Thea Beckman

De Stomme van Kampen

Lemniscaat

Rotterdam

Wil je meer weten over onze boeken? Ga naar www.lemniscaat.nl

Tiende druk, 2011 omslag: Jan Wesseling

Afgebeeld is een detail van Hendrick Avercamps schilderij ‘Ijsvermaak’, eigendom van de Stichting Collectie P. en N. de Boer © Lemniscaat b.v. Rotterdam 1992 ISBN 978 90 477 0169 9

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Druk: HooibergHaasbeek, Meppel Bindwerk: Callenbach, Nijkerk

Dit boek is gedrukt op milieuvriendelijk, chloorvrij gebleekt en verouderings-bestendig papier en geproduceerd in de Benelux waardoor onnodig milieuverontreinigend transport is vermeden.

KAMPEN 1587-1603

2 Jaar

Boem!!

Barend Avercamp, stadsapotheker te Kampen, grijpt mis en met een harde bons valt zijn leren schoudertas op de grond. De bons maakt de zuigeling Rutger zo aan het schrikken dat hij nauwelijks meer tot bedaren is te brengen. De meid Lientgen komt op dat gekrijs ontsteld aanrennen uit het achterhuis.

‘Here, wat gebeurt hier?’

Woedend kijkt moeder Beatrix op naar haar man.

'Wees toch wat voorzichtiger! Je laat dat kind zich een ongeluk schrikken. Kijk, nu wil hij niet meer drinken. Hij is helemaal van streek.’

Ze wiegt de schreeuwende baby in haar armen, probeert hem te sussen. Zuchtend knoopt ze haar jak dicht. Barend kijkt schuldig, en dan pas valt hem iets op.

Terwijl de meid Lientgen zich bukt naar de tas en die voorzichtig op de tafel zet, en Beatrix haar zuigeling stil probeert te krijgen, staart Barend naar zijn andere kind, de kleine Hendrick, tweeëneenhalf jaar oud, die op de grond zit en onverstoorbaar verdiept is in zijn spel met een houten paardje. Hij reageert niet op het gekrijs van de twee maanden oude Rutger, hij is niet geschrokken van de klap waarmee Barend de tas liet glippen, hij schijnt ook niet te beseffen dat zijn moeder boos is. Hij speelt, geconcentreerd, vol overgave, stil...

Andere kinderen maken tijdens hun spel geluiden, roepen 'hu, hu,’ of klakken met de tong. Hendrick niet. Hij laat zijn paardje draven, steigeren, bokken in volmaakte stilte.

Geleidelijk aan gaat Rutgers geschreeuw over in een zielig snikken.

'Ik hoop dat er niets gebroken is,’ zegt Lientgen, wijzend op de tas. Barend antwoordt niet. Hij kijkt naar Hendrick en diens stille spel.

Beatrix staat op om het nahikkende zuigelingetje in zijn wieg te leggen. De baby is zo uitgeput dat hij meteen in slaap valt.

Als ze terugkomt in de voorkamer ziet ze haar man geknield voor Hendrick zitten. De verwijten die ze voor hem klaar heeft, blijven haar in de keel steken; angst springt in haar ogen. Barend richt zich op, fronst de wenkbrauwen.

‘Is het jou nooit opgevallen dat onze Hendrick niets schijnt te horen?’ vraagt hij. Streng kijkt hij zijn vrouw aan en ziet hoe bleek ze is geworden. Ze slikt, ontwijkt zijn blik.

‘Waarom praat onze oudste zoon nog altijd niet?’ vervolgt Barend. Het klinkt alsof hij iemand beschuldigt. ‘Hij is bijna drie jaar oud. Heb jij hem ooit een woord horen zeggen?’

‘Dat... dat komt nog wel,’ fluistert Beatrix, op haar handen starend. ‘Denk je?’

Lientgen staat nog midden in de kamer, roerloos. Ze durft niemand aan te kijken, zich niet te bewegen. Haar handen houdt ze onder haar schort; ze moet met geweld haar neiging om een kruis te slaan onderdrukken, want dat kan niet in dit hervormde gezin. De spanning is opeens om in stukken te hakken, zo dik.

Beatrix trekt de schouders naar achteren. Eindelijk kijkt ze haar man aan.

‘Nee,’ zegt ze hard. ‘Hendrick praat nog niet en ik weet niet of hij dat ooit zal leren.’

Zo, dat is eruit. Al langer dan een jaar wordt ze door onzekerheid gekweld en ze hoopt, bidt dat het nog goed zal komen. Ze heeft haar angst, haar ongerustheid verborgen weten te houden, maar dat heeft nu geen zin meer.

‘Hij is doof, nietwaar?’ zegt Barend en opnieuw klinkt dat alsof hij iemand beschuldigt. Hij voelt zich buitengesloten. Hoe kon Beatrix zoiets voor hem geheimhouden? Het is ook zijn kind, en zij wist het. Hoe lang al?

De drie volwassenen kijken neer op Hendrick, die rustig doorgaat met zijn spel. Hij laat het paardje huppelen, omvallen, hij glimlacht erbij. Maar geen geluid komt over zijn lippen. De val van de tas, het gekrijs van de zuigeling, Lientgens ontstelde uitroep - dat alles is hem totaal ontgaan.

Barend kan er niets aan doen. Hij is geen onrechtvaardig mens, maar de diepe teleurstelling die hem nu overvalt zoekt een uitweg, een zondebok. Bitter zegt hij: ‘Jij wist het al een hele tijd. onze Hendrick kan niets horen. Daarom leert hij niet praten, omdat hij niet weet wat dat is, omdat hij het nooit zal weten. Kijk naar hem! Hij vindt de wereld een grappig oord en hij amuseert zich met alles wat hij ziet of wat wij doen. Maar het is een wereld van beweging, niet van geluid. Voor hem is het een doodstille wereld, die hem nauwelijks aangaat. Besef je wat dat betekent, vrouw? of wilde je het niet zien, niet toegeven? Wat moet er van zo’n kind terechtkomen? Hoe kunnen we dat grootbrengen?’

Beatrix zwijgt. Heel stil staat ze, terwijl dikke tranen geruisloos over haar wangen glijden. Barend voelt zijn keel dik worden. Mooi is ze zo, trots en tragisch tegelijk. Langzaam lost zijn boosheid zich op. ‘Waarom heb je mij er nooit iets over gezegd?’ Hij praat nu zacht, bijna teder. De aanwezigheid van de dienstmeid is hij vergeten. Hij heeft te doen met zijn vrouw, maar ook met zichzelf.

Dat zoiets mij moet overkomen, denkt hij verdrietig. Bij het begin van hun huwelijk hadden ze afgesproken dat hun kinderen, koste wat het kost, een goede opleiding zouden krijgen. Hoe blij waren ze niet geweest toen hun eerstgeborene een zoon bleek te zijn, een toekomstige opvolger van vader Barend. Maar nu wordt hij plotseling geconfronteerd met een onloochenbare waarheid: de kleine Hendrick is doof, stokdoof en zal daarom altijd stom blijven, tot niets in staat.

Tot ze een jaar of zeven zijn worden kinderen vooral door de moeder opgevoed; pas daarna gaan ze naar school en beginnen de vaders zich voor hen te interesseren. Zo is het altijd geweest en zo is het nu, op het eind van de zestiende eeuw, nog steeds. Desondanks beklaagt Barend zich.

‘Je had mij in vertrouwen moeten nemen. Ik heb er recht op te weten hoe mijn kinderen gedijen.’

Hij begint zich alweer kwaad te maken en Lientgen sluipt de kamer uit, terug naar het achterhuis. Met een echtelijke ruzie wil ze niets te maken hebben. In stilte kiest ze partij voor haar meesteres, die van alles de schuld krijgt, terwijl ze toch zo’n lieve vrouw is. De meid gaat even kijken bij Rutger in zijn wieg, die nu gelukkig stil is en slaapt.

‘Wat zeurt die man nou,’ prevelt ze, ‘hij heeft toch nóg een zoon. En die is beslist niet doof.’

In de woonkamer trotseert Beatrix de woede van haar man. ‘Hendrick is een gezond kind. Hij is nooit ziek en altijd vrolijk. Hij bezorgt niemand last. En hij is slim. Hij kan al zelf zijn wambuis dichtknopen en zijn schoenen aantrekken. En hij knoeit niet met zijn eten.’

‘Maar hij hoort niets.’

‘Nee, hij schijnt niets te horen.’

‘En jij wist dat.’

‘Ik... vermoedde het. Hij luistert niet naar wat hem gezegd wordt. Hij schrikt nooit van een hard geluid, maar wel als hij plotseling iemand ziet die hij niet hoorde aankomen.’ Ze veegt verstrooid over haar natte gezicht. ‘Nou en? God heeft ons een kind gegeven dat doofstom is. We zullen dat kruis moeten dragen. Het is een kruis, Barend, maar ik zweer je, ik zal dit kind grootbrengen, hoe dan ook. Ik zal het leren bidden en een goed mens van hem maken, zoals ik ook met Rutger zal doen en met alle kinderen die we in de toekomst nog mogen krijgen. onze Hendrick is een Avercamp! En geen Avercamp zal ooit tot de bedelstaf geraken, al is hij nog zo ongelukkig en misdeeld.’

‘Hoe?’

Ze weet niet hoe. Een doofstomme kan geen apotheker worden, of predikant, of schoolmeester, of welk ander beroep er ook is weggelegd voor pientere jongens die Avercamp heten. Wat kun je leren aan een kind dat niets hoort?

Maar wanhoop is het wapen van de zwakken. Beatrix laat de wanhoop niet toe, al weet ze dat Hendrick nooit naar school zal kunnen gaan, geen Latijn kan leren, nooit de familietraditie zal kunnen voortzetten. Het leven zal onbegrijpelijk langs hem heen glijden, zonder dat hij ergens bij betrokken raakt. Maar hij is haar kind, hij maakt deel uit van een geleerde, deftige familie.

Ze bukt zich, tilt het kind op en strijkt over zijn hoofd. Hij lacht haar vriendelijk toe. Beatrix is niet gul met liefkozingen, maar nu voelt ze zich gedrongen haar genegenheid voor juist dit kleintje te uiten.

‘onze Hendrick,’ zegt ze fier, ‘zal de wereld nog eens versteld doen staan. Daar zal ik voor zorgen, Barend. Ik zweer het je.’

4 Jaar

Beatrix Avercamp, geboren Vekemans, heeft in een opwelling van trots tegen haar man gezegd dat haar oudste kind de wereld nog eens versteld zal doen staan, maar al spoedig beseft ze dat ze daarmee een vrijwel onmogelijke taak op zich heeft genomen. Ze is de oudste dochter van Peter Vekemans van Meerman, een geleerde die in Amsterdam rector is van de Latijnse school. Kort na haar huwelijk met Barend Avercamp, die in Friesland was opgeleid tot apotheker maar een tijdje in Amsterdam als schoolmeester heeft gewerkt, werd Hendrick geboren en in Amsterdam in de Oude Kerk gedoopt. Toen Barend in Kampen werd benoemd tot stadsapotheker verhuisden ze en kregen het goed. Het leven leek één en al zonneschijn. En nu... Vijf zintuigen bezit de mens: gezicht, smaak, reuk, gevoel en gehoor. Van die vijf ontbreekt er bij de kleine Hendrick één: het gehoor, en daarmee het voornaamste verbindingsmiddel tussen mensen: de taal. Hij kan huilen, lachen, krijsen, maar niet praten. Dat zal hij ook niet kunnen leren. Of toch wel? Maar hoe dan?

Hoe ziet de wereld van een doofstomme kleuter er uit? vraagt Beatrix zich af. Wat begrijpt hij, wat niet? Hij kan het haar niet vertellen. Leren kan hij wel, heeft ze gemerkt. Hij kan zichzelf aankleden, zelfstandig eten en met gebaren zijn wensen kenbaar maken. Maar zijn gebarentaal is zeer beperkt en niet altijd begrijpelijk voor anderen.

Ze is weer zwanger, terwijl de kleine Rutger al over de vloer kruipt en zijn eerste woordjes begint te stamelen, tot grote opluchting van Barend. Voor de apotheker is Rutger de hoop voor de toekomst, een normaal kind dat zich gedraagt zoals je van peuters kunt verwachten: in zichzelf opgaand, onredelijk, luidruchtig en vertederend. Al wil Barend het niet laten merken, Rutger is zijn lieveling. Zijn gevoelens voor Hendrick zijn zeer tegenstrijdig. Het is zijn kind, vlees van zijn vlees, hij moet ervoor werken, ervoor zorgen, het kind grootbrengen - dat is zijn plicht als vader. Maar ervan houden?

Hij probeert het eerlijk. Soms strijkt hij het jongetje over de bol en wordt dan beloond met een stralende glimlach. Hij laat het kind paardrijden op zijn knie en Hendrick juicht onbelemmerd. Maar iets anders dan wilde kreten zijn het niet. Nooit zul je hem horen roepen: ‘Meer, meer,’ zoals Rutger dat al kan. En dan voelt Barend toch weer zijn hart uitgaan naar de jongste, die begrijpt! Wat begrijpt Hendrick? Niets... Dat ergert hem, het wekt zijn afkeer, die hij echter meesterlijk weet te verbergen, want Beatrix heeft al verdriet genoeg.

Heeft Hendrick al ontdekt dat hij anders is? Wat gaat er om in een kind dat leeft in ijzige stilte, aan wie je niets kunt vertellen? Beatrix, opgegroeid in een familie waarin boeken, taal en geleerdheid een belangrijke plaats innemen, blijft maar nadenken over het probleem van een kind dat niet leert praten omdat het niets hoort. Zo’n kind weet niet dat alle mensen, voorwerpen, dieren, vogels en insecten een naam hebben waarmee ze kunnen worden aangeduid. Als die zoon van haar, aan wie zoiets belangrijks ontbreekt als de taal, zich ooit in de wereld staande moet houden, zal hij moeten leren dat alles een naam heeft, dat er zoiets als taal bestaat, dat de wereld vol geluiden en teksten is, waarmee mensen zich tegen de moeilijkheden van het bestaan kunnen wapenen. Hoe hadden de Hollanders zich ooit van de Spaanse overheersing kunnen bevrijden als er geen predikanten en regenten waren geweest die het volk met woorden wisten te bezielen? Hoe kan zij Hendrick, die leeft in volstrekte stilte, leren de wereld en alles wat zich daarin bevindt te benoemen,?

De geboorte van haar derde zoon Peter, op oudejaarsavond 1589, brengt haar op een idee. Terwijl ze uitrust van het baren en luistert naar de klokken die door de hele stad heen het nieuwe jaar begroeten, denkt ze aan de kleine Hendrick, die de klokken niet kan horen, die niet kan begrijpen waarom zijn vader op sommige dagen hard werkt en op andere dagen niet, die niet naar school zal kunnen gaan, nooit zal weten wat de letters betekenen op de stukjes papier volgens welke zijn vader de recepten klaarmaakt. En opeens weet ze het! Hendrick zal dan wel nooit leren praten, hij kan misschien leren lezen. Ze moet hem leren de dingen om zich heen te benoemen. Niet met het gesproken woord, waarvoor hij ontoegankelijk is, maar op schrift. Dat zou de toegang tot de wereld van de volwassenen voor hem kunnen ontsluiten.

Van haar geleerde vader heeft ze Latijn geleerd, wat ongewoon is voor een vrouw. Dikwijls helpt ze haar man in de apotheek, ze verzorgt de kruidenhof achter het huis, ze ontcijfert recepten, weegt ingrediënten af. Vrouwen kunnen natuurlijk geen apotheker zijn, maar in feite weet ze al bijna evenveel van het beroep af als haar man. Zou ze dan ook niet de taak van schoolmeester op zich kunnen nemen? Terwijl de nieuwe boreling naast haar ligt te slapen, nauwelijks gestoord door het gebeier van de klokken, groeit haar zelfvertrouwen.

Ik wil niet dat een kind van mij achterlijk blijft. Ik zal Hendrick leren lezen en schrijven, neemt ze zich voor. Ik zal de wereld voor hem begrijpelijk maken. Ik zie hoe hij vaak met verbaasde ogen naar ons zit te kijken; hij begrijpt ons niet, hij zit opgesloten in een kooi waarin niets doordringt. Ach, mijn kind, hoe bereik ik je?

Inderdaad leeft de kleine Hendrick in een volstrekt onbegrijpelijke wereld. Dat hem iets ontbreekt, beseft hij nog niet. Om zich heen ziet hij mensen bewegen, hij ruikt luchtjes, hij voelt soms pijn en begint dan te huilen, al kan hij niemand zeggen waar het pijn doet. Hij leert verschillen voelen: het bed is zacht, de stoelleuningen zijn hard, de plavuizen vloer is koud en wat de haard uitstraalt is warm. Maar dat alles kan hij niet benoemen, hij voelt het alleen maan Geen ogenblik komt het in zijn hoofd op dat hij anders is dan zijn broertjes of dan de kinderen op straat. Hij neemt als vanzelfsprekend aan dat hij later net zo zal zijn als alle andere levende wezens om hem heen. Van wat die doen, waarom ze heen en weer lopen, waar het voedsel vandaan komt dat op geregelde tijden op tafel verschijnt, hij heeft er geen flauw benul van en hij vraagt zich ook niets af. Echt denken kan hij zelfs niet; daarvoor heeft een mens woorden nodig en die bezit hij niet. En dat er behalve vormen en kleuren, geuren en wat zijn handen kunnen aanraken ook nog geluiden bestaan, die zo’n groot deel van het dagelijks leven uitmaken, weet hij niet.

Soms kan hij intens naar de mensen in huis zitten kijken. Hij ziet ze bij elkaar staan, met de mond happende bewegingen maken zonder dat ze eten; dan gaan ze plotseling uiteen en doen iets. Omdat hij een kleuter is doet hij de volwassenen na. Dan gaat hij voor zijn moeder staan en hapt naar niets, naar lucht. Tot zijn schrik ziet hij het vertrouwde lieve gezicht opeens veranderen. Ze schudt het hoofd. Omdat hij standjes niet kan horen, heeft Beatrix zich aangewend hem op andere manieren duidelijk te maken dat iets niet mag: door de wenkbrauwen te fronsen, haar hoofd te schudden, streng te kijken - dat begrijpt hij. Happen mag dus niet?

Maar zij doet het zelf en dat andere kind, dat zich telkens meester maakt van zijn houten-paardje-op-wieltjes, doet het ook! En dan lacht ze...

Ofschoon hij dat alles niet echt kan bedenken omdat hem de woorden ontbreken, kan hij zich wel verbazen en dat doet hij dan ook, de ganse dag. Maar verder neemt hij het leven zoals het op hem afkomt, raadselachtig maar plezierig. De vele mysteries om hem heen verontrusten hem niet - nog niet. Maar hij groeit en kijkt, kijkt, snuift, hij probeert de wereld te doorgronden en het lukt hem niet.

Al kan hij niet praten, geluid maken kan hij wel. Hij kan schreeuwen, schateren, brullen. Ongearticuleerde klanken kan hij uitstoten, die zijn ouders en Lientgen in de oren schetteren en die hij zelf niet hoort, zodat hij niet weet hoe afschuwelijk ze klinken en hoe andere mensen, burgers of voorbijgangers ervan schrikken en hem bevreemd aankijken. Is dat kind mal? Achterlijk? Van de duivel bezeten? Beatrix doet wat ze kan om hem die kreten af te leren door hem boos aan te kijken, bezwerend het hoofd te schudden, met haar vinger te dreigen. Ze schaamt zich als Hendrick in het bijzijn van anderen zulke geluiden maakt, vooral als ze ziet hoe mensen ervan schrikken en ineenkrimpen. Het duurt lang voordat Hendrick daar iets van begrijpt, voordat hij zijn woeste schaterlach, zijn wilde gekrijs als hij zich kwaad maakt, achterwege laat en leert om zijn vreugde te tonen met een glimlach en zijn woede of verdriet te uiten door boos te kijken of te stampvoeten. Die uitingen worden hem niet verboden; soms zelfs wordt hij ervoor beloond omdat Beatrix hem over het haar strijkt en Lientgen hem een kusje geeft.

Het verschil tussen zijn moeder en Lientgen kent hij evenmin. Ze zorgen voor hem, letten op hem, leren hem hoe hij zich moet aankleden, hoe hij moet eten zonder knoeien, en zijn behoeften moet doen in het houten huisje in de kruidenhof. Dat geeft Beatrix hoop. Als je hem bepaalde handelingen een paar maal voordoet, hem daarbij aanmoedigend toeknikt, gebaren maakt, hem duwtjes geeft in de goede richting, over de bol aait, doet hij het algauw zelf, zonder hulp van de volwassenen. Dat sterkt haar in de overtuiging dat Hendrick niet dom is en beslist niet achterlijk. Dat hij bij pijn of kinderverdriet even gemakkelijk naar Lientgen loopt als naar haar, kan Beatrix hem nauwelijks kwalijk nemen: ze beseft dat er voor Hendrick geen verschil bestaat tussen zijn moeder en de meid.

Hendricks wereld is maar klein en beperkt zich in hoofdzaak tot de kamers boven de apotheek. Slechts zelden neemt Beatrix hem mee naar buiten, omdat zij het niet kan verdragen dat buren of klanten haar meewarig aankijken of haar midden op straat aanhouden om haar te beklagen met zo’n kind. Wel neemt ze Hendrick op mooie dagen vaak mee naar de kruidenhof achter het huis en leert hem onkruid herkennen, schoffelen, plantenafval verzamelen. Dat vindt hij leuk, hij doet het graag en geniet zichtbaar van de zon op zijn hoofd.

Intussen tobt ze onophoudelijk over het probleem: hoe leer je zo’n kind lezen en schrijven?

Beatrix schrijft een lange brief naar haar geleerde vader in Amsterdam, waarin ze vertelt over de geboorte van haar zoontje Peter, genoemd naar haar vader, en waarin ze raad vraagt hoe ze moet handelen met haar oudste kind dat niets kan horen en maar niet leert praten. Tot nu toe heeft ze haar familie niet durven bekennen dat een van haar kinderen niet normaal is. Maar nu, in haar wilde verlangen om Hendrick toegang te verschaffen tot de moeilijke wereld, zet ze haar schaamte opzij en bekent haar vader haar nood.

Twee weken later brengt de beurtschipper die een geregelde dienst onderhoudt tussen Kampen en Amsterdam, haar het antwoord. Peter Ve-kemans schrijft vol warme bewoordingen aan zijn dochter, wenst haar geluk met de voorspoedige geboorte van een derde zoon, stuurt haar tegelijk met de brief een pakket babykleertjes, een doopbeker en honderd goede raadgevingen. Pas aan het einde van de brief wijdt hij een paar woorden aan zijn stomme kleinzoon.

‘Wat Hendrickje betreft, druk ik je op het hart, mijn dochter, om dit kruis met gelatenheid te dragen. God beproeft ons op velerlei manieren, daartegen mogen wij ons niet verzetten. Misschien komt het ooit nog goed met de jongen en is zijn doofheid iets wat voorbijgaat. Zo niet, wanhoop dan niet, mijn lief kind, wanhoop is een zonde. Bedenk dat er toch nog beroepen voor een doofstomme openstaan. In de steeg naast ons huis woont een man die ook niet kan horen of praten; hij verdient zijn brood als mandenvlechter en bezembinder. Hier in de haven werken vele vreemdelingen die onze taal niet machtig zijn, als sjouwer en dagloner, ook al verstaan ze geen woord van wat er tegen hen wordt gezegd. Vertrouw op God, mijn kind, Hendrick is in Zijn hand.’

Beatrix heeft groot respect voor haar vader en ze is blij met de kinder-kleertjes en de zilveren doopbeker, maar de brief werpt ze woedend op tafel. Als even later Barend naar boven komt voor het middagmaal wijst ze hem verontwaardigd op het epistel.

‘Daar heb ik veel aan! Laat onze Hendrick maar bezembinder worden... het armoedigste beroep dat er bestaat. En dat voor een Avercamp? Nooit van mijn leven! Onze Hendrick moet een goed vak leren, waarmee hij ruimschoots zijn brood kan verdienen.’

‘Hoe?’ vraagt Barend weer, terwijl hij Rutger op schoot neemt en speels achter de oren kietelt. ‘Meer, meer!’ krijst het kind verrukt. Jaloers ziet Beatrix het aan.

‘Ik vind er wel iets op,’ zegt ze koppig.

Barend knikt haar bemoedigend toe en na het eten haast hij zich naar beneden, naar de apotheek. Het is winter, er zijn veel zieken. En verder is het ’s winters altijd druk met vrouwen die hoestdrankjes komen halen, of zalfjes voor pijnlijke gewrichten, gesprongen handen en wintertenen.

Na het eten geeft Beatrix de zuigeling Peter de borst, draagt Lientgen op Rutger voor zijn middagslaapje naar bed te brengen en trekt dan Hendrick naar zich toe bij de leeggeruimde tafel. ‘Zitten,’ commandeert ze, wijzend op een stoel. Hendrick klimt erop met een gezichtje vol verwachting. Zijn moeder gaat iets leuks met hem doen. Maar waarom lacht ze niet? Om de glimlach waarvan hij zoveel houdt op haar gezicht te toveren, kijkt hij haar stralend aan. Beatrix let er niet op. Ze legt een leitje en een griffel voor zich.

‘Kijk.’

Ze tekent een stoel die min of meer lijkt op die waarop het kind zit en schrijft ernaast in haar fraaie handschrift: stoel, de letters flink uit elkaar. Ze wijst op de tekening, op het woord, op de stoel waarop Hendrick zit. Het kind kijkt niet-begrijpend van het een naar het ander, oplettend haar vinger volgend. Beatrix wijst nogmaals op de letters, drukt de griffel in zijn hand, leidt die hand in een poging hem de letters te laten natekenen. Maar zijn mollige knuistje kan de dunne griffel nauwelijks baas. En hij begrijpt niet wat ze van hem verlangt.

Zijn verbaasd opgetrokken wenkbrauwen doen haar pijn. Ach, hij is nog geen vijf. Hoe maak je zo’n kind duidelijk wat schrijven is, wat letters voor dingen zijn?

Ze staat op, haalt een stuk papier uit de kast, een inktpotje en een ganzenveer. Ze schuift de lei terzijde en begint weer te schrijven, ditmaal met inkt op papier: HENDRICK - de letters weer ver uit elkaar. Het kind ziet belangstellend toe. Ze wijst op de naam, op haar zoontje, ze geeft hem een stuk krijt en de lei, gebaart hem dat hij hetzelfde moet doen.

Het knuistje met de korte vingers kan het krijt beter vasthouden dan de griffel. Hendrick krast ermee over de lei en staart dan verrukt naar de witte strepen die ontstaan. Beatrix schudt streng het hoofd, veegt de strepen weg en wijst op het woord HENDRICK. Dat moet hij natekenen.

Het duurt nog even eer hij het begrijpt, maar dan tekent hij met onbeholpen haaltjes werkelijk een H . Als beloning klopt Beatrix hem op het hoofd, lacht tegen hem, wijst op de volgende letter. Na een uur tobben kan Hendrick zijn eigen naam schrijven, moeizaam, hobbelig, half onleesbaar. Maar heeft hij nu ook begrepen dat hij dat is?

Rutger ontwaakt uit zijn middagdutje en zet een keel op omdat zijn moeder hem niet snel genoeg uit de bedstee haalt. Daardoor wordt ook Petertje wakker en begint te huilen. Nu heeft Beatrix geen tijd meer voor haar doofstomme kind. Hendrick echter, niet gestoord door het lawaai, blijft vrolijk doorgaan met het leitje volzetten met strepen en halfgelukte letters. Hij schijnt het een leuk spelletje te vinden.

