet meer openlijk een kruis te slaan. Zenuwachtig peuterde hij aan zijn talisman.

De chirurgijn wees op de tafel met de handschriften.

‘Daarin,’ zei hij, ‘kun je alles vinden watje moet weten over het Werk. Ze zijn niet gemakkelijk en veel van de erin genoemde formules zijn totaal onbegrijpelijk, omdat ze andere dingen voorstellen dan op het eerste gezicht lijkt. De oude meesters gaven hun geheimen niet gemakkelijk prijs en kleedden ze in, in symbolen en spreuken waarvan de betekenis ons tot op heden is ontgaan. Balthasar en Grietje zullen je helpen de geschriften te ontcijferen. Vooral die van de grote Geber en de recepten van Lullius.’

‘O, juist ja,’ knikte Caspar, die geen flauw idee had wie de grote Geber of Lullius wel mochten zijn.

‘Onnodig te zeggen,’ viel Balthasar in, ‘dat alles watje hier hoort en leert en alles wat hier gebeurt, strikt geheim moet blijven. De mensen zijn zo bijgelovig en kwaaddenkend! Ze zouden ons kunnen beschuldigen van ik weet niet wat, van duivelspraktijken en hekserij. Maar jij kunt zwijgen, nietwaar jongen?’

‘O ja, ja natuurlijk,’ stamelde Caspar.

‘Zweer het!’ donderde Melchior, ‘zweer het bij alles watje lief is, bij Mercurius en Neptunus en bij de Heilige Drieëenheid, dat je niet met anderen over het Werk zult spreken!’

‘Ik zweer bij de Heilige Drievuldigheid, bij Mercurius en Neptunus, bij alles wat mij lief is, dat ik erover zal zwijgen,’ zei Caspar gehoorzaam en met een gevoel alsof hij bezig was door de grond te zakken. Hij legde zijn rechterhand op zijn hart, met de linker omklemde hij zijn talisman.

Het was koud in de kelder; toch brak het zweet hem uit. Schuw keek hij naar de dode oven in de verste hoek, naar de wiebelende

schaduwen van de opgezette dieren. Als er nu een donderslag zou hebben weerklonken en Satan zelf zou zijn verschenen in een wolk van zwaveldampen zou hij niet eens verbaasd zijn geweest. Maar er gebeurde niets anders dan dat de beide mannen tevreden knikten en Grietje hem uitgelaten om de hals viel.

‘Anderhalf jaar lang,’ zei Melchior, ‘heb ik je les gegeven, mijn jongen, en in die tijdje vlugge verstand ontdekt, je goede hart gepeild, mededogen in je ogen zien vonken als een deerlijk gewonde werd binnengebracht. Al die tijd heb ik ongeduldig uitgezien naar deze dag, waarop wij je in ons geheim mochten inwijden. Je hebt ons niet teleurgesteld en dat is een grote vreugde voor ons. Denk echter niet dat het Grote Werk der alchimisten gemakkelijk is. Zovelen reeds hebben er hun ganse leven aan gewijd en slechts zelden gelukte het een van hen om succes te boeken. De grote Lul- lius, ja. Die kon goud maken uit lood, maar meer ook niet. En de grote wijze Geber bezit het geheim van de onsterfelijkheid. Helaas kon zijn elixer hem wel voor de dood bewaren, maar niet voor de ouderdom, zodat hij zich na tweehonderd jaar terugtrok in een grot in een woest gebergte van Afrika en hij zich aan geen mens meer durft te vertonen. Hij leeft nu van wilde honing en sprinkhanen en waagt zich alleen des nachts uit zijn hol. Zijn verdroogde, onnoemelijk oude gestalte zou ieder levend schepsel de doodsschrik op het lijf jagen. Daarom moeten wij zorgen dat we de fouten van onze grote voorgangers vermijden.’

‘Ja,’ knikte Balthasar ernstig. ‘Het Opus is niet geheel zonder gevaar.’

Caspar snoof. Daarmee konden ze hem niet bang maken. Vechten met Delfshavense straatjongens hield ook een zeker risico in. Het buigen van de hoepels in de kuiperij kon gevaar opleveren; ze konden terugspringen en de kuipersknecht flink verwonden. Desondanks besefte hij dat de gevaren waarvan Balthasar sprak op een ander vlak lagen.

‘Ik ben niet bang,’ zei hij.

