Thea Beckman

De Gouden Dolk

Lemniscaat

Rotterdam

Achttiende druk, 2015

Omslag: Jan Wesseling

© Lemniscaat b.v., Rotterdam, 1982, 2006 ISBN 978 90 5637 847 9

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

INHOUD

01 - De kleinzoon van de held

02 - Ontstellend nieuws

03 - De eed te Vézelay

04 - Het zijn de anderen die beslissen!

05 - Het kruisleger

06 - Verrassende ontmoetingen

07 - Afspraakje in het donker

08 - De verschoppeping

09 - De stad met de duizend koepels

10 - Drama in de herfst

11 - Fatale kerst

12 - De hel van Anatopië

13 - Het verraad

14 - Lentesprookje

15 - De Heilige Stad en een onzalige onderneming

16 - De kerkers van Damascus

17 - Nour-ed-Din

18 - In de woestijn

19 - De terugreis

20 - Marie

21 - De Gouden Dolk

1 DE KLEINZOON VAN DE HELD

‘Iemand moet naar Avallon gaan om voor grootvader kruiden te halen bij vrouw Cantal!’ Het is moeder die deze beslissing neemt, waarbij ze de handen in de zijden plant en van de een naar de ander kijkt. ‘Ik wil niet dat de oude man sterft. Wie moet er dan op de kleintjes passen en het haardvuur brandende houden als ik op het land ben?’

De dorpssmid Rambor kijkt haar boos aan.

‘Vrouw, het is zomer, de drukste tijd van het jaar. Ik kan geen van de jongens een hele dag missen.’

‘Als hij de kortste weg door de Woeste Gronden neemt, kost het hem hooguit een halve dag.’

De twee oudste zonen van de smid, die eerst hadden staan springen om aangewezen te worden voor de tocht naar de stad, houden plotseling de adem in. Dwars door de Woeste Gronden... ‘O nee,’ gilt Aycan, ‘dat doe ik niet. Ik wil morgen wel naar Avallon lopen, maar niet door de Woeste Gronden! Denken jullie dat ik zin heb om me door een stel duivels te laten bespringen, terwijl ik op weg ben naar die oude heks? Nooit van mijn leven!’ ‘Ik wil wel,’ zegt Jiri. ‘En ik weet de weg. Toen papa vorig jaar zijn voet had gebrand en we samen naar vrouw Cantal gingen, hebben we ook die weg genomen en we hebben niet één duivel of kobold gezien.’

Ze staan in de open smidse die uitziet op de hutten van het dorp. Buiten wervelt het stof op, nu de zon wegzinkt en de wind opsteekt. Een krakende wagen komt voorbij, hoog opgeladen met korenaren. Het is oogsttijd.

‘Vooruit dan maar. Jiri, jij gaat morgenvroeg naar vrouw Can-tal om de kruiden te halen. En denk erom: je bent vóór de noen terug, anders zwaait er wat!’

Jiri knikt. Hij is er niet zeker van of hij werkelijk de moed zal hebben doodalleen door de Woeste Gronden te rennen, maar terugkrabbelen kan hij na zijn grootspraak ook niet. Aycan snuift minachtend en trekt aan de blaasbalg.

En zo staat Jiri de volgende ochtend aan de rand van de Woeste Gronden en probeert zijn angst voor het ruige gebied de baas te worden. Bomen, doornige struiken en onkruid groeien er wild dooreen. Overal liggen grote stenen, meestal overdekt met mos, zodat je ze te laat ziet en er gemeen je blote voeten aan kunt stoten. Er is een soort pad, waar de bomen wat verder uit elkaar staan en de grond niet geheel is overwoekerd met braamstruiken en meidoorn. De oude vrouwen in het dorp vertellen dat in de Woeste Gronden demonen en kobolden huizen, die het op de mensen hebben voorzien. De dorpers durven hier dan ook niet te komen. Midden in het gebied ligt een halfronde heuvel die ‘de burcht van de kobolden’ wordt genoemd en dat is helemaal een plek om te vermijden.

De Woeste Gronden liggen hoog. Als Jiri omkijkt ziet hij in het dal boeren, vrouwen en kinderen bezig op de velden; heel klein lijken ze nu. Aan de andere zijde van het dal rijst stenig en onverbiddelijk de burcht van de heren d’Arcon op: de adellijke ridderfamilie die de dorpen in de vallei bezit en van wie dorps-smid Rambor een hutje en een smidse heeft gepacht met verderop nog een lapje grond waar moeder groente en bonen verbouwt. De Woeste Gronden behoren aan niemand toe, het is een onvruchtbare, betoverde plek, waar het ’s nachts spookt en overdag de kobolden op de loer liggen. Aycan, de slimme oudere broer van Jiri, had gelijk toen hij weigerde naar vrouw Can-tal te gaan langs deze weg. En hij, Jiri, is weer eens de domoor geweest... Nu kan hij niet meer terug zonder uitgelachen te worden.

Jiri haalt diep adem, slaat een kruis en waagt het erop. In moed mag hij voor zijn grootvader niet onderdoen, houdt hij zich voor. Eens, lang geleden, was de oude man die nu zo ziek is, een held.

In zijn jonge jaren, nog voor Jiri’s vader werd geboren, is grootvader Rambor kruisvaarder geweest. Na vier jaren van onvoorstelbaar ver reizen, waarbij hij geweldige avonturen beleefde, was hij teruggekeerd, mét de ridder d’Arcon en twee soldaten. De enigen uit de streek die de tocht hadden overleefd. En daarvan kan grootvader vertellen...!

Maar dat alles is lang geleden en nu is grootvader Rambor stokoud en doodziek. Daarom draaft Jiri, de kleinzoon van de held, door de Woeste Gronden, bang en dapper tegelijk. De zon begint te branden, stof dwarrelt op onder zijn voeten, doornige takken grijpen naar zijn enkels. Hij moet in beweging blijven, de kobolden niet de kans geven hem te pakken! En om zijn angst te bedwingen denkt hij aan wat grootvader vertelde over het Heilige Land en de strijd tegen de Saracenen.

Plotseling staat Jiri geschrokken stil. Een roffel komt zijn richting uit. Snel duikt hij weg achter een hoge braamstruik terwijl zijn hart in zijn keel schiet. Het gebonk komt naderbij en nu ziet hij de oorzaak: een paard in volle galop met een leeg zadel, de teugels slepen achter het dier aan. Jiri’s eerste gedachte is op te springen en te trachten het dier tegen te houden, maar dan ziet hij de snuivende neusgaten, het felle wit van de ogen en hij begrijpt dat het paard vreselijk is geschrokken, van iets, van iemand. Nu, als het deze richting blijft volgen komt het vanzelf tussen de boeren op de velden terecht, daar zullen ze het wel vangen. Maar waar is de ruiter? De kobolden, denkt Jiri benauwd. Die hebben achter hun burcht op de loer gelegen en toen er een nietsvermoedende vreemdeling voorbijkwam, hebben ze zijn paard in de achterbenen gestoken. Het steigerde, wierp zijn berijder af en ging ervandoor...

Jiri huivert. Maar hoe gevaarlijk het hier ook moge zijn, hij moet verder. Nogmaals slaat hij een kruis, prevelt: ‘Heilige Eligius, sta me bij’ en rent door. Links van hem verheft zich de ronde heuvel waarvoor de dorpers zo bang zijn. Met een wijde boog draaft hij eromheen, al is het lastig voortgaan tussen de stenen en struiken op de ongelijke grond. Elk ogenblik verwacht hij dat een kobold hem aan zijn enkel zal trekken of dat de grond zich onder hem zal openen. Dan, juist als hij de burcht van de kobolden voorbij is, ziet hij de man die blijkbaar door het vluchtende paard werd afgeworpen. Hij ligt in gekromde houding onder een boom en kreunt. Met een ruk houdt Jiri zijn vaart in. Hoeveel haast hij ook heeft om deze griezelige plek achter zich te laten, een gewonde kun je niet aan zijn lot overlaten. Voorzichtig loopt hij op de man af. In één oogopslag ziet hij dat dit niet de eerste de beste is. De man is goed gekleed, in bruine hozen en een groen overkleed dat nu besmeurd is met stof en bloed. Zijn hoed is afgevallen, in zijn blonde haar kleeft bloed. Zijn arm ligt onder hem. Aan zijn gordel hangen een leren tas en een dolk.

Een koerier, denkt Jiri. Hij knielt bij de ruiter en raakt diens voorhoofd aan. De gewonde slaat de ogen op.

‘Wie... wat... au!’

Jiri grijpt de gevallen hoed en schuift die omzichtig onder het hoofd van de man. Nu ligt hij niet meer zo ongelukkig met dat bloedende hoofd op de stenige grond.

‘Wie bent u?’ vraagt hij. ‘Wat is er gebeurd?’

Hij krijgt geen antwoord.

‘Ik zag uw paard. Het holde in de richting van ons dorp. Daar zullen ze het wel vangen. Kunt u opstaan?’

De man beweegt even en slaakt een kreet van pijn.

‘Help me,’ fluistert hij dan.

Jiri steunt hem, terwijl de ruiter tracht overeind te komen. Zijn gezicht vertrekt, met zijn rechterhand grijpt hij naar zijn linkerbovenarm.

‘Het bot is gebroken, denk ik,’ zegt Jiri ontsteld. ‘Voorzichtig!’ De man knikt en sluit snel de ogen. ‘Ik ben zo duizelig.

Toch komt hij, stukje bij beetje en steunend op de smidsknecht, moeizaam overeind. Hij zwaait op zijn benen en Jiri moet al zijn krachten inspannen om te zorgen dat de ruiter niet opnieuw valt. ‘Leunt u maar op mij, dan breng ik u naar vrouw Cantal. Zij kan u verbinden,’ zegt hij troostend. ‘En ze kan u ook iets geven tegen de pijn.’

‘Is het ver?’ vraagt de man schor.

‘O nee. Vlak bij Avallon.’

‘Breng me maar.’

Trots loopt Jiri naast de ruiter, die zwaar op hem leunt en telkens even stilstaat om zijn duizeligheid te overwinnen. Soms kreunt hij of roept gesmoord: au! Om hem af te leiden van zijn pijn vertelt Jiri hem wie hij is en waarvoor hij op weg is naar vrouw Cantal.

‘Grootvader heeft ook een lamme arm. Ik weet niet hoe dat is gekomen, gebroken of de pezen doorgesneden. Grootvader weet het zelf ook niet precies, hij viel flauw toen het gebeurde en de Saracenen dachten dat hij dood was. Ze plunderden hem en lieten hem toen liggen. Zo heeft hij er het leven afgebracht. Hij was in het Heilige Land, ziet u. Grootvader is mee geweest met de grote kruistocht, lang geleden.’

‘In 1096,’ zegt de man.

Jiri, die niets van jaartallen weet, knikt vaagjes.

‘Ja, heel lang geleden was het, grootvader is nu verschrikkelijk oud. Maar toen was hij jong, en hij heeft gevochten bij Dory-leum en bij Antiochië en Jeruzalem... wel twintig veldslagen heeft hij meegemaakt. En eens heeft hij een echt goudstuk gehad, een bezant. Heeft u wel eens een gouden bezant gezien?’ ‘Jazeker.’

Jiri’s eerbied voor de ruiter neemt onmiddellijk toe.

‘Bent u dan ook in het Heilige Land geweest?’ vraagt hij vol ontzag.

‘Alleen in Constantinopel.’

‘Zo ver? En kent u ook de Gouden Dolk?’

‘Welke dolk?’

Het verhaal over de Gouden Dolk, zo vaak door grootvader verteld, is iets waarvan Jiri nooit genoeg kan krijgen. Terwijl ze voetje voor voetje over de stenige bodem van de Woeste Gronden voortschuifelen, vertelt Jiri het nu aan de gewonde ruiter: ‘Het gebeurde na de slag bij Doryleum. Daar hebben de kruisvaarders de Saracenen in de pan gehakt. Het moet een vreselijk gevecht zijn geweest, lang en bloedig, maar plotseling sloegen de Saracenen op de vlucht en ze lieten hun hele legerkamp achter. En de kruisvaarders, nou, die vergaten de vijand te achtervolgen en stortten zich op dat kamp en troffen er onvoorstelbare schatten aan. Tenten volgestouwd met kussens, tapijten, kisten vol goud, zilver en juwelen. En zilveren kommen, en met ivoor ingelegde schilden, en sluiers zo fijn geweven dat het licht erdoorheen scheen. Ze verdeelden de buit en de aanvoerders kregen natuurlijk het meest. Grootvader was maar een eenvoudige voetknecht, hij kreeg een handvol zilver en een gouden bezant. Maar wat ze ook vonden in de tent van de sultan was een gouden dolk en die viel in handen van een Franse edelman: Francois des Settons. Grootvader heeft die dolk zelf gezien. De greep en de schede waren van puur goud, ingelegd met edelstenen. En het lemmet was van vlijmscherp staal. Grootvader zegt dat hij nooit, waar ook ter wereld, zoiets moois meer heeft gezien. Francis des Settons was er mateloos trots op en hij zwoer dat hij nooit meer afstand van het wapen zou doen. Wie hem de Gouden Dolk wilde afnemen zou hem eerst moeten doden.’

‘Een gevaarlijke eed,’ gromt de ruiter, ondanks zijn pijn geboeid door het verhaal. Jiri knikt ernstig.

‘Dat was het zeker. Want de arme Francois wérd gedood, en de Gouden Dolk werd hem afgenomen. Niet door een jaloerse kruisridder, maar door een Turkse emir.’

‘Aha.’

‘Het was zijn eigen schuld, zegt grootvader. Francois des Settons kwam met de kruisvaarders voor Jeruzalem en ze moesten de stad drie weken lang belegeren. Toen werd Jeruzalem na een stormloop ingenomen en de christenridders werden er de baas. Maar toen werd Francis des Settons verliefd op een edelvrouw die met haar man was meegegaan naar het Heilige Land. Amélie de Saint-Armand heette ze. En terwijl haar man, ridder de Saint-Armand, deelnam aan een strafexpeditie tegen Hebron, waar de bevolking in opstand was gekomen, ging Francois met Amélie een ritje in de omgeving van Jeruzalem maken. Om indruk te maken op de dame droeg hij natuurlijk de Gouden Dolk. Ze namen tien krijgsknechten mee om hen te beschermen, maar ze dwaalden te ver af, kwamen op Saraceens gebied en reden in een hinderlaag. Grootvader denkt dat het geschitter van de Gouden Dolk de aandacht van een op wacht staande Saraceen moet hebben getrokken. In elk geval werden ze aangevallen door wel twintig Turken onder aanvoering van emir Aqsonqor. Maar twee van de krijgsknechten wisten aan de slachting te ontkomen. Later kwamen zij bloedend en in paniek in Jeruzalem aan en ze vertelden hoe ze hadden gezien dat Francois des Settons werd gedood en beroofd en dat de Sarace-nen de mooie Amélie met zich hadden meegevoerd. Meteen werd er een patrouille uitgestuurd om naar de vrouw te zoeken en grootvader ging toen ook mee. Maar ze vonden alleen de geplunderde lijken van Francis en acht soldaten - van Amélie de Saint-Armand geen spoor. Na die tijd heeft nooit iemand meer iets van haar gehoord. En de Gouden Dolk was in handen van emir Aqsonqor gevallen. Erg hè?’

‘Een mooi verhaal,’ mompelt de ruiter gesmoord.

‘Maar wel zielig, vindt u niet? Die Saracenen zijn al zo onnoemelijk rijk. En toch willen ze altijd de arme kruisvaarders beroven. Schurken en duivels zijn het!’

Intussen hebben ze de Woeste Gronden achter zich gelaten en nu dalen ze voorzichtig de helling af naar het dal. Aan de overzijde van dit dal rijst de stad Avallon op, met torens en muren. ‘Toen grootvader terugkwam uit het Heilige Land, met een lamme arm, werd hij toch poortwachter in de burcht van de heren d’Arcon,’ babbelt Jiri. ‘Maar nu is hij te oud om te werken en woont hij bij ons. Mijn vader is smid.’

De ruiter zwijgt, hij steunt steeds zwaarder op Jiri. Maar die kan daar wel tegen. Al sinds hij een jaar of zes was heeft hij zijn vader in de smidse moeten helpen. Hij bedient de zware blaasbalg, of hanteert de lange tang waarmee het gloeiende ijzer op het aambeeld wordt vastgehouden. Dat is secuur werk, want het ijzer mag niet verschuiven wanneer de smid de moker op het weke metaal laat neerkomen. Het eenvoudige werk zoals spijkers en hoefijzers smeden kan Jiri ook wel alleen. Hij is gewend blindweg de korte bevelen van zijn vader op te volgen, dan gaat het altijd goed. Wat dat betreft werkt hij beter dan zijn broer Aycan, die toch ruim een jaar ouder is.

Soms droomt Jiri van nog veel mooier werk: van het smeden van zwaarden en lansen, of van het moeilijkste van alles: maliënkolders. Maar een eenvoudige dorpssmid als Rambor hoeft geen wapens te smeden. Hij maakt ploegijzers voor de boeren, tangen, snoeimessen: het grove werk. Daarvan word je sterk, daarvan krijg je brede schouders, harde handen, dikke polsen, een stevig lichaam.

Opeens begint de ruiter te praten en wat hij zegt klinkt als een gedicht. Althans in Jiri’s oren:

‘Een smid is een soort tovenaar. Met zijn moker slaat hij vonken uit roodgloeiend metaal. Zwart en zwetend danst hij voor de achtergrond van zijn laaiende vuur. Naast hem staat de watertrog. Ook dat water begint te leven als de smid het hete ijzer erin steekt. Dan sist en dampt het, alsof het water zich verzet tegen de macht van de tovenaar. Intussen speelt de gloed van het vuur over zijn zwarte gezicht, over zijn krachtige gestalte, over zijn door schroeivlekken ontsierde handen, over zijn door vonken ingebrande voorschoot. De damp van het sissende water stijgt op, krijgt een roze tint, waarachter de vlammen flakkeren. De blaasbalg zucht en kreunt, de pure klank van ijzer op ijzer mengt zich daartussen. De omgang met vuur, ijzer en water maakt de smid tot een wijs en zwijgzaam mens. Iets van de eerbied voor de oude goden, een eerbied die allang niet meer bestaat, wordt op de smid overgedragen.’

Ademloos luistert Jiri naar de zachte stem van de man. Zo heeft hij nog nooit iemand over een gewone dorpssmid horen praten. Hij voelt hoe zwaar de man op hem leunt en plotseling is hij trots op zijn kracht. Vrouw Cantal zal opkijken als ze straks Jiri en de deftige ruiter op haar drempel ziet verschijnen!

2 ONTSTELLEND NIEUWS

Vrouw Cantal is niet verbaasd. Ze heeft het ongelijke tweetal allang zien aankomen over de helling en ze heeft meteen haar haard aangestoken, want ze ziet dat de lange vreemdeling gewond is en verzorging nodig heeft. Ze bezit scherpe ogen. De lederen tas aan zijn gordel wijst erop dat hij een boodschapper is, waarschijnlijk van een groot heer. Het op zijn borst geborduurde wapen kent ze niet, maar het ziet er indrukwekkend uit. Ze verheugt zich. Grote heren betalen goed als ze in nood zijn en hulp nodig hebben. De jongen die de vreemdeling ondersteunt, kent ze wel. Hij is vorig jaar bij haar geweest met zijn vader, de dorpssmid van La Roche d’Arcon. Al is die jongen intussen een flink stuk gegroeid, vrouw Cantal vergeet nooit een gezicht. Ze bezit ook de gave in de toekomst te kunnen kijken. De eerste keer dat ze Jiri ontmoette heeft ze een visioen gehad van een grote stad met duizend vreemd gevormde torens en koepels, haar oren hoorden geschreeuw, wapengekletter, haar neus rook de scherpe geur van stof, zand, wilde tijm en nog iets: wierook, mirre. In een flits had ze iets zien schitteren: goud. Daarna verdween het visioen en ze sprak er met niemand over. Maar nu, nu ze diezelfde jongen met een gewonde man de helling tegenover haar hutje ziet afdalen, flitst weer dat visioen door haar geest: brandend heet en angstaanjagend. Ze sluit even de ogen en als ze die weer opent, is het ‘tweede gezicht’ verdwenen. Ze ziet alleen nog een stevige dorpsjongen die een gewonde man over de laatste meters naar haar hutje helpt. Ze stapt opzij.

‘Kom binnen,’ zegt ze. ‘En zet u neer, heer. Ik zie dat u hulp nodig heeft.’

Haar hand wijst naar een ruwhouten bank bij de haard. Uit de pot boven het vuur stijgen geurige dampen op. Even is Jiri bang dat ze hem zal wegsturen, maar ze let niet op hem. Dus glipt hij snel mee naar binnen en trekt zich terug in een donker hoekje van de hut, vlak bij het schot waarachter ’s winters de geit huist. ‘Mijn paard schrok van iets,’ vertelt de vreemdeling, ‘het steigerde en wierp mij af, daarboven in dat ruige gebied. Ik kwam ongelukkig terecht op een platte steen en ik moet een paar tellen bewusteloos zijn geweest. Toen ik bijkwam was deze jongen er en hij hielp me naar het dal. Hij zei dat hij u kende.’

‘U hoeft mij niets te vertellen, heer, ik ken de verraderlijkheid van de Woeste Gronden,’ antwoordt vrouw Cantal rustig. ‘Sta mij toe dat ik eerst uw arm behandel.’

Ze geeft de ruiter een stuk linnen dat tot een prop is gevouwen en in wijn is gedrenkt.

‘Bijt hierop,’ zegt ze. ‘Ik moet u pijn doen.’ Dan wenkt ze Jiri naderbij.

‘Houd zijn schouders vast, zo stevig als je kunt. De heer mag zich niet bewegen. Als hij flauwvalt houd jij hem overeind. Begrepen?’

Jiri knikt en neemt de schouders van de man in een stalen greep.

Vrouw Cantal pakt de gekwetste arm en snijdt de mouw van het mooie overkleed genadeloos open. De bovenarm is dik en blauw. Ze fronst de wenkbrauwen, port even in het opgezette vlees met puntige vingers. De man bijt hard op de prop en krimpt ineen. Zonder de wijnprop zou hij het uitgeschreeuwd hebben.

‘Juist, dit is de plek,’ prevelt vrouw Cantal. ‘Jiri, let op, ik begin.’ Ze zet zich schrap, plant haar ene vuist onder de oksel van de man, klemt haar andere hand om zijn elleboog en wrikt aan de arm. Bijtend op de prop slaagt de stakker erin toch nog een soort gebrul uit te stoten. Jiri ziet hem doodsbleek worden en houdt hem stevig vast. Vrouw Cantal bindt twee spalken om de bovenarm, met linnen repen die zij eerst in het kruidenmengsel heeft gedoopt. Haar vingers werken vlug en zeker. Uit een kist haalt ze een doek die ze achter de nek van de man met de punten bijeenknoopt zodat zijn onderarm erin kan rusten. ‘Zo. Laat hem nu maar los.’

Met zijn gezonde hand neemt de koerier de prop uit zijn mond. ‘Oef...’ blaast hij. En dan: ‘Dat heb je goed gedaan, vrouw. Je hebt gouden handen.’

‘Nog veel pijn?’

‘Het wordt al minder.’

‘Hier heer, drink wat.’ Ze schenkt hem een houten nap met kruidenwijn in. Ook Jiri krijgt wat, omdat hij goed heeft geholpen.

‘Nu die hoofdwond nog.’

Vrouw Cantal wast de wond uit met heet water waarin ze kruiden heeft laten trekken en draait een schoon verband om het hoofd van de man. De ruiter ziet er komisch uit met die tulband, maar schijnt geweldig opgelucht.

‘Hoe kan ik je danken, vrouw?’ mompelt hij.

‘De prijs is twee zilverstukken, heer,’ antwoordt vrouw Cantal nuchter.

Jiri schrikt zich halfdood. Twee zilverstukken! Hij heeft slechts één koperen muntje in zijn buidel. Dat herinnert hem eraan dat hij naar vrouw Cantal is gekomen om genezende kruiden voor grootvader te halen. Maar als ze zoveel geld eist voor haar hulp, zal zijn tocht wel vergeefs zijn geweest...

Terwijl de koerier zit bij te komen van de behandeling, raakt Jiri aarzelend haar arm aan.

‘Wat wil je, jongen?’

Stamelend doet hij zijn verhaal over de zieke grootvader, Geor-ge Rambor, die in het Heilige Land tegen de Saracenen heeft gevochten en die nu, zeker honderd jaar oud, toch gered moet worden omdat niemand in het dorp zich een leven zonder de oude kruisvaarder kan voorstellen.

Vrouw Cantal schudt het hoofd.

‘Ik ken jouw grootvader - en hij is geen honderd! Nog geen zeventig, zou ik denken. Ha, ik herinner me de dag dat hij terugkeerde uit het Heilige Land... ik was toen zelf nog een kind. Een wakkere jonge vent met een verlamde arm was hij! Toch waren alle meisjes dol op hem. Maar hij had zijn zinnen gezet op de kokkin van de burcht, die moest en zou hij hebben, al was ze zeker tien jaar ouder dan hij. Ik moet zeggen dat hij er een goede vrouw aan heeft gehad. Ze schonk hem een flinke zoon en een dochter...’

Ze kijkt Jiri zo strak aan dat hij er verlegen van wordt.

‘En nu is hij ziek, die ijzersterke George Rambor? Tja... denken jullie in dat achterlijke dorp dat ik nog iets kan doen voor een man die tot op het bot versleten is? God roept hem, dat dienen jullie te eerbiedigen. Hij heeft zijn tijd gehad - laat hem rustig sterven.’ Het klinkt als een doodvonnis en toch hebben haar woorden iets troostends.

Jiri bijt zich op de lippen.

‘Ja maar...’ fluistert hij. Beslist schudt vrouw Cantal het hoofd. ‘Bewaar je geld voor de begrafenis, jongen. Tegen ouderdom bestaan geen genezende kruiden.’

Daarna durft Jiri niet meer tegen te sputteren.

Vrouw Cantal wendt zich weer tot de koerier, die moe tegen de wand leunt.

‘De grootvader van deze jongen heeft nog deelgenomen aan de Grote Kruistocht van een halve eeuw geleden,’ zegt ze.

‘Ja, hij heeft het me onderweg verteld,’ knikt de ruiter. ‘De laatste veteraan... Overigens zal er spoedig een nieuwe kruistocht nodig zijn. De oproepen vliegen al door het land.’

Hij slaat even met zijn gezonde hand tegen zijn leren tas. ‘Sinds Edessa is heroverd door de Turken, dreigen de kruis-vaarderstaten in Syrië in grote moeilijkheden te komen.’ ‘Edessa?’ roept Jiri, die de plaatsnaam herkent uit de verhalen van zijn grootvader.

‘Edessa is door Zenghi de Verschrikkelijke ingenomen. Die vervloekte bastaard,’ gromt de man. ‘Terwijl hertog Jocelin afwezig was. Jocelin is naar de keizer van Constantinopel gegaan om hulp te vragen, maar heeft die niet gekregen. Nu gaat de paus zich ermee bezighouden. Let op mijn woorden, vrouw: de val van Edessa zal niet zonder gevolgen blijven.’

Jiri kan zijn oren niet geloven. Hoe is dat mogelijk: Edessa heroverd door de Saracenen? En wie mag Zenghi de Verschrikkelijke wel zijn? De naam alleen al bezorgt een mens koude rillingen!

‘Wanneer is dat gebeurd?’ vraagt vrouw Cantal praktisch. ‘De val van Edessa, bedoel ik.’

‘In het begin van dit jaar.’

‘Zolang het Jeruzalem niet is,’ mompelt Jiri om zichzelf gerust te stellen. De ruiter snuift.

‘Dacht je dat Jeruzalem niet bedreigd wordt? Die Zenghi is tot alles in staat. De ellendige bastaard zal niet tevreden zijn met de verovering van Edessa. Zo gauw hij zich sterk genoeg voelt zal hij ook Antiochië aanvallen en later zelfs Jeruzalem. Er zullen versterkingen uit het westen moeten komen, anders is het spoedig gedaan met de christenstaten in het oosten.’

‘Waarom noemt u die Zenghi een bastaard?’ vraagt vrouw Cantal.

‘Het verhaal doet de ronde dat hij een christenmoeder heeft, een ongelukkige edelvrouw die lang geleden door Zenghi’s vader, emir Aqsonqor, werd ontvoerd en tot diens slavin gemaakt.’

‘Amélie de Saint-Armand,’ roept Jiri verrast. ‘Dat moet Amélie de Saint-Armand zijn geweest, waarover grootvader zo graag vertelt.’

De koerier schudt het hoofd.

‘Ach jongen... Elke christenvrouw die ooit door een Turk werd ontvoerd, wordt als de moeder van Zenghi de Verschrikkelijke genoemd. Ik denk dat het hele verhaal verzonnen is. Daarginds zijn ze altijd bezig van elke kleinigheid een legende te maken. Dat Zenghi een christenmoeder zou hebben is een sprookje. De ridders in de kruisvaarderstaten willen gewoon niet toegeven dat Zenghi hun te sterk is. Dus maken ze een halve christen van hem, al is hij een toegewijde moslim. Dat vermindert de schande van hun nederlaag, begrijp je?’

‘Ja maar, ja maar...’ hakkelt Jiri opgewonden, ‘grootvader was erbij toen Amélie werd ontvoerd door een Turkse emir die Aqsonqor heette! En als Zenghi zijn zoon is... en... en... zijn erfgenaam, dan moet hij nu... nu... de Gouden Dolk...’ Hij stikt er bijna in. Voor Jiri is de hele toestand opeens duidelijk. Het is dat kostbaarste van alle wapens, de Gouden Dolk, die Zenghi onoverwinnelijk heeft gemaakt. Wie de macht van de emir wil breken moet naar de landen overzee reizen, Zenghi overwinnen en de Gouden Dolk bemachtigen! Jiri begrijpt niet dat de koerier zulke verhalen afdoet als onzin. Hem lijkt het volstrekt logisch.

Dat hij haast heeft is Jiri allang vergeten. Hij is zo ondersteboven van alles wat hij heeft gehoord, dat hij maar stil in zijn hoekje blijft zitten om het nieuws te verwerken. Vrouw Cantal stoot hem aan en duwt hem een homp brood in de handen. ‘Hier, eet. Ga dan terug naar je dorp. Probeer het paard van deze heer op te sporen en breng het hier. Hij zal je er goed voor belonen.’

Die nuchtere woorden brengen Jiri terug in de werkelijkheid. ‘Kun je rijden, jongen?’ vraagt de koerier bezorgd. Jiri lacht. Zou een smidsknecht niet met paarden kunnen omgaan? Hij pakt het brood aan en loopt snel naar buiten.

Wie weet geeft die rijke man mij ook een zilverstuk als ik zijn paard voor hem terugvind. Die gedachte geeft vleugels aan Jiri’s voeten. Dwars door de wijn- en boomgaarden stormt hij de helling tegenover de stad Avallon op en een halfuur later heeft hij de Woeste Gronden weer bereikt. Ook daar aarzelt hij geen moment. Zelfs zonder een kruis te slaan rent hij verder, terwijl zijn hemd al doorweekt is van het zweet. Zijn angst voor de kobolden is hij vergeten. Lichtvoetig springt hij over boomwortels, breekt door krakende struiken, haalt armen en benen open aan de doornen, stoot zijn blote voeten kapot aan brokken steen, maar het kan hem niet weerhouden. Hij holt maar door, terwijl de zon steeds hoger klimt en de Woeste Gronden liggen te zinderen in de zomerhitte. Eindelijk kan hij niet meer en moet hij even stilstaan om op adem te komen. De Woeste Gronden heeft hij achter zich, voor hem strekken zich de bewerkte akkers en velden uit. Op een dag als deze is het dorp zo goed als uitgestorven; iedereen is op het land om te profiteren van het mooie weer.

Waar je ook kijkt zie je boeren, vrouwen en kinderen bezig de laatste percelen koren te maaien, bonen te plukken. Hoogopge-taste wagens, getrokken door ossen, rijden langzaam in de richting van de voorraadschuren. Kleine kinderen lopen schreeuwend rond om de vele vogels te verjagen, die zich net als de mensen op de rijke oogst storten. Jiri weet dat zijn moeder met de kleintjes ook op het veld is, terwijl zijn vader en zijn broer Aycan nog in de smoorhete smidse aan het werk moeten zijn.

Weer op adem gekomen springt hij de helling af en vraagt aan een paar boeren of ze soms een paard zonder ruiter voorbij hebben zien draven, enkele uren geleden. De mannen wijzen naar het dorp. ‘Het ging die kant op. Jacques probeerde het nog te vangen, maar het paard schopte naar hem. Anderen die het probeerden lukte het ook niet. Het leek wel of het dier een spook had gezien, zo wild ging het ervandoor.’

Jiri rent verder. Hij is warm en moe, maar de gedachte aan een zilverstuk houdt hem op de been. Dat moet hij verdienen! Zo’n paard, denkt hij intussen, blijft dat maar doorhollen? Met deze hitte? Dat geloof ik niet. Het krijgt dorst, het raakt uitgeput - wat doet het dan? Het ruikt water en gaat erop af!

De beek is achter het dorp, een ondiep, snelstromend watertje waar de vrouwen wekelijks de was doen, waar kleine kinderen graag spelen en waar Aycan elke ochtend emmers vol water moet halen voor de koeltrog. Jiri hoopt het paard aan de waterkant te vinden. De wasplaats, anders vol met kinderen en vrouwen, is nu verlaten; iedereen is op de velden aan het werk. Een eindje verder ziet Jiri iets groots en donkers onder de overhangende takken van een boom staan. Het paard van de vreemdeling!

Het is een bruine ruin. Het dier staat met de voorbenen in het water; bovendien is het zo verstandig geweest een schaduwrijk plekje te zoeken. Jiri grinnikt even; paarden zijn toch slimme dieren!

Omzichtig sluipt hij naderbij tot het paard plotseling het hoofd opheft.

‘Tut, tut,’ zegt Jiri zacht, ‘ik ben geen kobold. Ik kom je alleen halen om je terug te brengen bij je meester.’ Hij plukt een handvol sappig gras en houdt dat uitnodigend voor zich. Het paard nadert voorzichtig, snuivend en zenuwachtig.

‘Hier... ruik eens.’

De natte lippen betasten het bosje gras. Jiri plukt snel nog meer en houdt dat de ruin voor. Nog een stapje dichterbij, nu kan hij het dier zacht op de neus kloppen. Dat schijnt het prettig te vinden.

Dan bukt hij zich en raapt de slepende teugels op. Maar hoe komt hij in het zadel? Het paard is veel te hoog voor hem.

Hij kijkt rond, ziet dan een grote steen liggen, een eindje van de oever af. Voorzichtig trekt hij het paard erheen, steeds zoete woordjes fluisterend en over de neus strelend. Hij klautert op de steen en nu kan hij zich in het zadel werken. Als het dier nu maar niet wéér schrikt. Nee. De ruin blijft geduldig staan, alsof hij begrijpt dat Jiri hem geen kwaad zal doen.

Eenmaal in het zadel, de teugels strak in de handen, is Jiri meester over het dier. En zie, het gehoorzaamt meteen als hij zijn hielen in de glanzende flanken drukt.

Ditmaal kiest Jiri de lange omweg langs de beek. Hij durft met het paard niet de kortste weg door de Woeste Gronden te nemen. Bovendien is het bij het water een stuk koeler dan op de hoogvlakte.

Laat die middag komt hij terug bij het hutje van vrouw Cantal. De ruiter ligt in een hoek van het vertrek te slapen maar wordt wakker als Jiri binnenkomt.

‘Ik heb uw paard gevonden, heer.’

‘Mooi.’

‘Het is bezweet en moe. Zal ik het met stro droogwrijven?’ ‘Graag. Ik kan het niet met die kapotte arm.’

‘Ik heb wel lang moeten zoeken,’ zegt Jiri, ‘het was zo’n eind afgedwaald. Mijn vader zal woedend zijn. U helpen en uw paard opsporen heeft me een hele werkdag gekost - en dat in de drukke tijd! Ik ben bang dat ik een flink pak slaag krijg als ik thuiskom.’ Hij dikt zijn angst aan in de hoop op een grote beloning.

De koerier knikt, zijn hand gaat naar zijn tas. Jiri barst bijna van spanning.

‘Misschien kan dit de woede van je vader doen bedaren,’ zegt de man. Hij reikt Jiri iets aan. Het is een zilverstuk! De smidsknecht weerstaat de verleiding om erop te bijten. De letters die erop staan kan hij niet lezen, hij weet alleen dat hij rijk beloond is. Ontroerd grijpt hij de hand van de koerier en kust die.

‘Dank u, heer, dank u. God zal het u lonen,’ stamelt hij. Bang dat de vreemdeling spijt zal krijgen van zijn vrijgevigheid, loopt Jiri haastig naar buiten en verzorgt het paard. Dan gaat hij voor de tweede keer op weg naar zijn dorp.

Uren later, het is al bijna donker, sluipt Jiri de hut naast de smidse binnen. Zijn moeder stapelt juist de houten nappen van de avondpap op elkaar. De kleintjes zijn bezig zich in een hoek van het vertrek in het stro te nestelen, slaperig nu ze hun maag vol hebben.

Aycan en de smid zitten nog aan de tafel en repareren hun leren voorschoot bij het licht van het olielampje.

‘Goedenavond,’ zegt Jiri zacht. Zijn moeder kijkt boos op. Hij ziet zijn vader dreigend opstaan. Oef, er zal wat zwaaien! Haastig haalt hij de munt uit zijn buidel en legt die midden op de tafel. Het zilver glanst. De smid grijpt ernaar, bijt erop, kijkt streng op hem neer. ‘Hoe kom jij aan een zilverstuk?’

‘Eerlijk verdiend,’ roept Jiri. ‘Ik heb vandaag een groot heer een dienst bewezen en dit is mijn beloning. U kunt het navragen bij vrouw Cantal.’

Moeder neemt de munt over en bekijkt hem.

‘Een twintig stuiverstuk!’ roept ze blij. Opeens wordt haar gezicht weer ernstig.

‘En de kruiden?’

Jiri slaat de ogen neer, er schiet een brok in zijn keel.

‘Vrouw Cantal wilde ze niet geven. Ze zei: Tegen ouderdom bestaat geen geneesmiddel.’

‘Daar kan ze wel eens gelijk in hebben,’ bromt de smid.

Even is het stil. Dan vraagt Jiri angstig: ‘Hoe... hoe is het met grootvader?’

‘Nog steeds hetzelfde - of iets minder. Hij slaapt de hele tijd...’ Ze voelen allemaal wat dit betekent: het loopt af met de oude man. Geen mens heeft het eeuwige leven op aarde. Maar het doet wel pijn.

Hoewel het bedtijd is, moet Jiri vertellen wat hem die dag is overkomen. Het olielampje gaat uit, maar niemand vult het bij. Olie is duur en je kunt ook in het donker naar een verhaal luisteren. Het geweldige nieuws dat er binnenkort een nieuwe kruistocht gehouden zal worden, slaat de eenvoudige dorpers met stomheid. Elke andere dorpssmid zou het weinig kunnen schelen wat er in het Heilige Land gebeurt, maar Jiri’s vader is niet voor niets de zoon van een vroegere kruisvaarder.

‘Laat vader het maar niet horen,’ mompelt de smid als Jiri aan het eind van zijn relaas is gekomen. ‘Hij zou in staat zijn van zijn ziekbed op te staan om die vervloekte Saracenen nog een keer te lijf te gaan.’

‘Naar bed,’ gebiedt moeder streng. ‘De nacht is kort en morgen is er weer een lange werkdag.’

Jiri, toch wel moe, schuifelt gehoorzaam naar de hoek met het stro. Grootvader ligt in de bedstee waarin ook vader en moeder slapen. Anders liggen de kleintjes daar ook in, maar nu de oude man zo ziek is, moeten de kleuters met de twee grote jongens het stro in de hoek delen. Een zieke moet de ruimte hebben, vindt moeder.

Een poosje later, als alles doodstil is geworden in de hut, maar Jiri nog klaarwakker is, te opgewonden om meteen in slaap te vallen, voelt hij hoe Aycan hem in de rug port.

‘Zeg eens,’ sist Aycan, ‘ik begrijp niets van jou. Jij vindt een gewonde ruiter onder een boom liggen, bewusteloos nog wel, met een tas vol zilverstukken aan zijn gordel, en dan breng je hem naar vrouw Cantal! Je gaat zelfs zijn paard nog voor hem zoeken.’

‘Dat spreekt toch vanzelf,’ fluistert Jiri.

‘Je bent gek! Waarom heb je zijn tas niet leeggehaald toen je de kans had? De man zou nooit geweten hebben wie dat had gedaan.’

Jiri moet het even verwerken.

‘Dat is niet eens in mijn hoofd opgekomen,’ bekent hij.

‘Je bent een domoor,’ sist Aycan minachtend.

‘Maar dat zou stelen zijn! Stelen is een zonde.’

‘Ach wat... alleen als je betrapt wordt.’

Boos schuift Jiri van zijn broer vandaan. Is hij werkelijk zo dom geweest als Aycan zegt? Natuurlijk niet! Een gewonde beroven - dat doen Saracenen. Een christenmens is verplicht zijn naaste te helpen. Echt iets voor zijn broer om zo’n opmerking te maken. Aycan heeft een hekel aan werken, hij is lui en achterbaks.

Nee, ik heb het goed gedaan, denkt Jiri. En ik werd rijk beloond, met zilver en met nieuws waarover morgen het hele dorp zal praten.

Dan slaapt hij eindelijk in.

3 DE EED TE VÉZELAY

Enkele weken na Jiri’s avontuur in de Woeste Gronden sterft grootvader Rambor, betreurd door heel het dorp. Het is niet alleen maar een stokoude man, die naar zijn laatste rustplaats wordt gebracht; het zijn ook boeiende verhalen, een stuk geschiedenis, die worden begraven in de rijke Bourgondische aarde. De kapelaan van de burcht is speciaal voor de begrafenis naar het dorp afgedaald. In zijn preek wijst hij de dorpers en krijgsknechten erop dat de wereld behoefte heeft aan een nieuwe generatie christenhelden om de heidenen in het Heilige Land te bestrijden.

Want langzamerhand is in heel Frankrijk de val van Edessa bekend geworden en weet zelfs de domste lijfeigene van de pauselijke oproep tot een nieuwe kruistocht. Maar de geestdrift bij de adel is gering - het Heilige Land is zo ver weg!

Voor Jiri en zijn dorpsgenoten ligt Jeruzalem naast de deur, maar dat komt omdat ze hun leven lang de oude Rambor spannende verhalen hoorden vertellen over de landen in het oosten en over Constantinopel, de grootste en mooiste stad ter wereld. Jiri begrijpt niet dat de Franse ridders niet op stel en sprong op pad gaan om de vreselijke Zenghi te verslaan, hem zijn Gouden Dolk af te nemen en het gevaar voor de christenstaten af te wenden.

Er is nóg iemand die daarop aandringt en dat is Eleonore, koningin van Frankrijk. De raad van edelen in Parijs zet de koningin de voet dwars, maar zij houdt vol. Ze verveelt zich in het sombere paleis op het Isle de la Cité. En wie kan een mooie, avontuurlijk aangelegde vrouw weerstaan? Koning Louis VII kan dat niet, al verzetten zijn raadgevers zich heftig tegen het plan. Wanneer Kerstmis 1145 aanbreekt en de koninklijke familie volgens traditie de laatste dagen van het jaar doorbrengt in de stad Bourges, verklaart Louis VII zich bereid een tweede grote kruistocht te organiseren. En weer stormen honderden koeriers door het land om de adel over te halen het voorbeeld van de koning te volgen. In alle steden en dorpen worden de oproepen voorgelezen: ‘Kom met Pasen naar Vézelay, waar Bernard, abt van Clairvaux, in naam van paus Eugenius III de kruistocht zal prediken!’

Bernard van Clairvaux, de beroemde abt van het cisterciënzerklooster, wordt bij zijn leven al als een heilige beschouwd. Hem te mogen zien en horen is iets wat geen mens zich wil laten ontgaan. Als Jiri ervan hoort is hij in alle staten.

‘Vézelay is hier maar een dagreis vandaan,’ roept hij opgewonden. ‘Vader, wij gaan toch ook?’

‘Je praat alsof je zelf ter kruisvaart wilt gaan,’ gromt de smid. Daar moet Jiri hard om lachen.

‘Natuurlijk niet, ik ben toch geen soldaat! Maar ik wil de heilige Bernard horen preken, dat moet iets geweldigs zijn. Gaan we?’ Ze gaan. Ze hoeven zelfs niet te lopen, want Jiri’s oom, kuiper Bertrand Severin, die dorpshoofd is, bezit een ossenwagen. Net als de smid is Bertrand geen lijfeigene maar een pachter, die weliswaar een aantal dagen in het jaar herendiensten verricht op de burcht van de heren d’Arcon, maar verder een vrij man is. In tijden van oorlog of onrust kunnen de vrijen dienst nemen als krijgsknecht en ontvangen dan soldij. Wanneer ze besluiten een dag het werk neer te leggen en naar Vézelay te reizen is er geen mens die hun dat kan verbieden.

Oom Bertrand heeft twee grote zoons: Arnold en Bobu. Arnold is de oudste en Jiri kan goed met zijn neef overweg.

Ze vertrekken de zaterdag voor Pasen in alle vroegte. Oom Ber-trand leidt de ossen, op de kar zitten de smid en de vier jongens. De vrouwen en kleintjes laten ze thuis. Veel jonge kerels uit de dorpen vergezellen hen. Onderweg kijken de jongens hun ogen uit. Wat is het druk op de weg! Ze zien ridders te paard met groot gevolg, maar ook veel boerenkarren, ezeldrijvers, stoeten monniken op muilezels, kooplieden, marskramers, jongleurs, berenleiders - en dat alles trekt naar Vézelay. Het meeste volk stroomt toe uit nieuwsgierigheid. De gelegenheid om de koning, de koningin, de hele hofhouding en ook nog de heilige Bernard van Clairvaux te zien wil niemand voorbij laten gaan. Arme drommels die in dagen niet gegeten hebben, hopen op een aalmoes of een gratis maaltijd. Ridders die de hele winter in verveling op hun burchten hebben doorgebracht willen pronken met hun nieuwe wapenrusting en jonge paarden. Boeren die jaren van hongersnood en ellende achter de rug hebben, hopen op zegen van de hemel. Handwerkslieden hopen dat de nieuwe kruistocht ook nieuwe arbeid zal brengen. Uit alle delen van het land komen ze toestromen, zingend, naar elkaar roepend, blij met de nieuwe lente - alsof ze naar een feest gaan.

Het is al bijna avond wanneer ze op de plaats van bestemming komen. Voor Jiri is het alsof hij sprookjesland binnenrijdt. Midden in het golvende Bourgondische land ligt op een heuvel de abdij met de kolossale stenen kerk van Vézelay. Rondom de heuvel is een immens tentenkamp verrezen. Duizenden en nog eens duizenden mensen krioelen op de weiden door elkaar. Ze zingen, bidden, schelden, lachen... de herrie is onbeschrijflijk. Overal zie je kraampjes van kooplieden, berenleiders geven voorstellingen, marskramers klampen iedereen aan in de hoop iets te kunnen verkopen. Kinderen hollen vrolijk rond, gillend van plezier. Uit talloze kampvuurtjes stijgt rook op en een mengeling van geuren drijft over de menigte. Halfverdoofd kijkt Jiri naar de heksenketel.

‘Bij elkaar blijven,’ roept oom Bertrand, maar de jongens luisteren niet. Er is te veel te zien, te veel te beleven! Jiri, Aycan, Arnold en Bobu storten zich in het gewoel en in de kortste tijd hebben ze het contact met de eigen groep verloren. Wat doet het ertoe? Genietend dwalen ze rond tussen tenten en kampvuren. Ze zien zakkenrollers en beurzensnijders die zich behendig verplaatsen. Ze zien priesters die zich zegenend een weg banen door de drukte, en ellendige mismaakte bedelaars die als dieren over de grond kruipen. Dan raakt Jiri ook nog zijn broer en neven kwijt in het gedrang, maar daarover maakt hij zich evenmin zorgen. Innig gelukkig laat hij de bedrijvigheid op zich inwerken. Eensklaps hoort hij iemand zijn naam noemen.

‘Jiri! Jiri Rambor!’

Verbaasd kijkt hij rond. Wie roept hem? Het is een wat hese stem met toch iets bekends, maar niet iemand uit zijn eigen dorp.

‘Ik had kunnen weten dat ik je hier zou vinden, jongen,’ zegt de stem. En nu herkent Jiri degene die hem aanspreekt. Het is vrouw Cantal, gehuld in een donkere mantel.

‘Hoe gaat het met je grootvader?’

‘In het begin van de herfst is hij gestorven, vrouw Cantal,’ zegt Jiri droevig. ‘Hij heeft een mooi graf gekregen en het hele dorp treurde om hem.’

Vrouw Cantal knikt. Ernstig kijkt ze Jiri aan en zegt dan onverwacht: ‘Jou wacht een grote toekomst, jongen. In een visioen heb ik die toekomst gezien. Ik zag je in een gouden stad met duizend koepels. Toen verdween de stad en stond je op een hete, dorre vlakte. En nog iets... aan dat visioen is een woord verbonden, al weet ik niet wat het betekent: Nour-ed-Din.’ ‘Nour-ed-Din?’ vraagt Jiri verbijsterd, terwijl zijn nekharen overeind komen. ‘Wat bedoelt u? Wat is dat?’ ‘Ik weet het niet,’ prevelt de oude vrouw. ‘De klank galmt door mijn hoofd als ik aan jou denk. Het kan een naam zijn, of een spreuk...’

Een rilling loopt Jiri over de rug.

‘Maar...’

‘Wacht even.’ Bezwerend heft vrouw Cantal de handen op. ‘Luister naar me. De beelden die ik uit de toekomst krijg zijn vaag, maar ik weet één ding. Je zult dapper, vroom en deugdzaam moeten zijn. En... er is nog een visioen dat telkens terugkeert: ik zie jou staan, levensgroot, met een gouden dolk in je handen.’

‘Een... gouden dolk?’

‘Ja. Je houdt hem in je handen, je kijkt erop neer en het geluk straalt van je af, je bent zo blij...’ Ze kijkt hem diep in de ogen, knikt, mompelt: ‘Ja, een grote toekomst wacht je. En onthoud de klank, want die zal eens heel belangrijk voor je zijn: Nour-ed-Din.’ Dan verdwijnt ze snel in het gewoel. Jiri staat als door de bliksem getroffen. Wat betekent dit? Een voorspelling?

Hij is veertien, vijftien jaar oud - zo precies weet hij dat niet. En tot op dit ogenblik heeft hij nooit nagedacht over zoiets vaags als zijn toekomst. Het spreekt vanzelf dat hij net zijn vader dorpssmid zal worden. In La Roche d’Arcon gaat het leven al sinds generaties dezelfde gang; zolang er geen oorlog of hongersnood uitbreekt verandert er niets. In de toekomst verdiept nooit iemand zich. Maar vrouw Cantals geheimzinnige woorden maken iets wakker in de smidsknecht: de mogelijkheid dat zijn leven anders zal verlopen dan hijzelf en iedereen om hem heen verwacht. Heeft dat te maken met de kruistocht die morgen gepredikt zal worden? Maar Jiri is helemaal niet van plan om daaraan deel te nemen, hij wil alleen Bernard van Clairvaux horen spreken!

En wie, wat is Nour-ed-Din? Dat woord klinkt vreemd, heidens, volstrekt onbegrijpelijk, het is een klank uit een andere wereld. Langzaam, peinzend over al die raadsels, slentert Jiri van vuurtje tot vuurtje. De zon is verdwenen, maar de vele kampvuren verlichten de bodem en de etende mensen. Ook hij heeft honger, maar hij kan zijn eigen groep niet terugvinden. Bij een van de etende families blijft hij staan; onmiddellijk wordt hem op de punt van een mes een brok vlees toegestoken. ‘O, dank u.’ Het vlees is taai en heet, toch zet hij er met graagte zijn tanden in. Dan dwaalt hij weer verder, innig gelukkig. Hij beseft dat een nieuw heldenleger bezig is zich te vormen: van sterke mannen, handige jongens, vrome priesters. Ze zijn bijeengekomen op deze weidevelden om de nieuwe kruistocht te horen prediken - o, de Saracenen zullen klop krijgen!

‘Halt! Tot hier en niet verder!’

Jiri is aan de voet van de heuvel gekomen. Daar ligt een uitgestrekt tentenkamp, helder verlicht door talloze flambouwen en fakkels. Geschrokken kijkt hij op naar de wachter die een kolossale piek dwars voor zijn borst houdt en hem achteruit dringt. Snel doet hij een paar passen terug.

Achter de krijgsknecht ziet Jiri grote ronde tenten, versierd met kleurige franjes en omgeven door soldaten. Schitterend geklede mensen lopen af en aan. Het licht van de flambouwen doet de juwelen op hun kleding vonken schieten. Een vrouw met een arm vol witte doeken komt uit het grootste paviljoen, een andere vrouw met een kist op de rug gaat er naar binnen.

‘Terug!’ snauwt de wachtpost weer.

Jiri doet nog een stap naar achteren, maar hij kan zijn ogen niet afhouden van het schitterende kamp daar voor hem. Uit het paviljoen schiet nu een andere gedaante tevoorschijn, een meisje wier haren in brand lijken te staan in het toortslicht. Ze kan niet ouder zijn dan een jaar of vijftien en ze is het mooiste wezentje dat hij ooit heeft gezien, al is ze dan gekleed in een een-

voudig japonnetje van geel linnen en draagt ze geen enkel sieraad. Slank, fris en jong is ze, zo rank als een elf. Jiri’s hart begint te bonken; hij wist niet dat er zulke meisjes bestonden.

Ze kijkt om, ziet hem en lacht. Ze heeft niet alleen een verrukkelijk figuurtje, maar ook een grappig gezicht. Een wipneus, sproeten en heldere lichte ogen. Wat een verschil met de plompe meisjes uit zijn dorp!

Dan valt zijn oog op een vaandel, opgericht op een open plek tussen de tenten en het paviljoen; een machtig vaandel is het, met schitterend rood en goudgeel borduursel. En hij begrijpt: dat is de oriflamme, de banier van de koning! Hevig geschrokken keert hij zich om en rent weg. Stel je voor, hij was bijna en zonder het te beseffen de koningin van Frankrijk voor de voeten gelopen!

Schuw kijkt hij nog eens om. Het ranke meisje is verdwenen. Bestond ze echt of was ze ook een soort visioen? Stijf en onverbiddelijk staan de wachtposten rondom het koninklijke kamp. Wie hier niets te maken heeft wordt weggejaagd. Ze hebben gelijk, denkt Jiri, maar hij had toch graag nog een poosje rondgeneusd om te zien waar die elf gebleven is.

Een eind verderop staat een berenleider in een grote kring mensen; hij laat zijn broodwinning dansen. Jiri gaat kijken en treft daar Aycan en zijn beide neven aan, die het grote bruine dier met open mond aangapen. Ook Jiri heeft nooit eerder een dansende beer gezien en zwijgend gaat hij naast Aycan staan. De beer valt hem een beetje tegen. Het dier is wel groot maar zijn ruige pels ziet eruit of de mot erin zit, de kleine oogjes kijken angstig. De beer staat op de achterpoten, terwijl zijn voorpoten met de vervaarlijke klauwen machteloos langs de borst neerhangen. De ijzeren band om zijn nek en de ketting in handen van de berenleider zien er sterk uit; toch kan Jiri zich nauwelijks voorstellen dat dit armzalige beest echt gevaarlijk is. Het lijkt net zo oud en uitgeblust als grootvader Rambor in zijn laatste dagen.

Arnold weet waar hun eigen groep dorpers is neergestreken en brengt hen bij het kampvuur. Ze kamperen onder de blote hemel, het vuur verspreidt warmte en licht. Ze zijn moe van de reis en nadat ze gezamenlijk een grote pan pap hebben leeggegeten rollen ze zich in hun mantels en gaan slapen. Alleen Jiri ligt nog lang wakker. Hij denkt aan het ranke meisje met de lange, roodachtige haren en het sproetenneusje. Die zou hij graag nog eens terugzien! En dan herinnert hij zich de geheimzinnige ontmoeting met vrouw Cantal en de onbegrijpelijke dingen die ze zei.

Aycan port hem in de rug.

‘Hé Jiri, kijk eens.’

Jiri draait zich om, opent één slaperig oog en bromt wat. Bij het laatste glimpje licht van het vuur ziet hij hoe Aycan zijn hand opent en een koperen gesp toont. Plotseling is Jiri klaarwakker. ‘Pardieu, hoe kom je daaraan?’

‘Ssst, niet zo luid. Gevonden,’ fluistert Aycan voldaan. Erg geloofwaardig klinkt het niet.

‘Heus?’

‘Als je hier goed uit je ogen kijkt kun je van alles vinden,’ mompelt Aycan. ‘Mensen zijn zo slordig. Ze verliezen de gekste dingen.’ Jiri wordt kwaad op zichzelf. Waarom heb ik alleen lopen kijken naar de paarden, de ridders, naar het paviljoen van de koningin? denkt hij spijtig. Waarom heb ik niet net als die slimme broer van mij lopen zoeken naar wat anderen verloren hadden?

Hij neemt zich voor de volgende dag ook iets te vinden. Hij wil niet dommer lijken dan Aycan. Hoewel... Jiri moet toegeven dat Aycan in veel opzichten altijd al slimmer was. Al zal hij nooit een goede smid worden. Vader beweert altijd dat Jiri, hoewel hij een jaar jonger is, beter en handiger werkt dan Aycan, wie het allemaal niets kan schelen en die al menig pak slaag kreeg omdat hij werkstukken liet mislukken.

‘Zeg Aycan,’ fluistert hij plotseling, ‘weet jij wat Nour-ed-Din betekent?’

‘Nee. Jij wel?’

‘Geen idee.’

‘Waarom wil je het dan weten?’

‘Zomaar. Iemand sprak mij aan vanavond en zei dat ik dat woord moest onthouden. Ze wist zelf niet waarom.’

‘Er lopen hier heel wat gekke mensen rond,’ bromt Aycan. Dan draait hij zich om en gaat slapen.

De abdij van Vézelay, op het hoogste punt van het stadje, is een mannenklooster en in deze dagen zit het hoofdgebouw stampvol geestelijken, ridders en leden van de hofhouding. Ook koning Louis heeft er zijn intrek genomen. Vrouwen hebben er geen toegang, daarom heeft de koningin beneden in het veld haar eigen tentenpaviljoen, waaromheen ook de meegekomen hofdames, vrouwen van edellieden en dienstmeisjes kamperen. Heren die geen plaats meer konden vinden in de abdij - of die hun vrouw liever niet uit het oog verliezen - hebben er ook hun tenten laten opzetten. En het volk, toegestroomd uit alle delen van het land, legert eromheen, drinkt bier en zure wijn, zingt, lacht, danst, eet en snurkt de hele nacht lang. Jiri wordt meermalen wakker van de herrie en slaapt dan weer in, tot hij eindelijk helemaal ontwaakt en merkt dat het licht is. De grote dag is aangebroken!

Overal worden de vuren weer aangestoken en komen de kookpotten tevoorschijn, terwijl hongerlijders en bedelaars van kampement naar kampement strompelen, hopend op een stuk brood, een pan om uit te likken, een overgeschoten kippenbot-je. In de abdijkerk, hoog boven hen, luiden de klokken en wordt een vroege paasmis opgedragen. Priesters mengen zich tussen het volk om de paasboodschap te verkondigen, aan draagbare altaartjes de mis op te dragen en iedereen aan te manen zich vooral waardig te gedragen. Nadat de plechtigheden voorbij zijn keert de feeststemming van de vorige avond terug.

Eindelijk, tegen de noen, is het grote ogenblik daar. De abdijkerk, hoe kolossaal ook, kan al die tienduizenden mensen niet bergen. Daarom houdt Bernard van Clairvaux zijn grote preek op het veld voor de heuvel. Houten tribunes zijn daar opgericht voor de heren en dames, met twee aparte tronen voor de koning en de koningin. Honderden soldaten houden de wacht en zorgen dat het opdringende volk niet te dichtbij komt. Aycan, de slimmerik, heeft een boom ontdekt waarin al een hele tros jongens hangt en wijst die zijn broer aan. Als je hoog genoeg klimt kun je vandaar alles overzien en misschien iets verstaan van de toespraak van Sint-Bernard. Omdat het pas eind maart is, zijn de bomen nog nauwelijks uitgelopen en kun je tussen de kale takken door kijken. Jiri klimt achter zijn broer aan en ontdekt dat hij een goed uitzicht heeft op de tronen en de tribunes. Wat gaan die edelen schitterend gekleed! Jiri schaamt zich bijna voor zijn verschoten blouse - de beste die hij heeft - die tot ver over zijn knieën hangt en wordt opgehouden door een kale lederen gordel. Als je de gordels van de edelen ziet blijft de adem je in de keel steken. Die zijn zeker driemaal zo breed, bestikt met zilverdraad, soms versierd met parels en edelstenen.

Daar komt een lange stoet geestelijken uit de abdij, de bisschoppen voorop in vol ornaat. De stoet schrijdt waardig langs de abdijkerk en daalt af naar de tribunes. Te midden van de prelaten loopt koning Louis, gekleed als boeteling (hij heeft heel wat goed te maken!). Naast hem lopen zijn broer Robert, graaf van Dreux, en zijn oom, de graaf van Maurienne. Hun gevolg bestaat uit machtige edelen, graven en hertogen. Van de andere zijde naderen de vrouwen: Eleonore van Aquitanië, sinds negen jaren koningin van Frankrijk, gevolgd door de bloem van de Franse edelvrouwen. De een is nog eleganter gekleed dan de ander, maar niemand van hen is zo mooi als de koningin. Eleonore is nog jong en een beroemde schoonheid. De zon van Zuid-Frankrijk heeft haar huid een ivoorkleur gegeven. Haar liefde voor mooie dingen en voor kunst, vooral muziek en dichtkunst, heeft haar ogen glanzend en diep gemaakt. Haar houding is fier, haar lippen krullen hooghartig, haar brokaten japon glanst helder in het licht van de lentedag. De menigte laat een langgerekt ‘aaaaahhh’ horen wanneer de koningin verschijnt. Koning Fouis, zo wordt er gefluisterd, is waanzinnig verliefd op zijn mooie, ontwikkelde vrouw, maar hij is geen man die zij voor zichzelf zou hebben gekozen. Eigenlijk had Fouis monnik willen worden. Toen hij zestien jaar oud was, verongelukte zijn oudste broer Philippe, de troonopvolger. Louis werd uit zijn klooster gehaald en moest zich van de ene dag op de andere voorbereiden om spoedig zijn vader op te volgen. Nooit was iemand ongeschikter voor het ambt van koning dan hij. En nog minder slaagde hij erin om een hoogbegaafde, avontuurlijk aangelegde vrouw als Eleonore te boeien. Van bals en hoffeesten heeft hij een afschuw. De troubadours die Eleonore uit haar erflanden naar Parijs liet komen, werden door Louis eigenhandig uit het paleis gezet, naar men fluistert omdat hij jaloers was. Eleonores liefde voor boeken vindt hij zondig, want het zijn dichtwerken, geen gebedenboeken. Met Bernard van Clairvaux, die zoveel invloed op de koning heeft, kan de koningin slecht overweg. Tot nu toe heeft Eleonore slechts één kind gekregen: een meisje. Maar de Franse troon heeft een zoon nodig. Niemand van het volk kan dat begrijpen. Een vrouw als zij, in de bloei van haar jeugd, zo mooi en gezond, zou die geen zonen kunnen krijgen?

De tienduizenden, verzameld aan de voet van de heuvel, zien haar nu op de koning toe schrijden. Ze zien hoe Louis zich over haar hand buigt, er een kus op drukt, terwijl zij over zijn hoofd heen in de verte staart. Het volk schijnt zij niet te zien. Daarna neemt ze plaats, de vrouwen van haar gevolg scharen zich om haar heen. De menigte juicht. Van plezier om de plechtige vertoning, van verrukking om het mooie weer en in gespannen afwachting van wat er komen gaat. Bij dit hoofse vertoon vallen de armzalige voorstellingen van begeleiders en goochelaars in het niet.

Nu treedt Bernard, abt van Clairvaux, naar voren en neemt plaats op het haastig in elkaar getimmerde platform. Hij vormt een vreemd contrast met de schittering van het hof en met de rijk uitgedoste bisschoppen. Om zijn uitgemergelde gestalte hangt een eenvoudige zwarte pij met een lang wit onderkleed. Hij wast zich zelden, kamt zich nooit en scheert zich eens in de zeven jaren. Met op de achtergrond de schoonheid van de koningin, de wapenrokken van de ridders, de staatsiegewaden van de hoge geestelijken staat hij daar: stil, klein en mager. Een ouwelijke, onaanzienlijke monnik, fanatiek overtuigd van zijn zending. Een aangekleed geraamte waar tot ieders verbazing een stem uit komt die tot in de verste hoeken van het veld gehoord kan worden. Een stem als vlammen en stromend water, vurig en scherp tegelijk. Hoe je je ook draait, hoe diep je ook door de knieën gaat - die stem vindt je, raakt je aan, dringt tot je door. Jiri, zich vastklemmend aan een dikke tak, voelt de rillingen over zijn rug gaan.

De heilige Bernard stelt hem niet teleur; het is iets overweldigends om die man te horen preken!

Bernard van Clairvaux begint met de pauselijke bul voor te lezen, waarin aan ieder die bereid is deel te nemen aan een nieuwe kruistocht, vergeving van zonden, kwijtschelding van schulden en - mocht hij sneuvelen - de eeuwige zaligheid wordt toegezegd. Veel van de toehoorders kennen die boodschap al, maar nu Bernard hem voorleest klinkt het opeens indringender, iets waaraan niet te ontkomen valt. Daarna rolt de monnik de bul op en begint zijn preek. Krachtig en overtuigend klinkt zijn harde stem.

‘Christenen! Ik ben priester, een man Gods, en als zodanig verafschuw ik de oorlog. Maar God wil dat Edessa wordt teruggewonnen door de christenridders. God wil dat de dreiging voor Antiochië en Jeruzalem wordt afgewenteld. De opmars van de Turken moet tot staan worden gebracht. En daartoe roept God, bij monde van paus Eugenius III, Zijn volk op om met het zwaard in de hand de heidenen te verdrijven.

Elke daad die in dienst staat van de heilige kerk is goed in Gods ogen. Ook deze nieuwe veldtocht tegen de Saracenen zal Gods zegen krijgen. Het is de taak van de gehele christenheid om te voorkomen dat de heidenen andermaal de gelegenheid krijgen om het Heilige Graf te schenden, of om de weg voor pelgrims uit het westen af te sluiten. De paus weende toen hij de val van Edessa vernam. Uw koning weende, toen hij hoorde hoe het vorstendom Antiochië wordt bedreigd, dat wordt geregeerd door hertog Raymond, de oom van onze geliefde koningin. Ik heb geweend toen ik mij voorstelde hoe vrome pelgrims, die met vrede in hun harten op weg gaan om te bidden op de heilige plaatsen, door de heidenen worden overvallen, geplunderd en vermoord! Ween met mij, christenen, laat dit niet toe!’

Een geweldig geschreeuw stijgt op uit de menigte. Veel mensen barsten inderdaad in tranen uit. Hier en daar klinkt al de roep: ‘Dood aan de heidenen!’

Bernard van Clairvaux heft de handen op en meteen wordt het weer stil. ‘Christenen! De moedige mannen die aan de Eerste Kruistocht deelnamen en die onsterfelijke heldendaden verrichtten in dienst van God, zijn reeds lang ten hemel opgenomen. Hun nazaten in het Heilige Land zijn niet talrijk genoeg om de stormvloed van de oprukkende heidenen, met de zonen van Zenghi de Verschrikkelijke aan het hoofd, te keren. Want, christenen, het zijn de duivelse zonen van Zenghi die Antiochië bedreigen. De bastaard Zenghi is dood. Kort nadat hij zich meester maakte van Edessa trof hem Gods toorn en werd de ellendige heiden vermoord door een van zijn eigen dienaren. Maar hij heeft zonen! En een daarvan is in de voetsporen van zijn wrede vader getreden. Hij commandeert diens legerscharen, hij is nu bevelhebber van Aleppo en Edessa en hij maakt zich op om zijn veroveringen uit te breiden, ten koste van de christenstaten, ten koste van christenbloed. Nour-ed-Din is zijn naam. Om deze heiden in toom te houden, om te verhinderen dat deze zoon van de duivel zijn slechte plannen kan doorzetten, is het nodig dat een nieuw leger van christenridders en soldaten zo spoedig mogelijk naar de landen overzee trekt!’

Jiri is bijna uit zijn boom gerold. Daar is dan het woord dat hem de halve nacht en de hele ochtend heeft beziggehouden en dat maar door zijn hoofd bleef spoken! Nour-ed-Din. De heidense naam van een heidense prins. Nour-ed-Din, de zoon en opvolger van Zenghi de Verschrikkelijke, de kleinzoon van Aqsonqor, die de moordenaar was van Francis des Settons: de bezitter van de Gouden Dolk! Bestaat die dolk nog? Heeft Zenghi hem geërfd van Aqsonqor en heeft Nour-ed-Din op zijn beurt het wapen geërfd van zijn vader Zenghi? Als dat zo is verklaart het meteen de militaire successen van de Turken. Die Gouden Dolk moet magische krachten bezitten. Zou vrouw Cantal hem anders in haar dromen hebben kunnen zien? Jiri is zo verdiept in deze vragen dat een groot deel van de toespraak hem ontgaat. Eindelijk dwingt hij zichzelf weer tot luisteren: ‘Ver is de reis naar het Heilige Land,’ schalt Bernards stem over de mensenmassa, ‘en groot zijn de gevaren die gij onderweg zult ontmoeten. Uw ontberingen zullen talrijk zijn, want ge zult door landen moeten trekken waar de bevolking u vijandig gezind is. Waar armoede, watergebrek en voedselschaarste heersen. Waar wilde dieren argeloze reizigers overvallen en rovers zich in holen van het gebergte verborgen houden. Ge zult uw voeten stuk lopen, tranen van vermoeidheid zullen op uw voeten uiteenspatten, u zult uw lot beklagen, en heimwee naar de malse weiden thuis zal u verbranden. Maar laat dit alles niemand weerhouden! God vraagt dit offer van u. God wil dat ge dapper en vervuld van godsdienstig vuur de smaad die Edessa en de christenridders werd aangedaan, komt uitwissen. Want naast de vele gevaren en ontberingen die u wachten, zal er Gods zegen zijn. God zal laten blijken hoezeer Hij Zijn gehoorzame, moedige kinderen liefheeft. God zal u belonen.’ Deze verborgen toespeling op een rijke buit doet de toehoorders in luid gejubel uitbarsten. Maar Bernard van Clairvaux is er de man niet naar om in te spelen op de hebzucht die hij verfoeit. Dus weidt hij snel uit over de zegeningen die de kruisvaarders aan hun ziel zullen ervaren. Met diepe bewogenheid spreekt hij over de heilige plaatsen in Palestina. En dan gaat hij verder: ‘Afschuwelijk wreed zijn de Saracenen, want zij zijn kinderen van satan. Christenen die in hun handen vallen worden onthoofd of gefolterd en hun worden de ogen uitgestoken, vooral wanneer zij standvastig weigeren zich tot de islam te bekeren. Maar wie kan moslim worden zonder zijn onsterfelijke ziel te verliezen? Daarom, christenen, moeten de heidenen verdelgd worden. Zij dienen de satan, zoals wij God dienen. Gewelddadig als de leeuw zijn die Turken, woest als de beer, sluw als de vos, vadsig als de slak, wellustig als de aap, afgunstig als de slang, laf als de wezel. Daarom is het Gods wil dat de christenridders dit gebroed uitroeien. Mensen doden is in Gods ogen een doodzonde. De moslims verdelgen is een God welgevallige bezigheid, want daarmede wordt satans macht op aarde aangetast en vernietigd. Daarom mag niet één van hen in leven blijven, niet één worden toegestaan zijn duivelse werk te blijven voortzetten. Dood aan de heidenen! God wil het!’

De kreet wordt gehoorzaam overgenomen door de deinende massa.

Alleen de Provencalen, die dikwijls zaken doen met Syrische kooplui, kijken enigszins twijfelend. Maar de Gascogners uit Bordeaux, die hun handelsschepen om de haverklap verliezen aan mohammedaanse zeerovers, roepen luidkeels dood en verdoemenis uit over de Saracenen.