Eindelijk keert de rust weer. Petertje is opnieuw in slaap gesust, Rutger zit op de grond te spelen met een paar houten blokjes. Beatrix wendt zich weer tot de Stomme en even hapt ze naar adem. Trots toont Hendrick haar het leitje. Daar staat zijn naam. Hij wijst erop, hij wijst op zichzelf, dan, aarzelend, op Rutger. ‘Nee,’ gebaart Beatrix. Snel trekt ze de lei naar zich toe, schrijft RUTGER en wijst op het broertje. Verwonderd kijkt Hendrick naar zijn moeder op. Horen bij het andere kind andere lijntjes? Ja, knikt ze hem toe. Ze wijst nogmaals op Rutger, op diens naam, en duwt haar zoon het krijtje in de hand. Hij probeert het - warempel, hij probeert het! De R lijkt om te vallen, de u heeft geen onderzijde, de T lijkt een galg, de G kost hem de meeste moeite en ziet eruit als een schip op woelige zee, de E lijkt op een doofpot en de laatste R valt de tegenovergestelde kant uit, maar Hendrick vindt zelf dat hij het er goed heeft afgebracht.

Hij wijst op het woord, dan op zijn broer. ‘Ja,’ knikt Beatrix. Voor Hendrick Avercamp, nog geen vijf jaar oud, levend in een doodstille ruimte waar van alles beweegt, kleur en geur heeft, maar waarin geen geluid doordringt, gaat die middag een nieuwe wereld open. De wereld van het witte krijt. Je krast ermee over het zwarte vlak en zie, er ontstaan lijnen! Telkens anders, allemaal verschillend. Natuurlijk begrijpt hij het niet op die manier, want die woorden kent hij niet en denken kan hij nauwelijks. Maar hij is niet dommer dan welk kind van zijn leeftijd ook en heel goed in staat het verband te begrijpen tussen het een en het ander. En omdat hij wil weten of hij dat verband inderdaad heeft ontdekt, wijst hij op de wieg en kijkt zijn moeder vragend aan. Beatrix glimlacht, schrijft P E T E R en toont het hem. Hendrick tekent het moeizaam na. Hij heeft zijn tong tussen zijn lippen van inspanning en zijn handje beeft van opwinding. Maar ook van verbazing, want er is hem iets opgevallen. Bij verschillende wezens horen verschillende tekens in een nieuwe volgorde, dat begrijpt hij al. Maar een teken dat telkens terugkomt is de R . Het is een mooi teken, vindt hij. Hij houdt ervan.

Als even later Lientgen binnenkomt om iets te vragen kijkt Hendrick ernstig naar haar op. Haar mond gaat open en dicht, ook die van zijn moeder doet dat. Ze eten niet. Wat doen ze? Hij trekt Beatrix aan de mouw, wijst op Lientgen, op het leitje. Beatrix veegt de lei schoon en schrijft: LIENTGEN. Peinzend kijkt het kind naar de naam. Geen R? Die moet er toch bij?

Beatrix begrijpt zijn verwarring niet, wijst op de meid, op de naam, knikt, geeft hem het krijtje. Bibberig tekent hij de letters en zet er een R achter. Misverstand! Beatrix veegt de R weg. Hendricks lip begint te trillen. Voor hem zijn zijn moeder en Lientgen wezens die bij elkaar horen, die elkaar overlappen, aanvullen, want beiden zorgen voor hem, geven hem te eten, doen dingen voor hem, leren hem van alles. En géén R? Driftig trekt hij de lei naar zich toe, veegt alles weg, tekent RRRRRR, het hele oppervlak vol. Dat teken, dat hem bevalt, dat hij mooi vindt, dat hóórt erbij, dat wil hij zien, overal... En dan, als Beatrix weer LIENTGEN schrijft zonder R, barst hij moe en teleurgesteld in tranen uit en loopt de kamer uit om in het achterhuis zielig in een hoekje te gaan zitten snikken.

De volgende dag zet Beatrix haar pogingen om voor Hendrick de grote wereld te ontsluiten onverdroten voort. Eerst de herhaling: Hendrick, Rutger, Peter. Dan haar eigen naam: beatrix. Hendrick straalt: daar is die R weer! Ijverig tekent hij een lei vol met die naam waarmee zijn moeder zichzelf aanduidt. De vorming van de letters gaat hem al iets beter af. Ze staan niet meer zo schots en scheef naast elkaar, vallen niet voortdurend meer om. Bijna scheelziend van inspanning weet hij ze redelijk op één lijn te krijgen. Hij leert nu ook de naam van zijn vader, als die even is binnengekomen om iets te halen: barend. Mooi, weer die R . Dat teken hoort bij mensen, zoveel is hem nu wel duidelijk. Wat zijn moeder met hem zit te doen ervaart hij niet als les, maar als een opwindend spel. De begrippen ‘letters’ en ‘woorden’ of ‘namen’ kent hij nog niet; wat hij begrijpt is dat de krijtstreepjes in een bepaalde vorm en volgorde hemzelf aanduiden, dat ze in een andere vorm en volgorde wijzen op de wezens om hem heen. Het is een ontdekking die hem hevig boeit. Hij is er zo ondersteboven van dat hij van ’s ochtends tot ’s avonds met het leitje en het krijt in de weer is. Soms breekt het krijt; dan raakt hij helemaal in paniek en zit er voor zijn moeder niets anders op dan een nieuw voor hem te halen, tot hij ontdekt dat je ook met een gebroken krijtje kunt schrijven.

Wat hem vooral fascineert is het feit dat hij een verandering bewerkstelligt als hij met lei en krijt bezig is. Spelen heeft hij altijd al goed gekund, met zijn knikkers of zijn houten paardje. Dit spel is anders. Zodra hij het paardje loslaat valt het om en ligt het doodstil. Als de knikkers wegrollen en tegen de plint stoten, blijven ze roerloos liggen. Ze veranderen niet. Maar als hij met het krijt over de lei glijdt verschijnt er iets wat er voorheen niet was: een lijn, een kromming, een rondje, een schuine streep. Natuurlijk kan hij de vormen nog niet benoemen, maar hij ziet ze, ze maken indruk op hem, hij heeft ze zelf vorm gegeven. Het pijpje krijt gehoorzaamt aan zijn onbeholpen vingertjes, en het donkere oppervlak van de lei verandert in een toverland waaruit ongekende mogelijkheden opbloeien. Hij kan er niet genoeg van krijgen.

In de stadsschool, waar de kinderen van Kampen op hun zevende jaar naartoe gaan, begint het onderwijs met het alfabet en het telraam. Na een week, als Hendrick zonder haperen de namen van al zijn familieleden kan schrijven - al blijft hij bij de naam Lientgen nog altijd ergens een R tussenvoegen - besluit Beatrix haar zoontje dat alfabet bij te brengen, maar daarvan begrijpt hij niets. Dus keert ze terug tot het benoemen. Ze schrijft: BEATRIX - MOEDER. En: BAREND - VADER. Dus grote mensen hebben twee namen? Gehoorzaam tekent Hendrick het na, een lei vol. Dan, op een schoongeveegde lei, gaat zijn moeder verder: RUTGER - BROER, PETER - BROER, LIENTGEN - MEID. Een naam en een hoedanigheid. Begrijpt hij het?

Het spel is voor Hendrick nieuw, opwindend, het biedt vele mogelijkheden, maar hij is pas vier jaar oud en net zo wispelturig als elke andere kleuter. Hoe lang zal dit hem blijven boeien? vraagt Beatrix zich af. Soms dwaalt zijn aandacht plotseling af, kijkt hij verlangend naar het venster alsof hij liever naar buiten zou gaan, of krast hij onwillig over het leitje, niet van plan iets anders te schrijven dan de letter R, waarvoor hij een onbegrijpelijke voorkeur aan de dag legt. Dan opeens komt hij aanlopen met zijn houten paardje en wil dat dat ook een naam krijgt. Beatrix schrijft het voor hem op: PAARD. Ha, daar is hij weer, de R! Geestdriftig tekent Hendrick het haar na. Nu heeft zijn speelgoed ook een naam, mét een R ! Zo hoort dat ook. Uit de zak van zijn broek diept hij een paar knikkers op, legt ze op tafel, wijst naar het leitje. Beatrix grinnikt, blij met zijn vorderingen, zijn begrip en schrijft: knikkers. Hij geeft een wilde kreet van vreugde als hij de R opmerkt. Zie je wel, alles wat waarde heeft, alles waarvan hij houdt, heeft die R . Tevreden schrijft hij het na; doet het zes keer fout, de zevende keer goed.

Eén ding verandert niet: hoe zijn moeder ook blijft volhouden dat LIENTGEN zonder zijn geliefde letter R geschreven moet worden, daarvan is hij niet te overtuigen. Ook Lientgen is waardevol; Hendrick is dol op haar. Lientgen zonder r, dat kan niet.

Beneden in de apotheek waar vader Barend de dag doorbrengt, werkt ook een knecht: Samuel Mostert, een verre neef van Beatrix’ stiefmoeder. Samuel is een aardige jongeman met een kort bruin baardje, brede schouders en een vrolijke lach. Tot op dat moment heeft Hendrick hem altijd gezien als iemand die erbij hoort, zoals Lientgen erbij hoort. Net als de meid heeft Samuel op de zolder van het huis aan de Oudestraat een eigen hokje waar hij ’s nachts slaapt. Verder is hij net als de meid een lid van het gezin: hij eet aan hun tafel, hij woont in het huis. Dat hij evenals Lientgen een ondergeschikte is die doet wat hem wordt opgedragen, is nooit eerder tot Hendrick doorgedrongen. Pas nu, nu hij de namen van al de mensen in het huis leert kennen, plus hun hoedanigheid, begint hij vaag een verschil te zien. LIENTGEN - MEID heeft geen R. SAMUEL - KNECHT heeft ook geen R. Zij zijn anders. In hoeverre? Het is een raadsel waarmee hij voorlopig blijft zitten.

‘Hij kan niets horen en niet praten, maar onze Hendrick is een heel slim kind,’ zegt Beatrix tegen haar man.

‘Als je daarbij je andere kinderen dan maar niet verwaarloost,’ antwoordt Barend, plichtsgetrouw als altijd. ‘Rutger heeft jouw aandacht evenzeer nodig.’ Petertje noemt hij niet. Die kan vooralsnog niets dan eten, slapen en zijn luiers bevuilen.

‘Nee, natuurlijk niet,’ zegt Beatrix, haar ogen op haar bord gericht. Ze voelt zich plotseling schuldig. Telkens als ze zich bezighoudt met de schrijflessen aan Hendrick wordt Rutger vreselijk lastig. Hij trekt aan haar rok, roept luid de paar woorden die hij kent, stampvoet, wil met Lientgen gaan wandelen, maar zodra ze buiten zijn wil hij weer naar huis. Zijn gejengel maakt dat Beatrix zich wel met hem moet bezighouden, ofschoon ze er eigenlijk te weinig tijd voor heeft. De wereld toegankelijk maken voor Hendrick eist zoveel van haar geduld en van haar tijd, en Rutger is nog veel te klein om te kunnen begrijpen dat zijn oudere broer anders is. Is hij soms jaloers?

Beatrix vermoedt dat haar man, al zegt hij dat nooit, in stilte haar de schuld geeft van Hendricks gebrek en dat hij het als haar taak beschouwt om dat gebrek zo goed en zo kwaad als het gaat op te heffen. Tegelijk is het terecht dat hij haar verwijt Rutger daarbij te verwaarlozen. Als ze Lientgen niet had...

De dienstmeid van de Avercamps kan niet lezen of schrijven, ze is het twaalfde kind van een arme pachtersfamilie en hevig verknocht aan de Avercamps, bij wie zij als een volwaardig mens wordt behandeld, als lid van het gezin. Stilletjes neemt ze Beatrix zoveel mogelijk werk uit handen en probeert Rutger en Hendrick uit elkaar te houden, want tussen die twee is er altijd ruzie. Rutger weigert zindelijk te worden. Soms trapt hij moedwillig Hendricks krijtjes kapot of breekt het leitje, zodat Lientgen haastig een nieuw moet gaan kopen, want het doofstomme kind is niet tot bedaren te brengen als blijkt dat zijn liefste speelgoed in stukken en brokken ligt. Dan vergeet de Stomme dat het niet mag en zet hij een vreselijke keel op, stoot krijsend wilde klanken uit die huizen ver te horen zijn, zodat Lientgen verschrikt komt aanrennen, Barend zijn knecht Samuel naar boven stuurt om te zien wat er aan de hand is en Rutger, bang voor straf, wegkruipt in een hoekje en ook begint te huilen. Waarop Petertje de consternatie compleet maakt door wakker te schrikken en het eveneens op een brullen te zetten.

Hoe houd je twee rivaliserende kleuters uit elkaar? Hoe maak je dat Hendrick zijn lievelingsspel met leitje en krijt ongestoord kan uitleven zonder zich voortdurend te moeten verdedigen tegen de aanvallen van zijn jongere broer?

In het achterhuis is nog een kleine zijkamer, meestal gebruikt om er overtollige meubels op te slaan of de winterkleren te bergen als de lente in het land komt. Beatrix neemt het zoveelste besluit. Ze laat het zijkamertje ontruimen; wat daar staat wordt verdeeld over de rest van het huis en ze plaatst er een bed in, een kleine tafel en een stoeltje. Dit wordt Hendricks heiligdom. Hier kan hij rustig zitten schrijven zonder door Rutger gestoord te worden. Hendrick Avercamp, zo klein als hij is, heeft zijn eigen domein veroverd, het domein van de stilte.

In de winter, wanneer het bitter koud is, verzamelen de gezinsleden zich ’s avonds rondom de haard, vertelt Barend verhalen die hij ooit uit Friesland - zijn geboorteland - heeft meegebracht, verstelt Lientgen de broeken en buisjes van de kinderen en breit Beatrix hun kousen. Samuel, die niet onverdienstelijk de luit bespeelt, zingt liedjes en draagt gedichtjes voor. Gezelligheid te over. Alleen Hendrick staat erbuiten, maar hij beseft dat nog niet en hij heeft genoeg aan het spel van de vlammen en het plezierige bij elkaar zijn.

Nu hij alle namen van de gezinsleden kent en ook de plaats die ze in het apothekershuis innemen, is Beatrix begonnen hem de namen van de dingen te leren, TAFEL, STOEL, BEDSTEE, SCHOORSTEEN, KEUKEN, APOTHEEK, KRUIDENHOF... een oneindige hoeveelheid dingen. En Hendrick slurpt het op, zoals een spons water opzuigt.

7 Jaar

Wanneer in 1591 Lambert, het vierde kind van Beatrix en Barend Avercamp wordt geboren, is Hendrick ruim zes jaar oud, en is zijn verbazing alleen maar toegenomen. Hij beseft nu dat alles een naam heeft; dagelijks leert hij er nieuwe namen bij. Maar daarbij moet hij voortdurend lachen om de malle mensen om hem heen, die met twee of drie bij elkaar staan terwijl hun monden open en dicht gaan, open en dicht, alsof ze naar lucht happen, terwijl ze toch niets in die monden stoppen. Soms doet hij hen na en dan kijken ze hem verstoord aan. Dan weer ziet hij buiten alle mensen tegelijk reageren, haastig in één richting lopen, komen aanrennen met ladders en leren emmers. Alle kinderen worden dan meteen binnengehaald (dat is stedelijk voorschrift, maar daar weet Hendrick niets van, net zomin als hij heeft gehoord dat de brandklok luidde...).

Op een dag vindt hij op de tafel in het woonvertrek het papier, de inktpot en de ganzenveer die zijn moeder heeft gebruikt om een brief naar Amsterdam te schrijven. Ze is weggeroepen omdat Rutger zijn knie kapot viel en ze heeft vergeten het schrijfgerei weg te bergen. Hendricks ogen lichten op. Dat is iets anders dan het zwarte leitje en een stuk krijt! Hij gaat erbij zitten, pakt de pen en het papier, doopt in (hij weet hoe dat moet, hij heeft het zijn moeder vaak zien doen) en schrijft. Eerst zijn naam hendrick. Dan zijn portret ernaast. Hoe hij eruitziet weet hij nauwelijks, maar hij tekent een hoofd, een romp, armen en benen, een broek. In zijn binnenste begint iets te trillen. Dit is leuk! Nog een figuurtje tekent hij, met een wit kapje op, gekleed in een overbloezend jak en een wijde rok. Ernaast schrijft hij MOEDER. Daaronder een zuigeling met wijdopen mond en maaiende armpjes: LAMBERT. Hij krijgt er zo’n plezier in dat hij ermee doorgaat. Zo schetst hij Rutger die gevallen is en wanhopig opkijkt, wachtend tot iemand hem zal oprapen. Op dat moment komt Beatrix terug in de kamer en ze schrikt als ze het ‘ongelukkige kind’ bezig ziet met de scherpe ganzenpen en de dure inkt.

Wat ze het eerst ziet is een zwarte klodder op het blanke papier, en bang voor haar tafelkleed neemt ze snel pen en papier uit Hendricks handen. Omdat ze weet dat hij een standje toch niet kan horen, schudt ze bestraffend het hoofd en geeft hem boos een tik tegen zijn wang.

Met grote ogen kijkt Hendrick naar haar op, één bonk onbegrip. Nu pas ziet ze hoe opgewonden hij is, terwijl hij wild een uitval doet om het papier weer te pakken te krijgen. Nogmaals schudt ze streng het hoofd, kijkt dan naar het papier in haar handen en haar mond valt open.

Ze ziet zichzelf in haar zondagse rok, haar mooiste jak, haar kanten mutsje. Ze ziet Rutger die zich pijn heeft gedaan en de zuigeling Lambert die om melk brult. Naast de vlekken die door zijn onhandige gekras met de pen zijn gemaakt, staan daar levensechte tekeningen, onhandig geschetst, maar met veel liefde op papier gezet. De tranen springen haar in de ogen. Hendrick kan niet zeggen hoeveel hij van zijn familie houdt, hoe hij hen dag na dag gadeslaat, hun gestalten en bewegingen in zich opneemt, maar nu heeft hij enkelen van hen getekend en er spreekt zoveel warmte en genegenheid uit die schetsjes, dat het haar diep ontroert.

Ze is opeens niet boos meer, strijkt met een hand door zijn warrige haar, ziet glimlachend op hem neer. Hendrick trekt een opgelucht gezicht. Hij had niet begrepen wat hij verkeerd heeft gedaan, maar nu hij die glimlach ziet weet hij dat het meevalt. Ze is niet kwaad op hem, hij is niet stout geweest.

Vanaf dat ogenblik verandert Hendricks leven. Wanneer zijn gebaren en kreten tekortschieten en hij merkt dat anderen hem niet begrijpen, pakt hij het schriftje dat Beatrix hem heeft gegeven en tekent het. Beatrix maakt er een gewoonte van onmiddellijk het bijbehorende woord ernaast te schrijven. Hendrick moet leren om tussen beeld en woord verband te leggen.

‘Daar is hij schrander genoeg voor,’ zegt ze voldaan.

Maar Hendrick, ach, hij is nog steeds een klein kind: speels, ongedurig, met stemmingen en humeurtjes. Hij kan heel dwars zijn en weglopen van de tafel waar zijn moeder hem met eindeloos geduld de geheimen van de mensentaal tracht bij te brengen. Dan gaat hij koppig voor het venster staan kijken naar voorbijlopende mensen, of staat hij te schateren om een malle hoed, een hondje dat op drie poten weghinkt, een kind dat over een springtouw struikelt. Beatrix probeert haar zoon bij te brengen dat hij moet ophouden met lachen om mensen, ondanks hun eigenaardigheden. Maar omdat hij het snijdende gelach zelf niet kan horen, kost dat veel moeite.

Intussen breidt het gezin Avercamp zich gestaag uit. Lambert begint al te lopen en zijn eerste woordjes te stamelen als Beatrix opnieuw zwanger wordt. De woning boven de apotheek dreigt steeds voller te worden, zo vol dat Beatrix het ondanks de toegewijde hulp van Lientgen niet meer aankan.

Dan stuurt de voorzienigheid (zoals Barend het noemt) de nodige hulp. Sara, Beatrix’ jongere zuster, kan het in Amsterdam niet zo goed vinden met haar stiefmoeder. Peter Vekemans’ tweede vrouw. Ze wil een poosje het huis uit. Daarom komt ze naar Kampen en springt bij. Ze is van harte welkom, vooral omdat zij zich met het tijdrovende lesgeven aan de Stomme gaat belasten. Rutger en Peter hebben intussen ontdekt dat hun grote broer anders is, en ze zijn er trots op dat zij niets mankeren.

Als Hendrick zeven jaar wordt kent hij het alfabet in zijn geheel en weet hij van de meeste voorwerpen in huis hoe ze worden genoemd en waarvoor ze worden gebruikt. Maar nog altijd begrijpt hij niet goed wat het betekent als mensen hun mond open en dicht doen tegenover elkaar. Hij vraagt om uitleg. Hij tekent Peter met open mond en wijst erop, met een vragend gezicht.

PETER HUILT schrijft Sara ernaast. Hendrick schudt het hoofd. Huilen is iets anders, dan knijpt een kind de ogen bijna dicht en tranen rollen over zijn wangen. Dat weet hij wel. Het betekent ook een ander woord: verdriet.

Ongeduldig tekent hij hetzelfde gezichtje nog eens, met de mond dicht, wijst erop. Ten overvloede laat hij zijn mond die bewegingen maken: open, dicht, open dicht...

Sara begrijpt het plotseling.

HIJ PRAAT, SCHRIJFT ZE ERNAAST. Onthutst staart Hendrick haar aan. Hij weet niet wat praten is, dringt het tot haar door. Hoe zou hij dat ook kunnen weten? Ze neemt Lambert op schoot, laat toe dat Hendrick twee vingers in diens mondje steekt. De Stomme voelt alleen een tong en kleine witte tandjes. Maar tong en tand, dat kent hij al. Wat is praten? Mond open, mond dicht? Waarvoor?

Beatrix komt binnen.

‘Wat moet ik ermee?’ roept Sara haar toe. ‘De Stomme wil weten wat praten is. Hoe leg ik hem dat uit? Hij heeft nog nooit een menselijke stem gehoord.’

Vertwijfeld kijken de beide vrouwen elkaar aan. Hendrick staat te trappelen van ongeduld. Zijn moeder en tante Sara lijken op elkaar, al is Sara veel jonger. Ze hebben dezelfde mooie bruine ogen en dezelfde gevoelige mond. Beatrix’ haar is lichter van kleur en Sara heeft bredere jukbeenderen, maar dat ze zusters zijn is duidelijk te zien. Voor Hendrick betekent de aanwezigheid van Sara gewoon een extra soort moeder; ze is familie, vertrouwd en veilig.

Beatrix krijgt een geniale inval. Ze neemt Hendricks hand in de hare, brengt die naar haar keel en zegt: ‘Voel maar, daar komt het uit, het praten, het geluid.’ Hij hoort dat niet, maar hij voelt zijn moeders keel trillen tegen zijn vingertoppen. Nu legt hij zijn vingers tegen zijn eigen keel, maar daarbinnen beweegt niets. Weer legt hij zijn vingers tegen zijn moeders hals.

‘Voel je het verschil?’ vraagt Beatrix. ‘Dat is praten. Er trilt iets vanbinnen en dan komen de woorden uit de mond. Zo praten mensen met elkaar.’

Hij ziet haar mond open en dicht gaan, voelt de trilling. Daarna voelt hij weer aan zijn eigen hals terwijl hij zijn mond opent, sluit, opent, sluit. Niets. Geen trilling. Zijn ogen worden groot. Hij loopt naar Lambert die op de vloer zit te spelen met Hendricks houten paardje. ‘Hu, hu, paardje,’ kraait de peuter. Hendrick kijkt onderzoekend naar zijn broertje, voelt aan zijn keel, voelt daar inderdaad iets trillen...

Met een schok dringt het plotseling tot hem door dat hij anders is dan die kinderen, anders dan alle mensen in Kampen. Er ontbreekt hem iets. Kijken zijn ouders hem daarom zo vaak bezorgd en half medelijdend aan? Schrijven ze daarom allerlei dingen voor hem op, wat ze voor Rutger of Peter nooit doen, en al helemaal niet voor een kleintje als Lambert - terwijl ze blij en aanmoedigend kijken als die hummel zijn mondje open en dicht doet. Maar als hij, Hendrick, in een poging hun goedkeuring te oogsten ook zijn mond open en dicht doet alsof hij lucht eet, schudden ze alleen maar bedroefd het hoofd.

Er ontbreekt hem iets. Iets wonderlijks en geheimzinnigs, waarvan alle mensen het geheim kennen, alleen hij niet.

Een vaag besef van gemis, van afwijking dringt zich aan hem op.

‘Ik geloof... ik geloof dat hij het begint te begrijpen,’ stamelt Beatrix ontroerd. Sara pakt resoluut Hendricks leitje en schrijft: DOOF. Ze houdt het kind het woord voor, wijst op hem.

D O O F. Hij kent het woord niet, maar kennelijk hoort het bij hem, zoals KIND, ZOON, HENDRICK woorden zijn die bij hem horen. Maar wat is D o o F ? Is het datgene wat hem ontbreekt, is het die onbeweeglijke keel?

Als mensen en kinderen lucht happen gebeurt er iets in hun hals. Maar niet in de zijne als hij hen nadoet. Zover is hij nu. En woorden als KLANK, GELUID, die betekenen niets voor hem, hij kan zich daarbij niets voorstellen.

Twee weken lang loopt hij te tobben over zijn gebrek, al kan hij nog niet helemaal bevatten waaraan het hem ontbreekt. Hij beseft echter dat hij anders is dan zijn broertjes, en dat zijn ouders, maar ook Sara en Lient-gen, voor hem meer moeite moeten doen. Hij is DOOF, wat dat ook moge zijn. En die eigenschap zet hem apart van de andere levende wezens. Naarmate de maanden vorderen begint hij het langzaamaan te begrijpen. Dat wat Beatrix, Sara of zijn vader voor hem opschrijven, aanwijzen, in beelden en letters voor hem neerzetten, is hetzelfde als wat zij elkaar meedelen door hun monden open en dicht te doen en hun keel te laten trillen. Hij kan dat niet. Hij kan lezen en begrijpen, maar niet praten.

Dus dat is praten? Je mond bewegen, je keel laten trillen en dan weten anderen zomaar wat je bedoelt? En niet weten wat iemand bedoelt als hij zijn mond roert heet dus doof?

Hij, Hendrick Avercamp, is DOOF, en daardoor anders... Het is heel wat voor een zevenjarig kind om dat te moeten verwerken.

Tot Hendricks opvoeding behoren nu ook uitstapjes met zijn tante Sara. Op mooie dagen neemt ze hem mee naar de markt, wijst hem de vele producten aan en schrijft de namen voor hem op: KAAS, KIPPEN, EENDEN, WORTELS, BONEN, enzovoort. Ze wandelt met hem door de stad en wijst de verschillende soorten bomen aan: de linden langs de Burgwal, de oude eik die het kerkhof naast de Buitenkerk beschaduwt, de beuken aan de kant van de Vloeddijk. Ze loopt met hem langs de Welle, zoals de kade langs de IJssel heet, ze benoemt de schepen, de sjouwers, de brugwachters, de wagens van de boeren die van het Eiland naar de markt komen. Ze geeft namen aan het tolhuis, de havenmeester, de kraan, de molens op de wallen. Hendrick, blij te ontdekken dat alles een naam heeft, dat er woorden bestaan waarmee je alles en iedereen kunt benoemen, zuigt die woorden in zich op, leert ze uit het hoofd. Meer moeite heeft Hendrick met het benoemen van emoties. Sara vindt er spoedig iets op, omdat zij Beatrix’ bezorgdheid daarover deelt. Ze neemt het kind mee naar de drukkerij-boekwinkel en koopt daar voor hem wat goedkope prentjes, en zelfs een paar politieke pamfletten waarop allerlei gruwelen staan afgebeeld die door de Spanjaarden aan de Nederlanders werden (en worden) begaan. De gelaatsuitdrukkingen van de op die prentjes afgebeelde mensen zijn door de tekenaar meestal flink overdreven. Sara wijst ze aan, schrijft erbij: BOOSHEID, VERDRIET, TELEURSTELLING, VREUGDE. Zo leert Hendrick dat je de gevoelens van mensen dikwijls kunt aflezen van hun gezicht, of van hun houding, kortom: dat er zoiets bestaat als lichaamstaal. De methode die Sara heeft gekozen, heeft echter één nadeel: de Stomme weet nu niet beter of je moet overdreven grimassen maken om anderen iets aan het verstand te brengen. Als een pias staat hij soms te gebaren, hij vertrekt zijn gezicht in afschuwelijke maskers en stoot daarbij kreten uit die andere mensen koude rillingen over de rug doen lopen. Geen wonder dat die hem voor halfwijs verslijten.