‘Nee, Caspar, en dat kun je ook niet zijn. Voor ons staat nu wel vast dat jij geen gewone vondeling bent, maar een zoon van de god Mercurius en de fee Melusine.’

Caspar moest plotseling een wilde aandrang om in lachen uit te barsten met geweld onderdrukken.

‘Wij drieën, de Wijzen uit het Westen, zullen met de hulp van Sophia het Werk zeker tot een goed einde weten te brengen,’ boemde Melchior.

‘Sophia?’ vroeg Caspar. Wie is dat nou weer! Ook een fee? ‘Sophia,’ sprak Melchior met diepe, diepe stem, ‘is de godin van de wijsheid, de moeder van de filosofen, belichaamd in mijn dochter Grietje. Haar ware, geheime naam is Sophia.’

Grietje een godin? Het lacherige, springerige Grietje, een en al vrolijkheid en energie, was de godin van de wijsheid? Ze staan me hier een beetje voor de gek te houden, dacht Caspar woedend. Ze denken: zo’n onnozele knaap kunnen we alles wijsmaken, hij is dom genoeg om in die sprookjes te geloven. Nou, mooi niet!

‘Nee toch...’ prevelde hij. Maar toen hij de drie doodernstige gezichten om zich heen zag en al die wonderlijke zaken op de schappen, toen hij zich herinnerde met hoeveel rituelen en geheimzinnigheden alles in dit huishouden werd omgeven, begon hij toch weer te twijfelen. Ze meenden het! Ofschoon het klonk als de verhalen die moeder Truitje bij de haard aan Eva vertelde en waarom zijn zusje soms hartelijk moest lachen, stond hij hier beslist niet naar verzinsels te luisteren. De beide mannen geloofden heilig in wat ze aan het doen waren, en ook Grietje had zich erin laten meeslepen.

‘Drie plus één,’ zei Balthasar. ‘Drie wijze mannen, één wijze vrouw. Dat is het Getal van het Werk. Dat is de vierkante cirkel van het licht en de wijsheid. Dat is de kern van de Zevende Macht van Mercurius.’

‘Juist ja,’ knikte Caspar en hij dacht: nee, ze ménen het, ze zijn echt gek.

‘En nu,’ zei Grietje vrolijk, ‘is het tijd voor het avondmaal. Ik ga naar boven, de tafel dekken.’

Dat klonk opeens zó nuchter, zo door en door Hollands, dat het voor Caspar de betovering doorbrak. Opeens werd de wereld weer gewoon en begrijpelijk. Hij lachte Grietje zonnig toe en volgde haar de stenen trap op.

Ofschoon vrouw Hanna hem vroeg mee te blijven eten schudde Caspar het hoofd en verklaarde dat hij thuis werd verwacht. Meester Melchior maakte geen bezwaar. Misschien begreep hij dat de jongen er behoefte aan had even tot zichzelf te komen en te verwerken wat hem deze middag was onthuld.

Zelf bracht hij Caspar tot aan het hekje, daar legde hij zijn grote hand op Caspars schouder en sprak: ‘Ga met God, mijn jongen, en denk na over wat ik je heb gezegd. Denk er lang en vooral rustig over na. Komende zondag verwacht ik je weer.’

Dat was al over drie dagen.

Caspar dook ineen, knikte, mompelde iets en liep snel weg. Langs de kade lagen de onttakelde haringbuizen leeg en stil aan palen te dobberen, wachtend op het voorjaar, op nieuwe zeilen, nieuwe netten, een nieuwe bemanning. De bitterkoude wind blies hem in de nek en hij trok zijn hoed diep over de oren, wikkelde de mantel steviger om zich heen.

Hij was geen gewone vondeling, maar de zoon van Mercurius en de fee Melusine. Waar haalde de chirurgijn het idee vandaan! Zou Mercurius, die god van de alchimisten, zijn kind te vondeling leggen op een ijskoude winterochtend met alle kans dat het doodvroor? Dat leek Caspar wel erg onwaarschijnlijk. Moeder Truitje beweerde dat het Gods wil was geweest dat zij het kind zou vinden. Caspar had dat honderden malen moeten horen en zelf geloofde hij dat ook. Hoe kon meester Melchior, die toch een wijs man was, dan zulke onzin verzinnen?

‘Ze zijn gek, allebei,’ prevelde Caspar voor zich heen.