Achter Bernard van Clairvaux staan drie kisten tot de rand gevuld met kruisen, genaaid van rood laken. De abt is nog niet geheel aan het eind van zijn redevoering gekomen als koning Louis zich van zijn zetel verheft, neerknielt voor de monnik en luid roept: ‘Geef mij het kruis, eerwaarde. Ik zal naar het Heilige Land gaan en de Saracenen vernietigen.’

‘Moge God u daarvoor zegenen, mijn zoon,’ zegt de abt bewogen. Een dienaar komt al met een rood kruis aansnellen. Bernard speldt het eigenhandig op de linkerschouder van de koning, die diep ontroerd de hand van de monnik grijpt en deze kust. Nu staat ook de koningin op. Zij knielt naast haar man en spreekt helder: ‘Ook ik neem het kruis aan, eerwaarde vader. Duizend vazallen uit mijn erflanden zal ik meebrengen om het Kruisleger te versterken. Zegen mij, vader.’

Die bede brengt de heilige abt even van zijn stuk. Een vrouw, een koningin nog wel, als kruisvaarder? Weliswaar worden de legers altijd vergezeld door veel vrouwvolk, om de soldaten te vermaken, handel te drijven, te koken en te wassen, maar men kan moeilijk verwachten dat een vorstin zulk nederig werk zou doen. Als zij meegaat, gaat ze als gelijke van de koning.

‘Vrouwe,’ lispelt Bernard, ‘bedenk wat u op u neemt.’

‘Ik neem het kruis op,’ antwoordt Eleonore vastbesloten. Ze heeft schoon genoeg van het kille paleis in Parijs, van haar saaie echtgenoot, van de stijve, aan duizend voorschriften gebonden omgeving. Ze wil op avontuur! En ze ziet er zo onweerstaanbaar mooi uit, ze lijkt zo oprecht vroom, knielend in het stof aan Bernards voeten, dat hij geen ‘nee’ kan zeggen. Haar belofte om duizend ridders mee te brengen uit haar erflanden is ook iets wat de prediker van de kruistocht niet over het hoofd kan zien. Hij kent en haat die Aquitaniërs, maar het zijn dappere kerels en harde vechters.

Dus krijgt ook Eleonore een kruis opgespeld en zij legt de kruis-vaardergelofte af. Na haar volgen de edelen die eerst zo afwijzend stonden tegenover het idee van een nieuwe kruistocht. Het voorbeeld van de koning en de toespraak van de abt hebben hun laatste bezwaren weggevaagd. Ze verdringen zich op het platform, terwijl het lagere volk krijst: ‘Wij ook. Geef ons ook kruisen!’

Aycan stoot Jiri aan.

‘Nu,’ sist hij.

Jiri begrijpt het niet. Wil zijn broer het kruis aannemen? Aycan laat zich uit de boom zakken en verdwijnt in de uitzinnige menigte. Ook Jiri springt op de grond en kijkt om zich heen. Het volk schreeuwt nog steeds maar de kisten met de duizenden van tevoren klaargemaakte kruisen zijn al leeg. Ridders, edelen, krijgsknechten, zelfs vrouwen en kinderen lopen er trots mee rond. Nu verscheuren de bisschoppen hun rode mantels om er kruisen van te maken; de geestdrift is niet meer in te tomen. Vrouwen huilen van ontroering, oude ijzervreters liggen schreiend te bidden, ridders strooien kopergeld tussen de mensen waarom heftig wordt gevochten. En te midden van die herrie en het gedrang staat Jiri, aan twijfels ten prooi.

Hij begrijpt dat hij een beslissing moet nemen - en dat is iets nieuws voor hem. Zijn leven lang werden hem taken opgedragen die hij daarna uitvoerde. Gehoorzaamheid is hem tot een tweede natuur geworden. Met de belangrijkste mensen uit het dorp is hij naar Vézelay gekomen om Bernard van Clairvaux te zien en te horen, maar over deelname aan een kruistocht is in zijn groep niet gesproken. Dat is werk voor ridders...

Maar nu ziet hij het volk, dat waanzinnig enthousiast om kruisen roept. Allemaal willen ze naar het Heilige Land, allemaal willen ze de Saracenen van de aardbodem verdelgen. Alles loopt door elkaar, verdringt elkaar, wil de heilige abt aanraken of door hem gezegend worden. Voor deze mensen geldt geen twijfel, het staat vast dat zij hun koning zullen volgen. En hij?

Moet hij zich door de geestdrift laten meeslepen, het kruis aannemen, zijn dorp verlaten, vaders smidse in de steek laten, zich storten in het onbekende? Hetzelfde doen als grootvader Rambor lang geleden?

Zijn hart zegt ja, zijn verstand zegt nee.

Rondom hem ligt het wijde, warme Bourgondië: vruchtbaar golvend land, dichtbevolkt, veilig en vertrouwd. Dit land de rug toekeren, misschien voorgoed...

Waar is zijn vader, waar is oom Bertrand? Wat moet er van hun dorp terechtkomen als de weerbare mannen op kruistocht gaan?

In zijn oren schalt de kreet van de menigte: ‘Geef ons kruisen! God wil het!’ Hij moet opeens aan Aycan denken, die lenig als een slang door het gedrang glipt. Voor Aycan telt deze godsdienstige opwinding niet, beseft Jiri. Zo goed kent hij zijn broer wel. Aycan ziet er hoogstens een gelegenheid in om dingen te ‘vinden’ die anderen verloren hebben.

Dan vindt Jiri ook iets.

Het is een rood wollen kruis, het ligt vlak voor zijn voeten, plotseling. ‘Mensen verliezen de gekste dingen,’ heeft Aycan de vorige avond gezegd. En ziedaar: iemand is het rode kruis verloren dat hij nog geen kwartier daarvoor op zijn linkerschouder had gespeld. Jiri bukt zich, raapt het lapje op, staat er besluiteloos mee in zijn handen. Achter hem schreeuwen de mensen: ‘God wil het!’

Ja! denkt hij. God wil dat ik naar het Heilige Land ga, want Hij zendt mij dit kruis. Het is een teken! Ik moet gaan. Ik moet gaan naar het land waar Nour-ed-Din, de drager van de Gouden Dolk, de kruisvaarderstaten bedreigt. Ik moet die Gouden Dolk veroveren en daarmee de macht van de Turken breken. Dat is de betekenis van deze vondst, dat is wat vrouw Cantal mij gisteren voorspelde.’

Rustig, alsof niets en niemand hem nog van zijn beslissing zal kunnen afbrengen, hecht Jiri het kruis op zijn linkerschouder. Dan knielt hij, en bidt.

Eensklaps wijkt de menigte uiteen en vergeet te schreeuwen. Uit het kamp van de koningin komt een stoet aan die de mensen de adem wegslaat. Want daar is Eleonore weer, nu hoog gezeten op een prachtig paard. Ze heeft zich omgekleed tot amazone. Ze draagt een hagelwitte tuniek met een groot rood kruis op borst en rug, om het middel een brede lederen gordel waaraan een kort zwaard bungelt, de voeten geschoeid met vuurrode laarzen afgezet met een helgele band. Achter haar rijden, eveneens op schitterend opgetuigde paarden, de edelvrouwen, gewapend met lans en strijdbijl. Zo wil Eleonore met de vrouwen van haar hofhouding naar het Heilige Land trekken om haar oom Raymond te hulp te snellen.

De menigte vergaapt zich aan het wonderlijke schouwspel. Eleonore lijkt op de koningin uit een sage: strijdvaardig en onwaarschijnlijk mooi. Jiri ziet de stoet aankomen, hij vergeet alles om zich heen, zijn hart roffelt in zijn borst. Helder ziet hij nu zijn toekomst voor zich: hij zal deelnemen aan deze Tweede Kruistocht, de Gouden Dolk veroveren en dat kostbare magische voorwerp leggen aan de voeten van zijn koningin!

Het volk juicht Eleonore toe. Bernard van Clairvaux fronst geërgerd de wenkbrauwen. Hij vindt deze vertoning stijlloos en geheel in strijd met het heilige vuur dat in zijn ziel brandt. Maar tegen de uitzinnige geestdrift van de menigte kan zelfs hij niet op. Ook koning Louis ziet de stoet vrouwen aan met gemengde gevoelens, die zich duidelijk op zijn gezicht aftekenen. Moet hij zijn vrouw vermanen of bewonderen? Ze ziet er verrukkelijk uit, net als de dames uit haar gevolg. Menige ridder verliest op dat moment zijn hart en zweert een dure eed dat hij niet zal rusten eer hij het hele Heilige Land van Saracenen gezuiverd zal hebben, om dan zijn buit aan de voeten van deze sprookjes-koningin te leggen. Jiri is niet de enige die zich overgeeft aan onmogelijke dromen.

Wie heeft nog oog voor de begeleiders, voor de jongleurs, de goochelaars, de kunstenmakers, de marskramers? Wie let nog op gauwdieven en beurzensnijders die met hun vingers in gordels en zakken wroeten om zich daarna snel uit de voeten te maken? De mensen zien alleen de stoet amazones, met de koningin aan het hoofd. Nooit in hun leven hebben ze zoiets prachtigs aanschouwd. Hun ogen drinken de vertoning in, ze zullen er nog nachtenlang van dromen, er hun kleinkinderen over vertellen. Op dit moment wordt de Tweede Kruistocht de privé-onderneming van Eleonore van Aquitanië, koningin van Erankrijk, de avontuurlijkste vrouw ter wereld.

4 HET ZIJN DE ANDEREN DIE BESLISSEN!

’s Maandags trekken de dorpelingen van La Roche d’Arcon vroeg in de ochtend huiswaarts, nog diep onder de indruk van wat ze de vorige dag hebben gezien en gehoord. Veel geslapen hebben ze in de afgelopen nachten niet, daarom mennen dorpshoofd Severin en smid Rambor om beurten de ossen, terwijl de ander een dutje doet. Achter op de wagen zitten de vier jongens, maar die hebben elkaar zoveel te vertellen dat ze er niet aan denken in te dommelen.

‘Heb je de koningin gezien op haar witte paard?’ roept Bobu voor de twintigste keer. ‘Ze lachte tegen me.’

‘Ze lachte helemaal niet en ze zag jou niet eens staan,’ antwoordt Aycan minachtend.

‘Wel waar!’

‘Nietes.’

‘Welles.’

Zo kunnen ze nog wel een uurtje doorgaan. Om er een eind aan te maken haalt Jiri het rode wollen kruis uit zijn buidel.

‘Kijk,’ zegt hij trots.

‘Heb jij het kruis aangenomen?’ gilt Bobu. ‘Durfde je dat?’

‘Het dwarrelde opeens voor mijn voeten neer,’ zegt Jiri dromerig. ‘Ik dacht: dit is een teken. Nu moet ik gaan.’

Even volgt er een verbaasde stilte op die woorden. Bobu’s mond valt open, Arnold slaat de ogen neer. Maar dan grijpt ook Aycan in zijn buidel en haalt tot ieders ontsteltenis ook een rood kruis tevoorschijn. Van fijne wollen stof is het, glanzend als fluweel. ‘Jij ook al!’ roept Bobu.

‘Ja,’ zegt Aycan koud. ‘Maar ik heb het niet toevallig gevonden, zoals mijn broer. Ik heb het gekregen van de bisschop van Langres. Het is een stuk van zijn eigen mantel. Hij scheurde het af, speldde het me op en zegende me.’

Daar kan Jiri niet tegenop.

‘We kunnen niet allebei ter kruistocht gaan,’ zegt hij. ‘Dat zal vader nooit goedvinden.’

Aycan haalt de schouders op en grijpt andermaal onder zijn kleren.

‘Wat zou je hiervan denken?’

Hij toont de jongens een eenvoudige dolk.

‘O... heb je die ook gekregen van de bisschop?’ vraagt Bobu onnozel.

‘Nee domoor. Die heb ik nou toevallig gevonden.’

‘Dat zal wel,’ valt Jiri uit, ‘die vondsten van jou kennen we. Jij vindt altijd van alles, met je handen in andermans zakken.’ Aycan geeft hem woedend een schop, Jiri slaat heftig van zich af en even later liggen ze te rollen op de bodem van de kar. Smid Rambor schrikt wakker, trekt de vechtenden uit elkaar, geeft ze elk een flinke oorvijg en snauwt: ‘Handen thuis! Zijn jullie gek geworden? En nu kalm, hè?’

Erg druk maakt hij zich overigens niet over de ruzie. Hij is het gewend dat Jiri en Aycan met elkaar overhoop liggen. Zonder meer vouwt hij de handen weer over de buik en gaat verder met zijn dutje. Aycan en Jiri wisselen een vuile blik. Arnold zegt sussend: ‘Laat je toch niet zo opjutten door je broer, Jiri. We moeten maar afwachten, dan zien we wel wat er gebeurt.’

‘Ik ga in elk geval mee naar het Heilige Land,’ houdt Jiri vol.

‘Ik ook,’ gromt Aycan.

‘Ik zou ook wel willen,’ zucht Arnold, ‘maar het is de vraag of vader me kan missen in de kuiperij. En bovendien...’ Hij zwijgt verward.

Jiri begint te grinniken.

‘Je wilt je meisje niet in de steek laten,’ plaagt hij.

Iedereen in La Roche d’Arcon weet dat Arnold een oogje heeft op Marie, de jongste dochter van een pachter. Arnold, iets ouder dan zijn beiden neven, vindt zichzelf nog te jong om te trouwen en Marie is ook pas een jaar of veertien. Maar over twee lentes... ‘Ik weet het niet,’ mompelt Arnold. ‘Ik moet er nog over nadenken.’

‘Ik hoef nergens meer over na te denken,’ zegt Aycan heftig, ‘hoe eerder ik uit dat stomme dorp weg kan, hoe liever het me is. In het Heilige Land kun je rijk worden.’

‘Kruisvaarders,’ begint Jiri, ‘gaan niet op pad om zich te verrijken maar om de heidenen te verdelgen.’

‘Natuurlijk, dat zei Bernard van Clairvaux ook. Maar grootvader vertelde ons dikwijls genoeg dat kruisridders niet vies zijn van een flinke buit. Hij deelde er zelf ook in mee en hij was er maar wat trots op.’

‘Hoe komen we te weten wanneer het kruisleger vertrekt?’ vraagt Arnold zich hardop af.

‘In Vézelay,’ weet Aycan te vertellen, ‘heb ik Sieur Robert, de jongste broer van ridder d’Arcon gezien. En ik hoorde hem de kruisvaardereed afleggen. Welnu, als een ridder d’Arcon op kruistocht gaat, neemt hij zeker veertig man mee. Dus we merken het vanzelf als het zover is.’

‘En ik?’ vraagt Bobu met een dun stemmetje.

‘Jij bent te jong, aan kinderen hebben kruisvaarders niets,’ zegt Arnold rustig. Bobu zwijgt beledigd. Hij is tien jaar oud en vindt zichzelf allang geen kind meer. Aan de andere kant: zo’n verre gevaarlijke reis trekt hem niet erg aan.

Terwijl ze praten over hun kansen om al of niet aan de nieuwe kruistocht te kunnen deelnemen, zit Jiri zwijgend en een beetje dromerig voor zich uit te kijken. Niemand kan zijn opwinding aan hem zien, maar hij wéét. Hij weet dat God hem een rood kruis zond en dat het Gods wil is dat hij gaat. En vrouw Cantal heeft hem een voorspelling gedaan. Hij zal vreemde steden zien, met torens en koepels. Hij zal met de Gouden Dolk in zijn handen staan, dolblij. Niemand zal mij zoiets kostbaars géven, denkt hij, ik zal ervoor moeten vechten. Moet ik Nour-ed-Din doden? Onwillekeurig spant hij de spieren van zijn armen, hij trekt de schouders naar achteren. O, hij is sterk! In gedachten verplettert hij het hoofd van de heidense prins met een voorhamer, hij buigt zich over de verslagene, rukt de Gouden Dolk met schede en al van diens gordel, slaakt een over-winningskreet. Haro! Wijdbeens ziet hij zichzelf staan boven de dode Nour-ed-Din, terwijl rondom hem de kruisridders bewonderend mompelen en wijzen op Jiri, de held. Jiri, de schrik van de heidenen...

Dromen is soms erg plezierig.

Ze komen veilig thuis. Daarna gebeurt er wekenlang niets. De bomen lopen uit, de boeren hebben het druk, in de smidse repareren ze als altijd sikkels, snoeimessen en wagenbanden en vader Rambor kibbelt met de pachters over de prijs. Over de komende kruistocht wordt alleen nog gepraat...

Maar er is iets gaande. Naarmate de zomer verstrijkt wordt het de dorpers duidelijk dat er voorbereidingen worden getroffen. De kerkbelasting is verhoogd, in de burcht worden grote voorraden levensmiddelen aangelegd. Wanneer Jiri’s vader in september zijn gewone herendiensten op de burcht gaat verrichten, neemt hij zijn beide zonen mee. De eerste dagen gaat alles zijn gewone gang, dan verschijnt opeens Sieur Robert in de smidse op de binnenplaats.

Dat is iets nieuws, want anders krijgt de smid zijn bevelen van een schildknaap of dienaar.

Met een ernstig gezicht staat de jongste ridder d’Arcon te kijken hoe de smid een groot slachtmes hardt en slijpt. Vader Rambor gaat rustig door met zijn werk, maar Jiri ziet hoe zijn gezicht onder de lagen vuil plotseling gespannen staat.

‘Dat is een goed mes,’ zegt de ridder. De smid, trots op zijn arbeid, laat Sieur Robert de scherpte van het snijvlak voelen. ‘Kun je ook lanspunten smeden?’

Even houdt Jiri de adem in. Hij kijkt naar zijn vader.

‘Jazeker heer.’

‘En helmen?’

‘Ja heer.’

‘Een zwaard?’

Nu begint Jiri’s hart te bonken.

‘Alles wat u maar belieft te bestellen, heer,’ zegt de smid, al klinkt in zijn stem nu toch enige aarzeling door.

‘De wapensmeden in Avallon hebben op dit moment nergens tijd voor,’ vervolgt Sieur Robert. ‘Ze worden overstelpt met bestellingen.’ Hij grijnst.

Jiri zegt niets, hij kijkt naar de ridder, een stevige man van een jaar of dertig, met een knap, gebruind gezicht. Hij heeft in Spanje tegen de Moren gestreden, maar toen hij terugkeerde van die veldtocht bleek zijn vrouw gestorven te zijn. Omdat zij kinderloos was had hij haar bruidsschat moeten teruggeven aan haar familie. In het dorp beweert men dat Sieur Robert nu weer uitkijkt naar een rijke vrouw. Maar omdat hij een weinig belangrijk edelman is, zal het hem niet meevallen zo iemand te vinden. Wil hij nu in het Heilige Land zijn geluk gaan beproeven?

‘Je kunt erop rekenen,’ zegt de ridder koeltjes, ‘dat ik je voor het extra werk zal betalen.’

‘Ja heer,’ prevelt de smid onderdanig. Jiri kan wel zingen van vreugde. De vermaarde wapensmeden van Avallon hebben het

il'l

druk! Dat is het beste bewijs dat er een grote oorlog wordt voorbereid: de kruistocht!

Gedurende de winter, twee dagen in de week, trekken de dorps-smid en zijn beide zonen naar de burcht om wapens, helmen en schilden te smeden. In het begin gaat het niet goed. Sieur Robert heeft een hoeveelheid ruw ijzer laten komen uit Lorrai-ne, maar de zwaardklink die de dorpssmid daaruit smeedt blijkt te bros. Dit soort ijzer is geschikt voor ploegijzers; aan een zwaard worden andere eisen gesteld. Dat mag niet breken wanneer ermee wordt gebeukt op maliënkolders, harde schilden en helmen. Maar hoe maak je staal dat hard en buigzaam is tegelijk?

Jiri en zijn vader breken zich er dagenlang het hoofd over. Toch is het Aycan die met de oplossing komt. Plotseling is hij een hele dag verdwenen en pas ’s avonds, als het al donker is, komt hij moe thuis.

‘Waar heb jij gezeten, voor den donder,’ brult de smid woedend. ‘In Avallon,’ antwoordt Aycan rustig.

‘Zonder iets te zeggen of te vragen? Je had zeker weer geen zin in werken, huh?’ Rambor staat al klaar om zijn oudste zoon een flinke aframmeling te geven, als Aycan de armen opheft en zegt: ‘Ik ben gaan kijken bij de wapensmeden. Ik wilde weten hoe zij het klaarspelen harde en vlijmscherpe klingen te smeden.’

Met open mond staart de smid hem aan.

‘En ik bén erachter gekomen,’ vervolgt Aycan trots. ‘Het ijzer dat wij gebruiken bevat te veel verontreinigingen. Die moeten we er eerst uit branden. Gewoon het metaal verhitten tot het witgloeiend is.’

‘Dat kan niet,’ gromt de smid. ‘Witgloeiend ijzer, dat kun je niet smeden, dat smelt - en het spat om je oren zodra je de hamer erop neer laat komen. Witgloeiend - dat is onzin.’ ‘Het brandt er schoon van,’ houdt Aycan vol. ‘Daarna laat je het natuurlijk eerst bekoelen, tot het nog roodgloeiend is, en dan kun je het smeden.’

Rambor denkt na.

‘Maar hoe wil jij het vuur zo heet stoken dat ijzer er witgloeiend in wordt? Dat lukt ons nooit.’

‘De wapensmeden in Avallon gebruiken houtskoolovens.’

‘Het moet kunnen zoals Aycan zegt,’ valt Jiri zijn broer bij. ‘Hm.’ Smid Rambor, die niet graag toegeeft dat er iets is waarvan hij te weinig weet, is nog niet overtuigd. Maar Jiri neemt zich voor de raad van zijn slimme broer op te volgen. De volgende dag gaat hij niet met zijn vader naar de burcht, onder het voorwendsel dat hij zich beroerd voelt. Zodra zijn vader is vertrokken troggelt hij zijn moeder wat geld af, hij haalt oom Bertrand over hem een halve dag de ossenkar te lenen en hij rijdt ermee naar Avallon, waar hij een flinke vracht houtskool inslaat.

‘Nu moet ik nog iemand hebben die de blaasbalg kan bedienen. Arnold?’

Hij zoekt zijn neef op en die wil wel. Oom Bertrand, die gulle, goedhartige man, geeft zijn oudste zoon een middag vrij en dan verdwijnen de beide jongens in de lege smidse.

‘Kijk,’ wijst Jiri, ‘ik moet een vuur hebben zo heet als de hel.’ Hij haalt de mislukte kling uit de hoop afval in de hoek. ‘Er zal materiaal verloren gaan - ik maak er een dolk van.’

De hele namiddag, tot laat in de avond, is Jiri met de hulp van Arnold aan het werk. Arnold heeft er plezier in. Ook kuipen en vaten maken is secuur en zwaar werk, en hij heeft de dorpssmid zo vaak in zijn leven bezig gezien dat hij de meeste handgrepen wel kent.

Wanneer Rambor en Aycan die avond van de burcht terugkeren, houdt Jiri hun trots de dolk voor. Het lemmet glanst als zilver, het is zelfs scherper dan dat van Aycans ‘gevonden’ dolk.

Rambor is eindelijk overtuigd.

‘Drommels, jij bent een geboren wapensmid,’ mompelt hij. Lof uit zijn mond is zeldzaam; Jiri gloeit van vreugde. Hij spreekt het niet uit, maar hij is er zeker van dat hij met deze zelfgesmede dolk Nour-ed-Din zal doden. Even voor het slapengaan loopt hij naar buiten en kijkt op naar de heldere sterrenhemel. Er zit vorst in de lucht. Hoog en onwrikbaar rijst op de heuvel achter het dorp de burcht op; op de kantelen flikkert één enkele flambouw. Jiri denkt aan vrouw Cantal en haar voorspelling en een geweldige opwinding maakt zich van hem meester. Er gaat iets groots gebeuren! Hij bedenkt hoe deze winter in elke Franse stad of dorp de smidsvuren laaien, hoe overal geklonken en gehamerd wordt, hoe in duizend werkplaatsen zwaarden, dolken, pieken worden gesmeed, vaten gevuld, maliënkolders gerepareerd, wagens gebouwd. Paarden- en ezelfokkers beleven gouden tijden. Honderden ridders steken zich diep in de schulden om hun uitrusting te vernieuwen, hun krijgsknechten aan te kleden, zich van wapens te voorzien. Ze belenen landerijen en wouden, verkopen stukken grond aan voormalige pachters die wat geld wisten te sparen, ze lenen bij woekeraars en verpanden hun juwelen. Hij heeft geruchten gehoord dat Bernard van Clairvaux ook in de Duitse landen heeft gepredikt en dat hij daar evenveel geestdrift wist te wekken als in Frankrijk. De Duitse koning Koenraad heeft de kruiseed afgelegd, en ook in zijn rijk worden koortsachtig voorbereidingen getroffen.

De wereld - voor Jiri bestaat de wereld uitsluitend uit Frankrijk en Duitsland - is in de greep van de kruistochtkoorts. En hij, Jiri Rambor, een eenvoudige smidsknecht, zal deel uitmaken van dat grootse gebeuren en ongelooflijke heldendaden gaan verrichten! Hij haalt diep adem, slaat een kruis en legt dan de hand op zijn zelfgesmede dolk.

‘Grootvader,’ fluistert hij in de richting van het kapelletje, waarachter de oude man begraven ligt, ‘ik beloof het u: de Gouden Dolk zal terugkeren in Franse handen.’

En dan, op een stralende lenteochtend in het jaar 1147, verschijnt een boodschapper van de burcht in het dorp om alle mannen ouder dan veertien jaar op te roepen. Ze moeten zich melden bij de heren d’Arcon. Die zondag na de kerkdienst zie je ze de heuvel beklimmen, in hun beste kleren, met pasgewassen gezichten en de ogen vol vraagtekens. De meeste mannen kijken zorgelijk. De dorpers begrijpen waarom het gaat: Sieur Robert wenst zich de mannen uit te zoeken die hem op zijn kruistocht moeten vergezellen. Maar de woeste geestdrift die velen van hen bezielde tijdens de bijeenkomst te Vézelay is langzaamaan weggesijpeld. De mensen hebben tijd gehad om na te denken, om te beseffen wat het betekent ter kruistocht te gaan. Ze staan nu weer met beide benen op de grond, en ze zijn bang. De houten poort van de burcht gaapt wijdopen. Druk onder elkaar pratend verzamelen de dorpers zich op de binnenplaats, met ontzag opziend naar het woongebouw, dat helemaal van steen is en twee verdiepingen telt. Op de houten galerij die om de woonvertrekken loopt staan een paar wachtposten, die onverschillig neerkijken op het gewoel rondom de waterput. Ook uit andere dorpen die toebehoren aan de heren d’Arcon zijn mannen en jongens toegestroomd. De zon stijgt boven het dak uit, klatert neer op hun hoofden en doet bij velen het zweet uitbreken. Jiri moet opeens aan zijn grootvader denken. Heeft die, een halve eeuw geleden, ook op deze binnenplaats gestaan, geslingerd tussen hoop en vrees? Was hij blij toen ridder d’Arcon hem aanwees om als krijgsknecht mee ter kruistocht te gaan? Dan valt hem nog een gedachte in. Hij kijkt naar de bezorgde gezichten rondom hem en plotseling beseft hij dat niet alle kruisvaarders vrijwilligers zullen zijn. Een aantal van de verzamelde mannen draagt het rode wollen kruis op de linkerschouder, net als hij en Aycan. Dat zijn degenen die willen vertrekken. Maar veel van de dorpers dragen nadrukkelijk dat symbool niet.

Eindelijk gaat in het hoofdgebouw een deurtje open en een aantal heren betreedt de binnenplaats. Jiri krijgt een schok als hij een van hen herkent als de koerier die hij anderhalf jaar geleden in de Woeste Gronden vond, nadat hij van zijn paard was geworpen. Zou de man hem herkennen?

Nee. Jiri, die zelf niet weet hoezeer hij in die tijd is gegroeid en veranderd, komt tot de ontdekking dat de man gewoon over hem heen kijkt. Teleurgesteld gaat hij naast Arnold staan.

De koerier begint te spreken. Hij deelt de dorpers mee dat de koning van Frankrijk, Louis VII, vorige week van Saint-Denis naar Metz is vertrokken, waar hij wacht op de edelen en hun krijgsmacht. Omdat ook Sieur Robert het kruis heeft aangenomen is nu de tijd gekomen dat hij zich bij de koning gaat voegen, met veertig man zoals hij heeft beloofd. Het is echter niet raadzaam de burcht zonder verdediging te laten, daarom wenst Sieur Robert dat ook een aantal van zijn boeren en dorpers hem vergezelt. Tijdens de reis zal er voldoende gelegenheid zijn zich te oefenen in het krijgsbedrijf. De tocht zal over land worden gemaakt; voor zeeziekte of voor de gevaren van het diepe water hoeft dus niemand bang te zijn. Daarna herhaalt de boodschapper de beloften van de paus: vergeving van zonden, kwijtschelden van pacht- en herenschulden, en uitzicht op eeuwige zaligheid voor hen die vallen in de strijd tegen de heidenen. Met nadruk voegt de koerier eraan toe dat zij die vorig jaar de kruiseed hebben afgelegd, maar intussen ziek zijn geworden of thuis niet gemist kunnen worden, bij pauselijk decreet van hun eed ontslagen zijn.

De droge, wat eentonige stem van de boodschapper wekt niet half zoveel geestdrift als indertijd de stem van Bernard van

Clairvaux. Wat bedremmeld staan de dorpers bijeen. Alleen een paar jonge kerels die niet veel te verliezen hebben, roepen: ‘Lang leve koning Louis’ en ‘God wil het!’ De geestdriftigsten dringen zich naar voren.

Sieur Robert loopt de rijen langs en wijst hier en daar een man aan. Het zijn in hoofdzaak boerenjongens die thuis wel gemist kunnen worden. De oudere mannen en zij die kleine kinderen hebben, slaat hij over. Dan houdt hij stil voor Jiri, die dringend naar hem opkijkt.

‘Aha. Onze jonge wapensmid heeft ook het kruis aangenomen,’ zegt de ridder voldaan.

‘Ja heer,’ roept Jiri gretig.

Smid Rambor doet haastig een stap naar voren.

‘Ik bid u, edele heer, ontneem mij niet mijn beste knecht!’ Boos fronst Sieur Robert de wenkbrauwen.

‘Je hebt nóg een grote zoon, Rambor,’ zegt hij afgemeten. Maar dan knielt Aycan voor hem neer, smekend.

‘Laat mij niet achter, heer, wat ik u bidden mag. Dit rode kruis is mij door de bisschop van Langres eigenhandig opgespeld; het is een deel van zijn verscheurde mantel. Nu moet ik wel ter kruistocht gaan.’

‘Zo...’

De ridder aarzelt zichtbaar en Jiri maakt daarvan gebruik door zijn broer hardhandig opzij te duwen.

‘Nee heer, ik moet gaan, ik moet gaan. God wil het!’ schreeuwt hij.

‘Maar hoe kan ik werken zonder knechten?’ roept smid Rambor wanhopig. ‘Mijn andere kinderen zijn nog te klein.’

Sieur Robert kijkt in de gespannen gezichten. Jiri? Aycan?

‘Ik zal Jiri meenemen,’ beslist hij. ‘Een goede wapensmid is onmisbaar bij een veldtocht.’

‘Ja, ja!’juicht Jiri.

‘En ik dan?’ brult Aycan woedend.

‘Jij blijft thuis. Eén smid is genoeg. Bovendien heeft je vader je nodig.’

‘Ik heb de kruiseed afgelegd, heer!’

‘Dat doet er niet toe, je hebt het gehoord: de paus ontslaat elke man van zijn eed als blijkt dat hij thuis niet gemist kan worden,’ antwoordt de ridder koeltjes. Hij let niet meer op de briesende jongen, maar loopt meteen door en houdt stil voor Arnold. ‘Wil de oudste zoon van het dorpshoofd niet ter kruisvaart gaan?’ vraagt hij verwonderd.

‘O ja heer, graag,’ roept Arnold.

‘Mooi. Aycan, doe dat kruis af en geef het aan je neef. Een handige kuiper kan ik ook goed gebruiken tijdens de tocht.’ En als de ridder Aycans opstandige gezicht ziet, roept hij stampvoetend: ‘Doe wat ik zeg, dit is een bevel.’

De vernedering voor Aycan is compleet. Zwijgend neemt de jongen het lapje rode stof van zijn schouder en werpt het Arnold voor de voeten. Dan draait hij zich om en loopt weg. Hij dringt zich tussen de opeengepakte mannen door en verdwijnt door de openstaande poort. Jiri heeft met zijn broer te doen, al is hij dolblij dat ook Arnold zal meegaan.

’s Avonds vormen de uitverkorenen het middelpunt van de kring op het pleintje van vastgestampte aarde voor de kapel. Ze worden bewonderd; allerlei mensen komen hun geschenken brengen. Daarna volgen nog een paar dagen van laatste voorbereidingen en eindelijk breekt de dag aan dat Sieur Robert met zijn legertje van veertig man kan vertrekken.

Twee ossenwagens met bagage gaan mee. Op de tweede kar zitten Jiri en Arnold als wagenmenners. Tien pakezels en zeven paarden worden meegevoerd, waaronder het strijdros van Sieur Robert, een zware appelschimmel die luistert naar de naam Mordant. De zes overige ruiters zijn afkomstig uit de strijdmacht van de burcht. De eerste wagen wordt ook door twee handwerkslieden gemend: Jean Cresson, de zoon van een leerlooier en Walther Braque, een jonge timmerman. Ze komen beiden uit een ander dorp en Jiri kent hen nauwelijks.

De voetknechten worden gecommandeerd door sergeant Girard, een grote kerel van een jaar of vijfendertig, die al drie veldtochten heeft meegemaakt. Een echte ijzervreter, ruw en onbehouwen, maar een ervaren vechter.

De uittocht van de toekomstige helden lijkt op een dorpsfeest. Geen mens werkt. Uit de hele omgeving zijn de dorpers samengestroomd aan de voet van de heuvel waarop de burcht staat, vanwaar de stoet zal vertrekken. Jiri neemt uitvoerig afscheid van zijn moeder, zijn vader, zijn zusje Martine en de twee kleine broertjes. Aycan ziet hij niet. Die houdt zich verborgen, boos omdat hij niet mee mag. Jiri mist hem niet eens. Vrouwen gooien de kruisvaarders bloemen toe, roepen bewonderende en aanmoedigende woorden en strooien kushandjes rond. Plotseling ziet Jiri zijn neef Arnold bij een meisje staan, de armen om haar heen. Ze huilt.

Arnold, ik zal je zo missen,’ snikt ze. De jonge kuiper zoent haar. ‘Ik zal een mooie sjaal voor je meebrengen, Marie. Ik beloof het je. De mooiste sjaal uit het oosten krijg je van mij. Voor onze bruiloft.’ Marie lacht door haar tranen heen, knikt, slaat de handen voor de ogen. De rok golft om haar heupen. Ze is een aardig meisje om te zien, met lang blond haar. Een zijden sjaal zal haar goed staan.

Maar...

Een sjaal, denkt Jiri, is dat alles? Ik ga de Gouden Dolk veroveren om hem aan de voeten van de koningin te leggen!

En zo vertrekken ze naar het Heilige Land, voor het grootste avontuur van hun leven. Hoevelen van deze veertig zullen ooit terugkeren?

5 HET KRUISLEGER

Koenraad II, koning van Duitsland, is ongeveer vijftig jaar oud en een onaangenaam mens. Zijn grootste fout is zijn wantrouwige natuur. Hij is ervan overtuigd dat iedereen erop uit is hem te bedriegen. Bang als hij is dat koning Louis van Frankrijk zal proberen zich op te werpen als de grote leider van de Tweede Kruistocht, is Koenraad met zijn leger van zeker honderdduizend man eerder vertrokken dan de Fransen en heeft hij de Donau al bereikt eer het Franse leger te Metz compleet is. Als koning Louis hoort dat de Duitsers hem ver vóór liggen, breekt ook hij op. Intussen stuurt hij koeriers naar alle delen van zijn rijk om de nog steeds toestromende contingenten te waarschuwen dat het leger al onderweg is en bij Straatsburg de Rijn zal oversteken om dwars door de Duitse landen naar Hongarije te gaan.

Sieur Robert ontvangt dat bericht als hij en zijn mannen nog nauwelijks de stad Chaumont hebben bereikt. Onmiddellijk buigen ze af naar het oosten. Ze maken haast om zich zo snel mogelijk bij de hoofdmacht van koning Louis te kunnen voegen. Kort voor Straatsburg halen ze de achterhoede van het Franse kruisleger in. Jiri valt bijna van zijn dissel van verbazing. Hij weet niet wat hij ziet!

Door de vlakte van het Rijndal stroomt een brede rivier van wagens, ruiters, ridders, voetknechten, ezels, paarden, bedelaars, handelaars, handwerkslieden, boeren, vrouwen. En dat alles wemelt door elkaar, haalt elkaar in, marcheert gezamenlijk op, de ene groep wat sneller dan de andere, en uit die langgerekte massa stijgt een geluid op dat hij van zijn leven niet meer zal vergeten. Een gezoem en gebrom alsof duizend bijenvolken tegelijk zijn uitgezwermd. Onder hun voeten stuiven stofwolken op die nooit tijd krijgen zich neer te leggen. Boven die wolken uit schitteren vanen en banieren in het zonlicht, blinken de punten van pieken en lansen, zie je de hoofden van paarden en muilezels knikken. Wanneer de wind even het stof uiteenblaast, zie je een krakende ossenkar, een ridder in de volle glorie van zijn wapenrok, of armoedig geklede mensen met kapotte voeten, gewapend met knotsen en hooivorken, die moeizaam hun weg zoeken in het platgetreden spoor.

Een jaar geleden was te Vézelay afgesproken dat iedereen die met de oorlog tegen de heidenen niets te maken had, zou thuisblijven. De jacht werd verboden, het was de kruisridders niet toegestaan hun honden en valken mee te nemen. Troubadours, kunstenmakers, vrouwen en kinderen - die moesten achterblijven. Dat voornemen was verstandig, maar wie houdt zich eraan? De koningin niet. Die laat zich vergezellen door hofdames, dichters en dienstmeisjes. En wie had al die hongerige paupers, bedelaars, prostituees, marskramers en echte pelgrims moeten weerhouden zich ongevraagd bij de reusachtige legertros aan te sluiten? Al die mensen dragen een rood kruis op de linkerschouder ten teken dat zij er ook bij horen. Om plunderingen in zijn gebied te voorkomen heeft koning Koenraad ervoor gezorgd dat er opslagplaatsen met levensmiddelen zijn achtergebleven voor de Fransen, voor zover zijn eigen leger niet alles heeft kaalgegeten. Verder moeten de kruisvaarders leven van wat ze zelf hebben meegebracht of van wat het zomerse land opbrengt. Waar ze ook komen stijgen onmiddellijk de prijzen tot sterrenhoogte. Jiri krijgt grote bewondering voor Sieur Robert, die een ossenkar vol voorraden meevoert en van de eerste dag af zijn veertig manschappen op rantsoen heeft gezet.

Toch hebben de ridder en sergeant Girard niet kunnen verhinderen dat zich in de afgelopen week ook zwervers en paupers bij hen hebben aangesloten. Het is onvermijdelijk. Een groot deel van koning Louis’ leger, hoe krijgshaftig het er ook moge uitzien bij de eerste aanblik, bestaat uit weggelopen horigen, halfverhongerde boeren, struikrovers, kermisgasten met beren, bellen en tingeltangels, uit rapalje zonder middelen van bestaan. De paus en de heilige Bernard hebben het beloofd: wie bij deze tocht omkomt gaat regelrecht naar de hemel. Waarom zouden ze dan thuisblijven, al die thuislozen? Waarom dan bedelen in de smerige straten van de steden, tussen de hutten van de lijfeigenen, in armoedige dorpen? Liever gaan ze de lange, lange weg naar het Heilige Land, waar rijkdommen te veroveren zijn. In die geweldige, verschuivende mensenmassa wordt getrouwd en gestorven, gehandeld, gevochten, gevrijd en gestolen. Koning Louis tracht vergeefs de orde te handhaven. Gesnapte dieven worden opgehangen, vechtersbazen moeten een stuk van hun oor of neus missen, maar het is onbegonnen werk om enige orde te scheppen in die tienduizenden opeengepakte mensen, die van de hand in de tand leven. Vandaag niets te eten? Steel het dan. Vandaag niets te drinken? Pak het af van iemand die nog een kruik bier heeft. Je vrouw kwijtgeraakt? Doet er niet toe, vrouwen genoeg in deze menigte...

Natuurlijk zijn er groepen waar het wel ordelijk toegaat, waar je eigendommen veilig zijn en bewaakt worden. Jiri en Arnold hebben het geluk dat zij deel uitmaken van zo’n groep. Sieur Robert, allesbehalve rijk maar een ervaren krijgsman, is zuinig op zijn voorraden en wapens. Girard, zijn sergeant, weet dat het hem de kop zal kosten als er iets van de ridder wordt gestolen. Dus regeert Girard met ijzeren hand over zijn groepje ongeregeld.

Vier dagen nadat ze zich bij het kruisleger hebben aangesloten staat ’s avonds opeens een monnik in een zwarte pij voor de tent van Sieur Robert. Sergeant Girard nadert hem eerbiedig en vraagt hem wat hij wenst.

‘Ik wens uw heer te spreken.’

Sieur Robert, gewaarschuwd, komt naar buiten.

‘U bent ridder Robert d’Arcon?’ vraagt de monnik. ‘Mooi. Ik ben aangewezen voor de geestelijke verzorging van uw troep. Wijs mij de wagen waarop ik kan meerijden.’

‘Dat klopt,’ knikt de sergeant. ‘De bisschop van Langres heeft aan elk contingent een eigen priester toegewezen. Ik hoorde daar gisteren al over spreken.’

Sieur Robert lijkt niet blij met deze aanvulling. De monnik ziet eruit of hij een goede eetlust heeft. Op zijn dikke nek zit een rood hoofd met ronde gevulde wangen.

‘Mijn naam is vader Cornelius,’ vervolgt de monnik. ‘Het is mijn heilige taak erop toe te zien dat uw mannen zich waardig en in overeenstemming met het gewijde doel van deze tocht gedragen.’

Sieur Robert vertrekt zijn gezicht. Dat doet mijn sergeant Girard al, lijkt hij te denken. Toch buigt hij een knie en prevelt: ‘U bent welkom, vader. Zegen mij.’ Dat doet de monnik op plechtige wijze.

Jiri heeft het van enige afstand aangezien en weet niet goed wat hij ervan moet denken. De aanwezigheid van een priester heeft iets geruststellends. Maar hij kent Sieur Robert. Die edelman is in Spanje geweest, waar in de op de Moren heroverde gebieden de kerk een geweldige macht uitoefent, terwijl juist de Bourgondiërs erg gesteld zijn op hun onafhankelijkheid en allesbehalve bekendstaan als fanatiek vroom. Sieur Robert schijnt niet blij te zijn om deze pottenkijker erbij te krijgen. Maar een kruistocht is geen gewone veldtocht. Het is een heilige oorlog, in dienst van God en de kerk. Priesters, véél priesters horen erbij.

Vader Cornelius neemt zijn taak nauwgezet waar. Elke ochtend zet hij een draagbaar altaartje op en draagt de mis op.’s Zondags houdt hij een uitgebreide preek. Hij verbiedt de manschappen van Sieur Robert om te vloeken en eist dat ze regelmatig biechten. Daarbij is hij een soort tiran. Hij wil slapen in de tent van de ridder, rijden op de voorste ossenkar, de lekkerste hapjes dienen voor hem gereserveerd te worden en hij dreigt iedere man die zijn vrome bevelen niet onmiddellijk opvolgt, met dood en verdoemenis. Maar niemand, zelfs Sieur Robert niet, durft zich openlijk te verzetten tegen vader Cornelius.

Jiri geniet van de tocht door het mooie groene land, al overvalt hem soms een hevig heimwee naar zijn dorpje in Bourgondië. Dat komt door Arnold: hij is een aardige, goedmoedige jongen, maar hij heeft de gewoonte alles wat hij denkt hardop uit te spreken. ‘Zulke platanen staan bij ons ook om de kapel,’ zegt hij bijvoorbeeld, en dan krimpt Jiri ineen. La Roche d’Arcon lijkt zo ver weg!

Om zich te verweren tegen zijn heimwee vertelt Jiri zijn neef over de voorspelling van vrouw Cantal.

‘Ze zei dat ik een grote toekomst tegemoet ga.’

‘In het Heilige Land?’ vraagt Arnold nieuwsgierig.

‘Dat moet wel. Het heeft in elk geval iets te maken met de Gouden Dolk.’

‘Dat ding waarover grootvader altijd sprak! Ik vraag me af wie die Gouden Dolk nu in zijn bezit heeft.’

‘Nour-ed-Din,’ zegt Jiri beslist.

‘Hoe weet jij dat nou?’

‘Dat spreekt toch vanzelf. Emir Aqsonqor beroofde Francois des Settons ervan. Nour-ed-Din is de kleinzoon van Aqsonqor. Hij is nu atabeq van Aleppo en dus moet hij de Gouden Dolk bezitten.’

‘Ja, dat klinkt aannemelijk. Ik zou dat wapen wel eens willen

zien,’ mijmert Arnold. ‘Grootvader sprak er zo graag over, het moet een wonder van goudsmeedkunst zijn.’

‘We zullen het zien - en vasthouden ook nog.’

‘Kom nou!’

‘Heus. Vrouw Cantal heeft het me voorspeld. In haar geest zag ze mij met die Gouden Dolk in de handen staan. En ik was er dolblij mee.’

‘Dus jij gelooft wat zo’n oude heks raaskalt?’ vraagt Arnold ongelovig. ‘Ik dacht dat je verstandiger was.’

Jiri zwijgt beledigd, maar na een tijdje kan hij het toch niet laten: ‘Hoor eens, Arnold, laten we één ding afspreken. We moeten tijdens deze tocht zoveel mogelijk bij elkaar blijven. Mij kan niets ernstigs overkomen, want vrouw Cantal heeft me een grote toekomst voorspeld en dat betekent dat ik heelhuids door alle gevaren heen kom. Dus als jij bij mij in de buurt blijft, ziet het er voor jou ook goed uit.’

‘Maar als haar voorspelling nu eens niet uitkomt? Ze kan zich toch vergist hebben!’

‘Nee, dat heeft ze niet. God heeft mij een rood kruis gestuurd en een opdracht gegeven: ga naar het Heilige Land, verover de Gouden Dolk. Ik wilde ons dorp eigenlijk niet verlaten, maar ik moest wel, omdat God het wil.’

‘Omdat Sieur Robert het wilde,’ antwoordt Arnold nuchter. Maar Jiri’s overtuiging dat hij een uitverkorene is heeft toch indruk op de jonge kuiper gemaakt. Als Jiri gelijk heeft en is voorbestemd om grote dingen te doen, dan wil Arnold daar graag bij zijn.

‘Afgesproken,’ zegt hij jolig, ‘we blijven bij elkaar, wat er ook moge gebeuren.’

Overdag hebben Jiri en Arnold niets anders te doen dan te zorgen dat hun ossenkar in het goede spoor blijft en dat er niets gebeurt met de tent en de wapens waarmee de wagen beladen is. Maar ’s avonds moet er gewerkt worden. Er gaat altijd wel iets kapot in zo’n kolossaal leger. Paarden verliezen hoefijzers, wagens breken assen en wielen, tonnen en vaten vallen in duigen, een plotseling opstekende wind doet tentzeilen scheuren of rukt de huif van een wagen. Zadelriemen breken, een ridder verliest zijn sporen, bijlen worden kapotgeslagen op ijzerhard hout, kortom: ’s avonds moet er gerepareerd worden. Niet alle groepen hebben daar vakbekwame mensen voor. Sieur Robert wel! Deze ervaren krijgsman heeft er met vooruitziende blik voor gezorgd dat hij in zijn gevolg een complete reparatiewerkplaats heeft, die elke avond in het kamp wordt opgezet en waar ieder die iets nodig heeft terecht kan. Vier halfwas knechten telt hun groepje: Arnold, Jiri, Cres-son en Braque. Jonge kerels, gewend om blindelings orders op te volgen. Daarom protesteren ze niet maar gebruiken de laatste uren daglicht om te smeden, te timmeren, te herstellen wat kapot is. Ook voor anderen. En Sieur Robert laat iedereen die gebruikmaakt van de handigheid van zijn knechten, er goed voor betalen.

Eind juni naderen ze de grenzen van het Duitse Rijk en trekken Hongarije binnen. De zon wordt heter, de regenbuien nemen af, honger en dorst beginnen toe te slaan in het kruisleger. De ruwheid en onordelijkheden nemen toe. In Hongarije aangekomen zijn de kruisvaarders niet meer te houden.

Wat is een Hongaar voor een wezen? Hij gaat niet ter kruistocht, dus is hij minder waard dan een Fransman. Verder leeft hij anders, dus verkeerd. Al die volken die in Midden-Europa hun akkertjes verbouwen, hun feesten vieren, hun werk doen, spreken een onverstaanbaar taaltje, je kunt niet met ze onderhandelen. Daarom nemen de Fransen gewoon wat ze nodig hebben en wee de dorpsbevolking die niets meer bezit! Jiri ziet verbijsterd toe hoe boerenhoeven in vlammen opgaan. Hij ziet hele dorpen verwoest worden en maakt korte veldslagen mee, wanneer een plaatselijke edelman tracht zijn bezittingen en jachtterreinen te beschermen.

Aan het einde van een warme dag stuurt sergeant Girard de beide neven erop uit om brandhout te verzamelen. Ze krijgen twee van de ezels mee. Bij het kamp is niets meer te vinden, maar in het zuiden verheft zich een donkere streep. Dat kan wel een bos zijn, denkt Girard.

Het is vlak land waardoor de jongens rijden: kaal, leeg, moerassig. Als ze de elzenbosjes naderen ontdekken ze dat die niet zomaar verloren in het landschap staan. Tussen de elzen liggen vijvers en daar staan tientallen hutten: een compleet dorp. Het eerste dat hun opvalt is de geweldige hoeveelheid ganzen die deze dorpers erop nahouden. Duizenden! Bij de nadering van twee vreemden beginnen de vogels een ijselijk kabaal te maken. Jiri houdt zijn ezel in. Een paar boeren stormen naar buiten, zwaaiend met knuppels en rieken.

‘Terug,’ roept Jiri zijn neef toe. Ze keren hun ezels en maken dat ze uit de buurt komen. Niemand achtervolgt hen.

‘Oef...’

Ze kijken om.

‘Een dorp vol ganzenhoeders,’ mompelt Jiri, ‘als we dat aan sergeant Girard vertellen...’ Het water komt hem in de mond bij de gedachte aan een vette ganzenbout.

Ze komen terug in het kamp, zonder brandhout maar met het nieuws van een onaangetast, vergeten dorpje, waar ganzen voor het oprapen rondom de vijvers zitten.

‘Wat! Duizenden vette ganzen,’ roept de sergeant verrukt. Jongens, dat wordt een feestmaal! Daar moeten we op af. Ik ga het de ridder vertellen.’

Vader Cornelius heeft het gehoord. Hij kijkt op, opent de mond, sluit hem weer en perst de lippen opeen. Sergeant Girard werpt één blik op de zwijgende geestelijke en grijnst.

Maar nog altijd zegt vader Cornelius niets, hoewel hij de mannen er dagenlang streng op heeft gewezen dat Hongaren ook christenen zijn en ontzien moeten worden.

Ganzen zijn uitstekende wakers, en de dorpsbewoners lijken bereid zich te verweren wanneer een plundergroep op hun erf verschijnt. Desondanks aarzelt Sieur Robert geen moment. Zodra sergeant Girard hem heeft ingelicht over Jiri’s ontdekking wijst hij twintig van de sterkste voetknechten aan die het dorp moeten overvallen, onder dekking van de ruiters. Jiri en Arnold zullen hun de weg wijzen.

Tegen het einde van de nacht, voor het licht begint te worden, verlaat de groep stilletjes het kamp en draaft in de richting van de elzenbosjes. Het is nauwelijks een uur gaans. Sluipend omsingelen ze het nog slapende dorp, terwijl in het oosten de lucht begint te kleuren. In de verte kraait een haan. Ze zien de ganzen als een kleed van wit dons rondom de vijvers zitten. Ook deze vogels slapen nog.

Jullie pakken wat je pakken kunt,’ fluistert sergeant Girard zijn mannen toe. ‘Ik neem de voorste hut voor mijn rekening.’ Hij geeft het afgesproken teken door te zwaaien met een brandende spaander en meteen springen uit alle bosjes gewapende mannen en rennen op de vijvers toe. Ze hebben al vier ganzen te pakken en snel de kop afgerukt als de andere ganzen gakkend overeind stuiven en een geweldig misbaar beginnen te maken. In de hutten klinkt gestommel. De plunderaars horen kreten. Daar gaat de deur van de eerste hut al open. Op de drempel verschijnt een naakte boer met een knuppel. Langs zijn benen schiet een vuile hond naar buiten, een groot beest met opgetrokken lippen. De hond vliegt een van de aanvallers naar de keel maar ligt een ogenblik later stervend op de grond, terwijl het bloed uit zijn flanken gulpt. De hutten stromen leeg, de boeren zijn nauwelijks gekleed. Ze zwaaien hun wapens maar worden opgevangen door de ruiters die meedogenloos op hen inhakken, terwijl de voetknechten elk vier, vijf ganzen grijpen, snel de nek omdraaien en ermee weghollen. De veren stuiven in het rond. Daar gaat de eerste hut in vlammen op, aangestoken door sergeant Girard. Het is een ordeloos gevecht: honden, ganzen, mensen en geiten krioelen door elkaar. Wanneer de vlammen oplaaien werpen enkele boeren hun wapens weg en beginnen te blussen. Uit de brandende hut klinkt gekrijs. Een boer stormt naar binnen en komt er weer uit met een oude vrouw in zijn armen. De brand heeft de Hongaren van hun verdediging afgeleid. De voetknechten kunnen zoveel ganzen grijpen als ze dragen kunnen en verdwijnen ermee in de verte, in de rug gedekt door de ruiters. Jiri heeft drie van die vogels te pakken gekregen, Arnold ook. Binnen een halfuur is het voorbij.

Als ze een uur later triomfantelijk het legerkamp betreden, onder het stof en buiten adem, en de buit tellen, blijkt dat ze met elkaar vier dozijn ganzen, twee geiten en een ezel hebben veroverd. Ze worden met gejuich ontvangen. Dat een van de voetknechten gewond is geraakt omdat hij recht in een hooivork liep die zijn arm doorboorde, kan de vreugde niet temperen. De kerel wordt verbonden en dan wordt er ontbeten.

‘Dat ging gemakkelijk, huh?’ mompelt Arnold, de mond vol brood.

‘Eigenlijk is het een schandaal wat we hebben gedaan,’ antwoordt Jiri. ‘Nietsvermoedende dorpelingen overvallen... Het zal je toch maar gebeuren dat je toevallig daar woont waar een leger voorbij komt.’

‘Ach wat, we hebben ze toch niet totaal leeggeplunderd,’ vindt Arnold. ‘Als we nu dat hele dorp verwoest hadden zou ik het misschien erg gevonden hebben, maar die ene hut, die is zo weer opgebouwd. En een paar dozijn ganzen kunnen ze wel missen, ze hebben er genoeg.’

Een kleine vijftig ganzen voor hun troep is te veel, met deze zomerwarmte is het vlees niet lang houdbaar. Op last van de ridder verkoopt sergeant Girard de helft van de buit, de rest wordt gebraden en opgegeten. Twee dagen lang eten ze tot ze niet meer kunnen, dan is het feest voorbij. Ook vader Corneli-us doet zich er met een verheerlijkt gezicht tegoed aan.

‘Ik denk,’ fluistert Jiri zijn neef toe, ‘dat ik onze vrome monnik eens op de proef ga stellen.’

Het is vrijdagavond en Jiri gaat bij vader Cornelius biechten. Hij bekent dat de plundertocht in het begin van de week hem zwaar op het geweten ligt.

‘Ik heb het dorp ontdekt en onze soldaten de weg gewezen,’ zegt hij, ‘maar eigenlijk was het gewoon diefstal.’

Vader Cornelius knikt hem zalvend toe.

‘Het verheugt mij te horen dat je ziel bezwaard is, mijn zoon. Dit is een christelijk land, het past ons niet hier te plunderen en te brandschatten. Ik gelast je drie dagen te vasten en alleen te leven op water en brood. Zeg elke ochtend en avond de akte van berouw op gedurende drie weken. God vergeeft de zondaren indien zij oprecht berouw tonen.’

‘De ganzen smaakten anders wel goed, vond u niet?’ prevelt Jiri schijnheilig, glurend tussen zijn oogharen. Vader Cornelius likt langs zijn lippen en zucht. ‘Verrukkelijk waren ze, mals en vet.’ Dan spert hij de ogen wijd open en kijkt de jonge smid streng aan. ‘Bid,’ dondert hij, ‘en toon berouw!’

‘Ja vader.’

Jiri bekruist zich, staat op en keert met gebogen hoofd terug naar het kampvuur.

Dat is de laatste keer dat ik bij die huichelaar te biecht ben gegaan, denkt hij opstandig.

6 VERRASSENDE ONTMOETINGEN

Elke dag verbazen Jiri en Arnold zich erover dat de wereld zo groot is - er lijkt geen einde aan te komen! Soms worden ze gekweld door een hevig heimwee naar hun Bourgondische vallei en vragen ze zich af: waar zijn we in ’s hemelsnaam aan begonnen? Maar dan komen er weer dagen dat ze volop genieten van al het vreemde en ongewone dat hen overspoelt, en van het besef deel uit te maken van een leger, groter dan ooit iemand heeft gezien.

Nadat ze de vlakten en moerassen van Midden-Europa achter zich hebben gelaten, komen ze in een gebied van wilde heuvels. Het is nu midzomer, de zon is brandend heet, de weg is stoffig en ongelooflijk slecht.

Opeens ziet Jiri een gestrande bagagewagen met een aantal radeloze mensen eromheen. Nu is dat geen nieuwe ervaring voor hem; herhaaldelijk breken assen van te zwaar beladen karren, vallen trekossen dood neer van uitputting en moeten de voerlui van zo’n wagen maar zien hoe ze de moeilijkheden oplossen. Jiri kijkt er terloops naar, een beetje onverschillig, en krijgt dan een schok.

‘Ho!’ roept hij wild. Arnold, die naast de ossen loopt, kijkt verwonderd om. ‘Ho!’ schreeuwt Jiri weer. De ossen staan gehoorzaam stil. ‘Wat is er aan de hand?’ vraagt Arnold verbaasd. Maar Jiri is al van de dissel gesprongen en rent naar de verongelukte wagen. Een van de mensen die daar hulpeloos naast staan heeft hij herkend: het is het meisje dat hij in Vézelay heeft gezien bij het paviljoen van de koningin. Hij kon haar niet vergeten en nu staat ze daar: rank en jong, een elf verdwaald in een woest land tussen ruige soldaten. De warme wind speelt met haar lange haar en doet de lichte japon om haar figuurtje golven. Ze draagt een brede strohoed, waar de haren als een bronzen waterval onderuit komen. Naast haar staat een oudere vrouw, tweemaal zo dik, tweemaal zo wanhopig. Ze schreeuwt tegen de voerman en tegen de krijgsknechten die de wagen omringen, maar die halen de schouders op.

‘Mens, wind je niet zo op. Daar is niks meer aan te doen.’ Arnold, brandend nieuwsgierig naar wat het is dat Jiri’s aandacht trok, stuurt zijn wagen terzijde en rent zijn neef achterna.

‘O, ik zie het al, gebroken as,’ constateert hij deskundig. Jiri zegt niets, hij heeft alleen oog voor het meisje. De voerman is al bezig de trekossen uit te spannen. Blijkbaar wil hij de wagen in de steek laten. Jiri vangt een smekende blik op van het lieve kind en komt in actie. Hij duwt de soldaten opzij.

‘Kan ik helpen?’ vraagt hij. Zijn brede schouders en krachtige armen maken indruk. De oudere vrouw doet snel een stap naar voren en jammert: ‘Ze willen de wagen achterlaten, maar dat mag niet. Het linnengoed van de koningin zit erin.’

Jiri werkt zich onder de kar en bekijkt de doorgesleten assen. De bussen waarin de wielen draaien zijn zo dun geworden als een boomblad. De hele wagen verkeert in slechte staat, repareren is de moeite niet waard. Hij kruipt tevoorschijn en schudt het stof van zich af.

‘Uw voerman heeft gelijk, dame,’ zegt hij, zijn hoed afnemend. ‘Daar valt niets meer aan op te knappen. Tot op de laatste splinter versleten. Brandhout.’

Het meisje grijpt hem geschrokken bij de arm. Ze heeft kleine, zachte handen, maar Jiri heeft het gevoel dat gloeiende kolen zijn huid aanraken.

‘Dat meen je niet! Wij vervoeren het linnengoed van de koningin, we zijn er verantwoordelijk voor. Dat kunnen we niet zomaar achterlaten.’

‘Overladen in een andere wagen,’ raadt Arnold aan, praktisch als altijd.

Het meisje houdt Jiri nog steeds vast en dat doet hem helemaal verstijven. Hij kan geen woord uitbrengen.

Het is dus waar dat er zulke meisjes bestaan, denkt hij verward. Hij kent alleen de meisjes uit zijn dorp: aardige, plompe wezentjes; als ze ouder worden, zijn ze óf dik, óf knokig. Zoiets teers en ranks als dit meisje is nieuw voor hem.

‘Overladen, waarin dan?’ vraagt de oudere vrouw scherp.

De trein met koninklijke wagens, draagkoetsen en stoeterij is hun ver vooruit. De beide vrouwen voelen zich duidelijk in de steek gelaten. Jiri kijkt rond. Langs hen heen stroomt het kruisleger, groep na groep, en niemand kijkt naar hen om. Hij probeert zich de verwarring voor te stellen als er straks kamp wordt gemaakt en de wagen met het bedden- en linnengoed van de koningin ontbreekt! ‘U kunt uw bagage overladen in onze wagen,’ stelt hij voor, zonder te beseffen wat hij zegt.

‘Heb jij een wagen?’ Het meisje laat zijn arm los en klapt verheugd in de handen. Arnold, de nuchtere, schudt het hoofd en spreekt uit wat hij denkt: ‘Als dat maar goed gaat. Kan onze kar een dubbele belasting hebben? En kunnen de ossen het trekken? Ze zijn al zo verzwakt.’

‘We hebben een dubbel span om ervoor te zetten,’ zegt Jiri. ‘Maar houden de assen het op deze slechte weg?’

‘Het moet.’ Jiri is vastbesloten. Een meisje als dit laat je niet zonder hulp. ‘Onze wagen is stevig genoeg... Loop jij vooruit en waarschuw sergeant Girard dat ik bezig ben mensen van de hofhouding te helpen. Dat zal hem wel verzoenen met onze afwezigheid.’

Arnold knikt en rent weg.

Het overladen van de bagage heeft heel wat voeten in de aarde. Uit de verongelukte wagen komen zware kisten en grote manden, tot de rand gevuld met lakens en witte doeken. Verder nog met veren opgevulde kussens en dekbedden. Als ze dat alles met veel moeite in de bagagewagen van Sieur Robert hebben gestouwd, boven op de tentpalen en het gereedschap, willen de soldaten ook nog de huif afnemen en meenemen. ‘Dat gaat niet,’ protesteert Jiri. ‘We kunnen mijn ossenwagen niet te zwaar belasten.’

‘Maar het is een goede huif,’ betoogt de voerman, ‘die moeten we meenemen.’

‘Dan dragen jullie die maar op je nek.’

‘Dat loodzware zeildoek?’

‘Als ik niet had halt gehouden om jullie te helpen, hadden jullie alles op je nek moeten nemen,’ snauwt Jiri kwaad. De soldaten kijken hem woedend aan. Wat verbeeldt die jonge kerel zich, dat hij krijgsknechten van de koning denkt te commanderen? De oudere vrouw grijpt in.

‘De jongeman heeft gelijk, het is dom om zijn wagen te zwaar te beladen, dan staan we straks weer langs de kant met gebroken assen. Doe wat hij zegt. En als je wat te klagen hebt, wend je dan vanavond tot de heer Des Moines.’

‘Maar...’

‘Niks maar. Jullie zijn toch zo stoer? Jullie zijn toch zulke helden, van niks en niemand bang? Laat dan eens zien hoe sterk jullie zijn.’

Mopperend geven de mannen toe. Jiri kijkt met ontzag naar het vastberaden vrouwtje. Die heeft de wind eronder!

Eindelijk kunnen ze verdergaan en dat wordt hoog tijd, want Jiri voelt er weinig voor om in de achterhoede terecht te komen. Stropende Hongaren mochten eens lust krijgen zich meester te maken van een zeer zwaar beladen wagen! Hij loopt naast de

voorste ossen en jaagt ze op. Moeizaam beginnen ze te trekken, de wagen komt in beweging. Ze komen niet snel vooruit maar het linnengoed van de koningin rolt weer. De vrouw zit op de dissel, het meisje komt naast Jiri lopen en lacht tegen hem. ‘Hoe heet je?’ vraagt ze nieuwsgierig.

‘Jiri Rambor. Eigenlijk heet ik George, net als mijn grootvader. Maar iedereen noemt me Jiri.’

‘Ik heet Oda,’ antwoordt ze opgewekt. ‘Dat is een heel oude naam, hebben ze me verteld. En zo kort dat niemand hem meer hoeft af te korten. Waar kom je vandaan?’

‘Uit Bourgondië.’

‘Dat dacht ik al. Er zijn veel Bourgondiërs in dit leger. Wie is je heer?’

‘Ridder Robert d’Arcon.’

‘O die!’

‘Ken je hem?’

‘Ik heb over hem gehoord. De majordomus van de koningin, de heer Des Moines, zegt dat ridder d’Arcon de best geleide troep heeft van het leger.’

‘Zegt hij dat?’

Oda knikt. ‘Ze zeggen nog meer over hem. Ridder d’Arcon schijnt goed handel te kunnen drijven.’

Jiri krijgt er een kleur van.

‘Sieur Robert is heel dapper,’ roept hij uit. ‘Hij heeft in Spanje tegen de Moren gevochten en... en...’

‘Ik wilde geen kwaad spreken van je heer, Jiri,’ zegt het meisje zacht.

‘Noem hem dan geen koopman,’ antwoordt Jiri stug. Oda lacht en dat maakt haar onweerstaanbaar.

‘Weet je, ik vind jou een aardige jongen. Jij helpt mensen, en je komt op voor de eer van je meester.’

Die lof maakt hem opnieuw aan het blozen. Schichtig kijkt hij

opzij, naar het sproetengezichtje met de brutale wipneus. Het meisje verbaast hem. Ze is zo vrijmoedig. Dat is hij niet gewend van vrouwen.

‘Worden jullie altijd begeleid door krijgsknechten?’ vraagt hij, nadat hij even heeft omgekeken. Achter de wagen lopen de vier soldaten met de lange rol zeildoek: de opgevouwen huif van de kapotte kar.

‘Ja, dat eist de koningin. En het is wel nodig ook. Je kunt je niet voorstellen hoeveel rapalje in dit leger schuilt. De koningin wil niet dat iemand van haar dienstpersoneel iets onaangenaams overkomt.’

‘Het moet iets geweldigs zijn om bij de tros van koningin Ele-onore te horen,’ zucht Jiri. Daar moet Oda om grinniken. ‘Maman en ik zijn maar gewone dienstmeiden, hoor, daar moet je je niet te veel van voorstellen. De koningin geeft haar bevelen aan de majordomus, die geeft ze door aan de huishoudster, Dame Foucault, en die geeft ze weer door aan ons. Zelfs de heer Des Moines spreekt nauwelijks tegen ons.’

‘Maar je ziet de koningin elke dag! En ze is bezorgd voor haar dienstvrouwen, ze geeft jullie een gewapend geleide mee.’

‘O, ik zeg niet dat ze onaardig is! Koningin Eleonore geniet van deze tocht, dat kan ik je wel vertellen. Veel van haar hofdames klagen steen en been over de ongemakken van de reis. De ene dag vinden ze het te warm, de volgende dag te nat... ze hebben last van het stof, van het lawaai, van alles en nog wat. De koningin niet! Die rijdt in de voorhoede met haar eigen vazallen en amuseert zich kostelijk. Ze heeft geen last van het stof daar vooraan en ze kan met haar onderdanen Aquitaans spreken. De koning heeft dat verboden, hij verstaat het niet en weet dus nooit waar ze over praten. Maar koningin Eleonore trekt zich van zulke verboden niets aan, ze doet haar eigen zin.’

Jiri vindt het heerlijk verhalen te horen over de koningin, al voelt hij zich tegenover Oda enigszins verlegen. Ze spreekt keurig Frans, veel zachter en zoetvloeiender dan zijn eigen Bourgondische dialect. Ze zal hem wel een boer vinden!

‘Eigenlijk ben ik wapensmid,’ zegt hij, hopend dat dit indruk op haar zal maken.

‘O, daarom ben je zo vuil!’ roept ze vrolijk. Jiri schaamt zich. Het is waar, gedurende de tocht heeft hij zich niet vaak kunnen wassen. Daarbij komt het zweet, het stof dat opwervelt en aan zijn vochtige huid blijft plakken. Het meisje schijnt onder haar strohoed weinig last van de warmte te hebben, in tegenstelling tot haar moeder, want die zweet peentjes.

Arnold komt terug.

‘Ik heb sergeant Girard niet kunnen vinden, maar ik zag een bedelaar die elke ochtend een stuk brood bij ons komt halen en ik heb hem gevraagd de boodschap over te brengen.’

‘Dat doet-ie vast niet,’ zegt Jiri.

‘Misschien. Hij hoopt natuurlijk op een soort beloning. In elk geval beloofde hij me dat hij naar Girard zou uitkijken.’ Tamelijk laat die avond arriveert de wagen met het dubbele ossenspan in het kampement van de koningin. Een deftige ridder op een zwart paard rijdt hun tegemoet. Het is de heer Des Moines, huismeester van de koningin. Hij moet erop toezien dat er met de bezittingen van Eleonore niets gebeurt. Hij prijst Jiri en Arnold omdat ze zo behulpzaam zijn geweest, schenkt hun elk een zilverstuk, roept een aantal knechten om snel af te laden en stuurt de jongens daarna terug naar hun eigen groep. Oda geeft Jiri een hand.

‘Tot ziens, wapensmid. Ik hoop dat we elkaar terugzien. Dat zal wel, we reizen in dezelfde richting.’ Ze lacht hartelijk en Jiri kan alleen maar stamelen. Meent ze dat nu?

Hij kan haar hand niet meer loslaten, maar haar moeder staat ongeduldig te roepen, dus rukt ze zich lachend los en rent weg.

Wel draait ze zich nog eenmaal om en werpt een kushandje in zijn richting.

‘Nou, nou,’ grinnikt Arnold, ‘je hebt een verovering gemaakt.’ ‘Wat is ze mooi, hè?’ fluistert Jiri opgetogen.

‘Vind je? Nogal mager. Geef mij Marie maar, dat is een stevige meid.’

Jiri begrijpt niet dat Arnold niet net zo ondersteboven is van het roodharige dienaresje als hijzelf. Als in een droom keert hij de ossenkar en gaat op zoek naar hun eigen groep. Sieur Robert zal woedend zijn dat zijn tent nog niet is opgericht, want die ligt juist op déze wagen. Arnold maakt zich geen zorgen.

‘Laat hij maar schelden en mopperen, dit zilverstuk pakt niemand mij meer af. Daarvoor ga ik de beloofde sjaal voor Marie kopen.’

De boosheid van de ridder valt mee. Wanneer Jiri hem vertelt dat hij in het koningsgevolg de reputatie heeft van ‘een uitstekend leider’ wil Sieur Robert daar nog veel meer over horen en zo vergeet hij zijn beide knechten te straffen.

Achter het kamp blijkt een rivier te stromen. Sergeant Girard wijst Arnold en Jiri aan om daar water te gaan halen, terwijl Braque en Cresson de tent van Sieur Robert opzetten. De jongens pakken elk twee houten emmers en lopen naar de bosjes die de oevers omzomen. Als ze daar doorheen zijn blijven ze even verrast staan. De bedding van de rivier is bijna droog en ligt vol stenen. Op de plaatsen waar de bodem door het water wat verder is uitgesleten staan nog een paar poelen water en het is er druk. Paarden, kruisvaarders en pelgrims verdringen elkaar. ‘Dat wordt ellenbogenwerk,’ bromt Arnold.