Door al die uitstapjes met zijn tante weet Hendrick binnen enkele maanden goed de weg in de stad en langs de IJssel. Het liefst trekt hij er nu alleen op uit. Mensen die hem kennen, moeten lachen als ze hem parmantig rondstappend tegenkomen. Ze vinden het grappig hem op de hoek van een straat te zien staan, alleen en roerloos, de gebaren die de mensen maken ernstig bestuderend. Begrijpt hij iets van wat hij ziet? Hoort hij werkelijk niets? vragen ze zich af.

Straatjongens proberen hem aan het schrikken te maken door in het voorbijgaan hard ‘Boe!’ te roepen, of ‘Hé Stomme!’ tegen hem te gillen. Hendrick glimlacht dan alleen maar, omdat hij merkt dat iemand iets tegen hem zegt, wat hem altijd plezier doet. Dat mensen of kinderen tegen hem praten beschouwt hij als toenadering, als opgemerkt worden, erbij horen, al heeft hij geen flauw idee wat ze hem eigenlijk toevoegen.

Dezelfde straatjongens merken algauw dat je de Stomme wel kunt laten schrikken door hem van achteren te naderen - dat hoef je niet eens zachtjes te doen - en hem dan een por tegen zijn schouder te geven. Maar nadat Hendrick zich een paar maal heeft laten verrassen en zelfs een keer zijn leitje kapot heeft laten vallen van de schrik, zorgt hij ervoor in de rug gedekt te zijn door schijnbaar achteloos tegen een gevel te leunen, waarbij hij zorgvuldig de naderende jongens in het oog houdt. Die schelden hem dan uit, drijven de spot met hem, maar omdat hij dat toch niet hoort gaat de aardigheid er gauw af. Aan Hendrick Avercamp plagen valt geen eer te behalen.

Het liefst houdt de Stomme zich op onder de muren langs de IJsselka-de. Daar gebeurt zoveel! Er komen schepen binnenvaren uit het westen, waar de glinsterende rivier uitmondt in de Zuiderzee. Op de kade wordt gewerkt, daar is beweging, daar speelt het kleurrijke leven van sjouwers, reders, matrozen en handelaren zich af. Daar vind je ook de visbanken waar mensen met elkaar onderhandelen, met brede gebaren, wisselende gelaatsuitdrukkingen, schuifelende voeten. Daar spelen kinderen tussen pakken en balen, worden ruzies beslecht en vinden soms vechtpartijen plaats. Met alle zintuigen waarover hij beschikt zuigt Hendrick de tafereeltjes in zich op. Hij ruikt de aangevoerde waren, hij ziet het gewemel, hij voelt de wind op zijn wangen en de warmte van de zon op zijn hoofd.

Beatrix vindt het niet prettig wanneer hij alleen naar buiten gaat, al weet hij goed de weg in de stad. Maar haar groeiende gezin eist haar ondanks de hulp van Sara volledig op. En Sara wijst erop dat Hendrick maar moet leren op zichzelf te passen. Als hij ooit een volledig mens wil worden, moet hij niet voortdurend aan zijn moeders schortenbanden hangen. En zijn vader?

De enige arts van Kampen is kortgeleden overleden en de stadsapotheker wordt door de Raad benoemd tot stadsdokter. Dat betekent weliswaar dubbele inkomsten voor Barend Avercamp, maar het houdt ook veel extra werk in. En Beatrix, zijn trouwe hulp in de kruidentuin, is tijdelijk uitgeschakeld omdat ze juist haar vijfde kind ter wereld heeft gebracht: Evert. Wat dat betreft kan Barend tevreden zijn; aan opvolgers ontbreekt het hem niet. Tijd om zich bezig te houden met zijn doofstomme zoon heeft hij nauwelijks. Hij vindt trouwens dat Beatrix en Sara goed werk doen met het kind.

Hendrick mag de IJsselbrug, die de stad met het dorp IJsselmuiden verbindt, niet passeren. Sara heeft hem er een keer mee naartoe genomen en hem de kerk, het bolwerk en het ‘hoge huis’ getoond, en de huisjes verscholen in het groen. Hendrick vond het prachtig. Maar alleen mag hij niet zover gaan. Echter, aan de andere kant van Kampen liggen ook grote poorten en bolwerken, en wat daarachter te vinden is weet hij niet. Hij is er wel zeer nieuwsgierig naar. Dus besluit hij op een zonnige lentemiddag daar eens een kijkje te gaan nemen. Het is maandag, de dag van de weekmarkt, en daarom is het druk bij de Broederpoort. De wachters merken hem niet eens op als hij de stad uitglipt.

Zo komt hij buiten de muren en dat blijkt adembenemend te zijn. Recht voor zich uit ziet hij een weg van droge vastgestampte aarde, weliswaar met kuilen en karrensporen, maar toch goed begaanbaar. Er rijden karren over. Vrouwen met manden op het hoofd komen hem tegemoet lopen, op weg naar de markt. Niemand let op het jongetje dat in de tegenovergestelde richting loopt.

Eerst is de weg nog kaal, maar spoedig gaat hij over in een laan die omzoomd wordt door mooie hoge bomen wier lichtgroene blaadjes het licht van de zon doorlaten en betoverende lichtplekjes op de bodem strooien. Voorbij die bomenrijen liggen weilanden waar bonte koeien grazen, schapen het gras afbijten, paarden over hekken turen, boerenhoeven zich aan de einder aftekenen. Wat mooi allemaal!

Het is voor het eerst in zijn leven dat Hendrick aan deze zijde buiten de muren van Kampen komt en nooit had hij kunnen vermoeden dat daar zo’n wonderland ligt, groen, wijd, belangwekkend. Een zijweg brengt hem bij een watertje, waarvan hij de naam niet kent, maar waarlangs een jaagpad loopt. Er varen ondiepe schuiten en een man zit langs de oever te vissen. De lentezon hult alles in een wonderlijk licht, de hemel is blauw met hier en daar een zwevend wolkje, blinkend wit. De bomen worden door het water weerkaatst en lijken door de rimpelingen te trillen, iets heel geheimzinnigs.

Met zijn kleine beentjes van een zevenjarig jongetje loopt en loopt hij, langs de oevers waar ook wuivend riet groeit en waarboven vogels hun vliegkunsten vertonen. Hij staat opeens stil, zuigt de wijdheid in van het landschap om hem heen, tast naar zijn zak waar hij zijn schriftje bewaart. Alsof een engel hem even met haar vleugelslag heeft aangeraakt wil hij plotseling dit alles tekenen: de wazige verte, de boomgroepen rondom de boerderijen, de kronkelige weg, het blinkende water, het groen, groen, groen in honderd tinten van gras, bomen, riet, biezen... Dit op papier zetten, meenemen naar huis, er nog dagen boven dromen en ernaar terugverlangen... Dan laat hij teleurgesteld zijn arm zakken, want het schriftje heeft hij niet bij zich, dat ligt thuis, samen met de te-kenstiften, de krijtjes, het leitje. Niets heeft hij bij zich dan alleen zijn ogen waarmee hij het landschap kan indrinken, zijn voeten die weer bewegen, zijn hele lichaam dat zich lijkt te vullen met al die ruimte, het zonlicht, met geluk. Het is zijn eerste kennismaking met een uniek landschap, zonder dat hij weet hoe enig in zijn soort het is.

Helemaal betoverd volgt hij de loop van de wetering, verder en verder van de stad vandaan. Hij ontdekt een veerman in een roeiboot die een paar eenvoudig geklede vrouwen overzet. Ze dragen manden, hebben grauwe schorten voor; hij vindt hen op Lientgen lijken. Ze zullen dus ook wel namen dragen zonder een R erin.

Geen mens let op de jongen die langs de oevers van de Nieuwe Reve dwaalt, die weilanden oversteekt, over sloten springt, door een dorpje sjokt en al heel gauw het silhouet van de stad Kampen uit het oog heeft verloren, terwijl hij steeds verder afdwaalt naar het zuidwesten. Boven zijn verrukte hoofd verschuift de zon, de schaduwen van de bomen worden langer. Een hondenkar met een boerenjongen passeert hem met kletterende melkemmers. Ergens loeit een koe die gemolken wil worden. Hendrick loopt nog steeds, op zoek naar die immer wijkende horizon, zo vaag, zo verlokkend ver, vol kleur en schemerende vormen. Pas als zijn maag hem vertelt dat het etenstijd is, kijkt hij rond. Waar is hij? Waar is Kampen?

Rondom hem niets dan weilanden, bomen, struiken, beesten. Hij staat op een ongeplaveide weg, een soort karrenspoor, links van hem een vervallen huis op een terp, met daarnaast een wrakke schuur. Er scharrelen wat kippen omheen; in een kot ziet hij een varken, overdekt met modder.

Uit het huisje zijn een paar kinderen naar buiten gekomen die hem aanstaren. Hij ziet hun monden opengaan en dan komt er een vrouw aan, bezig haar handen aan haar grauwe schort af te vegen. Ook deze vrouw doet hem sterk aan Lientgen denken. Dus glimlacht hij vriendelijk tegen haar - Lientgen is altijd aardig voor hem - en hij wijst op zijn mond, op zijn maag. Als hij dat doet bij de meid zonder R in haar naam moet ze altijd lachen en geeft hem iets: een snoepje, een stuk koek. Hij verwacht dat déze Lientgen hetzelfde zal doen. De vrouw doet echter niets. Ze kijkt naar hem, laat haar ogen langzaam over zijn gestalte glijden, ze fronst de wenkbrauwen, terwijl de twee kinderen zich aan haar rokken vastklampen. Groot is die vrouw, breed en zwaar. En zoals ze daar staat, vol wantrouwen en verbazing, lijkt ze opeens niet meer op de dienstmeid van de Avercamps. Hendrick wordt onzeker.

De vrouw opent de mond, het is duidelijk dat ze praat. Hendrick haalt de schouders op ten teken dat hij haar niet kan horen. Hij wijst opnieuw op zijn maag. Waarom geeft ze hem niets? Al is het maar een stuk roggebrood. Hij heeft toch honger!

Opeens wordt het killer. De zon is verdwenen achter een boomgroep en de wind voelt plotseling fris aan. Hendrick rilt even en maakt nog nadrukkelijker gebaren.

Dan komt er een man uit de wrakke schuur. Hij draagt een versleten broek, een vuil petje op zijn hoofd, een vele malen verstelde kiel en klompen. Hij is vuil, gewoon vuil, net als de kindertjes en het schort van de vrouw. Hendrick beseft wat dit voor mensen zijn: boeren, pachters. Dat lage huis achter hen, met het rieten dak en de scheefhangende deur, is een hoeve. Eens kreeg hij op de markt in Kampen van een boerenvrouw een glanzend opgewreven appeltje. Misschien wil deze vrouw hem ook wel zoiets geven. Hij doet zijn mond wijd open en wijst erop. Nu zegt de boer iets wat naar zijn gezichtsuitdrukking te oordelen niet vriendelijk bedoeld is. Maar Hendrick blijft hem hoopvol toelachen, over zijn buik wrijvend. Zo dom kunnen die mensen niet zijn of ze moeten dat gebaar toch begrijpen. Lientgen begrijpt hem altijd, moet erom lachen en geeft hem wat hij wenst.

‘Waar komt dat wurm vandaan?’ vraagt de man.

"t Is geen zwerfkind,’ antwoordt de vrouw. ‘Hij is goed gekleed.’

‘Een stadskind!’

De man doet een stap naar voren en vraagt bars: ‘Van wie ben jij er één?’

Hendrick kijkt naar hem op, de ogen strak gevestigd op zijn mond, maar geeft geen antwoord.

‘Ben je verdwaald?’ vraagt de vrouw. Het kind zwijgt. Zelfs geen knikje of hoofdschudden. Ze tuurt de weg af, draait zich om, laat haar blik dwalen over de velden. Geen mens te zien. ‘Ben je alleen?’ vraagt ze dan maar.

Het vreemde kind zegt niets. Ze ziet echter dat het schoon is, en degelijk gekleed in een korte broek, bruin wambuis, zwarte wollen kousen en leren schoenen. Op het hoofd draagt het een fluwelen kapje. Zelfs op zondag als ze naar de kerk gaan dragen de kindertjes van de pachters niet zulke kleren.

‘Ik denk dat-ie verdwaald is,’ mompelt de vrouw en ze kijkt veelbetekenend naar haar man.

‘Vooruit, van m’n erf af,’ snauwt de man. Het kind verroert zich niet, schijnt het zelfs niet gehoord te hebben. Maar hij kijkt met belangstelling naar de twee kinderen die zich nog altijd vastklampen aan hun moeders schort en die geen oog kunnen afhouden van de schoenen van de jongen. Wie ter wereld draagt schoenen op het platteland?

‘Ga je nou? Maak dat je wegkomt, je hebt hier niks te zoeken!’ Vriendelijk glimlachend kijkt het vreemde kind naar de mensen voor hem. Nogmaals wijst hij op zijn mond en maakt nadrukkelijk kauwbewegingen.

‘Waarom zegt-ie niks?’

‘Hij kan niet praten,’ roept het oudste boerenkind, dat niet groter is dan Hendrick zelf.

‘Je zou het bijna denken.’

De vrouw doet een stap naar voren, grijpt Hendrick bij de arm, schudt hem.

‘Zeg, heb je geen tong?’

Als er geen antwoord komt pakt ze hem bij de kin, rukt zijn mond open, tuurt naar binnen. ‘Hij hééft een tong.’

Ze kijkt om naar haar man.

‘Jochum, wat moeten we met hem doen? ’t Is vast een weggelopen stadskind. Kun je hem niet terugbrengen en een beloning vragen?’ Haar ogen schitteren begerig.

"t Is vast een kind van rijke ouders. Voel eens wat een goede stof. Die broek is van saai en dat kapje van fluweel. En hij draagt schoenen van echt leer.’

‘Als-ie niet wil zeggen waar-ie thuishoort, hoe kan ik hem dan terugbrengen?’ ‘In de stad kennen ze hem misschien.’

‘Of niet...’

Jochum heeft niet veel zin om helemaal naar Kampen te gaan, waar dat rare kind misschien niet eens vandaan komt. Het is al laat, over een uur gaat de zon onder en ook hij heeft honger.

Hendrick begrijpt er niets meer van. Waarom kijken die mensen hem zo vreemd aan, blijft die vrouw maar aan zijn kleren plukken en krijgt hij niets? Hij is met zijn gebaren toch duidelijk genoeg geweest. Hij huivert in de kille wind en ontdekt plotseling hoe moe hij is. Een gouden gloed ligt over de velden, maar waar is Kampen, waar is de geurige apotheek, de warme woonkamer, zijn moeders hand die zijn hoofd streelt of Lientgen die de avondpap in zijn nap schept? Hij wordt steeds onzekerder en hij heeft het koud. Opeens begint hij te huilen.

De wereld lijkt plotseling zo akelig, zo vijandig...

Nu de mensen merken dat hij zich niet laat wegjagen, ook al staan ze tegen hem te schreeuwen, begint de vrouw tegen haar man te fluisteren. ‘Hij is vast achterlijk.’

‘Wat nou! Ze laten een achterlijk kind toch niet zomaar langs de weg lopen, helemaal alleen?’

‘Wie weet. Misschien wilden zijn ouders hem kwijt en hebben ze hem ergens midden in de polder achtergelaten, in de hoop dat iemand hem zal opnemen.’

‘Ammenooitniet!’

‘Zijn kleren.. zegt de vrouw, heel zacht.

‘?’

‘Die zullen onze Maarten wel passen.’

De pachter kijkt naar zijn oudste zoon, die niet bang is, maar zich toch nog altijd aan zijn moeder vasthoudt.

‘Hm.’

De vrouw neemt een besluit.

‘Naar binnen jullie. Maarten, Geertgen, naar binnen. En jij ook,’ snauwt ze tegen Hendrick, de enige die geen aanstalten maakt om te gehoorzamen. Ze grijpt hem bij de arm, trekt hem in de richting van het huis.

Opgelucht laat Hendrick zich het woonvertrek binnenduwen. Hij is nog nooit in een boerenhuis geweest en kijkt nieuwsgierig rond. Het ziet er heel anders uit dan in de kamers boven de apotheek. Hier geen eikenhouten tafel met stoelen eromheen, geen mooi bewerkte eiken kast, geen schappen met tinnen borden en schalen.

De vloer bestaat uit vastgestampte aarde. Aan de grauwe wanden, ooit witgekalkt maar allang donker geworden door rook en vuil, hangen aan grote spijkers een paar voddige kledingstukken en allerlei gereedschap. Boven de gedoofde haard vol as en sintels hangt een zwarte pot. In de diepe vensternis staan aarden bekers met stukken uit de rand. In een hoek liggen bossen stro met een paar vuile dekens. Eén wand wordt in beslag genomen door een bedstee. Een paar potten en pannen van grof aardewerk staan op de grond naast de haard, daarachter een bezem, een hark, een spade waaraan nog de gedroogde klei kleeft. Daarboven een brede plank met een broodkist, een kruik, een biezen mandje. Achter een paar ruwe latten in de andere hoek van de kamer zitten twee peuters van nog geen twee jaar te spelen met een handvol kastanjes. Zodra ze hun moeder in het oog krijgen, zetten ze een keel op van jewelste, maar dat ziet Hendrick slechts aan hun wijd geopende monden. Het wordt snel donker in de kamer, want licht komt er maar door één venster, dat al in de schaduw van de bomen ligt. Buiten is er nog aarzelend daglicht, binnen schemert het. De vrouw steekt een dikke vetkaars aan, die zij op de richel boven de haard plaatst, waar de kinderen er niet bij kunnen komen. Dan pakt ze uit de broodkist een groot zwart brood, breekt er een paar stukken af, geeft de tweeling een homp, dan haar beide andere kinderen, daarna haar man, en na enige aarzeling steekt ze ook Hendrick een brok toe. Gretig pakt hij het aan en hij begint meteen te eten. "t Wurm heeft honger,’ mompelt ze. ‘Hoe lang zou-ie al rondzwerven?’ ‘Weet ik het. We kunnen hem niet houden, we hebben zelf genoeg monden om te voeden.’

Kauwend op zijn homp brood pakt de boer de kruik, loopt weer naar buiten om iets te gaan doen. De vrouw tilt de tweeling uit hun afgeschoten hoekje, kleedt hen uit en stopt hen in bed, dat wil zeggen: ze legt hen te slapen op de berg stro in de hoek.

‘Jullie ook,’ gebiedt ze kort. Hendrick zou nog wel een stuk brood lusten en probeert dat met gebaren duidelijk te maken, maar hier schijnt niemand hem te begrijpen. Dorst heeft hij ook en als even later de boer binnenkomt met een kruik vol warme geitenmelk, accepteert hij dankbaar een gebarsten beker met de drank die een heel andere smaak heeft dan hij gewend is.

Hij vertrekt zijn gezicht maar is toch blij, en huilen doet hij niet meer. Er wordt voor hem gezorgd. Niet zoals zijn moeder of Lientgen dat doen, maar toch. Dat heeft hem allang getroost.

‘Zo, en nou gaan jullie ook slapen. Ik wil geen gejengel horen, begrepen?’ Hendrick staat nog steeds midden op de aarden vloer, niet begrijpend wat er vervolgens van hem wordt verlangd.

‘Uittrekken die kleren!’

Hij weet dat de vrouw tegen hem spreekt, maar waarom maakt ze hem niet duidelijk wat ze bedoelt? Vragend kijkt hij naar haar op.

Veel geduld heeft ze niet met het aangelopen wurm. Ruw pakt ze hem beet en begint hem zijn kleren uit te trekken. ‘Hopeloos achterlijk,’ moppert ze intussen. ‘Weet nog niet eens hoe hij zich moet uitkleden. Geen wonder dat ze hem ergens hebben achtergelaten.’

Bij al haar ruwheid zorgt ze er wel voor dat er niets scheurt. Zelfs vouwt ze zorgvuldig zijn broek, wambuis en kousen op (zoals Lientgen ook altijd doet) en legt de kleren voorzichtig op de kruk. Als dank voor die zorg glimlacht Hendrick vriendelijk tegen haar. Ze let er niet op. Zelfs zijn witte linnen hemd met de gesteven kraag stroopt ze hem van het lijf en daarna trekt ze hem iets anders aan, dat lijkt op een grauwe zak en dat nogal muf ruikt.

Daarna duwt ze hem zonder meer in de richting van de bundels stro, waar de andere kinderen nieuwsgierig liggen toe te kijken.

‘Zo, en nou slapen jij!’

Hendrick begrijpt de bedoeling en stribbelt niet tegen, want hij is moe, hij heeft het koud, en al ruiken de paardendekens niet lekker en prikt het stro in zijn nek en blote benen, hij rolt zich op en sluit de ogen. Spoedig slaapt hij. Hij droomt van koeien, een dravend paard en gouden glanzen op spiegelend water.

In Kampen lopen Beatrix en Sara radeloos door de straten. De poorten zijn al dicht en nog is kleine Hendrick niet thuisgekomen. Waar kan hij zijn?

‘Mijn hartje, mijn duifje,’ fluistert Beatrix voor zich heen, ‘wat is er met je gebeurd? O, ik had je nooit alleen moeten laten uitgaan. Jij kunt aan niemand de weg vragen.

Ze rent, de omslagdoek dicht om zich heen geslagen, van poort naar poort en ondervraagt de wachters. Ze beschrijft haar doofstomme zoontje, maar kennelijk heeft niemand die middag het kind gezien. ‘Is-ie weggelopen, vrouw? Had je hem dan zo hard geslagen?’ Verontwaardigd draait ze zich om. De gedachte alleen al!

Natuurlijk heeft Hendrick wel eens een tik gekregen, maar dat was geen mishandeling, dat was om hem aan het verstand te brengen dat hij de katten niet mocht plagen, dat hij de hond niet aan zijn oren mocht trekken, dat hij Rutger niet mocht schoppen. Hendrick iets verbieden kan nu eenmaal niet, je moet hem op andere manieren duidelijk maken dat iets niet mag. Is het arme kind zó onder de indruk geraakt van die paar oorvijgen, dat hij huis en haard heeft verlaten om nooit meer terug te keren?

Vol zelfverwijt snelt Beatrix door de straten, terwijl Sara in de Oude-straat - en die is lang - huis aan huis op deuren bonst en informeert of iemand van de bewoners de Stomme die middag nog heeft gezien. Nee, niemand.

Barend en de knecht Samuel zijn nog laat aan het werk achter de apotheek, want de vroedschap verwacht hoog bezoek en heeft een bestelling geplaatst van tien pond marsepeinbonbons, vier zakjes peper en vele andere kruiderijen. Boven, in het woonvertrek, heeft Lientgen de pap opgediend en maakt de kinderen klaar om naar bed te gaan. Rutger maakt zich bijzonder vrolijk.

‘Hendrick is vast verdronken in de IJssel,’ zegt hij. ‘Hij gaat altijd naar de kade om naar de schepen te kijken.’

‘Hou je mond, stoute jongen.’ Lientgens onderlip trilt.

‘Van de brug gevallen,’ veronderstelt Peter.

‘Hendrick weet heel goed dat hij niet alleen op de brug mag komen,’ zegt Lientgen zenuwachtig.

‘Poe, ik wed dat-ie het toch heeft gedaan en dan zien we hem nooit meer terug,’ houdt Rutger vol. Hij grijnst erbij.

Peter, die ziet hoe Lientgen met moeite haar tranen inhoudt, wordt nu ook overvallen door angst.

‘Nee toch, hè? Hendrick is niet verdronken.’ Hij heeft geen hekel aan de Stomme, wel een soort medelijden. Zo klein als hij is beseft hij heel goed dat zijn grote broer niet om hulp kan roepen als hem iets overkomt. ‘Nee hoor.’ Lientgen put troost uit zijn ontkenning van een ramp. ‘Vast niet. Je moeder en tante Sara vinden hem wel.’

‘Hij kan niet zwemmen,’ zegt Rutger voldaan.

‘Nee, en jij ook niet. Houd nou je mond en ga naar bed.’

‘Gaat vader ook zoeken?’ vraagt Peter. Hij heeft een onwankelbaar vertrouwen in zijn vader, die alles weet en alles kan.

‘Ja, straks.’

‘In het donker? Dan kun je niet zoeken.’ Dat is Rutger weer.

De avondkJok luidt, de vuren worden gedoofd en nog altijd zoeken Beatrix en Sara de stad af. Sara wordt verscheurd door schuldgevoel. Waarom heeft ze niet beter op dat ongelukkige kind gelet; die taak was haar toch toevertrouwd?

Ze dringt zelfs kroegen en herbergen binnen, maar tevergeefs.

‘Niets?’ vraagt Barend moedeloos als de beide vrouwen eindelijk terugkeren, moe en wanhopig.

Vertwijfeld schudt Beatrix het hoofd.

‘Misschien is de jongen ontvoerd,’ oppert Samuel.

‘Wie zou het in zijn hoofd halen een doofstom kind van de straat te halen en te verbergen?’

‘Misschien een of andere gekke vrouw die zelf geen kinderen kan krijgen. Zoiets is wel meer voorgekomen.’

‘Zo iemand steelt wel eens een zuigeling uit de wieg, ja. Maar geen kind van zeven dat niet eens kan praten.’

‘Ik heb wel eens gehoord van zigeuners die kinderen stelen, vooral mismaakte kinderen die dan voor hen moeten bedelen.’

Barend wil er niets over horen. Woedend schudt hij het hoofd. ‘Dat zijn bakerpraatjes.’

‘Hendrick is niet mismaakt,’ roept Beatrix. ‘Hij kan niets horen en niet praten, maar dat kun je niet aan hem zien. Hij is een gewone jongen.’ ‘Morgen,’ belooft Barend, ‘zal ik de schout waarschuwen. Laten we nu maar gaan slapen.’

Alsof iemand van dit huishouden die nacht ook maar een oog kan dichtdoen!

Als Hendrick de volgende ochtend ontwaakt merkt hij pas goed hoe ongemakkelijk hij ligt. Maarten heeft de deken ver naar zich toe getrokken en Hendrick heeft het koud. Het is nog bijna donker in het armoedige woonvertrek, maar door het kleine venster, waarvan de luiken half openstaan, komt al wat daglicht binnensijpelen. De Stomme richt zich op, knipperend met de ogen. Het duurt even voordat hij zich herinnert waar hij zich bevindt. Dan denkt hij aan zijn kleren, en stijf kruipt hij uit het prikkende hooi om zich te gaan aankleden.

Zijn kleren liggen niet meer op het krukje, ook niet op de plank, en evenmin hangen ze aan een spijker. In plaats van zijn lakense broek, linnen hemd en wollen wambuis vindt hij een paar voddige kledingstukken zoals hij die de vorige dag Maarten heeft zien dragen. Een muffe lucht stijgt eruit op. Zoekend kijkt hij rond in de schemerige kamer. Waar zijn zijn kleren?

Uit de bedstee, waarvan de deurtjes half openstaan, komt een hoofd tevoorschijn. Dat hoofd spreekt tegen hem; de mond gaat tenminste open en dicht. Hendrick schudt het hoofd, wijst op het hoopje vodden. Uit de bedstee klimt de vrouw, met loshangende haren en een boos gezicht. De pachter is nergens te zien.

De vrouw gaat naar het venster, stoot de luiken verder open. Ja, buiten is het al dag, al voelt Hendrick met het instinct van een doofstomme dat het nog heel vroeg in de ochtend moet zijn. Hij rilt en weet niet wat hij moet beginnen. Gebiedend wijst de vrouw op de lorren en wendt zich dan af. Hendrick begrijpt er niets van en blijft naar zijn eigen kleren zoeken. De vrouw is naar de haard gegaan, stapelt een paar turven op de as, tracht er vuur in te krijgen. Als dat eindelijk is gelukt richt ze zich op, vult de pot met water en een beetje geitenmelk en strooit er een paar handenvol rogge in. Eindelijk keert ze zich weer om naar Hendrick, die nog altijd in zijn grauwe, rafelige hemd staat te klappertanden. Ze zegt iets. Hendrick kijkt haar alleen maar aan.