Toch... Zowel de chirurgijn als zijn helper Balthasar stond goed bekend in de stad. De heelmeester spalkte gebroken ledematen, genas zweren en ontstoken verwondingen, hij trok zelfs kiezen. Van kwakzalvers en keisnijders moest hij niets hebben. ‘Allemaal bedriegers,’ placht hij te zeggen.

Elke woensdag bezochten Melchior en Balthasar het gasthuis in de Hoogstraat en menige arme drommel had zijn leven te danken aan het snelle ingrijpen van de chirurgijn. Wanneer na een veldtocht gewonde soldaten in de stad terugkeerden wist meester Melchior ze snel weer op de been te helpen, en als er niets meer

aan te doen was wist hij hun lijden met drankjes en pillen te verzachten, zodat ze zonder veel pijn overgingen naar het eeuwige leven. Desondanks bleek die geleerde, ernstige man zich in het geheim bezig te houden met allerlei magische praktijken. Het leek zo tegenstrijdig!

En waarom moest hun alchimisterij geheim blijven? Kleefde er dan toch iets... iets duivels aan, iets dat geen daglicht kon verdragen, iets waarvoor de schout hen op het schavot kon brengen? Diep in gedachten passeerde Caspar de Stillekensbrug en keek naar het vuile water dat traag in de richting van de Maze stroomde. Er dreef een dode hond in, met een opgezette buik en nog een flard touw om de nek. Dat deed hem opeens weer denken aan al die vreemdsoortige opgezette dieren in Melchiors laboratorium. Verstrooid schopte hij met zijn klompen tegen een steentje voor zijn voeten.

De Steen der Wijzen? Ja, die zou hier zomaar voor het oprapen op straat liggen! Maar ik, ik lag toen ik pas geboren was ook zomaar voor het oprapen op straat, ik, het kind van een god en een fee. Laat me niet lachen!

Nee, dacht hij, terwijl hij over het Oostnieuwland liep, ik moet mijn hersens bij elkaar houden. Ze kunnen nu wel beweren dat ik zo bijzonder ben omdat ik met de helm werd geboren, maar is dat zo? In deze stad lopen vast wel meer jongens rond met net zo’n talisman als ik heb om hun nek, die hen voor onheil moet behoeden. Maar als ze in het water vallen en er is niemand om hen eruit te halen, verdrinken ze evengoed. En als ze een balk op hun hoofd krijgen of een mes in hun hart, zijn ze net zo dood als die arme hond daar... Het is God die ons leven bestiert en niet een talisman of een heidense god met vleugeltjes aan zijn hoed.

Hij sloeg een zijstraat in en liep toen een drietal verklede kinderen tegen het lijf, die liedjes zongen en vragend de hand ophielden. De Drie Wijzen uit het Oosten! Ja, gewoon kinderen die hun vrije dag besteedden om snoepjes te bedelen of een paar oortjes te vangen. Waren Melchior en Balthasar dan niets anders dan grote kinderen die een droom najoegen en die het noodlot wilden bezweren om eeuwig te mogen leven?

Caspar besefte niet dat hij druk bezig was zijn eigen twijfels, verwarring en verlangen weg te redeneren. Evenmin drong het tot hem door dat de gedachten die hem door het hoofd maalden nogal ongewoon waren voor een ambachtsjongen van net twaalf. Maar hij had ook zoveel wonderlijks te horen gekregen deze middag.

Wat was nu precies Grietjes rol in de droom van de alchimisten? De godin van de wijsheid, belichaamd in de gestalte van mijn dochter, had meester Melchior haar genoemd. Grietje? Caspar was haar na al die maanden bijna als een zusje gaan beschouwen, zoiets als Eva. Een kind, speels, vrolijk, handig - maar iets verhevens had hij nooit aan haar kunnen ontdekken. Eerder zou hij haar moeder, vrouw Hanna, met haar fiere gestalte en mooie, stille gezicht voor een godin hebben gehouden. Maar Grietje, die met haar klomp de Delfshavense jongens te lijf ging, een godin... nee, dat was onvoorstelbaar!

Nog meer groepjes zingende kinderen kwamen hem in de schemering tegemoet en opeens kreeg hij zin zich bij hen aan te sluiten, bedelend langs de deuren te gaan, hier een appeltje, daar een paar noten te krijgen. Heette hij dan geen Caspar, was hij niet één van de drie koningen?

Voor even zette hij het getob over meester Melchior en diens geheimen uit zijn hoofd en hoste mee met de groep, weer helemaal de Rotterdamse straatjongen.

Table of Contents

Start