‘We komen er wel door,’ zegt Jiri en maakt zich breed.

Ze storten zich in het gewoel.

‘Hé daar, niet zo duwen,’ snauwt een lange jongen. Jiri laat bijna zijn emmers vallen.

Aycan!’

De jongeman kijkt hen nu pas goed aan en begint te lachen. ‘Als dat mijn broertje Jiri niet is,’ zegt hij vrolijk. ‘En Arnold... Gegroet neef.’

‘Hoe... hoe kom jij hier?’ stamelt Jiri.

Aycan snuift.

‘Ja, hoe zou ik hier komen! Net als jij natuurlijk. In het spoor van de kruistocht.’

‘Ben je dan van huis weggelopen?’

Aycan knikt.

‘Maar... dat is... Sieur Robert had je bevolen...’

‘Wie is er machtiger,’ valt Aycan zijn broer ongeduldig in de rede, ‘Sieur Robert of de abt van Clairvaux, die Gods afgezant is? Sieur Robert of de bisschop van Langres, die mij eigenhandig het rode kruis opspelde?’

Nu staat Jiri met de mond vol tanden.

Arnold niet.

‘Wat een mooie gordel heb je om,’ zegt hij bewonderend. Grinnikend zet Aycan de handen in de zij en kijkt met welgevallen naar beneden. Aan de met zilver bestikte gordel om zijn middel hangt de dolk die hij in Vézelay vond.

‘Ja, mooi hè?’ zegt hij vergenoegd.

‘Ik wed,’ roept Jiri boos, ‘dat je die gordel ergens hebt gevonden.’ ‘Hoe raad je het zo, broertje.’

‘Ik geloof er niks van. Jij vindt altijd van alles; ik vind nooit iets.’ ‘Omdat je er niet naar uitkijkt, daarvoor ben je veel te dom,’ bromt Aycan minachtend.

Van deze broer heeft Jiri nooit gehouden en de zoveelste toespeling op zijn domheid maakt hem razend.

‘Je liegt het, Aycan. Jij deugt niet. Als jij iets wilt hebben dan neem je het. Al moest je er iemand voor doodslaan.’

Aycan blijft opvallend kalm bij die beschuldiging.

‘Ik heb niemand doodgeslagen,’ zegt hij rustig,‘dat was niet nodig. Soms gaan mensen vanzelf dood, weet je, vooral in een kruisleger. Ze blijven achter van uitputting of omdat ze zwaar ziek zijn. Een beetje handige jongen staat zo’n stumper bij in zijn laatste uren en zorgt ervoor dat de wilde inwoners van deze landen geen kans krijgen een stervende te plunderen. En is de man eenmaal dood, dan heeft hij zijn kleren en wapens niet meer nodig.’

‘Heb jij gestorven krijgsknechten geplunderd?’ vraagt Jiri ontzet.

‘Gebruik toch niet zulke grote woorden, broertje. Wat heeft een dode krijgsman aan een wollen overkleed of een mooie gordel? Als ik die arme kerels niet uitkleed, doet de plaatselijke bevolking het wel. En ik kan het goed gebruiken.’

Jiri is sprakeloos. Aycan ziet zijn verontwaardiging en grijnst. ‘Ik herinner me een mooi verhaal dat in het leger de ronde doet, over een plundertocht naar een dorp vol ganzenhoeders. Waren ze lekker, die ganzen?’ vraagt hij honend.

‘Dat was geen plunderen, dat was foerageren,’ verweert Jiri zich. ‘En hoe noemden de ganzenboeren het?’ Jiri zwijgt.

‘Bij wiens groep hoor je eigenlijk, Aycan?’ vraagt Arnold snel om de opkomende ruzie te bezweren.

‘Van het moment af dat ik van huis ben weggelopen,’ antwoordt Aycan ernstig, ‘ben ik mijn eigen meester. Ik wil ook niet meer bij iemand horen. Ik ga op eigen houtje fortuin maken.’

‘Maar... dan krijg je geen soldij en van niemand te eten,’ zegt Arnold ongerust.

‘O, ik scharrel mijn kostje wel op. Bovendien ben ik geen krijgsknecht. Ik ga als pelgrim naar het Heilige Land. Daarom heb ik mij voorlopig aangesloten bij een groep pelgrims die onder bescherming van het leger veilig in Jeruzalem hopen te komen. Aan pelgrims vraagt niemand iets en ze worden nog gerespecteerd ook.’ ‘Jij een pelgrim?’ snauwt Jiri. ‘Maak dat de duivel wijs. Je bent gewapend! Je bent een dief en een leugenaar, anders niet. Je loopt weg van huis, je berooft doden, je trekt mee met het kruisleger onder valse voorwendsels - ik schaam me voor je.’

Aycan haalt grinnikend de schouders op.

‘Wat een onzin. Zou jij je voor mij moeten schamen, omdat ik de vrijheid verkies boven een saai leven in dat bekrompen dorp? Alleen domoren laten een prachtkans als deze voorbijgaan. Jij bent toch ook kruisvaarder geworden?’

‘Jawel, maar ik werd aangewezen. Door God.’

‘O ja, dat is waar. Jij vond in Vézelay een lapje rode stof, op een moment dat er duizenden van die lapjes werden uitgedeeld en overal ronddwarrelden. Dat was voor jou een teken uit de hemel. Mooi. Maar als ik iets vind, het opraap en bij me steek, dan is dat diefstal! Hoe weet jij of God mij ook niet een teken heeft gezonden?’

Arnold, de goedmoedige, doet een poging tot verzoening.

‘Je moet niet zo onverdraagzaam zijn, Jiri. Aan kruisvaarders worden vele zonden vergeven; de paus heeft het beloofd.’

‘De paus heeft ons geen vrijbrief gegeven om te liegen, te bedriegen en te plunderen,’ begint Jiri verhit, maar Aycan valt hem in de rede door het gegak van een gans na te doen.

‘Schei daarmee uit!’ briest Jiri. ‘Het plunderen van het ganzendorp heb ik gebiecht en ik heb vergeving gekregen. Hoe moeten we in dit vervloekte land anders aan eten komen?’

‘Juist,’ zegt Aycan tevreden, ‘zo is het. En zo hoort het ook als je soldaat bent. We nemen wat we nodig hebben. En straks gaan we de Saracenen te lijf, slaan ze dood en beroven ze van alles wat ze bezitten. In naam van God en van de heilige Bernard en van de paus.’

Al weet Jiri dat hij het in een woordenstrijd nooit van zijn broer kan winnen, hij geeft het toch niet op.

‘Je vergeet dat die Saracenen vervloekte heidenen zijn, die verdelgd moeten worden. Een moslim doodslaan is geen zonde, het is christenplicht.’

‘Natuurlijk! En welk kwaad hebben die moslims jou gedaan, broertje?’

‘Ze hebben eeuwenlang de heilige stad Jeruzalem bezet gehouden en christelijke pelgrims mishandeld,’ somt Jiri verhit op. ‘Ze hebben de christelijke heiligdommen geschonden en... en...’

‘... en zijn rijk geworden,’ vult Aycan aan. ‘Mijn brave broertje toch! Dacht je heus dat er ooit een kruisleger op pad zou zijn gegaan als er bij de Saracenen niets te halen viel?’

‘Jij trekt alles naar beneden,’ roept Jiri, woedend en wanhopig, ‘Jij ziet alleen het slechte in mensen. Soms denk ik dat je zelf een heiden bent. Jij hebt voor niemand eerbied, zelfs niet voor de koning.’

‘O jawel. Ik zal koning Louis mijn leven lang dankbaar blijven dat hij deze kruistocht mogelijk heeft gemaakt. Ik geniet elke dag van mijn vrijheid. En ik zie iets van de wereld.’

‘Laten we toch geen ruzie maken,’ zegt Arnold sussend. ‘We reizen allemaal in dezelfde richting, we tobben met dezelfde moeilijkheden, we zweten onder dezelfde zon... met kinderachtige verdeeldheid schieten we niets op.’

‘Ik maak geen ruzie, beste neef. Dat doet mijn broer Jiri, die het altijd nodig vindt om tegen me te preken.’

‘Jiri kan beter zijn adem sparen. Tegen jou preken is hopeloos. Je zou nog niet onder de indruk zijn als de paus je vermaande,’ zegt Arnold, die vindt dat hij partij moet trekken voor Jiri. ‘Juist,’ valt deze in. ‘Jij doet maar, hè Aycan? Geen greintje plichtsgevoel heb je. Je hebt vader en de smidse in de steek gelaten, nu heeft vader geen enkele knecht meer. Gilles is nog te jong en...’

‘Was dan zelf thuisgebleven, druiloor! Jij hield van het werk, ik niet.’

‘Sieur Robert beval...’ begint Jiri heftig, maar Aycan snijdt hem fel het woord af.

‘Tien minuten geleden was het God die jou een teken stuurde. Nu is het Sieur Robert die erop stond dat je meeging. Straks is het weer iemand anders. Draai je er maar uit, broertje. Verschuil je maar achter anderen. Je bent heel handig als het erop aankomt, te verhullen dat je ook bent meegegaan voor het avontuur en voor de buit. Maar ik doe gewoon wat ik zélf wil, of je het er nu mee eens bent of niet.’

‘Dan moet je er wel voor zorgen dat je uit de buurt van ons kampement blijft,’ zegt Arnold bezorgd, ‘want als Sieur Robert je herkent zal hij je vreselijk straffen.’

‘Ik ben een vrij man en Sieur Robert heeft niets over mij te zeggen,’ antwoordt Aycan trots. En plotseling denkt Jiri: Ik wilde dat ik dat kon zeggen. Hij schrikt van die gedachte.

‘Hoe dan ook,’ belooft Arnold, ‘wij zullen de ridder niets over onze ontmoeting vertellen. Nietwaar Jiri?’

‘Natuurlijk zullen we erover zwijgen,’ gromt Jiri met tegenzin. ‘Mooi.’ Aycan grinnikt en klopt zijn jongere broer op de schouder. ‘Ik wist dat ik op jullie kon rekenen. Blijf alsjeblieft zoals je nu bent, broertje, een beetje dom, een beetje kinderlijk, maar verder een beste kerel. Zulke mensen heeft dit leger ook nodig. Het ga je goed.’

Na die woorden verdwijnt Aycan in het gedrang om zijn emmer te gaan vullen. Jiri en Arnold staren elkaar aan.

‘Waarom kunnen je broer en jij toch zo slecht met elkaar overweg?’ vraagt Arnold verwonderd. ‘Bobu en ik hadden ook wel eens ruzie, maar toch zijn we op elkaar gesteld. Soms mis ik hem verschrikkelijk. Aycan en jij... jullie lijken wel vijanden.’ ‘Ik kan hem niet uitstaan,’ bekent Jiri. ‘Als hij zo neerbuigend

doet en zichzelf zo slim vindt, kan ik hem wel aanvliegen.’ ‘Nou, dat heb je vaak genoeg gedaan,’ lacht Arnold. ‘Kom, laten we proberen bij het water te komen en daarna zien dat we iets te eten krijgen. Mijn maag brult van de honger.’

Terug in het kampement zetten ze zich in de kring mannen die wachten tot de soep klaar is. Ze korten de tijd door elkaar verhalen te vertellen en te fantaseren over de schatten van het Heilige Land.

Vader Cornelius, niet minder hongerig, heft de handen op en roept hun toe: ‘Vergeet niet, mannen, wat het doel is van onze kruistocht: de heidenen verslaan en boete doen. Alle schatten van de wereld wegen niet op tegen de vreugde die een christen ondervindt wanneer hij mag bidden op het Heilige Graf, of mag neerknielen voor de grot waarin onze Heer Jezus werd geboren.’

‘Ja vader,’ zeggen ze braaf. Ze slaan een kruis, vragen zijn zegen, maar de hebzucht verdwijnt niet uit hun ogen. Arnold stoot zijn neef aan.

‘Wat ik waardeer in die broer van jou,’ fluistert hij, ‘is dat hij er tenminste eerlijk voor uitkomt waar het hem om te doen is: zich verrijken.’

Jiri zwijgt. Over Aycan wil hij niets meer horen. Liever droomt hij met open ogen over het dienaresje van de koningin: Oda, met haar bronskleurige haren, ranke middeltje en sproetenneusje. Ze was zo vriendelijk tegen hem. Hij neemt zich voor de eerstvolgende dagen naar haar uit te kijken. Wie weet kan hij haar nog eens helpen.

7 AFSPRAAKJE IN HET DONKER

Het kruisleger nadert de grenzen van het Byzantijnse Rijk. Daar komen gidsen en soldaten van de keizer hun tegemoet om hen door de Thracische hoogvlakte naar de hoofdstad Constanti-nopel te leiden. Nu wordt het reizen weer iets gemakkelijker, omdat de wegen breed zijn, terwijl er op regelmatige afstanden door de Byzantijnen voedseldepots zijn aangelegd, zodat het foerageren geen tijdverlies oplevert en de plaatselijke boeren niet worden lastiggevallen.

Dat betekent echter niet dat het reizen nu een pretje is geworden. Het is warm - afschuwelijk warm! Dag na dag staat de zon te vlammen aan een wolkeloze hemel en verschroeit elk sprietje groen. Niet alleen de mensen lijden eronder. Ook de dieren, die in het gematigde Franse klimaat zijn opgegroeid en gewend waren te worden gevoerd met sappig gras, geurig hooi, verse kruiden en dikke haverkorrels, hebben het zwaar. In dit land moeten ze zich tevredenstellen met dor en stekelig onkruid, met wilde bloemen en planten die soms ziekten veroorzaken. De trekdieren worden mager door te weinig vocht en verzwakken zienderogen. Soms brengt een hevige onweersbui water en verkoeling, maar dan ontstaan er nieuwe moeilijkheden: de weg verandert in rode modder, wagens blijven steken, dieren glijden uit en komen ten val. Jiri en Arnold zorgen zo goed ze kunnen voor hun span ossen en voor het strijdros van Sieur Robert.

Op een avond, als ze juist hun kampement hebben ingericht en Jiri bezig is de veldsmidse in orde te maken, nadert hem een krijgsknecht in de kleuren van de koning.

‘Ben jij Jiri Rambor?’ vraagt de soldaat kortaf. Jiri knikt en de man overhandigt hem een klein rolletje perkament. Meteen draait hij zich om en verdwijnt.

Hulpeloos staat Jiri ermee in de handen. Verward kijkt hij neer op de paar woorden die op het perkament zijn neergekrabbeld. Het is een brief! Maar hij kan niet lezen. Hij loopt naar Arnold, die een paar meter verder op de grond zit en een gebarsten ton repareert. ‘Kijk eens, dat kwam een soldaat van de koning mij brengen. Ken jij iemand die kan lezen?’

‘Kwam hij in opdracht van de koning?’ vraagt Arnold verbijsterd. ‘Voor jou?’

‘Ik weet het niet. Hij ging meteen weg eer ik iets kon vragen.’ Jiri weet er geen raad mee en Arnold kijkt al net zo dom. ‘Misschien is het een boodschap voor Sieur Robert,’ zegt hij. ‘Ja, maar waarom kwam hij dan naar mij? Hij noemde mijn naam.’

‘Dan weet ik het ook niet. Vraag het aan sergeant Girard.’

‘Die kan net zomin lezen.’

‘Vader Cornelius misschien?’

‘Ik denk dat ik toch maar naar de sergeant ga,’ beslist Jiri en hij doet het meteen.

Girard, die taaie ijzervreter, is ook verbaasd.

‘Een brief van de koning voor jou? Kom nou, dat gelooft toch geen mens!’

Hij bekijkt het stukje perkament en schudt het hoofd.

‘Geen zegel. Dit komt niet van de koning.’

‘Het was een koninklijk soldaat die het me gaf,’ zegt Jiri verward. Girard antwoordt niet en loopt weg met het briefje, regelrecht naar de tent van Sieur Robert. Nog geen vijf minuten later stormt de ridder naar buiten, gevolgd door zijn schildknaap Armand en de sergeant.

‘Jiri, wat heeft dat te betekenen! Wie is Oda?’

Jiri’s mond valt open en het eerste ogenblik kan hij geen woord uitbrengen. De spottende blikken van de schildknaap hinderen hem.

‘Oda... Oda... dat is... dat is een dienares van koningin Eleonore,’ weet hij eindelijk uit te stoten.

‘En deze Oda schrijft jou brieven?’

‘Ik... ik weet het niet, heer. Ik kan het niet lezen en ik begrijp er niets van.’ Hij wordt beurtelings bleek en rood, het liefst zou hij door de grond zinken.

Sergeant Girard begint te schateren. Ook de ridder grinnikt. Waarom hebben ze zo’n plezier?

‘Kunt u het lezen, heer?’ vraagt Jiri nederig.

‘Jazeker.’

‘Mag ik dan vragen, heer, wat er staat?’

Weer gelach, gegrinnik.

‘Zal ik het onze smid vertellen, Girard? Wat vind jij ervan?’ Hikkend veegt de ridder zich de tranen uit de ogen. Maar nu verliest Jiri zijn geduld.

‘Het is mijn brief, heer,’ zegt hij scherp. De lach verdwijnt van het gezicht van de ridder en de sergeant mompelt iets van: ‘Zo’n brutaliteit!’

Armand snuift verontwaardigd. Jiri, door het dolle heen, trekt de schouders naar achteren.

‘Ik kreeg de brief van de soldaat en ik heb het recht te weten wat erin staat.’ Het zweet breekt hem uit. Wat doet hij nu? In opstand komen tegen een edelman? Dat kan hem de kop kosten! Hij schraapt de keel en bindt enigszins in. ‘Vraagt Oda mijn hulp, heer?’

‘Hulp!’ Dat woord ontketent een nieuwe lachbui bij de ridder en zijn gevolg. Grinnikend werpt Sieur Robert een blik op het stukje perkament.

‘Er staat,’ zegt hij langzaam - o, térgend langzaam - ‘er staat: “Beste Jiri, kun je vanavond bij de kromme olijfboom komen. Oda.” Dat is alles, maar ik zou denken dat het genoeg is. Die Oda moet wel een hoge dunk hebben van onze wapensmid, dat ze zonder meer aanneemt dat hij een geletterd man is en brieven kan lezen. Ha, ha!’

Weer schateren ze het uit. Jiri heeft het gevoel of zijn hart uit zijn borst zal springen. Oda wil hem spreken, ze wil hem terugzien!

‘Sinds wanneer maak jij afspraakjes met dienaressen van de koningin?’ vraagt Armand hooghartig.

‘Hulp!’ hikt de ridder. ‘Dat noemt-ie hulp. Alsof hij niet weet waar zo’n deerntje op uit is.’

‘Zo jong nog en dan al verdorven,’ kakelt sergeant Girard.

‘Het is een schande,’ grijnst de ridder. ‘Maar je moet toegeven, Girard, dat onze smid een knappe jongen is, wiens brede schouders wel indruk zullen maken op de meisjes.’

‘Beslist heer,’ grijnst de sergeant. ‘Zeg Jiri, wat zou je ervan zeggen als ik vanavond met je meega? Ik wil een meisje dat brieven kan schrijven wel eens zien. Is ze mooi?’

Jiri weet niet wat hij moet zeggen. Opeens wordt Girard weer de strenge sergeant die met ijzeren hand regeert.

‘Zorg eerst dat je werk in orde komt, smid! Misschien houd je dan nog tijd over om op vrijersvoeten te gaan. Vort jij!’

‘Ja heer.’ Jiri is al weg, blij dat hij kan ontkomen aan de spottende ogen van de ridder. Sieur Robert heeft het stukje perkament behouden, misschien om het schoon te krabben en het daarna zelf nog eens te gebruiken. Jiri haast zich met zijn werk, bouwt snel het vuur op en begint te smeden. Zijn hart zingt in zijn borst. Oda wil hem zien!

Laat in de avond komt Arnold bij hem staan.

‘Sergeant Girard zegt dat je de rest van de avond vrij kunt nemen. En als je wilt: de hele nacht.’

Hij grijnst als een samenzweerder. ‘Laat je gereedschap maar liggen, ik berg het wel op.’

Weet het hele kamp al van zijn afspraakje? Maar wat doet het ertoe, Oda wacht!

Omzichtig zoekt Jiri zijn weg langs de vele slapende soldaten en dovende vuren. Overal wordt gesnurkt, al zijn er nog groepen die zitten te drinken, te dobbelen en ruzie te maken. Stil is het nooit in het legerkamp, zelfs niet in het holst van de nacht. De kromme olijfboom is niet moeilijk te vinden. Hij staat aan de rand van het voor het koningspaar gereserveerde gedeelte en vlak erbij loopt een wachtpost rond. Oda zit onder de boom, gehuld in een donkerrode mantel. Eerst denkt Jiri dat ze al is weggegaan, maar dan ziet hij vaag een lichte vlek schemeren en hij begrijpt dat dat haar gezicht is. Hij kruipt naderbij, weet niet wat hij tegen haar moet zeggen.

‘Ha, eindelijk,’ fluistert Oda. Ze steekt een hand uit en trekt hem in de inktzwarte schaduw van de boom. ‘Kon je niet eerder wegkomen?’

Jiri schudt het hoofd, beseft dan dat ze dat in het donker niet kan zien en zegt schuchter: ‘Nee...’

‘Nu ja, je bent gekomen.’ Het meisje schuift dichter naar hem toe, tot haar schouder de zijne raakt. ‘Wat een heerlijke nacht, hè? Heb je ooit zoveel sterren bij elkaar gezien? Gelukkig is het nieuwe maan... Heb je dikwijls aan mij gedacht, Jiri?’

‘Ja,’ fluistert hij gesmoord. Ze is geen minuut uit zijn gedachten geweest. Zelfs de onverwachte ontmoeting met Aycan kon hem niet verhinderen van het meisje te dromen en naar haar te verlangen. En nu zit ze naast hem, ze heeft hem geroepen! Hij kan zijn geluk niet op en durft er nog niet aan te geloven.

Dan hoort hij haar zachte lach, als het gekabbel van een beek. ‘Ik moest ook steeds aan jou denken. Aan dat vuile gezicht van je met die heldere ogen.’

Haar hand kruipt langs zijn mouw omhoog, de vingers knijpen in zijn bovenarm. Jiri voelt zich koud worden, tegelijk slaan de vlammen hem uit.

‘Niet doen,’ mompelt hij hees, ‘dat kietelt.’

‘O domoor, je hoeft niet verlegen te zijn,’ giechelt ze. ‘Ben je nooit eerder ’s avonds met een meisje alleen geweest?’ ‘Natuurlijk wel,’ zegt hij snel, ‘maar... nu ja, dat waren gewone boerenmeisjes uit het dorp.’

‘Je denkt toch niet dat ik anders ben? Alle meisjes zijn hetzelfde als het erop aan komt.’

Waarop aankomt?

‘Nee,’ zegt Jiri hees, ‘jij bent anders. Heel anders. Zo rank, zo... en je kunt schrijven!’

‘O dat! Ja, dat heeft maman me geleerd. Zij is de dochter van een Parijse koopman, ze leerde lezen en schrijven samen met haar broers. Mijn vader kon het ook een beetje. Hij zou eerst priester worden maar bleek er niet geschikt voor en toen werd hij soldaat en trad in dienst van koning Louis.’

‘Leeft je vader nog?’

‘Nee. Hij is gesneuveld in de veldtocht tegen Thibault van Champagne.’

Weer wordt het stil. Oda rilt even, drukt zich dan nog dichter tegen de jongen aan. Jiri kan het niet laten, als vanzelf glijdt zijn arm om haar heen. Oef, wat is ze slank! Hij begrijpt dat hij iets moet zeggen, maar de woorden blijven in zijn keel steken. Hoe praat je tegen een fee die kan lezen en schrijven, die de koningin elke dag ziet?

Eindelijk fluistert hij: ‘Weet je moeder dat je deze nacht een afspraakje met mij hebt?’

Oda lacht zacht.

‘Ik heb niets tegen haar gezegd. Ze slaapt trouwens al. Maar ze mag het weten, hoor. Ze heeft zelf ook een vriend in het leger, een sergeant, en dat is een geschikte kerel. Hij heeft ervoor gezorgd dat we een tent hebben. Een kleintje weliswaar en we moeten die delen met nog twee vrouwen, maar het geeft een veilig gevoel. Hij zorgt ook voor onze bewaking.’

‘Nu toch niet!’

‘Jawel. Niemand hoeft ooit te proberen om de dienaressen van de koningin lastig te vallen, hij zou prompt worden opgehangen! Je hebt toch de wachtpost wel gezien? Die staat daar niet voor niets.’

‘O,’ mompelt Jiri ongerust.

‘Jij niet,’ grinnikt de fee. ‘Zolang ik niet om hulp roep zal jou niets gebeuren.’

‘Je bent slim, Oda.’

‘Allicht. De koningin kan geen domoren in haar omgeving verdragen.’

Weer is Jiri zich bewust van de geweldige afstand tussen Oda en hemzelf. Toch zit het lieve kind hier naast hem, dicht tegen hem aan en doet alsof dat heel gewoon is. Het brengt hem steeds meer in verwarring.

‘We zijn nu al maanden onderweg,’ mompelt hij om toch maar iets te zeggen, ‘en ik heb de koningin nog niet één keer gezien. Soms denk ik dat ze helemaal niet is meegegaan, ondanks haar eed in Vézelay.’

‘Was jij daar ook?’ vraagt Oda gretig.

‘Ja. Enne... ik zag jou. Maar de wachtposten joegen me weg.’ ‘Je hebt mij in Vézelay gezien? Wat grappig!’

‘Je keek ook even naar mij,’ zegt Jiri.

‘Nee maar, daar herinner ik me niets van!’

‘Toch was ik verschrikkelijk verbaasd toen ik jou een paar dagen geleden plotseling in het leger ontdekte,’ vervolgt Jiri. ‘Ik... ik wist niet dat jij zou meegaan.’

‘Je denkt toch niet dat de koningin op reis gaat zonder haar dienaressen? Wie zou dan haar tent moeten inruimen, haar kleren verzorgen, haar linnengoed moeten wassen?’

‘Is dat jouw werk?’

‘Ik doe het samen met maman. En het is niet zo’n slecht baantje. De huishoudster is streng en natuurlijk mogen we nooit zomaar het woord tot koningin Eleonore richten, maar soms komt ze binnen als we nog bezig zijn en dan knikt ze ons toe.’ ‘En als de koningin merkt dat je ’s nachts je tent verlaat om... om een jongeman te ontmoeten, wordt zij dan niet boos?’

‘Dat weet ik niet. O, jij denkt dat ik de ene keer met die, de andere keer met een andere man... Nee hoor, zo ben ik echt niet!’ Ze schuift van hem weg.

‘Nee, nee!’ roept Jiri snel. ‘Geloof me, Oda, dat dacht ik helemaal niet.’

Hij liegt het, de gedachte was wel degelijk bij hem opgekomen. Ze pruilt. ‘Waar zie je me voor aan?’

‘O, toe nou, Oda...’ Hij begrijpt het niet goed, hij heeft toch niets van dien aard gezegd?

Tastend in het donker vindt hij haar hand; die voelt koud aan. ‘Kom hier, je rilt,’ zegt hij dringend. Tot zijn verwondering gehoorzaamt ze meteen. Ze kruipt dicht tegen hem aan en hij slaat zijn armen om haar heen. Nu is alles weer goed.

‘Ik heb nooit veel om jongens gegeven,’ fluistert ze. ‘Maar jou vind ik erg aardig.’

‘En ik vind jou lief,’ zegt Jiri bewogen.

‘Pas maar op! Zo’n lieverdje ben ik niet.’

‘... en mooi,’ zegt hij, nóg zachter. Dat schijnt een toverwoord. ‘O Jiri!’ Tot zijn vreugde nestelt ze zich nog dichter tegen hem aan. ‘Weet je,’ fluistert ze ondeugend, ‘de hoge heren en dames denken altijd dat gewone mensen niet verliefd kunnen worden. Ze minachten het volk. Ze denken dat wij alleen de laagste instincten kennen, zoals de dieren, en op die manier ook liefhebben. Zij doen het anders. Zij maken gedichten over de liefde, of ze laten die maken door de troubadours. Maar die gedichten gaan altijd over prinsessen en hertoginnen. En ze schrijven elkaar briefjes, ze maken afspraakjes in het donker met een minnaar...’ ‘Net als wij,’ grinnikt Jiri.

‘Ja, net als wij. Maar zij doen het met meer strijkages en geheimzinnigheid. Ze denken dat de liefde alleen voor hen is uitgevonden. Als ik Dame Foucault zou vertellen dat ik verliefd ben geworden op een jonge wapensmid, zou ze stomverbaasd zijn en een priester op me afsturen om me aan mijn verstand te brengen dat zoiets ongepast is voor een eenvoudig dienstmeisje. Dom hè?’

‘Ja,’ mompelt hij gelukkig.

‘Ik ben toch ook een mens. Ik heb net zo goed gevoel als die edelvrouwen.’

‘Natuurlijk.’ Jiri moet opeens denken aan Arnold en hoe die altijd praat over de pachtersdochter Marie.

‘Vind je mij heus lief, Jiri - en mooi?’

‘Je... je bent een engel!’ Het komt uit zijn tenen. Wat jammer dat hij in het donker haar gezicht niet kan zien! Hij heeft de laatste dagen zo vaak aan haar gedacht, van haar gedroomd... Zelfs dit, hun samenzijn onder de boom, lijkt een droom. Straks wordt hij wakker en is het allemaal niet waar.

‘Als je me zo lief vindt, waarom zoen je me dan niet?’

‘Mag ik?’ vraagt Jiri ademloos.

‘Natuurlijk mag je dat, domoor!’ Zonder aarzelen slaat Oda haar armen om zijn hals. Dan wordt het héél stil onder de olijfboom. De wachtpost, een eindje verder steunend op zijn piek, hoort zelfs geen gefluister meer. Onder zijn snor verschijnt een grijns.

8 DE VERSCHOPPELING

Voor Jiri is de hemel opengegaan. De volgende dagen verlopen voor hem als in een droom. Niets merkt hij meer van hitte, stof, honger, watergebrek. Arnold kan niet meer tot hem doordringen en wordt er wanhopig van. Maar ’s avonds, na zonsondergang, als het kamp langzamerhand tot rust komt, wordt Jiri wakker. Dan laat hij zijn makkers achter bij het vuur en sluipt weg. Ergens aan de rand van het koningskamp treft hij Oda... ‘Je bent zo verstrooid als wat,’ roept Arnold hem op een dag boos toe. ‘Ik zit je een heel verhaal te vertellen en je geeft zelfs geen antwoord.’

‘Hè, wat?’ vraagt Jiri opschrikkend.

‘Zie je wel! Jij bent altijd met je gedachten bij dat meisje. Je zou het niet eens merken als er een heel leger Saracenen over ons heen viel.’

Jiri grinnikt verontschuldigend.

‘Nou ja...’

Arnold heeft er wel enig begrip voor.

‘Toen ik voor het eerst afspraakjes maakte met Marie liep ik daar ook de hele dag aan te denken,’ herinnert hij zich. ‘Maar na een tijdje ging dat over, ik begon eraan te wennen. Wat zou ze nu doen?’

‘Wie, Oda?’

‘Nee dwaas! Ik heb het over Marie. Zou ze nog wel eens aan mij denken?’

‘O, ja... natuurlijk denkt ze aan je,’ mompelt Jiri afwezig.

Toch heeft Arnold goed gezien. Na een week van onvoorstelbaar geluk merkt Jiri dat hij weer enige belangstelling krijgt voor zijn omgeving. Hij komt weer met zijn twee benen op de grond terecht, ziet hoe heet en onherbergzaam Thracië is, hoe er in het kruisleger geleden en geklaagd wordt, hoe verlangend de kruisvaarders uitzien naar de stad Philippopel, waar ze enige dagen rust hopen te vinden, terwijl ze daar hun geslonken voorraden kunnen aanvullen.

En dan, als de zomer op zijn hoogtepunt is, bereiken ze Philippopel. De ontvangst daar is op zijn minst merkwaardig. De bevolking blijkt tot de tanden gewapend, de poorten zijn hermetisch gesloten. Wie met de Grieken wil onderhandelen over levensmiddelen of andere onmisbare inkopen, moet eerst zijn wapens afleggen. Alles moet vooruit betaald worden, waarna de levering van de goederen wel volgt, maar meestal in kleinere hoeveelheden dan was afgesproken. En de prijzen zijn al zo duizelingwekkend hoog! Geen kruisvaarder komt de stad binnen, zelfs de koning niet. Overal zie je ridders of hun dienaren onder de muren staan, waarlangs manden worden neergelaten met vruchten, vijgen, olijven, schaapskoppen, bonen...

De oorzaak van die vijandigheid is duidelijk. De meeste huizen buiten de stad liggen in puin. De Griekse bevolking heeft zich teruggetrokken achter de hoge muren van Philippopel en slaat vanaf daar de verrichtingen van de Fransen met wantrouwen gade. De verwoesting van de omtrek hebben ze te danken aan het voorbijkomen van het Duitse leger van koning Koenraad, een aantal weken eerder. De Duitse kruisvaarders, moe, boos omdat de reis zo lang duurt, verzwakt door te weinig eten, hitte en watergebrek, hadden hun woede gekoeld op Philippopel en de muren bestormd. Toen de stad onneembaar bleek te zijn hadden de Duitsers zich uitgeleefd op de omgeving en tot aan de poorten toe elke hut, schuur of boerderij geplunderd en verbrand. De Grieken verwachten van de volgelingen van koning

Louis, die zij ‘Franken’ noemen, ook weinig goeds, vandaar hun voorzichtigheid en hun pogingen om door hoge prijzen en ondergewicht iets terug te krijgen van de geleden schade. De Franse kruisvaarders zijn diep verontwaardigd: moeten zij betalen voor wat de Duitsers kapot hebben gemaakt? Koning Louis moet hard optreden om ongeregeldheden te voorkomen.

Toch blijven de Fransen in die leeggeplunderde omgeving een paar dagen kamperen. Ze hebben veel zieken, de trekdieren zijn uitgeput en hoe duur het ook geworden mag zijn: uit de stad krijgen ze nieuwe leeftocht, zij het met veel moeite. Zoals gewoonlijk tijdens rustdagen heeft Jiri het druk. Hij heeft zijn veldsmidse opgesteld in de schaduw van een paar wilde vijgenbomen. Naast hem is Arnold bezig emmers te repareren die in duigen zijn gevallen; Jiri smeedt de ijzeren banden. Opeens zien ze een haveloze jongen die op enige afstand naar hen staat te kijken. Hij draagt niets dan rafels en lompen, is blootshoofds en op blote voeten. Door de gaten in zijn lompen schemert zijn vuile bruine huid. Zijn ravenzwarte haar is een dot vilt. Maar zijn ogen schitteren en lijken vuur te sproeien. ‘Die ziet eruit of hij half verhongerd is,’ zegt Arnold als hij even zijn werk staakt en kijkt naar dat toonbeeld van armoede en verwaarlozing. Zelf zijn de beide neven ook niet erg doorvoed en hun kleren slobberen om hun lange benen en armen. Maar zo miserabel als de vreemde jongen eraan toe is, is het hun nog niet vergaan. ‘Dag...’ zegt Jiri tegen de vreemde. Maar die verstaat hem natuurlijk niet.

‘Hij zal wel Grieks spreken, zoals al die lui hier,’ veronderstelt Arnold.

Hij tast in zijn buidel, haalt er een hard stuk brood uit dat hij heeft bewaard van zijn ontbijt, en houdt dat de vreemde jongen voor, die even aarzelt, dan als een pijl uit de boog naar voren schiet, het brood met een vuile klauw uit Arnolds hand

grist en ermee wegrent. Honderd voet verder blijft hij staan en zet zijn tanden met zoveel gretigheid in het voedsel dat Arnold ervan schrikt.

‘Die heeft in dagen niets gehad,’ mompelt hij medelijdend.

Jiri tast in zijn buidel en vindt een halfbeurs appeltje, hij wist niet eens meer dat hij het had. De jongen, die het brood tot de laatste kruimel heeft verslonden, komt voorzichtig weer dichterbij.

‘Kom maar,’ roept Jiri hem toe, de appel op de vlakke hand houdend. Weer die wilde flits, het weggraaien van het voedsel, de ren tot op veilige afstand. De appel wordt met pitten en steeltje verorberd. Dan kijkt de jongen hen weer aan, hongerig, hoopvol...

‘Nee joh, nu is het op,’ mompelt Arnold. ‘Wat mij betreft gun ik je een feestmaal, maar we krijgen zelf niet veel.’

De Griekse knaap doet een stap naar voren, zeer behoedzaam alsof hij wil horen wat Arnold voor zich uit staat te mompelen. Die haalt de schouders op en gaat weer aan het werk.

Jiri probeert zijn vuur aan te wakkeren omdat het ijzer dat hij moet smeden niet heet genoeg wordt. Hij heeft te weinig brandstof. Maar hout of houtskool is in de omgeving van Philippo-pel nauwelijks meer te vinden. En om zijn schaduwplekje, de wilde vijgenboom waaronder hij werkt, eraan op te offeren, daarvoor voelt Jiri niet veel. Schaduw is in dit dorre land evenveel waard als zilver.

‘Schiet eens op met die band,’ roept Arnold.

Jiri zucht. ‘Te weinig vuur.’

Smeden is met deze temperatuur al erg genoeg. Je werk zien mislukken bij gebrek aan brandstof is helemaal misère. De Griekse jongen staat nog altijd te kijken. Als Jiri het werk staakt met een moedeloos gebaar en rondziet over de bruingebrande vlakte, schijnt hem duidelijk te worden wat er aan de hand is.

Hij loopt weg, nadat hij een gebaar heeft gemaakt van: wacht! Ze wachten, terwijl ze het zich gemakkelijk maken in de schaduw van de boom.

‘Als sergeant Girard ons hier zo vindt, zwaait er wat,’ lacht Arnold. ‘Hij wil nu eenmaal dat er gewerkt wordt, ook al is het onmogelijk.’

Ze drinken wat uit hun waterzak en kijken naar de laatste sprankjes van het dovende vuur in de smidsoven.

‘Hoe ver zou het nog zijn tot Constantinopel?’ mijmert Arnold hardop. ‘Ik weet niet eens meer door hoeveel landen we al zijn getrokken, ik ben de tel kwijtgeraakt. Soms denk ik dat er nooit een einde komt aan deze tocht, en dat we steeds maar doorgaan, tot we oud en grijs en versleten zijn.’

Jiri moet erom grinniken.

‘Toch,’ vervolgt Arnold zijn gedachtegang, ‘kan het nu niet ver meer zijn. De mensen hier spreken Grieks, we trekken door het Byzantijnse Rijk. Dat kan niet zó groot zijn dat we nooit aan een einde komen.’

‘Ik vraag me af of het Duitse kruisleger op ons wacht in Constantinopel. Oda beweert dat koning Louis en koning Koenraad niet zo best met elkaar overweg kunnen,’ vertelt Jiri.

‘Ach, luister toch niet naar roddelpraatjes,’ mompelt Arnold. ‘Lui die aan het hof werken, zelfs in de laagste baantjes, denken altijd dat ze alles van hun meesters afweten. Als je het mij vraagt verzint Oda het meeste. Koningen gaan heus niet met elkaar kibbelen in het bijzijn van een werkvrouw.’

Jiri is het daarmee niet eens. Wat Oda vertelt over de koningin of de hoge edelen kan ze niet allemaal verzonnen hebben. Ze zijn zo trots, die hoge heren en dames! Ze zien hun personeel niet eens, ze kunnen zich niet voorstellen dat dat ook mensen zijn, met ogen, oren en een verstand. Ze bespreken hun problemen, fluisteren hun geheimen, geven elkaar tekens - en beseffen niet dat aan de ingang van hun tent een wachtpost staat, doodstil, recht voor zich uit starend, terwijl niets hem ontgaat! Ze giechelen met vriendinnen, maken grapjes, beklagen zich over hun echtgenoot en letten niet op het nederige dienaresje dat de vuile lakens verzamelt en wegdraagt...

Arnold valt in slaap en Jiri begint, klaarwakker, te dromen over de Gouden Dolk die hij wil veroveren. Hij is er zo verschrikkelijk nieuwsgierig naar hoe hij het ding in handen zal krijgen. Moet hij erom vechten met Nour-ed-Din? Waar? Wanneer? Wat vrouw Cantal hem vertelde over haar visioenen was zo vaag, zo onsamenhangend. Maar ze noemde uitdrukkelijk de naam Nour-ed-Din en het kan bijna niet anders of deze emir is nu de bezitter van de Gouden Dolk. Bovendien heeft ze Jiri met dat felbegeerde pronkstuk in zijn handen zien staan, dolblij. O, wat verlangt hij ernaar het einddoel van de kruistocht te bereiken, tegenover de geduchte heerser van Aleppo te staan, hem te overwinnen! Oda zal zo trots op hem zijn!

Plotseling ziet Jiri de haveloze Griekse jongen weer aankomen, ditmaal bijna bezwijkend onder een vracht houtblokken. De dromen vallen weg. Jiri springt op en rent hem tegemoet.

‘Is dat voor mij? Waar heb je dat vandaan?’ Snel neemt hij de blokken over. De jongen verstaat hem natuurlijk niet, maar begrijpt hem blijkbaar heel goed, want hij wijst achter zich, naar een inzinking in het terrein. Jiri smijt het hout naast het uitgedoofde smidsvuur.

‘Hé Arnold, word eens wakker. Kijk wat onze Griekse vriend ons heeft gebracht!’

Traag komt Arnold overeind en wrijft zich de ogen uit. ‘Drommels, hoe komt-ie daaraan? Ik heb me vanochtend een ongeluk gezocht naar een paar dode takken...’

‘Nu kunnen we het werk afmaken,’ zegt Jiri opgewekt. ‘Bedankt jongen, hoe je ook heten mag.’

De jongen blijft staan, kijkt hongerig naar Jiri’s buidel.

‘Het spijt me, knaap, maar ik heb niets om je te belonen. Blijf vandaag maar bij ons, dan kun je vanavond meedelen van de soep.’

Ze verstaan geen woord van elkaar, toch schijnt de jongen te begrijpen wat Jiri heeft beloofd. Hij gaat zitten en kijkt zwijgend toe hoe Arnold en Jiri het vuur opstoken. Eer de zon begint te dalen zijn ze klaar met de emmers en dan verschijnt sergeant Girard.

‘Wilde het lukken vandaag? Ah, ik zie het al. Konden jullie genoeg brandhout vinden? Er is niet veel meer in deze buurt heb ik gezien. En wat er was hebben de soldaten bijeengegooid voor de kookvuren.’

Jiri zwijgt. Heeft de Griekse jongen een van de houtstapels geplunderd die bestemd zijn voor de koks? Dan kan hij beter zijn mond houden. Hoofdzaak is dat ze weer goede emmers hebben om water te halen voor de dieren zonder dat er een druppel verloren gaat. Water is even kostbaar als schaduw in dit land.

Bij de nadering van de sergeant is de Griekse jongen overeind gevlogen. Hij staat klaar om ervandoor te gaan, schuw als een wilde hond.

Girard werpt de zwerver een woedende blik toe.

‘Wat moet die landloper hier?’

‘Deze knaap,’ zegt Jiri, ‘heeft ons geholpen. Ik weet niet wie hij is, ik kan hem niet verstaan, maar hij is half verhongerd. Staat u toe dat hij vanavond onze maaltijd deelt? Zonder hem waren we beslist niet klaargekomen met het werk.’

‘Ben je gek geworden? We hebben al genoeg monden te voeden. Weg jij, vort!’

De sergeant doet dreigend een stap in de richting van de jonge Griek, die zich angstig terugtrekt maar een eindje verder toch weer blijft staan.

‘Het is waar!’ schreeuwt Jiri, plotseling woedend, ‘hij heeft ons geholpen. En we hebben hem eten beloofd.’

‘Jij hebt niets te beloven,’ gromt Girard. ‘Wat verbeeld je je wel? Over de voedseluitdeling beslis ik!’

Jiri aarzelt. Hij kijkt om en ziet de verloren gestalte van de Griekse jongen afsteken tegen de dalende zon. Het is of de zwerver omgeven wordt door een mantel van eenzaamheid en wanhoop. Zijn hele hart gaat naar de stakker uit.

Dan doet Jiri iets onverwachts. Hij bekruist zich, zeer nadrukkelijk.

‘Waar is dat voor?’ vraagt Girard verbaasd.

‘Ik ruik zwavel,’ zegt Jiri fel. ‘De duivel is in de buurt en lacht in zijn vuistje.’

Onwillekeurig werpt de sergeant een ongeruste blik achter zich, dan wordt hij rood van kwaadheid.

‘Pardieu, sta je mij een beetje voor de gek te houden?’

‘Satan is bij ons,’ herhaalt Jiri. ‘Het stinkt hier, naar zelfzucht, torn, gierigheid, gebrek aan naastenliefde. Satan smult van zo’n opeenstapeling van doodzonden.’

En weer slaat hij een kruis, schijnbaar angstig. De verblufte sergeant laat zijn mond openhangen. Zó op zijn nummer gezet te worden door een eenvoudige knecht, dat is hem nog niet eerder overkomen.

‘Zeg eens even...’ begint hij dreigend, maar nu komt Arnold zijn neef te hulp, praktisch als altijd.

‘Sergeant, ik stel voor dat we die knaap opnemen in onze groep,’ zegt hij bedaard. ‘Hij is slim en handig en hij kan als tolk optreden. Een tolk kunnen we in dit land wel gebruiken.’

‘Wel ja, zo’n schooier inlijven! Dat mocht-ie willen. Spreekt hij dan Frans?’

‘Nog niet.’

‘Wat nou, nog niet?’

‘Hij kan het toch leren,’ valt Jiri fel in.

‘Zo’n armoedige bedelaar een vreemde taal leren? Kom nou Jiri antwoordt niet, maar wenkt de jonge Griek naderbij. Aarzelend komt deze bij hen staan. Jiri knikt hem toe en wijst op zichzelf.

‘Ik... Jiri.’

‘Jiri.’

‘Hij ... Arnold.’

‘Arnoo.’

Nu prikt Jiri met zijn vinger in de borst van de vreemde. ‘En jij?’

‘Tomas.’

‘Zo, dat weten we dan, hij heet Tomas,’ constateert Arnold tevreden.

‘Kom Tomas, help ons even die emmers en spullen naar het kamp dragen. Over een halfuur is de soep klaar. Dat mag ook wel, ik ben helemaal hol vanbinnen, ik wil eten.’

‘Eten?’ vraagt Tomas verlekkerd. Dat heeft hij dus al begrepen. ‘Ja hoor, ga maar mee. En trek je van die bullebas van een sergeant maar niets aan, die meent het niet zo kwaad.’

Zonder zich verder aan Girard te storen, rapen ze hun zaakjes bijeen en lopen naar het kamp. De sergeant, woedend, vernederd maar toch geschrokken van Jiri’s toespeling op de duivel, stampt er kwaad achteraan. Zich beklagen bij de ridder heeft geen zin, beseft hij. Sieur Robert houdt zijn handwerkslui altijd de hand boven het hoofd, omdat hij goed aan hen verdient.

Waarom heeft hij het zo heftig voor Tomas opgenomen en er zelfs sergeant Girard voor getrotseerd? Jiri weet het zelf niet. Die broodmagere Griekse jongen heeft iets in zijn gezicht wat hem aantrekt. De prachtige zwarte ogen, de fijne rechte neus, de gevoelige mond... Jiri, die al maanden niets om zich heen ziet dan rauwe lelijke koppen, vindt het een verademing om te kijken naar de snelle bewegingen, de natuurlijke gratie van de herdersjongen. Op de een of andere manier herinnert Tomas hem aan Oda.

En ondanks het verzet van Girard weet Jiri zijn zin door te drijven. Tomas wordt bij de kruisvaarders ingelijfd en dan blijkt dat Arnold gelijk had: de Griek is slim en handig. Je hoeft hem maar eenmaal iets voor te doen of hij begrijpt meteen hoe het wordt gedaan, en waarom. Terwijl het leger langzaam verder trekt naar Constantinopel leert Tomas een paar zinnen Frans spreken en op zijn beurt geeft hij Jiri en Arnold, die hij als zijn redders beschouwt, les in Grieks.

Voor Jiri is dat een openbaring. Het blijkt dat ook arme drommels het vermogen bezitten om zich aan te passen aan andere omstandigheden en om snel iets nieuws te leren. Oda spreekt al aardig Aquitaans, want dat hoort ze vaak. Nu leert hij Grieks van een halfverhongerde zwerver, die nooit iets anders van de wereld heeft gezien dan de wilde heuvels van Thracië, die geen flauw benul heeft waartoe een kruistocht dient en die niets anders kende dan de kudden schapen en geiten waarop hij sinds zijn prille jeugd moest passen, maar die hij verloor toen de Duitse kruisvaarders de omgeving van Philippopel verwoestten. Sindsdien had Tomas door de heuvels gezworven, levend van bessen en wilde wortels, overal weggejaagd en totaal verkommerend. Tot het Franse kruisleger verscheen en hij, schuw als een zwerfhond, zich in de nabijheid had gewaagd, hopend iets te eten te vinden. De Fransen leden zelf honger, maar twee jonge handwerkslieden hadden hem brood en een appel gegeven en hij had hun hout gebracht. Van dat moment af hoort Tomas bij het kruisleger. En dan blijkt dat zo’n schichtige, door iedereen verachte schooier snel Frans kan leren, zich goed kan aanpassen, zich op allerlei manieren nuttig weet te maken. Wat

Tomas ook moge zijn, dom is hij niet! Al spoedig kan hij zijn armzalige levensgeschiedenis aan zijn nieuwe vrienden vertellen, half in het Grieks, half in het Frans, ondersteund met gebaren en grimassen. En terwijl ze verder trekken, steeds maar verder naar het oosten, groeit er tussen Jiri en Tomas een hechte vriendschap, waarin ook Arnold deelt.

9 DE STAD MET DE DUIZEND KOEPELS

Eindelijk: Constantinopel.

Het eerste dat de kruisvaarders van de stad te zien krijgen zijn de machtige verdedigingswerken aan de landzijde. Ontzaglijke muren met brede grachten en vijftig torens rijzen voor hen op, omringd door zacht glooiende heuvels, weelderig begroeid met boomgaarden, olijfbomen, bloemen en doornige struiken waaraan de heerlijkste vruchten groeien. Brede wegen leiden naar de poorten.

Jiri kijkt werkelijk zijn ogen uit. De steden die hij tijdens de maandenlange tocht heeft gezien waren niet veel groter geweest dan Avallon en daarom weet hij niet beter of dat is de omvang van elke stad. Maar dit...

Achter de machtige muren verheffen zich torens en koepels, blinkend in het zonlicht. Tot nu toe heeft het Jiri nauwelijks gestoord dat de kruisvaarders de steden waarlangs zij kwamen niet binnen mochten. Maar het verlangen om deze stad te zien overweldigt hem. De hoofdstad van het Byzantijnse Rijk schijnt uit louter kerken, paleizen en parken te bestaan. De poorten worden echter zwaar bewaakt en gaan alleen open voor handelaars en hoge bezoekers, niet voor het rapalje, de ruiters en voetknechten waaruit koning Louis’ leger voor een groot deel bestaat.

De zon begint juist onder te gaan en hult de wonderstad in een gouden licht, waarin de koepels gloeiend oprijzen als een belofte van eeuwig geluk. Ook Tomas staat met de mond wijdopen van verbazing en bewondering.

‘Daarbij vergeleken is Philippopel een armzalig dorp,’ mompelt hij in het Grieks. Jiri verstaat hem maar half en weet toch wat hij bedoelt. Daarbij maakte een hevige opwinding zich van de jonge smid meester. Het klopt! Vrouw Cantal heeft dit voorspeld: Jiri zou in een stad met duizend koepels komen. En daar ligt die stad - haar voorspelling komt uit. Nu hoeft hij niet meer te twijfelen aan de rest van haar profetie, die zal ook in vervulling gaan. Eens zal hij met de Gouden Dolk in de handen staan, overgelukkig. Wanneer, hoe - hij weet het nog niet. De toekomst zal het uitwijzen.

De kruisvaarders slaan hun kamp op aan de rand van een boomgaard tussen de heuvels en maken het zich gemakkelijk. Nog vóór de tenten overeind staan, stromen uit de stad drommen mensen: Grieks sprekende Byzantijnen die razend nieuwsgierig zijn naar de Franse kruisvaarders. De Byzantijnen beschouwen de Fransen als halve barbaren die zij niet helemaal vertrouwen. Maar interessant vinden zij ze wél. Ze komen van zo oneindig ver om de Turken te bestrijden en dat is een hachelijke zaak voor Constantinopel en haar basileus Manuel Comnenus. Deze slimme keizer had juist een jaar tevoren een wapenstilstandsverdrag gesloten met de Anatolische Turken en de komst van de kruislegers kan door sultan Ma’sud wel eens worden uitgelegd als een vijandige daad van Constantinopel en als een inbreuk op het verdrag. Keizer Manuel kan zich op dit moment geen oorlog met de Turkse buren veroorloven; zijn grenzen worden bedreigd door de vijandschap van Rogier II, koning van Sicilië. Dat is ook de reden dat keizer Manuel het Duitse kruisleger niet heeft gestraft voor de vernielingen die het aanrichtte in de Byzantijnse gebieden rondom Philippopel; de basileus hoopt in koning Koenraad een bondgenoot te krijgen tegen Rogier van Sicilië. Dus al komt de kruistocht tegen de Saracenen keizer Manuel bar ongelegen, hij is een te goed diplomaat om iets van zijn bezorgdheid te laten blijken. Koning Louis, koningin Eleonore en hun hele hofhouding worden met veel eerbetoon en plichtplegingen in Constantinopel ontvangen. Van dit alles weet Jiri nauwelijks iets, hij zou het ook niet goed begrepen hebben. Het enige dat hij weet is dat hij in de schaduw van de grootste, rijkste en mooiste stad ter wereld kampeert en dat hij er niet in mag. Neerslachtig zit hij bij het kampvuur, kijkt naar Arnold en Tomas en vraagt: ‘Hoe komen wij daar binnen?’

‘Misschien kan Oda een pasje voor ons bemachtigen,’ zegt Arnold praktisch.

‘Ja, maar waar is Oda?’

‘Waar de koningin is, natuurlijk.’ Maar ze weten niet waar de hofhouding verblijft...

Tomas heeft begrepen wat zijn beschermers dwarszit en hij staat op om op inlichtingen uit te gaan.

Intussen lopen dwars door het reusachtige kamp de Griekse handelaren met ezeltjes die manden vol koopwaar torsen. Van alles bieden ze te koop aan: verse vijgen, citrusvruchten, gekonfijte dadels, appels en peren, gesuikerde kersen, abrikozen, harde koeken met een laagje glazuur, eieren, schapenvlees, kettingen, armbanden. Veel van de sieraden lijken van zilver, maar zijn het niet. Jiri zucht diep als hij die kostbaarheden (in zijn ogen dan) van hand tot hand ziet gaan. De prijzen zijn hoog en hij heeft maar weinig geld.

Bij het licht van de kampvuren lijkt alles wat de kooplui aanbieden nog mooier, schitterender en begeerlijken Sieur Robert raadt zijn volgelingen aan niet met de handelaren te praten. ‘Die lui bedriegen je waar je bij staat,’ zegt hij streng. ‘Bewaar je soldij, mannen, voor zover jullie nog iets hebben. Later zullen jullie het hard nodig hebben. We hebben onze eindbestemming nog lang niet bereikt.’

De kerels morren. Staan ze niet op de drempel van Klein-Azië, waar ze de Turken zullen verslaan en ontzaglijke buit zullen veroveren? Waarom dan zuinig zijn? Ook Jiri voelt het zilverstuk dat hij van de majordomus kreeg als lood in zijn buidel wegen en opeens springt hij op en loopt weg. Hij moet iets kopen! Arnold loopt hem na. Ze blijven stilstaan bij een handelaar die een mooi kleed op de harde grond heeft uitgespreid en daarop zijn koopwaar uitstalt: armbanden van vals zilver met gekleurde stenen, glazen kralen in de vorm van een oog als afweermiddel tegen boze geesten, fraai bewerkte Byzantijnse kruisen ingelegd met ivoor en gekleurd glas, koperwerk en namaak-goud.

‘Geen sjaals,’ constateert Arnold nuchter en hij houdt zijn zilverstuk in zijn zak. Maar Jiri bezwijkt en ruilt zijn zilver in voor een ringetje met een groene steen. Groen is de kleur van de jeugd en de hoop. Oda zal er blij mee zijn, denkt hij. Teruggekeerd naar hun kampvuur treffen ze daar Tomas. ‘Koning Louis en koningin Eleonora zijn ondergebracht in het jachtslot van de keizer buiten de muren,’ weet hij in zijn gebroken Frans te berichten.

Arnold is verbaasd. ‘Mogen zij zelfs niet in de stad komen?’ ‘Natuurlijk wel,’ lacht Tomas, ‘maar zolang we hier zijn moeten ze toch ergens wonen? Je kunt niet van de keizer van Constan-tinopel verwachten dat hij koninklijke gasten in het vrije veld laat kamperen. Dus geeft hij hun een woning.’

‘Maar waarom buiten de muren? Een stad als deze is toch zeker groot genoeg om een extra hofhouding te kunnen bergen.’ ‘Misschien wil koning Louis zo dicht mogelijk bij zijn troepen blijven,’ oppert Jiri.

Hij is blij, misschien krijgt hij nu spoedig gelegenheid Oda weer te zien.

En waarachtig! Twee dagen later duikt een krijgsknecht van de koning op in hun kamp, vraagt naar Jiri en brengt hem - ditmaal mondeling - een boodschap van Oda. Of hij de volgende dag, een uur voor de noen, bij de poort van de dierentuin wil zijn. Het dierenpark van de basileus is een geweldig ruig stuk grond, helemaal ommuurd en afgesloten door een hoog ijzeren hek. Op dat stuk grond lopen herten en zwijnen, maar ook exotische beesten: olifanten, panters en een heel vreemd wezen met een gevlekte huid en een nek zo hoog als een boom. Jiri heeft al veel wonderlijke verhalen over de dierentuin gehoord, al gelooft hij er de helft niet van. De kruisridders worden er angstvallig buiten gehouden, de tuin is eigendom van de keizer, die er schatten aan besteedt om uit alle delen van de wereld onbekende dieren te laten komen. Wat voor plezier iemand erin heeft om beesten te verzamelen, al zijn ze nog zo zeldzaam en ongewoon, is Jiri een raadsel. Dieren houd je voor de melk, voor hun vlees of vacht, niet om ernaar te kijken!

In zijn ongeduld om Oda te zien komt hij veel te vroeg aan op de afgesproken plaats. Het meisje is er nog niet. Wel ziet hij iemand anders die met de Byzantijnse wachtposten voor het toegangshek staat te praten. Praten kun je het eigenlijk niet noemen. De man is een kruisvaarder, de wachters zijn Grieken, ze verstaan geen woord van elkaar en behelpen zich met gebaren, bekken trekken en uitroepen. Blijkbaar wil de Fransman weten wat de soldaten staan te bewaken en wat er achter het geheimzinnige hek schuilt, terwijl de wachtposten hem duidelijk proberen te maken dat hij hier niets te zoeken heeft en beter kan verdwijnen. Jiri staat het van een afstandje aan te kijken, want het is een vermakelijk gezicht: de zwaaiende armen, de grimassen, de taalverwarring. Eindelijk gaat het een van de wachters vervelen; hij prikt met zijn piek in de richting van de kruisvaarder, die achteruit stuift, de schouders ophaalt en zich omkeert om weg te gaan. Dan pas herkent Jiri hem.

‘Aycan!’ roept hij.

Sinds hun ontmoeting in de uitgedroogde bedding van een Hongaarse rivier hebben ze elkaar niet meer gezien.

Plotseling dringt het tot Jiri door dat hij ook niet naar zijn broer heeft uitgekeken. Hij werd te veel in beslag genomen door de gedachten aan Oda en door de dagelijkse moeilijkheden.

‘Ha broertje, ben je daar?’ zegt Aycan en hij schijnt blij verrast. ‘Ik heb me al dikwijls afgevraagd wat er van je geworden was. Nou, je ziet er goed uit. Je groeit nog steeds, geloof ik. Kom je ook eens kijken naar dit privégrondstuk van de keizer? Je hoort er de dolste dingen over.’

Heeft Aycan zich werkelijk lopen afvragen hoe het met Jiri ging? De jonge smid raakt ervan in verwarring.

‘Ik... eh... ik zou hier iemand ontmoeten,’ stamelt hij. Opmerkzaam kijkt Aycan hem aan.

‘Een meisje, een vriend, een smokkelaar?’

‘Zoiets,’ antwoordt Jiri vaag. Om de nieuwsgierigheid van zijn broer af te leiden vraagt hij dan snel: ‘Hoe gaat het met jou? Kun je je nogal handhaven tussen de pelgrims?’

Eigenlijk is dat een overbodige vraag, want Aycan is goed gekleed en ziet er weldoorvoed uit. Zelfs het kruis op zijn schouder is helderrood en niet grauw verschoten zoals dat van Jiri. Hij heeft alleen een blauwe wang, alsof iemand hem heeft gestompt. ‘Over mij hoef je je nooit zorgen te maken, ik red me wel,’ zegt Aycan onverschillig.

‘En die blauwe plekken? Heb je gevochten?’

‘Gestoten.’

Dat kan natuurlijk, maar erg overtuigend klinkt het niet.

‘Ben je nog steeds bij de pelgrims?’ Pelgrims vechten niet onder elkaar, bedenkt Jiri.

Aycan knikt, begint dan te grinniken.

‘Daar heb ik het nog niet eens zo slecht, broertje. Het zijn vro-ni

me mensen met maar één gedachte in hun hoofd: ze willen het Heilige Land bereiken om er te bidden en boete te doen en daarmee de hemel te verdienen. Alles hebben ze voor elkaar over. Ze helpen elkaar, delen hun voedsel en dekens, troosten degene die in tranen uitbarst van pure heimwee.

‘Vinden ze het niet raar dat jij gewapend bent?’

‘In het begin wel, nu zijn ze eraan gewend. Trouwens, met die dolk van mij deel ik het vlees, ik snijd hun schoenen open als hun voeten zo gezwollen zijn dat ze ze niet meer uit kunnen krijgen, ik kerf ermee in boomstammen om achterblijvers de weg te wijzen - ik gebruik dat mes als een stuk gereedschap, en zo zien zij het ook.’

Jiri kijkt weer naar die blauwe wang, maar gaat er verder niet op door. Aycan zal er toch over liegen.

‘Kijk eens,’ zegt Aycan. Hij haalt een mooi zilveren kruis uit zijn zak. Het is ingelegd met parelmoer. ‘Dat heb ik gisteren in de stad gekocht. Mooi hè?’

‘In de stad! Ben je dan in Constantinopel geweest?’ roept Jiri verwonderd.

‘Allicht. Wat die kooplui hier in het kamp uitventen is allemaal namaak. Voor de echt mooie dingen moet je in de stad zijn. Wat je daar ziet! Nee, dat kan ik niet vertellen. Zoveel woorden ken ik niet.’

‘Maar hoe kwam je er binnen? Ze laten geen gewone kruisvaarders toe.’

‘Pelgrims wel. En ik ben immers pelgrim. De stad zit stikvol relikwieën die aanbeden willen worden. Zelfs een stuk van de doornenkroon, een flesje met melk van de Heilige Maagd en een slip van Jezus’ mantel hebben ze en... nu ja, te veel om op te noemen. Het ene stuk is nog heiliger dan het andere. En al die relikwieën staan in de kerken tentoongesteld, in kastjes van puur goud, je weet niet wat je ziet.’

Jiri moet ervan zuchten. Die broer van hem weet inderdaad alles uit de kruistocht te halen wat erin zit. Jaloers mompelt hij: ‘Ik zou dat ook wel eens willen zien.’

‘Dan sluit je je toch gewoon aan bij een groepje pelgrims. Elke dag mogen er dertig de stad in. Manuels politie ziet erop toe dat ze een vaste route langs de kerken volgen, dus veel vrijheid om op eigen houtje rond te dwalen heb je niet, maar je bent in elk geval binnen.’

‘Me uitgeven voor iets wat ik niet ben?’ mompelt Jiri. ‘Dat is liegen. Als Sieur Robert daar achter komt, of vader Cornelius, ben ik nog niet gelukkig.’

‘Tja, als je geen risico’s durft te lopen zie je natuurlijk nooit iets,’ gromt Aycan minachtend.

Jiri begint zich alweer te ergeren.

‘En waarvan kon jij zo’n duur kruis kopen? Hoe kom je aan het geld?’ vraagt hij wantrouwig.

Plotseling maakt Aycan zich kwaad, hij wordt er rood van en zijn ogen schieten vuur.

‘Begin je weer, broertje? Ik wou dat jij niet zo vervloekt deugdzaam was, ik word misselijk van je, weet je dat? Ben je nu werkelijk zo bezorgd voor je zielenheil of ben je met dat brave smoeltje geboren? Hoe ouder je wordt, hoe saaier. Vroeger durfde je nog wel eens een streek uit te halen, toen we allebei kinderen waren. Maar sinds je kruisvaarder bent geworden denk je dat je tegen iedereen moet preken. Je bent onuitstaanbaar!’ Zoiets laat Jiri zich niet zeggen.

‘Dus jij veracht me, omdat ik weiger mijn medekruisvaarders te bestelen!’ vlamt hij op.

Aycan snuift.

‘God heeft ons niet verboden goed voor onszelf te zorgen.’ ‘Laat God erbuiten. Ik heb het over ons.’

‘Ja, en jij weet niet waar je voordeel ligt. Jij hebt je helemaal laten betoveren door een magere monnik met een stem als een klok, die in Vézelay een preek hield.’

O hemel, we hebben weer ruzie, denkt Jiri geschrokken. Hij voelt de spieren in zijn arm trekken, het liefst zou hij erop slaan. Al is hij ruim een jaar jonger dan Aycan, hij is zeker even lang en even sterk. Wat dat betreft hoeft hij niet bang voor zijn broer te zijn. Maar iets weerhoudt hem ervan Aycan aan te vliegen. Misschien de dagelijkse vermaningen van vader Cornelius, of de gedachte dat hij de broederstrijd zal moeten biechten.

Met veel inspanning weet Jiri zich te beheersen.

‘Jij,’ zegt hij moeilijk, ‘jij denkt bij alles wat je doet in de eerste plaats aan jezelf.’

‘Wie niet? Van psalmen zingend om de muren van Jeruzalem lopen is nog nooit een mens rijk geworden! Dat weten de kruisridders ook. Daarom slijpen ze hun zwaarden en dromen ervan de een of andere bulkend rijke emir aan hun kling te rijgen, zodat ze de juwelen van zijn borst kunnen rukken en het goud uit zijn zakken kunnen halen. Jij bent toch ook van plan aan dit soort plundertochten deel te nemen, het vee en de kostbaarheden van de Saracenen te stelen? Allemaal in naam van God en van paus Eugenius. Dat is dan geen zonde, dat is zeer deugdzaam, want het zijn maar Turken die worden uitgeroeid. Maar omdat ik het verschil niet zie tussen de ene diefstal en de andere, deug ik niet. Ik ben geen huichelaar, broertje! Ik kom er rond voor uit dat ik mijn kansen om rijker te worden benut.’

Bij Aycans woorden staat Jiri zich beurtelings te schamen en kwaad te maken. Eigenlijk heeft Aycan gelijk als hij spreekt over de dromen van de kruisridders. Droomt Jiri zelf niet van de Gouden Dolk? Toch blijft de smid zich fel verweren: ‘Een christen doden en bestelen is heel iets anders dan wanneer het om heidenen gaat,’ roept hij woedend.

‘Dacht je dat?’ ‘Natuurlijk! De moslims moeten verdelgd worden, tot de laatste man.’

zei broeder Bernard van Clairvaux. Nou, je gaat je gang maar, broertje, doe wat je niet laten durft. Ik vraag me alleen af...’

‘Nou, wat?’

‘Zou zo’n Saraceen rood bloed hebben, of zwart?’

‘Dat weet ik toch niet!’

‘Ik heb horen vertellen,’ zegt Aycan zoetsappig, ‘dat Saracenen ook vrouwen en kinderen hebben, dat ze in stenen of lemen huizen wonen en...’

‘En?’

‘... en dat ze huilen als hun kinderen sterven.’

‘Wat wil je daarmee zeggen?’

‘Niets,’ gromt Aycan en hij draait zich om. Terwijl hij wegloopt mompelt hij nog: ‘Niets broertje, helemaal niets. Alleen - het zijn blijkbaar gewoon ménsen.’

Dan verdwijnt hij tussen de bomen. Jiri, hevig ontsteld, razend van woede, maakt een beweging om hem achterna te lopen. Al is Aycan honderd keer zijn broer, dit had hij niet mogen zeggen. Hiervoor verdient hij een aframmeling!

O, ik zou hem kunnen vermoorden, denkt hij woest.

‘Wat kijk jij vreemd,’ hoort hij een zachte stem zeggen. Die stem snijdt dwars door zijn razernij heen en laat hem weer tot zichzelf komen. Oda staat naast hem en kijkt verwonderd naar hem op. ‘Wie was die man waarmee je stond te praten?’

‘Mijn broer,’ zegt Jiri verstikt.

‘Hé, ik wist niet dat jij hier een broer had.’

‘Stil.’ Hij trekt het meisje naar zich toe en omhelst haar. ‘Ik wil er niets meer over horen. Ik haat hem.’

‘Jullie hadden ruzie, hè? Ging het over geld?’ vraagt Oda nieuwsgierig.

‘Nee. Over... over Turken.’

Daar moet ze verschrikkelijk om lachen.

‘Maken jullie ruzie over Turken? Kom nou, dat gelooft geen mens.’

Weer dat woord: mens. Saracenen zijn ook mensen. Néé! ‘Laten we ergens anders heen gaan, het is me hier te heet,’ stelt Oda voor. Even later wandelen ze hand in hand in de schaduw van de bomen. ‘Ik heb je gemist,’ zegt Oda, terwijl ze haar hoofd tegen zijn arm legt, ‘een hele week heb ik je niet te zien gekregen. Het was vreselijk.’

Zulke woorden doen zijn boze bui op slag verdwijnen. Blij drukt hij haar tegen zich aan.

‘Ik kon er ook niet van slapen,’ bekent hij, ‘elk vrij uurtje zwierf ik om dat paleis heen waar jullie je intrek hebben genomen. En ik zag je maar niet.’

‘Ik had het ook zo druk,’ zucht Oda. ‘Vandaag is de koningin de hele dag de gast van keizer Manuel en kon ik er eindelijk een uurtje tussenuit knijpen.’

‘Fijn.’ Hij kust haar warm.

‘Maar die broer van jou...’

‘O nee. Over hem wil ik niet praten.’

‘Waarom niet? Hij leek me wel aardig.’

‘Hij... ik... toe nou, Oda, vertel me liever iets over jezelf. Hoe bevalt het koningin Eleonore in Constantinopel?’

Dat is, weet hij, de beste manier om Oda aan het praten te krijgen.

‘O, ze vindt het heerlijk hier,’ barst het meisje los en dan is de woordenstroom niet meer te stuiten: ‘Koningin Eleonore heeft ontdekt dat ze veel mooier is dan de vrouw van keizer Manuel. Dat is een Duitse prinses en nog jong, maar veel te dik en ze kan zich helemaal niet kleden. Koningin Eleonore wel. Die verkleedt zich zeker vier keer per dag en daarom hadden maman en ik zoveel te doen. Prachtige japonnen heeft zij, met wijde mouwen die tot op de grond hangen. En keizer Manuel ziet natuurlijk het verschil wel tussen een Franse koningin en zijn eigen plompe Duitse. Van het kamermeisje van de gravin van Vlaanderen heb ik gehoord, dat de keizer koningin Eleonore met zoveel beleefdheden omgeeft dat koning Louis er jaloers van wordt.’

Roddeltjes van het hof. Voor Jiri zijn het verhalen uit een andere wereld, zoals eens de verhalen van zijn grootvader, of de sprookjes die de oude vrouwen in La Roche d’Arcon bij het haardvuur vertellen. Het komt niet in zijn hoofd op zich af te vragen of het allemaal waar is. Hij luistert en geniet ervan.