‘O jij! Begrijp je dan helemaal niets? Volslagen achterlijk ben je.’

Ze grijpt hem beet, trekt een grijs versteld jak over zijn hoofd, dwingt hem de kapotte broek aan te doen, schuift een paar versleten klompen aan zijn voeten. Eén ervan is gebarsten en wordt met een stuk ijzerdraad bij elkaar gehouden. Ze grijnst erbij.

Hendrick is te verbaasd om zich te verzetten, zelfs niet als ze hem ruwweg naar de deur duwt, die openstoot en hem naar buiten stompt. ‘Maak nou maar dat je wegkomt.’

De deur slaat meteen achter hem dicht. Hij probeert de klink; hij wil zijn eigen mooie kleren hebben. Maar de vrouw heeft kennelijk de grendel op de deur geschoven, want het hout wil niet wijken. Hendrick bonst en bonst met twee vuisten op de deur, schopt ertegen. Niets helpt. De deur is dicht en blijft dicht.

Verdrietig staat hij op het erf. Uit de schuur komt de man met een riek over de schouder. Als hij het verloren kind in het oog krijgt, zo schamel gekleed, fronst hij even, maar dichterbij gekomen herkent hij de bezoeker van de vorige avond. Ook hij begint te grijnzen.

‘En nou van mijn erf af, lastpost. Scheer je weg!’

Vragend kijkt Hendrick naar hem op. Als de man dreigende bewegingen met de riek begint te maken en zo boos kijkt dat er geen twijfel aan kan bestaan of hij meent het, zet het jongetje het op een lopen, struikelend in de klompen, het hek door, het pad op.

Wat het allemaal te betekenen heeft is hem niet goed duidelijk. Zijn eigen kleren zijn verdwenen; wat hij nu draagt is niet van hem, dat zijn oude vodden, ze stinken. Geen enkele Avercamp draagt ooit zoiets, zelfs Lientgen niet, al heeft ze geen R in haar naam. Heeft de vrouw zich vergist? Maken grote mensen zulke domme fouten? Angstig kijkt hij nog een keer om, bang dat de boer-met-de-riek hem achterna zal komen, maar die is blijkbaar weer in de schuur verdwenen. Toch durft hij niet terug te gaan om de boerin op haar vergissing opmerkzaam te maken. Ze is dom, ze begrijpt niets van zijn gebarentaal. Hoe kan hij haar dan duidelijk maken dat ze hem de verkeerde kleren heeft aangetrokken?

Op klompen lopen is hij ook niet gewend. Soms, als het erg slecht weer is zodat de straten van de stad met een dikke laag vuil en modder zijn bedekt, dragen de Kampenaren klompen over hun schoenen. Maar met zulk weer houdt Beatrix haar kinderen thuis. Wanhopig hinkt Hen-drick verder, de rode bol van de opkomende zon tegemoet. De klompen zijn hem iets te groot, zodat hij telkens tegen zijn blote enkels schopt, die al snel kapotgaan en beginnen te bloeden. Hij rilt in zijn versleten kleren. Vogels hippen over het karrenspoor, zoekend naar haverkorrels tussen de paardenvijgen. Pijn, denkt hij. Hij trekt de klompen uit, neemt ze in de hand en loopt verder in de grasrand op blote voeten. Ze worden nat van de dauw en ijskoud. Dus trekt hij de klompen maar weer aan en strompelt verder, de zon tegemoet. Zo komt hij na lange tijd weer bij het watertje met de rietoevers, maar dat is de IJs-sel niet, beseft hij. Maar dan opeens, ver weg in een gouden glans, ziet hij, wazig en flauw, torens. Kampen? Hij probeert sneller te gaan lopen, struikelt, stoot opnieuw zijn kapotte enkels, moet even blijven staan. En de stad is nog zo ver!

Met wat spuug wrijft hij over zijn bloedende enkels. Voorzichtig stapt hij door, maar telkens schopt hij weer tegen de pijnlijke plekken. Niet om uit te houden!

Toch loopt of liever strompelt hij door, recht op dat verre visioen van torens af, dat maar niet dichterbij wil komen. Maar hij moet erheen; daar is zijn moeder, daar zijn ook de verzachtende zalfjes uit de apotheek. Pijn en wanhoop maken dat de tranen over zijn wangen rollen, maar dat merkt hij nauwelijks. Verbeten zwoegt hij voort. Dan wordt hij ingehaald door een man op een paard. Hendrick schrikt hevig als het grote dier plotseling naast hem opdoemt. Angstig staat hij stil, de armen beschermend opgeheven. Hij heeft paarden genoeg gezien in zijn leven, maar hij is geschrokken omdat hij de ruiter niet heeft horen aankomen.

De man houdt zijn paard in en kijkt verwonderd neer op het jongetje met zijn behuilde smoeltje, dat hinkt en strompelt en een volkomen verlaten indruk maakt.

‘Hé, waar moet dat heen?’

Als hij geen antwoord krijgt, buigt hij zich voorover en bekijkt het haveloze figuurtje nog eens goed.

‘Moet je naar de stad?’

Hendrick onderdrukt zijn snikken. Hij begrijpt dat hem iets wordt gevraagd, al weet hij niet wat, maar hij kan het raden. Beverig wijst hij op de torens en poorten in de verte. Een sprookjesstad, het beloofde paradijs.

‘Wil je in Kampen gaan bedelen? Waarom huil je eigenlijk, ben je een wees?’

Hendrick haalt de schouders op ten teken dat hij niets hoort en wijst op zijn kapotte enkels.

‘O, die klompen passen je niet. Ja, dan krijg je dat. Nou, ik moet toch die kant uit. Kom maar.’

Hij bukt zich, grijpt het jongetje onder de oksels en hijst hem omhoog. Nu zit Hendrick voor de ruiter op het paard, dat meteen begint te draven. Hij wordt heftig dooreengeschud, verliest een klomp, maar dat doet er niet meer toe. Heimelijk schopt hij ook de andere uit - die gehate dingen! De man let er niet op. Hij praat tegen Hendricks rug.

‘Je bent een vreemd joch. Je zegt niets en je ziet eruit als een bedelkind, maar je hebt blanke kuiten en je bent verrassend schoon. En toch stinken je kleren een uur in de wind alsof ze niet bij je horen. Waarom liep je zo alleen langs de weg op de vroege ochtend? Heeft iemand je naar de stad gestuurd om hulp te halen? Er zijn hier in de polder toch genoeg boeren die een paard en wagen hebben; waarom sturen ze dan zo’n kind als jij bent?’

Geen antwoord. Het paard gaat nu stapvoets, maar de jongen vertoont geen tekenen van haast, vraagt hem niet om op te schieten omdat iemand verderop in de polder ernstig gewond is. Zo langzamerhand begrijpt de man er niets meer van.

Een zwervertje? Maar zwerfkinderen zien er anders uit, meer gelooid van huid, onnoemelijk vuil en brutaal als de beul. Dit kind zwijgt alsof het dodelijk verlegen is.

‘Je tong ingeslikt, huh?’ gromt de man, die zich kwaad begint te maken. ‘Of ben je zo bang dat je geen mond open durft te doen? Nou, dan zal je niet veel ophalen als je gaat bedelen. Mensen die een stuk brood aan een zwerfkind geven verwachten uitgebreide dankbetuigingen.’ Hendrick huilt niet meer, hij geniet van de rit en ziet nu ook de stad steeds dichterbij komen. Opeens valt hem de schoonheid van de omgeving weer op. Door de blauwe lucht zeilen statig een paar witte wolken die zich spiegelen in het water van de wetering. Een binnenschip schuift hun met bruine zeilen tegemoet, de schipper staat aan het roer en zwaait even naar de ruiter. Die zwaait terug en Hendrick doet geestdriftig hetzelfde. Vogels scheren boven het water en het lichte groen van de bomen langs de weg wuift in de lentewind. Het is nu ook warmer geworden en die vreselijke klompen is hij kwijt. Zacht streelt zijn hand de hals van het paard en even kijkt hij om naar de man en lacht tegen hem.

‘Ja, ja, je lacht nu, maar je wilt nog steeds niets zeggen, hè?’ Hendrick, ziende dat de man praat, neemt zijn toevlucht tot zijn standaardant-woord. Hij schudt het hoofd, wijst op zijn mond. Ik kan niet praten, betekent dat. Soms begrijpen mensen dat, dikwijls ook niet. De ruiter begrijpt het niet.

‘Eten? Nee, dat heb ik niet voor je. Is het niet genoeg dat je zover mee mag rijden? Ik kan je ook aan je lot overlaten, hoor.’

Hendrick ziet het gezicht van de man betrekken en snel kijkt hij weer voor zich.

‘Je bent toch geen zigeunerkind dat ze de tong hebben afgesneden, huh?’

De ruiter pakt het jongetje bij de haren en dwingt hem het hoofd om te draaien.

Hendrick voelt zijn ogen nat worden, zijn lip trilt. De man is boos op hem! Waarom?

‘Drommels, je gaat toch niet weer janken. Wil je soms liever lopen? Dat kan, hoor.’

Geen antwoord. De weg is hier iets breder en gladder dan zo-even en het paard gaat weer over tot een matige draf. Hendrick, ineengekrompen, laat zich schudden en kijkt niet meer naar de ruiter om - hij wil die kwade blikken niet meer zien. Een tijdje later komen ze bij een tweesprong; de man houdt zijn paard in.

‘Zo, hier scheiden onze wegen. Ik moet naar de Coeborch. En jij, naar Kampen? Dan zul je dat verder op eigen kracht moeten doen. Hé, waar zijn nou je klompen? Verloren zeker. Nou, da’s dan niet mijn schuld.’ Hij stijgt af, tilt het kind van het paard en zet het op zijn voeten. ‘Het is nu niet ver meer. Ga maar doen wat je te doen hebt daarginds. Je zou best wel eens dankjewel kunnen zeggen. Niet? Nou, dag dan.'

Hij klimt in het zadel en draaft weg. Hendrick, op blote voeten, doet nog bijna een uur over het laatste stuk naar de Cellebroederspoort. Die staat wijdopen. Maar als hij naar binnen wil gaan houdt een wachter hem tegen.

‘Hé daar, bedelkind, waar moet dat heen?’

Hendrick begrijpt dat de man hem naar zijn bestemming vraagt en wijst: daarheen.

‘Niks ervan. Jij komt niet binnen. Bedelaars moeten we hier niet hebben. Ga terug naar waar je vandaan komt.’

Roerloos blijft Hendrick staan, verlangend kijkend naar het donkere gat voor hem.

‘Hoor je me niet? Maak dat je wegkomt.’

Het standaardgebaar: hoofdschudden, op zijn lippen wijzen. De wachter snuift.

‘Ja, dat je honger hebt wil ik wel geloven. Maar op bedelaars zijn we hier niet gesteld. Verdwijn, zigeunerkind.’

Hendrick wil doorlopen, maar wordt ruw teruggetrokken.

‘Je komt er niet in, zeg ik je.’

Tranen. Soms helpt dat; dit keer niet.

‘Vort! Dit is een fatsoenlijke stad en geen toevluchtsoord voor zwervers en lomperiken. Wat denk je wel?’

Hendrick buigt het hoofd, zijn tranen vallen in het stof bij zijn blote voeten. Waarom mag hij de stad niet in, naar huis?

Hij staat erbarmelijk te snikken. Even aarzelt de poortwachter, dan roept hij zijn maat erbij.

‘Wat moet ik nou? Dat zwerfkind wil naar binnen, maar we hebben uitdrukkelijk bevel gekregen bedelaars te weren. Moet je dat hoopje ellende nou zien. Je zou hem zo een duit geven. En hij zegt niks.’

Het stof voor zijn voeten brengt Hendrick plotseling op een idee. Hij knielt, grijpt een los takje en tekent een paar letters op de grond. De magische tekens waarin hij zich onderscheidt van alle andere kinderen:

DOOF.

‘Hij kan schrijven,’ roept de tweede wachter verwonderd.

‘Ja, hij schrijft dat-ie doof is. Nou en? Het blijft een bedelkind.’ Hendrick tekent verder. Een pijl die naar de poort wijst en dan huis. ‘Zou die dove echt in Kampen wonen? Ken jij hem?’

‘Nooit eerder gezien.’

‘Misschien is het er een uit het buurtje achter de Buitenkerk. Daar woont veel arm volk.’

‘Waarom wil hij dan bij deze poort binnenkomen?’

‘Wat doen we, laten we hem door?’

‘Ach, ik weet niet...’

Hendrick heeft zich weer opgericht en kijkt beide mannen afwachtend aan. Hij ziet er aandoenlijk uit met zijn behuilde smoeltje, grote bruine ogen en trillende onderlip.

‘Ach, laat maar,’ mompelt de tweede wachter, die kennelijk medelijden krijgt. ‘Het is nog zo’n klein joch. En echt uitgehongerd ziet-ie er niet uit.’ Hij wenkt.

‘Toe dan maar, ga je gang. Maar niemand lastigvallen, hoor.’

Hendrick ziet het handgebaar en opgelucht begint hij te rennen. De poortwachters kijken hem na en halen de schouders op.

‘Was hier gisteren niet de apothekersvrouw die kwam informeren of we haar stomme zoontje hadden gezien?’ roept de eerste plotseling uit. De tweede schudt ernstig het hoofd.

‘Kom nou, zeg. Een kind van de stadsapotheker loopt niet rond in zulke vodden en op blote voeten.’

‘Ja maar, als het niet kan horen of praten wordt het misschien als uitschot behandeld.’ ‘Door de Avercamps? Geloof ik niet. Daar zijn die mensen veel te goed voor.’

‘Godlof heb ik geen doofstom kind.’

‘Nee, daar zal je toch mee gestraft worden...’

Nu is Hendrick op bekend terrein. Ofschoon zijn voeten pijn doen, de ruwe kleren in zijn hals schrijnen en hij flink honger heeft, aarzelt hij geen moment meer. Het is nog een heel eind naar de Oudestraat. Hij loopt zo snel als zijn beurse voeten hem willen dragen. Hier en daar ziet hij bekende gezichten op straat en automatisch glimlacht hij ertegen, maar niemand schijnt hém te herkennen.

En dan, eindelijk! Daar is het vertrouwde uithangbord van de apotheek in de vorm van een vijzel met stamper. Huilend, uitgeput en buiten adem struikelt hij naar binnen en heft de armen op. Samuel, juist bezig een vrouw te helpen, kijkt verwonderd op.

‘Wat moet jij hier, bedelaarski...’ De woorden stokken in zijn keel. ‘Meester, meester,’ gilt hij, ‘het is Hendrick. Hendrick is terug. Kind, wat zie je eruit. Wie heeft jou zo toegetakeld? Meester!’

Barend Avercamp komt uit het achterhuis aangerend en ook hij heeft even moeite zijn oudste zoon te herkennen in het voddenbaaltje dat midden in de apotheek staat.

‘Hendrick!’

Snel neemt hij het kind op en draagt het naar de trap. Een ontroerde Lientgen neemt de jongen in ontvangst.

‘Och here, wat hebben ze met dat bloedje uitgehaald. Al zijn kleren gestolen, en kijk zijn voeten eens. Zelfs zijn schoenen is hij kwijt. Arm schaap...’

‘Ga mijn vrouw halen,’ zegt Barend kort, terwijl hij al bezig is Hendrick de lompen uit te trekken. ‘Ze is naar de schout gegaan. En kijk of je Sara kunt vinden.’

Lientgen snelt weg. De broertjes komen nieuwsgierig om Hendrick heen staan.

‘Is-ie ziek?’ Peter.

‘Hij is vuil.’ Rutger met opgetrokken neusje.

‘Hij is stout, hè?’ Evert, die zelf zo graag stout is.

‘Weg jullie,’ bromt hun vader.

Even later stormt Beatrix naar binnen. Ze deinst terug voor de stank die Hendrick uitwalmt. Dan slaat ze de armen om hem heen en trekt hem dicht tegen zich aan.

‘Goeie genade, wat is er met je gebeurd? O Hendrick, arm kind van me. En ik dacht al dat ik je nooit zou terugzien. Kind, kind, wat hebben ze met je gedaan?’

Hendrick laat de consternatie kalmpjes over zich heen gaan. Hij is thuis, veilig, alles is weer goed.

Even later zit hij tot zijn grote verbazing in het achterhuis in een tobbe vol warm water en is Lientgen bezig hem voor de tweede maal dit voorjaar grondig schoon te boenen. Samuel heeft de stinkende kleren meegenomen om ze in de hof te verbranden. Beatrix zoekt intussen schone kleren bijeen.

‘Is Hendrick ziek?’ vraagt Petertje bezorgd.

‘Nee, stout,’ kraait Evert.

‘Ellendige zigeuners,’ moppert Lientgen. ‘Beroven een onschuldig schaap van zijn kleren en steken hem in vodden waarvan hij wel de pest zou kunnen krijgen. Hoe kunnen mensen zoiets doen. En de stakker kan ons niet eens vertellen wat hem is overkomen. Ach toch, ach toch...’

‘Wie zegt dat Hendrick door zigeuners werd ontvoerd?’ zegt Beatrix geërgerd.

‘Wie anders? Die heidenen zijn voor geen oortje te vertrouwen.’

‘Maar er zijn in deze buurt helemaal geen zigeuners gezien - al in geen jaren.’

Als Hendrick weer schoon en droog is, worden zijn voeten door zijn vader behandeld met zalf, en zorgvuldig omzwachteld.

‘Zo, stop hem nu maar in bed.’

Maar dat wil Hendrick niet, hij wil maar één ding: eten, en dat weet hij ook goed duidelijk te maken.

‘We moeten hem nooit meer alleen laten uitgaan,’ meent Lientgen. ‘In de handen van kwaadwillige mensen is hij hulpeloos.’

Beatrix gaat er niet op in. Ze kijkt naar Hendrick, die zielstevreden zit te kauwen op brood met kaas, en beseft dat hij niet binnen te houden zal zijn; daarvoor is zijn vrijheidsdrang te groot. Bovendien, door hem in een glazen fles te stoppen zal hij nooit leren voor zichzelf op te komen en zich in de boze wereld te handhaven. Overigens is ze razend nieuwsgierig naar wat hem is overkomen. Zodra het kind verzadigd is haalt ze zijn schriftje en een paar stiften uit zijn kamertje en beduidt hem het op te schrijven.

Gretig grijpt Hendrick naar een stift. Opeens voelt hij weer de verrukking van de vorige middag, toen hij de ruimte ontdekte en de horizon in de wazige verte, een horizon die was blijven lokken, maar die hij niet had weten te bereiken. Opnieuw ondergaat hij de vleugelslag van de engel en terwijl alles in hem opengaat, trilt, ruim en licht wordt, begint hij te tekenen.

Op het papier verschijnt een weg met bomen, een ruiter, ergens in de verte poorten en torens, op de grond een verloren klompje. Volgend vel: wuivend riet met daarachter een binnenschip met gespannen zeil, een zwaaiend mannetje aan het roer.

Het zijn nog echte kindertekeningen, met verkeerde verhoudingen, de bomen zijn geen werkelijke bomen en het paard van de ruiter lijkt meer op een geit dan op een merrie — maar beide schetsen ademen iets van de verrukking die door Hendrick heen ging toen hij de weg afliep, zich door de zon beschenen voelde en hij het wijde landschap ontdekte.

‘Wat tekent hij mooi,’ zegt Lientgen, die altijd gauw tevreden is.

‘Ja, maar we worden er niets wijzer van. Hij is richting Kamperveen gelopen, schijnt het. Hoe is hij daar zijn kleren kwijtgeraakt?’

Ze komen er niet achter. Samuel en Barend keren terug naar de apotheek. Beatrix probeert haar zoontje aan het verstand te brengen dat hij moet schrijven, maar het kind schudt alleen ongeduldig het hoofd en blijft tekenen: koeien, paarden, bomen, gras, hekjes, walletjes, wuivend riet, zonneschijn. Hij is allang vergeten hoe hij die ochtend liep te strompelen, huilend van pijn. Wat hij zich vooral herinnert, wil herinneren, is zijn verrukking over het landschap, de torens aan de einder in het roze ochtendlicht, de veerman met zijn roeiboot. En hij beleeft het opnieuw nu hij het zit te tekenen.

‘Laat dat kind niet al dat dure papier verknoeien,’ zegt Barend Avercamp als Beatrix hem later de schetsen toont. ‘Hij heeft toch een leitje.’ Maar daar zit Rutger juist mee te spelen. Met een stuk krijt krast hij over de lei, jaloers omdat hij niet zo mooi kan tekenen als die stomme broer van hem.

9 Jaar

Hendricks ouders maken zich zorgen. Barend Avercamp is een vroom man, een gewaardeerd lid van de hervormde kerk te Kampen; hij is zelfs kerkmeester en wordt steeds geraadpleegd als er een nieuwe predikant moet worden aangesteld. Voor zo’n man is het moeilijk te verkroppen dat zijn oudste zoon dreigt op te groeien als een volstrekt ongelovige.

Maar het is een feit: Hendrick begrijpt niets van godsdienst. Dankzij het geduld van zijn moeder en de hulp van zijn tante kan hij nu aardig lezen, schrijven en zelfs een beetje rekenen, maar zijn woordenschat blijft beperkt en is uitsluitend gericht op concrete dingen, op datgene wat je kunt zien, aanraken, voelen of ruiken. Met abstracties, beeldspraak en symbolen weet hij geen raad. Hij neemt alles letterlijk. Beatrix heeft geprobeerd hem te leren bidden en liet hem daarom gebeden overschrijven. ‘Onze Vader, die in de hemelen zijt, geef ons heden ons dagelijks brood.’ Zoiets zet de Stomme voor raadsels. Uit ervaring weet hij dat brood van de bakker komt en geld kost. Zijn ouders zouden liever van honger sterven dan om brood bédelen. Hoe kunnen ze er dan biddend om vragen?

‘Een vaste Burcht is onze God,’ schrijft hij gehoorzaam, en dat betekent nog meer raadsels. Wat een burcht is weet hij, maar dat zo’n versterkt bouwsel tegelijk een God kan zijn, gaat zijn verstand te boven.

Het heeft ook weinig zin de jongen mee te nemen naar de kerk of naar de wekelijkse gebedsdiensten; hij kan toch geen woord horen van wat er voor stichtelijks wordt gezegd. Aan tafel vouwt hij plichtsgetrouw de handen en knijpt de ogen dicht, zoals ook de anderen doen, maar hij weet niet wanneer het gebed is voltooid, en dan moet Peter hem aanstoten ten teken dat ze klaar zijn en dat er gegeten kan worden. Bijbelteksten zijn te moeilijk voor hem; letter voor letter kan hij de woorden spellen of naschrijven, maar begrijpen doet hij ze niet.

Zijn ouders moeten erkennen dat godsdienst niets voor hem betekent en dat doet hun pijn.

Voor Sara is intussen de tijd gekomen dat ze zal terugkeren naar Amsterdam. Hester, haar stiefmoeder, is gestorven en de rector gaat een derde huwelijk aan. Bovendien wordt het tijd dat ook Sara gaat uitzien naar een geschikte echtgenoot.

‘O, ik zal jullie missen,’ zegt ze, terwijl ze Hendrick over het haar strijkt. ‘Beatrix, denk je dat je het zonder mijn hulp kan stellen?’

‘Natuurlijk wel. Het was prettig om je hier te hebben, maar ik kan me voorstellen dat je hart naar Amsterdam trekt.’

Beiden kijken naar Hendrick en beiden denken zonder het uit te spreken: Wat moet er van die jongen terechtkomen?

Sara vertrekt met bloedend hart. Het liefst zou ze de Stomme hebben meegenomen naar Amsterdam, maar daar wil Beatrix niets over horen. ‘Hendrick is ons kind en het is onze taak hem zo groot te brengen dat hij later voor zichzelf kan zorgen,’ zegt Beatrix ferm. Over haar twijfels praat ze niet. Twijfel en wanhoop toelaten, dat doet een dochter van rector Vekemans niet.

Voor het laatst omhelst Sara haar neef, kust de andere jongens en gaat scheep op het beurtschip dat een geregelde dienst tussen Kampen en Amsterdam onderhoudt. Beatrix en haar kinderen wuiven haar uit op de IJsselkade.

Vooral Petertje krijgt het daarbij te kwaad.

‘Tante Sara was zo lief,’ snikt hij.

Maar dan wordt het winter en voor het eerst sedert vele jaren is het een strenge winter. Half december begint het al te vriezen en te sneeuwen en dat gaat door tot diep in februari. Armen en rijken wagen zich op het ijs en vermaken zich kostelijk op bevroren sloten, vaarten en plassen, en op de duur zelfs op de dichtgevroren IJssel. Voor Barend Avercamp is dit een uitgelezen gelegenheid om zijn kinderen te laten kennismaken met het winterse volksvermaak bij uitstek: schaatsenrijden. Lientgen blijft thuis bij de kleintjes, maar Hendrick, Rutger en Peter krijgen schaatsen aangemeten en worden op de Burgel ingewijd in het evenwichtsgevoel.

Hendrick kijkt belangstellend toe hoe zijn vader en moeder op de van been gemaakte schaatsen over het ijs glijden en probeert het dan op dezelfde manier. Hij valt herhaaldelijk, maar na een halve dag tobben krijgt hij de slag aardig te pakken. Rutger heeft er aanvankelijk meer moeite mee, maar hij geeft het niet op, want wat de Stomme kan, kan hij ook - en beter. Zo is het altijd geweest, zo zal het ook bij het schaatsen moeten gaan, meent hij. Vijfjarige Petertje scharrelt voort achter een oud keukenstoeltje terwijl zijn beentjes voortdurend in een andere richting dreigen weg te glippen. Het schoongeveegde ijs is spiegelglad; telkens schiet het stoeltje uit zijn handen en dan ligt hij plat op zijn buik. Hendrick moet er verschrikkelijk om lachen, probeert hem overeind te helpen, gaat dan zelf onderuit. Rutger bemoeit zich er niet mee, hij krabbelt en krabbelt, roept tegen zijn moeder: ‘Kijk, kijk dan toch, ik sta, ik glij, ik... ’ en valt op zijn gezicht. Woedend staat hij op, hij heeft zich pijn gedaan maar wijst verontwaardigd het stoeltje af dat Peter hem aanbiedt. Rijden wil hij, zoals de grote jongens om hem heen, zoals zijn vader. Hij zal de Stomme laten zien dat hij weliswaar niet de oudste is, maar wel de beste. Barend wil het kind helpen, maar Rutger rukt zich driftig los en valt meteen op zijn achterste. ‘Ik doe het alléén,’ roept hij. Zijn vader heeft schik in het doorzettingsvermogen van zijn lievelingszoon en knikt hem waarderend toe.

Hendrick let er al niet meer op. Hij ziet alleen nog het ijs onder zijn voeten, de scheuren waarover je gemeen kan vallen en die hij instinctief ontwijkt. Soms botst een rijder tegen hem op, dan komt hij op zijn gat terecht. Boem! Voorzichtig staat hij op, klopt zijn handschoenen af en schuifelt verder, intens geconcentreerd op wat hij aan het doen is. Hij geniet. Niets hoort hij van de vrolijke uitroepen om hem heen, van het krassen van de schaatsen, het kraken van het ijs, de grapjes die de mensen elkaar toeroepen, het huilen van een kind dat ongelukkig gevallen is. Hij gaat helemaal op in de beweging van zijn voeten, in het beheersen van zijn beenspieren, in het vinden van zijn evenwicht. Dit is het!

Hier heeft hij zijn hele leven naar verlangd zonder het te weten. Het is als koorddansen, als balanceren boven een afgrond. De koude deert hem nauwelijks, hij heeft het te druk om die te voelen.