‘Ik heb voor jou ook iets moois,’ zegt hij. Hij tast in zijn buidel en geeft haar het ringetje dat hij in het kamp heeft gekocht. De groene steen fonkelt in het licht alsof het een echte smaragd is. Met een verrukte kreet valt Oda hem om de hals.

‘Wat lief van je! En hij past precies. O Jiri, wat ben ik daar blij mee. Zijn we nu verloofd?’

‘Eh... ja,’ zegt Jiri ontdaan. En dan, roekeloos: ‘Later, als we terug zijn in Frankrijk, trouw ik met je.’

‘O.’ Ze verstrakt, wendt de ogen af.

‘Wil je niet?’ vraagt hij angstig.

‘O ja, graag! Maar... om te trouwen moet ik toestemming hebben van mijn oom, omdat ik geen vader meer heb.’

‘Zou je die niet krijgen?’

‘Ik weet het niet. Maman hoopt dat ik met een koopman trouw. Omdat ik kan lezen en schrijven, zie je. Dat kunnen de meeste meisjes uit het volk niet en mijn oom is zelf ook koopman in Parijs. Hij kent veel mensen... Ik denk dat hij al bezig is uit te kijken naar een geschikte man voor mij. Ik ben niet bang voor hem, hoor, en ik durf hem heus wel tegen te spreken en een grote mond op te zetten als hij probeert me uit te huwelijken tegen mijn zin, maar... Het zou helpen als ik hem kon vertellen dat er al een veel betere vrijer is, die me een goed bestaan kan bieden en bij wie ik niets tekort zal komen. Begrijp je? Jij bent wapensmid, dat is de moeite waard. Dan ben je ook een soort koopman, veronderstel ik. Heb je een eigen werkplaats?’

‘Ik... eh... ik was knecht bij mijn vader. Ik ben maar een dorper, Oda.’

‘Dat is waar. Maar je hoeft toch geen dorper te blijven! Je kunt naar Parijs komen, daar een smidse beginnen en je eigen baas worden.’

‘Hoe?’ mompelt Jiri droevig. ‘Ik ben arm, Oda. Ik bezit geen sou. Die ring... dat is ook maar namaakgoud met een stuk glas.’ ‘Ik ben er toch erg blij mee,’ fluistert Oda trouwhartig. ‘De ring hoeft niet kostbaar te zijn. Hij bewijst mij dat je aan me hebt gedacht toen we elkaar een hele week niet zagen.’

Jiri kijkt omhoog. De zon nadert haar hoogtepunt, toch heeft hij het gevoel dat er een kilte tussen de bomen hangt. Het is plotseling tot hem doorgedrongen dat hij Oda wel eens zou kunnen verliezen na de kruistocht. En dat mag niet!

‘Ik... Kun je een geheim bewaren, Oda?’

Ze knikt en hij denkt: dat kan ze niet. Toch gaat hij verder: ‘Tob niet over later. Ik ga grote dingen doen. Een wijze oude vrouw in Bourgondië heeft me voorspeld dat ik rijk zal worden.’ ‘Maar dat is geweldig! Hoe?’

‘In het oosten, in het Heilige Land, woont een Turkse emir, Nour-ed-Din heet hij en die bezit een dolk van puur goud. Een toverdoik. Alles wat de eigenaar onderneemt zal hem gelukken, zó machtig is die dolk. En ik... Vrouw Cantal kan in de toekomst kijken en altijd als ze dat deed zag ze mij, met die Gouden Dolk in de handen. Ik ga dat schitterende wapen veroveren, Oda.’

‘Heeft die vrouw dat voorspeld?’ ‘Ja.’

‘Dat jij de Gouden Dolk zult afpakken van Nour-ed-Din?’

‘Ja.’

‘Oef! Hoe kon ze dat weten, daarginds in Bourgondië?’

‘Dat is juist zo wonderlijk. Vrouw Cantal heeft bijzondere gaven.’

‘En komen haar voorspellingen altijd uit?’

‘Dat... dat weet ik niet.’

‘Hoe weet je dan dat ze dit keer zullen uitkomen?’

‘Omdat... omdat... Vrouw Cantal is heel knap, ze weet alles van kruiden en geneeswijzen... Uit de hele omtrek van Avallon komen de mensen naar haar toe en...’

‘Jawel, maar in de toekomst kijken is iets anders.’

Jiri schudt heftig het hoofd. Hij wil niet twijfelen aan vrouw Cantals profetie. Oda eigenlijk ook niet.

‘Wat zou het fijn zijn,’ mijmert ze hardop. ‘Als jij die Gouden Dolk verovert. Dan kunnen we trouwen en dan kan jij een smidse en een huis in Parijs kopen en dan word je de beste wapensmid van het land, en je maakt zwaarden en dolken voor de edelen en... en ik houd de boeken bij en schrijf dreigbrieven aan je vijanden en...’

‘Vijanden?’

‘Iedere welvarende burger heeft vijanden, maar die kunnen wij wel aan. O Jiri, wat zullen we het goed krijgen!’

‘Ja,’ zegt hij blij, helemaal meegesleept door dat toekomstbeeld. ‘Als ik dat aan maman vertel...’

‘Niet doen, Oda. Praat er met niemand over. Geef me eerst de kans die Gouden Dolk van Nour-ed-Din af te pakken. Als iedereen op dat pronkstuk gaat loeren.

‘Ik zal zwijgen,’ belooft het meisje. Haar ogen schitteren. ‘Ik vind het zo spannend! Maar jij bent sterk, hè Jiri, jij kunt die Sarace-nen wel aan.’ ‘Dat... dat denk ik wel.’

Ze omhelst hem geestdriftig en zijn hart stroomt vol geluk. Het moeilijke gesprek met Aycan is vergeten.

‘Nu moet ik toch echt terug naar het paleis, het wordt laat,’ zucht Oda een poosje later. ‘Wanneer zie ik je weer?’

‘Morgen? Ik zal proberen om dezelfde tijd op deze plek te zijn,’ stelt Jiri voor. ‘Laat mij je naar het paleis brengen. Je kunt niet alleen rondlopen hier.’

‘Lieve domoor, ik heb natuurlijk mijn lijfwacht bij mij.’ Oda fluit hard op de vingers en prompt komt er een krijgsknecht achter de bomen vandaan. ‘Je ziet het, Jiri, ik ga nooit onbeschermd uit. Tot morgen, liefste.’

Een laatste kus, dan verdwijnt ze met de soldaat. Jiri kijkt haar na, hongerig en verbijsterd. Nog steeds durft hij niet te geloven dat een meisje als Oda, zo rank, zo vrolijk en zo zelfstandig kan bestaan en dat ze van hem houdt. Van hem, een onbehouwen, domme wapensmid.

Enkele dagen later gaat plotseling Jiri’s grote wens in vervulling. Sieur Robert, de ridder met de handelsgeest, heeft tijdens de maandenlange tocht door Europa dankbaar gebruikgemaakt van de handigheid van zijn knechten en goed verdiend aan hun werklust. Nu vindt hij dat ze wel een beloning hebben verdiend in de vorm van een uitstapje in de mooiste stad ter wereld. Bovendien heeft hij wat zaken af te wikkelen. Hij moet zijn uitrusting aanvullen. Maar omdat hij zich niet wenst te laten afzetten door de kooplui die door het kamp dwalen en die dubbele prijzen rekenen, wil hij de goederen inslaan waar ze goedkoper zijn: op de markten in de stad. Hij slaagt erin een vergunning te bemachtigen om met een aantal dienaren de poort te mogen passeren. En hij neemt Jiri, Arnold, Braque en Cresson mee, na enige aarzeling ook Tomas omdat die Grieks spreekt en weet wat afdingen betekent.

Zijn leven lang zal Jiri zich die dag herinneren. Eerst gaan ze naar de haven van Boucoléon bij de punt van het schiereiland waarop Constantinopel is gebouwd. Daar is het een gewemel en geschreeuw dat horen en zien je vergaan. Sieur Robert laat Tomas een paar manden gedroogde vis kopen en een flinke stapel droge koeken: eetwaren die niet gemakkelijk bederven. Ze laden alles op twee ezels. Vervolgens dwalen ze door een doolhof van straatjes, steegjes, pleinen, langs kerken en fonteinen om eindelijk uit te komen op een brede boulevard: de Mesa, de hoofdstraat van Constantinopel. Op deze Mesa komen vele andere, rechte straten uit, en zij loopt van het oude Grote Paleis boven de haven, dwars door de stad naar het nieuwe Blacher-nes-paleis in de noordhoek van de stad, waar de basileus woont. Langs de stad loopt een blauwe zeearm, die uitmondt in de Bos-porus: de Gouden Hoorn, overdekt met zeilboten, vlotten en roeibootjes, wat een schilderachtig gezicht is. Aan de overzijde van de Gouden Hoorn verheft zich nog een stad: Pera, waar zeker evenveel Byzantijnen wonen als in de hoofdstad zelf. Ponten varen af en aan, de zon doet het water vonken, prachtige gevels weerspiegelen zich in de Gouden Hoorn, grote parken en tuinen ademen koelte uit. Sieur Robert raakt onder de indruk van wat hij ziet, hij vergeet bijna zijn inkoopplannen en blijft maar ronddwalen, nederig gevolgd door zijn jonge dienaren en de twee ezels.

‘Hoeveel paleizen hebben ze hier eigenlijk?’ fluistert Arnold zijn neef in het oor. ‘Het lijkt wel of hier vijfhonderd keizers wonen in plaats van één.’

Van het Oude Paleis bij de haven loopt een keten van machtige gebouwen door de stad. Al die bouwwerken zijn onderling met elkaar verbonden door terrassen, arcaden, bruggen en lanen. Het paleis van Daphné, zoals het wordt genoemd, staat regelrecht in verbinding met het Hippodroom, het centrum van Constantinopel: een geweldig stadion waar vaak paardenrennen en wagenrennen worden gehouden. Vijftienhonderd voet lang is dat stadion, ruim driehonderd voet breed, en er kunnen dertigduizend toeschouwers plaatsnemen op de tribunes rond de renbaan. Boven de stallen steigeren vier bronzen paarden, die zó levensecht zijn dat Jiri onwillekeurig bukt, bang dat ze hem op het hoofd zullen springen. In het midden van de renbaan staan stenen obelisken en een kolossale bronzen kolom. Tomas, die het aan een voorbijganger heeft gevraagd, weet te vertellen dat de obelisken uit Egypte zijn geroofd, en de bronzen paarden zijn net als de bronzen slangenkolom uit het oude Griekenland afkomstig. Constantinopel is een openluchtmuseum vol met kunstschatten uit de Oudheid, in de loop der eeuwen naar de stad getransporteerd: oorlogsbuit!

Ook de marmeren en porfieren zuilen die de kerkkoepels ondersteunen, zijn afkomstig van oude Griekse tempels. De marmeren beelden die de pleinen en fonteinen versieren stellen heidense goden en godinnen voor, lang geleden aanbeden in Athene, in Olympia, in Rome...

Voor een eenvoudige ridder als Sieur Robert, geboren en opgegroeid in een kille kale burcht, en voor zijn dienaren, laaggeboren dorpers, is Constantinopel beangstigend groot, en vol, en overweldigend. Het kan niet waar zijn wat ze zien: dit moet een droom zijn!

Eindelijk vinden ze hun weg naar de grote overdekte markten, waar Sieur Robert door Tomas laat onderhandelen over leren riemen die het versleten tuig van zijn ossenwagens moeten vervangen. En hij koopt een wijd wit overkleed. Nu het kruisleger op het punt staat de Bosporus over te steken en Klein-Azië binnen te trekken, zullen de ridders genoodzaakt zijn hun maliënkolders te dragen. De zon zal de bepantsering veranderen in een oven, waarin een krijgsman levend gekookt wordt. Daarom dragen de ridders in het Oosten over hun pantsers heen een lange witte boernoes, die de felle zonnestralen afweert.

Opeens een oploop, geschreeuw, herrie! De jongens rennen erheen.

Ze zien een aantal Vlaamse krijgsknechten die er op de een of andere manier in zijn geslaagd de poort te passeren en die nu door de stad trekken, roepend van ‘Haro, Haro!’ Ze zwaaien met hun buidels, blijkbaar hebben ze wat geld, en ze zijn dronken. Dronken van het Byzantijnse bier, maar ook van de pracht om hen heen, van de overvloed in de marktstalletjes, van het geschitter van goud, zilver en edelstenen op de toonbanken. Een van de Vlamingen wordt er krankzinnig van. Hij stormt op een kraampje toe, smijt de geldwisselaar die ernaast zit van zich af, duikt op de stapels munten en graait er met volle handen in. ‘Goud, goud, allemaal voor mij,’ krijst hij. ‘Hier, pak aan.’ Hij smijt de gouden bezanten naar zijn kameraden, die op de knieën vallen en krijsend in het rond grabbelen. De wisselaar krabbelt overeind, ziet dat hij tegen deze woestelingen niet is opgewassen en verstopt zich in de menigte. Maar dan duikt Manuels politie op: grote blonde kerels, speciaal geïmporteerd uit het noorden van Europa om hun lengte, kracht en moed. De Varangiaanse Wacht worden ze genoemd. Zij rekenen de hele bende in en voeren de Vlamingen weg. De wisselaar komt terug, verzamelt zijn verstrooide munten, klagend over ‘die barbaren’.

‘Ik kan me voorstellen dat arme drommels gek worden bij het zien van al die rijkdommen,’ mompelt Arnold. ‘Ik krijg er ook pijn in mijn kop van.’

Sieur Robert roept hen terug om de ingekochte waren op de ezels te laden en dan gaan ze weer verder, langs nog meer kramen en winkeltjes, onder arcaden en tentzeilen. De ridder trakteert zijn dienaren op mierzoet gebak en verse meloenen, waarvan hij nog een hele mand inslaat voor zijn soldaten. Ze krijgen ook gelegenheid het Byzantijnse bier te proeven, dat heel anders smaakt dan het bier dat Jiri’s moeder pleegt te brouwen. Eindelijk kunnen ze proberen met de zwaar beladen ezels hun weg terug te zoeken naar het kampement buiten de stad. Opeens blijft Sieur Robert staan.

‘Over enkele dagen steken we de Bosporus over en trekken Anatolië binnen,’ zegt hij. ‘Laten we deze kerk ingaan om te bidden. Tomas moet bij de ezels blijven.’

Het is de kerk van Sint-George waar zij binnentreden. Onmiddellijk stralen het goud en zilver hun tegemoet. Langs de wanden hangen iconen, geschilderde beeltenissen van heiligen op een gouden achtergrond. Van de koepel hangen zware zilveren olielampen neer, veel van die lampen zijn bovendien verguld. Het altaar is van roodachtig marmer, koepel en muren zijn ingelegd met schitterende mozaïeken. Verbijsterd door al die pracht vergeet Jiri bijna te bidden voor het welslagen van hun kruistocht. Wat een verschil met het simpele dorpskapelletje waarin hij werd gedoopt!

Weer buiten sluit hij even de ogen tegen het felle zonlicht, maar vooral om de veelheid van indrukken een ogenblik te ontvluchten. Hij kan het niet meer verwerken. Deze stad is te groot, te rijk, te fantastisch.

‘Constantinopel maakt me doodmoe,’ klaagt ook Sieur Robert. ‘Laten we maken dat we buiten komen - we hebben nu alles wat we nodig hebben.’

Via de Mesa komen ze ten slotte uit bij een van de hoofdpoorten naast het Blachernes-paleis en alle zes ademen ze verlicht op als de koelte van de boomgaarden hun tegemoet stroomt. Uitgeput, overweldigd en zwetend bereiken ze in de schemering hun eigen kampement en als Jiri de eenvoudige tent van de ridder in het oog krijgt, de geïmproviseerde stal van zijn strijdros,

het kookvuurtje van de krijgsknechten, ervaart hij dat als een thuiskomst. Het is een verademing weer eenvoudig geklede mensen te zien, je blik te laten rusten op een ijzeren pan, een stuk gereedschap, dolken zonder versiering.

10 DRAMA IN DE HERFST

Hoewel koningin Eleonore zich in het grandioze Constantino-pel gelukkig voelt en graag zou blijven overwinteren, wordt het de kruisvaarders spoedig duidelijk dat ze hier niet lang kunnen blijven. Elke dag zijn er nieuwe moeilijkheden. Voetknechten en ridders beklagen zich bij hun leiders over de afzetterij waaraan ze dagelijks worden onderworpen. Bovendien: Byzantijnen zijn spraakzame mensen. Ze volstaan er niet mee om een vreemdeling iets aan te wijzen en kortweg de prijs te noemen. O nee! Met een vloed van woorden, trots op hun welsprekendheid, staan ze hun waren aan te prijzen tot de klant er horendol van wordt. Terwijl het enige dat hij wil weten is: wat kost het?, krijgt hij in plaats daarvan de hele geschiedenis van het product te horen, plus de geschiedenis van des koopmans voorouders en familieleden, en hoe langer de handelaar spreekt, hoe duurder zijn waar wordt. Het komt voor dat een tot het uiterste getergde krijgsknecht zo’n handelaar om zijn oren begint te slaan. Niet omdat hij zo’n bruut is, maar louter en alleen om een einde te maken aan de woordenstroom waarmee zelfs een kruik bier wordt omgeven - en die krijgsknecht maar versmachten van de dorst!

De Vlamingen die in de stad zo’n rel veroorzaakten, zorgen ook in het kruisvaarderkamp voor onrust. Om de woede van keizer Manuel te sussen was Thierry, graaf van Vlaanderen, genoodzaakt twee van die jonge kerels te laten ophangen. Dat zet kwaad bloed bij het Vlaamse contingent, dat nu aan het muiten dreigt te slaan. Thierry dringt er daarom bij koning Louis op aan zo spoedig mogelijk verder te trekken.

Maar het zijn niet alleen de eenvoudige kruisvaarders die moeilijkheden veroorzaken. De hoge edelen kunnen er ook wat van. Jiri krijgt het verhaal in kleuren en geuren te horen van Oda, wanneer ze hem op een middag komt opzoeken.

‘Nu is er toch deining ontstaan in het paleis,’ vertelt ze opgewonden, ‘de muren trillen ervan.’

‘Wat is er gebeurd?’ vraagt Jiri.

‘Gisteren ging een groep Aquitaniërs op jacht: Hugo de Lusig-nan en zijn vrienden, zij zijn onderdanen van koningin Eleo-nore. Maar in plaats van gewoon in de omtrek van de stad achter het wild aan te zitten, drongen ze de dierentuin van de keizer binnen en wat ze daar zagen! Leeuwen en panters en kolossale herten en beesten waarvan niemand wist dat ze bestonden: gestreepte paarden en slangen zo dik als een mannenarm. .. Nou, zij aan het jagen! De dieren liepen nauwelijks voor hen weg. Maar de wachters, die ze eerst omver hadden gereden, liepen naar de stad en waarschuwden de keizer. Toen kwam de lijfwacht van Manuel aan en rekende het hele stel in. De jagers hadden al twee jonge leeuwen en een panter gedood. Keizer Manuel was razend en eiste een geweldige schadevergoeding van de Aquitaniërs, want die beesten hadden hem een fortuin gekost. Maar toen sprong koningin Eleonore voor Hugo de Lusignan in de bres: die jagers waren tenslotte haar ridders en ze verdroeg het niet dat ze in de kerkers van keizer Manuel werden opgesloten. Nou, als koningin Eleonore kwaad wordt, berg je dan maar! De wachters in het paleis zeggen dat ze een daverende ruzie kreeg met keizer Manuel en het eind van de herrie was dat Manuel afzag van de schadevergoeding en dat hij de edelen weer vrijliet. Maar hij verklaarde dat elke Frank die het ooit nog zou wagen bij zijn dierenpark te komen, op staande voet onthoofd zou worden, wie hij ook mocht zijn.’ ‘Dat nemen de ridders toch zeker niet,’ roept Jiri.

‘Ze zullen wel moeten,’ lacht Oda. ‘Keizer Manuel is zuinig op zijn verzameling wilde dieren. Zeg Jiri, begrijp jij wat iemand eraan vindt om rare beesten te verzamelen? Van die monsters die er alleen maar op uit zijn om je te verscheuren als ze je te pakken krijgen?’

‘Ik snap helemaal niets van Byzantijnen,’ zegt Jiri vrolijk.

‘Ik ook niet. Het is zo’n raar volk. De verhalen die je erover hoort in het paleis... je lacht je een ongeluk! De ridders en edelen die voor officiële ontvangsten bij de basileus worden uitgenodigd, worden doodzenuwachtig van de omslag die in de keizerlijke paleizen wordt gemaakt. Zelfs de minste klerk daar heet nobilissime of hyperperilampros... Weet je wat dat betekent? “De uiterst verdienstelijke”. En dat is dan gewoon iemand die deuren open en dicht doet, buigingen maakt en hoge bezoekers aankondigt. Maar wee de ridder die vergeet om zo’n Griekse hoveling bij zijn volledige titel aan te spreken! Die wordt meteen voor een onbeleefde barbaar aangezien en krijgt geen enkele uitnodiging meer. En na de rel over Hugo de Lusignan voelt geen ridder zich meer veilig. Je overtreedt hier voorschriften eer je het weet. Ik denk dat we nu elke dag het bevel kunnen krijgen om op te breken en de Bosporus over te steken.’

‘Maar het is al november,’ zegt Jiri ongerust.

‘Dat maakt toch niets uit! Is het in deze landen dan niet altijd zomer? Maman zegt: hoe verder we oostwaarts gaan, hoe dichter we bij de zon komen.’

‘Ik weet het niet,’ antwoordt liri weifelend. ‘De bomen hier worden geel en beginnen al aardig kaal te worden.

‘Dat komt van de hitte, die al het groen verschroeit,’ houdt Oda vol. Ze wil blijkbaar niet dat de winter in aantocht is. ‘Wanneer steken we over?’ vraagt Jiri.

‘Heel gauw. Morgen misschien al. Daarom kwam ik nog even langs om je te zien. Wie weet hoe lang het nu weer duurt eer ik je te spreken krijg..

Jiri’s hart begint te bonken. Nu gaat het menens worden, denkt hij. Morgen, overmorgen al zullen ze Anatolië binnentrekken, waarvan alleen de kuststrook nog in handen is van de Byzantijnen. Dan zullen ze ongetwijfeld op Turkse troepen stuiten. Er zal gevochten worden! Hij krijgt een gevoel alsof er vlinders in zijn buik dansen; zijn keel wordt droog.

‘Ik ben nieuwsgierig naar het land aan de overzijde van de Bosporus,’ babbelt Oda argeloos verder. ‘Het moet heel mooi en heel wild zijn. Ben jij bang, Jiri?’

‘Ik? Waarvoor zou ik bang moeten zijn? Mij kan niets gebeuren. Vrouw Cantal voorspelde mij immers een grote toekomst.’ ‘Dat is waar. Tjee, het moet een wonderlijk gevoel zijn om te weten dat je lang zult leven. Dan hoef je nooit meer ergens bang voor te zijn.’ Eigenlijk niet, denkt Jiri. Toch knijpt er in zijn borst iets samen als hij denkt aan de grote afstanden die het kruisleger nog moet afleggen en aan de vele gevaren die daarbij overwonnen moeten worden.

‘Weet je,’ zegt Oda, opeens bezorgd, ‘vrouw Cantal kan jou nu wel een lang leven en een grote toekomst voorspeld hebben, maar dat wil niet zeggen dat het allemaal even gemakkelijk zal gaan.’

‘Nee...’

Van een lang leven heeft ze niets gezegd, schiet het door Jiri heen. Vrouw Cantal sprak alleen over de toekomst, ze zag me met de Gouden Dolk in de handen staan. Maar over Oda geen woord. Ik wou dat ze Oda erbij had gezien. Snel slaat hij zijn armen om het meisje heen. Wat maalt hij om een toekomst zonder haar?

Oda vleit zich vertrouwelijk tegen hem aan. ‘De koningin wordt

tegenwoordig zo aardig voor me,’ vertelt ze. ‘Vooral sinds ze heeft ontdekt dat ik ook een beetje Aquitaans spreek. Vanmorgen vroeg ze me zelfs van wie ik deze ring had gekregen. Ik zei: van mijn geliefde, majesteit. De hofdames begonnen minachtend te giechelen en trokken hun neus op. Een geliefde - dat vonden ze werkelijk te dol. O, ik begrijp het wel. Zelf zijn die dames allemaal uitgehuwelijkt aan een of andere edelman die ze nooit eerder hadden gezien en om wie ze niets geven. Als ze eens verliefd worden is het nooit op hun eigen man, maar op een of andere jonge ridder of schildknaap, met wie ze in het geheim afspraakjes maken, soms met gevaar voor hun leven. Ik denk dat ze een beetje jaloers zijn op een gewoon dienstmeisje dat de stem van haar hart kan volgen.’

Wanneer Oda zulke dingen zegt, voelt Jiri de tranen in zijn ogen komen.

‘Je bent lief,’ fluistert hij schor.

Maar nu duikt opeens sergeant Girard op.

‘Wel alle duivels uit de hel, wat sta jij daar te trekkebekken met je deerntje? Had ik je geen bevel gegeven mijn paard te beslaan? Of dacht je dat ik met een kreupele hengst door Anatolië wil rijden? Schiet op, luie donder, en maak dat je aan het werk komt!’

Oda is al weggerend en fluit haar ‘lijfwacht’. Met spijt ziet Jiri haar verdwijnen.

De sergeant is nog niet klaar met mopperen. ‘Het is altijd hetzelfde met die boerenhufters. De hele dag zitten ze achter de meiden aan en hun werk doen, ho maar! Ik wil dat geflikflooi in het kamp niet hebben, begrepen?’

Hij geeft Jiri een oorvijg, die niet echt hard aankomt. In zijn hart is Girard geen kwade kerel. Het feit dat Jiri een meisje heeft dat kan schrijven, heeft indruk gemaakt op de houwdegen. Maar het is zijn taak de mannen in toom te houden en die taak neemt hij zwaar op. Jiri wrijft eens over zijn oor, grijnst en keert terug naar zijn veldsmidse. Geen duizend standjes kunnen zijn geluk verstoren.

Eensklaps wordt het herfst.

Terwijl grote veerboten beginnen het Frankische leger - ridders, paarden, wagens, pelgrims - over de Bosporus te zetten, een karwei dat wel een paar dagen in beslag neemt, verdwijnt de zon achter dikke wolken, barst de hemel open en gutst het water over de droge velden en kale boomgaarden. Het laatste gele lover sopt de brede stadsgrachten in. De groep van Sieur Robert, verzameld op de kade, wachtend tot het hun beurt is om te worden overgezet, staat druipend te klappertanden. Het water van de Bosporus lijkt zwart en krijgt schuimkoppen. Een gure wind steekt op, de overzijde is door het grauwe regengordijn nauwelijks te zien.

‘Het is dus niet altijd zomer in deze streken,’ mompelt Arnold, hardop denkend. Hij trekt zijn doorweekte mantel nog wat dichter om zich heen. ‘Vertel me eens, Jiri, waarom gaat koning Louis tegen de winter een veldtocht beginnen? Dat doet toch geen enkele legeraanvoerder?’

‘Hoe moet ik weten wat er in koning Louis omgaat?’

‘Jij bent op de hoogte. Jij hoort alles van Oda.’

Jiri haalt de natte schouders op.

‘Misschien is het maar een bui en breekt morgen de zon weer door.’

‘Laten we het hopen.’

Arnold kijkt om naar de glimmende koepels van Constantino-pel. Hij ziet een groep pelgrims naderen, begeleid door monniken. Ook zij druipen.

‘Hé, Jiri, kijk eens. Is dat Aycan niet, daarginds?’

‘Best mogelijk.’

Schuw werpt Jiri een blik in de richting van Sieur Robert, die, omringd door zijn ruiters, niet op hem let.

‘Laten we even naar je broer gaan,’ stelt Arnold voor.

‘Nee.’

‘Zo vaak zien we Aycan niet.’

‘Ga jij maar. Ik wil hem niet meer zien.’

‘Wat is dat voor onzin? Wil jij je bloedeigen broer niet begroeten?’

‘We... we hebben ruzie,’ zegt Jiri moeilijk.

‘Dat is niets nieuws... maar dat stelt toch niets voor. Kom.’ Arnold trekt zijn onwillige neef mee en roept: ‘Hé, Aycan!’ Aycan staat stokstijf en een blijde lach trekt over zijn gezicht. ‘Dag Arnold. Hoe is het, beste neef?’

‘Goed. Hoe gaat het met jou?’

‘Nat. Koud.’

‘Ja, het is hondenweer. Toe Jiri, zeg ook eens wat!’

Maar Jiri zwijgt en houdt de ogen neergeslagen.

‘Mijn broer is boos op mij,’ constateert Aycan koeltjes.

‘Ja, dat lijkt wel zo. Weet je waarom?’

‘Geen flauw idee.’

‘Je weet het drommels goed,’ barst Jiri uit. Nu kijkt hij op. Op Aycans gezicht ziet hij een trek van verbazing, ook iets van teleurstelling.

Arnold heeft het ook gezien want hij zegt: ‘Toe nou, Jiri. Dat is geen manier om je broer te behandelen. Wij hebben het gemakkelijk, wij leven te midden van oude bekenden en mensen uit ons eigen dorp. En we hebben elkaar. Aycan leeft tussen pelgrims die hij nauwelijks kent en die niets voor hem betekenen. Ik kan me voorstellen dat hij blij is als hij ons van tijd tot tijd tegen het lijf loopt. Nietwaar Aycan?’

Tot Jiri’s verbazing ziet hij Aycan gretig knikken. De gedachte dat zijn hooghartige broer eenzaam zou kunnen zijn in het

kruisleger is nog niet eerder bij hem opgekomen. De ontdekking geeft hem een schok.

‘Als we zijn overgestoken,’ zegt Arnold trouwhartig, ‘komen we je wel eens opzoeken in het kamp.’

‘Graag,’ antwoordt Aycan geestdriftig.

Op dat moment landt een grote veerboot en op de kade ontstaat een vreselijk gedrang. Sergeant Girard drijft zijn groep de boot op. ‘Tot ziens,’ roept Arnold snel, terwijl hij en Jiri naar de steiger hollen. Het kost hun moeite de ossenwagen op de boot te krijgen. Ook de paarden moeten het dek worden opgedreven, ze zijn bang en stribbelen tegen. De schuit wiebelt gevaarlijk. Tijdens de overtocht durft Jiri zijn ogen niet open te doen. Hij vindt het doodeng met al dat water om hem heen, het flappende drijfnatte zeil boven zijn hoofd, de geluiden van de bange dieren naast hem, terwijl de regen meedogenloos op hen neerzwiept. Zo nat is hij, dat hij zich soms verbeeldt dat de boot al is gezonken, dat hij bezig is te verdrinken, want zwemmen kan hij niet. Hij is helemaal vergeten dat hij de vorige dag nog tegenover Oda heeft beweerd: ‘mij kan niets gebeuren’. Sergeant Girard stompt hem in de rug.

‘Hé smid, hozen!’ Jiri krijgt een pan in de handen gedrukt, want de boot ligt laag op het water, de golven slaan er soms overheen, en de regen blijft maar neerstromen. Zonder te durven kijken wat hij doet, bukt Jiri zich, schept water en smijt het weer van zich af. Arnold krijgt het allemaal over zich heen.

‘Hé daar, stommeling, niet tegen de wind in hozen!’ Voorzichtig opent Jiri één oog, ziet zijn neefs groene gezicht - die is óók bang - en dan gaat hij blindelings door met water van de bodem scheppen, over de rand smijten, nat, nat... alles nat. Dan, na een gruwelijk halfuur vol doodsangst, stoten ze tegen de steiger aan de overzijde. Ook hier ligt een stad van vissers, kooplieden en landbouwers: Galata.

‘Uitstappen, uitladen, snel,’ commandeert sergeant Girard.

Jiri opent de ogen, komt stijf van het vocht en de kou overeind, ontdekt dat hij nog altijd tot zijn enkels in het water staat dat op de bodem van de boot klotst en haalt diep adem. Ze zijn er! Ze leven nog! Hij weerstaat de behoefte op zijn knieën te vallen en God te danken en helpt de ossenkar aan land brengen.

En dan is hij in Klein-Azië, in het land dat Anatolië wordt genoemd.

Het duurt bijna vier dagen eer koning Louis zijn gehele kruisleger aan de andere zijde van de Bosporus heeft verzameld en zijn tocht kan vervolgen. En al die dagen stortregent het. Maar de kruisvaarders zijn vol moed.

Kort voor hun vertrek uit Constantinopel heeft keizer Manuel laten weten dat het Duitse kruisleger onder bevel van koning Koenraad II een geweldige overwinning op de Turken heeft behaald.

‘Wat ik maar niet kan begrijpen,’ zegt Arnold, ‘dat is dat die Duitsers niet op ons hebben gewacht in Constantinopel. Dan hadden we met zo’n kleine tweehonderdduizend man tegen de Turken kunnen oprukken. Stel je dat eens voor!’

Jiri is niet in staat zich een leger van zo’n omvang voor te stellen. Hij vindt het Franse kruisleger al zo ontzagwekkend groot. In al de maanden dat hij nu al meetrekt is hij er nog niet één keer in geslaagd tegelijkertijd de voorhoede en de achterhoede in het oog te krijgen. Sergeant Girard heeft hem eens verteld dat ze met zeker zeventigduizend man - duizenden pelgrims inbegrepen - uit Frankrijk zijn vertrokken. Daarvan zijn er onderweg al duizenden achtergebleven of gestorven, maar begin en einde van de stroom mensen en dieren zijn nog altijd niet te overzien. Jiri doet er ook geen moeite voor. Al vervult het hem nog steeds met diepe vreugde dat ook hij een druppel is in de mensenrivier die langzaam over de wereld golft, steeds verder naar het oosten.

De regenval houdt even plotseling op als hij begon. De schrale wind doet de modder snel opdrogen. Maar het landschap biedt weinig schoons meer. De akkers rondom Galata liggen er verlaten bij, de bomen zijn kaal, een grijze hemel spant zich over het ruige terrein.

Het kruisleger volgt dezelfde route die ook de Eerste Kruistocht volgde: langs de zee van Marmora tot Nicomedia, en vandaar gaat het dwars door de Bythynische bergrug naar Nicaea, een oude Griekse stad aan het prachtige Ascaniameer. Eens was Nicaea de hoofdstad van het Oost-Romeinse Rijk, eer keizer Constantijn de stad Constantinopel stichtte. Iets van die antieke glorie is nog terug te vinden in de hoge muren, vervallen paleizen, drooggevallen fonteinen en beschadigde beelden. Aan de oevers van het meer slaan de Fransen hun tenten op. Nauwelijks zijn ze daarmee klaar of Arnold zegt: ‘Ziezo, dat is dat. Ik vind dat we nu onze belofte maar eens moeten nakomen en je broer opzoeken.’

‘Wat kan jou Aycan schelen?’ sputtert Jiri tegen. ‘Ik ga liever naar het koningskamp om te zien of ik Oda ergens kan ontdekken.’ ‘We hadden afgesproken dat we zoveel mogelijk bij elkaar zouden blijven, zeker in Anatolië,’ roept Arnold boos. ‘En Aycan verwacht dat we komen. Hij moet zich tussen die vrome pelgrims en priesters doodeenzaam voelen.’

‘Poeh, als er iemand is die goed voor zichzelf kan zorgen is dat Aycan wel. Die heeft ons niet nodig.’

‘Wat heb je toch tegen je broer?’ mompelt Arnold.

‘Hij is een dief en een leugenaar, ik kan hem niet uitstaan.’ ‘Onzin. Dieven zijn we allemaal en liegen kunnen we ook behoorlijk.’

Jiri zwijgt onverzoenlijk. Nog altijd klinken in zijn oren Aycans woorden: ‘Als Saracenen hun kinderen zien sterven hebben ze ook verdriet - het zijn gewoon ménsen.’ Hij wilde dat hij het zijn broer nooit had horen zeggen.

‘Nou goed,’ zegt Arnold, ‘we gaan eerst kijken of we Oda kunnen vinden en als dat niet lukt gaan we Aycan opzoeken.’ Eindelijk geeft Jiri toe.

Ze dwalen in de richting van het koningskamp, dat nog niet helemaal is opgebouwd en waar hard wordt gewerkt. Jiri ziet het met één oogopslag: geen kans dat hij Oda te spreken krijgt. ‘Laten we naar Aycan gaan,’ stelt Arnold opnieuw voor.

Maar nauwelijks hebben ze zich omgedraaid of hun aandacht wordt getrokken door een groepje uitgeputte mannen op doodvermoeide paarden. Voorop rijdt een hoge edelman. Zijn kleren hangen in flarden, hij bloedt uit een hoofdwond en plotseling valt zijn totaal afgereden paard dood onder hem neer. Jiri en Arnold schieten toe om de man onder zijn paard uit te halen. Ook andere soldaten komen aanhollen.

‘Dat is geen Franse edelman,’ fluistert Arnold zijn neef toe.

De heer Des Moines komt haastig naderbij en nu maakt de gewonde edelman zich bekend als Frederik van Zwaben, de jongere broer van koning Koenraad. Als alle hoge edelen spreekt hij redelijk goed Frans, al maakt zijn accent het moeilijk om hem te verstaan. Bovendien lispelt hij, omdat de helft van zijn tanden is uitgeslagen. Zijn gevolg is er niet veel beter aan toe. Ook deze ridders zijn doodmoe, sommigen van hen zijn gewond, hun prachtige kleren zijn besmeurd met modder, bloed en vuil. Uit hun gestamelde woorden en wanhopige uitroepen kunnen de omstanders opmaken dat het met de overwinningen van koning Koenraad niet zo fraai is verlopen als de Byzantijnen hun nog geen week geleden hebben wijsgemaakt. Frederik van Zwabens relaas is één grote tragedie van dorst, honger, pijlen, pijlen en nog meer pijlen. Van angst en vlucht en paniek, van achtergelaten bagage die onmiddellijk in Turkse handen viel, van een uit elkaar geslagen leger en ontzaglijke verliezen.

Koenraad van Hohenstaufen, koning van Duitsland, had in Constantinopel niet willen wachten op koning Louis, wie hij het opperbevel niet gunde. Na een kort verblijf in de Byzantijnse hoofdstad had Koenraad zijn leger over de Bosporus laten zetten en was Anatolië binnengemarcheerd. Keizer Manuel had hem een aantal gidsen meegegeven, maar die lieten hem al spoedig in de steek.

Zo was koning Koenraad met honderdduizend man opgetrokken in de richting van Doryleum, de plaats waar vijftig jaar eerder de kruisridders onder Godfried van Bouillon zo’n geweldige overwinning op de Turken hadden bevochten. Daar, in de grauwe onherbergzaamheid van Klein-Azië, ontmoette het Duitse kruisleger de eerste vijand: dorst. De putten lagen ver uit elkaar en waren meestal gedempt of vergiftigd. De dorpen bleken verlaten, nergens vonden ze een sprankje groen voor de dieren of iets eetbaars. En het was warm, zeer warm zelfs.

De tocht werd een verschrikking: duizenden trekdieren kwamen om. Ook de mensen stierven bij tientallen, honderden, duizenden...

Toen kwamen de Saracenen: op lichte paarden, een heel leger. De Duitse kruisvaarders waren er niet op verdacht. Uitgeput en verdorst hadden ze juist een kleine rivier, de Bathys, bereikt. Ze vergaten alles om zich heen, wierpen zich neer aan de oever en dronken, dronken. Ook hun paarden, ossen en ezels renden naar het reddende water; het was een vreselijk gedrang, niemand hield de wacht, niemand verwachtte een overval. En op dat moment viel het hele leger van sultan Ma’sud over hen heen. Het was dezelfde sultan die een niet-aanvalsverdrag met keizer Manuel had gesloten. Had Manuel de sultan laten waarschuwen? De Duitse ridders zijn ervan overtuigd!

De uitgeputte kruisvaarders, te voet, gehinderd door hun zware wapenrusting, verzwakt door de ontberingen, waren tegen de overval door de bereden Saracenen niet opgewassen. Ze vochten dapper en met de moed der wanhoop en gingen ten onder, niet ver van het legendarische Doryleum. Ditmaal echter waren het de kruisridders die over de kling werden gejaagd, die in paniek op de vlucht sloegen met achterlating van al hun wagens, tenten en bagage. Razend van angst en schrik zochten de overlevenden hun toevlucht in het woeste heuvelland, achter rotsblokken en in rotsdorpen die door de bewoners waren verlaten. Ze verdwaalden, kwamen om van gebrek of werden gevonden door de Saracenen, gevangengenomen en in slavernij weggevoerd.

Na de Saracenen kwam de regen, die het landschap in rode modder veranderde, zodat je niet meer wist wat modder en wat bloed was. Die regen geselde de gewonden, vermoordde de koortsigen en spoelde het laatste restje strijdlust en kracht uit de soldaten. De Saracenen waren verdwenen met hun buit, ervan overtuigd dat Moeder Natuur het door hen begonnen werk wel zou voltooien. Na de regen kwam de gure wind, die de modder tot harde koeken bakte en de doorweekte vluchtelingen tot op het bot verkilde. Vergeefs had koning Koenraad getracht zijn mannen te verzamelen en tot een tegenaanval aan te sporen. De fut was eruit. Ten slotte had hij zijn broer Frede-rik van Zwaben en nog enkele ridders uitgestuurd om koning Louis tegemoet te gaan en om hulp te vragen.

Frederik van Zwaben wordt de tent van koning Louis binnengedragen en even later komt daar een officier naar buiten die met grote spoed een paar honderd ridders bijeenroept om de Duitse koning en het restant van diens legermacht te gaan zoeken.

Het drama van het Duitse leger heeft diepe indruk gemaakt op de Fransen. Onmiddellijk beginnen de wildste geruchten de ronde te doen.

‘Ze zeggen dat de gidsen die de basileus aan koning Koenraad had meegegeven, de Duitsers moedwillig in hinderlaag hebben gelokt.’

‘Zie je wel dat Manuel niet te vertrouwen is. Hij heeft sultan Ma’sud bericht gestuurd dat het Duitse kruisleger op zijn gebied kwam en aangegeven waar het overvallen kon worden.’ ‘Manuel wilde zich op de Duitsers wreken voor de schade die zij bij Philippopel hebben aangericht.’

‘Manuel wil ons allemaal in het verderf storten. Alle gidsen die hij heeft meegestuurd hebben alleen maar opdracht ons in de val te laten lopen.’

Terwijl dergelijke geruchten de ronde doen in het kamp bij Nicaea komen telkens kleine groepen Duitse vluchtelingen binnenstrompelen. Allemaal vertellen ze hetzelfde gruwelijke verhaal: van ondergang en nederlaag, van vreselijke ontberingen en verraad. En van pijlen, pijlen, pijlen.

Het hele kamp is in rep en roer en Jiri en Arnold vergeten hun voornemen om Aycan op te zoeken. Ze lopen van de ene groep naar de andere, stellen vragen, luisteren naar opmerkingen, uitroepen van verontwaardiging, sombere voorspellingen en wraakzuchtige kreten. Geleidelijk aan wordt hun duidelijk wat er met het Duitse kruisleger is gebeurd en het schokt hen diep. Dan, te midden van al die drukte, loopt Jiri onverwacht Oda tegen het lijf. Ze draagt een mandvol wasgoed en wordt vergezeld door haar moeder. Als ze Jiri in het oog krijgt, blijft ze staan en roept hem.

‘Kom nou,’ roept haar moeder ongeduldig.

‘Ja, een ogenblik. Jiri, heb je de Duitse vluchtelingen gezien? Vind je het niet vreselijk?’

‘Laat mij die mand voor je dragen,’ zegt Jiri snel. Naast elkaar lopen ze achter Oda’s moeder aan, die van tijd tot tijd fronsend omkijkt en haar dochter voortdurend tot spoed aanmaant.

‘Ze zeggen dat koning Koenraad daar in de heuvels driekwart van zijn leger heeft verloren,’ zegt Jiri somber. ‘Driekwart van honderdduizend man, dat zijn er... eh... dat zijn er...’

‘Meer dan zeventigduizend,’ antwoordt Oda prompt. ‘Da’s net zoveel als ons hele leger telt. Kun je het je voorstellen, Jiri? Zóveel doden?’

‘Nee... eigenlijk niet. Het is een nachtmerrie. En dat alles door verraad. Het is om uit je vel te springen. Die vervloekte heidenen...’

‘Verraad?’ Oda schudt ernstig het hoofd. ‘Wie zegt dat? Het is helemaal niet waar dat de Byzantijnse gidsen het Duitse kruisleger hebben verraden - ze waren allang teruggekeerd naar Constantinopel. Koning Koenraad wilde niet naar hen luisteren, hij wilde met alle geweld de kortste en gevaarlijkste route nemen, dwars door Turks gebied. De gidsen zijn toen kwaad weggelopen, terug naar huis. Zo trok koning Koenraad met zijn hele krijgsmacht vijandelijk gebied binnen, zonder gidsen. Hij zou wel even laten zien hoe je een kruistocht leidt. Nou, we hebben het gezien! Iedereen loopt nu die arme Duitsers te beklagen en het is ook verschrikkelijk wat hun overkwam, maar wel hun eigen schuld.’

‘Hoe weet je dat?’ vraagt Jiri, snel om zich heen kijkend. Hij wil niet dat anderen de opstandige taal van het meisje horen. ‘Poeh, ik hoor de hele avond al over niets anders praten. De heer Des Moines vertelde het aan de koningin en toen hoorde ik het ook. Koning Louis is woedend, zeggen de wachtposten.’

‘Op keizer Manuel en sultan Ma’sud?’

‘Nee, op koning Koenraad. Omdat die niet op ons wilde wachten zodat we gezamenlijk hadden kunnen optrekken.’

Jiri krijgt plotseling het onwezenlijke gevoel dat ze niet over mensen praten maar over pakketten. De manier waarop Oda over koningen spreekt, verbijstert hem nog steeds. Een koning is iets onvoorstelbaar hoogs, een door de kerk gezalfde, een door God aangewezen heerser aan wie alle onderdanen onvoorwaardelijke gehoorzaamheid verschuldigd zijn.

Een koning zien is al een geluk waarop een gewoon mens nauwelijks mag hopen. Het feit dat Oda een meisje is dat aan het hof werkt en soms oog in oog staat met de koningin, zelfs een keer rechtstreeks door koningin Eleonore werd toegesproken, heeft diepe indruk gemaakt op Jiri en zijn bewondering voor zijn bronskleurige geliefde nog doen toenemen. Maar de verhalen die zij vertelt over de boven alle stervelingen verheven heersers, alsof het haar buren zijn, doen hem soms de rillingen over de rug lopen.

‘Weet je waarom koning Koenraad niet op ons wilde wachten?’ babbelt ze argeloos verder. ‘Hij wilde de overwinnaar zijn eer de Fransen kwamen opdagen! Het is het oude liedje: afgunst tussen twee koningen. De een wil niet voor de ander onderdoen. Net een paar kwajongens die om het hardst lopen, om het hoogst springen en niet tegen hun verlies kunnen.’

‘Oda, zo mag je niet praten,’ roept Jiri verontrust. ‘Je mag koningen niet met kwajongens vergelijken.’

‘Waarom niet? Voor God zijn we allemaal gelijk.’

‘Jij schiet tekort in eerbied,’ houdt Jiri heftig vol. ‘Dat is zondig.’ Tot zijn verbazing begint ze te lachen.

‘Lieve jongen, laat je toch niet door de schijn misleiden. Jij ziet de heersers alleen aan de buitenkant. In hun pronkende gevechtstenue, in hun maliënkolders, met schilden, wapperende vanen en golvende banieren. Maar wat zit er ónder al die pracht? Mensen zoals jij en ik.’

‘Dat is niet waar. Een koning kan geen gewoon mens zijn.’ ‘Jawel. Hoor eens, mij kun je niets meer wijsmaken. Ik zie de koningin elke dag als zij haar bad heeft genomen - en dan is het water vuil geworden. Ik zie hoe de nagels van haar tenen worden gevijld en rood geverfd, hoe haar kamenier haar kapt en tegelijk de luizen vangt. Ik zie het kroezende haar onder haar oksels en de zweetplekken in haar hemd. Ik heb haar braaksel moeten opruimen toen ze bedorven vis had gegeten en misselijk werd. Geloof me, Jiri, niet alleen voor God zijn alle mensen gelijk, ook voor hun dienaren.’

‘Zo wil ik je niet over koningin Eleonore horen spreken,’ zegt Jiri stug. ‘Jouw meesteres is de mooiste en geleerdste vrouw ter wereld.’

‘Juist, maar vooral een vrouw!’ antwoordt Oda kattig. Ze is onverbeterlijk! Maar hoe kan hij boos op haar blijven? Haar haren glanzen vochtig als donker brons, haar blauwe ogen stralen, het sproetenneusje wijst brutaal de wereld in. Ze staat stil onder een brandende toorts, kijkt naar hem op en lacht. Slank en buigzaam als een riet is ze, brutaal als de beul en zo verrukkelijk eigengereid - hij aanbidt haar!

Enkele dagen later komt koning Koenraad het kamp te Nicaea binnen. Jiri laat er zijn smidse voor in de steek. Omgeven door Franse ridders, die waren uitgezonden om de Duitsers op te sporen, rijdt Koenraad langs de oevers van het meer. Koning Louis draaft hem op een prachtig zwart paard tegemoet. Twee heersers over ontzaglijk grote gebieden ontmoeten elkaar. Hun wederzijdse begroeting is zeer ceremonieel, de kilte slaat eraf. Jiri werkt zich naar voren door het gedrang van ridders, krijgsknechten en pelgrims om koning Koenraad van dichtbij te kunnen bekijken. Wat hij dan ziet is een dikke oudere man in een modderig overkleed, een beschadigde maliënkolder, een gedeukte helm, met een gebogen rug, priemende argwanende ogen en samengeknepen lippen. Kortom: een onaangenaam mens, die niemand vertrouwt en alles beter wil weten. Een verslagen monarch, die de verantwoordelijkheid voor zijn nederlaag tracht af te schuiven op anderen.

Naast de Duitser lijkt koning Louis bijna mooi. Louis is nog geen dertig jaar oud, en omdat hij leeft als een monnik is hij slank, lenig, ernstig. Geen werkelijk knappe man, maar hij straalt waardigheid uit. Jiri voelt plotseling zijn hele hart naar hem uitgaan.

Nog altijd komen Duitse kruisvaarders vernederd, haveloos, half verhongerd en rillend van koorts het Franse kamp binnenstromen. Veel van hen zijn er slecht aan toe. En allemaal geven ze de schuld voor hun ellende aan het verraad van de Byzantijnse gidsen.

De verontwaardigde Franse kruisridders wenden zich tot koning Louis en eisen van hem dat de gidsen die keizer Manuel aan Louis’ leger heeft meegegeven, worden opgehangen. Wie zegt dat die niet ook op verraad zinnen? Koning Louis weigert, maar dat neemt niet weg dat geen Byzantijn zich meer veilig voelt tussen de Fransen. Ze maken dat ze wegkomen en zoeken hun heil in Nicaea om vandaar zo snel mogelijk terug te keren naar Constantinopel. Als het kruisleger dan eindelijk, aangevuld met het restant van koning Koenraads troepen, verder trekt, is het zonder ervaren mannen die hun de weg kunnen wijzen.

December staat voor de deur.

Ze marcheren door regens en gure winden, afgewisseld met nu en dan een beetje zon. De in maliënkolders en warme wapenrokken gestoken ridders kunnen er wel tegen. Ook de dik geklede wapenknechten zijn ertegen bestand. Voor de dun geklede pelgrims en het arme voetvolk is het een misère.

De troep van Sieur Robert beschikt over voldoende kleding en weet zich redelijk warm te houden, maar Tomas bezit niets dan de lompen waarin hij uit het zomerse Thracië werd geplukt. Hij rilt, hij ziet blauw van de kou, om zijn magere lijf hangen de katoenen lappen die steeds meer gaten beginnen te vertonen. Hij doet niets dan hoesten en snotteren en komt voortdurend adem te kort. Jiri leent hem een paardendeken, maar dat is niet voldoende.

‘Ik kan die scheurende hoest van Tomas niet meer verdragen,’ klaagt de jonge smid tegen Arnold. ‘Ik wilde dat ik die arme jongen kon helpen. Hij zal doodziek worden als het zo doorgaat.’ ‘Wat kunnen we doen?’ zucht Arnold. ‘Ik heb hem al een oud wambuis gegeven om er voetlappen van te maken. Moet ik mijn enige stel winterkleren eraan opofferen om Tomas te redden? Dan ga ik zelf dood van de kou.’

‘Misschien weet ik een oplossing,’ mompelt Jiri. Hij telt zijn geld en gaat dan op zoek naar zijn broer Aycan, die zich nog altijd ergens tussen de pelgrims moet bevinden. Het valt niet mee om één jongeman te vinden in de reusachtige mensendrom, maar na lang zoeken en van kampvuur tot kampvuur lopen weet Jiri die avond zijn broer toch op te sporen. Aycan is opvallend blij hem te zien.

‘Gegroet, brave broeder van me,’ zegt hij hartelijk. ‘Ik zie tot mijn vreugde dat je nog altijd deel uitmaakt van ons heldenleger.’

Ondanks die vreugde schijnt Aycan het spotten niet te kunnen laten. Jiri, niet op zijn gemak, kijkt rond. De pelgrims - er zijn ook vrouwen bij - zitten bijeen om een laaiend vuur en zingen psalmen. Als ze niet zingen praten ze: over Jeruzalem, de Witte Stad, over het geluk dat hun wacht wanneer ze straks - nu ja, over enkele maanden - hun offergaven zullen leggen op het altaar in de Geboortekerk te Bethlehem; over hun zonden die zij op de heilige plaatsen zullen wegwassen. Geen woord over de rijkdommen van de Saracenen, over de noodzaak alle heidenen van de aardbodem weg te vagen. Deze mensen worden niet gedreven door hebzucht en bloeddorst, maar door een diepe godsdienstigheid en vrome overtuiging. Er gaat rust van hen uit. Te midden van het rauwe krijgsvolk vormen ze een oase van vrome verwachting.

‘Aardig van je om me te komen opzoeken,’ zegt Aycan.

‘Ik eh... ik wilde je spreken,’ stamelt Jiri. Wat hij te zeggen heeft, knaagt aan zijn geweten.

Aycan ziet er als altijd goed uit. Over zijn kleren draagt hij een wijde golvende cape die hem helemaal omhult en goed warm houdt. Het rode kruis op zijn schouder ziet er nog altijd uit als nieuw. Aan zijn rechterhand fonkelt een ring met een prachtige blauwe steen. Gevonden? denkt Jiri. Aycan trekt zijn broer wat terzijde.

‘Vertel me maar wat je op je hart hebt, broertje. Ik zie aan je gezicht dat je ergens mee tobt.’

‘Wel eh... ik heb raad nodig,’ prevelt Jiri. ‘Bij onze groep is een jonge Griek, Tomas heet hij. Hij komt uit Thracië en is een wees. Maar hij bewijst ons goede diensten als tolk en onderhandelaar - hij spreekt een beetje Frans, zie je. En eh... nu heeft hij het koud.’

‘Ja, wie niet,’ mompelt Aycan, terwijl hij de cape dichter om zich heen trekt.

‘Ik niet,’ snauwt Jiri. Dan beheerst hij zich. Hij moet zich nu niet tot ruziemaken laten verleiden. Arnold kan er ook wel tegen, maar die arme Tomas niet. Die heeft alleen wat lompen om zich heen hangen en de wind blaast er dwars doorheen.’

‘Juist ja.’ Aycan wacht rustig af wat er na die inleiding zal volgen. ‘Nu had ik gedacht... ik wilde je vragen... Nu ja, het komt hierop neer: kun jij onze Tomas aan warme kleren helpen?’

Het is eruit. Jiri durft zijn broer niet aan te kijken.

‘Wil je me uit stelen sturen, broertje?’ vraagt Aycan honend. Eigenlijk is dat precies wat Jiri wil, al waagt hij het niet er rond voor uit te komen. Ondanks de koude avond begint hij te zweten. ‘Natuurlijk niet! Ik... eh... ik heb wat geld.’

‘Aha. Hoeveel?’

Jiri toont zijn broer de opgespaarde soldij. Veel is het niet. Een handje kopergeld, één zilveren munt.

‘Net genoeg voor een zak meel,’ constateert Aycan meedogenloos. Aan zijn gezicht is te zien dat hij zich amuseert. Jiri zwijgt ongelukkig. Hij heeft geen verstand van prijzen, maar dat een handjevol kopergeld niet toereikend is voor een warme waterdichte mantel beseft hij ook wel.

‘Waarom kom je juist bij mij?’ wil Aycan weten. Het is een overbodige vraag, maar hij heeft er plezier in zijn brave broer voor het blok te zetten. Jiri haalt onbehaaglijk de schouders op. Hij weet niet tot wie hij zich anders had moeten wenden met zijn armzalige beetje geld.

‘Jij dacht natuurlijk: die Aycan is een slimme jongen, die kan wel iets voor elkaar krijgen, niet?’

Jiri onderdrukt een zucht. Stelen is een zware zonde. Iemand tot stelen aanzetten, is dat niet even zondig? Hij voelt zich steeds ellendiger. ‘Nou goed, geef maar hier. Ik zal zien wat ik voor je kan doen,’ zegt Aycan en hij steekt Jiri’s hoopje geld bij zich. Hij grinnikt en klopt de smid op de schouder.

‘Tot spoedig ziens, brave kruisvaarder.’

Op de achtergrond hoort Jiri de pelgrims zingen. Beschaamd, zonder nog een woord met zijn broer te wisselen, loopt hij weg.

Twee dagen lang hoort of ziet Jiri niets meer van Aycan. Hij begint al te vrezen dat die het geld gewoon heeft opgestreken. Intussen komen ze aan bij de kuststad Ephese, waar de zieke

Duitse koning en een deel van zijn overgebleven krijgsmacht verklaren niet verder te willen gaan. Koenraad zal wachten op een schip dat hem en zijn gevolg naar Constantinopel kan brengen. De Fransen betreuren dit besluit niet. Hun aanvankelijke medelijden met de gehavende Duitsers heeft allang plaatsgemaakt voor ergernis en onenigheden. Twee koningen in één kruisleger - dat gaat nooit goed.

Jiri, gewend om aan het werk te gaan zodra het kamp wordt ingericht, is juist bezig zijn veldsmidse op te zetten als hij zijn naam hoort roepen.

‘Pssst, Jiri, kom eens hier.’

Hij kijkt op en ziet Aycan, verscholen achter een groot rotsblok. Aycan heeft een pak bij zich.

‘Hier,’ zegt hij stug, het pak in Jiri’s armen drukkend. Dan werpt hij een schichtige blik in de richting van Sieur Roberts tent en maakt dat hij wegkomt. Jiri vouwt het pak open. Het blijkt een lang wambuis van schapenvacht te zijn, met de wol aan de binnenzijde. Het is hem een raadsel waar Aycan dat vandaan heeft, maar het is een ideaal kledingstuk voor de winter. Blij rent hij ermee naar Tomas, die juist huiverend en hoestend met armen vol sprokkelhout aankomt.

‘Kijk eens, voor jou,’ roept hij. Stomverbaasd laat Tomas het hout uit zijn handen vallen en staart Jiri aan.

‘Voor mij?’

‘Trek aan en zeur niet,’ zegt Jiri, ruw en verlegen tegelijk.

Ook Arnold komt naderbij en zijn mond valt open.

‘Wat een prachtstuk! Hoe kom je daaraan, Jiri?’

‘Van Aycan,’ zegt Jiri kort. Inmiddels heeft Tomas het schapenwollen wambuis over zijn lompen aangetrokken en hij staat te stralen. ‘Warm!’ roept hij verrukt. Zijn handen strelen verliefd het soepele leer aan de buitenzijde. ‘Warm,’ fluistert hij dan nog eens. De tranen springen hem in de ogen. Hij grijpt Jiri bij de handen.

‘Jij goede vriend - jij ware vriend!’ stamelt hij in zijn gebroken Frans. ‘Jij mij leven redden.’

‘Ja, ja, het is goed,’ weert Jiri af en hij haast zich terug naar de veldsmidse. Arnold loopt hem achterna.

‘Heb je dat ding van Aycan gekregen?’ vraagt hij ongelovig.

Jiri knikt.

‘Heb je hem dan gesproken?’

‘Een paar dagen geleden. Ik vertelde hem dat Tomas het zo koud had.’

‘En dan komt-ie opeens met een winterherderspak aanzetten... Aycan?’

Arnold kan er niet over uit.

Jiri zwijgt.

‘Ik vraag me af,’ grinnikt de kuiper, ‘waar hij het ding gevonden heeft. Zou de eigenaar al weten dat-ie het verloren heeft?’ ‘Houd je mond,’ snauwt Jiri. ‘Als je in dit barre land wilt overleven moet je niet te nauw kijken. Daar ben ik intussen wel achter gekomen. Bovendien heb ik ervoor betaald.’

‘O, ik zeg al niets meer.’

Jiri bijt zich op de lippen. Om Tomas gelukkig te maken heeft hij een beroep moeten doen op de grootste dief in het kruisleger. Het is een vernederende gedachte.

11 FATALE KERST

Langzaam vorderen de kruisvaarders door het onherbergzame gebied, ploeterend door de modder, gegeseld door de wind, rillend, kuchend, met loopneuzen en koude voeten. Daarbij komt de ellende van Turkse aanvallen. Kleine troepen Saraceense ruiters duiken telkens onvoorzien op vanachter heuvels en bergkammen, zenden een regen van pijlen in de lange legertrein, plunderen een paar voorraadwagens, stelen paarden en muilezels en verdwijnen weer even snel als ze gekomen zijn. Hen achtervolgen heeft geen zin. De ridders die het proberen, verdwalen en keren meestal niet terug.

En zo nadert Kerstmis.

Het kruisleger richt een kamp in aan een van de talloze rivieren die hun water uit de bergen krijgen en kronkelend hun weg zoeken door het ruwe kustland, om uit te monden in de Aegeï-sche Zee. Omdat ze hier de feestdagen en de jaarwisseling willen doorbrengen, verrijst het kamp in alle pracht. Het weer houdt zich goed. Het is droog en enkele dagen rust zijn wel nodig. Een stad van prachtig gekleurde tenten verrijst aan de oever van de rivier; aan alle tentpalen wapperen vlaggen en vanen. Kussens en geschilderde bedden worden naar binnen gedragen, de ridders leggen hun maliënkolders af en hullen zich in rijk geborduurde kostuums. De edelvrouwen trekken hun mooiste japonnen aan en paraderen op hooggehakte schoentjes over de platgetrapte grond. De krijgsknechten borstelen de paarden tot ze glimmen als voor een toernooi. De tuigen van de trekdieren worden ingevet en het koperbeslag gepoetst. Ossen worden geslacht en aan het braadspit gebraden. De kruisvaarders steken hun stukgelopen voeten in het rivierwater, verzorgen hun schrammen en blauwe plekken en laten de paarden op de heuvelhellingen grazen. Opeens heerst er een feestelijke sfeer. De vrouwen bakken honingkoeken, heerlijke geuren drijven over het kamp. Iedereen legt de wapens af, verkenners melden dat in geen velden of wegen een Saraceen te bespeuren valt. De kruisvaarders voelen zich veilig in het groene gras langs de rivieroever, tussen de heuvels en kromgegroeide bomen.

De wijnkruiken worden ontzegeld, de biertonnen aangeslagen en zie, daar breekt de zon door! De temperatuur stijgt voelbaar en overal hoor je zingen, muziek maken, vrolijke stemmen die grappen vertellen gevolgd door schallend gelach. Ze vergeten de doorstane ellende, ze dobbelen, plagen elkaar, vechten een beetje voor de sport, houden wedstrijden. Wat hoger op de helling - zodat hij een goed zicht heeft op de kampementen aan de oever - heeft koning Louis zijn paviljoen laten neerzetten. Hij had gehoopt Kerstmis in Jeruzalem te kunnen vieren, maar de reis is langer en verloopt trager dan hij had gedacht. Ze zijn nog pas in Anatolië, er liggen nog honderden mijlen vóór hen. Hoe dan ook: hier zullen ze zorgeloos en plechtig Kerstmis vieren.

Wanneer Jiri met de ossen naar de rivier gaat om ze te drenken ziet hij Oda, die in een kleine kreek bezig is witte, met kant afgezette hemden te wassen. Ze staat tot de knieën in het water, haar japon hoog opgeschort. Haar handen en armen zijn blauwrood en opeens dringt het tot Jiri door dat het water ijzig koud moet zijn! Snel bindt hij de ossen vast en klautert naar haar toe. ‘Oda, kan ik je helpen?’

Lachend kijkt ze over haar schouder.

‘O, dag Jiri! Nee hoor, ik ben bijna klaar.’ Ze wringt het goed uit, legt het in een mand die naast haar op een stuk steen staat en zet die dan op haar hoofd. Voorzichtig waadt ze naar de kant. Jiri steekt een hand uit en hijst haar omhoog.

Ze gaat onmiddellijk zitten en begint haar voeten te wrijven. Jiri legt zijn handen om haar tenen, ze voelen aan als ijsklom-pen.

‘Mijn God, Oda, je bent halfbevroren!’

Ze blaast op haar verkleumde handen.

‘Ach, dat gaat wel over. Het hoort erbij, nietwaar?’

Wild wrijft hij haar voeten, ze vertrekt even haar gezicht.

‘Au, dat tintelt!’

Zijn kleine, lieve Oda, die daar staat te wassen in ijzig koud water, midden in een vreemd, vijandig land! Tot nu toe zag Jiri haar in gedachten altijd als het ranke dienstmeisje dat het bed van de koningin opmaakte, met voorzichtige handen kostbaar linnengoed opvouwde, snel en handig bezig was in een warme, waterdichte tent. Dat haar werk ook andere plichten inhoudt drong niet tot hem door. Ze wordt hem er nog liever door. ‘Laat mij die mand voor je dragen, hij is zwaar,’ stelt hij voor. Achter hem loeien de ossen, die dorst hebben.

‘Nee,’ zegt Oda. ‘Ik kan het alleen wel. Ik doe het anders ook alleen. Jij hebt je eigen werk.’ Ze trekt haar laarsjes aan en wikkelt zich in een rode wollen mantel. Dan kust ze hem snel, neemt de mand op en beklimt de helling. Klein, slank, maar onverwoestbaar taai. Zijn hart stroomt vol.

Kerstochtend begint plechtig met het opdragen van de mis. Overal in het kamp stijgen de vrome gezangen op, de kruisvaarders knielen, vouwen de handen, zingen: Christus is geboren en voelen hun ziel vol vrede stromen. Iets van de geest van Vézelay keert terug in het kruisleger. Ze vergeten hun hebzuchtige dromen, hun bloeddorst, de ellende die ze hebben doorgemaakt; ze voelen zich weer knechten Gods, uitgetrokken ter ere van Christus.

Jiri, Arnold en Tomas wonen de mis bij op een lage heuvel die een prachtig uitzicht biedt over het rivierdal met de vele tenten, wapperende vanen, glanzende banieren, kale wilgenbomen, het glinsterende water. De rivier staat hoog, waarschijnlijk een gevolg van de regenval in de vorige weken. In de nabije bergen schijnt het zwaar te onweren, ze kunnen de hemel in het oosten van tijd tot tijd fel zien oplichten. In het kampement van koning Louis draagt de bisschop van Langres de mis op voor een schitterend uitgedoste hofhouding. Jiri meent van een afstand even de rode mantel van Oda te herkennen, die tezamen met het overige dienstvolk in de achterste rijen de plechtigheid bijwoont.

Plotseling steekt de wind op. Jiri rilt, duikt dieper weg in zijn cape. Hij ziet hoe Tomas geschrokken omhoog kijkt, naar de donkere voortjagende wolken. Een dikke regendruppel spat uiteen op zijn voorhoofd. ‘We krijgen storm,’ fluistert Arnold bezorgd. Beneden in het dal beginnen de tenten te klapperen, vanen en vlaggen slaan heftig tegen de palen, de dieren worden onrustig en rukken aan de touwen. Loslopende paarden en muilezels zoeken het hogerop. De wind neemt toe en de priesters beginnen hun missen af te raffelen, verlangend om beschutting te zoeken. Op het water van de rivier verschijnen schuimkoppen.

En dan laten de wolken opeens hun water los. In een minimum van tijd is iedereen doorweekt tot op de huid. De paarden hinniken angstig, een felle bliksemschicht schiet door de nu zwarte lucht.

‘Noodweer,’ kondigt Tomas aan, maar dat weten zijn vrienden al. Ze haasten zich naar beneden en Arnold wijst: ‘Kijk, de rivier stijgt. We moeten de ossen naar hoger terrein brengen.’

Jiri ziet dat dit een verstandige raad is. Ze maken de dieren los en jagen ze de hellingen op, maar nauwelijks hebben ze dat gedaan of achter zich horen ze een luid gebulder. Omkijkend naar de rivier worden Jiri’s ogen groot van schrik. De rivier verandert waar hij bij staat: hoge golven komen met donderend geraas uit de bergen, overspoelen de lage oevers en sleuren wagens en tenten mee.

‘Vlug, de tent van Sieur Robert,’ gilt Arnold boven het lawaai uit. ‘Straks loopt die ook onder.’

Waar komt eensklaps al dat water vandaan? Niemand die het weet. De rivier is buiten haar oevers getreden; alles wat niet muurvast aan de grond genageld is, spoelt weg. Woeste golven slaan over de kampementen. Tenten vallen om, wagens drijven weg, dieren raken in paniek en stormen de heuvels in, de loeiende wind tegemoet. Ook het koninklijke kamp wordt hevig geteisterd. De storm rukt tentharingen los en doet wanden scheuren. Op hol geslagen paarden en doodsbange ossen donderen langs omgevallen banieren, vertrappen stukken bagage. In het dal proberen schreeuwende mensen te redden wat er te redden valt uit de watervloed. Velen van hen worden door het brullende water meegesleurd en te pletter geslagen tegen de rotsen. Anderen zien alles wat ze bezitten ten onder gaan in de draaikolken.

Jiri, ontzet en verbijsterd, hangt boven het water met zijn armen om een kromme boom, terwijl vlak onder hem het water kolkt, brult, en hongerig aan zijn voeten likt. Hij kan niet zwemmen! Hij hoort het gegil van mensen die vergeefs om hulp roepen en eindelijk slaagt hij erin zich langs de wankelende boom omhoog te werken en op het droge te komen. Hij wacht niet, rust niet uit, hij klautert vertwijfeld langs de helling naar boven, buiten het bereik van de steeds hoger komende golven. Hij ziet een schild naar beneden rollen met rood-met-gouden lelies erop en ineens dringt het tot hem door dat ook het konings-kamp niet voor chaos gespaard zal blijven.

‘O, mijn God, Oda!’

Op handen en voeten kruipt hij door de modder, dekking zoekend achter brokken steen, zich vastklampend aan alles wat houvast biedt: dorre taaie struiken, een steen, wegglijdende losse aarde... Opeens ziet hij recht voor zich uit de verwoesting van het koninklijke paviljoen, de omgewaaide tenten, vele mensen die wanhopig rondlopen.

‘Oda!’ gilt hij.

Leunend tegen de storm richt hij zich op. De rode mantel ziet hij niet. De grote kleurige tent van de koningin staat nog overeind, maar hij ziet grote witte lakens die door de lucht dwarrelen, een schemeltje dat de helling afrolt, een wolk natte veren, ontsnapt uit een dekbed. Geen schildwacht die nu nog iemand tegenhoudt. Verder kruipt hij, vechtend tegen de modderstroom, terwijl ver onder hem het gegil en geschreeuw opstijgt van mensen die hun bagage en vrienden zien wegspoelen door het wilde water. En dan ziet hij de koningin.

Ze staat rechtop, een blauwe mantel om de schouders, de losgeraakte haren wapperend als een vaandel. Ze staat op blote voeten maar ze lijkt de kalmte zelf, alsof storm en overstroming haar niet uit haar evenwicht kunnen brengen. Ze geeft bevelen. ‘Breek die tenten af eer de palen knappen,’ roept ze haar vazallen en personeel toe. ‘Verzamel de uitrustingsstukken. Gaston, probeer zoveel mogelijk dieren in het dal hierachter te verzamelen! Fréderic, neem zoveel touw als je vinden kunt en ga daarmee beneden helpen. Sieur de Bandon, hoe staat het met de voedselwagens? Probeer de levensmiddelen te redden. Francois...’