Tegen het einde van de middag, als de zon - veel te vroeg - bloedrood achter de muren verdwijnt en de koude nog schijnt toe te nemen, grijpt Barend zijn oudste zoon bij de arm en beduidt hem dat ze naar huis moeten. Wild schudt Hendrick het hoofd en wijst naar het ijs. Hij wil niet ophouden, hij wil schaatsen! Barend grinnikt, trekt de tegenstribbelende jongen mee naar de kant, bindt hem de schaatsen af. Nu pas voelt Hendrick hoe de ijzige wind in zijn gezicht kerft, hoe moe en hongerig hij is. Beatrix heeft haar beide andere kinderen van de schaatsen ontdaan en nu sjokken ze braaf alledrie achter hun ouders aan, steeds omkijkend naar het ijs waar het al minder druk wordt. Morgen...

Niets ervan. Ijspret is vooral voor de zondagen. In de week moet er gewerkt en gestudeerd worden. Rutger gaat naar school, zoals elke maandagochtend. Petertje zal spoedig zijn voorbeeld moeten volgen; Beatrix heeft hem alvast het alfabet geleerd. En terwijl de ijsbloemen op de groene ruitjes zitten, de haard de ganse dag moet doorbranden en op straat de mensen voortploeteren door een mengsel van sneeuw en bevroren modder, zit Hendrick aan tafel, schrijft psalmen over waarvan hij niets begrijpt - dat wil zijn vader - en tekent op zijn lei zodra niemand op hem let. Hij tekent zichzelf op de schaats, de armen op de rug, zoals hij de meer ervaren schaatsers heeft zien doen. Hij tekent Rutger die languit is gevallen en Petertje die trappelt omdat zijn voeten zo koud zijn geworden. Hij tekent wat hij in zijn concentratie op het ijs nauwelijks heeft gezien; zwierende mensen, vallende vrouwtjes, vogels die op de besneeuwde velden wanhopig naar iets eetbaars zoeken. En zodra hij de kans krijgt glipt hij het huis uit en gaat kijken naar de IJssel, die meer en meer verstijft, waar scheepvaart al niet meer mogelijk is, naar de zorgelijk kijkende havenmeester en de ingevroren schepen.

De apotheker-dokter heeft het druk met het behandelen van bevriezingsverschijnselen aan handen en voeten, met het bestrijden van longontsteking en hoestbuien.

De vorst houdt aan en de volgende zondag is het weer feest. De IJssel ligt nu geheel dicht en vooral aan de overzijde van de rivier, onder de rook van IJsselmuiden, is het ijs mooi glad. Met de schaatsen om de hals lopen de Avercamps de brug over. In IJsselmuiden lijkt het wel kermis. Op het dikke ijs hebben handelaren allerlei kraampjes opgericht, daar waaien de vlaggen van de Republiek, van Kampen en IJsselmuiden, daar genieten honderden mensen van de ijspret.

Hendrick heeft al geen moeite meer met op de been blijven en krijgt eindelijk gelegenheid om zich heen te kijken, naar andere mensen en kinderen. Hij staat een poosje bij de kolfspelers te kijken, het ijsvermaak bij uitstek voor jonge mannen, al begrijpt hij de spelregels niet. Vol bewondering kijkt hij de rijke burgers na die zich per arrenslee over het ijs laten vervoeren en hij ziet hoe prachtig ze gekleed zijn. Want wie naar het ijs trekt om daar zijn kunsten te vertonen, doet dat in zijn goeie goed. Het is immers feest! Bovendien is het zondag. Hier kun je laten zien hoe goed het je gaat, hoe deftig je bent - of hoe verliefd. Boerenjongens zwieren overdreven rond, een lange stok met aan het eind een haak in de hand. Ze willen indruk maken op de aanwezige meisjes. Hendrick begrijpt eerst niet waarvoor die stokken dienen. En Barend weet niet goed hoe hij hem moet uitleggen dat die stokken dienen voor als iemand in een wak rijdt of door het ijs zakt. Want in het midden van de rivier is het ijs nog niet erg betrouwbaar.

Jonge paartjes schaatsen hand in hand en werpen elkaar vurige blikken toe. Ja, er wordt wat afgevrijd in die ijzige koude! Oudere mensen staan lachend langs de kant, kijken over de verdorde biezen heen naar het gewemel. En al gaat Hendrick helemaal op in het zich glijdend voortbewegen, toch valt hem plotseling de schoonheid van de omgeving op, met de stad aan de overzijde, wazig in haar omtrek, besneeuwd en dromend, sterk met haar muren en torens, badend in het mistige winterlicht.

Al hoort hij niets van de geluiden om hem heen, hij ziet hoe mensen zich vermaken, hoe ze met bolle wangen blazen tegen de hete zoopjes die ze bij de tenten kunnen kopen, of hoe ze sabbelen op de harde brokken die van suiker en kaneel worden getrokken, brokken waarop je uren kunt zuigen. Vader Barend koopt ze ook voor zijn kinderen. Hij en Beatrix zwieren elegant over de ijsvlakte, met gekruiste armen, dicht naast elkaar. Een mooi paar vormen ze zo, vader in zijn donkere lakense pak met de hagelwitte kraag en de hoge zwarte hoed, moeder in haar wijde wollen rokken met haar rode jak, een fluwelen masker voor haar gezicht tegen de koude en de scherpe wind. Zijn leven lang zal Hendrick dit beeld van de twee fiere mensen op het ijs bijblijven.

Plotseling ontstaat er een hevige opschudding. Hendrick ziet mensen ontzet wijzen en zich naar één plek haasten. Iemand is door het ijs gezakt. Een man komt langs de oever aanrennen met een ladder. Barend laat zijn vrouw los en schaatst naar de onheilsplek. Niet ver van de oever heeft iemand eerder die week een bijt gehakt om er te kunnen vissen. Het wak is weer dichtgevroren, maar het is nog altijd een zwakke plek. Gelukkig is het water hier niet al te diep en de drenkeling weet er met behulp van de omstanders, de ladder en een stok weer uit te kruipen. Druipend en rillend wordt hij snel naar een van de huizen gebracht, een herberg, waar hij bij een laaiend vuur mag bekomen van zijn ijskoude avontuur. Het wak wordt afgezet met takken en stukken dood riet, opdat er verder niemand meer in zal rijden.

Hendrick heeft het allemaal met grote ogen aangezien. Gevaar! Onder die glanzende ijsvloer loert dus gevaar, daar wacht de dood. Dat maakt diepe indruk op hem. Nu merkt hij ook een bevroren vogel op, half ondergesneeuwd. En opeens krijgt hij oog voor de keerzijde van de strenge winter. De mensen en kinderen die hier schaatsen, zich op priksleetjes voortbewegen, het kolfspel beoefenen, rondrijden in met een paard bespannen rinkelende arrenslee - dat zijn de gelukkigen: goed en warm gekleed, op scherpe ijzers, met een gevulde maag en stevig in het vlees. Maar hoe is het nu in de armenbuurtjes, in Brunnepe, in Kamperveen? Wat richt de vorst daar aan?

Tussen de goedgeklede schaatsers door scharrelt een arme drommel die bedelend de hand ophoudt en de mensen om hem heen om een aalmoes vraagt. Hij steunt op een stok, om zijn voeten en enkels heeft hij een paar oude lappen gewonden, schoenen bezit hij niet. Zijn voeten moeten hem wel vreselijke pijn doen. Een voddige jas hangt over zijn schouders, daaronder nog meer lappen, her en der bij elkaar geraapt, de gaten vallen erin. Hij is mager, de vodden slobberen om zijn lijf. Hendrick staart de bedelaar aan en plotseling neemt hij het zuigbrok uit zijn mond en houdt het de man voor. Het is het enige dat hij te bieden heeft. Maar dan voelt hij hoe een hand zijn uitgestrekte arm beet-grijpt. Verschrikt kijkt hij op in het gezicht van zijn moeder, die ernstig het hoofd schudt. Ze stopt het brok weer in zijn mond en geeft de bedelaar een muntje.

‘Ik kan het, ik kan het nu goed,’ juicht Rutger en trekt daarmee de aandacht van zijn moeder. Arme Rutger! Zijn zondagse kleren zitten vol sneeuw en ijsschraapsel, zijn muts zit scheef, zo vaak is hij gevallen, maar nu lukt het hem om op de schaatsen te blijven staan zonder onderuit te gaan en zich met korte slagen voort te bewegen. Hij kan zijn geluk niet op. Nu zal het niet lang meer duren eer hij de Stomme voorbij kan stuiven. Beatrix lacht, moedigt het kind aan, rijdt even samen met hem op, hand in hand. Vader Barend, die naar de herberg is geweest om de drenkeling te verzorgen, komt er ook bij en pakt Rutgers andere hand. Ja, zo gaat het goed, en zo snel! Rutger jubelt het uit en werpt een blik over zijn schouder naar Hendrick alsof hij wil zeggen: Wacht maar, straks win ik alle wedstrijden.

Hendrick schuift verder, zich bewust van een ongekende opwinding. Het beeld van de man die in het wak reed laat hem niet meer los. Hij rijdt op water! Bij elke beweging die hij maakt voelt hij dat er gevaar aan kleeft. Het ijs kan onder zijn gewicht bezwijken, een scheur kan zich plotseling openen tot een dodelijk wak, hij kan doodvallen of een been breken... Het is echter juist dit element van gevaar, van een loerend noodlot dat hem tot opgetogenheid brengt. De wereld is zo mooi, ondanks of juist vanwege dat loerende gevaar. De bevroren rivier, de ingevroren schepen, de stilstaande molens met hun verijsde wieken, de besneeuwde daken van het dorp met de hoge kerk, de kleurrijke kleding van de mensen, de vorstige nevels in de verte vormen een beeld dat zo totaal verschilt van wat hij in de zomer heeft gezien aan deze zelfde IJsseloevers dat hij zich in een andere wereld waant, in een sprookjesland vol kleur en geheimzinnigheid.

Barend kan mooie krullen in het ijs maken, maar hardrijderij is niets voor hem. Daarvoor heb je jongere mannen nodig. Ook voor de kinderen zullen wedstrijden worden gehouden en nu Rutger eenmaal de slag te pakken heeft zonder meteen op zijn billen terecht te komen, kijkt hij verlangend uit naar de wedstrijden waarbij koeken, linten en suikerstengels te winnen zijn.

Thuis heeft hij er voortdurend de mond vol van, zodat zelfs de kleine Peter erdoor wordt aangestoken. Hendrick begrijpt niet veel van de opwinding van zijn broer. Elk vrij uurtje is Rutger nu op het ijs te vinden, waar hij wild oefent in snel wegrijden en zoveel mogelijk snelheid maken. Hendrick, ofschoon even verzot op schaatsen als zijn broer, doet het kalmer aan. Hij geniet ervan zijn benen ritmisch te bewegen en tegelijk naar de mensen om hem heen te kijken, hun kleren te bewonderen, hen fraaie overbeense slagen te zien maken. Ook kan hij lang stilstaan bij de kolfspelers. Niemand kan hem de spelregels uitleggen, maar de mannen kijken er zo ernstig bij alsof elke slag met de kolf kan beslissen over leven of dood.

Pas op de vijfde ijszondag oordeelt de raad dat het ijs op de brede rivier sterk genoeg is om wedstrijden uit te schrijven.

Nooit eerder is het in de kerk zo onrustig geweest. De om de preekstoel verzamelde kerkgangers, waarvan velen hun kinderen hebben meegenomen, kijken herhaalde malen verstoord om, want het grut achter hen doet niets dan fluisteren, van plaats verwisselen, weddenschappen afsluiten en ginnegappen. De predikant besluit zijn preek, die gaat over de ijdelheden des vermaaks, dan maar te bekorten. Ook hij is benieuwd wie er vandaag zal winnen: Jan Kaerssemakers, een boom van een vent, of Willem de Biezensnijder, die jaren daarvoor al iedereen versteld heeft doen staan met zijn rappe benen. Zelfs onder de preekstoel staan mensen te wedden op één van beide rijders.

Rutger trappelt van ongeduld. O, hij zal die Kampenaren straks eens wat laten zien! Hij beschouwt zich als de oudste zoon van de Avercamps, want in zijn ogen telt Hendrick niet mee. Bovendien heeft hij nog iets af te rekenen met Klaas Arentz., een schoolvriendje dat altijd van hem wint met knikkeren. Welnu, dit keer zal hij, Rutger, winnen met schaatsen. O zo!

De Avercamps hebben hun schaatsen mee naar de kerk genomen zodat ze na de dienst meteen naar het ijs kunnen gaan. Ook Samuel Mostert is meegekomen, terwijl Lientgen als altijd bij de kleintjes thuisblijft. Hendrick, tot verdriet van zijn vader opgroeiend als een volstrekt ongelovige, heeft de kerkgang overgeslagen; die is aan hem toch niet besteed. Daarom is hij alvast naar het ijs getrokken, afgunstig nagekeken door Rutger, die opeens tot de ontdekking komt dat het ook zijn voordelen heeft om volslagen doof te zijn.

Eindelijk is de dienst afgelopen en kunnen ze naar de wedstrijdbaan gaan. Nog een uur, dan zal het grote feest beginnen.

Als het zover is, worden de wedstrijden tussen de jongeren verreden. Jongens onder de twaalf jaar worden door de wedstrijdcommissaris op een rijtje gezet, hun schaatsen worden gecontroleerd. Zitten alle riempjes goed vast?

Daarna klinkt het bevel: ‘Op je plaatsen. Let op.’

Hendrick is er door zijn moeder ook tussen gezet, naast Rutger en Klaas Arentz. Het enige dat hij ervan heeft begrepen, is dat hij straks zo hard moet rijden als hij kan, regelrecht naar de vlag aan het einde van de baan. Waarom en waartoe is hem niet geheel duidelijk, maar aan de gespannen gezichten van de jongens om hem heen ziet hij dat het belangrijk is. Welnu, hij zal zijn best doen. Zijn moeder wil hij niet teleurstellen.

‘Klaar? Af.’ schreeuwt de wedstrijdleider en hij klapt luid in de handen. De jongens stuiven vooruit, behalve Hendrick, die het startsein niet heeft gehoord.

Pas als hij ze allemaal in beweging ziet komen en van zich ziet wegrijden, begrijpt hij dat hij ook moet meedoen en als laatste schaatst hij weg. Hij ligt natuurlijk meteen vele meters achter en uit de toeschouwers stijgt een honend gelach op.

‘Vooruit, Stomme, rijden!’

‘Pak ze, Stomme, pak ze!’ ‘Dat hoort-ie toch niet.

Het kan de schreeuwers niet schelen of Hendrick hen al dan niet kan horen. Ze willen gewoon gillen om de wedstrijd nog spannender te maken. Klaas Arentz. treft het niet, want hij is gevallen omdat een bandje van zijn schaats het heeft begeven. Degene die het eerst bij de vlag komt is Thomas Lambertz., de zoon van de timmerman. Hendrick komt als laatste aan. De toeschouwers klappen spottend in de handen en Hendrick kijkt stralend rond, want al hoort hij het niet, hij ziet die handen wel. Ze juichen hem toe!

Bij de eindstreep staat Beatrix om haar beide zoons op te vangen. Rut-ger is woedend en huilt half.

‘Jacob hield me aan mijn wambuis vast, anders had ik vast wel gewonnen,’ klaagt hij. ‘Nu werd ik vierde; het is niet eerlijk.’ Als troostprijs krijgt hij een kleine suikerstengel aangereikt die hij kwaad in zijn zak propt. ‘Die geef ik wel aan Lambert.’

‘Dat is lief van je, Rutger,’ zegt Beatrix. Aan haar oren mankeert niets en zij heeft het geroep en gejouw tegen haar doofstomme kind wel gehoord. Het verscheurde haar hart. Ze bedenkt dat ze wijzer had moeten zijn en Hendrick niet had moeten laten meedoen met de hardrijwed-strijd, ook al schaatst hij goed. Ze had dolgraag gezien dat haar geminachte kind zich de snelste van allen had getoond. Maar hij was veel te laat begonnen...

Rutger is gauw getroost. In elk geval is hij ver voor zijn oudere broer geëindigd en dat geeft voldoening.

De timmermanszoon wordt op de schouders gehesen en in triomf rondgedragen. Met zijn handen vol koeken en suikerstengels grijnst hij tegen het juichende volk, dat zich dan alweer opstelt om de volgende wedren te zien, tussen jongens van twaalf tot vijftien jaar.

Rutger is vergeten dat hij zijn suikerstengel wil bewaren voor zijn kleine broertje en deelt het snoepgoed met Klaas Arentz., die verslagen naar zijn kapotte schaats staat te kijken. Tenslotte is een vriendje belangrijker dan een broer, vindt hij.

‘Zag je dat? Die stomme broer van mij kwam als laatste aan, helemaal achteraan. Die deugt ook nergens voor.’

Het is Klaas zelfs niet opgevallen.

‘Wat geeft dat nou,’ zegt hij met volle mond. ‘Jij hebt toch de eer van de familie hooggehouden. Ik zag dat je bijna won.’

‘Ja, als Jacob me niet aan mijn buis had getrokken.’

‘Heb jij geld? Zullen wij ook wedden?’

‘Mag niet van mijn vader. Wedden is zonde, zegt hij.’

‘Ach wat, iedereen doet het toch. Hoeveel heb jij?’

‘Een halve stuiver. En jij?’

‘Twee duiten.’

‘Op wie wed jij dan?’

‘Op Jan Kaerssemakers.’

‘Goed, dan wed ik op Willem de Biezensnijder. Ik heb horen vertellen dat die vier jaar geleden alle wedstrijden won.’

‘Maar nou is-ie vier jaar ouder. En Jan Kaerssemakers heeft langere benen.’

‘Nou en? Willem woont op het Eiland, daar kan hij zoveel oefenen als hij zelf wil. Hij wint vast.’

Eerst worden de wedstrijden tussen de grotere jongens en daarna die tussen de meisjes nog afgehandeld. Klaas en Rutger hebben er nauwelijks belangstelling voor. Nu ze aan het wedden zijn geslagen kunnen ze nauwelijks wachten tot de ‘grote’ wedstrijd begint, op een baan die wel achthonderd ellen lang is!

Het is een ongelijke rij die zich opstelt voor de belangrijkste wedstrijd. Volwassen jonge kerels staan er naast halfwas knapen van een jaar of achttien, en zelfs een man van middelbare leeftijd heeft zich bij de hardrijders gevoegd: Pieter Venekamp, de havenmeester.

‘Laat je niet omverrijden, Pieter!’

‘Zorg dat je die jonge snuiters voorblijft, Pieter.’

‘Hé Pieter, geef die snotneuzen geen kans.’

De uitroepen en aanmoedigingen vliegen de man om de oren, want de mensen vinden het moedig van hem dat hij zich heeft opgegeven, ofschoon hij lang niet jong meer is. Pieter grijnst en knikt maar wat. Hij weet dat hij geen enkele kans maakt op de overwinning, maar hardrijden is zijn grote hartstocht en in zijn jeugd heeft hij menige wedstrijd gewonnen. Voor hij echt oud wordt wil hij van deze gelegenheid gebruikmaken om nog eenmaal de opwinding en de roes van de strijd te ondergaan.

Jan Kaerssemakers steekt boven iedereen uit. Ondanks zijn naam is hij houthandelaar van beroep en Hendrick heeft hem vaak op de Welle gezien waar hij toekeek hoe de schepen met hout werden uitgeladen. Hij is tweeëntwintig jaar oud en de langste man van Kampen.

Rutger, die met zijn vriendje Klaas de weddenschap alleen heeft afgesloten omdat het niet mag van zijn vader, kijkt bezorgd. Zou zijn held, de biezensnijder, wel zijn opgewassen tegen de lange benen van de houthandelaar?

O Heer, laat Willem toch winnen, bidt hij in stilte.

‘Iedereen klaar?’

In de rij wordt nog wat geduwd en geginnegapt. Dan wordt het eindelijk stil, ook bij de toeschouwers. De baanmeester legt het nog eens uit: ‘Jullie rijden eerst naar de vlaggen aan het einde van de baan, jullie draaien eromheen en rijden dan terug naar het begin. Wie hier het eerst aankomt is winnaar. Niemand mag de ander hinderen of tegenhouden. Begrepen?’

In de lange rij knikken de deelnemers. Ze zetten zich schrap.

‘Daar gaan we dan. Een... twee... drie... af!’

Ze zijn al weg. Wild krassen de schaatsen in het ijs. Jan slaat zijn benen ver uit, Willem maakt veel kortere slagen maar doet dat zo rap dat hij weinig op de houtkoper verliest. Het volk schreeuwt, stampvoet, gilt. ‘Toe dan, Jan, laat je niet kennen.’

‘Sneller, Willem, sneller.’

De beide kemphanen zijn de andere rijders al een paar meter vooruit. Aan het einde van de baan draaien ze bijna gelijktijdig rond de vlag-genstokken, maar dan raakt Jans linkerschaats het geslepen been aan de onderzijde van zijn rechtervoet en hij struikelt even. Snel herstelt hij zich, maar nu moet hij nog proberen de biezensnijder in te halen, die ongehinderd voortvliegt over de baan.

‘Pak hem, Jan, pak hem!’

‘Denk aan de prijs, Jan!’ ‘Willem, niet opgeven!’ gilt een hoge vrouwenstem.

Willem denkt niet aan opgeven. Vlak achter zich hoort hij het gekras van Jans schaatsen. Nog dieper buigt hij door, maar nu zijn die schaatsen naast hem. Met een halve voet verschil schiet de biezensnijder als eerste over de in het ijs getrokken eindlijn. Volslagen uitgeput laat hij zich in de armen van zijn vrouw vallen.

‘Je hebt gewonnen, Willem, je hebt gewonnen! O, wat een man ben je toch.’

Jan Kaerssemakers klopt de biezensnijder waarderend op de schouder. ‘Je hebt het eerlijk verdiend, man. Het scheelde geen haar, maar tjonge, wat ben je snel! Dat had ik nooit van je kunnen denken.’

‘Dank je.’ Willem is nog nauwelijks op adem. Ook hij wordt op de schouders genomen, terwijl hij blij zijn prijs, een mooie zilveren schaal, in de armen knelt. Het ding is minstens zes daalders waard, denkt hij, genoeg om voor een hele barre winter spek en turf in te slaan.

‘Oef, dat was spannend,’ zucht Klaas Arentz.

Rutger straalt, hij heeft de weddenschap gewonnen en is nu twee dui-ten rijker. Voldaan rinkelt hij met het geld in zijn zak.

‘Ik heb het koud gekregen. Laten we een kroes anijsmelk gaan drinken in die tent daar,’ stelt hij voor.

‘Als jij betaalt. Ik heb niets meer.’

Rutger knikt. Hand in hand schaatsen de twee jongens naar de tent waarboven de vlag van Kampen in de wind klappert. Op een turfkacheltje staat een grote ketel met anijsmelk te dampen. Er is veel vraag naar. Bij de tent vinden ze ook moeder Beatrix met Petertje en Hendrick. Dat is een gelukje, want nu betaalt moeder het zoopje en kan Rutger de duiten in zijn zak houden.

Terloops kijkt hij naar zijn broer Hendrick, die met de schaatsen om zijn nek voor de tent staat en vol belangstelling naar het gewemel op het ijs kijkt. Even vraagt Rutger zich af wat er omgaat in zijn broer, die al die vrolijke geluiden niet kan horen en zich tevreden moet stellen met wat hij ziet en ruikt. Mist de Stomme wat hij nooit heeft gekend? Beseft hij dat er bij de ijspret geluiden horen die heel anders zijn dan de gewone geluiden van het dagelijks leven? Treurt hij om zijn gebrek?

Voor het eerst voelt Rutger iets als medelijden. Maar dan wordt zijn aandacht getrokken door Samuel Mostert, vaders knecht, die een meisje heeft opgeduikeld en samen met haar aan een lange stok over het ijs zwiert. Samuel heeft ook meegedaan aan de grote wedstrijd, niets gewonnen, maar daar schijnt hij niet onder gebukt te gaan.

De koude blijft maar aanhouden en langzamerhand ontstaat in bepaalde wijken van de stad een regelrechte noodtoestand. De armenkamer doet wat ze kan, deelt turf, brandhout en brood uit aan de allerarmsten, maar dat is voor ondervoede mensen die bovendien slecht gekleed zijn niet voldoende. Barend Avercamp, stadsdokter en -apotheker die ook arme mensen moet helpen ofschoon ze voor zijn zorg niet kunnen betalen, want daarvoor krijgt hij van de stad een jaarlijks salaris, heeft het drukker dan ooit. Ondanks de nood gaat de ijspret op de IJssel, vaarten en plassen onverminderd voort en niet meer alleen op zondag. De rijken maken vrolijke uitstapjes in arrensleden, bespannen met een sterk paard, met toeters, bellen en wimpels, helemaal tot aan de Zuiderzee die is overdekt met kolossale ijsschotsen en waar vissers hun leven wagen door van schots tot schots te springen in de hoop toch nog iets te kunnen vangen. Dieven en beurzensnijders zien hun kans schoon om zorgeloze burgers op het ijs hun beurs te ontfutselen, vooral als iemand is gevallen en door een zogenaamd behulpzame ziel overeind wordt geholpen. Maar uit vrees dat de misdaad zal toenemen naarmate de strenge winter voortduurt, delen de schepenen steeds strengere straffen uit. Gewoonlijk worden dieven een paar weken op water en brood gezet, betalen een boete en worden daarna uit de stad verbannen. Maar in deze harde winter worden zij die zich meermalen aan andermans goed vergrijpen, onverbiddelijk gehangen, ter afschrikking (wat niet helpt).

Seveningen, aan de overzijde van de IJssel, is de gerechtsplaats. Daar staan de galg en het rad, en de schaatsenrijders op de bevroren rivier kunnen de boosdoeners zien bengelen. Op Hendrick maakt dat een onuitwisbare indruk: de tegenstelling tussen de voortjagende arrensleden met de vrolijke passagiers, en de arme drommels die hun gauwdie-verij met hun leven moesten bekopen en nu dood en stijfbevroren, door de wind bewogen, aan de galg hangen. Thuis tekent hij hen, als achtergrond van het vreugdevolle gedoe op het ijs. Beatrix verbleekt ervan en kijkt haar sprakeloze kind bezorgd aan.

Eindelijk, eindelijk valt dan eind februari de dooi in. Bijna niemand, op enkele kinderen na, betreurt het smelten van het ijs. De rijken niet, die voldoende hun hart hebben kunnen ophalen aan sledetochten, wedstrijden en ijspret, en de armen niet, die door de strenge wintermaanden werkloos zijn geweest en nu met gespannen aandacht het kruien van het ijs aanzien, in stilte hopend dat er flink wat schade zal worden aangericht, zodat ze althans in de lente een aardig dagloon kunnen verdienen. De ambachtslieden begroeten de dooi eveneens met een zucht van verlichting. Ze willen wel weer eens volop aan het werk kunnen gaan, zonder verkleumde vingers, zonder eerst een bijt in het ijs te moeten hakken, zonder als een gier op elk stukje hout of brokje turf af te moeten vliegen. Een strenge winter is aardig voor een paar weken, maar een maandenlange vorst die alles in een verstijvende greep houdt en tientallen slachtoffers maakt, is te veel van het goede.

Dooien moet het! Alsjeblieft, laat de zon weer warmte geven en de wind regen brengen!

Kampens trots, de brug over de IJssel, is gedeeltelijk een schipbrug. Het houten brugdek rust alleen dicht bij het Tolhuis, waar de klep zich bevindt, op vaste pijlers. Het kruiende ijs drukt tegen de verzonken schepen die het brugdek dragen, bedreigt ook de stenen pijlers en zelfs de bolwerken van de stad. Enorme schotsen schuiven omhoog tegen de IJsselkade. Schepen kraken in hun spanten, huizenhoge ijsbergen schuiven over het verdorde riet van de kleine eilanden langs de oever. Tientallen dagloners staan van vroeg tot laat op die ijsbergen in te hakken. Het zou niet de eerste keer zijn dat de pontons van de brug bezwijken onder de druk van smeltend en in beweging gekomen ijs.