Ze wordt gehoorzaamd. Waar de koning is weet niemand, maar Eleonore heeft de leiding op zich genomen. Ridders, anders te arrogant om het lagere volk zelfs maar op te merken, worden door haar naar het overstroomde dal gestuurd om drenkelingen te redden, weggespoelde bagagewagens op het droge te trekken, op hol geslagen dieren bijeen te drijven en in veiligheid te brengen, alsof ze paardenknechten zijn in plaats van edellieden. Ze is drijfnat, haar kleren flappen druipend om haar heen, de mooie japon is gescheurd, net als haar blauwe mantel, maar er gaat zoveel gezag en majesteit van haar uit dat niemand het waagt zich tegen de bevelende stem te verzetten. En daar is Oda! Ook doornat en met de armen vol doorweekt linnengoed. Jiri rent haar tegemoet, neemt de druipende vracht van haar over en laat alles in een openstaande kist vallen. Hij krijgt het gevoel dat hij overal tegelijk zou moeten zijn, dat hij alle mensen moet helpen, redden wat er te redden valt. En terwijl hij met wapens, palen en tentzeilen sjouwt, malen de vreemdste gedachten door zijn hoofd.

‘Worden de Saracenen nu ook nat?’ terwijl er geen Turk in de buurt is. ‘Laat Aycan niet verdrinken, heer, bij zijn poging zoveel mogelijk te vinden.’ Maar als hij even later Aycan in het oog krijgt, die al net zo druk bezig is om tenten en bagage te redden en naar de veilige top van de heuvel te dragen, is hij niet eens opgelucht. Waar is Arnold? Waar zijn Tomas, Sieur Robert, sergeant Girard? Hij weet het niet. Halfverdoofd, door en door koud doet hij domweg het werk dat anderen, die hij helemaal niet kent, hem opdragen. Hij ziet mensen die de moed verloren hebben, die wanhopig ergens in de modder zitten en met ontzette ogen naar het overstroomde dal kijken, naar de rivier die zo onverwacht veranderde in een kolkend meer...

Maar Jiri geeft het niet op. Nu hij Oda veilig weet en de koningin heeft gezien die kalmweg haar bevelen geeft, overvalt hem weer het wonderlijke gevoel dat hém nooit iets ergs kan overkomen. Welke rampen het kruisleger ook mogen treffen, aan hem zullen ze voorbijgaan. Hij is voorbestemd voor iets groots, iets wereldschokkends. Vrouw Cantal heeft het gezien. En vrouw Cantal is de wijste mens in Bourgondië.

Laat in de middag neemt de regen af, de storm gaat liggen en de hemel scheurt open. Een waterig zonnetje komt even door en belicht een tafereel van ontreddering, chaos en ellende. Duizenden pelgrims, krijgsknechten, ridders en priesters hebben hun hele bezit verloren. Honderden zijn omgekomen: verdronken, onder ineenstortende tenten bedolven, verpletterd door steenlawines, vertrapt door in paniek geraakte dieren, meegesleurd door de vloedgolf. Een groot deel van de bagagewagens is weggedreven of zo beschadigd dat ze alleen nog maar voor brandhout kunnen dienen. Het meel is doorweekt, het zout als pekel weggesijpeld; het gedroogde vlees is gezwollen, binnen twee dagen zal het gaan stinken. Iedereen is tot op de huid toe nat en niemand kan droge kleren aantrekken, zelfs de koningin niet. Veel dieren zijn omgekomen of de heuvels ingevlucht en niet meer terug te vinden. Moet koning Louis met dit ontredderde, wanhopige leger de Saracenen in Syrië gaan bevechten?

Niets is er overgebleven van de feestelijke aanblik van een dag tevoren. Huiverend zitten ridders, krijgsknechten, pelgrims en bedelaars, kunstenmakers en dienaren bijeen. Vergeefs proberen ze een paar vlammen aan het kletsnatte hout te ontlokken. Rouw en verslagenheid heersen alom. Vrouwen snikken, mannen vloeken of huilen mee. Jiri gaat op zoek naar zijn vrienden, naar Sieur Robert, diens schildknapen, naar sergeant Girard. Eindelijk vindt hij Arnold, met een dik verband om zijn hoofd. ‘Er sloeg een tak of steen tegen mijn achterhoofd,’ vertelt Arnold. ‘Ik dacht dat de wereld verging. Gelukkig heb ik een harde kop. Toen ik bijkwam was vader Cornelius bezig me hoger de helling op te slepen. Later bond hij een natte lap om mijn hoofd. Hij zei dat ik een flinke hoofdwond had, maar ik voel niets. Ik ben zo koud en nat, ik heb nergens meer gevoel. Heb je de anderen al gezien?’

‘Oda. Zij is veilig. Verder niemand.’

‘Sieur Robert is gered door Girard toen de golven hem dreigden mee te sleuren,’ bericht Arnold, ‘maar zijn tent is weggespoeld, de wagens zijn we kwijt en wat er van Sieur Roberts paard is geworden weet ik niet. Ik had het losgesneden, het draafde weg en daarna heeft niemand het meer gezien.’

‘En Tomas?’

‘Weet ik ook niet. Iedereen is iedereen kwijt. Misschien is hij wel dood. Die jongen is zo licht als een veertje en het stormde zo. Hij kan wel weggeblazen zijn, het water in.’

Maar ’s avonds komt Tomas het gehavende kamp binnen met aan de teugels Mordant, het strijdros van Sieur Robert. Hij was het dier gaan zoeken en heeft het drie mijl verderop teruggevonden, helemaal van streek maar ongedeerd.

‘Tomas,’ zegt de ridder ontroerd, ‘ik wilde dat ik nog iets bezat om je voor je trouw te belonen. Maar het heeft God behaagd mij op Zijn geboortefeest van alles te beroven. Ik bezit niets meer dan wat ik aan het lijf heb hangen, en Mordant...’ Hij klopt het zenuwachtige paard op de neus. ‘Dank je, Tomas. Eens hoop ik deze daad van trouw te kunnen vergelden.’

Tomas verstaat er de helft niet van. Hij buigt, grijnst, zegt dan in gebroken Frans: ‘U mij toegestaan kruisvaarder te worden. Mijn leven redden. Ik iets terugdoen.’

Terwijl de kruisvaarders zich opnieuw groeperen, hun verliezen opmaken of op zoek gaan naar verloren eigendommen, houdt koning Louis met zijn generaals krijgsraad. De bisschop van Langres stelt voor dat het Franse leger de kuststrook verlaat om over land in de richting van de Byzantijnse stad Laodicea te trekken, waar ze nieuwe leeftocht kunnen inslaan en wat op verhaal kunnen komen. Hij wijst naar het oosten. Daar rijzen dreigend en afwerend de bergruggen op.

‘Men zegt dat in het binnenland minder regen valt gedurende de winter. En om deze tijd van het jaar zijn de passen nog goed begaanbaar.’

Wat weet hij ervan? Zijn inlichtingen heeft hij gekregen van een paar christenen die in kleine nederzettingen langs de rivier wonen en die de kruisridders het liefst zo snel mogelijk zien vertrekken, terwijl ze zichzelf nooit in het binnenland hebben gewaagd.

‘De kust verlaten, zonder gidsen om ons de weg te wijzen?’ vraagt koning Louis weifelend.

‘De zon zal onze wegwijzer zijn,’ antwoordt de bisschop fier. ‘Het binnenland is droger. Hier in de kuststrook komen herhaaldelijk overstromingen voor. We kunnen ons niet veroorloven nog meer goederen te verliezen.’

‘En de Saracenen? Zodra we van de kust afwijken komen we in vijandelijk gebied.’

Hoog richt de geestelijke zich op.

‘Sire, we zijn uitgetrokken om de Saracenen van de aardbodem weg te vagen,’ zegt hij streng. ‘Of dat nu Anatolische Seldsjoe-ken zijn of Syrische moslims: heidenen zijn het allemaal.’

Het klinkt bloeddorstig en de houwdegens uit koning Louis’ gevolg knikken gretig.

Dus breken ze de volgende ochtend meteen op. De zon schijnt inderdaad nu en dan door een gat in de wolken. De wind is snijdend guur. Koningin Eleonore en haar hofdames stijgen in opgelapte draagkoetsen. De graaf van Maurienne, een oom van de koning, en Godfried van Rancon, de Aquitaanse bevelhebber van de koningin, zullen de voorhoede commanderen. De koning en zijn ridders zullen de achterhoede bewaken. De verschillende contingenten zijn door elkaar geraakt. Wat er aan wagens gered kon worden is zwaar beladen met tenten, wapens, levensmiddelen en gereedschap; de rest moet maar gedragen worden. Wat men ook van koning Louis kan zeggen, opgeven doet hij niet. Hij heeft gezworen dat hij naar Jeruzalem zal gaan, als pelgrim én als kruisvaarder, en hij zal zijn woord houden. ‘Bij elkaar blijven’ is de order die van de koning uitgaat. De legertrein slingert naar het oosten en volgt het dal van de Meander stroomopwaarts in de richting van Pisidië. Geen rivier ter wereld kronkelt als de Meander, zij bestaat uit enkel bochten. Het dal is omzoomd door steile bergen, overhangende rotspartijen en steenhopen. Het is een dunbevolkt gebied. Maar de bis-schop van Langres krijgt voorlopig gelijk: het regent niet meer zoveel.

12 DE HEL VAN ANATOLIE

Als een lange brede slang kronkelt het Franse kruisleger door het bochtige dal van de Meander. De ramp op kerstmorgen eist nog steeds slachtoffers; elke dag sterven er honderden mensen aan hun verwondingen en vooral aan longontsteking. Zelfs de pelgrims zingen niet meer, ze hoesten alleen nog maar. De nachten zijn bitter koud en er zijn te weinig tenten overgebleven om de zieken warm te houden. De voetknechten vechten met getrokken messen om het bezit van een paardendeken, een mantel, een enkel warm kledingstuk. Eenmaal, wanneer het nodig is een brug over de rivier te passeren, komen de kruisvaarders onverwacht tegenover een sterk contingent Saracenen te staan. Koning Louis stuurt er onmiddellijk zijn voorhoede op af, aangevuld door ridders uit zijn eigen omgeving. In dit gevecht van man tot man blijken de Saracenen niet opgewassen te zijn tegen de ridders uit het Westen; de Fransen veroveren de brug en de weg naar Laodicea ligt voor hen open.

De weg?

Veel meer dan een bergpad is het niet, soms met gevaarlijke afgronden ernaast. Dan weer slingert de weg zich tussen een doolhof van puntige rotspartijen, langs kalkterrassen met warme bronnen, door woeste ravijnen en over dorre hooglanden zonder water of beschutting. Regenen doet het niet meer, alle neerslag bestaat uit wilde sneeuwbuien die het zicht belemmeren en het pad spekglad maken. Maar iedereen spreekt zichzelf moed in. Eenmaal in het Byzantijnse Laodicea aangekomen zal het leed geleden zijn, hopen ze.

Hoe hoger ze komen, hoe kouder het wordt. En als ze dan na vele dagen van onvoorstelbare misère en grote verliezen de sterke stad bereiken, komen ze tot de ontdekking dat die vrijwel verlaten op een kaal rotsplateau ligt. De Griekse bewoners zijn vertrokken; ze hebben met hun voorraden, vee en kostbaarheden een veilig heenkomen gezocht in de talloze valleien die het hoogland doorsnijden. Ze zijn gewaarschuwd dat het kruisleger in aantocht is, en wijs geworden door vroegere ervaringen, misschien ook op aanraden van keizer Manuels officieren, hebben ze besloten zich met alles wat ze dragen en vervoeren konden naar onbereikbare oorden te spoeden. De inwoners van Laodicea wensen niet geplunderd te worden!

En daar staan ze dan, koning Louis, koningin Eleonore, hun duizenden volgelingen, ridders, voetknechten, pelgrims, dienaren, koks en wasvrouwen, meisjes van plezier, marketentsters en kunstenmakers: voor een lege stad, van God en alle mensen verlaten, midden op een kale hoogvlakte, gegeseld door ijzige winden en sneeuwjachten. Met een lege maag. Ze dringen de stad binnen, die niet verdedigd wordt, ze maken het zich gemakkelijk in de verlaten huizen, ze stoken de haarden op met achtergelaten meubilair, ze warmen zich - maar iets te eten is er nauwelijks. Wat er nog in de stad aan voorraden te vinden is - te weinig, véél te weinig - wordt in beslag genomen en verdeeld. En dan rusten ze uit. Rust doet goed, warmte doet goed, maar de honger blijft knagen.

Koning Louis kibbelt met zijn raadgevers. Hij ziet nu wel in dat het een hopeloze onderneming is om over land naar Syrië te reizen. Ze zullen opnieuw de kust moeten opzoeken, waar welvarende steden liggen en althans op enige hulp van Byzantijnse zijde gerekend kan worden. Een van de niet gevluchte inwoners van de stad wordt bij het overleg betrokken. Hij raadt de koning aan naar Attalia te gaan, een belangrijke havenstad zui-

delijk van Laodicea waar ze schepen zullen kunnen vinden om vandaar regelrecht naar Antiochië te zeilen. Koning Louis heeft er wel oren naar, al beseft hij niet dat hij dan met zijn leger door het Pisidische gebergte zal moeten trekken, en dat in hartje winter! Het woord ‘zuiden’ smaakt naar zon, koestering en warmte. En Attalia ligt in elk geval in de goede richting.

Over de bergpassen van Pisidië zwijgt de Griek, al kent hij die. Zoals alle Byzantijnen is hij van mening dat de Fransen niet snel genoeg kunnen verdwijnen. Wat die westerlingen daarna overkomt laat hem koud.

In de stad hokken de kruisvaarders bijeen, scheldend op de keizer van Constantinopel. Ze vergeten dat het koning Louis’ eigenzinnigheid is geweest (of liever die van de bisschop van Langres) die hun deze afschuwelijke route deed kiezen. Al hun tegenspoed schuiven ze op Manuels schouders, want iemand moet de schuld krijgen van het ellendige klimaat, van de slechte wegen, van de overstroming die maar slachtoffers blijft eisen in de vorm van zieken en stervenden!

De gewonden worden verpleegd, de zwakken zo goed mogelijk weer op de been geholpen. Bagagewagens, trekdieren en paarden worden over de verschillende contingenten verdeeld. Sieur Robert verkoopt zijn gespaard gebleven trekossen aan de graaf van Vlaanderen en maakt er een goede prijs voor. Hij heeft zijn knechten een nieuwe tent laten maken, weliswaar kleiner en armoediger dan de tent die hij verloren heeft, maar nu hoeft hij met zijn schildknapen tenminste niet onder de blote hemel te slapen, zoals zoveel andere ridders.

Half januari verlaat het kruisleger het ongastvrije Laodicea en zet de tocht voort, richting Attalia. Een tocht door de hel. De januaristormen loeien over de hoogvlakte, door de ravijnen, om de bergtoppen. De sneeuwjachten verblinden de kruisridders, de passen zijn smal en levensgevaarlijk, en bovendien worden er weer Saracenen gesignaleerd. De koning dringt er nogmaals op aan dat ze bij elkaar moeten blijven ondanks het ruwe terrein. Wanneer het leger in losse groepen uiteenvalt zullen de Saracenen zeker aanvallen. De adellijke dames zitten te huiveren in hun draagkoetsen, de mensen zeulen tegen de hellingen op, geteisterd door een klimaat zo bitter als ze nooit hadden gedacht te zullen vinden in het Oosten.

Sieur Roberts contingent van oorspronkelijk veertig man is ook danig geslonken: zieke voetknechten zijn achtergebleven, andere zijn gestorven of omgekomen bij de overstroming, weer andere zijn weggelopen om terug te kunnen keren naar Con-stantinopel. De ridder heeft nog ongeveer twintig man overgehouden, met drie paarden en tien ezels. Op die dieren zijn ze zuinig: de ezels zijn onwillige koppige beesten, maar hier in het gebergte hebben ze er gemak van. En als de nood aan de man komt kunnen ze ze opeten. Ezelvlees smaakt scherp, het is taai als leer, maar het kan je behoeden voor de hongerdood. Naarmate het kruisleger hoger komt in de Pisidische bergen klaart de lucht wat op. De sneeuwbuien blijven uit, de mistflarden waaien uiteen, al blijft het bitter koud. Koning Louis, die met zijn ridders de achterhoede beschermt, kijkt op en ziet ver voor zich uit een ruim bergplateau oprijzen. De weg erheen is smal, kronkelend en gevaarlijk, maar het plateau daarboven belooft ruimte en een goed uitzicht. Daarom stuurt de koning zijn oom, de graaf van Maurienne, en de vazal van de koningin, Godfried van Rancon, met negenhonderd man vooruit om op dat plateau vast een kampement voor de nacht in te richten. Eleonore, die zit te verkleumen in haar draagkoets, staat erop zich bij die voorhoede te voegen. Ze heeft behoefte aan lichaamsbeweging om haar verstijfde ledematen te ontdooien. Dus stijgt ze, gehuld in pelzen, te paard en draaft met Mau-rienne, Rancon en de ridders vooruit. Ook Sieur Robert gaat mee, vanzelfsprekend gevolgd door zijn trouwe knecht Jiri op een ezel. Maar als ze boven zijn gekomen kijkt de graaf van Maurienne rond en schudt verbijsterd het hoofd. Hier kamp maken? Wat vanuit het dal zo vlak en uitnodigend leek is van dichtbij gezien een onmogelijke plaats. De ijzige winden hebben hier vrij spel, geen uitstekende rotspunt biedt enige beschutting, begroeiing is er niet, de bodem bestaat uit hard gesteente. Hoe moeten ze hierin de tenten verankeren? Boven hun hoofden pakken donkere wolken zich alweer samen.

Dan wijst Maurienne recht vooruit. Daar, geen twee mijlen van hen vandaan, opent zich een vallei, dicht begroeid met bomen en struiken. Een beekje dat op het kale plateau ontspringt, kronkelt zich erdoorheen. In die vallei zullen ze kort, hard gras vinden voor de paarden, water, hout voor de vuren, en beschutting tegen de snijdende wind.

‘Het zou verstandiger zijn om daar ons kamp in te richten dan hier, op deze kale hoogte,’ zegt hij. Koningin Eleonore, die haar paard naast het zijne heeft gedreven, knikt opgelucht. Dan wendt ze zich om en kijkt naar de mannen achter haar. Jiri, die met zijn lastige ezel een beetje is achtergebleven, komt juist in zicht.

‘Jij daar...’ roept de koningin hem toe. ‘Keer om en waarschuw de koning dat we nog een kleine twee mijl verder moeten gaan om een goede kampplaats te vinden.’

Zonder af te wachten of haar bevel wordt uitgevoerd - het spreekt vanzelf dat de knecht zal gehoorzamen - geeft ze haar paard de sporen en begint aan de afdaling. De ridders volgen haar onmiddellijk. Jiri keert zijn ezeltje, trots en blij omdat de koningin hem heeft opgemerkt en tot boodschapper heeft benoemd.

In de diepte ziet hij de lange zware legertrein die zich klaarmaakt om tegen de smalle stijgende weg op te worstelen. Wagen na wagen, getrokken en geduwd, muilezels en paarden, een gewemel van kleuren, banieren, vanen, maliënkolders, slecht geklede voetknechten, ezels beladen met tentpalen en zeildoek, wagens met kisten en balen - dat alles moet omhoog, tegen de vrij steile helling op om over het plateau heen de veilige vallei te kunnen bereiken. Achter de wagens en de ezelkaravaan rijdt koning Louis, omringd door zijn ridders. In het valse namiddaglicht glanzen hun helmen en lansen. Hun paarden zijn bang, ze snuiven en steigeren. Zorgvuldig zoekt Jiri’s ezeltje zijn weg tussen de stenen op het pad naar beneden; instinctief vermijdt het kuilen en bulten en het blijft dicht bij de rotswand. Jiri spoort het aan maar het verstaat geen Frans. Een bocht in de dalende weg onttrekt het omhoogklimmende leger aan zijn blikken, maar als hij verder is afgedaald en de trein beneden weer in het oog krijgt, verstijft hij van ontzetting. Van de tegenovergelegen berg ziet hij een stofwolk opdwarrelen die snel naderbij komt. Daar is de helling flauwer dan die waarlangs de legertrein zich omhoog worstelt, en Jiri beseft plotseling wat die stofwolk betekent: Saracenen!

Zij hebben achter de heuvel in hinderlaag gelegen en maken zich nu op om de achterhoede van de kruisvaarders te overvallen; de achterhoede, die het nauwe dal nog niet eens heeft kunnen verlaten. Geschrokken begint hij te schreeuwen, hij zwaait met zijn armen, maar de Fransen zijn nog te ver weg om hem te kunnen horen. Zijn ezel is stokstijf blijven staan en weigert nog een poot te verzetten, alsof het dier het gevaar heeft geroken. Jiri laat zich uit het zadel glijden, begint te rennen, kan dan niet meer stoppen en eindelijk heeft hij zoveel vaart gekregen dat hij voorover slaat en op zijn gezicht valt. Door zich snel vast te grijpen aan een paar wilde struiken kan hij nog voorkomen dat hij van de weg rolt, de gapende diepte in, maar zijn helm vliegt af, hij klapt met zijn hoofd op de stenen en de wereld om hem heen barst in sterren uiteen. Versuft ligt hij daar; dan dringt een vreselijk geschreeuw uit het dal tot hem door. De Saracenen hebben in volle vaart contact gemaakt met de achterhoede van het kruisleger en zenden hun pijlen in de opeenhoping van mensen en dieren. Er is te weinig ruimte om te vechten zoals Franse ridders dat gewend zijn in toernooien en veldslagen, ze kunnen zich alleen maar omwenden en trachten de stormaanval van de Saracenen op te vangen, daarbij gehinderd door de wagens die de weg versperren, door angstige dieren die bokken en steigeren, door in paniek geraakte voetknechten die proberen zich te verstoppen in scheuren en spleten, terwijl de Saraceense pijlen op hen neer regenen. Jiri, liggend op zijn buik, heft zijn bonzende hoofd op, wrijft het bloed uit zijn ogen en kijkt ontzet toe hoe beneden de strijd in volle gang is, met de Franse ridders in het nadeel in dit ruige terrein. Hij ziet hoe ze doorboord van hun paarden storten, hoe wagens in vlammen opgaan, hij ziet de banier van de koning wild heen en weer zwaaien en neergaan in het gewemel. En steeds meer Saracenen komen op hun snelle paarden aan, golf na golf - een heel leger! Gillend werpen ze zich op de kruisvaarders, die zich verdedigen met de moed der wanhoop. Jiri’s eerste impuls is overeind te krabbelen en naar beneden te rennen, de heksenketel tegemoet. Dan dringt het tot zijn versufte brein door dat aan de andere zijde van het rotsplateau de nietsvermoedende koningin rijdt, met bijna duizend dappere, geharde kerels, goed gewapend, gepantserd, op snelle paarden. Ridders met zwaarden en lansen, het puikje van het kruisleger.

Ik moet ze waarschuwen, schiet het door hem heen. Ze moeten terugkomen, de koning helpen.

Duizelig trekt hij zich op, zijn knieën knikken. Zijn ezeltje knabbelt een eindje verder rustig aan een paar kale distels. Hij roept het; het dier trekt zich niets van hem aan. Dan strompelt hij ernaartoe, waarbij hij niet eens merkt dat zijn handen en knieën bloeden. Hij werkt zich in het zadel en beukt meedogenloos op de ezelflanken.

‘Vort... omhoog... vort dan toch!’

Achter hem, lager, veel lager, gaat de strijd door, de herrie ervan verdooft hem en jaagt hem op. ‘In godsnaam, sneller beest!’

De ezel klimt. Plotseling is Jiri vervuld van een bonkende woede, deels te wijten aan de pijn in zijn kapotgevallen ledematen, al beseft hij dat niet. Razend op koning Louis is hij, op de koning die zijn ridders heeft overgehaald deze waanzinnige kruistocht te beginnen.

Op de heilige Bernard van Clairvaux, die zo vurig preekte te Vézelay dat geen mens hem kon weerstaan en iedereen spontaan de kruistochteed aflegde.

Op koningin Eleonore, voor wie deze gruwelijke tocht niets is dan een opwindend avontuur. Op haar edelvrouwen die in Constantinopel liepen te pronken met hun feestgewaden en die met hun grillen duizenden mannen de dood inzenden. Zelfs op Sieur Robert is hij woedend, omdat die sterke jonge kerels uit de dorpen haalde om met hem ter kruistocht te gaan.

Hij kijkt om. De bocht onttrekt het dal aan zijn blikken, maar hij hoort de herrie, de kreten van doodsnood en razernij, ver weg, diep onder hem...

Oda...

Mijn God, Oda! Is zij daarbij, is zij nog beneden, in die hel van doorborende pijlen, brandende wagens, stervende ridders? Hij moet erheen! Iemand anders moet de voorhoede maar terugroepen, Oda heeft hem nodig, Oda mag niet in handen vallen van een Saraceen!

Nu heeft elke aarzeling hem verlaten, hij wordt niet meer verscheurd door twee tegenstrijdige gedachten: omhoog of omlaag. Dalen moet hij, zo snel mogelijk. Zijn razende woede op de leiders van de kruistocht ebt weg en maakt plaats voor een martelende angst. Als hij maar niet te laat komt...

Het wordt nu snel donker, sneeuwvlokken beginnen op hem neer te vallen terwijl zijn ezeltje onwillig een weg zoekt naar beneden. Hij hoort horens schetteren en trommels roffelen; die kondigen de aftocht van de Saracenen aan, begrijpt hij. In het donker kunnen ze niet vechten. Hoeveel slaven zullen ze meevoeren op hun terugtocht? Zijn hoofd dreunt, zijn handpalmen schrijnen, een verstikkende angst knijpt zijn keel dicht. Oda!

De duisternis valt. Eindelijk bereikt hij het dal, waar mensen ontredderd door elkaar lopen om doden en gewonden te verzamelen en kleine kampvuren aanleggen. De Saracenen zijn verdwenen. Trillend op zijn benen dwaalt Jiri rond, zoekend, bang voor wat hij zou kunnen vinden. Het dal en de eerste honderd voet van de weg omhoog liggen bezaaid met lijken van ridders en voetknechten. Het sinistere tafereel wordt fel belicht door de nog altijd brandende wagens. Niemand neemt de moeite een tent op te richten, zelfs niet voor de koning, die huiverend in een van de gespaarde huifkarren zit, gewikkeld in dure pelzen, neerslachtig voor zich uit starend. Jiri ziet hem niet. Hij hoort alleen over hem praten terwijl hij van groep naar groep loopt, zoekend, vragend. Het schijnt dat koning Louis dapper heeft gevochten, op een bepaald moment zelfs in een boom heeft moeten klimmen om zich van daaruit de moslim-belagers van het lijf te houden. Maar wat maalt Jiri om de koning? Hij zoekt iemand anders.

De vrouwen die het bloedbad hebben overleefd, lijken bij het licht van de vuren en brandende wagens allemaal rood haar te hebben. Hij rent van de een naar de ander, kan slechts één woord uitbrengen: ‘Oda?’

Dan ziet hij de soldaat die het meisje altijd begeleidde als zij ’s avonds Jiri kwam bezoeken.

‘Oda? Waar is Oda?’

De man kijkt hem verbijsterd aan, wrijft met een vuile knuist over zijn ogen. Zijn wapenrok hangt in flarden, hij bloedt uit zijn arm.

‘Oda?’ mompelt hij niet-begrijpend. Dan klaart zijn gezicht op. ‘De wapensmid!’

‘Ja, ja... ik zoek Oda. Waar is Oda?’

De man wijst achter zich. En daar is ze dan, zijn ranke geliefde. Met haar rug zit ze tegen een rotsblok, gehuld in haar gescheurde mantel. In haar armen houdt ze haar dode moeder. Tranen stromen over haar gezichtje, ze zit onbeweeglijk, spreekt niet en kijkt niet op als Jiri bij haar neerknielt en fluistert: ‘Oda... God zij gedankt. Ik was zo bang.’

Ze geeft geen antwoord, haar ogen laten het gezicht van haar moeder niet los. Opeens jagen drift en woede Jiri weer omhoog. Zo’n kruistocht, dat is toch geen vrouwenwerk! Daar zit ze nu, zijn kleine Oda, nog geen zestien jaar oud, plotseling een wees. Geen mens om haar te beschermen in een levensgevaarlijk land waarvan ze de taal niet spreekt, terwijl natte sneeuw in haar rode haar kleeft, haar voeten bevriezen en haar moeder langzaam stijf en koud wordt in haar armen!

Maar ze leeft! Ze is koud, verstijfd van verdriet en ontzetting, ze moet vreselijke dingen gezien hebben, maar ze leeft. Hij heeft haar niet verloren.

‘Kom Oda,’ zegt hij zacht. ‘Kom bij het vuur. Je zult bevriezen.’ Ze beweegt zich niet, schijnt hem zelfs niet op te merken. Hij loopt weg om op zoek te gaan naar iets eetbaars. Dan komt hij bij een groot kookvuur, waar een paar ontdane vrouwen bezig zijn paardenvlees te braden. Iemand steekt hem een stuk gebraden vlees toe. Er zijn in deze gruwelijke namiddag zoveel paarden, ezels en ossen gedood dat er geen honger geleden hoeft te worden, maar de krijgsknechten, ridders en pelgrims die nog in leven zijn, zijn te apathisch om veel te eten. Met zijn kapotte handen kan Jiri het gloeiende braadstuk nauwelijks vasthouden; daarom prikt hij het vlees aan een stok en draagt het naar het rotsblok waar Oda zit. Ze moet iets warms en stevigs binnenkrijgen, denkt hij, dan komt ze wel bij. Hij legt het voedsel voor haar neer, zoekt wat dorre takken, maakt een vuurtje dicht bij haar verijsde voeten en slaagt er eindelijk in haar armen los te maken van haar dode moeder. Hij legt de vrouw naast de rots, een kruis van takjes op haar borst. Dan dwingt hij het meisje iets te eten - en dat alles gebeurt onder het diepste stilzwijgen. Wat valt er te zeggen? Sneeuwvlokken vallen sissend in zijn vuurtje, ergens ver weg zendt een uil zijn rouwkreet over de rotswereld. Bij zoveel verdriet hoort stilte.

Waar zijn de Saracenen? Ze moeten bij die onverhoedse aanval op de achterhoede heel wat buit veroverd hebben. Is dat alles wat ze wilden? Zoveel mogelijk schade toebrengen aan het kruisleger en alles wegslepen waarop ze de hand konden leggen? Of heeft het invallen van de duisternis hen verjaagd? Niemand durft die nacht te gaan slapen, de angst voor de Seld-sjoeken zit er diep in. En waar blijft de vooruitgestuurde voorhoede? Eleonores ridders moeten van het rotsplateau af toch gezien hebben dat koning Louis werd aangevallen. Waarom zijn ze niet spoorslags teruggekeerd om op hun beurt de Saracenen in de pan te hakken? Koning Louis begrijpt er niets van. Hij weet nog altijd niet dat de koningin aan de andere zijde van de berg in een veilige warme vallei kampeert, zonder tent en als enige vrouw omringd door honderden geharde mannen.

En Jiri denkt nergens meer aan. Samen met de van verdriet verstarde Oda houdt hij de wacht bij het lijk van haar moeder. Hij kende de vrouw nauwelijks, bedenkt hij. Maar ze was alles wat Oda op de wereld had.

‘Ze was goed voor me,’ hoort hij het meisje fluisteren, ‘en vanmiddag redde ze me het leven. Ze wierp me op de grond en liet zich over me heen vallen. Ze beschermde me met haar eigen lichaam toen de Saracenen op ons inhakten...’

Koud en grauw breekt de dag aan. Koning Louis loopt ontzet rond en telt de verliezen. Hij schrikt. Zoveel doden! Hoe moeten ze die begraven in de bevroren grond? Bovendien durft hij niet langer op deze fatale plek te blijven. De Saracenen kunnen elk ogenblik hun aanval herhalen. Daarom geeft hij bevel de doden achter te laten, onbegraven, zoals er overal op de routes van de kruisvaarders onbegraven doden liggen, kaalgepikt door aasvogels, aangevreten door roofdieren. In heel westelijk Anat-olië, in heel Syrië en Palestina kun je geen dag reizen zonder te stuiten op een knekelveld en roestend wapentuig.

‘God wil het!’ Met die kreet zijn de kruislegers op pad gegaan. De kreet is nu verstomd. Kan het waar zijn dat God dit bloedbad heeft gewild?

Oda weigert haar moeder zo achter te laten, een prooi voor gieren en raven.

‘We moeten haar begraven,’ snikt ze. Jiri knikt en klopt haar op de schouder, zijn hart is vol medelijden.

‘De grond is te hard, we moeten stenen verzamelen,’ zegt hij praktisch. Meteen begint hij ermee, en Oda helpt hem. Maar er zijn veel stenen nodig om een volwassen lichaam helemaal te bedekken. Steeds verder moeten ze uitzwermen en het is zwaar werk. Dan, juist als Jiri zich op enige afstand van de dode vrouw bukt om een flink brok steen op te rapen, verstijft hij van ontzetting. Twee voet verder ligt een dode, in een met bloed doordrenkte schapenpels. Onbeweeglijk kijkt Jiri naar de stille gestalte, hij durft niet te geloven wat hij ziet. Ja, het is Tomas. De Thracische wees die het zo koud had, die zo gemakkelijk leerde en zo’n trouwe vriend bleek te zijn. Vele, vele duizenden kruisvaarders zijn de vorige middag om het leven gekomen, zelfs Oda’s moeder, maar geen van die doden heeft Jiri zo’n schok gegeven als deze: zijn vriend Tomas. Angst, verdriet, ontzetting klauwen met kille vingertjes in zijn borst. Het dringt opeens tot hem door dat dit met doden overdekte dal nog meer verschrikkingen zou kunnen herbergen: een dode Arnold bijvoorbeeld. Angstig kijkt hij rond. Lijken, overal lijken, terwijl het restant van Louis’ kruisleger al begonnen is de helling te beklimmen. Waar is Arnold? Waar is sergeant Girard, waar zijn Aycan, zijn kameraden?

Maar hij moet opschieten! Huilend buigt hij zich over de Griek, tilt hem op, draagt hem naar de plaats waar Oda’s moeder ligt en schuift het lichaam naast dat van de vrouw.

‘Wie is dat?’ vraagt Oda zacht.

‘Mijn vriend.’

‘O Jiri...’ Door haar eigen verdriet heen voelt ze met hem mee. Het is zo vreselijk iemand te verliezen van wie je houdt!

Nadat ze zo goed en zo kwaad als het gaat de beide doden met stenen hebben bedekt, volgen ze snel het kruisleger. En belanden midden in een rel.

Koning Louis, die verwacht had op het plateau zijn voorhoede te vinden, vond in plaats daarvan een kale, lege ruimte. Twijfelend daalt het leger daarna af naar de vallei en eindelijk vinden ze daar de graaf van Maurienne, Godfried van Rancon en koningin Eleonore met een kleine duizend sterke, goed uitgeruste mannen die nog van niets weten. De koning, razend, eist het hoofd van Rancon, die hij verantwoordelijk stelt voor het drama van de vorige middag. Heeft Rancon niet ’s konings bevelen in de wind geslagen door alle contact met de achterhoede te verliezen en maar door te rijden, zodat hij zelfs niet merkte dat de Saracenen aanvielen en hij niet te hulp kon komen met zijn mannen?

De bloem van de ridderschap had hij bij zich! Met hun hulp zou het mogelijk zijn geweest de Saracenen vernietigend te verslaan. Maar nee, hij dacht alleen aan zijn eigen koude voeten en zocht beschutting in een verafgelegen vallei, terwijl achter hem een groot deel van het kruisleger werd verpletterd. Godfried van Rancon is de zondebok. Want - alweer - iemand moet de schuld krijgen.

Koningin Eleonore neemt het heftig op voor haar vazal. Hoog opgericht bijt zij de koning toe: ‘Waarom gaat u zo tekeer tegen mijn bevelhebber? Wij hebben u een boodschapper gestuurd om u te berichten dat we zouden doorrijden.’

‘Wat voor boodschapper? Wie dan?’ vraagt de koning verward. Eleonore kijkt om zich heen.

‘Wij kennen zijn naam niet. Het was een knecht op een ezeltje, die ons was gevolgd...’

‘De grote onbekende,’ zegt Louis smalend. Eleonores donkere ogen schieten vonken.

‘Twijfelt u aan onze woorden, sire?’Woedend draait ze zich om, wijst de eerste de beste ridder aan.

‘U was erbij, Sieur Arnaud. Misschien dat de koning uw woord wil geloven.’

De aangesprokene staat onrustig te schuifelen op zijn voeten. Die vermaledijde koningin ook! Als hij haar partij kiest, komt hij tegenover zijn heer en koning te staan en dat wil hij liever niet. ‘Majesteit,’ zegt hij met een buiging, ‘u sprak met een knecht op een ezel. Dat is zo. Ik zag dat de man zich omdraaide en het pad weer begon af te rijden.

‘Juist,’ valt Eleonore snel in. ‘Zo ging het. Een man op een ezel.’ ‘Dan moet hij opgespoord worden,’ beslist koning Louis. Hij gelooft nog steeds niet erg in het verhaal en verdenkt zijn vrouw ervan dat zij koste wat het kost haar vazal Godfried de Rancon probeert te redden. Intussen zijn ook Oda op de ezel en Jiri in de vallei aangekomen; nieuwsgierig hebben ze zich naar voren gedrongen.

‘Daar is de knecht, ik herken hem,’ roept de ridder plotseling luid. ‘Dat is de man die als boodschapper naar beneden werd gestuurd.’

Jiri ziet een uitgestoken hand naar hem wijzen en schrikt zich een ongeluk. Eensklaps herinnert hij zich waaróm hij de vorige dag terugkeerde naar het dal, kort voordat de aanval van de Saracenen begon. Mijn hemel, hij was de hele boodschap vergeten! Wie kan nog aan zoiets denken als je geliefde in doodsgevaar verkeert en je kameraden stuk voor stuk vermoord worden door Saraceense pijlen! Bleek en ontzet staart hij naar het hoge gezelschap. O God, dit gaat hem de kop kosten! Nu zal hij als schuldige worden aangewezen voor wat blijkbaar een gigantisch misverstand is. Klamme angsthandjes kneden zijn hart. Hij wordt de zondebok. Hoge heren die zich willen vrijpleiten, geven maar al te graag de schuld aan iemand zonder macht, aan iemand die gemakkelijk gemist kan worden.

Streng kijkt de koning neer op de sidderende smidsknecht. ‘Wie ben jij?’ gromt hij minachtend.

Jiri buigt een knie.

‘Mijn naam, sire,’ zegt hij met trillende stem, ‘is George Rambor, wapensmid in dienst van ridder Robert d’Arcon.’

‘En jij bent degene die werd teruggestuurd naar het dal gisteren, om ons te melden dat de voorhoede had besloten nog enkele mijlen door te rijden?’ Het is eigenlijk geen vraag, het is een beschuldiging. Jiri voelt meer dan dat hij hoort hoe Oda, achter hem, de adem inhoudt.

‘Nee sire,’ fluistert Jiri in doodsnood. ‘Dat moet iemand anders zijn geweest. Ik weet nergens van.’

‘Jij was het niet?’ vraagt koningin Eleonore verbaasd.

‘Vergeef mij, hoogedelgeboren dame, ik was het niet,’ liegt Jiri met de moed der wanhoop. Het zweet breekt hem uit, zijn hart roffelt, hij stikt bijna. Dan roept Oda, die de situatie begint door te krijgen: ‘Vrouwe, ik bezweer u: hij was bij mij, de hele middag, de hele nacht.’ Helemaal begrijpen doet ze het nog niet, ze weet alleen dat Jiri in gevaar verkeert en dat ze hem moet helpen.

De ridder zegt niets meer, hij staat duidelijk te twijfelen. Ook koningin Eleonore zwijgt. Toen zij de vorige dag haar bevel gaf was het aan een breedgeschouderde jongeman op een ezeltje. Zijn gezicht, half verborgen door zijn helm en de hoog opgeslagen kraag van zijn mantel, had ze nauwelijks gezien. In dit leger zijn honderden knechten in donkere mantels, dikwijls gehelmd. Soms rijden ze op ezels, soms lopen ze of leiden trekossen - ze lijken allemaal op elkaar. Jiri vouwt de handen.

‘Ik zweer, Uwe Majesteit, ik was het niet,’ zegt hij bevend. ‘Ik... ik was in het dal toen de Saracenen aanvielen. Ziet u maar, ik raakte gewond bij de aanval.’ Hij toont zijn kapotgevallen handen. Dan krabbelt hij overeind, slaat de mantel terug, wijst op zijn met dikke bloedkorsten overdekte knieën. Ten slotte neemt hij het kapje af dat hij draagt (zijn helm is hij kwijt) en laat de diepe schram op zijn voorhoofd zien.

‘De Turken kregen mij bijna te pakken,’ liegt hij glashard. ‘Ze sloegen een koord om mijn middel en sleurden mij achter een van hun paarden aan over de grond. Gelukkig wist ik bij mijn dolk te komen en mezelf los te snijden. Daarna verborg ik mij in een spleet, God dankend dat Hij mij voor een leven in slavernij had weten te behoeden.’

Waar haalt hij het vandaan! Hij liegt, hij fantaseert, alsof hij

Aycan is in plaats van de waarheidslievende Jiri Rambor. Tot zijn verwondering komt hij tot de ontdekking dat hij zich voor die leugens niet eens schaamt. De twijfel die hij afleest van de gezichten om zich heen, geeft hem moed.

Eleonore wendt zich af.

‘Welnu,’ zegt ze koud, ‘dan was het deze knecht dus niet. Hij lijkt er alleen maar op. Misschien is onze boodschapper neergeschoten toen hij het dal bereikte en heeft hij geen tijd gehad ons bevel uit te voeren. Hoe het ook zij, het is onzin om onze vazal Godfried van Rancon van plichtsverzuim te beschuldigen en hem verantwoordelijk te stellen voor de overval door de Saracenen. Het was uw eigen oom, sire, die erop aandrong dat we zouden doorrijden naar deze beschutte vallei. Ongetwijfeld werd de graaf van Maurienne daarbij geleid door bezorgdheid voor ons welzijn. Indien u Rancon wenst te straffen, zult u om des gerechtigheids wille ook de graaf van Maurienne moeten laten onthoofden.’

Met dit argument redt ze Godfried van Rancon het leven, want de koning voelt er niets voor zijn bloedeigen oom te laten terechtstellen. Niemand let nu meer op Jiri, die half kruipend wegsluipt.

Oda trekt hem aan de arm.

‘Wat... Waar ging het allemaal over? Wat had je verkeerd gedaan?’

‘Niets,’ mompelt hij, nog niet helemaal bekomen van de schrik. ‘Het... het was een misverstand.’

Ze neemt genoegen met die verklaring. Haar gedachten worden nog te veel in beslag genomen door het verlies van haar moeder dan dat ze zich kan verdiepen in een van de vele misverstanden die het leger voortdurend teisteren. Het enige dat ze beseft is dat haar Jiri in groot gevaar verkeerde, en dat het gevaar nu is afgewend. Ze kijkt om, naar het hoge bergplateau.

Aan de andere zijde daarvan ligt haar moeder, dood, begraven onder keien. De tranen springen weer in haar ogen.

Jiri levert het meisje af bij het dienstpersoneel van de koningin en gaat dan op zoek naar zijn eigen groep. Hij is bang voor wat hij daar zal vinden - of niet vinden. Het beeld van de dode Tomas heeft hij nog steeds voor ogen. Hoe is het de anderen vergaan? Eindelijk ziet hij de brede gestalte van sergeant Girard, of liever, hij hoort de zware stem, rent erop af en ontwaart de houwdegen die bezig is Cresson de mantel uit te vegen. Natuurrampen, bloedbaden, winterse koude en onenigheid in het koningskamp kunnen Girard er niet van weerhouden met ijzeren hand de discipline in zijn eigen groep te handhaven. Wat er ook moge gebeuren, de sergeant zal zijn plicht doen!

‘Jiri!’ schalt opeens een bekende stem. ‘God zij dank, je leeft nog! Waar was je toch? Ik heb je eindeloos lopen zoeken.’ ‘Arnold...’

Jiri is zo blij dat hij verder geen woord kan uitbrengen. ‘Drommels, je staat te trillen op je benen! Wat is er toch gebeurd? We hadden afgesproken dat we bij elkaar zouden blijven, maar sinds gistermiddag heb ik je niet meer gezien. Nu ja, het was ook een chaos... Hé, je strompelt. Ben je gewond?’

Jiri knikt, toont zijn benen.

‘Nee maar, die wonden moeten verzorgd worden. Straks heb je nog een bloedvergiftiging. Wacht.’

Arnold rent weg, gaat schoon water halen en scheurt een stuk van zijn hemd af. Dan begint hij Jiri’s knieën te wassen en te verbinden. Zwijgend laat de smidsknecht het over zich heen gaan. De hele nacht heeft hij bij Oda gewaakt, haar verzorgd, getroost. Vroeg in de ochtend heeft hij haar moeder en Tomas de laatste eer bewezen en daarna moest hij de ongelooflijkste leugen vertellen om zijn hachje te redden. Het doet hem goed dat er nu iemand is die zich om hém bekommert.

‘Zo zal het wel gaan,’ prevelt Arnold. ‘Waar is je helm? Ook al kwijtgeraakt! Ik weet er nog wel een te vinden...’

Gaat Arnold ook al dingen ‘vinden’? Jiri voelt hoe zijn mondhoeken zich omhoog buigen in een grimmig lachje.

‘Wees dapper en deugdzaam’ heeft vrouw Cantal hem gezegd, toen in Vézelay. Wat lijkt dat lang geleden! Maar zelfs een oude wijze vrouw in Bourgondië kon niet weten dat in de hel van het winterse Anatolië alle moed en deugdzaamheid te gronde gaan. Eén ding weet Jiri nu en hij zal het nooit meer vergeten. Hoeveel ellende, rampen en tegenslagen het kruisleger verder nog zal ontmoeten, nooit zal koning Louis erkennen dat het zijn eigen gebrek aan inzicht en zijn eigenzinnigheid zijn die de rampen veroorzaken. Altijd zal hij zoeken naar een zondebok, naar iemand die zich nauwelijks kan verdedigen, maar die wel de hele blaam op zich moet nemen. En als Louis helemaal niemand meer kan vinden om er de schuld aan te geven - dan is het Gods wil geweest.

Het kruisleger ploetert weer verder, door sneeuwjachten en gure winterstormen, dwars door een meedogenloos gebergte. En na een wekenlange tocht over het dak van Anatolië, na onvoorstelbare ontberingen en grote verliezen bereiken ze de kust en komen in de havenstad Attalia, de hoofdstad van de Byzantijnse provincie Pamphylia. De kruisvaarders worden ondergebracht in de omliggende dorpen, terwijl koning Louis met zijn hofhouding zijn intrek neemt in de citadel. Het is februari, de uitgeputte reizigers kunnen trachten wat op verhaal te komen. Koning Louis zendt postduiven naar Constantinopel en vraagt om schepen. Hij heeft schoon genoeg van kustgebergten, verraderlijke ravijnen, waterloze hoogvlakten en vriesnachten. Schépen wil hij hebben, om naar Antiochië te kunnen varen met zijn gehele legermacht - althans met wat daarvan is overgebleven na de tocht door de hel.

Twintigduizend man zijn nog in leven, gelegerd om Attalia. En nog beseft koning Louis niet dat zijn kruistocht is mislukt. Nog gelooft hij dat hij een taak heeft te vervullen in het Heilige Land. Hij geeft het niet op. Hij geeft het nooit op, zolang hij niet in Jeruzalem is geweest om zijn ziel te reinigen.

13 HET VERRAAD

De kruisvaarders wachten. Eindelijk stuurt keizer Manuel schepen naar Attalia, maar het zijn er te weinig en bovendien is de hulp van de basileus niet gratis. Twee zilvermarken de man vragen de kapiteins.

Dat betekent dat alleen degenen die nog niet geheel berooid zijn, een plaats op de schepen kunnen krijgen. Alle anderen moeten achterblijven en zodra het weer het toelaat proberen te voet Antiochië te bereiken, waar koning Louis op hen zal wachten. Sieur Robert kan het zich van de opbrengst van zijn ossen veroorloven voor zichzelf en zijn strijdros Mordant een plaats op een van de schepen te kopen. Aan sergeant Girard en de schildknaap Armand draagt hij op, het restant van zijn volgelingen bijeen te houden en hem zo spoedig mogelijk over land te volgen.

Ook Oda zal, als dienstmeisje van de koningin, de reis over zee maken. Zo halsoverkop gebeurt de inscheping dat ze niet eens gelegenheid krijgt afscheid te nemen van Jiri. Hij staat aan de haven wanneer de schepen uitzeilen en hij wuift en springt en roept - al weet hij niet of ze aan dek is, of ze hem kan zien en terugwuift. Verdrietig en opstandig ziet hij de zeilen achter de horizon verdwijnen. Wanneer zal hij haar weerzien? Neerslachtig keert hij terug in het kamp. De stemming onder de achterblijvers wordt met de dag slechter. De kruisvaarders voelen zich in de steek gelaten, al is Thierry, graaf van Vlaanderen, met zijn hele contingent bij hen gebleven.

Maar ook de inwoners van Attalia worden onrustig. Die horde rauwe kerels daar buiten de muren jaagt de mensen schrik aan. De vele monniken en de vrome pelgrims - voor zover ze de winter overleefd hebben - zijn niet in staat de woeste horde in toom te houden. De commandant van Attalia wordt overstroomd met klachten over de misdragingen van de kruisvaarders. Daarom stuurt hij vanuit de citadel een paar afgevaardigden naar de kampementen en biedt hij de krijgsknechten aan zich bij hem aan te sluiten om in de lente gezamenlijk tegen de Saracenen op te trekken.

De commandant vreest dat de Turken overwegen Attalia aan te vallen; versterking van zijn garnizoen zou hem zeer welkom zijn. Een kleine duizend kruisvaarders, die schoon genoeg hebben van de tocht, stemmen toe. Sergeant Girard, bij al zijn ruwheid onverbiddelijk trouw aan zijn meester, weigert. Hij heeft opdracht Sieur Robert te volgen en dat zal hij doen, zodra de regenbuien aflaten en de wegen enigszins begaanbaar zijn. Lang kan dat niet meer duren: de korte maar hevige winter loopt op zijn eind.

De avond voor sergeant Girard met zijn geslonken groepje naar Antiochië zal vertrekken komt opeens Aycan brutaalweg de lichtkring van hun kookvuurtje binnenstappen. Hij wenkt Jiri, die verbaasd naar hem toe loopt. Dat Aycan het er tot nu toe levend heeft afgebracht, wist hij al. Verder hebben ze weinig contact met elkaar gehad. Jiri voelt zich in het gezelschap van zijn broer nog steeds niet op zijn gemak.

‘Broertje,’ zegt Aycan luchtig, ‘ik kom afscheid nemen. We zullen elkaar wel nooit meer zien.’

Jiri, opgewonden bij het vooruitzicht dat ze bij het eerste morgenlicht de mars naar Antiochië zullen beginnen, waar hij Oda hoopt terug te vinden, is van die mededeling nauwelijks onder de indruk.

‘Hoezo?’ vraagt hij koeltjes. ‘Blijf je in Attalia?’ ‘Ik ga de bergen in.’

Nu valt Jiri’s mond open.

‘Terug... de bérgen in? Je lijkt wel gek. Wat moet je daar doen?’ ‘Je mag driemaal raden. Mijn fortuin maken, natuurlijk.’

Jiri begrijpt er niets van.

‘Je fortuin maken in dit afschuwelijke Anatolië, waar overal de Saracenen rondstruinen? Aycan, ik geloof werkelijk dat je je verstand hebt verloren! Dat is toch...’

Aycan schudt ongeduldig het hoofd en trekt zijn broer nog verder terzijde.

‘Heb je er dan niets van gemerkt, domoor, dat in dit kamp al dagenlang vermomde Turken rondlopen, die iedere overloper gouden bergen beloven?’ fluistert hij.

‘Dat is onmogelijk!’

‘Niets is onmogelijk. Luister. Ze zijn vermomd als Grieken. Ze spreken Frans, eigenlijk zijn het tolken. En ze bieden ons een goed bestaan als we ons bij hen aansluiten.’

‘Ik... Maar dat is toch te dol!’

‘Vind je? Dit is hun land, Jiri.’

‘Onzin. Ze hebben het veroverd op de Byzantijnen, lang geleden. Het zijn indringers.’

‘Nou goed, dan zijn het indringers, wat kan mij dat schelen! Ze zijn rijk en machtig, ze zullen binnenkort de laatste Grieken van deze kusten verdrijven. Dan wordt heel Anatolië Turks.’

‘Ja maar, dat gaat ons toch niet aan. En.

Plotseling wordt het Jiri duidelijk waar Aycan over praat. ‘Bedoel je,’ stamelt hij geschrokken, ‘dat jij wilt overlopen naar de vijand? Maar dat is verraad!’

‘Ssst! Niet zo luid. Jij altijd met je grote woorden...’

Jiri durft het nog niet te geloven.

‘Aycan, doe het niet,’ smeekt hij. ‘Blijf bij ons. Verlies je onsterfelijke ziel niet.’

Zijn broer haalt de schouders op.

‘Je bent toch pelgrim,’ houdt Jiri aan. ‘Ik kan me niet voorstellen dat die vermomde Turken zelfs de pelgrims hebben benaderd.’

‘Allicht niet. Maar ik ben nooit een echte pelgrim geweest en dat weet jij ook wel. Ik trok alleen op met die vrome groep omdat ze zoveel voor elkaar over hebben en alles met elkaar delen. Daarvan kon ik mooi profiteren.’

‘O, je bent... je bent...’ Maar dan zwijgt Jiri.

Om zijn hachje te redden heeft hij niet zo lang geleden zelf verschrikkelijk staan liegen, tegen koning Louis nog wel. Hij heeft Aycan tot diefstal aangezet omdat hij zo’n medelijden had met de halfbevroren Tomas. Hij heeft in de afgelopen maanden om de haverklap met een smoesje zijn werk in de steek gelaten om even met Oda samen te kunnen zijn. Wie is Jiri Rambor om zijn broer verwijten te kunnen maken?

‘Ik vind,’ zegt Aycan rustig, als Jiri blijft zwijgen, ‘dat ik in mijn leven voldoende ben mishandeld, bedrogen, bestolen en belaagd. Ik heb nooit de kans gehad te leven zoals ik wilde leven. Thuis moest ik werk doen dat me niet beviel, alleen omdat mijn vader toevallig dorpssmid is.’

‘Denk je dat de Turken je beter zullen behandelen?’ vraagt Jiri honend.

‘Jazeker. Bij hen zal ik als hun gelijke worden behandeld. Op voorwaarde natuurlijk dat ik moslim word. En waarom niet? Ook de moslims geloven in één God, aan een hemel en een hel. Ik zal hun medestrijder worden, delen in hun veroveringen, rijkdommen en pleziertjes. De kruisridders noemen zich christenen die een heilige oorlog voeren. In werkelijkheid zijn het niets dan avonturiers die op roof zijn uitgegaan. Welnu, als ik dan toch een rover moet zijn, dan maar meteen goed en aan de kant van de overwinnaars.’

Jiri voelt het bloed uit zijn hoofd wegtrekken. Elk woord van Aycan snijdt hem door de ziel.

‘Verrader!’ sist hij woedend. ‘Je zult moeten vechten tegen je vrienden, je landgenoten. Zelfs tegen mij, je bloedeigen broer!’ ‘Voor de zoveelste keer, Jiri, overdrijf niet zo. Jij vertrekt morgen naar het zuiden. Ik ga met de andere overlopers - en ik verzeker je dat het er honderden zijn - dieper Anatolië in. We zullen elkaar nooit meer ontmoeten, daarvan ben ik overtuigd. Ik zal een beter leven krijgen dan ik ooit heb gehad en ik zou een driedubbel overgehaalde stommeling zijn als ik deze kans liet lopen. Moslims zijn geen barbaren. Het zijn beschaafde mensen die allemaal kunnen lezen en schrijven en de prachtigste dingen maken.’

‘Vervloekte heidenen zijn het,’ grauwt Jiri. Het is een echo van Bernard van Clairvaux’ redevoering. Dan schrikt hij hevig. ‘Wat zei je daar? Honderden overlopers? Ben jij de enige niet?’

‘Nee,’ antwoordt Aycan koud, ‘het zijn er meer dan duizend. En we hebben onze voorwaarden gesteld. We zullen Attalia niet aanvallen, maar een ander deel van de kuststrook gaan plunderen, waar geen kruisvaarders zitten bij te komen van een helse tocht. Onze vroegere kameraden vallen we niet aan.’

Niets kan Jiri nog vermurwen.

‘Tjonge, wat edel,’ gromt hij boos. ‘Aycan, wanneer jij je besluit doorzet, ben ik je broer niet meer.’

‘Wacht nou eens even, Jiri, voor je zo tekeergaat. Wat ik je eigenlijk kwam vragen is: ga met me mee. Vergeet dat vervloekte kruisleger. Neem je kans waar om een nieuw bestaan op te bouwen.’

‘Ik ben geen verrader!’ Maar op hetzelfde ogenblik bekruipt Jiri een martelende twijfel. Is dat wat hij moet doen om vrouw Cantals voorspelling in vervulling te doen gaan? Overlopen naar de vijand? Dat kan ze nooit bedoeld hebben! Dapper, vroom en deugdzaam moest hij zijn, dan zou de Gouden Dolk in zijn handen vallen. Wat Aycan voorstelt is het tegendeel, dat is laf, verraderlijk, misdadig! Aycan zwijgt en om zijn plotselinge twijfel te overschreeuwen, smeekt Jiri: ‘Om godswil Aycan, doe het niet. Blijf bij ons, wat ik je bidden mag. Doe ons dorp de schande niet aan. Denk aan onze familie, aan.

‘Nee! La Roche d’Arcon kan me gestolen worden. Wil je werkelijk dat ik terugkeer naar dat slavenbestaan in een achterlijk dorp, Jiri? Ik wil rijk worden! Ik wil een paard bezitten en een mooie gehoorzame vrouw. Ik wil grote dingen doen en een man zijn waarvoor andere mannen respect hebben.’

‘En daarvoor verkoop je je ziel! Daarvoor verraad je je medechristenen,’ sist Jiri verontwaardigd.

Opnieuw haalt Aycan de schouders op.

‘Al die dreigementen van de priesters met de eeuwige verdoemenis hebben me nooit zo erg bang kunnen maken,’ zegt hij onverschillig. Maar zijn stem trilt toch even.

‘Aycan, ik smeek je!’ roept Jiri, wie de aarzeling niet is ontgaan. ‘Nee. Mijn besluit staat vast. En blijf jij dan maar een brave kruisvaarder als je je daarbij het prettigst voelt. Tot nu toe heb je geluk gehad, je leeft nog. Vijftigduizend anderen die tegelijk met ons uit Frankrijk zijn vertrokken, kunnen dat al niet meer zeggen. Ik hoop van harte dat het je zo goed mag blijven gaan, maar reken er niet te vast op. Koning Louis is geen man die iets leert van de fouten die hij maakt.’

Na die woorden klopt Aycan zijn broer bemoedigend op de schouder en draait zich om.

‘Vaarwel, Jiri.’

Weg is hij, opgeslokt door de duisternis. Jiri blijft nog enige tijd onbeweeglijk op dezelfde plek staan, woedend, verdrietig, vernederd. Al houdt hij niet van Aycan, het is zijn broer, familie.

De schande van Aycans verraad slaat terug op alle Rambors. Diep ongelukkig denkt hij: Als ik ooit terugkeer in La Roche d’Arcon, hoe kan ik dan nog iemand onder ogen komen?

‘Je kunt erover zwijgen,’ fluistert een stemmetje in zijn hoofd. ‘Je kunt de dorpers vertellen dat Aycan in Anatolië door een Saraceense pijl werd gedood - of zoiets. Ze hoeven het thuis niet te weten!’

Dus nog meer leugens op leugens stapelen.

Langzaam slentert hij terug naar het kampvuur. Vader Corne-lius, kluivend op een stuk geitenvlees, kijkt op.

‘Je ziet er slecht uit, Jiri. Ben je ziek? Hier, neem een stuk vlees, daar zul je van opknappen.’

Stom schudt de jonge wapensmid het hoofd. Hij zou nu geen hap door zijn keel kunnen krijgen.

Arnold lacht vrolijk.

‘Ik denk dat hij te veel tobt over zijn meisje. Kop op, Jiri. Oda wacht wel op je in Antiochië.’

Waarom moest die aardige Tomas sterven in de Saraceense pijlenregen, en kwam Aycan, de dief, de verrader, veilig door alles heen? Overmand door de onrechtvaardigheid van het lot laat Jiri zich op de grond vallen en verbergt het gezicht in de armen. De anderen kijken elkaar verbaasd aan en voor het eerst in zijn leven slaagt Arnold erin, niet uit te spreken wat hij denkt.

Hij denkt: Het was Aycan die hem wegriep. Wat heeft Aycan gezegd dat Jiri zo van streek is?

14 LENTESPROOKJE

Antiochië! Net als Constantinopel is de stad meer dan duizend jaar oud, en toch beschikt ze nog over de tinteling van de jeugd. Langs de oevers van de rivier de Orontes strekt ze zich uit te midden van tuinen en boomgaarden, klimmend over heuvels en omringd door een reusachtige muur, acht mijlen lang, versterkt door torens van drie verdiepingen. Eeuwenlang ging Antiochië door voor onneembaar. De ridders van de Eerste Kruistocht onder aanvoering van Godfried van Bouillon hadden de stad alleen maar kunnen innemen door verraad van binnenuit, na een maandenlang beleg. De stadsmuur loopt over de berg die achter Antiochië oprijst en boven op die berg staat de oersterke citadel, van welks terrassen je kunt uitzien over de witte huizen en bloeiende tuinen, dag en nacht besproeid door fonteinen.

Het is lente wanneer koning Louis, koningin Eleonore en hun gevolg in de voorhaven Saint-Simeon landen. Van de haven af is het nog tien mijlen reizen tot de hoofdstad, door het lieflijke dal van de Orontes. Raymond van Poitiers, vorst van Antiochië, is hun tegemoet gereden. Dolgelukkig vallen koningin Eleonore en haar oom Raymond elkaar in de armen, tot ergernis van koning Louis, want Raymond is maar zeven jaar ouder dan zijn beeldschone nicht en zelf ook een mooie man: groot, blond en stoer. In het dal is de hele bevolking te hoop gelopen, nieuwsgierig naar de hulptroepen die eindelijk, eindelijk zijn gearriveerd om de dreiging van Nour-ed-Dins legers af te wenden. Muzikanten en koren gaan voor de lange stoet uit, overal heerst vreugde. Koning Louis heeft niet op zo’n overweldigende ontvangst gerekend. Nog minder heeft hij verwacht dat de witte sprookjesstad zijn vrouw zo gelukkig zou maken. Voor Eleonore is het of ze weer in Constantinopel komt, te midden van beschaafde mensen. Ze kan weer slapen in zachte bedden, zich kleden in haar mooiste japonnen, kostbare parfums, jachtvalken, schoonheidsmiddelen staan tot haar beschikking. Hier is ze weer de koningin van de dichters, kan ze gevatte antwoorden geven zonder dat een sombere monnik haar vermaant. En - o heerlijkheid! - aan dit hof wordt Aquitaans gesproken. Op hooggehakte schoentjes glijdt ze over marmeren vloeren. Vogels kwinkeleren in de tuinen waar reekalfjes dartelen, terwijl de zon schijnt en een fris lentewindje ervoor zorgt dat het zelfs midden op de dag niet te heet wordt. Antiochië in de lente - voor Eleonore is dat het paradijs.

Ook Oda komt er weer tot leven. De vreselijke tocht door het winterse Anatolië had zijn sporen nagelaten in het ranke dienstertje. Ze was echt mager geworden, het verdriet over het verlies van haar moeder holde haar nog meer uit. En ze heeft alle reden de koningin innig dankbaar te zijn. De dag na het drama in de bergen had ze dame Foucault verteld dat maman was gedood door de Saracenen, en de huishoudster had de wenkbrauwen gefronst.

‘Ik zal met de heer Des Moines overleggen wie nu linnenvrouw van hare majesteit moet worden,’ had ze koeltjes gezegd en Oda was zich een ongeluk geschrokken. Ging zij nu ook nog haar werk verliezen? Zouden de hovelingen zo wreed kunnen zijn om het weeskind zonder meer ergens in Anatolië achter te laten, omdat ze haar te jong vonden om alleen al het werk te doen? Maar Oda was er het meisje niet naar om stilletjes af te wachten wat anderen over haar zouden beslissen. De volgende avond had ze zich rechtstreeks tot koningin Eleonore gewend. Daarmee alle voorschriften overtredend, maar wat had ze te verliezen? Ze begreep dat ze moest vechten voor haar bestaan. ‘Maman is dood, majesteit,’ had ze gezegd (in het Aquitaans!) terwijl ze knielde voor de koningin. ‘Zij gaf haar leven om het mijne te redden.’ Eleonore had meelevend neergekeken op het meisje, haar hand op de bronskleurige haren gelegd en gezegd: ‘Arme Oda...’

Ze weet mijn naam! had Oda verbaasd gedacht.

Op dat moment was Dame Foucault het paviljoen binnengekomen en stond stokstijf van verbazing toen ze Oda zag, die het gewaagd had zomaar de koningin aan te spreken. Maar voor ze kwaad had kunnen worden, had de koningin gezegd, in het Frans: ‘Dame Foucault! Wij vernemen zojuist dat Oda haar moeder heeft verloren bij de Saraceense overval. Dat spijt ons werkelijk. Het is onze wens dat Oda voortaan onze linnenvrouw is.’ En daarna, overgaand op Aquitaans: ‘Meisje Oda, neem je taak maar niet te zwaar op. God maakt het ons niet gemakkelijk op deze tocht, we lijden allemaal grote verliezen. Wij zullen je niet hard vallen wanneer er een paar lakens ontbreken. We geven gewoon de Saracenen de schuld.’

Met tranen in de ogen had Oda naar haar opgekeken. ‘Majesteit, de wagen met lakens is gered! Alleen... de priesters hebben veel van die lakens gebruikt om de gewonden te verbinden.’

‘Dan slapen we wel op pelzen, dat is warmer ook,’ had de koningin glimlachend geantwoord.

Zo werd Oda, het soldatendochtertje, een gerespecteerd lid van de koninklijke huishouding, dankzij het feit dat zij de moeite had genomen om Aquitaans te leren.

Nu het Franse koningspaar zich heeft geïnstalleerd in Antiochië en de eerste groepen achterblijvers die de tocht over land moesten maken, komen binnenmarcheren, krijgt Oda tijd zich te herstellen van alle vermoeienissen. In het paleis van hertog Raymond zijn zoveel bedienden dat zij weinig te doen heeft. Rust en stevige maaltijden doen haar goed en het duurt niet lang of ze is weer de oude, altijd vrolijke Oda, onverwoestbaar optimistisch. Ongeduldig wacht ze op Jiri. Sieur Robert heeft voor zijn groep, die hij elke dag verwacht, een plaats gereserveerd in een oude karavanserai, eens een pleisterplaats voor karavanen uit het Oosten, nu gebruikt als voorraadschuur of om krijgsknechten te huisvesten. Het is een laag gebouw rond een grote vierkante binnenplaats. Oda is er al eens gaan kijken, maar sergeant Girard en zijn volgelingen waren er nog niet. Waar blijven ze?

Vier dagen na hun aankomst is Oda bezig de kamers van de koningin op te ruimen. Dame Foucault ligt met koorts te bed, maar Oda heeft haar niet nodig om te weten wat ze moet doen. In een nevenvertrek ligt het meisje geknield voor een open kist en zoekt hemden uit. Een deel ervan vertoont scheuren in het kant langs de mouwen en de hals. Oda neemt zich voor deze hemden mee te nemen naar het dienstbodekamertje en ze zorgvuldig te herstellen. De deur die naar de grote slaapkamer leidt staat halfopen, Oda hoort iemand binnenkomen. De koningin? Eleonore heeft vanochtend een boottochtje gemaakt op de Orontes, in gezelschap van haar oom. Ze zal zich nu willen verkleden.

Oda is al half overeind gekomen om de koningin te gaan helpen, als ze weer iemand hoort binnenkomen, met stampende laarzen. O hemel, de koning!

‘Sire, u overvalt mij,’ klinkt de stem van Eleonore. ‘Ik stond op het punt mijn kamenier te roepen. Ik wens mij te verkleden.’ Een gegrom als antwoord. Oda krijgt het benauwd. Niemand

weet dat ze hier is, in dit zijkamertje, waar ze alles kan horen. En nu durft ze zich niet meer te vertonen - ze is een beetje bang voor koning Louis, die de laatste dagen niets doet dan mopperen. Wat scheelt hem? Antiochië is zo heerlijk...

Ze duikt achter de kist en hoopt dat koning Louis weer gauw zal weggaan. Het is tamelijk ongewoon dat hij zomaar de slaapkamer van zijn vrouw binnenkomt. Zelfs als ze in het open veld kamperen hebben Louis en Eleonore elk hun eigen paviljoen. ‘Ik moet je spreken,’ dondert de stem van de koning. En dan, als een waterval, barst het allemaal uit hem los: zijn jaloezie, zijn haat tegen Raymond, hertog van Antiochië, Eleonores oom. ‘Ik ben niet naar het Oosten gekomen om familiebezoeken af te leggen! Of om boottochtjes te maken en naar gedichten te luisteren. We moeten naar Jeruzalem!’

‘Sire,’ antwoordt Eleonore kalm, ‘ik begrijp uw woede niet. Wij zijn ter kruistocht gegaan om mijn oom Raymond te hulp te snellen, omdat hij wordt bedreigd door de legers van Nour-ed-Din.’

‘En waar zijn die legers dan?’ schreeuwt Louis. ‘In de hele wijde omtrek van Antiochië is geen vijand te zien. Kijk naar de mensen op straat; ze pronken, vieren feest, drijven handel en gedragen zich als luie oosterlingen die voor niets en niemand bang hoeven te zijn.’

Eleonore vergeet beleefd te zijn.

‘Je weet, Louis,’ valt zij uit, ‘dat Nour-ed-Din op dit ogenblik bezig is zijn troepen te verzamelen. Spionnen hebben oom Raymond gemeld dat hij zelfs versterkingen heeft gekregen van sultan Ma’sud, uit Anatolië! Is dat geen bedreiging voor deze chris-tenstaat? Natuurlijk is het dat! En ik heb oom Raymond beloofd dat ik mijn duizend vazallen met al hun volgelingen tot zijn beschikking zal stellen om Nour-ed-Din de pas af te snijden.’ ‘Daarover beslis ik!’ dondert koning Louis.

‘O nee, Louis. Over mijn ridders heb je niets te zeggen. Dat zijn mijn vazallen. Zij gehoorzamen alleen hun koningin en niemand anders!’

‘Ruim tien jaar geleden, op onze trouwdag, werden alle Aqui-taniërs mijn onderdanen,’ raast de koning, ‘en bij Saint-Denis, dat zullen ze merken. Wie mijn bevelen in de wind durft te slaan zal zijn eigenzinnige kop verliezen, zowaar als ik hier sta.’ ‘Waarom wind je je zo op?’ merkt de koningin koeltjes op.

‘Je maakt me te schande, Eleonore. Te schande, zeg ik je. Onderweg rijd je voortdurend in de voorhoede, naast Godfried van Rancon, en mijn ridders ginnegappen erover. Zodra we in een stad komen stort je je in feesten en amusement; dan vergeet je dat we een heilige oorlog voeren en op weg zijn naar Jeruzalem. Hier, in Antiochië, gedraag je je nog schandelijken Je bent niet uit het gezelschap van je oom Raymond weg te slaan. Je eet met hem, jaagt met hem, babbelt met hem - God mag het weten, misschien slaap je zelfs met hem. Ik heb er genoeg van!’

‘Sire!’

‘Wat nou sire... Weet je dan niet wat er in het paleis wordt gezegd over jou en je mooie oom?’

‘Louis, ik eis dat je die woorden onmiddellijk terugneemt. Je spreekt tegen de hertogin van Aquitanië! Die laat zich niet beledigen of haar goede naam bezoedelen.’

‘Woorden, niets dan woorden,’ roept Louis opeens smartelijk uit. ‘Waarom doe je me dit aan, Leonore? Waarom zet je me voor gek?’

‘Sire, u overdrijft.’ Opeens is ze weer ijzig kalm, snijdend beleefd.

‘We zullen zo snel mogelijk opbreken en deze vervloekte stad achter ons laten,’ beslist Louis.

‘O nee, geen sprake van. Ik laat oom Raymond niet in de steek.’ ‘Ik beveel het.’ ‘En hoe, Louis, wil je dan in Jeruzalem komen, zonder manschappen? De helft van de kruisvaarders die we in Attalia achterlieten, is nog niet aangekomen. Wil je de mannen die samen met ons door de hel van Anatolië zijn getrokken, ook al in de steek laten? Wie verliest dan zijn goede naam?’

Het argument maakt kennelijk indruk op de koning en even is het stil. Oda, bevend van angst dat zij ontdekt zal worden, durft nauwelijks te ademen. Het liefst zou ze de handen voor de oren houden, maar ze waagt het niet één enkele beweging te maken. Koning Louis schijnt na enige aarzeling tot een besluit te zijn gekomen.

‘Nog één week,’ zegt hij stug. ‘Zo lang zal ik nog wachten. En dan vertrekken we naar Jeruzalem zonder verder uitstel. God heeft mij bevolen naar de Heilige Stad te gaan. Wij zullen er bidden op het graf, God vergeving vragen voor onze zonden en Hem smeken ons de troonopvolger te schenken die Lrankrijk nodig heeft.’

‘Ik kan je niet verhinderen je zonden te gaan uitwissen, Louis,’ antwoordt de koningin koeltjes, ‘maar je zult het zonder mij moeten doen. Ik heb oom Raymond mijn woord gegeven dat hij over mijn vazallen kan beschikken, en ik ga mijn woord niet breken. Ga jij maar naar Jeruzalem, met je handjevol ridders en haveloze krijgsknechten. Mijn vazallen blijven hier, tezamen met hun koningin. Wat zullen ze in Jeruzalem lachen wanneer je daar aankomt met een paar honderd bedelaars.’

‘Vrouw, je tergt me!’

Nu verliest Eleonore plotseling haar zelfbeheersing.

‘Louis! Als jij ons vertrek binnen een week uit Antiochië doorzet, dan laat ik me van je scheiden zodra we terug zijn in Lrankrijk.’ ‘Eleonore! Weet je wel wat je daar zegt?’

‘Wees ervan overtuigd, sire, dat dit niet zomaar een dreigement is. Ik meen het.’

‘Op welke gronden? Omdat ik je oom niet kan uitstaan? Dat is geen reden voor echtscheiding.’

‘Er is maar één reden voor echtscheiding: te nauwe bloedverwantschap. Volgens de kerkelijke verordening zijn we eigenlijk verwanten in de vierde graad en op die grond kan ik ons huwelijk ongeldig laten verklaren door de paus.’

‘Maar... maar... Leonore, dat is niet waar, dat kan niet!’

Maar het kan wel, en de koning weet het. De meeste vorsten en vorstinnen in Europa zijn min of meer aan elkaar verwant, wat echter zelden een reden is om van een huwelijk af te zien als dat in het belang van het rijk is. Pausen zijn in zo’n geval altijd royaal met dispensaties. Wanneer zo’n huwelijk echter op de klippen loopt, of het rijksbelang een andere verbintenis vereist, is het altijd gemakkelijk om op die bloedverwantschap terug te vallen en haar als reden voor echtscheiding aan te voeren.

En dan hoort Oda iets wat haar met ontzetting vervult. De koning huilt!

‘Tien jaar,’ jammert hij, ‘meer dan tien jaar ben je mijn vrouw geweest. Tien jaar lang heb ik je dolste wensen vervuld, toegegeven aan je wildste grillen. Ik had je lief! En nu zeg je me dit! Mijn god, Leonore, waaraan heb ik dat verdiend. Geef je dan meer om je oom Raymond dan om mij, je eigen man?’ ‘Inderdaad sire. U betekent niets voor mij.’ Het klinkt zo koel, zo afwijzend, het moet als een mes van ijs door hem heen gaan. Oda voelt de tranen over haar wangen lopen. Hoe kan een mooie vrouw zo wreed zijn?

De koning smeekt, stormt, schreeuwt en snikt, maar niets kan Eleonore nog vermurwen. Ze blijft bij haar besluit. Wanneer Louis haar oom Raymond in de steek laat is het afgelopen. Dan zal ze zich na terugkeer in Europa onmiddellijk tot de paus wenden en een eis tot echtscheiding indienen. Het uitgestrekte hertogdom Aquitanië, dat het hele zuidwesten van Frankrijk beslaat, zal aan de Franse kroon onttrokken worden. En wat dat betekent beseft Louis maar al te goed. Eleonore is nog jong, ze is een vermaarde schoonheid en schatrijk; de nieuwe huwelijkskandidaten zullen in drommen komen opzetten. Wie zij dan ook kiest: een Engelse prins, een Venetiaanse doge, Aquitanië zal een niet-Franssprekende heerser krijgen, een nieuwe koning. Louis zal in dat geval nog heel wat meer verliezen dan een aanbeden vrouw.

Eindelijk verlaat de koning de slaapkamer. En tot Oda’s onuitsprekelijke opluchting gaat even later ook de koningin weg, zonder dat zij eerst het nevenvertrek is binnengelopen.

Bevend komt Oda overeind, pakt blindelings een aantal hemden en stort zich de gang op. Behalve dat zij medelijden heeft met koning Louis, en bewondering voelt voor koningin Eleonore, die zich door niemand de wet laat stellen, is ze ook hevig ongerust. Als de koning zijn wil doorzet en ze binnen een week Antiochië moeten verlaten, wanneer zal ze dan haar Jiri terugzien?

Op dat moment komt een groep van een kleine dertig man de poort van Sint-George binnen; één van de vele groepjes die geleidelijk aan de stad binnensijpelen en net als de andere hartelijk verwelkomd worden door de inwoners van Antiochië. Nog meer versterkingen! Sergeant Girard maakt zich bekend en een soldaat wijst hun de weg naar de karavanserai waar een onderkomen voor hen is gereserveerd. Nieuwsgierig kijken Jiri en Arnold om zich heen. Ze zijn moe van de geforceerde mars van vijfendertig dagen, ze hebben het warm en hun voeten doen pijn, maar wat zij zien doet hun alle ongemakken op slag vergeten.

‘Wat een stad!’ roept Arnold verrukt.

‘Het ruikt hier zo lekker,’ zegt Jiri, terwijl hij diep de geuren van bloemen en bloeiende struiken inademt.

‘Hier wil ik wel een paar weken blijven,’ lacht Arnold.

‘De hele zomer,’ gilt Jiri geestdriftig. Ze volgen de hoofdweg die langs het kolossale paleis leidt. In het centrum van de stad ligt het forum, een erfenis uit de Romeinse tijd. Daar staan nog beelden van heidense góden: Apollo, Diana. Jiri weet daar niets van en denkt dat het heiligen zijn. Eindelijk bereiken ze de kathedraal van Sint-Peter, en in de schaduw daarvan ligt de karavanserai waar ze hun intrek kunnen nemen.

De volgende dag zwerft Jiri urenlang rond het paleis van hertog Raymond, maar Oda krijgt hij niet te zien. Hoe kan hij haar bereiken, haar doen weten dat hij veilig in Antiochië is aangekomen?

Teruggekeerd in de karavanserai vindt hij sergeant Girard, die ongeduldig op hem wacht.

‘Waar zat je nou weer, wapensmid? Achter de meisjes aan, zeker! Nou, vergeet het maar, er moet gewerkt worden.’

De ruwe ijzervreter heeft - de hemel mag weten waarvandaan - een kleine veldsmidse en het nodige gereedschap bijeengebracht. In een hoek van de binnenplaats ziet Jiri bergen uitrustingsstukken en zakken vol levensmiddelen staan. Het is op last van hertog Raymond dat alle nieuw aangekomen kruisvaarders onmiddellijk van het nodige worden voorzien - op zijn kosten uiteraard.

Voor het eerst voelt de jonge smid iets van weerstand in zich opstijgen.

‘Daarvoor ben ik niet ter kruistocht gegaan, om altijd maar te werken,’ bromt hij voor zich heen. ‘Ik wil de Saracenen in de pan hakken. Ik wil de Gouden Dolk veroveren.’

Onderweg naar Antiochië heeft hij zijn neef Arnold verteld over Aycans verraad. Arnold was er nog verontwaardigder over dan Jiri zelf. Maar nu maakt de smid zich er niet langer druk over. Hij verlangt naar Oda.

’s Avonds, wanneer Jiri en Arnold onder een brandende flambouw op de binnenplaats zitten uit te rusten, komt door de openstaande poort een krijgsknecht in de kleuren van de koning, gevolgd door iemand op een ezeltje. De jongens kijken er onverschillig naar. De hele dag is het een komen en gaan van allerlei mensen in de karavanserai. Ze worden echter oplettender, wanneer de soldaat rondkijkt en luid roept: ‘Ik zoek Jiri Rambor.’

‘Hier!’ schreeuwt de smid. Wat kan die man van hem willen? ‘Daar zit hij,’ wijst de soldaat en treedt dan terug in de schaduw. De gestalte springt van het ezeltje op de grond en rent op hem af. ‘Eindelijk! O, Jiri.

Het is Oda. Ze gooit de kap van haar mantel terug en haar haar vangt het licht van de flambouw; het is of vlammen om haar blanke gezichtje dansen. ‘Wat heerlijk dat je er bent, dat je nog leeft,’ roept ze uit, terwijl ze zich in Jiri’s armen stort.

Rondom hen stijgt een bulderend gelach op.

‘Ik heb je zo gemist,’ klaagt Oda, haar hoofd tegen zijn schouder gedrukt. Jiri kan de eerste ogenblikken geen woord uitbrengen. Het is nog altijd een soort wonder dat hem overkomt. Een jaar geleden vertrokken bijna zeventigduizend mensen uit Frankrijk voor de Tweede Kruistocht; slechts een kwart daarvan bereikte Antiochië. En in dit door rampen geteisterde leger dwalen twee jonge, volstrekt onbelangrijke mensenkinderen: een smidsknecht en een dienstmeisje, tussen wie een idylle opbloeide en die elkaar telkens weer terugvinden, gedreven door hun liefde en hun verlangen om bij elkaar te zijn. De wreedheid van Moeder Natuur, de pijlen van de Turken, de gruwel van de winter waren niet in staat hen te vernietigen, hun liefde te doden, hun hoop kapot te slaan.

En al wordt er om hen gelachen, toch sluipt er iets van vertedering door in het gegrinnik. Vertedering voor twee jonge mensen, die het allemaal hebben doorstaan zonder eraan ten onder te gaan. Ze weten het niet, maar ze zijn beroemd geworden, deze tortelduifjes van het leger. Troubadours uit het gevolg van de koningin maken gedichten op hen - waarbij hun geringe afkomst wordt verzwegen en ze worden afgeschilderd als koningskinderen. Een jongleur in het leger zingt spotliedjes over ‘De Smid en de Duif’ en het ontgaat hun volkomen. Ze bestaan alleen voor elkaar en daar hebben ze genoeg aan. Misschien hangt het samen met die algemene vertedering dat ze nooit gestoord worden wanneer ze elkaar weer even hebben gevonden en dicht bijeen zitten te fluisteren, elkaar kussen, elkaar bewonderen. Het respect dat hun liefde heeft ingeboezemd maakt ook dat Oda altijd wel een soldaat kan vinden om haar door een stad of kampement te loodsen als ze weer eens op zoek gaat naar haar Jiri.

‘Ik draag nog steeds je ring, zie je wel,’ zegt Oda en ze heft haar hand op naar het licht. Onder het namaakgoud schemert een dof soort metaal, de groene steen is gekrast en heeft zijn glans verloren, maar dat schijnt ze niet op te merken. ‘Ik zal hem nooit, nooit afdoen, ik vind hem zo mooi. En nu heb ik ook iets voor jou.’

Ze geeft Jiri een lederen buidel, met zilverdraad bestikt.

‘Maar Oda!’

‘Ik kreeg hem van hertog Raymond. Hij heeft al het personeel van koningin Eleonore met geschenken bedacht. Hij is zo blij met de komst van zijn nicht. En ik heb je al zo lang iets willen geven.’

‘Je bent een schatje,’ zucht Jiri warm en hij knuffelt haar uitbundig.

‘Hoe vind jij Antiochië?’ vraagt Oda dan opgetogen. ‘Heerlijk nietwaar. Zo mooi en fris... Jammer dat we hier niet lang zullen blijven.’

Jiri veert op.

‘Bedoel je dat er al plannen worden gemaakt om op te trekken tegen Nour-ed-Din?’ vraagt hij gretig. Zijn ogen beginnen te glanzen.

‘Nee, dat niet.’

‘Maar iedereen zegt dat Nour-ed-Din.

Snel legt Oda haar vingers tegen zijn mond.

‘Waarom ben je er zo op gebrand om te gaan vechten?’ pruilt ze.

‘Daarvoor zijn we toch hier gekomen!’

‘Welnee. Koning Louis wil zo snel mogelijk doorgaan naar Jeruzalem. Hij droomt van niets anders. Jeruzalem is zijn doel. Bidden wil hij, biechten, zijn ziel schoonwassen.’

‘Wat weet jij daarvan?’

‘Alles.’ Oda zucht diep, vertelt dan fluisterend over de ruzie waarvan ze ongewild getuige was. Jiri begrijpt er niets van. ‘Welke vreselijke zonden kan koning Louis hebben begaan dat hij vóór alles als een pelgrim naar de Heilige Stad moet gaan om boete te doen?’ mompelt hij verbaasd.

‘Vitry,’ zegt Oda donker.

‘Vitry?’

‘Een paar jaar geleden,’ vertelt Oda, ‘belegerde koning Louis de stad Vitry, dat gebeurde tijdens de veldtocht tegen Thibault van Champagne. Je weet wel, de oorlog waarin mijn vader sneuvelde. Vitry behoorde toe aan de graaf van Champagne en toen de burgers zich overgaven en zich daarna verzamelden in de kerk van Vitry, liet koning Louis die in brand steken, zodat honderden vrouwen, kinderen en grijsaards in de vlammen omkwamen.’ ‘Mijn god, dat is vreselijk!’ stamelt Jiri.

‘Dat vonden de Parijzenaars ook en het bracht ze bijna in opstand tegen hun koning. Sinds die afschuwelijke dag ligt Vitry de koning zwaar op zijn geweten. Hij begrijpt niet hoe hij ooit zo’n gruwelijk bevel heeft kunnen geven - maar hij dééd het en dat is niet meer uit te wissen. Daarom wil hij naar Jeruzalem, de enige plek waar hij vergeving kan krijgen voor deze zware zonde, een duizendvoudige moord!’

Jiri moet ervan rillen. Oda zucht even.

‘Jij denkt,’ mijmert ze hardop, ‘dat koningen het zo gemakkelijk hebben omdat ze rijk zijn en elk bevel dat ze geven onvoorwaardelijk wordt uitgevoerd. Maar als ze een verkeerd bevel geven dat aan duizend onschuldige mensen het leven kost - hoe voelen ze zich dan? Koning Louis is geen slecht mens, hij houdt van zijn vrouw, hij is haar trouw, hij had monnik willen worden en werd op een troon gezet... Geloof me, Jiri, soms heb ik met hem te doen.’

‘Een koning heeft het medelijden van een dienstmeisje niet nodig,’ zegt Jiri stug.

‘Nee. Maar wel de liefde van zijn onderdanen. En ik ben een onderdaan.’

‘Dus we gaan eerst naar Jeruzalem,’ zegt Jiri peinzend. ‘En daarna?’

‘Ik weet het niet. Het is nog niet zéker dat we Antiochië zo snel in de steek zullen laten. Koningin Eleonore is vastbesloten hier te blijven, haar oom te helpen, al haar vazallen hier te houden. En die Aquitaniërs zijn de ruggengraat van het leger. Het zijn harde kerels, voor niets bang en onverbrekelijk trouw aan hun koningin. Als koningin Eleonore hun beveelt samen met Raymonds troepen op te trekken tegen Nour-ed-Din, dan doen ze dat, of de koning het nu prettig vindt of niet.’

‘Dan valt het kruisleger uit elkaar,’ roept Jiri verschrikt.

‘Ja. En koning Louis maakt zich onsterfelijk belachelijk als hij met alleen zijn eigen Noord-Franse ridders en een paar groepen voetknechten in Jeruzalem aankomt, zonder zijn vrouw, en zonder de Aquitaanse ruiterij.’

Jiri schudt het hoofd. ‘Aquitanië maakt toch deel uit van Frankrijk!’

‘Jawel, maar het hertogdom is Eleonores erfdeel. Als de koningin zich werkelijk laat scheiden, verliest koning Louis de helft van zijn rijk.’

‘Hoe kan dat dan?’ Het duizelt de smidsknecht. Van politiek en staatszaken weet hij niets af. ‘Zomaar?’ vraagt hij verbijsterd. ‘Niet zomaar! Als de koningin nu een zoon had, een Franse troonopvolger, zouden de zaken heel anders liggen. Maar ze heeft alleen een dochtertje. Koning Louis schijnt te denken dat God hem straft voor de verbranding van Vitry en hem daarom geen zoon wil schenken. Dat is ook een reden voor de koning om met alle geweld zo snel mogelijk naar Jeruzalem te gaan. Hij wil die zonde uitwissen, vergeving krijgen - dan zal God zich misschien over hem ontfermen en hem een zoon schenken. Daarmee zal Aquitanië voor hem behouden blijven, want dat wordt dan vanzelf het erfdeel van de Franse prins.’

‘Tjee, wat ingewikkeld! En... hoe weet je dat toch allemaal, Oda. Je praat alsof het hele hof jou in vertrouwen heeft genomen.’

Ze grinnikt zacht.

‘Lieve Jiri, ik werk al twee jaar aan het hof. Ik praat met iedereen: met kleermakers en naaisters, met kamerdienaren en keu-kenpersoneel, met stalknechten en lijfwachten.

‘O.’

‘Maar het liefst praat ik met jou,’ fluistert ze, wegkruipend in zijn armen. ‘Al die roddeltjes en geheimen - ze zijn natuurlijk erg spannend, maar wat kan ik ermee aanvangen? Ik wil van jou zijn, Jiri.’

Blij knelt hij haar tegen zich aan.

Als wij trouwen,’ zegt Jiri bezwerend, ‘zal het voor altijd en altijd zijn.’ ‘Natuurlijk,’ antwoordt Oda. ‘Maar voor ons is het ook gemakkelijk! Ik breng geen half koninkrijk mee als bruidsschat.’

Niets bezitten ze, geen land, geen geld, geen macht. Jiri heeft alleen zijn spierkracht en vakmanschap, Oda haar gratie en opgewekte humeur. Toch, wanneer ze samen zijn, fluisteren en kussen, voelen ze zich rijk, in staat de hele wereld te trotseren.

Vier dagen later, als een donderslag op een heldere lentemorgen, komt het bevel om op te breken. Koning Louis heeft besloten onmiddellijk naar Jeruzalem te gaan met zijn gehele legermacht. Heeft de koningin dan toch toegegeven?

Nee. Eleonore gaat mee, onder dwang. Ze wordt doodgewoon door haar eigen man ontvoerd, vastgebonden in een draagkoets en haar vazallen, die gaan waar zij gaat, volgen met hoog opgetrokken wenkbrauwen, want ze begrijpen er niets van. Ze zijn op de hoogte van Eleonores besluit om in Antiochië te blijven en haar strijdkrachten te verenigen met die van haar oom Ray-mond. En nu krijgen ze opeens bevel in te pakken en naar Jeruzalem te rijden! Eleonore gaat hun niet voor op haar prachtige paard, zoals gewoonlijk, maar in een gesloten draagkoets. De ridders meesmuilen: is ze bang voor haar blanke teint nu de aprilzon al zoveel kracht heeft gekregen? Dat de koningin in die draagkoets zit met gekluisterde voeten, geboeide handen en een doek om haar mond zodat ze zelfs niet kan gillen, weten de Aquitaniërs niet. Dat weten alleen koning Louis en twee van zijn raadgevers, die de ontvoering op touw hebben gezet.

En terwijl het kruisleger vertrekt in de richting van Jeruzalem, nagekeken door een verbijsterde hertog Raymond, zit Eleonore machteloos in haar draagkoets, ten prooi aan een razende woede. Zij zweert dat zij haar man deze streek nooit zal vergeven.

15 DE HEILIGE STAD EN EEN ONZALIGE ONDERNEMING

Jiri heeft zich heel wat voorgesteld van Jeruzalem. In deze heilige stad kan elke steen een geschiedenis vertellen. Bij elke voetstap betreed je gewijde grond. Als ze dan eindelijk, na een wekenlange reis, Jeruzalem in de verte zien liggen, hoog op kale heuvels, blakerend in de zon, blijft Jiri met open mond staan en gelooft zijn ogen niet. Waar is de gouden stralenkrans die over de heiligste plek ter wereld moet liggen?

Wat daar ligt, aan de andere zijde van het dal, is een stad als vele andere: ommuurd, met witte en rode huizen, koepels en torens, zinderend in de hitte. Weinig groen eromheen, bijna geen bloemen, een paar armzalige boomgaarden in het dal, geitenkudden die op de hellingen grazen en een hete woestijnwind, die uit het oosten stof en hitte aanvoert.

De lucht boven de stad trilt, en dat maakt dat Jeruzalem lijkt te zweven boven de aarde. Koning Louis valt bij die eerste aanblik op de knieën en dankt God dat hij zo ver heeft mogen komen. De ridders, edelen en voetknechten volgen zijn voorbeeld. Een godsdienstige geestdrift vlamt plotseling door het hele leger. Pelgrims heffen gezangen aan. Priesters steken de armen omhoog en roepen: ‘Hosanna!’ De ontroering is algemeen en nu krijgt het ook Jiri te pakken. Naast Arnold en vader Cornelius ligt hij opeens op de knieën en bidt hartstochtelijk, terwijl de tranen over zijn wangen rollen. Jeruzalem! Hij heeft het gehaald! Straks zal hij de heilige grond mogen betreden waar de voetstappen van Jezus liggen, waar Jezus de mensheid verzoende met God door zich te laten kruisigen. Vergeten zijn Nour-ed-Din, de Gouden Dolk, de opstandige koningin en de talloze doden in Anatolië. Vergeten is de trouweloosheid van Aycan, de dood van Tomas, de dood van Oda’s moeder. Hij, Jiri, de eenvoudige dorpssmid, heeft Jeruzalem bereikt!

Wijd gapen de poorten van de stad, en de hele bevolking stroomt naar buiten, het kruisleger tegemoet. Voorop gaan koningin Mélisande en haar piepjonge zoon koning Boudewijn. Achter hen komen, trots en indrukwekkend, de priester-ridders: tempeliers en johannieters. De inwoners van Jeruzalem zwaaien met olijftakken en palmbladeren, ze zingen hymnen en begroeten de kruisvaarders met een uitbundigheid en plechtigheid die verbijsterend zijn.

‘De koning werd verwelkomd als een engel Gods,’ vermeldt later een kroniekschrijver.

En zelfs de Duitse koning Koenraad is er! Van Ephese was hij naar Constantinopel gereisd, ziek en ongelukkig. Keizer Manu-el had hem hartelijk ontvangen, eigenhandig verpleegd en gezorgd dat Koenraad weer gezond werd. Daarna had de basileus de Duitser een schip ter beschikking gesteld waarmee Koenraad en zijn ridderleger naar Acra waren gevaren, de toe-gangshaven tot Jeruzalem. Zodat koning Koenraad opnieuw de wedloop heeft gewonnen: hij is eerder in de Heilige Stad aangekomen dan zijn rivaal koning Louis.

‘Waarom zijn ze zo blij met onze komst?’ zegt Arnold, hardop denkend. ‘Ze moeten hier toch weten dat we vorig jaar zijn vertrokken met twee kolossale legers - en wat is ervan overgebleven? Nog geen twintigduizend man, waarvan er vierduizend alleen pelgrims zijn, geen vechters. Jeruzalem vroeg het Westen om hulp en nu komt die hulp waarop ze jaren moesten wachten en het zijn niets dan een paar duizend haveloze verzwakte mannen. Toch worden we verwelkomd als helden en redders.’

‘Ik denk,’ zegt Jiri, ‘dat ze blij zijn dat we Antiochië in de steek hebben gelaten om hen te komen helpen.’

‘Maar Antiochië is ook een christelijke staat en loopt op dit ogenblik groter gevaar dan Jeruzalem,’ houdt Arnold vol.

Het kruisleger trekt de stad binnen door de Jaffapoort en Jiri kijkt met ontzag op naar Davids Toren, een geweldig fort, opgetrokken van rode steen. Hij heeft er indertijd zijn grootvader over horen vertellen. Hij wendt zich om naar Arnold.

‘Hoe vind jij het hier?’

‘Geweldig,’ roept Arnold opgetogen. ‘Nu is mijn grootste wens in vervulling gegaan, ik ben in de Heilige Stad. Ik, een eenvoudige kuiper, een dorper! Zo lang en zo ver hebben we moeten reizen, ik dacht dat we er nooit zouden komen. Maar we zijn er. Ik... ik heb er geen woorden voor.’

Jiri kijkt rond. De huizen zijn laag, dicht opeen gebouwd, de straten zijn nauw en kronkelig. Waar je ook kijkt zie je priesters in lange gewaden, met vrome gezichten die glimmen van het zweet. Kerken, overal kerken. Maar geen frisse parken, geen spuitende fonteinen, geen prachtige beelden.

Jeruzalem is typisch Frans, van allure en sfeer. Hier wordt de taal van Parijs gesproken; je vindt er geen heidenen of een allegaartje van volkeren, zoals in Antiochië.

Arnold loopt als altijd hardop te denken, dit keer binnen gehoorsafstand van sergeant Girard.

‘Waarom zagen we in de andere steden zoveel oosterlingen, en nakomelingen van de vroegere bevolking, en hier niet?’ vraagt hij zich af.

Girard draait zich om, grijnzend.

‘Domoor, weet je niet dat Jeruzalem door de legers van de Eerste Kruistocht volkomen werd uitgemoord? Ik dacht dat jij een grootvader had gehad die daarbij was geweest.’

‘Jawel, maar... daarover heeft grootvader ons niets verteld. Hé Jiri, heeft hij dat ooit tegen jou gezegd?’

‘Nee. Grootvader praatte niet graag over de inneming van Jeruzalem en ik heb nooit begrepen waarom niet. Is het waar, sergeant, werd de stad uitgemoord? Helemaal?’ Jiri huivert.

‘Geen rat bleef in leven,’ knikt Girard grimmig. ‘Dus moest de stad daarna opnieuw bevolkt worden. Door de kruisvaarders, en dat waren in hoofdzaak Fransen en Vlamingen - en Duitsers natuurlijk.’

‘En... en... de vrouwen en kinderen?’ vraagt Jiri ontzet. ‘Allemaal over de kling gejaagd?’

Weer knikt de sergeant.

‘Dat geloof ik niet,’ roept Jiri, ‘grootvader zou aan zoiets nooit hebben meegedaan. Hij was altijd aardig en vriendelijk voor ons. Hij... hij...’

‘Hij zal evengoed tot zijn knieën in het bloed hebben gewaad als al de anderen,’ bromt Girard, ‘en naar hartelust hebben geplunderd. Zelfs de paus schijnt er naderhand schande van gesproken te hebben zoals het kruisleger tekeer was gegaan.’ ‘Grootvader niet,’ houdt Jiri koppig vol. Hij herinnert zich de tegenzin van de oude man om over de Heilige Stad te praten... had hij een slecht geweten?

Hij kijkt met afkeer naar de huizen. Al die witgekalkte muren -zijn die eens rood geweest van het bloed?

‘De meeste huizen zijn nieuw,’ meldt Girard, alsof hij Jiri’s gedachten kan raden. ‘Na de inneming van de stad zijn de kruisvaarders als bezetenen aan het bouwen gegaan.’

Vandaar die Franse indruk.

Het koninklijk paleis ligt aan de oostkant van de stad, een deel van het paleis bestaat uit een vroegere moslimmoskee, de Al Aqsa. Het spreekt vanzelf dat nu alle moskeeën zijn omgebouwd tot kerken, pakhuizen en kazernes. Het hospitaal van Sint-Jan, gesticht door de johannieterorde, is zelfs groter dan het koninklijk paleis. Maar het opvallendste gebouw is de Tempel van de Rots, een moslimheiligdom midden op een groot plein, gebouwd boven een rots waar de profeet Mohammed volgens de legende eens is opgestegen om de hemel te bezoeken en instructies van Allah in ontvangst te nemen. Diezelfde rots heeft ook betekenis voor de christenen; het zou de steen zijn waarop aartsvader Abraham offers aan God bracht.

Deze Tempel van de Rots is bij de verwoesting een halve eeuw eerder gespaard gebleven en de Franse koningen van Jeruzalem stonden de moslimpelgrims toe om dit heiligdom te bezoeken en onder het schitterende koepeldak hun God, die zij Allah noemen, te aanbidden.

Als Jiri de achthoekige tempel met het ronde dak in het oog krijgt - verreweg het indrukwekkendste bouwwerk van heel Jeruzalem - valt zijn mond open. ‘Is dat door heidenen gebouwd?’ vraagt hij verbluft. En opeens moet hij aan Aycan denken die nu wellicht ook mohammedaan is geworden en gebeden opzendt naar Allah. Het doet hem pijn daaraan te denken, tegelijk krijgt hij het gevoel dat hij iets meer van zijn broer begrijpt. Aycan heeft altijd van mooie dingen gehouden.

Ze worden ondergebracht in een van de vele karavanserais en weer snel aan het werk gezet. Het is duidelijk dat er nu werkelijk een veldtocht tegen de Saracenen wordt voorbereid. Terwijl de hitte toeneemt, geruchten de rondte doen en de kruisvaarders hun hart ophalen aan het bezoeken van de vele heilige plaatsen, staat Jiri met hulp van Arnold te smeden of hij thuis is. Vooral wapens moeten snel worden aangemaakt. Maar Oda weet hem wel te vinden en komt hem geregeld opzoeken, als altijd begeleid door een koninklijke wachter, alsof ze een heel belangrijk meisje is.

Een keer, midden op de dag, komt ze alleen. Het is zondag, er zal niet gewerkt worden en ze heeft een plan.

‘Laten we het graf van de Heilige Maagd bezoeken en daar gaan bidden,’ stelt ze voor. ‘Ik weet waar het is.’

Hand in hand lopen ze door de straten van Jeruzalem, ze verlaten de stad door de poort van Jehosafat en dalen af naar het dal van Kedron. Op de tegenoverliggende berg staat het monument van de Heilige Maagd, een eindje ten zuiden daarvan ligt de Hof van Gethsemane.

Het is zeer warm maar Jiri, gewend aan de hitte van de smids-oven, heeft er weinig hinder van. En Oda, in haar dunne witte kleedje en onder haar brede strohoed, lijkt zo fris als de lente. ‘Dit doet me goed, zo’n wandeling,’ zegt ze blij. ‘Eindelijk eens helemaal buiten en door niemand afgesnauwd.’

‘Zijn ze onaardig voor je in het paleis?’ vraagt Jiri geschrokken. ‘De stemming is grondig verziekt. De koningin mokt. Ze kan de koning niet vergeven hoe hij haar bij het vertrek uit Antiochië heeft vernederd en ze wil niets meer met onze kruistocht te maken hebben. Ze ging ook niet mee naar Acra.’ ‘Acra?’

‘Ja, daar wordt nu krijgsraad gehouden.’

‘Waarom daar?’

‘Het paleis in Acra is veel groter en mooier dan hier. En omdat er zoveel koningen en edelen aan het beraad moeten deelnemen, die natuurlijk goed gehuisvest moeten worden met hun gevolg, zijn ze allemaal naar Acra gegaan. Alle bisschoppen, alles wat kronen of een hoogadellijke naam draagt is daar bijeengekomen. In Acra zullen ze beslissen hoe de komende veldtocht eruit moet zien.’ ‘Dus we gaan eindelijk vechten?’

‘Verheug je je daar op?’ pruilt Oda.

‘Nou ja... nee... ik weet het eigenlijk niet. Dat is toch waarvoor we naar het Heilige Land zijn gekomen?’

‘De ridders hebben er zin in,’ prevelt Oda. ‘Je hoort ze hun zwaarden al slijpen.’

Jiri raakt hevig opgewonden. Nu zal het er eindelijk van komen! De veldheren zitten in Acra de beste strategie uit te stippelen om Nour-ed-Din ten val te brengen en zijn legers te vernietigen. Elke kruisvaarder zal de kans krijgen om zijn moed te tonen, zich buit te veroveren, zich onsterfelijk verdienstelijk te maken voor de goede zaak. Jarenlang heeft Jiri naar dit ogenblik toegeleefd, hij heeft ervoor geleden en gesjouwd en nu is het zover. Over enkele weken zal hij tegenover het moslimleger van Nour-ed-Din staan en zullen de grote toekomst, de glorie en rijkdom die vrouw Cantal hem voorspelde, zijn deel worden. Hij kan het moment nauwelijks afwachten.

‘Jij hoeft toch niet te gaan vechten?’ piept Oda benauwd. Onstuimig trekt Jiri het meisje tegen zich aan en kust haar.

‘En of ik meega!’ jubelt hij. ‘Die vervloekte heidenen zullen wéten wie Jiri Rambor is! Daar moet je niet om huilen, meisje-lief, ik kom terug, dat beloof ik je. Ik kom altijd terug, mij kan niets gebeuren!’

Enkele dagen later verschijnt Sieur Robert plotseling in de karavanserai.

‘De beslissing is gevallen,’ kondigt hij aan. ‘Binnen een week trekken we op tegen de Saracenen. Zorg dat de wapens in orde zijn.’

De mannen juichen, Arnold vraagt nieuwsgierig: ‘Gaan we Aleppo aanvallen, heer?’

‘Aleppo?’ ‘Ja, de hoofdstad van Nour-ed-Din, onze doodsvijand.’

Sieur Robert richt zich hoog op, duwt zijn gordel naar beneden en klopt op het gevest van zijn zwaard.

‘We gaan Damascus innemen,’ verkondigt hij plechtig. Daarvan zijn ze even stil. Wie heeft nooit gehoord van de sprookjesstad Damascus? Zij is zeker zo oud als Antiochië, maar groter, rijker, machtigen Zelfs de bedelaars gaan daar in zijde gekleed. Nooit is Damascus een christelijke stad geweest, de moslims hebben er eeuwenlang hun rijkdommen opgestapeld.

‘Is... is Nour-ed-Din daar ook?’ vraagt Jiri. Zijn stem hapert van opwinding.

Sieur Robert schudt het hoofd.

‘Damascus behoort toe aan een andere atabeq, een zekere prins Unur.’

Atabeq is het Turkse woord voor generaal of gouverneur. En ze zijn zeer machtig, die atabeqs, al zijn ze formeel gehoorzaamheid verschuldigd aan de kalief van Bagdad en aan de groot-Seldsjoek Sandzjar. Maar daar trekken de atabeqs zich weinig van aan, ze gaan hun eigen gang en voelen zich koning op hun gebied.

‘Men zegt,’ vervolgt Sieur Robert, ‘dat Nour-ed-Din en prins Unur vijanden zijn en dat Nour-ed-Din niets liever zou doen dan zelf Damascus veroveren.’

‘Net als wij,’ lacht Arnold. Maar Jiri staat voor raadsels.

‘Dat begrijp ik niet, heer. Als Nour-ed-Din en Unur elkaars vijanden zijn, waarom gaan wij Unur dan aanvallen? Ik dacht dat Nour-ed-Din de grootste bedreiging was voor de christenstaten.’ Sieur Robert maakt zich kwaad over zoveel onnozelheid.

‘Wat doet dat ertoe? Damascus is de rijkste stad in het Oosten, op Bagdad na.’

‘Dus het gaat alleen om de buit?’ vraagt Jiri brutaal. Hij krijgt prompt een draai om de oren.

‘Waag jij het de besluiten van je meerderen in twijfel te trekken, knaap?’ dondert de ridder.

‘Vergeef me, heer,’ mengt sergeant Girard zich in het gesprek, ‘ik moet bekennen dat ik het ook niet helemaal begrijp. Nour-ed-Din is atabeq in Aleppo en Edessa, hij bedreigt Antiochië... ik dacht dat we naar het Heilige Land waren gekomen om Edessa weer van Nour-ed-Din af te nemen en het gevaar voor Antiochië af te wenden.’

‘Je bent al net zo dom als die knechten,’ gromt de ridder ontevreden.

‘Ja heer.’

‘Zorg nu maar dat de wapens in orde zijn en dat de oorlogs-uitrusting compleet is voor het einde van de week.’

‘Ja heer. Ik zal ervoor zorgen, heer.’

Met veel gerinkel van zijn sporen verlaat Sieur Robert de karavanserai, de mannen opgewonden achterlatend. Heftig bespreken ze de komende veldtocht. Nu gaat het erop los! Hun ogen schitteren van strijdlust en hebzucht. Alleen Jiri zwijgt. Hij is hevig teleurgesteld.

De avond voor hun vertrek ontmoet Jiri zijn meisje in de paleistuin, in de schaduw van het Tempelplein. Oda huilt of haar hartje moet breken.

‘Waarom ga jij mee, jij bent toch geen krijgsknecht,’ snikt ze. ‘Ik ben zo bang, ik heb zulke akelige voorgevoelens.’

‘Mij overkomt toch niets,’ zegt Jiri, terwijl hij troostend over haar bronskleurige haren strijkt. ‘God waakt over mij.’

‘God waakt over ons allen. Toch zijn er al talloos veel mensen ten onder gegaan voor we Jeruzalem bereikten. Zelfs mijn moeder, die nooit iemand kwaad deed. Ik wil jou niet verliezen, Jiri.’ Ze is zó verdrietig dat hij, om haar gerust te stellen, de voorspelling van vrouw Cantal herhaalt. ‘Dus je ziet,’ zegt hij zelfbewust, ‘dat mij niets kan gebeuren. Ik ben er tot nu toe toch ook zonder moeilijkheden doorheen gekomen? Wat schrammen en builen, die vanzelf genazen, dat was alles.’

‘Maar als die... die vrouw zich nu eens vergiste?’

‘Vrouw Cantal vergist zich nooit. Ze kan werkelijk in de toekomst kijken.’

Oda gelooft het maar half.

‘Het is allemaal zo vreemd,’ snuft ze zielig. ‘Wat moeten jullie bij Damascus doen? In het paleis wordt verteld dat de jonge koning Boudewijn en atabeq Unur van Damascus vorig jaar al een wapenstilstand hebben gesloten omdat prins Unur bang is voor Nour-ed-Din. En nu gaan jullie mét koning Boudewijn vechten tegen Unur! Dat kan toch niet?’

‘Meen je dat? Heerst er wapenstilstand?’

Voor Jiri is dat verontrustend nieuws. Verdragen, beloften - tellen die dan niet voor de kruisvaarders? Zien zij alleen de kansen op een rijke buit? Weer denkt hij aan Aycan en diens bittere woorden, dat er nooit een kruistocht zou zijn geweest als er bij de Saracenen niets te halen viel. En daar hoor ik bij, denkt hij, bijna hardop. Ze hebben me naar het Heilige Land gelokt onder het voorwendsel dat we de heidenen moeten bestrijden. Het enige dat we werkelijk gaan doen is de heidenen bestelen. ‘Als jij niet meer terugkomt,’ fluistert Oda, ‘ga ik in een klooster.’

Wat een allerliefst nonnetje zou ze zijn, denkt Jiri.

‘Ik kom terug, ik beloof het je,’ zegt hij beslist. Maar hij zegt het niet alleen om haar te troosten; plotseling ontdekt hij dat hij ook zichzelf probeert te overtuigen.

Zo breekt de dag aan dat de strijdkrachten van koning Louis, koning Koenraad en koning Boudewijn de poorten van Jeruzalem uitmarcheren, naar Damascus. Nooit eerder hebben de inwoners van de stad zo’n schitterend leger gezien, aangevoerd door drie koningen. Met flinke dagmarsen gaan ze naar het noordoosten, door de hete Jordaanvallei, langs het prachtige meer van Tiberias. Midden juli bereiken ze fort Banyas, een van die eeuwig omstreden grensplaatsen die dan weer in mohammedaanse, dan weer in christelijke handen vallen. Op dit ogenblik heeft het fort een christelijke bezetting. De troepen houden enkele dagen rust in het kolossale kasteel en bereiden zich voor op de komende krachtmeting. Vandaar gaat het regelrecht naar Damascus, waar de kruisvaarders op zaterdag 24 juli de buitenwijken bereiken.

Damascus ligt in een groot dal, omringd door boomgaarden en vruchtbare landerijen. Boven de muren van de stad prikken de slanke minaretten en hoge koepels van moskeeën en paleizen de lucht in. De hitte zindert boven land en stad. Vanuit de verte maakt het geheel een vreedzame indruk. Het Franse leger slaat een kamp op bij het dorpje al-Mizza, te midden van de boomgaarden. Bronnen, beekjes en bomen beloven enige verfrissing. De lucht om hen heen trilt, de wind lijkt door de hel verwarmd en elke ademtocht verschroeit de keel. De ridders dragen lange witte kaftans over hun maliënkolders en katoenen lappen over hun helmen. Zelfs Jiri, hoewel gewend aan de hitte van het smidsvuur, puft en is dankbaar voor elk plekje schaduw dat hij vinden kan. Het bier dat ze krijgen - bier is gezonder dan het onbetrouwbare water - is bijna warm, verschaald, smaakt laf.

Ze graven latrines in de boomgaarden want veel soldaten hebben last van darmaandoeningen. Maar omdat de brandende zon niet stilstaat zitten ze daar toch de halve dag met hun blote billen in verschroeiende hitte, wat hun ellende nog doet toenemen. De robuuste krijgers uit het Westen zuchten en steunen en beginnen bijna terug te verlangen naar de ijzige koude van het winterse Anatolië. Hoe kan een man nog vechten in dit klimaat?

Intussen wordt het beleg van Damascus grondig voorbereid. Grote belegeringstorens worden opgericht, katapulten opgesteld, bergen zware stenen verzameld om er de ongenaakbare muren mee te bombarderen. De Damasceners doen een onverwachte uitval, maar worden door de kruisridders teruggedreven achter hun muren. De Fransen zuiveren de boomgaarden van Saracenen, hakken een aantal bomen om en verzagen ze tot palissaden, waarmee ze hun kamp versterken. Arnold werkt mee aan het oprichten van de palissaden, terwijl Jiri het druk heeft met het smeden van lanspunten, hoefijzers en het bouwen van belegeringstuig. Praten doen de mannen alleen over de geweldige rijkdommen die in Damascus voor het grijpen moeten liggen... Ze zijn vol goede moed. Ondanks de zinderende hitte, de stofwolken die hun om de oren vliegen, het gebalk van dorstige ezels, het geloei van ossen die met stokken worden opgedreven, werken ze hard, strekken dan weer even de rug, kijken naar de verlokkende stad in de verte. Wanneer zullen ze mogen aanvallen?

Atabeq Unur, emir van Damascus, was al twee weken tevoren op de hoogte van het feit dat een groot leger Jeruzalem had verlaten en in noordelijke richting marcheerde. Aanvankelijk zag hij daarin geen bedreiging voor zijn stad, maar toen duidelijk werd dat niet Aleppo maar Damascus het doelwit ging worden van de aanval, liet hij in allerijl versterkingen aanrukken uit de omringende plaatsen. Bovendien zond hij ijlboden naar Aleppo, naar zijn vijand Nour-ed-Din. Tegenover een bedreiging van de christenen konden de emirs soms hun onderlinge twisten vergeten en zich verenigen. Unur beschouwt de belegering van Damascus als verraad. Om een wapenstilstand met Jeruzalem te kunnen sluiten heeft hij vorig jaar afstand gedaan van het sterke grensfort Banyas - en dit offer blijkt nu vergeefs. Voor de poorten van Damascus ligt de piepjonge koning Boudewijn met duizend krijgers van zijn eigen leger, aangevuld met twaalfduizend man, kersvers uit het Westen. Hoe krachtig de verdediging van Damascus ook is: tegen zo’n overmacht zal de stad niet bestand zijn. Unur moet dus wel een beroep doen op zijn rivaal Nour-ed-Din, die tienduizend krijgers op de been kan brengen en die door de hele christenheid wordt gevreesd. De ijlboden komen terug op uitgeputte paarden en brengen Unur het vurig verlangde bericht: Nour-ed-Din zal met zijn hele krijgsmacht Damascus te hulp snellen. Die belofte geeft de Damasceners nieuwe moed. Het wordt nu zaak te zorgen dat de stormloop van het christenleger niet kan plaatsvinden eer Nour-ed-Din met zijn leger is gearriveerd. Ze moeten tijd winnen!

Terwijl versterkingen uit de provincie door de noordelijke poorten Damascus binnenstromen, kamperen de Fransen aan de zuidzijde, daar waar de verdedigingswerken het zwakst zijn. In Damascus beginnen de inwoners al barricaden op te werpen in de voornaamste straten, vastbesloten bij een stormloop elk huis, elke straat tot de laatste man te verdedigen. Vrouwen en kinderen worden ondergebracht in de citadel; enorme voorraden voedsel en water worden aangelegd. De stad is te groot om in haar geheel omsingeld te worden, de noordelijke poorten kunnen open blijven om versterkingen en lange karavanen met voedsel toe te laten.

En elke nacht sluipen Saracenen onder dekking van de duisternis de poorten uit om het Franse kamp in de boomgaarden aan te vallen. Veel meer dan naaldprikken zijn die aanvallen niet, maar ze richten geweldige schade aan. Geen nacht gaat voorbij of er vliegt wel een katapult in brand, palissaden worden verwoest, wachtposten neergestoken, paarden gestolen, tenten met brandende pijlen doorboord, putten vergiftigd, wapens onklaar gemaakt. Zelfs overdag, als in het kampement de bedrijvigheid een hoogtepunt bereikt, zijn de kruisridders niet veilig voor pijlen, brandstichting, een verraderlijke dolksteek. De verliezen aan manschappen en materiaal worden zo groot dat de drie koningen Louis, Koenraad en Boudewijn in krijgsraad bijeenkomen en besluiten hun kamp te verplaatsen naar de oostzijde van de stad. Daar is het terrein meer open en hoeven ze niet langer te vrezen dat achter elke boom een Damascener verborgen zit met zijn nooit missende pijlen en scherpe dolken. Alleen: er is daar weinig water en nog minder schaduw...

16 DE KERKERS VAN DAMASCUS

Op het heetst van de dag worden Jiri en Arnold uitgezonden om brandhout te verzamelen. Dicht bij de kampementen is geen splinter los hout meer te vinden. Ze moeten diep de boomgaarden binnendringen - en daar hangen de abrikozen te rijpen.

Sergeant Girard had gezegd: ‘Als je geen dode of laaghangende takken meer kunt vinden, hak je maar een paar bomen om.’ Gekkenwerk, vindt Jiri, want zonder bomen is er geen schaduw meer, geen dekking, niets. Deze prachtige boomgaarden hebben al zo te lijden van het beleg; Jiri wil ze zoveel mogelijk sparen. Dan ontdekken ze plotseling de abrikozenbomen, rij na rij. Lage stammetjes zijn het, de vingerdikke takken buigen door onder de vracht van het rijpende fruit. In geen velden of wegen een mens te zien.

‘Plukken Jiri!’ roept Arnold.

Ze oogsten of hun leven ervan afhangt. Intussen eten ze. De abrikozen zijn sappig en zoet. De zachte velletjes doen Jiri aan Oda’s hals denken, de kleur aan haar haren, de harde pit aan haar onverwoestbaarheid.

Ze storten de manden, die al half met takken en sprokkelhout zijn gevuld, weer leeg en vullen ze met vruchten. De bijl ligt een eindje verderop vergeten op de grond. Ze hebben het zo druk dat ze niets opmerken.

Eensklaps springt iemand Jiri op de rug en klemt zijn armen vast. Even is hij verlamd van verrassing, dan begint hij zich uit alle macht te verzetten. Hij weet zich half los te rukken, kijkt om en staart in het grijnzende gezicht van een Turk. Voor hij kans krijgt zijn dolk te grijpen, springt een andere Saraceen hem op de rug. Jiri is sterk, maar twee tegen één is hem te machtig. Hij vecht als een razende, hij hoort Arnold schreeuwen, dan krijgt hij een klap tegen zijn achterhoofd en alles wordt donker voor zijn ogen. Niet lang. De vier Damasceners die de jongens hebben overvallen binden hun gevangenen snel vast en rukken ze omhoog.

Lenige vingers doorzoeken hun kleren. Jiri opent voorzichtig de ogen, zijn hoofd lijkt uit elkaar te springen en het felle licht van de dag doet hem pijn. Hij voelt hoe de kerels hem ontwapenen.

Met wilde spijt ziet hij de mooie met zilver bestikte buidel die hij van Oda kreeg en zijn zelfgesmede dolk in handen van zijn vijanden overgaan. Iemand stompt hem hard in de rug. ‘Lopen!’

Hij verstaat het niet, maar hij begrijpt het. Als vanzelf begint hij de ene voet voor de andere te zetten. Zijn handen en armen zijn vastgesnoerd tegen zijn lichaam, er zit een touw om zijn nek, alleen zijn voeten zijn nog vrij. Opzij kijkend, knipperend tegen het licht, ziet hij Arnold strompelen - half geduwd, half getrokken door zijn aanvallers, net als hijzelf. Arnold heeft een blauw oog en een kapotte lip.

Jiri, nog half versuft van de klappen die hij heeft gekregen, beseft nauwelijks wat hun is overkomen. De Saracenen hebben hem en Arnold te pakken gekregen. Wat wil dat zeggen? Ze werden niet gedood...

De overvallers gaan niet zachtzinnig met hun gevangenen om. Ze worden gepord en voortgestompt, het touw om hun nek voorkomt elke poging tot verzet, het snoert hun keel halfdicht. Zo lopen ze een hele tijd. Jiri krijgt daarbij gelegenheid zich enigszins te herstellen van de klap op zijn hoofd, hoewel hij op een gegeven ogenblik moet stilhouden om te braken. De zurige smaak van abrikozen blijft achter in zijn keel. De Damasceners bespotten hem en zijn misselijkheid, maar omdat hij hun scheldwoorden niet verstaat, doet hem dat niets. Alles wat hij voelt is een soort versuffing, een eindeloze verbazing, geen angst.

Ze passeren een hoge witte poort met kantelen en zo komt Jiri Rambor in Damascus, de stad die hij tot nu toe alleen in de verte heeft gezien. Ondanks zijn pijnlijke hoofd en de snoerende koorden kijkt hij om zich heen. Ik ben in Damascus, dringt het vaag tot hem door, de rijkste stad van het Oosten - op Bagdad na. Hij denkt het, maar het betekent nauwelijks iets voor hem. Hij ziet lage witte huizen met platte daken, waarop dikke lagen stro liggen. Hij ziet bedelaars en in witte boernoes gehulde moslims zonder een enkel sieraad. Hij ziet vrouwen, tot aan de ogen ingepakt in lange gewaden en sluiers - ze maken geen schatrijke indruk. Maar ook ziet hij paleizen met slanke pilaren, kolossale moskeeën bekroond met naalddunne minaretten, en de barricaden die overal zijn opgeworpen,

Het is druk op straat. Het bericht dat er weer kruisvaarders gevangen zijn genomen doet mensen naar buiten stromen. Ze jouwen de jongens uit, werpen hen met kameelmest en allerlei viezigheid. We zijn oorlogsbuit, denkt Jiri opeens. Twee jonge kerels, die hard kunnen werken. Daarom hebben ze ons niet gedood.

Door een oosterse stad stormen, schreeuwend van bloeddorst, elke Saraceen aan je dolk rijgen die het maar waagt je voor de voeten te lopen: zó had Jiri zich de verovering van Damascus voorgesteld. In plaats daarvan wordt hij als krijgsgevangene door diezelfde stad gesleurd, gestompt, geslagen, bekogeld met

mest, uitgejouwd, en zonder hoop. Het kost hem nog altijd moeite de plotselinge verandering te verwerken. Het ene ogenblik plunder je een boomgaard en loopt het sap langs je kin, het volgende ogenblik ben je niets dan een stuk vee dat wordt voortgedreven met stokslagen en kreten. Het is verbijsterend. Ze worden naar een versterkt gebouw gebracht. De touwen waarmee ze zijn gebonden worden losgemaakt en dan worden ze vier lemen treden af gestoten. Achter hen valt de zware houten deur dicht; ze horen de grendels ervoor schuiven.

Even zien ze niets. In de kerker is het schemerig en benauwd, en het stinkt. Maar na de laaiende hitte van de zomermiddag is het er bijna koel. Rondom zich hoort Jiri een soort gegrom opstijgen. Onzeker doet hij een stap naar voren en struikelt dan over een paar benen, zodat hij in een hoop vuil stro terechtkomt.

‘Welkom vriend,’ zegt een spottende stem.

Het duurt even eer Jiri’s ogen aan het schemerduister zijn gewend. Hij tast rond, voelt een kille lemen muur en drukt er zijn bonzende hoofd tegen. Dat helpt. Een tijdje blijft hij zo zitten, bijkomend in de koelte. Hij hoort gemompel van stemmen, geritsel van stro, soms een boze uitroep. In deze kerker zitten of liggen zeker twintig kruisvaarders die in de afgelopen dagen gevangen zijn genomen. Allemaal spreken ze Frans. Wrijvend over de buil op zijn achterhoofd kijkt Jiri rond. Naast hem zit een lange magere man, eveneens met de rug tegen de wand, de benen recht voor zich uitgestoken.

‘Gaat het weer een beetje, vriend?’ vraagt de man.

‘Hoe weet u dat ik uw vriend ben?’ bromt Jiri.

De ander lacht.

‘Lotgenoot dan. Mijn naam is Philippe Carsou, veehandelaar uit Dijon. Wie ben jij?’

‘Jiri Rambor, wapensmid van Sieur Robert d’Arcon.’ ‘Dus ook een Bourgondiër. Dan ben je dubbel welkom.’ Iemand komt door het stro naar hen toe kruipen. Arnold. ‘Waar zijn we hier, Jiri?’

‘In een Saraceense gevangenis,’ gromt Jiri. ‘Nu ja, het is maar voor even. Straks bestormt koning Louis de stad en dan komen ze ons wel bevrijden.’

‘Ja,’ zegt Arnold opgelucht.

Philippe lacht smalend.

‘Domoren, geloven jullie dat heus? Zodra de Fransen gaan stormlopen zullen hier een aantal Damasceners binnenvallen om ons de keel af te snijden en onze hoofden te gebruiken om de aanvallers ermee te bekogelen. Onze enige kans is dat de kruisvaarders weggaan. Dan zullen we redelijk goed behandeld worden tot aan de dag van de slavenmarkt.’

‘Slavenmarkt?’ stamelt Arnold ontzet.

‘Wat dacht je anders? We worden bij opbod verkocht en van die dag af zal er altijd iemand met een zweep in de hand achter je staan om je aan te moedigen bevloeiingskanalen te graven. Ten slotte zul je, dertig jaar oud en grondig versleten, op de een of andere mesthoop de laatste adem uitblazen.’

Arnold staart de man verbluft aan. Jiri trekt de schouders naar achteren.

‘Ik ben geen landbouwer en geen lijfeigene, ik ben wapensmid,’ zegt hij trots.

‘Dat zal je weinig helpen, vriend. Je hebt een paar stevige armen, brede schouders en knoesten van benen. Je zult een werkezel zijn en de échte ezels benijden. Maar je zult in elk geval nog een jaar of wat leven, als je zoiets leven wilt noemen.’

‘Zeg eens, jij bent wel opwekkend gezelschap,’ barst Arnold los. ‘Wat was je beroep? Onheilsprofeet?’

‘Ik ben de enige Fransman in het Heilige Land die weigert tegen zichzelf te liegen,’ antwoordt Philippe rustig.

‘Ik geloof er niets van,’ snauwt Jiri. ‘Als dat waar was, zou je geen kruisvaarder geworden zijn.’

Daar moet Philippe keihard om lachen.

‘Jij bent niet dom, smidje. Je begint het door te krijgen! Maar als je denkt dat ik ook maar één moment heb gedacht dat deze kruistocht tot iets kon leiden, dan vergis je je. Jij bent zeker in Vézelay geweest toen Bernard van Clairvaux er preekte? Nou, ik ook. Zelden heb ik zo’n mooi opgezette vertoning gezien als daar. Ik ging ter kruistocht omdat de grond in Dijon een beetje te heet onder mijn voeten werd. Ik had de keus tussen twee kwaden: opgehangen worden of de dorre grond van Syrië opzoeken. Nou, je ziet het; ik leef nog steeds.’

Arnold gaat rechtop staan en kijkt de kerker rond. Hoog boven zijn hoofd zijn luchtgaten aangebracht, met tralies ervoor. Zelfs al zou hij die tralies kunnen uitrukken, dan zou de opening te smal zijn om een volwassen man door te laten. Hij beproeft met zijn nagels de stevigheid van de muren, daarna de deur. Philippe ziet het hoofdschuddend aan.

‘Probeer je te ontdekken hoe je kunt ontsnappen, vriendje? Vergeet dat maar. Zelfs al zou je kans zien hier uit te komen, waar ben je dan? Midden in Damascus, tussen veertienduizend moslims die onmiddellijk over je heen vallen om je dood te slaan.’ Arnold keert terug naar zijn plaats naast Jiri.

‘Maak je niet ongerust, neef,’ zegt deze troostend, ‘je weet toch dat wij onder Gods bescherming staan.’

Dat schijnt Philippe weer zeer vermakelijk te vinden.

‘Hoe weet je dat? Heeft God jou bericht gestuurd?’

‘Ja,’ bijt Jiri hem toe.

‘O - nou, daar hoef je niet kwaad om te worden. Sommige mensen krijgen een teken uit de hemel, dat weet ik. Ben jij er zo een? Dan ben ik blij dat ze je gevangen hebben en in dit stinkhok hebben geduwd. Nu zullen we het goed krijgen.’

Arnold kan het gespot van Philippe niet goed verdragen. Hij loopt alweer rond en maakt een praatje met de andere krijgsgevangenen. Sommigen van hen zitten hier al een week, anderen nauwelijks een dag. Allemaal zijn ze afkomstig uit het kampement van de kruisvaarders voor Damascus. Somber bespreken ze hun toekomst.

Philippe is wat dichter naar Jiri toe geschoven.

‘Vertel eens iets over dat teken uit de hemel, makker. Was het een lichtflits, een stem - hoe gaat zoiets in zijn werk?’

Jiri heeft zich voorgenomen geen woord meer met de man te wisselen; toch kan hij het niet laten.

‘Een wijze oude vrouw in Bourgondië heeft mij een grote toekomst voorspeld,’ zegt hij stug.

‘En daarom ging je ter kruistocht? Arm bedrogen smidje... wie hecht er nu betekenis aan de woorden van een oude heks!’

‘Ze was geen heks, maar heel wijs.’

‘Wijs zijn die oude vrouwen altijd. Maar ze verwarren hun wijsheid te vaak met hun dwaasheid. Als ze dan een mooie sterke jongen zien, zo een waarvan ze veertig jaar tevoren zelf gedroomd hebben, slaan ze aan het voorspellen dat het een lieve lust is. Vergeet die profetie, beste jongen, je enige kans op een beetje vrijheid is nu nog moslim worden. Als ze je die kans tenminste geven, wat twijfelachtig is. Ze hebben liever slaven.’ ‘Mohammed vereren? Nooit!’ gromt Jiri tussen zijn tanden. Hij moet opeens aan Aycan denken en de vlammen slaan hem uit. ‘Je spreekt als een ware christen, heerlijk fanatiek en onverdraagzaam,’ vervolgt Philippe. ‘Als je zo blijft denken moet je die grote toekomst maar in het verlengde van de slavernij zien. De akkers in het grensgebied liggen braak, omdat er voortdurend gevochten wordt tussen Saracenen en christenen. De vroegere bewoners en boeren zijn weggetrokken en hebben zich in veiligheid gebracht achter hoge stadsmuren. De enige manier om die grond nog te bewerken is er slaven op af te sturen onder toezicht van een slavenhouder. Dat is je toekomst - wat zo’n oude vrouw ook moge beweren.’

Jiri zwijgt ongelukkig. Waarom zijn mensen met een helder inzicht altijd zo onsympathiek? denkt hij. Of ligt dat aan mij? Kan ik er niet tegen als iemand mijn dromen platstampt?

De dagen gaan eentonig voorbij. Van tijd tot tijd worden nieuwe gevangenen naar binnen geduwd. Ze krijgen dagelijks een kruik bier en een aantal harde broodkoeken die door het luikje in de deur worden aangereikt.

‘Eerst gaven ze ons water, daarvan kregen we allemaal buikloop,’ vertelt Philippe. ‘Waarom denk je dat het hier zo stinkt? Maar de Turken willen ons gezond houden, dan brengen we meer op. Vandaar dat bittere bier; het zit vol kruiden en aftreksels.’

Van de nieuwe gevangenen horen ze hoe het ervoor staat met het beleg van Damascus.

‘De koningen hebben hun kampement verlegd naar de oostzijde van de stad. Veel heeft het niet uitgericht, de Damasceners blijven hen aanvallen en soms lijkt het erop dat ons leger belegerd wordt, in plaats van dat wij Damascus belegeren,’ vertelt een nieuwe gevangene somber.

‘Door de leiders wordt eindeloos geruzied,’ weet een ander te melden. ‘Wie moet er heer van Damascus worden als de stad valt? Koning Boudewijn wil het gebied inlijven bij Jeruzalem en de heer van Beirut tot gouverneur benoemen. De graaf van Vlaanderen daarentegen eist Damascus voor zichzelf op en koning Louis steunt hem in die eis. Daarnaast zijn er edelen en raadsheren die beweren dat het dwaasheid is om Damascus te belegeren en dat de Fransen beter tegen Nour-ed-Din kunnen optrekken, omdat emir Unur geen werkelijk gevaar betekent voor Jeruzalem. En terwijl de hoge heren onder elkaar harrewarren over de verdeling van de buit die ze nog niet eens veroverd hebben, kwamen er gisteren een paar verspieders melden dat Nour-ed-Din met zijn legermacht nog maar drie dagreizen van Damascus verwijderd is... Tot vreugde van de Damasce-ners, die hun uitvallen hebben verdubbeld en ons legerkamp onnoemelijke schade toebrengen.’

‘Het oude liedje,’ zegt Philippe spottend, ‘de kruisvaarders vertrouwen elkaar niet.’

‘Je spreekt een waar woord, makker,’ klinkt opeens een diepe stem uit een hoek. De spreker staat op en komt naar hen toe. Het is een oudere man.

‘Mijn naam is Martinus,’ zegt hij somber, ‘en ik woon al twintig jaar in dit land. Lang geleden kwam ik hier als pelgrim en ik liet me overhalen om niet meer naar huis terug te gaan. Ik heb aan heel wat veldtochten meegedaan, want er gaat geen zomer voorbij of zowel de Fransen als de moslims gaan op oorlogspad en proberen elkaar een paar mijlen grondgebied afhandig te maken. Ik sta in dienst van de graaf van Ibelin, die de belangrijkste edelman is in het Heilige Land - en ook de verstandigste. Hij moet elk jaar een contingent mannen leveren voor de veldtochten van de koning van Jeruzalem, vandaar dat ik een oude rot ben geworden. Maar denk niet dat ik met plezier tegen die moslims optrek. Dikwijls schaam ik me voor mijn medechristenen. Wanneer Franse troepen een stadje of ommuurd dorp belegeren, beloven ze de inwoners vrije aftocht als ze de poorten willen openen. Maar gaan die poorten eenmaal open - wee dan degenen die zich binnen de muren bevinden! Ze worden tot de laatste zuigeling over de kling gejaagd. Ik heb het maar zelden meegemaakt dat christenridders hun woord houden. En dat wordt hun ongeluk; ze ontvolken het land. Ze doden te veel mannen en vrouwen en hun eigen verliezen zijn ook altijd te groot. Jullie nieuwkomers uit het Westen, jullie kijken neer op

de Poelanen, de nakomelingen van de eerste kruisvaarders, die met Armeense en Syrische vrouwen trouwden en proberen een vreedzaam bestaan op te bouwen. Maar ik verzeker jullie: juist wij Poelanen vormen de ruggengraat van het koninkrijk Jeruzalem en van de andere kruisvaarderstaten. Wij bewerken het land, wij bouwen de huizen, wij malen het graan, wij oogsten de vruchten. Al die ridders met hun pronkende wapenrustingen, hun zware paarden en wapperende banieren... die zien in deze landen alleen buit en prooi. Ze zuigen het land leeg, ze verwoesten het. Wij Poelanen zijn het niet die het land vernietigen, het zijn altijd de nieuwkomers uit het Westen die als beesten tekeergaan, die in elke tulbanddrager een doodsvijand zien, ook al is zijn emir onze bondgenoot. Weet je wat jullie met de belegering van Damascus bereikt hebben? Jullie dreven zelfs Unur, die onze bondgenoot was, in de armen van Nour-ed-Din! Jij,’ roept Martinus plotseling, zich tot Philippe wendend, ‘jij bent een slimme vogel. Maar zelfs jij hebt geen idee van de domheid die alles afbreekt wat wij na tientallen jaren van moeizaam onderhandelen hebben opgebouwd. Jullie begrijpen niets van het leven hier. Dit land zou kunnen druipen van melk en honing als er niet steeds vernietigende legers doorheen trokken.’

‘Maar de Saracenen vallen zelf telkens de christenstaten aan,’ roept Jiri.

‘Ja, omdat ze de christenen zien als indringers en rovers. Vind je dat vreemd? Vijf jaar geleden was er een Turkse emir die zich in het hoofd had gehaald dat hij het gehele Oosten moest verenigen onder één heerser - hijzelf - om er weer een welvarend vruchtbaar land van te maken: de tuin van het Oosten! Zijn naam was Zenghi en hij werd voortijdig vermoord door een dienaar. Maar zijn zoon Nour-ed-Din heeft de droom van zijn vader geërfd - hij ziet het als zijn levenstaak om de christenen te verdrijven, het land tot een eenheid te smeden en opnieuw tot welvaart te brengen. Wij christenen verzetten ons daartegen - allicht - maar dat neemt niet weg dat wij Poelanen begrip kunnen opbrengen voor Nour-ed-Dins streven.’

‘Hou je mond, ouwe,’ roept iemand van de andere zijde van de kerker, ‘we hebben geen behoefte aan je verraderlijke taal.’

‘Ik houd mijn mond niet! Het moet maar eens gezegd worden. Want God straft ons. Niet met de opmars van de Saracenen, want die hebben we aan de domheid van de ridders te danken. Maar anders, langzamer, vreselijker...’

‘Hoe dan?’ vraagt Arnold huiverend.

De man strijkt langs zijn baard, kijkt neer op de jonge kuiper. ‘Waarom,’ zegt hij nadrukkelijk, ‘denk je dat we om versterking aan het Westen moesten vragen, terwijl we zo’n hekel hebben aan kruisvaarders? Omdat onze zonen sterven, de een na de ander! Ik weet niet waardoor het komt, maar het lijkt of meisjes meer kans van overleven hebben in dit land. Mijn eigen vrouw, die in Bethlehem woont, heeft mij acht kinderen geschonken, vijf zonen en drie dochters. Vier van mijn zonen werden niet ouder dan een halfjaar, de meisjes leven alledrie en zijn al groot. In vele gezinnen in Outremer vind je hetzelfde tragische beeld: veel kinderen sterven vroeg, vooral de jongetjes. Zelfs bij de edelen en baronnen. Daarom wonen in het koninkrijk Jeruzalem zoveel rijke erfdochters en welgestelde weduwen en is er altijd een groot tekort aan mankracht. Die mankracht moet dan uit het Westen komen, waar de mensen talrijk zijn en er maar weinig werk is. Maar wat doen ze als ze hier komen? Het land verwoesten in plaats van opbouwen, dorpen platbranden en bedoeïenen, die met hun geweldige veestapels langs de grens van de woestijn trekken, overvallen en plunderen - alsof we dat nodig hebben!’

Het is stil geworden in de kerker, de noodkreet van de man blijft in hun oren nagalmen.

‘Twintig lange jaren,’ vervolgt hij met zachte stem, ‘heb ik hier gewoond. Toen ik na een eindeloze zeereis Jeruzalem bereikte en ik ontdekte hoezeer het land behoefte had aan verstandige ijverige mannen, besloot ik te blijven en mijn krachten aan te wenden voor de instandhouding van de christenstaten. Ik trad in dienst bij de Ibelins, de edelste familie in heel Palestina. Ons land heeft behoefte aan zulke mensen: ze zijn verdraagzaam, eerlijk en zorgen goed voor hun onderdanen. De graaf van Ibe-lin was tégen deze veldtocht, hij zag de dwaasheid ervan in, maar koning Boudewijn is nog maar een jongen en weet het dus beter. Hij dorst naar de rijkdommen van Damascus. En wat nu? De Damasceners hebben mij gevangen, nooit zal ik mijn vrouw en kinderen terugzien. Ze zullen denken dat ik dood ben, terwijl ik ergens in de woestijn met ketenen aan mijn enkels moet zwoegen om een onwillige bodem te dwingen iets eetbaars voort te brengen.’

‘Zou je meester je vrijkopen als hij hoorde dat je gevangen bent?’ vraagt Jiri snel.

‘De graaf van Ibelin koopt al zijn onderdanen terug als hij kan. Dat kan ik van de meeste andere edelen niet zeggen.’

‘Als één van ons nog vrijkomt,’ belooft Jiri, ‘zal hij de graaf van Ibelin bericht sturen.’

‘Een van ons vrij?’ roept Philippe. ‘Smidje, hoe stel je je dat voor?’

‘Ik geloof in wonderen,’ verklaart Jiri eenvoudig.

‘Wat was je rang, Martinus?’ vraagt Philippe.

‘Sergeant.’

‘Juist ja. Waarom zitten in deze kerker alleen maar krijgsknechten en arme drommels? Er is niet één ridder bij. Toen ik nog in het kamp was, verdwenen er dagelijks ridders.’

‘O, de Damasceners hebben er heel wat te pakken gekregen,’ knikt Martinus, ‘maar die worden ergens anders ondergebracht.

Ridders en edelen zijn geld waard, die kunnen worden ingeruild tegen een flinke losprijs. Maar wie betaalt voor een gewone soldaat? De graaf van Ibelin, ja, die wel als iemand hem bericht stuurt. Maar het gewone krijgsvolk wordt niet teruggekocht -dat is bestemd voor de slavenmarkten.’

‘Dat dacht ik wel,’ knikt Philippe. ‘En wat voor wonder zou ons dan moeten redden, smidsknecht?’

Jiri zwijgt. Hij kan Philippe en diens cynisme niet uitstaan.

Zolang iemand gelooft dat er een wonder kan gebeuren, hoopt hij nog. Maar als het wonder uitblijft, dag na dag, begint de hoop in te zakken en maakt plaats voor vertwijfeling. Zolang er niets gebeurt kan Jiri blijven hopen op een wonder, op de inneming van Damascus door de Franse troepen. Maar dan worden weer nieuwe gevangenen naar binnen geduwd. Het wordt nu wel erg vol in de kerker, ze zitten letterlijk opeengepakt. En wat deze nieuwe gevangenen te vertellen hebben...

Het Franse leger is weggetrokken. Koning Louis en de anderen hebben het beleg van Damascus opgegeven.

‘Nee!’ schreeuwt Arnold geschrokken. De krijgsman die het onheilsbericht verkondigde, knikt somber.

‘Is de stormloop dan afgeslagen?’ vraagt Jiri angstig. ‘Stormloop? Laat me niet lachen. We zijn helemaal niet aan een bestorming van de muren toegekomen. Die vermaledijde Saracenen lieten ons kamp geen minuut met rust, we bleven maar manschappen en materiaal verliezen zonder dat er slag werd geleverd. En dat bij die hitte, terwijl in het nieuwe kamp steeds meer gebrek aan water kwam. Honderden zieken en elke dag kwamen er honderden zieken bij - het was een hel.’

‘Maar...’ begint Arnold twijfelend.

‘Toch was de voornaamste reden voor de terugtocht naar Jeruzalem de nadering van Nour-ed-Din, met tienduizend man,’ vervolgt de man. ‘Onze verkenners wisten te melden dat Nour-ed-Din geen dagreis meer van Damascus was verwijderd en een soort omtrekkende beweging scheen te maken. Als hij die had kunnen voltooien was ons leger in de tang genomen, met vóór ons Damascus vol bloeddorstige Saracenen en in onze rug Nour-ed-Din met tienduizend heidenen op snelle paarden. Daar wilden de drie koningen niet op wachten. Dus kregen we gisteren bevel zo snel mogelijk op te breken en terug te keren naar Jeruzalem.’