Maar dan komt de regen. Met bakken valt die uit een grauwe lucht, die zacht aanvoelt alsof het al lente is. De modderbrij van stegen en kaden spoelt de rivier in, het kruiende ijs smelt zienderogen; de brug heeft het tot opluchting van de inwoners van Kampen gehouden, al is er veel schade aangericht.

11 Jaar

Vijf zonen heeft Beatrix Avercamp, geboren Vekemans, en ze is trots op hen. Het zijn aardige, luidruchtige en vooral schrandere jongens, en vier van hen zullen zeker in de voetsporen van hun vader treden, daarvan is ze overtuigd. Rutger is al bijna oud genoeg om naar de Latijnse school te gaan, waar hij niet alleen oude talen maar ook Frans zal leren. Hij droomt ervan net als zijn vader apotheker te worden, en wie van haar kinderen niets voor dat beroep voelt, kan altijd nog iets anders kiezen na een goede vooropleiding. Een Avercamp kan schoolmeester, predikant, desnoods medicus worden - de hersens hebben ze ervoor en de ambitie ook. Alleen Hendrick...

Die is nu ruim elf jaar oud en ook niet dom. Maar zijn woordenschat is noodzakelijkerwijze beperkt, naar school gaan is voor hem uitgesloten, en toch zal hij zich, eenmaal volwassen geworden, op de een of andere manier moeten kunnen handhaven en zijn brood verdienen. Het wordt hoog tijd dat hij bij een meester in de leer gaat. Maar bij wie, waar? Beatrix meent dat er in Kampen zeker wel een ambachtsman te vinden zal zijn die bereid is een doofstomme jongen in de geheimen van zijn vak te onderwijzen. Samen met Hendrick bezoekt ze verschillende werkplaatsen, te beginnen bij de wagenmaker. Hendrick kijkt zeer geïnteresseerd toe hoe de man spaken in een wiel zet, nadat zijn knecht die spaken de verlangde lengte en rondingen heeft gegeven. Hij snuift de geuren van spaanders, hout, zaagsel en lijm op en kijkt nieuwsgierig rond.

Maar de meesterwagenmaker zelf schudt het hoofd.

‘Wat heb ik aan zo’n jongen? Hij kan niet eens praten en hij hoort niks van wat ik tegen hem zeg.’

‘U kunt uw bevelen voor hem opschrijven. Lezen kan hij wel,’ zegt Beatrix hoopvol.

‘Denk je dat ik daar tijd voor heb, vrouw Avercamp? Ik zie het al: voor hem opschrijven! Ga water halen. Veeg de werkplaats aan. Geef dat stuk hout eens aan. Kook de lijm. Houd de guts vast. Ga ijzeren banden bij de smid bestellen. Nee, vrouw Avercamp, dat kun je niet van me verlangen, dat is me veel te ingewikkeld. Mijn leerjongens moeten pientere knapen zijn en aan een half woord genoeg hebben. Probeer het maar ergens anders.’

Ook de naaldenmaker, de hoedenmaker, de handschoenenmaker en vooral de kleermaker - beroepen die Beatrix niet beneden de waardigheid van een Avercamp acht - geven min of meer hetzelfde antwoord. Afwijzend schudden ze het hoofd nadat ze Hendrick eens goed hebben bekeken. Nu is de Stomme ook geen mooie jongen. Hij heeft een hoog voorhoofd, grote donkere ogen in wat holle oogkassen en een te lange neus, en hij trekt rare gezichten die bedoeld zijn om de ambachtslieden gunstig voor hem te stemmen, maar precies de verkeerde uitwerking hebben. Vooral in de werkplaats van de kleermaker doet hij erg zijn best om in de smaak te vallen. Wantrouwig ziet de man al die grimassen aan en trekt dan zijn neus op.

‘Je zegt dat hij slim is en beslist niet achterlijk, vrouw Avercamp. Nou, dat zal dan wel. Maar voor dit ambacht lijkt de jongen me toch minder geschikt.’

‘Onze Hendrick,’ betoogt Beatrix, ‘heeft veel belangstelling voor mode. Hij kan ook heel aardig tekenen.’

‘Tekenen! Patronen tekenen, bedoel je?’

‘Zoiets.’

‘De patronen laat ik niet aan mijn leerjongens over, die teken ik zelf. Zo eenvoudig is dat niet! En hoe breng ik zo’n jongen aan zijn verstand -als hij dat al heeft - wat ik van hem verlang?’

‘Verstand heeft hij genoeg, geloof me, man. En met gebarentaal of iets voor hem opschrijven kom je een heel eind.’

‘Dat is me te moeilijk. Stel je voor dat hij een duur werkstuk verprutst omdat hij mijn gebaren verkeerd heeft begrepen. Wie vergoedt me dan de schade en betaalt de verknoeide stof? Nee, vrouw Avercamp, met zo’n jongen kan ik niets beginnen. Probeer het maar ergens anders.’ ‘Maar hij moet toch een vak leren!’

‘Ambachten genoeg op de wereld.’

Verslagen neemt ze Hendrick weer mee naar huis. Is de jongen teleurgesteld? Het is hem niet aan te zien. Zodra hij de kans krijgt, trekt hij er weer op uit met zijn schetsboekje en zijn tekenstiften. Buiten lopen de bomen uit, beginnen de planten te bloeien, is het leven weer in volle gang. Rommelige werkplaatsen, over hout en stof gebogen knechten -het is een wereld die de Stomme niet half zo aantrekt als de ruimte van de polders en de binnenvaartschepen die over kanalen en riviertjes varen.

Soms nemen riviervissers hem mee op hun schuit en laten hem helpen de netten in te halen. Ze doen dat voornamelijk om hem te kunnen bespotten. Hendrick hoort dat toch niet en hij beschouwt hun lachende gezichten als vriendelijkheid. Hij ziet hun monden bewegen, hun ogen glinsteren, ze praten tegen hem, schenken hem aandacht en dat vindt hij leuk. Spotternij heeft hij nooit begrepen, hij beseft niet wat dat is. Hun gebarentaal is gemakkelijk te begrijpen en hij vindt het plezierig met hen over het water te roeien, van net naar net, en de glinsterende vangst binnenboord te halen. Thuis tekent hij hen bij hun werk. Beatrix is allesbehalve gesticht over die uitstapjes, want al komt Hendrick soms ’s avonds thuis met een lekker maaltje vis, of, als hij met de jagers mee is geweest, met een taling of een paar vette houtduiven, om de een of andere reden vindt zij deze beroepen juist niet geschikt voor een zoon van haar. Te armoedig, te vies. Als Hendrick een hele zomerdag met de riviervissers mee is geweest, stinken ’s avonds zijn kleren naar vis, zitten de schubben tot in zijn haren en trekt Rutger zijn neus op voor zijn oudere broer. Ook de jongere kinderen willen dan niets met hem te maken hebben.

‘De Stomme is net een viswijf - zo ruikt hij ook,’ roepen ze en ze deinzen overdreven voor hem terug. Beatrix verbiedt hun hun ongelukkige broer te plagen, wetend dat ze het achter haar rug toch zullen doen. Alleen Peter, de goedhartige, neemt het dikwijls voor Hendrick op.

‘Hij heeft toch lekkere vis meegebracht,’ protesteert hij voorzichtig.

Maar Rutger snuift minachtend.

‘Alsof moeder die vis zelf niet kan kopen. Wil jij een arme visser als broer? Nou, ik niet.’

Wanneer Beatrix zich bij haar man beklaagt over de ambachtslui die weigeren haar zoon in een fatsoenlijk beroep op te leiden, schudt de apotheker het hoofd.

‘Ach Beatrix, we hébben nu eenmaal een gebrekkig kind, daar valt niets aan te veranderen. We moeten dat feit aanvaarden. Waarom kun je je niet neerleggen bij de gedachte dat Hendrick het nooit tot iets zal brengen? Ik kan me levendig voorstellen dat mensen het geduld missen om een doofstomme in huis te halen als ze veel moeite moeten doen om hem iets te leren. Jij kunt nu wel beweren dat er aan zijn verstand niets mankeert, maar dat geloven ze toch niet. Hij kijkt nu eenmaal anders de wereld in dan een gezonde jongen, hij vertrekt zijn gezicht soms in de vreemdste grimassen. Als hij lacht klinkt dat zo hol en ongeremd dat ze ervan schrikken en denken dat hij gek is. Hij kan geluiden voortbrengen die hij zelf niet hoort, maar die in de oren van andere mensen hels en onwerelds klinken. Je moet hun die vooroordelen maar vergeven. Ze zijn nu eenmaal niet gewend om met gebrekkigen om te gaan alsof die normaal zijn. Ze hebben nog liever een kreupele in dienst dan een dove. Zo zit de wereld nu eenmaal in elkaar.’

‘Maar hij moet toch een vak leren!’

‘Er zullen wel beroepen zijn die voor hem openstaan. Heb je het al geprobeerd bij de houtzagerij, bij de koperslager en de tinnegieter?’

‘Zo langzamerhand weet iedereen in Kampen dat ik een leermeester voor mijn zoon zoek,’ antwoordt Beatrix bitter. ‘En weet je wie mij de vorige dag aansprak om me te zeggen dat hij wel een leerjongen kon gebruiken? Jacob de bezembinder! Ja, die kan het leergeld goed gebruiken, want hij is zo arm als een kerkrat. Maar mijn zoon wordt geen bezembinder en ook geen mandenmaker of biezensnijder. Dat zijn beroepen voor ongeletterde arme drommels, te dom en te arm om ooit iets goeds geleerd te hebben.’

Barend zucht en geeft geen antwoord. Hij weet dat zijn vrouw haar pogingen om van Hendrick een volwaardig mens te maken nooit zal opgeven. En misschien lukt het haar nog eens voor de jongen een goede leermeester te vinden. Veel hoop heeft hij er niet op. In stilte dankt hij God dat hij nog vier andere zoons heeft: woelige, vrolijke kinderen met een Avercampverstand en voorbestemd om ooit een Avercampberoep uit te oefenen.

13 Jaar

Voorlopig blijft alles dus bij het oude. Hendrick vindt geen leermeester, maar hij treurt er niet om. Hij is het buitenbeentje in een normaal welvarend gezin en behalve dat hij niet naar school gaat, geen vak leert en met niemand kan praten, valt hij niet uit de toon. Hij is netjes op zijn kleren, hij heeft goede manieren, een gelijkmatig humeur en hij verveelt zich nooit. Vrienden heeft hij niet, meisjes gaan hem uit de weg, maar hij kan goed met dieren omgaan. Misschien omdat die ook niet kunnen praten en maar moeten afwachten wat de mensen met hen voorhebben.

Als zijn moeder een nieuwe japon of rok nodig heeft, volgens de laatste mode, tekent hij die heel precies uit voor de kleermaker. Hij helpt ook bij het kiezen van de stof, want hij heeft een wonderlijke voorliefde voor goedgeklede mensen. Vaker echter kun je hem vinden op het platteland rondom de stad, met zijn schetsboekje en tekenstift, waarmee hij de schoonheid van het polderlandschap probeert vast te leggen. Maar ook arbeiders interesseren hem. Hij kan uren staan kijken bij ambachtslieden die hun werk voor de deur van hun huizen verrichten, de wagenmakers, de houtzagers, de kuipers en mandenvlechters. Het doet er voor hem niet toe welk beroep ze uitoefenen, of dat iets waardevols is, of iets wat slecht wordt betaald en de arbeider in armoede dompelt. Voor hem is elk werkend mens waard te worden gadegeslagen en uitgetekend. Barend moppert wel eens dat Hendrick zoveel papier verbruikt met zijn tekeningen en te veel kost aan schrijfgerei en tekenstiften, maar Beatrix laat haar oudste zijn gang gaan; zo heeft ze weinig last van hem. Verdwalen doet hij niet meer. En nog altijd gaat zijn voorliefde uit naar de winter. Daarin verschilt hij van de meeste mensen, die pas opleven wanneer de winter voorbij is en het mooie seizoen aanbreekt. Ijs, sneeuw, ijspret - daarvan schijnt de Stomme nooit genoeg te kunnen krijgen.

In een laatste poging om haar zoon onder te brengen bij een ambachtsman neemt Beatrix hem mee naar de houtdraaier. Die is nieuw in Kampen, hij kent nog niet veel mensen en weet niets van al die keren dat Beatrix met hetzelfde verzoek haar hoofd stootte. Kan Jan Willemz. soms een leerjongen gebruiken? Hendrick is een pienter joch, gewillig van aard en heel handig. Ja, hij is ruim twaalf jaar oud, dus wordt het hoog tijd dat hij een vak leert...

‘Twaalf jaar al?’ De man trekt hoog de wenkbrauwen op. Waarom is ze niet eerder gekomen? Een toekomstig ambachtsman begint toch zeker op zijn tiende jaar als leerjongen?

Dat Hendrick over enkele weken al dertien wordt heeft Beatrix maar wijselijk verzwegen.

Peinzend kijkt de man op de jongen neer. Die ziet hem vriendelijk aan. Hopend dat haar kleur haar niet verraadt, legt Beatrix uit dat Hendrick wat laat een leermeester zoekt omdat hij enige moeite heeft gehad met leren schrijven en rekenen, omdat hij doof is en bovendien stom.

‘Stom?’

‘Ik bedoel, hij heeft nooit leren praten, want hij hoort niets.’

‘Helemaal niets? Ook niet als je tegen hem schreeuwt? Hij heeft toch oren!’

‘Die... die laten niets door,’ stamelt Beatrix.

‘Hoe is dat zo gekomen?’

‘Hij werd ermee geboren.’

Niet zonder mededogen schudt de man het hoofd.

‘Zoiets zal je toch overkomen, doof geboren worden... Welke zonde heeft die jongen begaan dat-ie zo gestraft moest worden?’

Dat is een gedachte die in Beatrix’ oren nogal ketters klinkt. Ze schrikt ervan. Hendricks gebrek beschouwde zij steeds als een straf voor haar. Maar de man heeft misschien gelijk, voor de jongen zelf moet het ook iets verschrikkelijks zijn. Even wankelt haar vaste geloof. Hoe kon God dat een onschuldige zuigeling aandoen? Snel slikt ze iets weg en duwt elke twijfel naar de achtergrond.

‘Mijn zoon mag dan doof en stom zijn,’ zegt ze, ‘maar dom is hij niet. Hij kan heel gemakkelijk leren. Net als mijn andere kinderen trouwens,’ voegt ze er niet zonder fierheid aan toe, want die houtdraaier mocht eens denken dat het gezin van de stadsapotheker uit louter kreukeltjes bestaat.

‘O, dat geloof ik wel,’ zegt de man. Hij kijkt weer naar Hendrick, die er tamelijk onverschillig bij staat, beseffend dat er óver hem wordt gepraat en dat zijn moeder hem verdedigt, zoals ze altijd al heeft gedaan.

‘Ik... eh... ik zóu wel een leerjongen kunnen gebruiken,’ zegt de man, maar Beatrix hoort de aarzeling in zijn stem, de verkapte onwilligheid. ‘Nou dan...’ begint ze, maar nu schudt de houtdraaier het hoofd. ‘Hoe kan ik iemand die niks hoort aan zijn verstand brengen wat hij moet doen?’

‘Door het voor hem op te schrijven.’

Hoe vaak heeft ze in de afgelopen jaren al niet een dergelijk gesprek gevoerd? Om dan toch te stuiten op dezelfde bezwaren, dezelfde oplossing, en ten slotte een afwijzing. Hoe kan ze de aarzeling van de man wegpraten?

‘Opschrijven...’

‘Hij krijgt een schriftje en een schrijfstift mee waarin je alles kunt schrijven wat je van hem eist. Aan een paar eenvoudige woorden heeft hij genoeg. Hij is snel van begrip.’

De man ontwijkt haar blik als hij bekent: ‘Schrijven kan ik niet.’ Natuurlijk zijn er in de stad en daarbuiten veel mensen die niet kunnen lezen of schrijven. Soms kunnen ze lezen - dat wordt op school het eerst geleerd, omdat predikanten dat het belangrijkste vinden. Schrijven komt later. Terwijl er ook veel ouders zijn die het schoolgeld niet kunnen opbrengen of onderwijs niet nodig vinden voor hun kinderen. Ongeletterdheid is geen schande, het is eerder een teken van armoede. Deze houtdraaier heeft wellicht een armoedige jeugd gehad.

‘Gebarentaal begrijpt Hendrick ook goed,’ probeert Beatrix nog.

De man zucht diep.

‘Het spijt me, vrouw Avercamp,’ zegt hij, alsof het hem moeite kost. ‘Dus u wilt hem niet als leerjongen?’

Hij schudt weer het hoofd, met afgewende blik. ‘Het... het spijt me,’ zegt hij nogmaals, heel zacht.

En plotseling dringt het tot Beatrix door dat hij haar beklaagt, haar en haar misdeelde zoon. Deze man zou haar graag ter wille zijn, de last van haar schouders afnemen, maar hij weet niet goed hoe hij dat moet doen, hoe hij een doofstomme leerling iets zal kunnen bijbrengen. Als ze lang genoeg tegen hem aan praat en een flink leergeld belooft, zal hij misschien toegeven en zich uit puur medelijden over haar zoon ontfermen. Maar als er iets is wat Beatrix niet verdraagt, is het medelijden. ‘Ik groet je,’ zegt ze stug. Ze grijpt Hendrick bij de arm en trekt hem de werkplaats uit. De jongen kijkt even naar haar gezicht, ziet de verbeten trek om haar mond en begrijpt. De zoveelste weigering, de zoveelste ambachtsman die geen doofstomme leerjongen in zijn werkplaats wil hebben. Hendrick is er niet rouwig om. Hij zou geen bezwaar hebben gehad tegen het vak van kleermaker of schrijnwerker; zulke mensen maken telkens iets anders, iets nieuws. Maar stoelpoten draaien... hele dagen doorbrengen achter zo’n draaibank die je met je voeten in beweging moet houden, dat moet geestdodende arbeid zijn.

Het is maandag, dus marktdag. Het hele plein aan de voet van de Bovenkerk staat vol met banken en kraampjes en waar geen kramen staan, hebben de koopvrouwen hun waren gewoon op het plaveisel uitgespreid. Kampen mag dan op het eind van de zestiende eeuw veel van haar oude glorie verloren hebben, het is nog altijd een handelscentrum voor de wijde omgeving. Vooral op marktdagen blijkt dat. Dan wordt hier het aangevoerde graan verhandeld, dan komen de boeren van het Kampereiland, van de Zwartendijk, het Haatland, uit Mastenbroek en van Kamperveen naar de stad, per binnenvaartschip, met pramen of paard en wagen, en brengen boter, eieren, pluimvee, groente en fruit.

Terwijl Beatrix en haar zoon zich een weg banen door de drukte blijft Hendrick plotseling staan. Twee dikke boerinnen prijzen hun kippen, ganzen en eieren aan. Tussen hen in zit op een laag krukje een man met een vierkant plankje op zijn schoot. Op het hout heeft hij een stuk papier neergelegd. Hij is bezig een van de koopvrouwen uit te tekenen, met haar wijde rokken, zwarte schort en het witte kapje op haar grijze haren. Daarbij gebruikt hij verschillende kleurkrijtjes. Hendrick laat zijn moeder los en loopt op de man toe. Want wat die daar zit te doen, dat moet hij zien. Een tekenaar!

Kom nou, wenkt Beatrix, maar Hendrick ziet het niet. Hij ziet alleen de man die daar te midden van het gewoel rustig zit te werken, terwijl de beide koopvrouwen met elkaar ginnegappen of passerende huisvrouwen en dienstmeiden wenken.

De man is al oud, hij moet zeker diep in de vijftig zijn. Hij heeft een korte grijze baard, vriendelijke ogen en volle rode lippen. Telkens kijkt hij op van het papier, richt zijn blik op de boerin, waarna hij een andere krijtkleur kiest om nog iets aan de tekening te verbeteren. De vrouw, gevleid door al die aandacht, lacht met een mond vol bruine tanden. Hevig geïnteresseerd ziet Hendrick hoe de man een vage schaduw op het papier werpt, met de wijsvinger iets uitvlakt. Naast zijn schemeltje zit een hondje, zwart met witte vlekken. Ook dit dier kijkt aandachtig toe terwijl zijn meester aan het werk is.

Beatrix heeft de pas ingehouden en zich omgedraaid. Wat heeft Hendrick gezien dat hij niet meer van zijn plaats te krijgen is? De man trekt het papier van het plankje en houdt het omhoog voor de ogen van de koopvrouw. Die lacht, neemt het papier over en bekijkt haar portret. Hendrick kijkt mee. De gelijkenis is niet helemaal goed getroffen, dat ziet hij wel. In werkelijkheid is de vrouw ouder en heeft ze meer rimpels, maar haar grauwe jak, rode rok en zwarte schort staan er mooi op. Kleding tekenen kan die man wel, denkt de jongen bewonderend. ‘Warempel, dat ben ik,’ roept de boerin. ‘Zie je dat, Trui, mijn eigenste portret. Lijkt het? Ja, hè? Toch hondsbrutaal van die Kladde om me ongevraagd te gaan zitten uittekenen. Hij denkt zeker dat ik van adel ben.’ Ze lacht weer, recht hartelijk. ‘Maar je hebt het goed gedaan hoor, Kladde. Mag ik het houden?’

‘Voor acht stuivers,’ zegt de man.

‘Ben je nou helemaal van de ratten gebeten? Acht stuivers voor een vodje papier met een paar krabbeltjes erop? Ja, ik ga me daar een half dagloon uitgeven voor een uurtje werk! Dacht je dat die kippen van mij gouden eieren leggen? Zoveel ben ik niet waard, hoor.’

De omstanders, waaronder Beatrix, grinniken.

‘Vijf stuivers dan, en vijf eieren.’

De vrouw aarzelt. Het is duidelijk dat ze haar portret wil houden, om het in haar hoeve aan de muur te kunnen hangen, er haar man mee te verrassen, de buren jaloers te maken. Misschien kan haar oudste zoon er een lijstje omheen maken.

‘Vier stuivers geef ik je ervoor en vijf eieren.’ Afdingen doen haar eigen klanten ook altijd. Nu is het haar beurt.

‘Goed dan, omdat jij het bent.’

De koop wordt gesloten. Grijnzend steekt de man de stuivers in zijn zak; de eieren legt hij voorzichtig in het kistje met tekengerei dat naast zijn krukje staat en dat door zijn hondje wordt bewaakt. Gaat hij nu weg? Hendrick heeft het gesprek niet kunnen volgen maar wel gezien hoe de man geld kreeg voor zijn werk. Hij hoopt dat de tekenaar nu een ander model zal kiezen, zodat hij kan zien hoe zo’n schets wordt opgezet. Tot zijn grote teleurstelling echter staat de man op, klapt zijn stoeltje in elkaar, sluit de tekenkist en maakt aanstalten om weg te gaan. Vertwijfeld grijpt Hendrick hem bij de mouw en gebaart: Nee, nee, meer tekenen.

Beatrix, ook op het punt om door te lopen, blijft opnieuw staan en wenkt: kom nou. Hendrick schudt angstig het hoofd, wijst op de tekenkist, maakt dringende gebaren, vertrekt zijn gezicht. ‘Wat wil die jongen van me?’

‘Hij tekent zelf ook graag,’ legt Beatrix uit. ‘Wat jij daar zat te doen, Kladde, schijnt hem nogal geboeid te hebben,’

‘Kan hij niet praten?’

‘Mijn zoon is stom.’

‘Stom? O, dan ben jij de vrouw van de apotheker. Wat wil hij, dat ik zijn portret ook teken?’

‘Niet nodig, dat doet hij zelf al, de halve dag lang.’ ‘Hm, dus dat is de Stomme over wie ik al meer heb gehoord. Loopt altijd rond met een schetsboek en een paar potloden.’

‘Ja.’

‘Nou, hij ziet er anders helemaal niet uit alsof hij achterlijk is.’ ‘Achterlijk?’ Beatrix briest van kwaadheid. ‘Hoe kom je daarbij? Hen-drick is pienterder dan de meeste jongens van zijn leeftijd. Hij kan alleen niets horen en heeft daardoor nooit leren praten. Maar achterlijk. .. nu beledig je me, Kladde. Hij kan lezen, schrijven en rekenen, en de wanden van zijn kamertje hangen vol met tekeningen.’

‘Juist ja. En zijn ze goed, die tekeningen?’

‘Dat... dat geloof ik wel.’

‘Mag ik ze zien?’

Verwonderd staart Beatrix de man aan.

‘Waarom wil je ze zien?’

Hendrick zit op zijn hurken bij de hond en streelt de kop. Met zijn andere hand klopt hij verlangend tegen de tekenkist. Een schatkist, vol met kleurige stiften.

‘Hé joh, denk om mijn eieren!’

Beatrix sleurt haar zoon overeind, duwt hem in de richting van de Ou-destraat. De Kladde hijst het kistje op zijn schouder en loopt ongevraagd met haar mee, gevolgd door zijn hondje.

Beatrix is nog steeds verbitterd na haar gesprek met de houtdraaier. Het was haar laatste kans om een leermeester voor Hendrick te vinden en zelfs die ongeletterde man wees haar zoon af als een onvolwaardig mens. Haar boosheid vermindert niet als de Kladde haar begint uit te horen.

‘Heeft de jongen een leermeester? Ik neem aan dat hij niet naar school kan gaan.’

‘Natuurlijk heeft hij geen leermeester,’ snauwt ze terug. ‘Wie wil een doofstomme in huis halen?’

‘Hoe oud is hij?’

‘Bijna dertien.’

Ze zijn nu in de Oudestraat en moeten uitwijken voor een hondenkar. Beatrix probeert daarbij de man kwijt te raken. Ze kent hem wel. Zijn eigenlijke naam is Mattheus Klaasz., hij woont in IJsselmuiden en de Kladde is zijn bijnaam. Hij is ruim vijftig jaar oud en leeft van een kleine erfenis, hem nagelaten door zijn ouders, aangevuld met wat hij met schilderen en portrettekenen kan verdienen. Soms komt hij in de apotheek om wat grondstoffen voor zijn verven te kopen. Hij is niet echt arm maar evenmin welgesteld. Wat wil hij nu van haar, dat hij helemaal met haar meeloopt tot aan haar huis? Nog meer te weten te komen over haar ongelukkige zoon? Of hoopt hij een opdracht te krijgen voor een geschilderd portret? Welnu, dan klopt hij bij de verkeerde aan: de Avercamps zijn trots, maar niet ijdel.

Onder het uithangbord met de stamper-en-vijzel blijft ze staan. ‘Dank je dat je ons hebt vergezeld, Kladde, maar nu moet ik opschieten. Er is nog veel te doen en ik heb de halve morgen al verknoeid met...’ Ze zwijgt geschrokken. Bijna heeft ze gezegd: ‘... met de zoveelste poging om voor Hendrick een leermeester te vinden.’

Mattheus laat zich echter niet wegsturen.

‘Ik mag de tekeningen van de jongen zien, dat heb je beloofd, vrouw Avercamp.’

‘Ik heb niets...’ begint Beatrix en zwijgt dan weer. Waarom ook niet? Die man heeft er verstand van en het kan geen kwaad dat een kerel als hij, die overal komt en die iedereen kent, zich ervan kan vergewissen dat haar oudste zoon allesbehalve achterlijk is. ‘Kom dan maar mee.’

Even later staan ze gedrieën in het kamertje van Hendrick. Mattheus bekijkt met aandacht de schetsen die de jongen aan de wand heeft geprikt. Dan draait hij zich om en ontmoet de gespannen blik van Hendrick. Hij knikt hem toe en wendt zich tot Beatrix.

‘Heel goed. Er mankeert nog van alles aan, maar de jongen heeft beslist talent. Waarom laat je hem geen kunstschilder worden? Schilders hebben geen woorden nodig, die kunnen op hout, doek en papier alles duidelijk maken wat ze de wereld te zeggen hebben.’

Even hapt Beatrix naar adem. Kunstschilder? Een kladderaar met verf en penselen - en dat voor een Avercamp, voor een kleinzoon van Peter Vekemans! Hoe komt de man erop.