‘Gisteren,’ mompelt Arnold verslagen.

‘Natuurlijk hoopten de koningen dat we ongemerkt weg konden trekken, maar die vervloekte Damasceners, die overal hun spionnen hebben, kregen het door. Ze deden een uitval en begonnen ons te achtervolgen, mijlen lang. Daarbij kregen ze versterking van de voerhoede van Nour-ed-Dins strijdmacht. Ze schoten hun vervloekte pijlen in onze achterhoede en maakten ook veel gevangenen: ridders en voetknechten. Waar die ridders zijn gebleven weet ik niet. Ik ben maar een eenvoudige soldaat en hier zit ik nu. En dan mag ik nog van geluk spreken dat ik geen pijl in mijn rug kreeg.’

De verslagenheid onder de krijgsgevangenen is groot. De koningen laten hen in de steek! Nu kunnen ze niets anders doen dan wachten tot de deur van hun kerker opengaat en ze eruit gehaald worden, om bij opbod te worden verkocht.

‘Geloof je nog steeds in wonderen, Jiri?’ vraagt Arnold neerslachtig.

‘Ja,’ zegt de jonge wapensmid. Maar hij weet niet eens of hij de waarheid spreekt en in stilte verwenst hij vrouw Cantal en haar bedrieglijke voorspelling.

17 NOUR-ED-DIN

Nour-ed-Din, te hulp gekomen om Damascus te ontzetten, betekent een nieuw gevaar voor atabeq Unur. Die kent Nour-ed-Din en diens eerzuchtige plannen en weet hoezeer de drager van de Gouden Dolk ernaar hunkert om ook Damascus in zijn macht te krijgen. Uit wanhoop heeft Unur zijn rivaal om hulp gevraagd, maar nu de beloofde versterkingen zijn aangekomen en alleen al door hun aanwezigheid de Fransen op de vlucht hebben gejaagd, krijgt Unur het opnieuw benauwd. De Fransen zijn verdwenen, maar nu ligt Nour-ed-Din voor de stad met een reusachtige legermacht!

Daarom gaat prins Unur in hoogsteigen persoon naar de grote tent van Nour-ed-Din om te onderhandelen. Hij begrijpt dat zijn rivaal andere krijgsplannen heeft moeten uitstellen om Damascus te hulp te snellen en hij is bereid de onkosten die Nour-ed-Din heeft gemaakt ruimschoots te vergoeden. Hij biedt de heerser van Aleppo goud, edelstenen, een deel van de buit die hij op de Fransen heeft weten te veroveren, en bovendien biedt hij al zijn krijgsgevangenen aan.

Nour-ed-Din kan een losprijs voor hen bedingen; de gewone soldaten kan hij als slaven verkopen in Aleppo en Edessa en de opbrengst voor zichzelf behouden. Sterke jonge kerels zijn het, die in de kerkers van Damascus liggen: ze zullen zeker een goede prijs opbrengen.

Nour-ed-Din overweegt het aanbod. Hij begrijpt dat Unur er niet over denkt zijn leger toe te laten in de stad. Een lange belegering zal Nour-ed-Din echter te veel tijd en manschappen kosten. De atabeq van Aleppo kan die tijd en mankracht niet missen: hij weet dat op dit ogenblik hertog Raymond van Antiochië een tegenaanval voorbereidt en van plan is - zonder de hulp van de kruisvaarders - naar Aleppo op te trekken. Nour-ed-Din wil dus snel terug naar zijn hoofdstad om Raymond de pas af te snijden. Als hij eenmaal met Raymond heeft afgerekend zal er nog gelegenheid genoeg zijn om Damascus te onderwerpen. Daarom accepteert hij de afkoopsom die prins Unur hem aanbiedt.

Zo komt het dat Jiri, Arnold, Philippe, Martinus en zeker veertig andere krijgsknechten overgaan in de macht van Zenghi’s zoon Nour-ed-Din. Ze worden uit de kerkers gehaald, aan elkaar geklonken met ijzeren kettingen en de stad uitgedreven. En ze begrijpen er niets van.

‘Wat gaan ze met ons doen?’ vraagt Arnold angstig. ‘Ze brengen ons naar buiten. Gaan ze ons ter dood brengen?’

‘De slavenmarkt is zeker buiten de muren,’ veronderstelt iemand.

‘Dat is dan iets nieuws,’ mompelt Philippe.

Ze worden geduwd en gestompt, in een aaneengeketende rij; ze gaan door boomgaarden en tuinen, halfverwoest door het weggetrokken Franse leger. De zon brandt op hun hoofden, de ijzeren banden om hun enkels worden heet, schrijnen, schuren hun vel kapot. Wie strompelt of te langzaam vooruitkomt, krijgt stokslagen.

Urenlang slepen ze zich voort en dan ziet Jiri op een lage heuvel een legerkampement. Duizenden tenten, vanen en banieren, versierd met sterren en halve manen.

‘Een Saraceens kamp,’ stoot hij uit.

Dat zet de gevangenen voor nog meer raadsels. Maar dan zegt Philippe: ‘Dat moet het kamp van Nour-ed-Din zijn! Die is immers met zijn troepen Damascus te hulp gekomen?’ ‘Maar waarom brengen ze ons daarheen?’ vraagt Arnold.

‘Ik denk dat Unur ons aan Nour-ed-Din heeft verkocht.’

Jiri’s hart begint te bonken. Zal hij dan eindelijk, eindelijk tegenover de drager van de Gouden Dolk komen te staan, oog in oog? Hoe anders heeft hij zich die ontmoeting voorgesteld! In zijn dromen zag hij zichzelf als krijgsman, met een zware strijdhamer in de hand, dreigend tegenover een sidderende atabeq, die smeekt hem niet te doden, en die in ruil voor zijn leven graag de Gouden Dolk wil afstaan. De werkelijkheid ziet er anders uit: een kleine vijftig haveloze, weerloze christenen, zwaar geketend, worden het kamp binnengedreven en komen voor een grote, met tapijten en banieren versierde tent te staan. Tegenover hen, om hen heen, honderden Saracenen, tot de tanden gewapend, gekleed in met gouddraad geborduurde wapenrokken, rode pofbroeken, sneeuwwitte tulbanden: strenge mannen met donkere gezichten, korte zwarte baarden en amandelvormige ogen. Ze staan in een halve kring, oplettend, waakzaam.

Voor de tent is een rustbed opgericht, met brokaten kussens, en op die kussens zit de atabeq van Aleppo, met gekruiste benen. Zijn kostuum fonkelt in het zonlicht, met goud, juwelen en zilverdraad. Twee jonge slaven bewegen een waaier van palmtakken boven zijn hoofd om hem schaduw en koelte te geven: Nour-ed-Din.

Jiri ziet de man nauwelijks, hij ziet maar één ding: de fraaie gordel met daaraan het begeerlijkste van alle voorwerpen: de Gouden Dolk. Grootvader Rambor heeft niet overdreven, het is een indrukwekkend staaltje goudsmeedkunst. De greep en de schede zijn van puur goud, ingelegd met paarlen, saffieren, robijnen en diamanten, fijntjes gerangschikt in de vorm van een bloemenmand. Het goud en de stenen lijken zelf licht uit te stralen. Het is geen wapen om mee te vechten, maar om mee te pronken; een symbool van macht en rijkdom. Jiri kan er geen oog van afhouden. Zoiets moois...

Naast hem staat Philippe en die kijkt er blijkbaar ook naar, want als in een droom hoort Jiri hem mompelen: 'Oef, wat een mooi ding! Perzische smeedkunst, als je het mij vraagt.’

Met strenge ogen monstert Nour-ed-Din de slaven die voor hem zijn gebracht. Hij schat hun kracht, de prijs die ze op de markt te Aleppo zullen opbrengen. Dan merkt hij Jiri’s strakke blik op en onwillekeurig legt hij de hand op de greep van de Gouden Dolk. Jiri schrikt en kijkt snel omhoog; zijn ogen ontmoeten die van Nour-ed-Din.

Gedurende een kort ogenblik kijken ze elkaar aan en Jiri ziet een man in de kracht van zijn leven, met een knap gezicht, een mooie mond, een korte donkere baard, een hoog voorhoofd. Er gaat iets koninklijks uit van deze Turkse heerser, iets wat mannen doet buigen, doet verlangen hem te volgen, toegewijd tot in de dood. Een indrukwekkende vijand...

Nour-ed-Din stelt belang in zijn gevangenen. Door middel van een tolk laat hij hen ondervragen. Alles wil hij weten: hoe lang ze in het Oosten zijn, wie hun meester was, wat zij kennen en weten. Het is belangstelling uit eigenbelang, begrijpt Jiri. Een schrijver noteert de antwoorden.

Dan is het Jiri’s beurt. Hij richt zich op, spant zijn spieren, probeert de pijnlijke ijzerbanden om zijn enkels te vergeten.

‘Ik ben wapensmid,’ zegt hij fier. ‘Mijn naam is George Rambor. Ik kom uit Bourgondië en mijn heer is Sieur Robert, ridder d’Arcon. Ik spreek Frans en een beetje Grieks.’

De tolk vertaalt het gewetensvol en Nour-ed-Din glimlacht. Hij heeft een prachtig gebit.

‘Een wapensmid? Dat is interessant.’ Even kijkt de atabeq naar beneden, naar zijn Gouden Dolk. Jiri’s belangstelling voor dat kunststuk is nu verklaard.

De tolk vertaalt alles wat de atabeq zegt met dezelfde onverschilligheid als waarmee hij de antwoorden van de kruisvaarders weergeeft.

Jiri weet al wat de volgende vraag zal zijn. De ruim tien man die voor hem ondervraagd werden, hebben geweigerd; hij zal ook weigeren.

‘Ben je bereid het ware geloof aan te nemen?’

Jiri trekt zijn schouders nog verder naar achteren en steekt de kin in de lucht.

‘Ik heb al het ware geloof.’ Bijna hoopt hij dat dit brutale antwoord hem de kop zal kosten. Liever dood dan slaaf.

‘Je bent een christenhond,’ bijt een van de hovelingen hem toe. De tolk vertaalt het onbewogen.

‘Ik ben een christenméns,’ verbetert Jiri roekeloos. En nu krijg ik die Gouden Dolk in mijn hart in plaats van in mijn handen, denkt hij. Vaarwel, Oda.

Maar nee. Nour-ed-Din snauwt iets tegen de bewakers wat niet vertaald wordt. De mannen sleuren Jiri uit de rij en zetten hem apart. Nu is het Arnolds beurt.

En Arnold zwijgt. Hij vertelt niet wie hij is of waar hij vandaan komt. Hij staart recht voor zich uit, hoort niets, ziet niets, zegt niets. Stom en onwrikbaar staat hij daar: een stevige jonge vent, vierkant en onverzettelijk. Hij heeft een middel gevonden om vrij te zijn, ondanks zijn geboeide handen en de ketenen aan zijn enkels, ondanks zijn volslagen hulpeloosheid. Arnold, die altijd meteen uitspreekt wat hij denkt, die voor niemand geheimen heeft, de dorper uit de binnenlanden van Bourgondië, wiens eenvoud zijn voornaamste charme is, Arnold zwijgt. Stil staat hij voor Nour-ed-Din; hij bestaat niet meer.

De tolk herhaalt de vragen en ze glijden van Arnold af als waterdruppels van een vette olielamp. Ook Nour-ed-Din zit onbeweeglijk, hij wacht.

Geen antwoord. Langzaamaan voelt Jiri een beklemmende angst in zich oprijzen om zijn neef en vriend. Zelf is hij brutaal geweest en daar is hij trots op. Maar wat Arnold presteert is een ander soort heldhaftigheid; het is het verzet van de machteloze.

Nour-ed-Din maakt een ongeduldig handgebaar en roept de bewakers iets toe. Arnold wordt in de rug gestoten, in de richting van Jiri. Stil staan ze naast elkaar, geboeid, ten dode opgeschreven.

Philippe wordt ondervraagd. Hij gaat er gretig op in, vertelt de tolk dat hij uit de stad Dijon komt, verstand van paarden heeft, nooit een meester heeft gehad en op de onvermijdelijke vraag: ben je bereid het ware geloof aan te nemen? knikt hij kort. Dan, met de ogen gericht op Nour-ed-Din, zegt hij het luid: ‘Ja!’

In de groep gevangenen ontstaat een verschrikte beweging. Martinus roept de spotter toe: ‘Verrader!’ maar Philippe blijft kalm. Nour-ed-Din wenkt de bewakers, Philippes ketenen worden afgenomen, alleen zijn handen blijven nog geboeid. Hij wordt apart gezet.

Nu één gevangene door de knieën is gegaan en aan slavernij tracht te ontkomen door zijn bereidheid om mohammedaan te worden, volgen er meer. Alsof er een schutting is weggenomen waarachter opeens het land van belofte gloort, zo haasten enige krijgsknechten zich om te verklaren dat zij geen bezwaar hebben tegen een ander geloof en een andere levenswijze. Zelfs bij de mannen die eerst hadden geweigerd, ontstaat onrust. Twee van hen treden naar voren en roepen de tolk toe: ‘Ik ook! Ik wil moslim worden, zeg me maar wat ik moet doen.’

Jiri is niet verbaasd, hij is zelfs niet verontwaardigd. Eerlijk gezegd kan het hem niet schelen wat anderen doen om hun hachje te redden. Maar begrijpen doet hij het ook niet helemaal. De angst voor de hel zit er bij hem zo diep ingehamerd - net

als bij Arnold - dat zijn eigen geloof afzweren en een ander geloof aannemen voor hemzelf iets volstrekt ondenkbaars is. Dan wordt zijn aandacht even afgeleid. Uit de tent van de ata-beq komt een jonge rijkgeklede dienaar met een zilveren schaal vol druiven.

Hij knielt voor Nour-ed-Din, biedt hem de vruchten aan en Nour-ed-Din neemt verstrooid een tros waarvan hij langzaam begint te eten. Jiri is verstijfd. Is het mogelijk?

De dienaar die de schaal vasthoudt, onderdanig geknield voor de heerser van Aleppo, heeft grijze ogen en bruin haar. Het is geen Seldsjoek, het is een Bourgondiër en zijn naam is Aycan. Gekleed als een prins is hij, slank en elegant in zijn geborduurde rok, in een nauwe broek, met een fraaie kromme dolk aan zijn gordel, met rode puntschoenen en een witte tulband. Jiri knippert met de ogen, wisselt even een blik met Arnold, die al net zo verbaasd is, en zelfs dan durft de jonge smid zijn ogen niet te geloven. Hoe komt Aycan bij het leger van Nour-ed-Din? In Attalia liep hij over naar de Saracenen, maar daarbij werd hij opgenomen in het leger van sultan Ma’sud, die regeert over het oostelijk deel van Anatolië. Nour-ed-Din regeert over een deel van Syrië en zijn leger bestaat niet uit Anatoliërs. Jiri begrijpt er niets meer van.

Nour-ed-Din werpt de steel van de leeggegeten druiventros van zich af en zegt iets tegen zijn dienaar. ‘Genoeg!’ Jiri verstaat het niet, maar begrijpt het, want Aycan staat op, buigt en wil de tent weer binnengaan. Daarbij valt zijn oog op de twee iets terzijde staande gevangenen.

‘Jiri!’

De broers staren elkaar aan en nu is er geen twijfel meer mogelijk: het is Aycan. Jiri’s mond hangt open, maar hij beseft het niet. Aycan is bleek geworden, hij aarzelt, schijnt even te overwegen iets tegen Nour-ed-Din te zeggen, bedenkt zich dan en verdwijnt in de tent. De atabeq heeft het zwijgend maar belangstellend aangezien en trekt de wenkbrauwen op.

Intussen gaat de ondervraging door. Zij die verklaard hebben dat ze bereid zijn moslim te worden, worden van hun ketenen bevrijd en door de bewakers weggeleid; het zijn er zeker vijftien. De standvastigen worden weer aan elkaar gebonden en ruw weggestoten in een andere richting. Nu staan alleen Jiri en Arnold er nog, naast elkaar. De atabeq bekijkt hen. Zijn ogen schitteren boos en die blik voorspelt weinig goeds.

Op dat moment komt Aycan weer tevoorschijn, werpt zich op de grond voor Nour-ed-Din en begint te praten, in het Frans, doorspekt met Turkse woorden. Jiri kan het niet helemaal volgen. De atabeq schijnt het echter redelijk goed te verstaan. Hij heft een hand op, wenkt. De bewakers stoten Jiri en Arnold naar voren.

‘Buig!’ sist Aycan zijn broer en zijn neef toe. Eén ogenblik is Jiri geneigd te gehoorzamen, dan ziet hij hoe Arnold stijf rechtop blijft staan en zwijgend voor zich uit staart.

‘Buig,’ roept Aycan hun opnieuw toe, ‘verneder je. Gooi je in het stof, kruip, sidder. Ze zien hier graag dat christenhonden in het stof kruipen en zand eten!’ Arnold schijnt het niet gehoord te hebben, Jiri durft zich dan ook niet meer te verroeren.

Aycan wendt zich radeloos tot de atabeq. Hij heft de handen op, smekend, terwijl opeens tranen over zijn wangen stromen. Weer spreekt hij onverstaanbare woorden. Wat zegt hij? ‘Genade, o heer, genade voor mijn broers’ of zoiets?

Blijkbaar is met die paar zinnen Aycans kennis van het Turks uitgeput, want hij gaat weer over op Frans en de tolk vertaalt het snel voor Nour-ed-Din.

‘Grootmoedig heer, Zon van het Oosten, ik smeek u, sta mij toe dat ik pleit voor het leven van mijn bloedverwanten. Het zijn mijn broers. Het zijn vreedzame mensen, geen krijgsknechten.

Handwerkslieden zijn het, die het Heilige Graf kwamen bezoeken. Nooit hebben ze een druppel Turkenbloed vergoten. Ik smeek u, grootmachtige, spaar hun leven. Laat hen in vrede gaan, zij zullen uw lof en grootmoedigheid tot in alle uithoeken van de wereld verkondigen. Ik bid u, grootmachtig heer, wees genadig.’

Nour-ed-Din, de hand op de Gouden Dolk, fronst de wenkbrauwen en spreekt dan in gebroken Frans (dat kan hij dus): ‘Waarom werpen zij zich niet in het stof voor mij, zoals het behoort?’

Aycan draait het hoofd om.

‘Bij Allah, Jiri, wees niet zo koppig. Buig, kniel, druk je hoofd tegen de grond! Jullie leven staat op het spel.’

‘Nooit,’ zegt Arnold stug. Het is het eerste woord dat over zijn lippen komt sinds hun aankomst in het Saracenenkamp. Ook Jiri schudt het hoofd. Ze willen geen slaaf worden. De Turken tarten tot Nour-ed-Din zijn geduld verliest en hen laat onthoofden, daarop sturen ze het aan zonder dat ze het hebben afgesproken. Het is een afschuwelijk vooruitzicht zo jong al te moeten sterven. Maar God zal zich over hen ontfermen, hun standvastigheid belonen. Ze houden vast aan de belofte van Bernard van Clairvaux, waarin ze heilig geloven.

Jiri kwam naar het Heilige Land om een droom na te jagen en de droom heeft hem bedrogen. Vrouw Cantal heeft zich vergist; hij heeft geen toekomst. Maar Jiri weigert de droom, hoe bedrieglijk ook, in te ruilen voor een leven in slavernij.

Boos geeft Nour-ed-Din een bevel. Twee bewakers grijpen de jongens beet, sleuren hen door het stof en binden hen stevig aan een palmboom, rug aan rug. De atabeq is opgestaan en gaat zijn tent binnen. Aycan volgt hem met een ongelukkig gezicht. En dan gebeurt er urenlang niets meer.

De zon schuift over zijn hoogtepunt heen. Jiri en Arnold krijgen dorst, de ijzeren banden om hun gezwollen enkels bijten in hun vlees, de touwen waarmee ze aan de boom zijn gebonden knellen om hun armen. Met de ogen gesloten tegen het felle licht laat Jiri zijn achterhoofd tegen de boomstam rusten. Hij is moe, hij voelt zich ellendig en denkt aan Oda. Nooit zal hij haar terugzien, zijn fee met de bronzen krullen en het zachte velletje. Ze waren gelukkig in de schaarse uren dat ze bij elkaar konden zijn, nu beseft hij dat hun liefde geen toekomst heeft. Ze zal terugkeren naar Frankrijk met de koningin en hem vergeten... Boven zijn hoofd waaiert de palmboom in de hete wind. Achter zich hoort hij Arnold bewegen en even kreunen, maar ze spreken niet met elkaar. Wat valt er nog te zeggen?

De dorst kwelt hem hevig. Als hij even de ogen opent ziet Jiri de bedrijvigheid in het kamp. De Saracenen poetsen hun wapens, lopen heen en weer met kruiken en schalen. Op een bepaald moment klinkt er een ijle stem. In rijen werpen ze zich allemaal tegelijk ter aarde, het gezicht naar het zuiden, en bidden. Het is een wonderlijke aanblik, al die gebogen ruggen, al die tulbanden die tegelijkertijd de stoffige bodem beroeren terwijl een zoemend gemurmel opstijgt naar Allah. Ze richten zich op, buigen weer - driemaal achtereen. Jiri probeert tot zijn eigen God te bidden, maar kan het niet. Hij heeft nu een ondraaglijke dorst en kan alleen denken aan de beek die langs La Roche d’Arcon stroomt, aan koel bier, aan zure wijn. Zijn lippen zijn gebarsten, zijn tong ligt als een leren lap in zijn mond, elke ademtocht doet pijn in zijn verschroeide keel.

Dan dringt plotseling Arnolds schorre stem tot hem door:

‘Ik geloof dat ze ons hier gewoon laten verdorsten. Ze zijn bezig hun bezittingen te verzamelen, ze laden wagens op, verzorgen hun paarden. Morgenvroeg zullen ze opbreken en vertrekken. Wij blijven achter om ellendig om te komen.’

Zou dat waar zijn?

‘Nee,’ fluistert Jiri hees, het spreken doet hem pijn. ‘Wij zijn jong en sterk, we zijn te veel waard. Ze zullen ons meenemen naar Aleppo. Ze hebben slaven nodig.’

Ondanks zijn droge keel denkt Arnold hardop: ‘Hoe kan ik met die ijzeren banden om mijn enkels naar Aleppo lopen? Ik heb nu al geen vel meer op mijn benen.’

De vliegen kruipen brutaal over hun zwetende gezichten, over hun kapotte enkels. Ze steken, het is een marteling. Maar niemand kijkt naar hen om, het is alsof de Saracenen hen zijn vergeten.

Eindelijk begint de zon te dalen en neemt de hitte iets af. De Saracenen zijn nog altijd bezig met hun voorbereidingen voor het vertrek. Weer ziet Jiri een aantal mannen met kruiken en schalen voorbijkomen, maar niemand houdt bij hen stil om hen te laten drinken. ‘Geef me water,’ roept hij hun toe, half-waanzinnig van de dorst. Niemand luistert naar hem.

‘We zijn ter dood veroordeeld, we bestaan al niet meer,’ hoort hij Arnold fluisteren.

De duisternis valt in en het wordt nog iets koeler. Insecten kruipen over hen heen, steken, zuigen bloed.

Dan ziet Jiri twee schimmen op hem afkomen. Een van de schimmen draagt een kruik en een beker. Het is Aycan. Jiri herkent zijn broer pas wanneer die tegen hem spreekt.

‘Hier, drink.’ De gevulde beker wordt tegen zijn lippen gehouden. Het is koude limonade en Jiri drinkt gulzig. Het levenbrengende vocht dringt in zijn uitgedroogde lichaam. Opeens krijgt hij weer hoop.

‘Meer,’ fluistert hij.

‘Eerst Arnold.’

Jiri hoort zijn neef slikken en slobberen, daarna krijgt hijzelf nog een beker vol.

‘Luister,’ sist Aycan hem toe. ‘Ik doe wat ik kan voor jullie. Ik probeer de atabeq zover te krijgen dat ik jullie mag loskopen. Nour-ed-Din is niet zo wreed als zijn vader Zenghi en hij heeft respect voor moed. Maar hij is boos omdat jullie blijk gaven van minachting. Nour-ed-Din is geen man die ongestraft geminacht kan worden, dat verdient hij ook niet.’

‘Hij is een heiden,’ zegt Arnold onverzoenlijk.

‘Hij is een groot man,’ fluistert Aycan geërgerd. ‘Domoren zijn jullie. Weet je niet dat domheid iemand het leven kan kosten? Weten jullie dat nog steeds niet - na alles wat jullie in het kruisleger hebben gezien? Bij Allah, wat een stommelingen toch!’ ‘Geef me nog wat te drinken,’ zegt Arnold.

Aycan gehoorzaamt en blijft praten, zacht, dringend.

‘Ik vraag jullie niet om moslim te worden. Alles wat ik van jullie eis is dat jullie je koppige houding opgeeft en eerbied toont voor de atabeq van Aleppo. Wat steekt daar voor kwaad in? Wat maakt het uit dat hij een moslim is - op zijn manier is hij een vroom man. Soms kan hij heel grootmoedig zijn. Hij haat de christenen niet, hij ziet in hen slechts indringers en plunderaars die verdreven moeten worden - of bekeerd. Hij is eerzuchtig, hij wil dit hele land aan zich onderwerpen.’

‘Aycan, hoe ben jij bij Nour-ed-Din terechtgekomen als zijn persoonlijke dienaar?’ vraagt Jiri. ‘Je was in Anatolië...’

‘O, dat was stom geluk. Nour-ed-Din kreeg een paar maanden geleden versterkingen uit het leger van sultan Ma’sud en bij die versterkingen werd ik ook ingedeeld.’

‘Dat verklaart nog niet...’ begint Arnold.

‘Niet zo ongeduldig. Luister: Op een nacht, toen we aan de grenzen van Antiochië lagen, probeerde iemand de tent van de atabeq te besluipen om Nour-ed-Din te vermoorden. Zenghi, Nour-ed-Dins vader, werd een paar jaar geleden doodgestoken door een van zijn eigen bedienden. De moordenaar werd gegrepen, gemarteld en ter dood gebracht. Degene die nu een aanslag op Nour-ed-Din wilde plegen was de broer van Zenghi’s moordenaar. Dat wist ik natuurlijk niet, ik... eh... nu ja, ik sloop die nacht toevallig ook rond, toen zag ik de schim die... Om kort te gaan, ik sloeg alarm en redde daarmee Nour-ed-Dins leven. Uit dankbaarheid maakte hij mij tot zijn lijfknecht.’ ‘Wordt de tent van de atabeq ’s nachts dan niet bewaakt?’ vraagt Jiri verbaasd.

‘Allicht. Maar wachtposten kunnen in slaap vallen. Die nacht sliepen ze als rozen. Ik denk dat ze een slaapdrank in hun kruiken hadden gekregen. De aanslag was blijkbaar goed voorbereid en als ik niet toevallig ter plaatse was geweest, dan... Hoe dan ook: bij Nour-ed-Din kan ik geen kwaad meer doen. En ik dien hem trouw, hij is werkelijk een groot man en een goede meester.’

‘Jullie verstaan elkaar niet eens,’ gromt Arnold.

‘Ik leer Turks, hij kent een beetje Frans. En ik moet nog veel meer leren: behalve Turks ook lezen in de koran. De atabeq heeft grote plannen met mij, zegt hij.’

‘Je wilt dus de rest van je leven bij hem blijven?’

‘Nour-ed-Din wordt met de dag machtigen Hij zal Antiochië veroveren, daarna Damascus en misschien zelfs Jeruzalem... Als zijn gunsteling kan ik het ver brengen. Ik had nooit durven dromen dat ik nog eens zo’n kans zou krijgen. Ik slaap op mooie tapijten, ik ben omringd door schatten, Nour-ed-Din behandelt mij als een aangenomen zoon.’

‘En je hebt je ziel aan de duivel verkocht,’ zegt Jiri stug.

‘Onzin. Ook moslims geloven in God, in de hel en de hemel.’ ‘Ze geloven niet in de Heilige Drie-eenheid.’

‘Hoor eens, ik ga geen ruzie met je maken over geloofszaken. Ik vind dat niet zo belangrijk,’ zegt Aycan. Wat die priesters ons thuis vertelden was misschien ook maar voor de helft waarheid. Herinner je je wat Bernard van Clairvaux ons beloofde in Véze-lay? Er zou zegen rusten op onze kruistocht! Maar waar bleef de beloofde zegen? Het lijkt er meer op dat God aan de kant van de mohammedanen staat en niet aan jullie kant.’

‘Liep je daarom over?’ gromt Arnold boos. ‘Omdat jij altijd aan de kant van de winnaars wilt staan? Ook al zijn dat heidenen?’ ‘Ik begrijp niets van jullie,’ klaagt Aycan. ‘Wat heeft jullie tot zulke hoogmoedige wezens gemaakt? Jullie zijn toch ook maar simpele dorpers. Jullie hebben nooit iets geleerd, behalve je handen gebruiken. En jullie gedragen je alsof de wereld jullie eigendom is en jullie precies weten wat goed en wat verkeerd is. Twijfel je nooit ergens aan, Jiri?’

De gevangenen geven geen antwoord. Aycan staat zuchtend op. ‘Goede nacht,’ zegt hij verdrietig. ‘Geef de moed nog niet op, ik zal voor jullie doen wat ik kan.’

Met die woorden draait hij zich om en loopt weg. De Turkse wachter volgt hem op de hielen.

Met de nacht zijn de muggen gekomen. Ze vallen op Jiri en Arnold aan en steken hen op elk plekje blote huid. De jongens kunnen niets doen om de kwelgeesten te verjagen. Hun dorst is gelest, nu krijgen ze honger en slapen kunnen ze niet omdat de geschaafde enkels branden als vuur, de insecten om hun hoofd jagen en warrelende gedachten hun geest bezighouden. ‘Het valt me mee van Aycan dat hij toch probeert ons te redden,’ zegt Jiri als hij merkt dat ook Arnold klaarwakker is.

‘Ik vraag me af,’ antwoordt zijn neef, ‘hoeveel er waar is van het verhaal dat hij ons vertelde. Ik vond het nogal onwaarschijnlijk klinken. Voor zover ik Aycan ken is de helft ervan gelogen. Hij het leven redden van Nour-ed-Din! Volgens mij zit de geschiedenis heel anders in elkaar.’

‘Ik denk,’ zegt Jiri, ‘dat Aycan in de nacht dat de aanslag op Nour-ed-Din werd gepleegd inderdaad over het kampement rondzwierf. De kans is groot dat hij het was, die de wachtposten voor de tent van de atabeq een slaapmiddel toediende. Als je het mij vraagt was hij van plan de Gouden Dolk te stelen. Hij noemt dat ‘iets vinden. Aycan is altijd oneerlijk geweest... Maar toen gebeurde er iets onverwachts. Hij betrapte een moordenaar en sloeg alarm. De moordenaar werd gegrepen en onthoofd, en Aycan was de held van de nacht.’

‘We zullen nooit te weten komen of het zo is toegegaan,’ zucht Arnold. ‘Jiri, geloof jij nog steeds in wonderen?’

‘Sinds ik Aycan heb gezien die de lievelingsdienaar van Nour-ed-Din is geworden, geloof ik wéér in wonderen,’ antwoordt Jiri.

‘Laten we dan bidden dat zo’n wonder zich ook voor ons zal voltrekken en daarna proberen een beetje te slapen.’

Maar van slapen komt niets, ze hebben te veel pijn en honger. Jiri en Arnold zijn harde jongens en ze zijn gewend aan ongemakken, ontberingen en pijn. Wat de smidsknecht die nacht echter het meeste kwelt is de gedachte dat zijn lijden zo zinloos is. Duizenden mijlen hebben we afgelegd met het kruisleger, denkt hij opstandig, en waarvoor? We waren nog geen drie weken in Constantinopel of we trokken al verder. Koning Louis en zijn ridders zijn nauwelijks tien dagen in Antiochië gebleven, ikzelf was er maar vijf dagen. We zijn twee weken bezig geweest om van Jeruzalem naar Damascus te marcheren, maar binnen een week gaf het Franse leger de belegering op en keerde terug naar de Heilige Stad!

Als hij in die slapeloze, ellendige nacht denkt aan alles wat hen is overkomen tijdens de eindeloze tocht: aan de honger, de dorst, de koude, de ontzaglijke verliezen, aan het leed dat het kruisleger de inwoners van vreemde landen aandeed - en dat alles om dan hier, dan daar, even een paar dagen te legeren en zonder slag of stoot weer weg te trekken - dan voelt hij een laaiende woede in zich opstijgen. De verspilling! Hebben hiervoor duizenden ridders zich diep in de schulden gestoken? Hebben hiervoor tienduizenden krijgsknechten huis en haard verlaten, hun vrouwen en kinderen aan armoede prijsgegeven, hun velden en dorpen zonder verdediging gelaten, alleen om in het Heilige Land niets te doen? Alleen om hertog Raymond even blij te maken met een illusie, of om snel op de loop te gaan zodra Nour-ed-Din met zijn krijgsmacht zich aan de horizon vertoonde?

Waarom doden de Saracenen ons niet? denkt Jiri vertwijfeld. Ik wil niet leven met ketenen aan mijn voeten, opgedreven als een os, geslagen en geminacht door een heiden!

Achter zijn rug hoort hij Arnold bewegen en zacht prevelen. Bidt hij? Durft Arnold nog altijd te hopen op een ommekeer in hun lot? Stelt hij vertrouwen in Aycan? Mijn hemel, Aycan! De vleesgeworden onbetrouwbaarheid!

Arnold was een goede vriend tijdens onze tocht, denkt Jiri warm. Nu ja, hij is mijn neef. We hebben dezelfde heldhaftige grootvader gehad, we zijn opgegroeid in hetzelfde dorpje, als kinderen hebben we met elkaar gespeeld. Tijdens de tocht waren we voortdurend op elkaar aangewezen, we deelden dezelfde slaapplaats onder de ossenwagen, aten uit dezelfde houten nap, dronken uit dezelfde kruik, we leden samen honger en dorst... Zullen we ook in ons slavenbestaan bij elkaar mogen blijven? Of zullen we uiteengescheurd worden, elk aan een andere Turk worden verkocht? Zal onze laatste troost in dit aardse bestaan, onze onverbrekelijke vriendschap, ons ook ontnomen worden?

Jiri weet het niet. Maar als hij, na van Oda gescheiden te zijn, ook Arnold nog moet verliezen, heeft verder leven voor hem geen enkele zin.

God wil het! Met die kreet op de lippen zijn ze vertrokken, dwars door de wereld gereisd, verder, steeds verder, verbaasd dat de wereld zo groot was, maar met de innerlijke zekerheid dat wat zij deden, goed was. Nu, in de langste nacht van zijn leven, begint Jiri te twijfelen. Wilde God dit werkelijk? Of was het alleen koning Louis, die in Jeruzalem zijn ziel wilde schoonwassen en aan dat doel vijftigduizend mensenlevens opofferde?

Met de ogen dicht laat Jiri zijn hoofd tegen de stam van de palmboom rusten. Tranen lopen over zijn wangen. Met zijn woede kan hij geen kant uit, gebonden en hulpeloos als hij is. Daarom lost die woede zich op in verdriet, de enige uitweg.

Tegen de ochtend, als het nog nauwelijks licht is, komt Aycan opnieuw naar hen toe, gevolgd door de onvermijdelijke wachter. In het kamp is alles al in beweging: tenten worden afgebroken, ezels en paarden worden opgeladen. Met doffe onverschilligheid ziet Jiri zijn broer naderen. Aycan is opeens een vreemde, met wie hij niets te maken heeft. Gewoon een exotisch geklede heiden die iets draagt. Het zou iedereen kunnen zijn. De wachter knielt neer bij de gevangenen en ontsluit de ijzeren banden om hun enkels.

Ze nemen ons mee naar Aleppo, schiet het door Jiri heen. Maar na de vreselijke nacht is hij te afgemat om er iets bij te voelen. Aycan glimlacht. Hij zet een gesloten mand en een leren zak op de grond en trekt zijn dolk. Zwijgend snijdt hij de touwen door waarmee Jiri en Arnold aan de palmboom zijn vastgebonden. ‘Sta op,’ zegt hij zacht, ‘jullie zijn vrij. Ik heb atabeq Nour-ed-Din kunnen overhalen jullie vrij te laten.’ Aycan is zichtbaar ontroerd, maar Jiri kijkt niet-begrijpend naar hem op. Aycan knikt zijn broer toe.

‘Ik heb mijn meester alles aangeboden wat ik bezit en hij heeft het aanvaard, omdat jullie mijn broers zijn. Jullie kunnen gaan. Jullie zijn vrij.’

Vrij?

Vrij?

Jiri begrijpt het nog niet - het is zo ongelooflijk! In het eerste vage morgenlicht kijkt hij op naar Aycans gezicht en hij ziet tranen in diens ogen staan. Bedoelt Aycan werkelijk dat ze...? Aycan steekt de armen uit en trekt zijn broer omhoog.

‘Kun je staan? De insecten hebben jullie goed toegetakeld, maar die bulten verdwijnen gauw genoeg. Jullie enkels zien er lelijker uit. Wacht, ik zal een paar lappen halen, daarmee kunnen jullie je benen verbinden. Wil je eerst wat drinken?’

‘Bedoel je,’ hoort Jiri zijn neef stamelen,‘bedoel je dat Nour-ed-Din ons laat gaan? Zomaar?’ Arnold heeft zich moeizaam langs de stam omhoog gewerkt en houdt zich wankelend vast. ‘Nee, ik droom,’ mompelt hij hees.

‘Je droomt niet,’ antwoordt Aycan hartelijk. ‘Jullie zijn vrij om terug te keren naar Jeruzalem. Geloof me, Arnold.’

‘Aycan!’ Jiri knippert met de ogen, heel langzaam begint de betekenis van de woorden tot hem door te dringen. ‘Zijn we werkelijk... vrij?’

‘Ja, dat zeg ik toch. Het heeft me moeite gekost, maar atabeq Nour-ed-Din is geen onmens; hij kan zeer grootmoedig zijn.’ ‘Grote God, Arnold, hoor je dat? We worden vrijgelaten!’ schreeuwt Jiri.

‘Ja,’ fluistert Arnold alsof hij het ook nog niet durft te geloven. Jiri probeert het te verwerken. Is het mogelijk? Hun hele jeugd door hebben hij en Aycan gekibbeld, dikwijls gevochten, honderden keren elkaar uitgescholden - er bestond geen broederliefde tussen hen. En nu...

‘Je... je hebt alles wat je bezat aangeboden om ons vrij te kopen?’

‘Ja.’

‘O Aycan, ik...’

‘Zeg maar niets. Je hoeft me niet dankbaar te zijn. Jij zou voor mij hetzelfde gedaan hebben,’ zegt Aycan ontroerd.

‘Ja,’ mompelt Jiri, maar hij is er niet zeker van.

‘Ik kon mijn bloedeigen broer toch niet in slavernij laten gaan zonder een hand uit te steken om dat te verhinderen?’ zegt Aycan zacht.

De dief, de leugenaar - hun redder. Jiri grijpt zijn hand. ‘Aycan, dit zal ik nooit vergeten.’

‘Ach... Beloof me één ding, Jiri. Noem me nooit meer een verrader. Ook niet in gedachten.’ Aycans stem klinkt schor.

‘Nee, nee! Ik beloof het.’

‘Jullie moeten zelf proberen in Jeruzalem te komen en dat is een heel eind weg. Je doet er verstandig aan regelrecht naar het westen te lopen, dan kom je vanzelf bij de grens. Ik heb hier een waterzak en een mand vijgen voor onderweg. En een vrijgeleide, dat Nour-ed-Din voor jullie heeft uitgeschreven. Lezen kun je het niet, het is trouwens in Arabisch schrift opgesteld, maar het zegel kent iedereen in deze streek en het zal jullie helpen om veilig de grens te bereiken. Vermijd de steden en dorpen, maar pas op dat jullie niet verdwalen. De woestijn is heet en droog om deze tijd van het jaar. En putten zijn er bijna niet.’

Met een hart vol dankbaarheid en schaamte klemt Jiri zich aan zijn broer vast. Hij staat nog niet al te stevig op zijn benen en het kost hem moeite te beseffen dat hem werkelijk een wonder is overkomen.

Hij hoeft geen slaaf te worden. Hij zal Oda terugzien in Jeruzalem.

‘Blijf zo staan,’ gebiedt Aycan, zich losrukkend. Hij rent weg en komt even later terug met in water gedrenkte schone doeken, waarmee hij Jiri’s en Arnolds voeten verbindt.

‘Jullie zullen moeten lopen,’ zegt hij. ‘Denk je dat het zal lukken, Jiri?’

Al zouden ze onderweg omkomen van honger, dorst of hitte, ze zullen in elk geval sterven in vrijheid! Weer grijpt Jiri zijn broer bij de handen.

Aycan, vergeef me.’

‘Wat? Dat je niet altijd vriendelijk tegen me was? Ach, wat doet dat er toe. Moge Allah je schreden leiden, broertje.’

Arnold, al even uitbundig gelukkig, valt zijn neef om de hals. ‘Dank je, dank je...’ Iets anders kan hij niet uitbrengen.

Op dat moment komen uit de tent van de atabeq zes hoogwaardigheidsbekleders. In hun midden loopt Nour-ed-Din, hoog opgericht, een koninklijke gestalte. De Turkse emir kijkt even naar de voormalige gevangenen onder de palmboom en naar zijn gunsteling Aycan. Opeens blijft hij zwijgend staan. Nog eenmaal kan Jiri de Gouden Dolk bewonderen. Dan, onder de dwingende blik van de atabeq, valt hij opeens op de knieën en buigt diep in het stof tot zijn voorhoofd de grond raakt. ‘Grootmachtig heer,’ prevelt hij overweldigd, ‘ik dank u nederig voor mijn vrijheid. Ik zweer u, nooit zal ik mijn hand opheffen tegen een moslim.’

Terwijl hij daar ligt, zich heel klein voelend, hoort hij boven zijn hoofd iemand zijn woorden voor de atabeq vertalen. Naast hem ligt Arnold op de grond, het gezicht naar beneden. Trots en koppigheid zijn prachtig, maar nu is het ogenblik aangebroken om de macht en de goedheid van deze Saraceense heerser te erkennen.

Nour-ed-Din kijkt op hen neer, een hooghartig glimlachje krult om zijn lippen. Dan loopt hij snel door, geeft bevelen. De krijgslieden rennen als mieren door elkaar, breken het kamp af, zadelen hun paarden. Ze zullen teruggaan naar de grenzen van Antiochië om de oprukkende Raymond van Poitiers te onderscheppen.

Jiri en Arnold krabbelen overeind.

‘Ga nu, snel,’ sist Aycan.

Nog één keer omhelzen ze elkaar, stamelend en ontroerd. Dan nemen Jiri en Arnold hun waterzak en de mand op en strompelen het kamp uit, de vrijheid tegemoet.

Lang kijkt Aycan hen na. Daarna haast hij zich naar de tent van de atabeq om te helpen met inpakken.

18 IN DE WOESTIJN

Met een grote boog vermijden de beide neven de stad Damas-cus en zetten koers naar het westen: twee haveloze voormalige krijgsgevangenen, ontkomen aan slavernij dankzij Aycan, de overloper. De wonden aan hun enkels schrijnen. Het verband in water drenken geeft enige verlichting, maar met water moeten ze zuinig zijn. Ze lopen, dagenlang. Ze verbijten hun pijn, ze verdragen de hitte van de dag en de kilte van de nacht. Ze sjouwen door losse droge aarde, klauteren over hete rotsen, vermijden doornstruiken, zoeken moeizaam hun weg naar de grens. Ze durven niet het brede spoor te volgen dat is achtergelaten door het wegtrekkende Franse leger, want daar zal het wemelen van achtervolgende Saracenen. Ze hebben weliswaar een vrijgeleide, maar krijgslieden beginnen meestal eerst te schieten; pas daarna stellen ze vragen. Jiri en Arnold blijven liever in het dunbevolkte gebied ten westen van Damascus om langs een omweg Banyas te bereiken, waar ze veilig zullen zijn. Om zichzelf wat af te leiden van zijn pijnlijke voeten en de onzekerheid over de richting die ze hebben gekozen, begint Jiri te praten. ‘Ik moet steeds denken aan vrouw Cantal en haar voorspelling...’

‘... die niet is uitgekomen,’ bromt Arnold.

‘Nee. Ze heeft gezien dat ik in Constantinopel zou komen en Nour-ed-Din zou ontmoeten, dat klopt dus wel. Maar ze heeft me ook met de Gouden Dolk in mijn handen zien staan - en dat is niet uitgekomen. Vreemd.’

‘Helemaal niet vreemd,’ zegt Arnold stug. ‘Vrouw Cantal vergiste zich. Ze zag niet jouw toekomst, maar die van Aycan.’ ‘Denk je? Maar ze kende Aycan helemaal niet!’

‘Daarom juist. Ze kende jou. Ze keek in de toekomst, zag iets en bracht dat met jou in verband.’

‘Maar... maar...’ Jiri is helemaal verbijsterd. ‘Weet je wel wat je daar zegt? Dat zou betekenen dat Aycan... dat mijn broer.

‘De Gouden Dolk steelt, ja.’

‘Dat geloof ik niet!’

‘Dat wil je niet geloven,’ mompelt Arnold. Jiri schudt ontdaan het hoofd.

‘Ais Aycan dat probeert - dan kost het hem zijn leven.’

Zou vrouw Cantal zich werkelijk zo vergist hebben?

‘Lijken Aycan en ik dan zoveel op elkaar?’ vraagt hij kleintjes. ‘Nogal.’

Jiri is ook maar een mens. Aycan heeft zijn leven gered, er offers voor gebracht en Jiri is zijn broer innig dankbaar. Maar dat Aycan ooit de bezitter zou kunnen worden van het mooiste sierwapen ter wereld - nee, dat gunt hij zijn broer toch niet. Het schemert als ze de top van weer een heuvel hebben bereikt. Moedeloos kijken ze neer op het halfduistere dal. Geen huis, geen dorp, geen mens. Voor hen uit, roodgloeiend in de ondergaande zon, de toppen van nog meer heuvels... eindeloos. Arnold gaat zitten en wikkelt het verband van zijn linkerenkel. ‘Het doet helse pijn, ik moet een beetje water hebben voor dat verband.’

Jiri wil protesteren, ze hebben nog maar zo weinig. Net bijtijds slikt hij zijn woorden in. Terwijl Arnold een scheutje lauw water over zijn wonden giet en ze snel weer verbindt, verschijnen boven hun hoofden de eerste sterren. Strompelend gaan ze verder, dalen af naar het donkere dal. Zwijgend.

Halverwege de nacht kan Arnold plotseling niet meer. Hij rolt om waar hij staat en valt meteen in slaap. Jiri denkt vaag: ik

moet waken, maar zijn vermoeidheid is te groot en even later slaapt hij ook. Als ze ontwaken is de dag al aangebroken. Ze drinken het laatste restje water, eten de laatste vijgen en gaan dan weer verder.

‘Ik wed,’ zegt Arnold terwijl hij voor zich uit wijst, ‘dat als we die top daar beklommen hebben, we fort Banyas kunnen zien liggen.’

‘Of op de volgende top, of op de daaropvolgende,’ mompelt Jiri. ‘Arnold, ik wil je niet ongerust maken, maar ik geloof dat we verdwaald zijn. Hier wonen geen mensen...’

Het felle licht danst als brandende pijlpunten voor hun ogen, de hitte neemt snel toe, de heuvels om hen heen lijken allemaal op elkaar.

Het duurt uren voor ze boven zijn, dan kijken ze naar wat zij hopen dat het westen is. Niets. Alleen de moemakende opeenvolging van nog meer kale heuvels.

Zwijgend dalen ze af. Wat valt er te zeggen? Enkele dagen geleden dacht Jiri: al komen we om in de woestijn, dan zullen we sterven in vrijheid. Maar doodgaan lokt hem toch niet aan, hij wil naar Oda! Onder aan de helling vinden ze een paar braambossen. De vruchten zijn rijp. Ze eten er gulzig van. De bramen zijn zwart en zoet, weinig sappig en vol pitten. Maar ze halen er genoeg kracht uit om de volgende helling te beklimmen. En dan, als ze boven zijn...

‘Nog meer heuvels,’ gromt Arnold. Het klinkt niet eens wanhopig. Heeft hij de moed al opgegeven?

Jiri geeft opeens een gil en zwaait met de armen.

‘Kijk, kijk daar! Geiten! Ik zie geiten daar beneden. Een hele kudde. Kom mee! Waar een kudde is, daar zijn herders.’

Ze haasten zich de stenige helling af.

De grootste deugd van de moslim is zijn gastvrijheid. In landen waar water en voedsel schaars zijn, dient je tent open te staan voor elke reiziger die langskomt. Wie weet hoe hard je zelf nog eens hulp nodig hebt! Geen moslim zal een verdwaalde reiziger onderdak en voedsel weigeren, ook al is hij zelf arm en al is de reiziger iemand die een vreemde taal spreekt, vreemde kleren draagt en een vijand zou kunnen zijn.

Arnold ontdekt de open tent van de herdersfamilie het eerst. Hij telt zeventien mensen, vrouwen en kinderen meegerekend. De jongens slepen zich erheen en vallen uitgeput neer. Ze roepen iets in een taal die de bedoeïenen niet verstaan, maar het is duidelijk wat ze willen. Een vrouw, gekleed in kleurige wollen lappen, knielt bij hen neer en geeft hun koele geitenmelk. Daar knappen ze van op. Ze worden met gebarentaal uitgenodigd binnen te komen en Jiri toont de nomaden zijn vrijgeleide. Deze mensen kunnen inderdaad niet lezen, maar ze begroeten eerbiedig het zegel van Nour-ed-Din en lachen de bezoekers toe. Kinderen, die rondkruipen in de schaduw van het tentdak, kijken hen nieuwsgierig aan. De vrouwen en de twee aanwezige mannen hurken om hen heen. Ze vragen van alles, maar Jiri en Arnold kunnen geen antwoord geven - althans geen antwoord dat voor die mensen verstaanbaar is. Ze krijgen hardgebakken koeken toegeschoven en wat zout te eten, wat betekent dat ze geaccepteerd zijn en zich veilig kunnen voelen, wie ze ook mogen zijn. Zo is de wet van de woestijn.

Omdat Arnolds been er slecht aan toe is, moeten ze een paar dagen blijven. Een van de vrouwen smeert een soort olie op hun kapotte enkels, waardoor de brandende pijn vermindert. De zon heeft de gezichten en armen van de jongens zo bruin gebrand dat ze zelf wel bedoeïenen lijken, ze spreken alleen een andere taal dan de nomaden, en ze hebben lichte ogen, lichtbruin haar. De herkomst van de twee vreemdelingen blijft de herdersfamilie dan ook een raadsel. Maar de jongens worden goed behandeld en na een halve week zijn ze in staat verder te reizen. Het hoofd van het gezin, een magere stugge man die echter zo kwaad niet blijkt te zijn, tekent in het zand een paar lijnen: een grove landkaart die zij ijverig bestuderen. Hij wijst hun de richting die zij moeten volgen om in Banyas te komen en maakt hun met gebarentaal duidelijk dat ze te ver naar het noorden zijn afgeweken. Het moet de nomaden intussen duidelijk zijn geworden dat de twee vreemdelingen christenen zijn - zouden ze anders naar Banyas willen gaan? Maar het maakt geen enkel verschil: verdwaalde reizigers helpt men.

Wanneer Arnold en Jiri voldoende op krachten zijn gekomen om hun tocht voort te zetten, weten ze niet wat ze verzinnen moeten om hun dankbaarheid tot uitdrukking te brengen. Ze wijzen op hun hart, schudden handen, wat de nomaden hogelijk verbaast, ze buigen en zwaaien, strijken de kinderen over de haren, buigen nog eens. Dan gaan ze weer op weg, met hun waterzak vol geitenmelk en vier harde koeken in hun buidel. Een tijd lang lopen ze zwijgend door het dorre land, langs stekelige struiken, heuvel op, heuvel af. Dan zegt Arnold: ‘Weet je nog hoe de heilige Bernard van Clairvaux ons toesprak in Véze-lay? Alle moslims zijn heidenen, zei hij, het zijn eigenlijk geen mensen. God wil dat we ze verdelgen. Niet één mag er overblijven.’

‘Ja, dat zei hij,’ gromt Jiri.

‘En ik geloofde hem,’ vervolgt Arnold hardop zijn gedachtegang. ‘Ik wilde daarna niets liever dan naar het Heilige Land gaan om de heidenen uit te roeien. Ik was zo blij toen we naar Damascus marcheerden. Eindelijk zouden we met dat verdelgen beginnen! En ik wilde wraak nemen voor wat die Turken ons in Anatolië hadden aangedaan, ik wilde Tomas wreken. Iets in Arnolds stem trekt Jiri’s aandacht.

‘Wacht even - ik geloof dat ik weet wat je bedoelt.’

‘Heus?’ ‘Ja. Hoe zou een christenfamilie hebben gehandeld als opeens twee uitgeputte Saracenen op hun drempel waren verschenen? Zouden ze hun gastvrijheid hebben verleend, verpleegd en gevoed hebben, zoals deze mensen het ons deden?’

‘Dit waren bedoeïenen, geen Turken. Ze behoren tot een ander volk en spreken een andere taal.’

‘Maar het zijn allemaal moslims. Ze aanbidden Allah. En dat alleen is volgens Bernard van Clairvaux een reden om hen te doden.’

‘Ik zou het niet gekund hebben, zelfs al zou ik gewapend zijn geweest,’ bekent Arnold. ‘Die mensen waren goed voor ons, ze betoonden ons naastenliefde.’

Terwijl ze naast elkaar voortploeteren zegt Jiri: ‘Ik moet nu opeens denken aan wat Aycan me een keer zei, lang voor hij overliep naar het andere kamp. Hij zei: Turken zijn ook mensen. Ik werd toen razend op hem, want mensen doden is een zonde en moslims doodslaan een deugd. Nour-ed-Din beschouwde ik als een doodsvijand, een soort duivel. Ik wilde hem doden, hem vertrappen als een vieze tor en zijn Gouden Dolk van hem afnemen. Ik dacht dat God dat van mij verlangde. En toen ik voor hem stond, helemaal hulpeloos en in zijn ogen keek - Arnold, was jij ook zo onder de indruk van Nour-ed-Din?’

‘Ik vond hem vorstelijker dan koning Louis ooit worden zal,’ bekent Arnold. ‘Maar dat wilde ik niet toegeven, ik dacht dat het mijn plicht was hem te verachten. Dat liet ik blijken en ik begrijp nog niet dat hij ons niet ter plaatse liet doden. We beledigden hem! En hij vergaf het ons! Ik begrijp het nog steeds niet, Jiri.’

Ze sjouwen verder, door hitte en stof, helling op, helling af. ‘Aycan zei,’ vertelt Jiri opeens, ‘dat Nour-ed-Din respect heeft voor moed. Het was vermetel van jou, Arnold, om de atabeq zo

te tarten. Misschien beviel hem dat juist wel, misschien was het jouw trots die hem zo genadig maakte.’

‘Ik wilde alleen maar geen slaaf worden,’ bekent Arnold.

‘Nee, ik ook niet. Die nacht nam ik me voor, me liever te laten doodranselen dan in slavernij te gaan. En - God moge het mij vergeven - maar ik méénde het toen ik tegenover Nour-ed-Din bezwoer dat ik nooit in mijn leven meer een hand zal opheffen tegen een moslim. Het mogen dan vervloekte heidenen zijn en de vijanden van onze kerk, maar Aycan had gelijk toen hij zei: Saracenen zijn ook mensen. Het zijn médemensen! En ik ben dan wel een stomme dorper, maar mijn medemensen vermoorden doe ik niet.’

Hij staat stil en rukt woest het verschoten rode kruis van zijn schouder.

‘Daar! Weg ermee.

Arnold aarzelt één moment, volgt dan zijn voorbeeld.

‘Je hebt gelijk. Het kan Gods wil niet zijn dat we tegen de moslims vechten. Maar wat doen we dan nog hier, in het Oosten, als deelnemers aan een mislukte kruistocht? Laten we naar huis gaan, neef.’

‘Hoe? Nee, eerst moeten we terug naar Jeruzalem. Daar is Oda.’ Weer sjokken ze een tijd lang zwijgend naast elkaar, heuvel op, heuvel af, in gruwelijke eentonigheid. Elke heuvelrug kost uren om hem te overwinnen - en nog altijd is er geen einde aan te zien. Daarom begint Arnold weer te praten, of liever: hardop te denken.

‘Wat mij opviel in Damascus, toen we daar door de straten werden geduwd, en wat ik later heb gezien bij die nomaden, is dat niet alle Saracenen rijk zijn en met goud behangen rondlopen. Ik geloof dat de Turken ook arme drommels hebben, en gewone handwerkslieden en boeren, die blij zijn wanneer ze dagelijks te eten krijgen.’ ‘Hoe kun je ook rijk worden in een land dat zo dor en eenzaam is als dit hier!’ roept Jiri uit. ‘Misschien is dat de reden dat God niet wil dat we de moslims verdelgen. God heeft altijd mededogen gehad met arme mensen.’

Dit gesprek gaat een hachelijke kant uit, denkt Jiri intussen. Hij raakt ervan in de war.

‘Maar waarom,’ vraagt hij smartelijk, ‘zond God mij dan het rode kruis toen we in Vézelay waren? Dat was toch een teken van de hemel. Ik voelde me geroepen.’

‘Wanneer je niet was meegegaan,’ zegt Arnold, ‘had je Oda niet ontmoet.’

‘Dat is waar. Maar jij dan? Waarom ging jij, terwijl in La Roche d’Arcon het meisje Marie... Terwijl je daar toch een meisje had?’

Arnold zucht.

‘Ik weet het niet. Ik durfde niet te weigeren toen Sieur Robert me aanwees. En naar Jeruzalem gaan leek me het hoogste geluk dat een dorper kon overkomen.’

Jiri knikt. Voor Arnold moet het allemaal nog veel verwarrender zijn dan voor mij, denkt hij verdrietig. Ik had een doel: de Gouden Dolk veroveren. Een dwaas doel, maar ik geloofde erin, ik dacht dat het mogelijk was. Maar Arnold? En we zijn nog zo onnoemelijk ver van huis!

De afstand die hen scheidt van het groene dorpje in Bourgon-dië lijkt opeens onoverbrugbaar.

Hij neemt een slok van de zure geitenmelk en rilt, ondanks de laaiende hitte om hem heen.

‘Arnold,’ zegt hij plechtig, ‘eens heb ik je gevraagd bij mij te blijven, omdat ik dacht dat mij niets kon overkomen. Daar ben ik nu niet meer zo zeker van. Maar wat er verder ook moge gebeuren, ik beloof je dat ik tot het einde van mijn dagen alles met je zal delen: rijkdom, verdriet, teleurstelling - alles.’ ‘Alles, behalve Marie,’ knikt Arnold.

Ze slaan de handen ineen en voelen het als een plechtig moment.

‘Denk je dat Marie op je wacht?’ vraagt Jiri.

‘Ja,’ antwoordt Arnold rustig, ‘dat doet ze. Ik heb het haar gevraagd en ze beloofde het.’

Moeizaam, de uitputting nabij, bestijgen ze de volgende heuvelhelling, hoger nog dan de vorige. De geschifte geitenmelk speelt op in hun maag, de hitte perst het laatste restje vocht uit hun huid. Hun voeten doen pijn, hun handpalmen zijn verbrand door de aanraking met kokend hete rotsen. Maar ze komen boven. Achter hen ligt het schaars begroeide, golvende land: kaal, droog, zinderend heet. Voor hen...

‘Daar!’ gilt Jiri. ‘Fort Banyas! We zijn gered, Arnold, we zijn gered!’

Ze vergeten hun pijn en ellende, vallen op de knieën en danken God voor hun redding.

19 DE TERUGREIS

Het is al herfst wanneer Jiri en Arnold in Jeruzalem terugkeren. Sinds Fort Banyas hebben ze veel oponthoud gehad. Soms konden ze een eind meegaan met een handelskaravaan. Dan weer moesten ze een stuk op eigen gelegenheid reizen. Ze verdwaalden enkele malen, en om aan geld en leeftocht te komen moesten ze bedelen of - als ze geluk hadden - werken.

Maar Jiri zette door. Hij had maar één doel voor ogen: terug naar Jeruzalem, naar Oda.

Als ze dan eindelijk de hoofdstad bereikt hebben is hun eerste gang naar de oude karavanserai waar ze de weken hebben doorgebracht die voorafgingen aan de tocht naar Damascus. Daar vinden ze niemand meer. Het gebouw ligt verlaten, de poort is gesloten. Waar is ridder d’Arcon, waar is sergeant Girard? Arnold belooft op inlichtingen uit te gaan, terwijl Jiri zich naar het Tempelplein haast, waaraan het koninklijk paleis grenst. Is het Franse koningspaar nog in Jeruzalem?

Ja, maar als Jiri zich bij de ingang van het paleis meldt en naar Oda vraagt wordt hij weggejaagd. Zo’n haveloze zwerver willen de wachtposten niet doorlaten of zelfs maar te woord staan. Jiri bidt en smeekt - ze luisteren niet naar hem. Verslagen dwaalt hij over het grote plein. Hij kijkt boos naar de achtkantige Rotstempel en vervloekt zijn lot. Tot Arnold hem daar vindt.

Arnold heeft nieuws.

‘Sieur Robert, sergeant Girard en wat er nog over is van onze groep zijn met koning Boudewijn naar Tripoli gegaan,’ weet hij te vertellen. ‘Wat ze daar moeten doen begrijp ik niet goed, het schijnt dat er geharrewar is over wie het vorstendom Tripoli moet regeren. Het ziet ernaar uit dat Sieur Robert in dienst is getreden bij koning Boudewijn. Verder zijn er nog maar weinig kruisridders in Jeruzalem; de meesten zijn naar huis gegaan met Italiaanse schepen. Ook koning Koenraad is vertrokken. Maar ik hoorde dat koning Louis nog altijd hier is met zijn hofhouding omdat hij in Jeruzalem wil overwinteren en Pasen in de Heilige Stad wil vieren. Vader Cornelius is er ook niet meer. Een priester die ik ernaar vroeg zei, dat vader Cornelius deze zomer is gestorven aan het eten van bedorven voedsel.’

‘Hij zal wel te véél gegeten hebben,’ knikt Jiri.

‘Zou me niets verbazen. Heb jij Oda nog kunnen vinden?’ ‘Nee. De paleiswachters joegen me weg. Ze geloven niet dat ik een kruisvaarder ben. Ik draag geen kruis, ik ben ongewapend en ik zie eruit als een schooier.’

Dat klopt. Hun avonturen in de woestijn en de lange reis terug naar Jeruzalem hebben weinig heel gelaten van hun kleren. Ze zijn vuil, mager, bruingebrand, met een vlassige snor en korte baardplukjes... ze lopen ermee voor schandaal.

Daar staan ze nu: zonder geld, zonder onderdak, door iedereen in de steek gelaten, in een vreemde stad. Een stel bedelaars! Hongerig brengen ze de koude nacht door in de open lucht. De volgende ochtend gaan ze met een lege maag op zoek naar werk. Eindelijk hebben ze geluk. Jiri kan knecht worden in een grote wapensmederij achter het paleis van de patriarch, Arnold wordt aangenomen door een brouwer in de buurt van de Jaffapoort, in de schaduw van Davids Toren. Niet ver van de Graanmarkt, in dezelfde wijk, vinden ze onderdak in een goedkoop logementje. Ze slapen daar in een hokje op vuil stro en het eten is er erbarmelijk, maar iets beters kunnen ze van hun karige loon niet betalen. Ze hopen vurig op een spoedige terugkeer van Sieur Robert. Die zal hen toch wel willen helpen?

Jiri is in alle staten. Hoe kan hij Oda laten weten dat hij nog in leven is? De hele week moet hij werken van de vroege ochtend tot laat in de avond. Alleen op zondag heeft hij vrij. Dan zwerft hij in de omgeving van het paleis, hij spreekt iedereen aan die hij naar buiten ziet komen, maar niemand, zelfs de eenvoudigste dienaar niet, wil naar hem luisteren. Hij ziet er te haveloos en te armoedig uit! Schooiers hebben hier niets te maken. En als koning Boudewijn terugkeert in Jeruzalem is het zonder Sieur Robert. Waar is de ridder?

Jiri wordt er wanhopig van. Dit is een ander leven dan ze eens, als vrome kruisvaarders, hebben verwacht van de Heilige Stad. In plaats van plechtig de ene kerk na de andere te bezoeken en zich onder te dompelen in een godsdienstige roes, zoals pelgrims plegen te doen, staan ze de hele week te zwoegen, worden ze afgebeuld als horigen, geweerd uit het rijke stadsdeel en met diepe minachting behandeld. Maar de smidsknecht geeft het niet op, hij moet Oda te spreken krijgen! Eindelijk, op een grauwe zondag, ziet hij een soldaat die hem vaag bekend voorkomt. Hij nadert de man, vraagt hem naar Oda en plotseling herkent de krijgsknecht hem.

‘Hé, jij bent de wapensmid waarmee dat wichtje altijd afspraakjes maakte,’ zegt de man verwonderd. ‘Tjonge, dat je nog leeft! Ik had gehoord dat je voor Damascus was gesneuveld.’

‘Ik leef, zoals je ziet,’ zegt Jiri,‘maar dat weet Oda niet. Zij denkt dat ik dood ben. Kunt u haar een boodschap brengen?’

‘Ik?’ bromt de soldaat onwillig. ‘Waarom ik? Ik zie haar bijna nooit.’

‘O toe, alsjeblieft...’

De kerel grijnst.

‘Dat lieve kind heeft vast allang een ander vriendje,’ zegt hij.

‘Dat geloof ik niet!’ Angst knijpt Jiri’s keel dicht. Zou dat waar zijn? Is Oda hem al vergeten en heeft ze zich getroost met een of andere jonge dienaar in het paleis? O nee, dat mag niet! ‘Nou, ik zal zien wat ik voor je kan doen,’ gromt de krijgsman. ‘Ik ben hier elke zondag,’ roept Jiri de man nog na, als die aanstalten maakt in het wachtlokaal te verdwijnen.

De volgende zondag wordt Jiri’s geduld beloond. Op die druilerige namiddag stormt een slank figuurtje in een lange mantel een zij-ingang van het paleis uit, loopt als verdwaasd over het Tempelplein en roept: ‘Jiri, Jiri, ben je daar?’

Hij is er. Hij zit bij de Tempel van de Rots op een stenen trap, maar boven het gewone straatlawaai uit hoort hij zijn naam roepen en hij herkent de stem. Wild vliegt hij overeind en dan vallen ze elkaar juichend in de armen.

‘Jiri, o Jiri, ik dacht dat je dood was! Je kwam niet terug van Damascus.’ Oda duwt hem van zich af, kijkt hem onderzoekend aan. ‘Je... je bent toch Jiri Rambor, de wapensmid?’ ‘Natuurlijk, lieve Oda, herken je me niet?’

‘Jawel, je ziet er precies zo uit als hij. Maar Jiri is dood! Je moet iemand anders zijn!’

‘Liefste, ik ben het heus. Geloof me. Kom, ik zal je alles vertellen. Het is een heel verhaal.’

‘Je bent niet dood,’ prevelt Oda verbijsterd. ‘O Jiri...’ Ze is helemaal van streek en barst opeens in tranen uit. Jiri begrijpt er niets van. Is ze dan niet blij hem terug te zien?

Zo onstelpbaar schijnt haar verdriet dat hij niet weet hoe hij haar moet troosten. Eindelijk bedaart ze een beetje en ze lacht door haar tranen heen.

‘Het is zo heerlijk, zo ongelooflijk heerlijk,’ fluistert ze steeds maar.

‘Dus je bent toch blij?’ vraagt hij opgelucht.

‘Blij? Ik dacht dat ik dood zou gaan van verdriet - en je bent er weer! O Jiri...’

Al is de hemel bewolkt en dreigt er een regenbui, voor Jiri is de zon doorgebroken en de hele wereld stralend schoon. Hij heeft zijn Oda terug!

Met enige angst zien ze de lente naderen. Na Pasen, heeft Oda verteld, zal ook koning Louis terugkeren naar Frankrijk, samen met de koningin en de hofhouding. Dit keer zullen ze de reis per schip maken, want nogmaals die vreselijke tocht over land durft de koning niet aan. Natuurlijk willen de beide jongens dolgraag mee, maar waar moeten ze het geld voor een lange dure zeereis vandaan halen? Vooral Jiri wordt mager van het tobben. Hij wil niet weer van Oda gescheiden worden.

Kort na Pasen laat koning Louis het restant van zijn kruisleger bijeenroepen op het grote Tempelplein achter het paleis. Daar staan ze dan, de laatste kruisvaarders. Een paar honderd ridders met hun schildknapen, een handjevol overgebleven voetknechten. Wrakhout van een mislukte kruistocht, met een hart vol teleurstelling en heimwee. De koning, die verantwoordelijk voor hen was, zal hen gaan verlaten. En zij? Ze proberen rechtop te staan, een flinke indruk te maken in de aprilzon. Uit hun ogen spreekt de felle angst dat ze zullen worden achtergelaten. Koning Louis spreekt hen toe. Hij moet toegeven dat deze tweede grote kruistocht weinig heeft kunnen bijdragen aan de versteviging van het koninkrijk Jeruzalem. Dat is echter niet zijn schuld. De ridders hebben dapper gevochten, de voetknechten deden hun plicht en allen behoren ze God te danken dat het hun gegeven was de heilige plaatsen te bezoeken om hun ziel schoon te wassen van zonden. Het fiasco van de kruistocht is uitsluitend te wijten aan de tegenwerking van keizer Manuel van Constantinopel en aan de intriges van Raymond van

Antiochië. Omdat hij, de koning van Frankrijk, niets meer te maken wil hebben met Constantinopel en de Byzantijnen, die zoals iedereen weet op dit ogenblik in een oorlog zijn verwikkeld met het koninkrijk Sicilië, heeft hij aan koning Rogier II om schepen gevraagd. Koning Rogier heeft beloofd zoveel schepen te leveren als nodig is voor het vervoer van ’s konings hofhouding en ridders. Wie van de krijgsknechten niet genoeg geld heeft om voor zijn overtocht naar Europa te betalen - en koning Louis kan zich voorstellen dat er onder zijn toehoorders wel enigen zijn - kan toch meevaren als bemanningslid, wat inhoudt dat hij ook op de roeibanken van de Siciliaanse galeien zal moeten plaatsnemen.

Terugvaren naar huis, als galeislaven? Jiri en Arnold kijken elkaar aan en knikken dan tegelijkertijd. In ’s hemelsnaam, het is hun enige kans!

‘Naar huis,’ mompelt Arnold. ‘Hoe voelt dat, Jiri? Terug naar ons dorp in de groene vallei... Ik zal Marie weerzien! Vader en de broertjes...’ Zijn ogen beginnen te stralen.

‘Thuiskomen met lege handen, hoe voelt dat?’ zegt Jiri bitter. Arnold haalt de schouders op. ‘Ik heb de laatste maanden wat geld gespaard, genoeg om een mooie sjaal voor Marie te kopen en nog wat aardigheidjes voor de familie.’

Tot hun niet geringe verrassing ontmoeten ze even later op het grote Tempelplein sergeant Girard. Ze vliegen op hem af. ‘Sergeant Girard! U leeft nog!’

‘Drommels, dat moeten... laat eens kijken, maar dat is onze wapensmid en daar is ook onze kuiper. Verroest, waar komen jullie vandaan? Jullie waren vermoord door de Saracenen -voor Damascus.’

‘Niet vermoord, gevangen. En ze hebben ons weer vrijgelaten,’ roept Arnold uitbundig.

‘Zomaar?’ ‘Iemand betaalde een losgeld voor ons,’ zegt Jiri snel.

‘Wie was er zo royaal? En waarom dan wel?’

Over Aycan kunnen ze deze man niets vertellen. In La Roche d’Arcon mag nooit iemand te weten komen van diens verraad. Dus dist Jiri een mooi verhaal op, dat half op waarheid berust. ‘De graaf van Ibelin kreeg bericht dat enkelen van zijn krijgsknechten in gevangenschap waren geraakt en kocht ze los. Hij betaalde ook nog voor vijf andere gevangenen.’

‘Daarvan heb ik gehoord,’ zegt Girard. ‘De Ibelins zijn schatrijk, het is de edelste familie in dit land. Nou, ik moet zeggen dat jullie geluk hebben gehad.’

‘Waar is Sieur Robert?’

‘Die heeft een vrouw gevonden - of liever, koning Boudewijn heeft een vrouw voor hem gevonden, een weduwe met een flink stuk grond en een mooi huis. Hij blijft dus in het Heilige Land. Maar ik ga naar huis, ik heb genoeg van de hitte hier. En jullie?’ ‘Wij zouden ook graag mee teruggaan, desnoods als roeiers,’ zegt Arnold.

‘Dat maak ik wel in orde. Er zijn er nog vier uit La Roche d’Arcon die naar huis willen. Maar ik kan niet beloven dat jullie allemaal op hetzelfde schip terechtkomen.’

‘Wij tweeën willen bij elkaar blijven,’ roept Arnold snel.

‘De onafscheidelijken, huh?’ Sergeant Girard grinnikt. ‘Valt wel te regelen, denk ik.’

Vier dagen later, uitgeleide gedaan door koning Boudewijn en heel de bevolking van Jeruzalem, vertrekt het kruisleger - zo klein, zó klein geworden - naar de havenstad Acra.

De zee is kalm en prachtig blauw. Langs de kust steken de witgepleisterde huizen omringd door geboomte er helder tegen af. Jiri, staande op een overvol dek, beseft dat dit zijn laatste blik is op het Heilige Land. Met zijn ogen drinkt hij het in: de kade met de witte huizen en hoge pakhuizen, de ver in het water uitstekende pier, de houten, halfverrotte steigers, de golfjes die onder de steigers tegen zand en stenen klotsen. Achter de kustlijn verheffen zich de hooglanden van Palestina, gehuld in een blauw waas: een verloren paradijs.

Langzaam zakken haven en kustlijn weg achter de horizon. Het schip waarop hij zich bevindt, de ‘Blauwe Dolfijn’, ploegt met gunstige wind door het water. Eenmaal buitengaats maakt het een ritmisch deinende beweging waaraan hij spoedig went. Dan ziet Jiri alleen nog maar water om zich heen, met de zon erboven. Zo ver hij kan kijken, niets dan water. Diep, blauw, verraderlijk water.

Hij heeft wéér geluk gehad. Op Oda’s smeekbede zijn de beide neven ingedeeld op het schip dat ook de koningin vervoert. Eleonore weigerde aan boord te gaan van de galei waarmee de koning naar Europa terugkeert. Gescheiden zijn ze uitgevaren, niet wetend dat in Italië de paus op hen wacht om te trachten een verzoening tussen het koninklijke echtpaar tot stand te brengen.

Leunend tegen de verschansing kijkt Jiri opzij. Oda staat naast hem. Haar rokken flapperen in de vaarwind, haar donkerrode haren raken los onder haar mutsje, waaieren in bronskleurige strengen langs haar gezicht. Wat staan die sproeten haar goed! Ontroerd houdt Jiri haar hand vast, maar ze zeggen niets. Arnold zoekt moeizaam zijn weg over de op het dek gestapelde bagagestukken.’We moeten werken,’ roept hij Jiri toe, ‘het is tijd om de roeiers af te lossen.’

De Siciliaanse zeebodems voeren twee masten met vierkante zeilen, en onderdeks twaalf rijen roeibanken met een middenpad. Aan elke riem zitten drie mannen. Een deel van de roeiers bestaat uit krijgsgevangenen, een ander deel uit niet-betalende opvarenden, zoals Jiri en Arnold. De schepen zijn rond van vorm, ze hebben op de voorplecht en het achterdek ‘kastelen’: houten uitbouwsels met weelderig ingerichte kajuiten. Daar wonen de kapitein en de officieren. Nu is het de koningin met haar gevolg die het kasteel op het achterdek bewoont.

Op de roeibank komt Jiri tussen een geketende krijgsgevangene en een Siciliaanse zeesoldaat te zitten. Terwijl een matroos het ritme slaat op een grote trom in het middenpad, buigen de mannen zich over de riemen, maar de roeiers houden toch adem genoeg over om met elkaar te praten. Jiri heeft weinig te vertellen; zoveel te meer krijgt hij te horen. De gevangene rechts van hem is een Griek met heimwee naar Constantinopel. De Siciliaan links van hem heeft een woest, baardig gezicht; hij is meer zeerover dan zeeman en hij doet niets anders dan hoog opgeven van de zeeslagen die hij heeft beleefd. Van afkomst is hij een Normandiër en hij doorspekt zijn verhalen met Franse woorden, waardoor Jiri hem min of meer kan verstaan. De Griek aan zijn andere zijde is al even spraakzaam. Ook hij is een zeesoldaat, hij diende op de Byzantijnse vloot tot zijn schip in handen viel van Siciliaanse kapers. Jiri krijgt nu dagelijks gelegenheid zijn talenkennis aan te vullen. Hij leert zowel Grieks als Siciliaans, al zijn de uitdrukkingen die hij leert van het ruige stel niet bepaald verfijnd.

De Siciliaanse schepen die het armzalige restant van de Tweede Kruistocht terugbrengen naar Europa - vier in getal - varen in konvooi. Het vlaggenschip vervoert koning Louis. De ‘Blauwe Dolfijn’, waarop Jiri zich bevindt, evenals koningin Eleono-re, is de vierde in de rij. Op het dek is een zonnetent voor haar opgericht, waaronder ze een groot deel van de dag doorbrengt, kijkend naar de wazig blauwe horizon, naar het klaterende licht op het water, naar de buitelende vlucht van grote meeuwen die het schip volgen. Oda heeft tot taak de kajuit van de koningin schoon te houden, dagelijks het linnengoed te verschonen en de gebruikte lakens te wassen.

‘Wassen met zeewater, het linnen wordt er plankhard van,’ klaagt ze tegen Jiri, ‘maar de bootsman staat niet toe dat ik er zoet water voor gebruik.’

Ze varen langs ontelbare eilanden die voor de Siciliaanse schepen weliswaar vijandelijk gebied zijn, maar die er uitnodigend uitzien. Bergachtig, groen, met kleine dorpen alsof elk eilandje een uit zee opgerezen berg is. Soms varen ze er zo dicht langs dat je de schaapskudden op de hellingen kunt onderscheiden, en de grotachtige uithollingen in de woeste kust. De uitkijk op de schepen is voortdurend op zijn hoede. Elk ogenblik kan vanachter zo’n eiland een Griekse galei tevoorschijn schieten om het konvooi aan te vallen. Jiri leert te letten op de meeuwen die elk schip volgen. Grote witte vogels zijn het, met zwarte vleu-geltoppen. Wanneer je in de verte zo’n zwerm meeuwen ziet boven een kaap of een rotspunt, kun je er zeker van zijn dat daarachter een schip op de loer ligt.

De Aegeïsche Zee is vergeven van zeerovers en de meeste bemanningsleden van koopvaarders en oorlogsbodems zijn niet veel beter. Om die reden varen ze in konvooi, dat verhoogt de veiligheid. Een galei roeien is zwaar werk, maar Jiri heeft sinds hij een kleine jongen was niet anders gedaan dan zwaar werk verrichten. In spierkracht doet hij niet onder voor de zeebonken om zich heen. Erger vindt hij in het begin het griezelige idee dat hij door niets anders dan een houten wand is gescheiden van diep, nat, onleefbaar water, een element dat de dorper totaal vreemd is. Wat Jiri zo verontrust is dat hij de bodem van de zee niet kan zien. De beek achter zijn dorp, waarin hij als kleuter ploeterde, bevatte kristalhelder water en was nooit diep. Altijd kon je zien waar je liep, zag je je blote voeten van steen tot steen springen, terwijl kleine vissen verschrikt langs je benen schoten. Met dat water was hij vertrouwd. Dit is iets anders, dit lijkt bodemloos. Als je hierin terechtkomt ben je verloren, je zinkt en zinkt en zinkt, terwijl reusachtige zeemonsters naar je happen. Zolang hij aan dek is, hoog boven de waterspiegel, gaat het wel. Maar benedendeks op de roeiers-banken voelt hij de nabijheid van dat bodemloze water, het stroomt als het ware onder zijn voeten door, slechts door een houten wand van hem gescheiden. Het duurt meer dan een week eer hij zich op zijn gemak gaat voelen aan de riemen. Het is eentonig werk, dat roeien. Alle mannen moeten precies gelijk aan de zware riemen trekken, opdat het schip zijn regelmatige vaart behoudt en niet gaat stampen. De dreun van de trom geeft het ritme aan en de nieuwelingen, zoals Jiri, zijn op de banken tussen oude rotten geplaatst, zodat hun onhandigheid wordt opgevangen door geroutineerde roeiers. Jiri heeft de slag gauw te pakken, hoeft er dan niet meer bij na te denken en kan zich net als de anderen overgeven aan gesprekken, luisteren naar zeeverhalen - altijd half gelogen - of de liederen die op de maat van de bonkende trom worden gezongen.

Hij went zelfs aan het dicht opeengepakt zitten in de weinige ruimte die het schip biedt. Slapen doet hij aan dek, opgerold tussen zakken en balen. Om zich heen hoort hij het gesnurk van andere opvarenden, boven zijn hoofd fluistert de wind door het want en klappert het zeil. Hij hoort dat iemand hardop droomt en het schijnt geen prettige droom te zijn. De lantaarn hoog in de hoofdmast schommelt en het licht wordt weerspiegeld in het zwarte oppervlak van de zee. De nacht is donker, de sterren pinkelen, geen wolkje te zien. En opeens ontdekt hij dat varen iets heerlijks is!

De maand mei verstrijkt zonder dat er iets bijzonders gebeurt. Koningin Eleonore is bijna de hele dag aan dek, tegen het felle licht beschermd door de zonnetent, omringd door hofdames en enkele van haar trouwste vazallen en troubadours. Ze heeft het naar haar zin. Voor haar geen doodgeklotst water op tafel, maar goede wijn. Ze hoeft niet te kauwen op harde koeken, gedroogde vis of het zoute vlees dat de bemanning krijgt voorgezet. Voor haar wordt elke dag een kip geslacht, ze krijgt verse eieren, honingbier, vruchten en salades voorgezet. Want al zijn Sicilië en Byzantium met elkaar in oorlog, soms gebeurt het dat er van de Griekse eilanden kleine bootjes van wal steken, beladen met alles wat het eiland te bieden heeft. De bewoners willen zich de paar zilvermarken handelsgeld niet laten ontgaan!

En het weer houdt zich goed. De tijd van de voorjaarsstormen is voorbij, de zee is glad en blank. In de ochtend regent het soms even, maar dat duurt nooit lang. Spoedig breekt de zon door, lossen de wolken op en wordt het weer een prachtige dag. Heeft God eindelijk medelijden gekregen met het geteisterde kruisleger en staat Hij nu toe dat het zielige restant veilig Italië zal bereiken?

Op een ochtend, als Jiri nog maar net zijn plaats op de roeibanken heeft ingenomen, gebeurt het. Boven zijn hoofd hoort hij geschreeuw, gebonk, het klapperen van het grootzeil, nog meer herrie. De trom zwijgt, de roeiers houden op met hun werk, kijken elkaar verbijsterd aan, mompelen onrustig. Het schip komt stil te liggen maar de herrie bovendeks gaat onverminderd voort. Opeens komt een onbekende man met getrokken zwaard het trapje naar het roeiersverblijf af en schreeuwt hun iets toe in het Grieks. Met open mond staren de roeiers naar de kerel, die het trapgat blokkeert.

De krijgsgevangene naast Jiri begint nu ook te schreeuwen. ‘Hierheen, hierheen, ik ben een Griek. Bevrijd me!’

‘Wacht,’ snauwt de officier op de trap. Naast hem verschijnt nu de bootsman, hij wringt zich langs de officier heen en begint de gevangenen van hun ketens te bevrijden. Jiri begrijpt er niets meer van. Wat is er aan de hand? Zijn Griekse buurman klautert snel over hem heen en holt naar voren.

‘Vrienden!’ roept hij uitbundig. ‘O, vrienden!’

De Siciliaan aan Jiri’s andere zijde knarsetandt van machteloze woede.

‘Bij Sint-Joris, we worden gekaapt!’

‘Gekaapt?’

Nog meer lawaai boven hun hoofden. Wordt daar gevochten? Oda! denkt Jiri plotseling. Hij springt op en dringt zich naar voren. De officier op de trap houdt hem met een snauw tegen. ‘Laat me door,’ gilt Jiri in het Grieks. En kijk, dat is een toverformule. De kerel knikt hem grijnzend toe en laat hem passeren.

Aan dek heerst grote verwarring. Heel ver weg ziet Jiri zeilen achter de horizon verdwijnen. Latijns getuigde zeilen; het konvooi dat ervandoor gaat met de koning! Langszij de ‘Blauwe Dolfijn’ ligt een ander schip dat de Byzantijnse vlag voert. Het is een groot oorlogsschip, veel groter, ranker en wendbaarder dan de ‘Blauwe Dolfijn’. Twee rijen riemen steken door de scheepswand. Overal om zich heen hoort Jiri Griekse bevelen knallen. De Siciliaanse bemanning wordt bijeengedreven op het middenschip en moet de wapens afleggen. Snel verstopt Jiri zijn dolk tussen zijn kleren en dan gaat hij brutaalweg tussen de bevrijde Griekse gevangenen staan. Plotseling is hij dankbaar voor de littekens die de ijzeren enkelbanden van de Turken op zijn benen hebben achtergelaten.

Achter de Byzantijnse oorlogsbodem ziet hij vaag een kustlijn opdoemen en hij herinnert zich hoe hij de vorige dag heeft horen zeggen dat ze in de omgeving van de Peloponnesus zijn.

Op zijn vraag wat dat voor een land is, had een matroos gezegd: ‘Griekenland’. En zoveel weet hij er wel van: Griekenland maakt deel uit van het Byzantijnse Keizerrijk. Ze zijn met de hele ‘Blauwe Dolfijn’ in handen gevallen van een oorlogsschip uit Constantinopel!

Voorzichtig werkt Jiri zich in de richting van het achterdek en nu krijgt hij koningin Eleonore in het oog. Ze staat voor haar zonnetent, kijkt de verwarring op het dek met hoog opgetrokken wenkbrauwen aan. Een hoge Griekse officier - misschien de kapitein van het Byzantijnse schip - nadert haar eerbiedig en spreekt haar aan. Zij antwoordt hem in zijn eigen taal. Hooghartig eist zij haar vrijheid op en bedreigt de man met gruwelijke gevolgen voor hem en zijn zeesoldaten wanneer hij het waagt de koningin van Frankrijk of haar gevolg een haar te krenken.

‘Wij zullen u geen kwaad doen, hoogedele vrouwe, noch uw vazallen of bedienden lastigvallen,’ antwoordt de Byzantijn hoffelijk. ‘Wij nemen dit schip alleen maar mee naar Constantinopel. Ik heb mijn bevelen van keizer Manuel in hoogsteigen persoon ontvangen: elk Siciliaans schip dat ik buitmaak moet onverwijld naar de hoofdstad worden gebracht, ongeacht wie zich aan boord bevindt. Het spijt mij oprecht wanneer dit voor u en uw hofhouding enig ongemak betekent, maar ik moet mijn plicht doen en de bevelen van de basileus uitvoeren.’

Bij het noemen van Constantinopel lichten haar ogen even op. Ze was er zo gelukkig. Dan zegt ze trots: ‘Keizer Manuel zal het u nooit vergeven wanneer ge zijn haven binnenvaart met de koningin van Frankrijk als gevangene.’

‘Hij zal mij rijk belonen, hoogedele vrouwe,’ antwoordt de kapitein niet zonder spot. ‘Want door de hulp van de koning van Sicilië in te roepen heeft uw echtgenoot zijn neutraliteit geschonden en zich opgesteld als vijand van het Byzantijnse

Rijk. Maar u kent de grootmoedigheid van de basileus; u kunt er daarom verzekerd van zijn dat mijn gehele bemanning u met eerbied zal behandelen en dat u na aankomst in Constantinopel met alle eerbewijzen zult worden ontvangen.’

Wat maalt de koningin van Frankrijk om eerbewijzen. Haar vrijheid wil zij hebben! In Jeruzalem was zij een jaar lang een halve gevangene. De zeereis, met de koning op een ander schip, gaf haar ondanks de beperkte ruimte weer het gevoel dat zij kon doen wat zij wilde. Nu is er weer een man - beleefd maar onwrikbaar - bezig haar haar vrijheid van handelen te ontnemen. Het is meer dan zij verdragen kan. Woedend keert Eleo-nore hem de rug toe en neemt plaats onder het zonnescherm. De kapitein laat haar met rust en beent terug naar het middenschip. Zijn bevelen vliegen over het dek. De bijeengedreven kruisvaarders worden naar beneden gestuurd en vastgeketend aan de roeibanken. Dankzij zijn kennis van het Grieks en door zich uit te geven voor een bevrijde krijgsgevangene weet Jiri aan dat lot te ontkomen. Zolang hij bewegingsvrijheid houdt kan hij proberen iets te doen voor Oda, of voor de koningin.

De veroveraar nodigt Eleonore uit over te stappen op zijn Byzantijnse oorlogsbodem, waar zij meer ruimte zal hebben, maar ze weigert hooghartig. De ‘Blauwe Dolfijn’ wordt vastgemaakt aan de Byzantijn, het roer wordt gewend en dan zetten ze onverwijld koers in de richting van Constantinopel. Terug naar het oosten!

Het Siciliaanse konvooi met de koning aan boord is nergens meer te zien. Zou Louis wéten dat het schip van zijn vrouw is gekaapt? Jiri, hopend een glimp van Oda te kunnen opvangen, besluit zich als gewoon Grieks bemanningslid te gedragen. Hij maakt zich meester van een emmer en een bezem, haalt water op uit de zee en begint het achterdek te schrobben alsof hij nooit anders heeft gedaan en iemand hem dat karwei heeft opgedragen. Dichter en dichter nadert hij de zonnetent waar koningin Eleonore zit te mokken, luisterend naar het luitspel van haar beide troubadours. Hij ziet Oda na een tijdje uit de kajuit komen met een schaal in haar handen, die zij naar de koningin brengt. Ze merkt hem niet op, maar hij is blij te zien dat ze gewoon haar werk kan blijven doen en door niemand van de kapers wordt lastiggevallen. Eleonore zou dat ook niet toestaan, bedenkt hij. Al heeft hij zich dikwijls kwaad gemaakt op de koningin, die door haar avonturendrang zovele dappere mannen de dood in sleurde, voor de bescherming die zij haar dienaressen biedt, is hij dankbaar. Oda zal op de lange reis naar Constantinopel niets overkomen.

De eerste dagen is er niemand die op Jiri let, maar dan gebeurt het onvermijdelijke: hij loopt onder de mast zijn vroegere buurman van de roeibank, de Griekse krijgsgevangene, tegen het lijf en die herkent hem vol verbazing.

‘Jij bent geen Griek, jij bent een Fransman!’ roept de kerel uit. ‘Hoe komt het dat je nog vrij rondloopt? Verraad, verraad!’

Jiri rent weg, maar hoeveel ruimte heb je op zo’n volgepakt schip? Ze hebben hem enkele ogenblikken later te pakken en dan wordt hij onder hoongelach naar beneden gesleurd en twee rijen achter Arnold aan de roeibank geketend. Wéér die ellendige ijzeren banden om zijn enkels! Het roeien zelf kan hem niet schelen, hij is er sterk genoeg voor om dat desnoods twaalf uur per dag vol te houden. Maar die ketenen... Nu krijgt hij volop tijd om na te denken. Rondom hem zitten kreunende kruisvaarders, met heimwee naar Frankrijk in hun lijf, maar wel weer op weg naar Constantinopel.

Alles wat op deze kruistocht verkeerd kon gaan, is ook verkeerd gelopen, denkt Jiri vol wrok. Zelfs de terugreis moet mislukken. Plotseling begint hij luid te lachen. Het is krankzinnig, het is zó bizar. Eén groot drama was het, en het eindigt als een klucht. Want het is toch te gek dat juist het schip waarop koningin Eleonore naar Frankrijk terugkeert, gekaapt moet worden door de onderdanen van de basileus van Constantinopel! En dat ze wordt teruggebracht naar het Oosten, alsof alles nog eens opnieuw moet beginnen. Hij ziet zelfs een paar van Eleonores Aquitaanse ridders op de roeibanken zitten, vloekend, met lange gezichten, vernederd zoals ze nooit gedacht hadden vernederd te worden. In plaats van een triomfantelijke terugkeer, beladen met buit, zoals ze drie jaar geleden hadden gedroomd, doen ze nu het werk van galeislaven. En de koning vaart maar door naar het westen, onbewust van het lot dat zijn opstandige vrouw en haar vazallen heeft getroffen.

Al ziet Jiri de waanzinnige humor van de toestand wel in, hij maakt zich toch ongerust. Hij is opnieuw een gevangene. Zal koning Louis bereid zijn losgeld te betalen voor een gewone voetknecht die in Griekse handen is gevallen? Jiri betwijfelt het. Hij ziet zichzelf al de rest van zijn leven als galeislaaf op Griekse schepen dienen, tot hij oud en zwak is geworden en zonder pardon overboord wordt gesmeten. En ditmaal is er geen Aycan in de buurt om voor hem en Arnold in de bres te springen. ‘Als ik ooit in Bourgondië terugkom,’ gromt hij in stilte, ‘zal ik vrouw Cantal ter verantwoording roepen. Die oude heks, met haar profetie en sprookjes! Ze kon alleen maar leugens verkondigen, bah!’ Als vrouw Cantal hem niet gek had gemaakt met haar verhaal dat ze hem in het ‘tweede gezicht’ had gezien met de Gouden Dolk in zijn handen, zou hij nooit zo dwaas zijn geweest om deel te nemen aan deze vervloekte kruistocht. Zelfs niet al zou Sieur Robert hem daartoe hebben aangewezen. Hij zou geweigerd hebben, Aycan hebben laten gaan, die er zo op gebrand was. Maar vrouw Cantal had hem die glanzende toekomst voorspeld, het bezit van het mooiste wapen ter wereld, de Gouden Dolk - en hij had erin geloofd, jaren achtereen. En nu? In ketenen zit hij hier, hij wordt uitgevloekt, toegesnauwd, behandeld als een stuk vee. Hij krijgt slecht te eten, soms een striem met de zweep, hij is niets meer...

Hij werkt, eet en slaapt op de roeibanken, te midden van moedeloos geworden kruisvaarders en Sicilianen. Wat een verschil met het eerste deel van de zeereis, toen hij maar zes uur per dag hoefde te roeien en de rest van de tijd kon genieten van zee, zon, golven, de aanblik van prachtige eilanden, zwierige meeuwen en scholen dolfijnen!

De ellende duurt ruim een week. Dan vaart de Byzantijnse oorlogsbodem, met zijn prijsschip de‘Blauwe Dolfijn’ op sleeptouw, onverwacht de vijand in de armen. Plotseling verschijnen zeilen aan de horizon. Daar komt een heel eskader Sicili-aanse oorlogsschepen aan! Ze varen snel met de wind in de rug en eer de Byzantijn, gehinderd door zijn prijsschip, kans heeft gezien te draaien en op de vlucht te slaan, ziet hij zich omringd door een zevental zwaarbewapende schepen. De Byzantijn wordt tot stilliggen gedwongen en geënterd. De Grieken beseffen dat het weinig zin heeft zich tegen zo’n overmacht te verzetten. De rollen worden weer omgedraaid: de geketende kruisvaarders worden bevrijd, de Grieken nemen hun plaats op de galeibanken in. Jiri en Arnold kunnen weer bovendeks komen.

Oda valt hem juichend in de armen en roept opgetogen: ‘Jiri, o Jiri, je hebt gelijk, jij hebt altijd geluk, jou kan niets overkomen. Je wordt altijd weer gered. O Jiri, wat ben ik blij.’

De smidsknecht is verbijsterd over de keer die zijn lot voor de zoveelste maal heeft genomen. Wordt hij dan toch beschermd door een hogere macht? Telkens als de wanhoop op het punt staat toe te slaan, gebeurt er een wonder met hem. Arnold staat hem verheugd op de schouder te kloppen. ‘Het is waar, Jiri. Wie bij jou in de buurt blijft komt heelhuids door alle gevaren heen. Je bent betoverd, geloof ik.’

Het is koning Rogier II van Sicilië die zelf het bevel voert over het Siciliaanse eskader dat de ‘Blauwe Dolfijn’ heeft teruggekaapt, en hij is hogelijk verbaasd te ontdekken dat zich op het heroverde schip een koningin bevindt. Hij nodigt haar uit op zijn vlaggenschip en dit keer weigert ze niet. Zo zetten ze koers naar Palermo, de hoofdstad van koning Rogier. De reis verloopt verder zonder ongelukken, storm of zeegevechten en in het begin van de zomer varen ze de haven binnen. Maar wie hen daar ook begroet, koning Louis is er niet bij. Die is met het konvooi naar Zuid-Italië gevaren zonder te weten wat er van het zoekgeraakte schip de ‘Blauwe Dolfijn’ is geworden, en zonder nieuws over zijn vrouw...

Palermo is een luisterrijke stad en zo oud als de wereld. Jiri, Arnold en Oda nemen elke gelegenheid te baat om er rond te zwerven en alles te bekijken. Ze beseffen dat het de laatste keer zal zijn dat ze zo samen kunnen genieten. Koningin Eleonore werd bij aankomst in Rogiers paleis weliswaar als een vorstin ontvangen, maar er wachtte een afschuwelijk bericht op haar: haar oom Raymond, hertog van Antiochië, is tijdens zijn veldtocht tegen Nour-ed-Din gesneuveld. Het hoofd van de Aqui-taniër is door de atabeq naar de kalief van Bagdad gestuurd bij wijze van eerbetoon. Eleonore kan de schok van deze gruwelijke tijding opeens niet meer verwerken. De gedachte aan haar geliefde oom, dood en kaalgepikt door de gieren, terwijl zijn mooie blonde hoofd op een staak aan de poort van Bagdad staat, is te veel voor haar. Ze wordt ernstig ziek. Koude, hitte, gevangenschap, de ruzies met de koning konden haar onver-woestbaarheid niet aantasten. De dood van oom Raymond, van wie zij meer hield dan van enig levend wezen, velt haar met een verpletterende klap.

En terwijl Eleonore met hoge koorts te bed ligt, dwalen Jiri en Oda door Palermo en kijken hun ogen uit. Het is nog maar tachtig jaar geleden dat de Normandiërs het eiland Sicilië veroverden op de moslims, die er tweeëneenhalve eeuw de heersers waren geweest. En die natuurlijk ijverig hadden gebouwd: moskeeën, paleizen, een bazaar, een prachtige haven, zware forten.

De vermenging van twee bouwstijlen geeft aan de stad een merkwaardig aanzien, alsof zij niet helemaal van deze wereld is. Fraaie binnenplaatsen met slanke zuilen en fonteinen ademen de frisheid van de lente uit, hoewel het hoogzomer is. Achter de stad liggen de ruïnes van Griekse en Romeinse tempels. Grote Romaanse kerken zijn in de straten verrezen. Dwars door de stad heen strekken zich de parken uit, met palmbomen, vijgenbomen, een weelde aan bloeiende struiken en kruiden. Door dit Zuid-Italiaanse wonderland dwalen Jiri en Oda, hand in hand, de geurige lucht opsnuivend, terwijl ze elkaar kussen onder de oleanders. Bij een klaterende fontein blijven ze staan. Ze kijken naar de vrouwen die in het bekken hun kruiken vullen, naar kleine kinderen die elkaar natspatten, naar de ezeltjes met hun zware lasten, die er hun dorst komen lessen terwijl hun eigenaars snel de dobbelstenen tevoorschijn halen om de winst van de dag te verspelen. Het leven is goed, de wereld is mooi. Op zo’n verrukkelijke dag kun je teren.

‘Daar is Arnold,’ zegt Oda plotseling.

Arnold komt hijgend en bezweet het plein oprennen, zwaaiend met de armen. ‘Jiri, Jiri!’

‘Wat is er aan de hand?’

‘Morgenvroeg gaan we weg. Sergeant Girard is erin geslaagd ons onder te brengen op een vrachtschip dat naar Marseille vertrekt bij het ochtendkrieken. Jiri, neef, we gaan naar huis! Nog voor de winter aanbreekt zijn we thuis.’

De jonge kuiper staat te stralen, zijn wat plompe benen trappelen van ongeduld. Maar Jiri heeft het gevoel of iemand hem een kan ijskoud water over zijn hoofd heeft gegooid. Hij verstijft gewoon. ‘Morgen?’ stamelt hij.

Oda begint te huilen.

‘Het is een galei,’ ratelt Arnold, ‘en we zullen weer moeten roeien voor onze overtocht want geld heeft natuurlijk niemand van ons meer. Nu ja, dat kunnen we wel. Met een beetje geluk en goede wind kunnen we binnen enkele weken in Marseille aan land stappen en...’

Dan pas ziet hij hoe Oda hem wanhopig aankijkt terwijl dikke tranen over haar gezichtje rollen. Hij begrijpt hoe zijn opgewonden bericht de tortelduifjes uiteenscheurt - voor de zoveelste maal en dit keer waarschijnlijk voorgoed. Hij wordt er verlegen van.

‘Daar hoef je toch niet om te janken, meid,’ zegt hij, ruwer dan hij bedoelt. ‘Nou Jiri, neem maar afscheid van je meisje en kom zo snel mogelijk naar ons nachtverblijf. We moeten sergeant Girard helpen met inpakken.’

Hij draait zich om en beent weg. Van dat afscheid is hij liever geen getuige.

Jiri en Oda blijven achter bij de fontein, die plotseling niet meer klatert maar snikt. Ze kijken elkaar aan en geen van beiden durft iets te zeggen. Maar ze moeten iets zeggen!

‘Morgen...’

‘Ja.’

‘Heel vroeg.’

‘Ik kan niet naar de haven komen om die tijd,’ fluistert Oda verdrietig. ‘De koningin...’

‘Ja.’

Stilte. Hoe doe je dat, afscheid nemen? De afgelopen jaren werden ze zo vaak uit elkaar gescheurd, soms zagen ze elkaar weken, maanden niet. Maar toen was er altijd de wetenschap: het is tijdelijk, straks zijn we weer samen. Dit keer...

‘De koningin,’ begint Jiri, ‘zal na haar herstel wel naar Parijs terugkeren en jij blijft natuurlijk bij haar. Nietwaar Oda, je blijft toch bij haar in dienst?’

‘Als ik mag. Maar wie kan zeggen wat er gaat gebeuren? Als ze haar besluit om van de koning te scheiden doorzet...’

‘Het doet er niet toe,’ roept Jiri heftig. ‘Zolang je bij haar blijft weet ik waar ik je kan vinden - later.’

Oda buigt het hoofd.

‘Je zult op me wachten, Oda?’ Het klinkt schril, vertwijfeld.

Ze knikt stil, zonder het hoofd op te heffen.

Wachten, hoe lang? Ze weten het niet. Jiri’s toekomst ligt in een onaanzienlijk dorpje in Bourgondië, waar een smidse op hem wacht. Hij is niets dan een dorper, voorbestemd zijn leven lang arm te blijven. Met het einde van de kruistocht is er ook een einde gekomen aan de gezamenlijke reis, aan het samen doorstaan van gevaren en ontberingen, aan het gezamenlijke doel. Eerst verloor ik mijn moeder, nu verlies ik mijn man, denkt Oda droevig. Het was mooi zolang het duurde. Nu is het voorbij.

Ze valt hem opeens om de hals, drukt haar natte gezichtje tegen zijn nek.

‘Vaarwel Jiri...’

‘Niet vaarwel, tot ziens,’ mompelt hij hees. Maar hij gelooft er nauwelijks in.

20 MARIE

De herfst sluipt op blote voeten door het golvende Bourgondische land, verft de struiken geel, tovert een roodkoperen gloed over de wouden, kleurt in de namiddag de muren van de burcht in gouden tinten. De oogst is binnen, de boeren ploegen de kale akkers om. Kinderen drijven hele kudden varkens de bossen in, om eikels te zoeken.

Een jonge vrouw, met een kleuter aan haar rokken en een zuigeling in een doek op haar rug, buigt zich over de wasplaats aan de beek. Ze ziet haar gezicht weerspiegeld in het heldere water en ze peinst over het lot dat haar tot de vrouw van een pachter maakte, in plaats van tot de vrouw van een kuiper. Soms droomt ze nog van de jongen die drieëneenhalf jaar geleden zingend en zwaaiend zijn dorp verliet en haar toeriep: ‘Wacht op mij, Marie, ik zal een mooie sjaal voor je meebrengen.’ Ze had geknikt, gelachen, beloofd. Maar het leven wacht niet, de tijd gaat door en Marie werd uitgehuwelijkt aan een pachter van de heren d’Arcon. Ze is niet ontevreden, haar man is goed voor haar, haar kinderen zijn gezond en sterk. Alleen kan ze het niet laten nu en dan terug te denken aan haar jeugd, toen ze onder de plataan in het geheim afspraakjes maakte met de oudste zoon van het dorpshoofd en met haar hand door zijn warrige krullenbol streek. In die herinneringen is het altijd lente: warm, heerlijk, zorgeloos.

Ze zijn niet teruggekomen, de veertig kruisvaarders die met Sieur Robert naar de horizon reden. Angstwekkende verhalen doen de ronde in het land. Van dat geweldige kruisleger is zo goed als niets overgebleven, wordt er verteld. In de loop van de lente en de zomer kwamen hier en daar berooide ridders en krijgsknechten opduiken, moe, vuil en verarmd. Ze vertelden afgrijselijke verhalen over nederlaag op nederlaag daar in het Oosten, over honger, dorst, ijzig koude bergpassen, laaiende hitte, over verraad, domheid, mislukking. Zelfs de koning schijnt zich nog in Italië te bevinden. Durft hij zich niet meer te vertonen in zijn land?

Marie wringt de hemden uit en denkt aan de bruine krullen van de kuiperszoon. Ze voelt een beklemming in haar borst als ze aan die gruwelverhalen denkt. Waar, hoe is haar jonge kuiper omgekomen? Ze kan zich er geen voorstelling van maken.

Ze spreidt het gewassen goed uit op de warme stenen en geeft haar dochtertje de borst. Het is een mooi kindje en ze is er trots op, al is het dan een meisje. Het tweejarige jongetje speelt aan haar voeten met een paar takjes.

Eensklaps wordt de rust van de herfstmiddag verscheurd door opgewonden kreten. Marie kijkt op, verbaasd, geschrokken. Ze vergeet haar wasgoed; met het kind in de armen rent ze in de richting van het dorp, de kleuter met haar vrije hand meetrekkend. Is er brand uitgebroken? Op de open ruimte voor de kapel ziet ze een zestal vreemde mannen staan: grote magere kerels, bruin en haveloos. Rovers? Angstig blijft ze staan. Uit alle hutten komen mensen, nieuwsgierig, vreesachtig. Maar de vreemdelingen lachen, maaien met hun armen, roepen: ‘Anna! Gerard! Martha! Marie!’

Hoewel ze hier niet horen, schijnen ze bijna iedereen in het dorp te kennen. Schuchter, klaar om weg te rennen nadert Marie de vreemde groep. Het gehamer in de smidse houdt plotseling op; Rambor, gevolgd door zijn zoon Gilles, komt naar buiten. Hij is zwart als roet en glimt van het zweet. Een van de vreemdelingen stort zich naar voren.

‘Vader!’

Een andere kerel doet een paar stappen in haar richting, kijkt haar onderzoekend aan.

‘Marie?’ vraagt hij aarzelend. En dan: ‘Ja warempel, je bent het, je bent het heus!’ Hij steekt de handen naar haar uit en ze doet snel een pas terug. Zijn blik valt op de zuigeling in haar armen, op de kleuter die zich verlegen aan haar rok vastklemt. Zijn gezicht betrekt.

‘Je bent toch Marie?’ vraagt hij zacht. Ze knikt.

‘En je hebt een man...’

Langzaam dringt het tot haar door wie hij is. Ze bloost, slaat de ogen neer, haar hart roffelt.

‘Dag Arnold,’ zegt ze zacht, bijna onhoorbaar. Ze slikt. ‘Je... je bent zo veranderd.’ Ze kijkt weer op, schuw. Waar is de aardige, goedmoedige jongen gebleven met wie ze fluisterde onder de plataan? Voor haar staat een ruwe kerel met een vuil gezicht, harde ogen, brede schouders. Een man. Hij mist een voortand, zijn haar is lang en viltig, een stoppelbaard bedekt zijn harde kin. Ze kijkt opzij en ziet de Rambors, alle vijf, die zich verdringen om een jonge vent met vuistdikke spieren, een knap gezicht en een vervaarlijk uitziende knots aan zijn gordel. Dat moet Jiri zijn, denkt ze. Heilige Moeder Gods, wat zijn ze allemaal veranderd, gegroeid!

‘Arnold!’ Dat is het dorpshoofd Severin, die zijn verloren gewaande zoon in de armen sluit. ‘Arnold, je bent toch teruggekomen! We hadden je al opgegeven - we dachten niet dat ooit iemand van jullie zou terugkomen. En nu ben je er. Je moet ons alles vertellen... Arnold, wat een vreugde om je terug te zien!’ Hij troont de jongeman mee naar de kuiperij. Arnold kijkt nog één keer om, naar Marie, zijn gewonde blik treft haar diep. Dan laat hij zich de werkplaats induwen. Ook de andere kruisvaarders worden opgenomen door blije, opgewonden familieleden, naar binnen gehaald, met vragen bestormd. De verloren kinderen van het dorp zijn thuisgekomen! Niet allemaal. Een aantal mensen blijft teleurgesteld achter op het pleintje, wachtend, hopend. Komen er nog meer? Maar ze weten al dat er geen achterblijvers meer zijn. Zij die er niet bij waren zullen nooit meer komen.

Die avond viert het dorp uitbundig feest. Al zijn de kruisvaarders zonder noemenswaardige buit teruggekomen, ze zijn hartelijk welkom. Midden op de open ruimte voor de kapel vlamt het vuur, aan het spit draait een inderhaast geslacht varken. De bierkroezen gaan van hand tot hand. Pachters, horigen en handwerkslui zingen en dansen alsof het kermis is. Ook Jiri en Arnold zitten erbij.

Jiri heeft zijn moeder kunnen verrassen met een lap zijde, die hij kort voor zijn vertrek uit Jeruzalem kocht en waarop hij de hele terugreis zuinig is geweest. Moeder Rambor, die zoiets moois van haar leven niet heeft gezien, raakte ervan in de war. Voor zijn zusje Martine, die nu een mooi meisje van een jaar of tien is geworden, had hij een flesje oosterse parfum. Ook voor zijn jongere broers en zijn vader had Jiri kleine geschenken: palmpitten, gedroogde dadels, een builtje specerijen, twee zilveren muntjes met de beeltenis van koning Boudewijn en meer van die kleinigheden. Als Jiri hun vreugde over ‘de buit’ ziet schaamt hij zich. Ze zijn er zo blij mee, maar wat stelt het voor? Hij heeft die dingen gekocht van het beetje loon dat hij in de Heilige Stad wist op te sparen. Deze eenvoudige mensen hebben geen weet van de weelde, de ontzaglijke rijkdommen die hij heeft gezien in Constantinopel, in Antiochië of Palermo. Alles wat maar een beetje glinstert of exotisch ruikt vinden ze al prachtig en kostbaar.

Ook Arnold heeft zijn familie kunnen verrassen met kleine, ongewone geschenken, maar één voorwerp heeft hij zorgvuldig apart gehouden en aan niemand laten zien: de zijden sjaal uit Jeruzalem. Op een ondergrond van zware zijde zijn daarop bloemen, vogels en in bloei staande takken geborduurd, terwijl het geheel is afgezet met zachte zwarte franje. Die sjaal heeft hem heel wat gekost, hij heeft er wekenlang droog brood voor moeten eten, weggespoeld met dun bier. Nu, bij het vuur waarboven het varken wordt geroosterd, nadert hij aarzelend Marie. De zuigeling slaapt in haar armen, het jongetje slaapt ook, zijn hoofd op haar schoot.

‘Weet je nog wat ik had beloofd toen ik wegging?’ vraagt hij. Ze bloost en slaat de ogen neer.

‘Ik heb mijn belofte gehouden, Marie.’ Teder legt hij de kostbare sjaal voor haar neer. Marie weet niet wat ze ziet. Ze legt de slapende baby op de grond, betast voorzichtig de zijde, ziet het borduursel glanzen in het licht van het vuur. Dan zucht ze diep. ‘Heeft een edelvrouw dat gemaakt?’

Arnold begint te lachen.

‘Nee hoor. Die sjaal komt uit een Armeens atelier in Jeruzalem. Vind je hem mooi?’

‘Veel te mooi,’ lispelt ze, ‘zoiets kan ik toch niet dragen?’ ‘Waarom niet?’

Schichtig kijkt ze naar een groepje bierdrinkende kerels, waartussen haar man zit.

‘Het is veel te kostbaar,’ zucht ze. Ze ziet zichzelf al in zo’n vorstelijke sjaal naar de kapel lopen of haar volgende kind ten doop houden; het is een verleidelijk visioen. Maar ze durft niet. Arnold moet denken aan de in zijde en gouddraad gehulde ata-beq van Aleppo, aan diens Gouden Dolk, aan de kussens waarop hij zat, rijker geborduurd dan deze sjaal.

‘Hij is voor jou,’ mompelt hij lamlendig. Doodongelukkig voelt hij zich opeens. ‘Ik had het je beloofd. Een Severin houdt altijd zijn beloften.’

Is dat een verwijt? Ach nee, hij weet wel dat ze er zelf niets over te zeggen had toen ze aan een pachter als vrouw gegeven werd. Daarover beslissen de vaders.

Spijtig schudt Mar ie het hoofd.

‘Bewaar hem, Arnold, alsjeblieft. Bewaar hem voor je bruid. Er zijn huwbare meisjes genoeg in het dorp. Ik heb al een man. Ik... ik kon niet wachten.’

‘Dat had ik ook niet verwacht, Marie,’ liegt Arnold. ‘Maar ik had je die sjaal nu eenmaal beloofd en hier is hij dan.’

‘Het is... het is iets voor een edelvrouw,’ stribbelt ze tegen. ‘Onzin! In het Oosten lopen alle vrouwen met zulke sjaals om de schouder, het is de gewone dracht.’ Ook dat is niet helemaal waar, maar hij wil haar geruststellen. ‘En duur zijn die dingen daar ook niet.’

Marie brengt de koele zijde naar haar brandende gezicht. Een vage geur van kaneel stijgt op uit de glanzende stof. Ze bezwijkt. ‘Dank je, Arnold,’ fluistert ze ontroerd. ‘Ik... ik heb het niet verdiend maar ik ben er erg blij mee.’

‘Draag hem in gezondheid, Marie,’ antwoordt Arnold moeilijk. We hebben het overleefd, deze gruwelijke kruistocht, denkt hij droevig. Jiri en ik: twee neven, twee vrienden. Maar allebei verloren we het meisje van wie we houden...

Het varken is gaar en de porties worden verdeeld. De stemming rond het vuur wordt steeds uitbundiger. De dorpers vergelijken elkaars geschenken.

De families van de teruggekeerden staan opeens in hoger aanzien. De kruisvaarders worden met vragen bestormd en moeten vertellen, vertellen.

En dat doen ze. Ze overdrijven, ze geven hoog op van hun moed en doorzettingsvermogen, ze wijzen met tien vingers aan hoeveel Saracenen ze wel hebben gedood. De dorpers luisteren met stille eerbied, drinken, eten en zijn gelukkig.

Morgen zal de kapelaan een mis opdragen voor hen die niet terugkeerden. Maar van echte rouw is nauwelijks sprake. Zij die omkwamen of die in het Heilige Land achterbleven, zijn zo lang geleden vertrokken; men was hen al bijna vergeten. Zij die wél teruggekomen zijn worden zonder aarzelen in de dorpsgemeenschap opgenomen, maar onder al die vreugde en bewondering schuilt iets van aarzeling. Ze zijn zo onherkenbaar geworden, die kruisvaarders, als vreemden die men nooit eerder heeft gezien. Ze zijn onrustig, springen telkens op, onderbreken hun avonturenverhalen met vloeken, gegrom, geblikker van tanden. En ze zijn voortdurend op hun hoede, alsof ze elk moment verwachten dat vanachter de struiken of de kapel een vijand zal opduiken. Ze doorspekken hun verhalen met vreemde woorden die niemand begrijpt, ze rollen met de ogen, spannen hun spieren, ballen de vuisten, hun stemmen zijn rauw en hees.

Onverwacht kwamen ze op die zonnige herfstmiddag tevoorschijn uit een andere wereld, waarmee dit dorpje niets te maken heeft. Een wereld van geweld en dreiging, van barre oorden, glinsterend goud, diepe godsdienstigheid - en hebzucht! Ze spreken over het verraad van keizer Manuel alsof ze dagelijks bij de basileus aan tafel zaten. Ze wijden uit over de gevaren van de zee alsof ze door louter noodweer naar huis werden geblazen. Ze tonen weinig eerbied voor kuiper Severin, het dorpshoofd. En vaag beginnen de dorpers te beseffen dat het niet zal meevallen de kruisvaarders weer te laten wennen aan het gezapige leven tussen de korenvelden, bonenstaken en wijngaarden. Jiri zegt niet veel. Hij denkt aan Aycan, de doodgewaande. En dan, onvermijdelijk, aan Oda. Hij kijkt naar de meisjes rondom het vuur: plompe wezentjes, goedhartig, gul en goedlachs,

maar geen van hen is zo rank, zo zacht, zo pittig als zijn Oda met wie hij onder de olijfboom zat terwijl op tien pas afstand een soldaat op wacht stond. Waar is ze nu? Zal hij haar ooit terugvinden?

Hij vangt Arnolds blik op en ziet opeens hoe ongelukkig zijn neef en vriend is. Oda en Marie: twee in splinters geslagen dromen.

21 DE GOUDEN DOLK

Na het grote welkomstfeest probeert Jiri zich aan te passen aan het rustige leven in de dorpsgemeenschap en het lukt hem niet. Zijn hart is vol opstandigheid. Hij verlangt naar Oda. Hij wordt bitter, omdat de kruistocht hem niet heeft gegeven waarop hij had gerekend. Eigenlijk wil hij maar één ding: naar Parijs gaan. Tegen de afstand of het slechte herfstweer ziet hij niet op. Maar hoe kan hij totaal berooid, straatarm, zonder werk bij zijn elf met het bronskleurige haar aankomen? Als hij haar wil weghalen bij het hof, en de toestemming van haar oom wil verwerven, moet hij het meisje een bestaan kunnen bieden.

In Jeruzalem heeft hij een halfjaar als smidsknecht gewerkt, als loonslaaf, en het was één grote ellende. Zijn enige kans is, in Parijs zelf een zaak op te zetten, bekendheid te krijgen als wapensmid. Maar om zoiets te beginnen heb je kapitaal nodig, om een huis, een werkplaats te huren, om materiaal aan te schaffen, gereedschap... en hij bezit niets!

In La Roche d’Arcon is niets te beleven. Hard werken,’s avonds met andere mannen bijeenkomen op het pleintje, een beetje roddelen over de buren - dat is alles. Stomvervelend! De onverwachte dood van een varken of een zoekgeraakte kip wordt hier ervaren als wereldschokkend nieuws. Jiri kan er alleen de schouders over ophalen. De onderdanigheid van de dorpers tegenover de krijgsknechten van de burcht begrijpt hij niet meer. Hun opwinding over een schandaaltje vindt hij lachwekkend. En het meest ergert hij zich over hun geharrewar over de prijs van een ploegschaar, een snoeimes, een bijl, waarbij de pachters over elke stuiver een uur lang zeuren, tot hij hen afkapt met een kort: ‘Maak het dan zelf!’

Daarna loopt zo’n pachter verontwaardigd de smidse uit en doet zijn beklag bij de buren. Die Jiri toch! Eens was het zo’n aardige jongen; nu hoef je maar één verkeerd woord te zeggen of zijn ogen beginnen te gloeien als een smidsvuur en hij bijt je kop er bijna af...

Heb ik in het Heilige Land naar dit lopen snakken? denkt Jiri soms vertwijfeld. Mijn God, wat is het dorp klein geworden. Wat eens zo’n grote ruimte leek, vlak voor de kapel, waar hij als kleine jongen in de platanen klom, rondrende, zich uitleefde, is in zijn ogen nu niets dan een plekje hardgestampte grond dat je met vijf flinke passen kunt oversteken. De hutten rondom, die toch elke winter worden gerepareerd en geteerd, lijken hem armoediger en benauwder dan hij zich herinnerde. En dóm dat die dorpers zijn! Ze stellen de onnozelste vragen, en zijn daarbij vreselijk eigenwijs. Jiri kan niet meer met hen overweg.

Elk vrij uurtje zwerft hij rond in de omgeving. Het liefst gaat hij naar de Woeste Gronden. Angst voor dat ruige gebied, dat aan niemand toebehoort behalve aan spoken en kobolden, kent hij niet meer. Wat nou, kobolden! Dat zijn oudewijvensprook-jes. Het is gewoon een onvruchtbaar onontgonnen stuk land, stenig en wild - meer niet. Maar het is de enige plek waar hij zich een beetje thuis voelt, waar hij alleen kan zijn om aan Oda te denken, waar de wind om zijn oren giert en de regen op hem neer beukt zonder dat iemand hem bezorgd toeroept: ‘Vat geen kou!’

Met een zelfgesmede dolk hakt hij woest in op kale struiken en takken die hem de weg versperren. Kwam er maar opeens een Saraceen tevoorschijn om hem uit te dagen! Of een struikrover met wie hij zich kon meten. Maar de Woeste Gronden liggen verlaten op de winter te wachten en het enige dat zich daar roert zijn een paar schuwe dieren. Een avontuur kun je hier net zomin beleven als beneden, in dat bekrompen dorp.

Aan zijn familie heeft Jiri verteld dat Aycan van huis was weggelopen omdat hij zijn kruisvaardereed niet wilde breken en dat de arme jongen in Anatolië is omgekomen. Een leugen die hij zonder blikken of blozen kon uitspreken. Maar op stille zondagmiddagen, alleen in de Woeste Gronden, moet Jiri vaak aan zijn trouweloze broer denken. Nu pas begrijpt hij Aycans afkeer van het dorpsleven, van de kleinzieligheid hier. Hoe is het hem intussen vergaan? Leeft hij nog, veilig in de schaduw van de grote atabeq? Of heeft de schittering van de Gouden Dolk Aycan toch weer op het slechte pad gebracht, met alle kans dat hij bij een poging om het pronkstuk te stelen werd betrapt en terechtgesteld?

Ik zal het nooit weten, denkt Jiri beklemd. Aycan heeft mijn leven gered, daarna is hij uit mijn bestaan verdwenen. Drommels, ik mis hem gewoon!

Zelfs tot een dorpje als dit dringt soms nieuws door uit Parijs. Daarom weet Jiri wat er is gebeurd nadat hij Palermo verliet. Zodra zij was hersteld, heeft koningin Eleonore zich bij koning Louis in Zuid-Italië gevoegd. Samen reisden ze door naar Potenza, waar ze door de paus werden ontvangen. De paus bleek niets te willen horen over de echtscheiding die Eleonore bepleitte. Hij bracht met veel moeite en overreding een soort verzoening tot stand tussen de koning en de koningin en toen zij samen doorreisden naar Parijs bleek Eleonore zwanger. Hoopvol wacht het Franse volk nu op een troonopvolger. Maar als het wéér een meisje is?

Eén ding staat vast: koningin Eleonore is terug in Parijs, woont weer in het paleis dat zij haat en Jiri kan dus aannemen dat ook Oda daar is. Oda, die trouw op hem wacht, die erop rekent dat hij zo snel het maar mogelijk is, naar de hoofdstad komt. Maar hoe kan hij - met niets? Toch ga ik, neemt hij zich voor. Zodra de lente aanbreekt!

Vader Rambor, die niets meer begrijpt van zijn lievelingszoon, dringt erop aan dat Jiri een vrouw zoekt. Hij is toch een man, hij hoort toch een gezin te stichten! Maar telkens als de dorps-smid daarover begint, barst Jiri uit in woede. Wat, zo’n bonkige boerendeern? Hij moet er niet aan denken!

Zelfs van zijn plan om vrouw Cantal ter verantwoording te roepen voor haar valse profetie is niets terechtgekomen. De wijze oude vrouw is in de vorige winter gestorven. Ach, wat doet het er ook toe! Ze had zich vergist, zoals ook Bernard van Clairvaux zich vergiste toen hij tienduizenden mensen glorie, buit en zaligheid voorspiegelde te Vézelay terwijl de hel van Anatolië hun ondergang al voorbereidde.

Thuis willen ze van Jiri steeds maar spannende verhalen horen, zoals eens grootvader die vertelde. Maar hij wil niet praten over de eindeloze steppen en moerassen van Hongarije, over het woeste Anatolië, over de Syrische woestijn en de groene valleien van het Heilige Land. Er zijn te veel bittere herinneringen aan verbonden. Hij heeft te veel mensen zien sterven, te veel mensen hun laatste illusies zien verliezen, of zich zien vergrijpen aan levens en eigendommen van onschuldigen.

Ook Arnold, zijn neef en vriend, met wie hij zoveel heeft doorgemaakt, is veranderd. De goedmoedige kuiperszoon met het hart op de tong is de laatste weken teruggetrokken en somber. Treurt hij over het verlies van Marie?

Op een zonnige zondagmiddag in december loopt Jiri doelbewust in de richting van de Woeste Gronden. Het is tintelend koud. Hij is van plan een haas te gaan vangen voor de middagpot.

Het is doodstil in de Woeste Gronden. De winterzon maakt lichtvlekjes op de ongelijke grond, de schaduwen tussen de warrige struiken worden er des te dieper door. Vooral de overgroeide heuvel, door de dorpers de burcht van de kobolden genoemd, ziet er sinister uit. Met dit heldere weer en op deze hoogte moet je van de top van de heuvel af Avallon kunnen zien, bedenkt Jiri opeens. Het verlangen om weer eens echte muren, poorten en torens te zien, overvalt hem. Hij vergeet zijn jacht op hazen en begint de burcht van de kobolden te beklimmen. Dat valt niet mee. Met zijn dolk hakt hij in op kale doornstruiken die hem de weg naar boven versperren. Halverwege de helling struikelt hij over een met mos overgroeide steen. Daarbij schramt hij handen en gezicht. Kwaad krabbelt hij overeind. Door zijn val is een deel van het mos weggeschraapt en opeens ziet Jiri iets merkwaardigs aan die steen. Hij schrapt nog meer mos weg en dan ziet hij dat hij zich niet heeft vergist: iemand heeft er tekens ingekrast. Wat is het? Een oude grenssteen, een wegwijzer, of een kei met een magische spreuk van de kobolden erin gegraveerd? Even overvalt hem weer het oude bijgeloof, de kinderangst. Dan schudt hij die van zich af.

Hij begint aan de kei te wrikken en eindelijk slaagt hij erin de steen van zijn plaats te krijgen. Kriewelige insecten schieten gehaast alle kanten op maar Jiri let er niet op. Onder de kei liggen nog meer stenen, keurig langwerpig gehakt, als bouwblokken. Staat hij op de ruïne van een oeroud kasteel dat niemand zich meer herinnert? Wat is het dat in deze heuvel verborgen ligt onder lagen aarde, mos en warrige struiken?

Zijn mes kerft tussen de kieren, maar de steenblokken zijn te groot, hij kan met alleen een dolk niets beginnen. Hier moet goed gereedschap aan te pas komen. En hulp...

Arnold! schiet het door hem heen. Hij draait zich om en rent weg.

Anderhalf uur later zijn ze samen bezig: Arnold en Jiri. Ze hebben houwelen en koevoeten plus een bijl meegebracht en proberen zich een weg te banen door de flank van de heuvel. De stenen waarop zij stuiten onder de wilde struiken en de humuslaag zijn allemaal in dezelfde vorm gehakt - het moet werkelijk het restant zijn van een soort bouwwerk. De stenen zijn niet gemetseld, maar goed passend op elkaar gestapeld. Steen voor steen wrikken ze los; tot hun stomme verbazing stuiten ze daarna op hout. Dikke, oerharde planken en balken, door de tijd half vermolmd. Ook daar hakken ze zich een weg doorheen en dan... Jiri hoort het al aan de klank van zijn bijl: achter die houten wand ligt een holle ruimte. Even kijken de neven elkaar aan en dan wijst Jiri naar boven. De zon is ver over haar hoogtepunt heen, gloeit nog bloedrood in het westen, de heuvel ligt al in de schaduw, over een uur zal het donker zijn.

‘Bedek het gat met plaggen,’ zegt Jiri, ‘dan komen we morgen terug met kaarsen en kunnen we zien wat daarbinnen is.’ ‘Niets denk ik,’ zegt Arnold.

‘In elk geval géén kobolden,’ lacht Jiri. Zijn bloed stroomt weer kloppend door zijn aderen. Dit is wat hij de laatste weken zo smartelijk heeft gemist: de spanning van het avontuur, van het onbekende. Aan Arnolds schitterende ogen ziet hij dat zijn neef het precies zo voelt.

‘Morgen?’

‘Welja. Dan werken we maar eens niet. Thuis zeggen we gewoon dat we naar Avallon gaan om... nou ja, verzin maar iets.’

‘We gaan naar Avallon om een meisje het hof te maken,’ grinnikt Arnold. ‘Ze willen daar beneden toch dat wij een vrouw nemen? Mij zeuren ze daarover al weken aan mijn kop. Jouw vader zal niet veel beter zijn.’

‘Reken maar.’

Ze verbergen hun gereedschap tussen de struiken, bedekken het geheimzinnige gat in de muur met takken en gras en lopen dan rustig terug naar het dorp.

‘Gek hè,’ zegt Arnold, ‘dat we helemaal niet bang meer zijn voor de Woeste Gronden. Vroeger durfde ik daar geen voet te zetten. En nu...!’ Hij lacht hardop. ‘Nu is dat eigenlijk de enige plek waar ik me een beetje thuis voel.’

Ze kunnen het niet laten en beginnen herinneringen op te halen.

‘Toen, in Syrië en Palestina,’ zegt Arnold, ‘had ik verschrikkelijk heimwee naar Bourgondië. Ik kon soms wel huilen van ellende, zo hevig verlangde ik naar huis. Nu zou ik zo weer terug willen gaan naar... naar Antiochië bijvoorbeeld, of naar het meer van Tiberias.’

‘Ja. Maar Antiochië is nu grotendeels in handen van Nour-ed-Din.’

‘Hoe zou het Aycan intussen zijn vergaan?’ mijmert Arnold. ‘Stil,’ zegt Jiri. ‘Daarbeneden weten ze niet beter of hij is omgekomen. Ze mogen niet weten van zijn verraad. De schande voor de Rambors zou te groot zijn.’

‘O, ik zal niet over hem praten in het dorp. Maar ik mag toch wel aan hem denken. Tenslotte hebben wij ons leven en onze vrijheid aan hem te danken.’

‘Natuurlijk mag je aan hem denken! Maar jij denkt altijd hardop!’

‘Doe ik dat? Tjee, dat is me nooit opgevallen.’

De volgende morgen zijn ze, zodra de zon op is, weer terug bij de verhoging in de Woeste Gronden. Jiri heeft koorden en vetkaarsen bij zich. Ze verwijderen de takken en graspollen en staren in de donkere diepte.

Arnold raapt een kleine steen op en laat die boven het gat vallen. Plop! Een geur van oud stof dringt in hun neusgaten.

‘Bodemloos is dat gat in elk geval niet en water staat er ook niet in,’ mompelt Arnold tevreden. Dan, trillend van nieuwsgierigheid, binden ze een kaars aan het koord, steken de pit aan en laten het vlammetje voorzichtig zakken. Liggend op hun knieën turen ze naar binnen. Ze kijken neer in een flauw verlichte, ronde kamer, met een halfrond dak. Stevige houten binten schragen het dak en die binten schijnen redelijk goed geconserveerd te zijn. De bodem van de kamer bestaat uit aarde met een dikke laag stof. Daarin ontwaren ze, ook dik onder het stof, de vorm van een paar kruiken, van een soort kist en nog meer voorwerpen waarvan de omtrekken niet duidelijk zijn.

‘De voorraadkamer van een oud kasteel?’ mompelt Arnold. ‘Het ziet er niet gevaarlijk uit,’ antwoordt Jiri. ‘Zullen we zelf ook maar afdalen?’

‘Om beurten,’ stelt Arnold voor. Je weet nooit. Als de boel instort... Ga jij maar eerst, jij hebt het ontdekt.’

‘Goed.’

Jiri neemt de tweede kaars mee en laat zich aan het koord voorzichtig in de holle ruimte zakken. Arnold bindt het touw stevig om een berkenstam, knielt dan weer neer bij het gat en roept: ‘Wat heb je gevonden?’ Vaag ziet hij in het flikkerende licht de schaduw van Jiri, die de ruimte inspecteert.

‘Kruiken,’ roept Jiri omhoog. ‘Ze zijn leeg, bij de meeste zit op de bodem een harde koek - de inhoud moet lang geleden verdroogd zijn. En... o God!’

‘Wat is er?’ gilt Arnold bezorgd.

‘Botten... een skelet..

‘Van een mens?’

Even is het stil daar beneden, dan klinkt Jiri’s stem gesmoord: ‘Nee, het moet een grote hond zijn geweest. En... o, wapens! Een schild! Er... er ligt hier van alles! Kom kijken, Arnold, je weet niet wat je ziet!’

Arnold is een voorzichtig man. Hij aarzelt even. Zou het veilig zijn? Als er iets gebeurt met het koord komen ze er nooit meer uit. Hij pakt een tweede touw, slaat dat om de boomstam, knoopt het goed vast en laat zich daarlangs in het hol zakken. Als er nu één koord bezwijkt hebben ze toch nog een kans er veilig uit te komen. Hij neemt ook de bijl mee naar beneden. Bij het licht van de twee kaarsen wijst Jiri in het rond.

‘Let op waar je je voeten zet: alles ligt onder stof en losse aarde. Daarom zag ik het eerst ook niet goed. Het zijn niet alleen kruiken. Hier, een bronzen schild, mooi hè. En daar: een boog en een pijlkoker, en hier, een zwaard. Dat moet ook van brons geweest zijn, er is niet veel meer van over, maar zie je die greep?’ Hij wrijft er wild met zijn mouw over en dan begint de zwaard-greep te glanzen.

‘Zilver,’ roept Arnold verbaasd.

‘Ingelegd met edelstenen,’ knikt Jiri. ‘En hier, een kistje. Wat zou daarin zitten?’

Arnold wringt het vermolmde kistje open met zijn bijl. ‘Sieraden!’

Opgewonden wrijven ze de voorwerpen schoon. Zilveren spangen, met gekleurde halfedelsteen bezet en gerangschikt in vreemde ornamenten. Armbanden in de vorm van slangen die in de eigen staart bijten. Fraai bewerkte ivoren doosjes, met zwarte, hard geworden zalf erin. Een complete schat!

‘Weet je wat we gevonden hebben?’ vraagt Jiri langzaam. ‘Een grafkamer.’

‘Een graf? Maar...’ Arnold doet een stap terug, huivert.

‘Ja, een oeroude grafkamer.’

‘Hoe oud?’

‘Dat weet ik niet. Heel, heel oud. Zó oud dat niemand meer wist wat deze heuvel verborg.’

‘Dan moet er toch een dode zijn!’ begint Arnold en dan sterft zijn stem weg. Beiden staren tegelijk naar een van de ronde wanden. Daar staat een grote stenen kist. Ze hadden het voor een bank aangezien, nu wordt de betekenis van het meubelstuk hun duidelijk.

‘Daar moet hij in liggen,’ zegt Jiri zacht.

‘Wie?’

‘De... de koning die hier begraven ligt.’

‘Hoe weet je dat het een koning is?’

‘Zouden zijn onderdanen hem anders zoveel mooie dingen hebben meegegeven in zijn graf? Wapens, sieraden, zijn lievelingshond...’

‘Maar je geeft iemand die gestorven is toch geen dingen mee!’ roept Arnold verbluft.

‘Sommige oude volken schijnen dat gedaan te hebben,’ antwoordt Jiri. ‘Grootvader heeft me erover verteld. Toen geloofde ik hem niet. Ik dacht, alleen je ziel gaat naar de hemel, je lichaam is maar stof, dat vergaat en heeft niets meer nodig. Maar...’

‘Je bedoelt dat hier een heiden begraven ligt!’

‘Het moet wel. Zie jij ergens een kruis?’

Arnold vermant zich, nadert de stenen doodkist en veegt de dikke laag stof van de deksel.

‘Hier staan tekens in gegraveerd,’ prevelt hij.

Jiri komt naast hem staan en heft de kaars in zijn hand hoog op.

‘Tekens, maar geen kruis. Nergens een kruis.’

‘Misschien is het een vervloeking, tegen grafschenners,’ mompelt Arnold. Hij denkt weer eens hardop.

Jiri zwijgt. Hoe lang houden vervloekingen, ingekerfd in steen, stand? Duizend jaar? Of tot de tijd de tekens heeft uitgewist? ‘We zullen die kist moeten openmaken,’ zegt Jiri.

Hij duwt tegen de deksel en krijgt er geen beweging in.

‘Dit is grafschennis,’ fluistert Arnold.

‘Ja. Wat denk je, doen we het of niet?’

Zal de kerk, die honderdduizenden mannen uitstuurde om de heidenen meedogenloos te vernietigen - wat niet lukte -bezwaar maken tegen het openbreken van een heidens graf? Jiri weet het niet. Arnold net zomin. Maar ze barsten van nieuwsgierigheid.

‘Hoor eens,’ bromt Jiri, ‘ik weet niet of ik wel of geen zonde bega, maar ik ga die stenen kist openbreken. Ik moet weten wat erin ligt. Ga de koevoet halen, Arnold.’

Arnold werkt zich langs het touw naar de buitenlucht, haalt diep adem, niest het stof uit zijn neus en keert even later terug met het gereedschap. Samen beginnen ze te wrikken. De deksel is zwaar, maar zij zijn sterk en het lukt hun na veel moeite om de sarcofaag open te krijgen. Voorzichtig tillen ze de deksel eraf, laten hem zakken in het stof, lichten zich dan bij met de twee kaarsen.

Een witte schedel staart hen aan met lege oogholten. Een brokkelig gebit grijnst hen tegen. Arnold stuift achteruit, Jiri laat bijna zijn kaars vallen. Maar wat hadden ze anders kunnen verwachten van iemand die al zó lang dood is?

Om het skelet heen liggen de verteerde resten van kledingstof. Het is niet meer uit te maken wat dat ooit is geweest: wol, linnen of bont. Maar tussen de uiteengevallen beenderen glinsteren voorwerpen met een gouden glans.

Om de hals van het skelet ligt een gouden keten, ingelegd met glanzende gekleurde stenen. Resten van een brede lederen gordel met goudbeslag liggen om het bekken. Gouden knopen en spangen glimmen tussen de ribben. En daar, in een met goud afgezette maar geheel verteerde schede, steekt een dolk.

Goud vergaat niet. Goud kan duizend jaar stilte verdragen zonder iets van zijn glans of schoonheid te verliezen. Wol, linnen, leer, zelfs gebeente vallen na verloop van tijd als stof uiteen; goud blijft over. De greep van de dolk waarmee deze onbekende heidense koning in zijn sarcofaag werd gelegd is van puur goud. Jiri bukt zich, pakt het wapen op. Het lemmet is bijna weggeroest, de greep is gaaf. Goud met edelstenen.

En opeens is het of hij zichzelf ziet staan, in deze onderaardse grafkamer, bij de overblijfselen van wat eens een zeer machtig man moet zijn geweest. Met in zijn handen een Gouden Dolk. Dé Gouden Dolk, die vrouw Cantal heeft gezien in haar visioen. Dit heeft zij gezien, niet de dolk van Nour-ed-Din.

Jiri kijkt op, ontmoet de ogen van Arnold. En ze denken hetzelfde. Dus toch...

Ja, toch...

‘Nu ben je rijk, nu kun je naar Parijs,’ fluistert Arnold, diep onder de indruk.

Ja, denkt Jiri, terwijl golven van blijdschap door hem heen slaan, met dit goud kan ik een paard kopen, naar Parijs gaan, mij vestigen als wapensmid. Ik kan een huis huren en een werkplaats en Oda tot vrouw nemen. O, lieve, wijze, goede vrouw Cantal, je had je niet vergist! Ik zal een mis laten lezen voor je zielenheil. Ze hebben nu hun laatste huivering overwonnen en proppen hun buidels vol met schatten. Gouden knopen, de gouden greep van de dolk, het zilveren gevest van het zwaard, de met juwelen afgezette gouden ketting, spangen en sieraden uit het kistje: het is of ze in Constantinopel zijn en een keizer tegen hen heeft gezegd: ‘Neem wat je wilt, het is allemaal voor jullie.’

Dan klimmen ze één voor één langs de touwen omhoog en verbergen het gat in de grafkamer onder takken en gras.

‘Nee,’ roept Jiri plotseling, ‘daarmee wordt het een valkuil. We moeten het wijdopen laten.’

‘Onzin, hier komt nooit een mens.’

‘Wij kwamen er, nietwaar? Als kind heb ik ook wel eens door de Woeste Gronden gelopen... Zo’n verborgen gat in de grond is gevaarlijk. Laat maar open.’

‘Dan vindt iemand anders...’ begint Arnold.

‘Nou en? Daarbeneden valt niets meer te roven, dat hebben wij al gedaan.’

Arnold slaat snel een kruis, zijn geweten knaagt.

‘Moeten we dit biechten?’ vraagt hij aarzelend.

‘Later, in Parijs.’

‘Maar...’

‘Jij gaat toch zeker met me mee? Wil je mij alleen naar Parijs laten gaan met de helft van onze rijkdom? Zeg nou niet dat je het zo naar je zin hebt in het dorp!’

‘Nee, maar...’

‘Herinner je je nog hoe we in de Syrische woestijn gezworen hebben ons hele leven alles te delen - behalve onze meisjes?’ Arnold lacht bevrijd en grijpt Jiri’s hand.

‘Ja!’ juicht hij. ‘Je hebt gelijk. Ik ga met je mee. Ze zeggen dat in Parijs de mooiste meisjes van de wereld wonen.’

‘Twintig keer zo mooi als Marie,’ lacht Jiri.

‘Maar ik wil een vrouw die steviger is dan jouw Oda.’

‘Nou, die zullen er zeker wel zijn.’

‘En dan koop jij een smidse en ik een kuiperij en we worden schatrijk. We zullen die luie Parijzenaars eens laten zien wat werken is!’ roept Arnold opgetogen.

Ze omhelzen elkaar, kloppen elkaar woest op de schouders, dansen als gekken in het rond.

‘En nu,’ schreeuwt Jiri uitgelaten, ‘begrijp ik ook waarom we kruisvaarders zijn geweest. Om onze angst voor de Woeste Gronden te verliezen! Na alles wat wij hebben doorgemaakt konden we onmogelijk nog bang zijn voor kobolden en andere griezels. Daarom durfden we in die heuvel te graven en konden we een schat vinden.’ ‘Ja, ja! Wanneer gaan we?’

‘Morgen, overmorgen - zo gauw we ieder een paard hebben. Arnold, ik zal Oda terugzien, heel gauw!’

Met de armen om elkaar heen dansen ze de hele weg terug naar het dorp. Arnold en Jiri, de onafscheidelijken. Ze hebben een schat opgegraven, ze zijn rijk. Nu ligt de wereld voor hen open!

Table of Contents

1 DE KLEINZOON VAN DE HELD

2 ONTSTELLEND NIEUWS

4 HET ZIJN DE ANDEREN DIE BESLISSEN!

5 HET KRUISLEGER

6 VERRASSENDE ONTMOETINGEN

7 AFSPRAAKJE IN HET DONKER

8 DE VERSCHOPPELING

10 DRAMA IN DE HERFST

11 FATALE KERST

12 DE HEL VAN ANATOLIE

13 HET VERRAAD

14 LENTESPROOKJE

15 DE HEILIGE STAD EN EEN ONZALIGE ONDERNEMING

l6 DE KERKERS VAN DAMASCUS

17 NOUR-ED-DIN

18 IN DE WOESTIJN

19 DE TERUGREIS

20 MARIE

21 DE GOUDEN DOLK