Toch... het is een ambacht zoals zovele andere. Om houtdraaier of bezembinder te worden heb je niet veel kennis nodig, dat kun je ook zijn zonder enige aanleg, zonder je van andere burgers te moeten onderscheiden. Maar een goede kunstschilder worden is iets anders, dat vereist talent, een scherp oog, een vaardige hand, gevoel voor lijn en kleur. ‘Ik kan best een goede leerjongen gebruiken,’ dringt de Kladde aan. O, dat wil Beatrix wel geloven; vooral het leergeld zal de man welkom zijn. ‘Maar Kladde, dat kan toch niet.’

‘Waarom niet?’

Heeft Hendrick geraden waarover ze praten? Hij doet een stap naar voren, trekt een van zijn tekeningen van de muur. Het is een eenvoudig schetsje van twee riviervissers in een roeiboot, bezig een fuik op te halen. Beatrix heeft er nooit veel in gezien. Ze is dan ook verbaasd dat Hendrick juist dat tekeningetje aanbiedt aan de man, die er nog blij mee is ook.

‘Zie je wel,’ roept hij uit, ‘de jongen heeft er kijk op. Zijn mooiste schets geeft hij aan mij. Hij weet het zelf wanneer hij iets goeds heeft gemaakt.’ ‘Ja, ja. Maar hoe kan hij je leerjongen worden? Je woont niet eens in Kampen. En ik wil dat de jongen elke avond thuiskomt.’

‘Ach wat, dat kan toch. IJsselmuiden ligt net over de rivier, dat is niet zo ver.’

Beatrix denkt na. Ze heeft erbij gestaan toen de man een schets waaraan hij nog geen uur had gewerkt aan een koopvrouw verkocht. Nu rinkelen de zilverstukjes in zijn zak en zijn avondmaal ligt in zijn tekenkist. Zijn dag is weer goed. Maar zou hij tijd en geduld genoeg hebben om een doofstomme jongen op te leiden?

‘Ik... ik weet het niet. Ik zal er met mijn man over moeten spreken.’ ‘Doe dat,’ zegt de Kladde opgewekt. Hij trekt de riem van zijn kist weer over zijn schouder, knikt Hendrick toe en maakt zich op om te vertrekken. Van buiten klinkt het geblaf van zijn hondje, dat blijkbaar ongeduldig wordt.

‘Volgende week maandag, als ik weer op de markt ben, hoor ik wel wat je hebt beslist, vrouw Avercamp. Ik hoop voor de jongen dat jij en je man “ja” zeggen. Het zou eeuwig jammer zijn als jullie zijn talent verloren lieten gaan. Ik zeg het je eerlijk, ik ben geen groot schilder en ik zal het ook nooit worden. Maar de eerste beginselen kan ik die jongen wel bijbrengen; later kan hij altijd nog de leerling worden van een echte goeie kunstschilder. En dan zal hij het ver brengen, geloof me. Voorlopig begrijpt hij nog niets van perspectief en hij kan geen mensen in hun natuurlijke bewegingen tekenen. Dat zijn juist de zaken die ik hem kan bijbrengen, evenals het mengen van de verven, het gebruik van kleuren en hoe je diepte in een tekening krijgt.’

‘Hoe wou je dat doen als hij niet kan horen wat je tegen hem zegt?’

‘Ik kan het hem toch voordoen! Als hij ondanks zijn gebrek lezen en schrijven heeft geleerd, zou hij dan niet kunnen leren schilderen en tekenen? Rijk zal hij er niet van worden, maar hij zal er zijn brood mee kunnen verdienen. Vooral in Holland worden tegenwoordig goede prijzen betaald voor mooie schilderijen. En niet alleen door de rijke kooplieden. Er komt steeds meer vraag naar kunst, vrouw Avercamp.’

‘Ik kan niet alleen beslissen, Kladde. En mijn man is er niet vandaag, die komt pas vanavond thuis.’

Als hij weg is staat Beatrix nog even peinzend in het kamertje van Hendrick.

Dan pakt ze opeens een stuk papier, een potlood en schrijft: KUNSTSCHILDER. WIL JE DAT?

Hendrick leest het en wordt opeens wild. Hij vliegt overeind, omhelst zijn moeder, springt in het rond, klapt in de handen, maalt met zijn armen door de lucht, kortom doet wat hij kan om zijn geestdrift kenbaar te maken. Dan grijpt hij de lei en een stuk krijt en schrijft haastig, schots en scheef: JA JA KUNSTSCHILDER. En nog eens: JA JA JA. Heeft hij er dan zelf ook al over gedacht? Of pas sedert deze ochtend? Ze veegt zijn gekrabbel uit en schrijft: moeilijk.

Nee, nee. Nadrukkelijk schudt Hendrick het hoofd. Hij wijst op zichzelf, op de tekeningen aan de muur, op zijn potloden, het leitje, het schriftje, alsof hij wil zeggen: Maar daarvoor ben ik toch in de wieg gelegd?

Als ’s avonds Barend thuiskomt van een reisje naar Zwolle waar hij zoethout heeft ingekocht en Beatrix hem vertelt over de Kladde en Hendricks verrukking bij het vooruitzicht kunstschilder te kunnen worden, maakt de apotheker toch bezwaar.

‘Maar vrouw, daarmee is in deze contreien toch geen droog brood te verdienen. In Amsterdam, ja, daar zitten de beroemde schilders met ateliers waarin vier, vijf leerlingen kunnen worden opgeleid. Maar hier... Wie van de Kampenaren begrijpt iets van schilderkunst of heeft er een paar gulden voor over om zo’n paneeltje aan zijn wand te hangen?’

‘Onze Hendrick heeft talent,’ betoogt Beatrix, koppiger dan ooit. ‘De Kladde heeft zijn schetsen gezien en was er zeer over te spreken. Trouwens, hij is de enige ambachtsman die bereid is de jongen als leerling aan te nemen. Alles heb ik al geprobeerd: ik ben met Hendrick bij de naaldenmaker, de passementmaker, de timmerlui, de smid, de kleermaker geweest, en allemaal hebben ze nee gezegd. Mattheus Klaasz. mag dan niet de beste schilder van het land zijn, hij is een vriendelijke oude man en Hendrick zal alleen maar goeds van hem leren. Wat moet de jongen anders? Hij is voor geen enkel ambacht geschikt, dat is nu wel duidelijk.’

Barend, terugdenkend aan de tijd dat hij zelf in Amsterdam woonde, gromt: ‘Kunstschilders, dat zijn allemaal losbollen en drinkebroers.’ Kan me niet schelen, denkt Beatrix, dan zal Hendrick een losbol en drinkebroer worden, als hij maar iemand wordt.

‘Hij moet leren zijn eigen brood te verdienen,’ zegt ze stug.

‘Wij kunnen toch voor hem zorgen.’

‘Ja, en als we er niet meer zijn? Moet hij dan genadebrood eten bij zijn broers, bij Rutger?’

Barend zwijgt verpletterd. Net als Beatrix weet hij nooit goed hoe hij met zijn oudste zoon moet omgaan, wat die wel of niet begrijpt. Hoe is dat, opgesloten zijn in de ijzige stilte van zijn gebrek, verstoken van de troost van de godsdienst? Hij kan zien, voelen, ruiken, maar deelnemen aan het luidruchtige dagelijkse leven kan Hendrick niet. Nooit kun je eens lekker met hem bekvechten over de uitleg van een bijbeltekst, of vertrouwelijk met hem roddelen over de schepenen. Soms heeft Barend de neiging om zijn handen op Hendricks schouder te leggen, de jongen flink door elkaar te schudden, ‘zeg dan eens iets!’ tegen hem te schreeuwen. ‘Hoe voel je je, wat dénk je? Kun je denken zoals wij? Heb je wel eens pijn, ben je ongelukkig? Zég het dan!’ Voor honderd kwalen maakt hij drankjes die, als ze de patiënt al niet kunnen genezen, dan toch zijn pijn kunnen verzachten, een ongestoorde nachtrust kunnen geven, hoop en verlichting brengen. Maar aan geen enkel ziekbed voelt hij zich zo machteloos als wanneer hij naar zijn oudste zoon kijkt en zich afvraagt wat er omgaat in dat hoofd, achter die holle oogkassen, in dat onbereikbare hart. En nu komt daar een oude man die beweert voldoende geduld en kennis te hebben om Hendrick op te leiden tot mens, tot kunstenaar...

En Beatrix, denkend aan de geestdrift van de jongen, zegt nogmaals: ‘Hij moet toch iets.

Barend knikt. Hij is er niet gerust op, hij gelooft niet in Hendricks toekomst als schilder, maar zijn vrouw heeft gelijk als ze zegt: ‘Hij moet toch iets...’ Iets waarmee zelfs een stomme de eer van de familie hoog kan houden. Kan dat, met kunst maken?

Misschien loont het de moeite het te proberen.

Het is een mooie zomerdag als Hendrick, net dertien jaar oud geworden, de IJsselbrug oversteekt om zich te gaan melden bij Mattheus Klaasz., bijgenaamd de Kladde.

Onder de arm houdt hij een nieuw schetsboek en een koker met teken-stiften.

‘De Stomme gaat in de leer bij de Kladde,’ ginnegapt Rutger tegen zijn schoolvrienden. ‘Een mooi span voor een bokkenwagen.’

Rutger, al een jaar op de Latijnse school, kan het nooit nalaten smalend over zijn broer te praten. Hij wil nu eenmaal in alles beter zijn dan Hendrick en dat die beter kan tekenen dan hij, ergert hem al jaren. Peter echter verheugt zich.

‘Nou gaat onze Hendrick toch nog een vak leren, dat is goed. Hoeven wij later niet voor hem te zorgen. Misschien wordt hij wel echt een goeie schilder. Hij tekent zo mooi. En een beroemde broer hebben - dat lijkt me wel fijn.’

Ze kunnen niet weten hoe diezelfde Hendrick Avercamp, als hij over het houten brugdek stapt, wordt verscheurd door twijfels. Onder al zijn vreugde knijpt de angst. Aardig kunnen tekenen houdt nog niet in dat hij ooit een goede schilder zal worden. Zoals onder het ijs de dood loert, zo loert onder elke wens, elke droom, elk talent de mislukking. Het is niet in die termen dat hij kan denken, daarvoor ontbreken hem de woorden, maar zo voelt hij het, instinctief.

Hij weet dat veel mensen hem niet begrijpen en zich ongeduldig tonen als hij hén niet begrijpt. Zal de Kladde een strenge leermeester zijn, die boos wordt als je niet snel doorhebt wat hij bedoelt? Thuis, bij moeder en Lientgen, hebben ze geduld met hem, wordt hij gekoesterd en ontzien. Maar met het oversteken van de IJssel betreedt hij een vreemde wereld, een wereld waarin hij zich zal moeten bewijzen, waarin hij zal moeten tonen iets waard te zijn. Kan hij dat?

Mattheus ontvangt hem met een glimlach en bekijkt hem van onder tot boven.

‘Zo, de Stomme. Dus jij komt bij mij teken- en schilderles nemen. Mooi. fa jongen, ik weet dat je me niet kunt horen, maar ik woon alleen en praat ook altijd tegen mijn hond, die net zomin antwoord geeft. Let er maar niet op. Ik zal nog heel wat tegen je aan kletsen, al besef ik heel goed dat ik tegen dovemansoren spreek. Vergeef het deze oude man maar. Ik ben blij dat je bent gekomen, weet je dat? Nee, dat kun je niet weten; toch is het waar. Ik twijfel er niet aan of je zult goed gezelschap zijn en samen zullen we veel prettige uren doorbrengen. Schilderen, dat is het mooiste dat er bestaat, mijn jongen. Ha, ik zie dat je een schetsboek en tekenstiffen hebt meegebracht. Goed zo.’

Hendrick ziet wel dat de man tegen hem praat en dat doet hem goed, vooral omdat het vriendelijke gezicht van de Kladde hem bevalt. Niemand heeft hem ooit liplezen geleerd, maar als mensen tegen hem praten betekent dat dat ze aandacht aan hem schenken en dat vindt hij plezierig. Dus glimlacht hij tegen het bewegende gezicht van de man en legt zijn schatten op tafel.

‘Ga zitten.’ Mattheus wijst hem een stoel. ‘Ik vraag me af waar ik moet beginnen. Jij komt uit een goed nest, dat weet ik. De Avercamps, dat zijn allemaal apothekers, predikanten en leraren, nietwaar? Mijn vader zaliger was een schipper tijdens zijn leven en heeft toen goed verdiend. Daar profiteer ik nu nog van. Ik kan me veroorloven mijn eigen gang te gaan. En van jou, jongen, ga ik ook zo iemand maken die bij niemand de hand hoeft op te houden. Jij zult voor die knappe broers van je niet onder hoeven te doen. Dat heb ik je moeder beloofd en wat de Kladde belooft dat doet-ie ook.’

Hendrick zwijgt en kijkt naar ’s mans mond.

‘De jongens van de stad zullen je wel vaak hebben geplaagd en bespot, en het is maar goed dat je het niet kon horen. En van de smerige gebaren die ze tegen je maakten zul je ook de helft niet hebben begrepen. In die stille wereld van jou dringen de onvoegzame geluiden, de kletspraatjes en onzinwoorden niet door. Misschien ben je daarom zelfs te benijden... Hier.’ De Kladde wijst op zijn hondje dat voor de gedoofde haard zit, precies op de plek waar het zonlicht door het open venster binnenvalt. ‘Zie je dat dier? Al ruim tien jaar is hij mijn enige gezelschap en we begrijpen elkaar goed. Mooie hond, hè? Teken hem eens.’

Hij wijst nog eens op de hond, dan op het nieuwe schetsblok. Hendrick begrijpt de bedoeling en gaat meteen aan het werk. Of de Kladde nu verdergaat met zijn betoog weet hij niet, hij buigt zich diep over het schetsboek en tekent. Daarbij werpt hij telkens een blik op de hond. Een mooi dier is het, vindt hij, zwart met grote witte vlekken. Zijn goedverzorgde vacht glanst in het zonlicht.

Heeft de Kladde geen vrouw? denkt hij intussen vaag. Het is niet vies in de kamer van het huisje, de hond is ook niet mager, het dier wordt kennelijk goed gevoed. Ik geloof dat de man aardig is, zijn ogen lachen, er zijn rimpeltjes naast. Ook zijn kleren zijn schoon en van goede kwaliteit.

Al tekenend begint Hendrick zich meer op zijn gemak te voelen. Hij heeft zijn leermeester nog niet één keer de wenkbrauwen zien fronsen - dat onmiskenbare teken van afkeuring - en dat is geruststellend.

Klaar! Niet zonder trots schuift Hendrick de man het schetsboek onder ogen. Gespannen kijkt hij naar zijn gezicht. Heeft hij het goed gedaan? ‘Hm, niet slecht, lang niet slecht. Het is echt een hond die je daar op papier hebt gezet. Je hebt er zelfs aan gedacht zijn schaduw aan te geven, iets wat veel beginners vergeten. Eén fout heb je gemaakt, beste jongen. Hier, de voorpoten. Een hond heeft vier tenen, geen vijf. De vijfde teen zit aan de binnenkant van zijn poot en die zie je niet zo gauw, daar zit ook geen nagel aan.’

Hendrick ziet alleen een hoofd dat knikt en opgelucht haalt hij adem. Maar dan staat Mattheus op, gaat naar de hond toe, neemt diens voorpoot in de hand en toont zijn leerling de vier tenen en de nagels, en ook het vijfde teentje aan de achterzijde. Vervolgens wijst hij op de tekening waar Hendrick het verkeerd heeft gedaan. ‘Zie je? Bij alles wat je natekent moet je vooral goed K I J K E N . Je kunt weliswaar niet praten en alles wat ik zeg stuit af op die stilte waarin jij je bevindt, maar je kunt kijken, nietwaar? Aan je ogen mankeert niets. Kijk dan! Kijk tot elke bijzonderheid van je model tot je is doorgedrongen, kijk naar de afwijkingen, neem nooit iets als vanzelfsprekend aan. Dieren zijn geen mensen. Als mensen vijf tenen aan hun voet hebben met nagels, wil dat nog niet zeggen dat hun huisdieren dat ook hebben. Altijd eerst goed kijken. Maar dat leer je nog wel, je ziet er pienter genoeg uit.’

Hendrick knikt. Al heeft hij er niets van verstaan, hij begrijpt en zijn anders zo bleke gezicht gloeit van schaamte. Als hij thuis dingen verkeerd doet schaamt hij zich er niet voor, standjes hoort hij toch niet en hij kan zich altijd verschuilen achter zijn gebrek. Maar een fout maken bij tekenen is iets anders. In tekenen is hij iedereen in zijn directe omgeving de baas. En nu wijst die man hem op een fout, een domme fout te wijten aan onoplettendheid. Verlegen buigt hij het hoofd.

‘Kom nou, jongen, zo erg is het niet. Ik maak je geen standje. Je hebt het dier heel aardig uitgetekend, elke vlek op zijn plaats en zelfs de scheur in zijn linkeroor is je niet ontgaan. Je moet begrepen hebben hoezeer dat hondje mijn vriend is en hoezeer we aan elkaar gehecht zijn. Ook dat lees ik in je schets. Jij hoort de mensen niet, maar je voelt hen aan. Maar dat kan ik ook, hoor. Toen jij hier vanochtend binnenstapte met je schuwe smoeltje zag ik meteen hoe bang en onzeker je was. Je kijkt nu al een stuk vrolijker, nog wel onzeker maar niet bang meer. Vergeef me maar dat ik zoveel tegen je praat. Ik ben zo lang alleen geweest en tegen jou kan ik zeggen wat ik wil, jij zult me nooit tegenspreken.’ Samen kijken ze naar het hondje dat zich op zijn zij heeft laten vallen en met dichte ogen ligt te genieten. Mattheus trekt het schetsboek naar zich toe en schrijft onder de tekening: HOND TUCK. Aha, dat is dus de naam van het dier. Hendrick lacht dankbaar, glijdt van de stoel af en knielt neer bij het beest. Zacht glijdt zijn hand over de vacht. Tuck opent een oog en geeuwt. Dan staat de jongen op, pakt het schetsboek en begint weer te tekenen, niets dan hondenpoten. Met vier tenen en nagels. Zijn tong verschijnt tussen zijn lippen van inspanning. Hij zal laten zien dat hij het wel goed kan.

‘Ha, je hebt me begrepen, dat is goed. Nu zul je nooit meer een verkeerde poot tekenen. Je bent een leerling naar mijn hart.’

Waarderend Jdopt Mattheus de jongen op de schouder.

Het is warm in de kleine kamer. De Kladde staat op, pakt een kruik uit een kastje en schenkt voor hen beiden een beker water in. Hendrick, wiens keel droog aanvoelt, drinkt er dankbaar van.

‘Lekker hè? Ja, het water dat ik heb is zuiver en komt uit mijn eigen put. Kom maar eens mee, dan zal ik je die put laten zien, kun je die ook tekenen.’ Hij wenkt en Hendrick volgt hem naar buiten. De Kladde wijst op de put naast zijn huisje, en op de lange boom waaraan het touw met de houten emmer hangt. Hendrick loopt er gehoorzaam heen, trekt de boom neer zodat de gevulde emmer omhoogkomt.

‘Ga je nu water voor mij putten? Nee, dat is een misverstand. Ik wil dat je die put goed bekijkt zodat je hem kunt natekenen. Wacht!’

Hij gaat naar binnen, grijpt het schetsboek en wil er weer mee naar buiten gaan als hij op de drempel op Hendrick botst, die hem is gevolgd. ‘Ho, ho, buiten jongen, buiten! Het is mooi weer. Met mooi weer zit een echte schilder in de buitenlucht en tekent wat hij ziet, de lente, de zomer, de vreugde van de mensen. Hier, teken die put nu eens voor me.’ Als Hendrick daarmee Jdaar is ziet hij tot zijn schrik zijn leermeester de wenkbrauwen fronsen. Hij heeft het wéér fout gedaan! Hendrick bloost tot in zijn haarwortels en buigt het hoofd. Onwillekeurig spant hij de rugspieren. Maar geen boze hand kletst op zijn rug.

‘Je hebt je best gedaan, maar het is niet goed. De ronding van de stenen opbouw deugt niet. Je hebt nog geen benul van perspectief, dat zie ik wel. Kijk, zó moet het.’

De Kladde laat zich neer op een blok hout dat wordt gebruikt om brandhout te kloven. Hij tekent en legt zijn eigen schets dan naast de onbeholpen tekening van de Stomme, wijst de verschillen aan. Hendrick knikt, het wordt hem al enigszins duidelijk wat er fout was.

De rest van de dag wordt besteed aan het perspectief. Mattheus trekt lijnen over het papier, wijst aan waar die lijnen bij elkaar komen, schrijft ernaast: VERDWIJNPUNT. Hendrick kent het woord niet; het duurt een tijdje tot hij doorkrijgt wat het betekent.

In de loop van de tijd ontwikkelen Hendrick en Mattheus een soort gebarentaal waarmee ze een duidelijke verstandhouding weten te scheppen. Niet langer schaamt de Stomme zich voor gemaakte fouten: hij beseft dat zoiets hoort bij het leerproces. De Kladde kan het echter niet laten om te praten en te praten. Hij spreekt tegen Hendrick zoals hij eindeloos tegen Tuck kan redeneren: vergenoegd, min of meer in zijn baard mompelend, wetend dat hij geen antwoord hoeft te verwachten, toch blij dat hij alles kan zeggen wat in hem opkomt, omdat een levend wezen hem gezelschap houdt en aandacht aan hem schenkt. Zowel Tuck als de jongen volgen opmerkzaam zijn gebaren, beiden doen hun best te ontdekken waarover hij het heeft; dat op zich is al voldoende om Mattheus’ eenzaamheid te verlichten.

‘Meisjes - kijk je wel eens naar meisjes? Ik wed dat ze je dan uitlachen. Zelf ben ik nooit aan de vrouw geraakt, de dametjes wilden mij niet, ik had geen vooruitzichten. Want ik kende niets - geen enkel degelijk beroep. Ooit ben ik een blauwe maandag leerjongen in een brouwerij geweest, hier in IJsselmuiden, maar ik was te ongedurig om van zonsopgang tot zonsondergang te moeten roeren in die brouwketels. De eeuwige stank van kiemende hop en hete wort sloeg me op de keel. Ik dacht: als dit mijn toekomst is, word ik nooit oud, dan stik ik jong in al die dampen en geuren, hier kan ik niet tegen. Dat dacht ik ja, alsof werken een straf is. En zo zag ik het ook, want ik was jong en dwaas en vond het onrechtvaardig dat God ons zo liet zwoegen voor een karig loon terwijl we onze gezondheid moesten verwoesten. Ik wilde dat niet, ik wilde vrij zijn om te kunnen zwerven langs de oevers van de IJssel, over het eiland en door de polders. Ik tekende liever de koeien en de ossen, de paarden voor de karren, de vogels die opvlogen uit het riet en het biezenland. Ik was te veel kunstenaar om een geregeld leven te kunnen leiden, reizen wilde ik!

Mijn broers, ja, die leerden een stiel en trokken daarna de wereld in. Ik ging ook weg, tot verdriet van mijn moeder en woede van mijn vader. Ik trok naar Antwerpen, daar zou ik goed leren schilderen, dacht ik. Ach, armoe heb ik er geleden, de broodkruimels van de vogels stal ik voor hun snavels weg, maar ik had er alles voor over om schilder te worden. En werd ik het? Nee, niet echt. Niet goed. Ik kon wel willen en mijn best doen en proberen alle kunstgeheimen te doorgronden, maar met schildertechniek alleen kom je er niet. Je moet ook de goddelijke vonk meebrengen, de aanleg; de vleugels van de engelen moeten je kunnen aanraken... En dat ontbrak mij. Ik heb aardig leren tekenen, ik kan verf maken en kleuren mengen, ik kan jou de geheimen van het perspectief bijbrengen, ik kan veel, maar mij ontbreekt het wezenlijke: de poëzie die uit de vingers stroomt en die de beschouwers van een schilderij in verrukking brengt. Het heeft jaren geduurd, jaren van twijfel en verdriet en wanhoop eer ik mij daarbij kon neerleggen en durfde toegeven dat het werkelijk grote niet voor mij was weggelegd. Jij, ja, jij hebt het wél, uit jouw vingers zal eens werkelijke schoonheid vloeien, al ben je nog lang niet zover en heb je nog veel te leren. Niets gaat vanzelf in deze wereld, mijn jongen, behalve het opkomen van de zon en het ondergaan van de maan. Mensen moeten ploeteren, door diepe dalen van wanhoop gaan, eindeloos klimmen en telkens terugglijden willen zij ooit hun doel bereiken. Ach, wat praat ik toch, je hoort me niet. Maar aan wie moet ik het anders vertellen?

Toen ik nog een jongmaatje was wilde mijn vader van mij ook een schipper maken, zoals mijn broers geworden waren. Ik heb een paar reizen met hem gemaakt, naar Lijfland en naar ZuidZweden, en ik was meer zeeziek dan dat ik de handen uit de mouwen kon steken. En als ik niet ziek was zat ik aan boord te tekenen, want het lijnenspel van al die touwen en zeilen boeide me meer dan het schrobben van het dek of het reven van de zeilen. Mijn vader schold me uit, gaf me klappen en noemde me een domoor, een lui varken, een nietsnut. Hij had gelijk, ik was niet toegesneden op zo’n leven van koude en nattigheid. Na twee reizen wilde hij mij niet meer op zijn schuit hebben.

Mijn moeder was een lief mens, ze begreep iets van mijn drang naar buiten, van mijn honger naar schoonheid. En wat was mijn dank voor haar goede zorgen? Dat ik wegliep van huis en naar Antwerpen ging, voor jaren. De oorlog met Spanje dreef mij er weer vandaan, terug naar huis. Ja, die oorlog...

Jij, Hendrick, weet daar niets van, denk ik. Je was er niet bij, bij die worsteling van de Hollanders om zich te ontdoen van het Spaanse juk. Je moeder, die in Alkmaar opgroeide heeft er weet van, dat heeft ze me zelf verteld. Ze heeft zelfs die vreselijke maanden van het beleg doorgemaakt en de triomf van de aftocht van de Spaanse vendels. Bij Alkmaar begon de victorie van de Hollanders, tot hun eeuwige roem.’

Hij zucht, kijkt terug in het verleden.

‘Eigenlijk zou jij ook niet in Kampen moeten blijven, Stomme, je zou naar Amsterdam moeten gaan, of naar Leiden of Haarlem. Naar de steden waar de grote schilders wonen en werken, die kunnen jou veel meer leren dan ik dat kan. Want al kun je niet praten, in elke lijn die jij trekt lees ik hoeveel aanleg je hebt, hoe alles wat je wilt zeggen en niet kunt zeggen op papier komt te staan. Kampen, dat is vergane glorie, hier teren de mensen op oude roem en halfvergeten tradities. De mensen zijn niet eens blij met de garnizoenen die prins Maurits in de stad heeft gelegerd, ofschoon die garnizoenen er toch voor moeten waken dat Parma geen voet aan de grond krijgt in dit deel van het land.

Bij goed weer zwerven de oude man, de jongen en het hondje Tuck door het wijde land rond Kampen. Tijdens die tochten leert Hendrick bomen tekenen, levende bomen die uit het papier lijken op te rijzen, vol in het blad gedurende de zomer, kaal en schijnbaar dood in de winter, maar dan nog vanbinnen vol leven, sappen en beloften. Hij leert hoe hij de wazige verte, de wolkenluchten, de glinsteringen in het water moet weergeven. Niets is moeilijker dan bewegend water tekenen, met de lichtglanzen, de rimpels, de opspattende druppels en de weerspiegelingen. De Kladde laat hem er onverdroten op oefenen.

‘Teken naar de natuur, jongen. God is de grootste kunstenaar van allen. God heeft al dat moois uit Zijn handen gestort om ons mensen te verheugen en te verkwikken, en Hij heeft ons de ogen gegeven waarmee we het kunnen zien en ervan kunnen genieten. Vergeet dat nooit. De Hollandse en Vlaamse schilders reizen naar het zuiden, naar Italië, om daar te leren rotsen en ruïnes te schilderen en om het werk van de klassieken te bestuderen, terwijl hun eigen land zo rijk is aan ruïnes en oude kastelen en mooie oude muren. Ze zoeken het licht, zeggen ze. Maar is er mooier licht denkbaar dan wanneer bij ons de zon door de wolken breekt en eensklaps een gouden glans werpt op een hoeve, een ommuurde stad of een boomgroep? Gods schoonheid is overal, mijn jongen, niet alleen in Italië.’

Hij gebaart met wijd gespreide armen en omvat heel het landschap. Hendrick kijkt vol bewondering naar hem op. Hij beseft dat hem iets wordt geleerd wat van het grootste belang is en hij wilde dat hij kon horen wat de Kladde zegt. De gebaren van de oude man maken dat hij plotseling moet terugdenken aan lang geleden, hoe hij toen vol verrukking en moederziel alleen door een laan heeft gelopen, koeien over de neus heeft geaaid en bij een ruiter op een paard werd genomen met zijn kapotte voeten... Zoveel jaren geleden alweer, maar onvergetelijk gebleven om wat er toen door hem heen ging. En wat hij als kind ervoer vindt hij nu terug als hij probeert de schoonheid van het platteland op papier te krijgen en het hem bij benadering lukt.

De Kladde heeft een speciale voorliefde voor bomen. Hij laat er zijn leerling honderden tekenen.

‘Ze worden al beter, maar de takken zitten nog altijd niet helemaal goed. Ze moeten uit de stam groeien, niet ertegenaan geplakt zitten. Kijk,’ en terwijl hij een voorbeeld schetst gaat hij door met praten, tegen dovemansoren. Puur uit gewoonte.

‘Van de oorlog met Spanje zul je ook wel niet veel begrepen hebben. Die duurt al zo’n dertig jaren lang en mijn broers, allebei, zijn gevallen in die strijd. Met drie jongens waren we, ik was de jongste en stelde mijn ouders teleur. Simon werd net als onze vader schipper en vestigde zich in Enkhuizen. Een lelijke vierkante kerel was hij, voor de duivel nog niet bang. Hij sneuvelde in de slag op de Zuiderzee, toen de geuzen korte metten maakten met de Spaanse vloot onder Bossu. Arme Simon, God hebbe zijn ziel. Hij was een rauwe bonk, maar hij gaf zijn leven voor een vrije zee en daarvan heeft ook Kampen geprofiteerd.

En Jacob, mijn andere broer, nam dienst in het leger van de prins van Oranje en heeft nog geholpen Leiden te ontzetten. Drie dagen later echter stierf hij aan de buikloop, die vervloekte soldatenziekte. Zo bleef alleen ik over, als enige erfgenaam van schipper Klaas Jacobsz. van IJs-selmuiden. Ik, de mislukte kunstenaar. Ach, ik denk dat mijn vader van verdriet is gestorven, hij verwachtte zoveel van Simon en Jacob. Alles wat hij bezat moest hij nalaten aan mij, de nietsnut. Ik erfde het huis en het schip. Die schuit heb ik verkocht en de erfenis maakt dat ik niet ergens als sjouwer hoef te gaan werken. Maar oneerlijk is het wel. Mijn broers waren helden en stierven jong. Ik, de lafaard, ben gezapig oud geworden. Soms denk ik wel eens, waarom straft God altijd de verkeerden?’

Bij een andere gelegenheid zegt hij: ‘Jij en ik, Hendrick, wij zijn van hetzelfde slag. Ook jij hebt broers, vrolijke gezonde jongens. Afgelopen winter heb ik ze op het ijs bezig gezien, ze rijden goed en er zit kracht in die lichamen. Het zijn aardige jongens ook om te zien, maar ik vrees dat ze niet veel respect voor jou hebben, zomin als mijn broers dat voor mij hadden. Ook jij bent een mislukking van de schepping, zo goed als ik. Zo kunnen wij elkaar troosten.’

Hij wrijft over zijn voorhoofd, zelf verbaasd over zijn woorden. Troost?

Ja, deze jongen, opgesloten in stilte en zwijgzaamheid, is een troost voor hem. Een lotgenoot, even eenzaam als hijzelf, een buitenbeentje, een mens die niet past tussen de andere mensen.

‘Jouw kracht, mijn jongen, zal liggen in de landschapsschilderkunst,’ voorspelt Mattheus. ‘De natuur, daarvan begrijp jij meer dan de meeste mensen. En landschappen, ach, die zien de mensen de ganse dag om zich heen, ze hebben er nauwelijks behoefte aan die ook nog eens aan hun muur te hangen. Ze kopen liever schilderijen waarin een verhaal wordt verteld met mooie grote figuren die sierlijke gebaren maken en in golvende gewaden gekleed zijn. En ze willen voorstellingen uit de mythologie, van Venus en Adonis, de Sabijnse maagdenroof, van de Titanenstrijd of een dans van de drie gratiën. Heftige en fraaie taferelen willen ze. En wat zal jij ooit kunnen schilderen? Landschappen! Toch is het goed zo, Hendrick. Jij moet hun gevoel voor de eigen omgeving, hun eigen leven wakker schudden - dat is je zeker toevertrouwd. Daarin kun je heel groot worden.’

De Kladde moge dan een schamele schilder zijn en een matig tekenaar, hij kent de techniek en die vooral leert hij zijn jonge vriend: het inkleuren van schetsen, het ‘wassen’ van tekeningen, dat wil zeggen schetsen met verwaterde inkt en waterverf; tekenen met rood, zwart en wit krijt, het aanbrengen van dekwit om een aquarel te doen oplichten, en vooral ook het gebruik van soorten inkt die bruinachtig opdrogen waardoor elke tekening iets heel sfeervols en geheimzinnigs krijgt. Het duurt geen twee jaar of Hendrick is in al die vaardigheden knapper dan zijn leermeester.

Aan schilderijen waagt de Stomme zich voorlopig nog niet, op aanraden van Mattheus. ‘Dat komt later wel, jongen. De techniek van het olieverfschilderij is moeilijk en daarvoor heb je een betere meester nodig dan ik ooit voor je kan zijn. Die paar paneeltjes die ik ooit heb geschilderd zijn kladwerk. Die kunnen niet als voorbeeld dienen, en beter werk maken dan dat kan ik niet. Houd je vooralsnog maar bezig met pasteltekeningen en aquarellen. Voor echte schilderijen moetje zoveel talent hebben, zoveel vaardigheid, zoveel verstand van kleuren en vormen, daar ben je nog niet aan toe en ik kan het je niet bijbrengen.’

Mattheus wijst naar een schilderijtje dat aan zijn wand hangt: de afbeelding van een boerenhuisje met een paar kippen ervoor, een vrouw die water put. ‘Jij zult de fouten nu wel zien. De kleuren zijn te hard, die vrouw is een stijve pop, ze leeft niet. De boom op de voorgrond is goed gelukt, maar hij staat op de bodem, hij groeit er niet uit zoals een echte boom. Zodra ik me aan olieverf waag gaat het niet goed, dan lijkt het of mijn vingers me niet willen gehoorzamen en krijg ik het nooit zo op het paneel als ik het in mijn verbeelding heb gezien. O, ik heb wel portretten geschilderd van schepenen en ijdele kooplieden, maar die hadden toch geen verstand van kunst en zagen niet hoe onbeholpen ze waren gekonterfeit. Ze vonden dat ze er mooi op stonden, met hun molensteenkragen, hun pronkerige gordels, hun laarzen met linten en kwasten. Ik maakte ze altijd mooier dan ze waren en dat waardeerden ze. Tegenwoordig krijg ik niet veel opdrachten meer, hooguit een wapenschild of een uithangbord. De bijnaam die de goegemeente me heeft gegeven, de Kladde, werkt niet in mijn voordeel. Maar de boeren in de omtrek willen nog wel altijd graag een tekening van hun lievelingspaard en prijsstier van me kopen.’

En later zegt hij: ‘Jij, Hendrick, jij zou naar Amsterdam moeten gaan om les te nemen. Waarom doe je dat niet? Je hebt er familie wonen, een grootvader, tantes en een oom, zij kunnen je helpen... Wat zoek je hier, in Kampen?’

Hij schrijft het voor de jongen op, in grote opvallende letters: AMSTERDAM. Hendrick schudt het hoofd, trekt het papier naar zich toe, schrijft: M O E D E R . ‘Je wilt bij je moeder blijven? Ja, zij verwent je, ze beschermt je tegen de boze wereld. Maar je bent al vijftien! Zo word je nooit een man.’

De Kladde heeft het verkeerd begrepen. Het is niet om verwend en beschermd te worden dat Hendrick in Kampen wil blijven. Beatrix verwacht voor de zoveelste maal een kind. En ze heeft het er moeilijk mee. De nieuwe zwangerschap vergt veel van haar krachten, ze voelt zich voortdurend ziek, is elke ochtend misselijk, haar rug doet pijn. Ze klaagt niet, doet haar werk als gewoonlijk, maar Hendrick ziet hoe zwaar het haar valt. Barend, bezorgd voor zijn vrouw, doet wat hij kan, laat haar niet meer in de kruidenhof werken. Maar zelf heeft hij het ook druk, want er zijn veel zieken in de stad. Met zijn dubbele functie van stadsapotheker en stadsdokter is hij van vroeg tot laat in de weer.

Dus helpt Hendrick zijn moeder voorzover dat in zijn macht ligt. Hij put emmers water, sjouwt met kolen en turf, wiedt in de kruidenhof, klopt kleden voor haar uit, bezemt de straat schoon voor het huis. Rut-ger, die al vaak meehelpt in de apotheek, ziet het spottend aan.

‘De Stomme doet vrouwenwerk,’ zegt hij minachtend. En als Peter een handje wil toesteken tracht hij dat te verhinderen. ‘Laat de Stomme dat toch doen, dan is hij tenminste ergens goed voor. Jij moet je Latijnse lessen leren.’

Net als zijn grote broer Rutger mag ook Peter soms in de ruimte achter de apotheek helpen met het bereiden van zalven en hoestdrankjes. Ze zijn er trots op. Lambert is intussen groot genoeg om naar de Duitse school te gaan, alleen de kleine Evert is nog de hele dag thuis en loopt daarbij Lientgen voor de voeten.

Op de een of andere manier weet Hendrick dat zijn moeder vurig hoopt dat ze dit keer een meisje zal krijgen. En ook dat zij bij elke zwangerschap in angst leeft dat het weer een gebrekkig kind zal zijn dat zij ter wereld brengt: stokdoof als haar oudste, of blind of mismaakt. De meeste moeders zijn blij als de pasgeborene een jongen blijkt te zijn. Mannen hebben het beter dan vrouwen in deze wereld. Ze moeten werken, die mannen, maar vrouwen hebben een zwaar leven. Als ze niet trouwen worden ze geminacht, als ze wel trouwen wacht hun een bestaan vol zorg, verdriet en ook hard werken, maar dan zonder loon. Toch: Beatrix heeft al vijf zoons en ze snakt naar een dochtertje met wie ze in de toekomst zal kunnen praten over vrouwenzaken, over mode, over de eigenaardigheden van mannen. Daarvoor heeft ze nu alleen Lientgen, maar de ongeletterde dienstmeid, die trouwe ziel, is niet erg bijdehand. Zij reikt in haar bekrompenheid niet verder dan de huishouding en een hele berg bijgeloof. Een dochter om op te voeden, er een stralend jong meisje van te maken, goed ontwikkeld met een open oog voor de wereld, daarvan droomt Beatrix, al spreekt ze die vurige wens niet uit.

Als het kind dan geboren wordt, drie weken te vroeg, is het inderdaad een meisje. Beatrix’ vreugde daarover wordt echter getemperd door de toestand van de zuigeling. Een grauwbleek wichtje is het, dat de hele dag zachtjes in haar wieg ligt te jammeren, haar melk niet kan binnenhouden en wier levenskansen gering worden geacht. Voor Beatrix gaat de zon onder als het kindje na twaalf dagen sterft, zacht en bijna onmerkbaar uitdooft: een knop die niet wilde opengaan en bij de eerste nachtvorst van de stengel valt. Hendrick leeft mee met haar verdriet, maar hij heeft de woorden niet om haar te troosten. Een kind verliezen, dat hoort bij het vrouwenleven. Zuigelingen zijn kwetsbare wezens en er is nauwelijks een gezin in de Verenigde Nederlanden te vinden of het betreurt wel een of meer dode kindjes. Moeders, hoe uitgebreid hun kroost ook moge zijn, wennen daar nooit aan.

Beatrix verbijt haar verdriet en stort zich met ijver op werk en huishouding.

Eenmaal in de maand schrijft ze een brief naar haar familie in Amsterdam, waarin ze vertelt over de vorderingen van haar jongens; soms schrijft ze ook over Hendrick, die zo’n uitstekend tekenaar belooft te worden. Over haar verdriet zwijgt ze. Een Vekemans loopt niet te koop met tegenslagen.

17 Jaar

‘Eigenlijk kan ik je allang niets meer leren, beste jongen, je tekent beter dan ik. Ga toch naar Amsterdam om je opleiding te voltooien. Waarom wil je niet?’

Zo praat de Kladde tegen zijn dove leerling, die doet of hij niet begrijpt waar de man het over heeft. Beatrix verwacht opnieuw een kind, hoopt nog altijd op een meisje, en dus doet Hendrick weer het vrouwenwerk waarvoor zijn broers hem bespotten, maar waarvoor zijn moeder hem zielsdankbaar is. Intussen is de eeuwwisseling met veel feestelijkheden, vuurwerk en bombarie gevierd. Het jaar 1600, wat een prachtig rond getal! Zal er zegen op rusten?

Even lijkt het erop. Prins Maurits behaalt een krappe zege in de slag bij Nieuwpoort, de jonge Republiek der Verenigde Nederlanden floreert. Ook in huize Avercamp heerst vreugde, want Beatrix’ kind komt gezond ter wereld en ja, het is weer een meisje. Het ziet ernaar uit alsof met de komst van deze Femmetje het geluk zijn intrek heeft genomen in het huis aan de Oudestraat. Femmetje, zich nog van niets bewust, ligt in haar wiegje, drinkt goed, beloont haar blije moeder met stille lachjes, knijpt met haar knuistje in elke vinger die naar haar wordt uitgestoken, groeit als een wonderboon, huilt zelden en wordt al spoedig een wolk van een baby.

Al haar broers zijn dol op het kleintje en de buurvrouwen roepen om beurten en in koor dat ze nog nooit zo’n mooi kindje hebben gezien.

Maar dan komt het noodlot het gezapige leventje van de Kampenaren verstoren. Dat noodlot komt, zoals zoveel rampen voor de IJsselstad, uit Amsterdam.

In het midden van de veertiende eeuw werd heel Europa getroffen door de gesel van de pest. De Zwarte Dood was uit het oosten gekomen, landde in Marseille en overspoelde binnen twee jaar het hele continent. Mensen stierven bij miljoenen. Na enkele jaren leek de ziekte te zijn uitgewoed en werd het leven weer min of meer normaal, al was in vele landen een derde deel van de bevolking gestorven. In de eeuwen daarna laaide van tijd tot tijd de pestbrand weer op, meestal in het kielzog van oorlog en hongersnood. Leiden werd erdoor geteisterd tijdens het befaamde beleg, want nieuwe epidemieën waren meestal plaatselijk, al vielen er altijd veel slachtoffers.

Amsterdam, de zich voortdurend uitbreidende handelsstad, waar het wemelt van vreemdelingen uit alle delen van de wereld, wordt in het begin van de zeventiende eeuw het slachtoffer van een nieuwe epidemie. De wereld is sedert een eeuw groter geworden dan de mensen voordien ooit durfden dromen. De Hollanders hebben handelshuizen gesticht in heel Europa en zelfs in zulke exotische oorden als het Verre Oosten en Zuid-Afrika. Aan de oorlog met Spanje worden schatten verdiend, vooral door de wapenhandelaren in Amsterdam, die zonder gewetensnood geweren, munitie en kanonnen leveren aan de vijand, terwijl andere handelaren graan leveren voor de Spaanse legers in Italië, of in Amsterdam het Spaanse zilver en goud tot munten slaan om er de Spaanse legers mee te betalen. Spaanse schepen met luxegoederen worden op zee buitgemaakt, om daarna te worden terugverkocht aan de vijand. De grote handelaren, scheepsuitrusters, scheepsbouwers en wapenleveranciers kennen immers maar één vijand: armoede.

Waar winst te halen valt, daar halen ze die. Hun toenemende rijkdom beschouwen ze als een teken van Gods genade.

Maar behalve goederen, graan, zilver, bont en hout halen de Hollanders nog andere zaken naar hun havens: ziekten en ongedierte, zoals besmette ratten. Het jaar 1601 gaat de geschiedenis van Amsterdam in als het Pestjaar. Het zijn aanvankelijk alleen de allerarmsten die eronder lijden. Door ondervoeding en te weinig beschutting zijn zij de eerste slachtoffers, want weerstand hebben de arme drommels niet. In de huizen van de rijken en de welvarende ambachtslieden gaat het minder ernstig toe, daar is minder vuil, de bewoners hebben beter te eten, ze zijn ook schoner op zichzelf en hun omgeving. Niet dat ze vaak een bad nemen of hun haar wassen - dat geldt als bijzonder ongezond. Maar ze wassen hun kleren, boenen hun vloeren, ze houden honden en katten die het ongedierte op de vlucht jagen. Ze vergaan niet van de vlooien. Werklozen en armlastigen die door de pest worden geslagen, worden overgebracht naar het Pesthuis, een gebouw aan de rand van de stad, en in massagraven bijgezet zodra ze de laatste adem hebben uitgeblazen. Op alle hoeken van de straten branden vuurtonnen om de ‘kwade dampen’ te verdrijven. Op de markten, waar het anders altijd druk en lawaaiig is, blijven de mensen weg. De drukste stad van de noordelijke Nederlanden maakt een merkwaardig stille indruk. Toch blijkt het niet te vermijden dat de pest ook gaat toeslaan onder de gegoede burgers, en vooral onder de kinderen.

De derde vrouw van Peter Vekemans - de tweede stiefmoeder van Beatrix - bezwijkt aan de pest. Die onheilstijding wordt in Kampen bij de Avercamps druk besproken. ‘Vader heeft weinig geluk met zijn vrouwen,’ zucht Beatrix, die zich nog heel goed de dood van haar eigen moeder op kerstavond kan herinneren. Zij was toen zelf nog een jong meisje en woonde in Alkmaar. Ofschoon ze weinig contact heeft gehad met de derde vrouw van haar vader, beklaagt ze de man toch.

‘Maar ik ken hem, hij zal niet lang alleen blijven. Vader zonder vrouw, dat is ondenkbaar,’ zegt ze. ‘Over enkele maanden krijgen we wel bericht over zijn vierde huwelijk.’

En inderdaad, Peter Vekemans trouwt vrij snel opnieuw met een twintig jaar jongere vrouw - zelf is hij al in de zestig.

‘Hij heeft gelijk,’ verdedigt Beatrix haar vader. ‘Al mijn zusters zijn nu getrouwd: Margit, Sara en Suzanne, en alleen mijn broer Samuel is nog thuis. Twee mannen alleen in het rectorshuis, dat gaat nooit goed. Daar moest een huisvrouw bij komen.’

Waarom ze het zo voor haar vader opneemt weet niemand, want zo ongewoon is het niet in de zeventiende eeuw dat weduwnaars hertrouwen en nog eens hertrouwen. Zovele mensen sterven jong...

Met de geregelde veerdienst uit Amsterdam komen niet alleen onheilstijdingen naar Kampen; ook de pest zelf verschijnt plotseling onder de havenarbeiders en dagloners. Apotheker-dokter Avercamp doet wat hij kan om het lijden in de IJsselstad te verlichten, daarbij ijverig bijgestaan door zijn knecht Samuel en zijn flink uit de kluiten gewassen zoon Rut-ger, die hoopt over twee jaar zijn apothekersexamen te kunnen afleggen.

De winter 1601/1602 is zeer streng, maar de ware ijspret blijft uit. Er zijn te veel zieken. Net als in Amsterdam woedt de pest vooral in de armenbuurten en de lente wordt door de geteisterde burgers dan ook met vreugde begroet. De bomen lopen uit, het gras groeit weer, bloemknoppen barsten open; nu zal het gauw gedaan zijn met de zweepslagen van de Zwarte Dood - hoopt men. De mensen vergissen zich.

Met het zachter worden van het weer breidt de ziekte zich juist uit en lijkt net als de knoppen open te barsten. Barend Avercamp krijgt blauwe kringen onder de ogen, overbelast als hij is. Zowel hij als Samuel Mostert werkt dag en nacht, maar met hun primitieve middelen zien ze geen kans de epidemie een halt toe te roepen. Het Pesthuis, staande aan het einde van de Vloeddijk, ligt vol. En nu dringt de gesel ook de huizen van de meer welgestelden binnen. Menigmaal moet Barend als getuige optreden wanneer een stervende zijn of haar laatste wil op papier wil zetten. Als een benauwde deken hangt de dreiging over de oude Hanzestad.

Als op een vroege lenteochtend Hendrick Avercamp de IJsselbrug oversteekt en even later het huisje van de Kladde betreedt, wordt hij door Tuck begroet met een droeve blik en een hangend staartje. Moeizaam komt de oude hond op hem toe en kijkt met een halfblinde blik naar de jongen op alsof hij om hulp smeekt. Achter in de kamer, in de bedstee, ligt Mattheus, het hoofd rood van de koorts. Verschrikt blijft Hendrick voor de geopende deuren van de bedstee staan. Mattheus’ volle lippen zien er kleurloos en korstig uit. Hij spreekt en maakt er met een zwakke hand gebaren bij. Wat wil hij? Moet Hendrick de chirurgijn roepen? ‘Het is met me gebeurd, jongen. Maak dat je wegkomt. Ik ben niet meer te helpen. Aan jou heb ik mijn hele bezit vermaakt, al weet God dat het niet veel meer is. In elk geval zal het genoeg zijn voor jou om naar Amsterdam te gaan en daar je intrek te nemen bij een goede kunstschilder. Ik heb het je al eerder gezegd, al kon je het niet horen: ik kan je niets meer leren. Zeg tegen je ouders, nee, eis, smeek, dat ze je naar Amsterdam sturen. Ook daar heerst de pest, ik weet het. Maar iets zegt me dat jij gevrijwaard zult blijven. God kan niet toestaan dat een machtig talent als het jouwe verloren gaat.

En nu, verdwijn. Ik ben je dankbaar, je hebt voor mij de laatste jaren veel betekend. Je deelde mijn eenzaamheid, je was een geschenk uit de hemel. Maar nu komt er een eind aan onze vriendschap. Jij bent jong, je hebt het leven nog voor je en dat kun je vullen met schoonheid. Ik ben oud, versleten, mislukt, aan mij gaat niets verloren dan een tekortgeschoten kunstenaar, een nooit tot wasdom gekomen schilder. Het ga je goed, mijn jongen.’

Hij hoest, een benauwd, verscheurend hoesten. Hendrick deinst onwillekeurig terug, vermant zich dan, buigt zich weer over de zieke.

‘Niet te dichtbij komen, jongen. En zorg voor Tuck. Hij is zoveel jaren mijn beste kameraad geweest. Het spijt me dat ik eerder moet sterven dan hij. Als ook hij doodgaat, en dat zal niet lang meer duren, begraaf hem dan, gooi hem niet in de rivier om af te drijven naar zee, dat heeft-ie niet verdiend. O, ik weet het, je hoort niets van wat ik zeg, maar ik heb het voor je opgeschreven en ik weet dat je de laatste wil van je leermeester zult vervullen. Ga naar Amsterdam, Stomme. Die stad wacht op jou...’

Vermoeid sluit hij de ogen. Hendrick pakt de kruik van de plank, vult die bij de put met helder water. De zieke drinkt moeilijk, ofschoon hij hevige dorst schijnt te hebben. Daarna geeft Hendrick het hondje drinken en stukjes fijngesneden vlees. Tuck kwispelt even. Voor het eerst valt het de Stomme op hoe oud en gebrekkig Mattheus’ hondje is geworden. Hoe oud is Tuck? Veertien? Wat moet hij nu doen? Mattheus heeft verzorging nodig, verpleging, medische hulp. Zijn vader gaan halen? Maar die heeft in de stad zijn handen al meer dan vol.

Dan herinnert Hendrick zich dat in IJsselnruiden een chirurgijn woont. Snel loopt hij naar buiten en gaat op zoek naar de man. Die blijkt voor een zilveren gulden bereid om met hem mee te gaan, maar als hij neerkijkt op de bedstee waarin de Kladde ligt, schudt hij het hoofd en doet een paar schreden terug. ‘Het is de pest. Hier ook al! Er is geen kruid ter wereld waarmee je die genezen kan. De mensen sterven eraan, binnen enkele dagen, óf ze worden beter, maar dat gebeurt niet vaak. En zo’n oude man... De Kladde moet al tegen de zestig zijn. Geef hem maar veel te drinken en als hij dood is, verbrand dan zijn beddengoed. Laat hem niet in je gezicht ademen.’

Omdat Hendrick niet reageert op zijn woorden kijkt de man hem nog eens vorsend aan.

‘)e hebt er niets van begrepen, geloof ik. Achterlijk? Nou, ik zal zien wat ik kan doen. Goedemorgen.’

Daarmee vertrekt hij, enigszins beledigd omdat zelfs zijn afscheidsgroet niet wordt beantwoord.

Radeloos dwaalt Hendrick door het huisje, gaat naar buiten, weer naar binnen, streelt Tuck. Hij houdt nogmaals een beker fris water bij de gebarsten lippen van de Kladde, schudt zijn kussens op, trekt de deken recht, durft niet naar het magere lichaam met de pestbuilen te kijken, voelt een diepe droefheid over zich komen. Wat moet hij doen, wat kan hij doen?

Een uur later komen twee mannen op de deur kloppen. Ze hebben een platte wagen bij zich. Zonder zich aan de heftige gebaren van de jongen te storen rollen ze de zieke in een deken, leggen hem op de wagen waar nog twee doodzieke mensen liggen en rijden ermee weg. De chirurgijn heeft hen gewaarschuwd. Hendrick begrijpt het eerst niet, maar dan dringt het tot hem door dat ze Mattheus naar het Pesthuis in Kampen brengen. Verslagen blijft hij achter in het opeens lege huisje. Tuck zit zielig en heel zacht te janken, maar dat hoort hij niet. Dan dringt een troostende gedachte zich aan hem op: in het Pesthuis zal de Kladde verpleegd worden... tot het einde komt. Hoe dan ook, er wordt voor hem gezorgd. Huilend pakt hij wat bezittingen van zijn leermeester bijeen: al diens geld, zijn tekeningen en tekengerei. Bij de schilderijtjes die de wand sieren aarzelt hij. Nee, die zijn niet goed genoeg om mee te nemen. Hij sjort de kist op zijn rug, neemt Tuck in zijn armen en gaat op weg naar huis. Niemand kijkt vreemd op als ze een grote jongen tegenkomen bij wie de tranen over de wangen rollen. In deze dagen zien ze voortdurend huilende mensen op straat. Beatrix ontvangt haar zoon met verbazing, maar als ze begrijpt wat er is gebeurd, noodzaakt ze hem al zijn kleren uit te trekken, die ze vervolgens in de hof te luchten hangt. Daar hangen ook de kostuums van Barend en Samuel Mostert, die elke ochtend schoongeborstelde en geluchte kleren moeten aandoen.

Hendrick brengt Tuck naar een doos in het achterhuis, waar het dier op een paar oude lappen wordt neergelegd. Rutger protesteert.

‘Moeten we die ouwe schurftige hond in huis hebben?’ foetert hij vol afkeer.

Maar Beatrix legt hem met een boze blik het zwijgen op.

Vier dagen later keert Barend Avercamp terug van zijn dagelijkse gang naar het Pesthuis en vertelt dat Mattheus Klaasz. bijgenaamd de Kladde gestorven is.

Hendrick leest het onheilsbericht van zijn gezicht af en trekt zich met gebogen hoofd terug in zijn kamertje om te kunnen rouwen. Ook Tuck overleeft het niet. Sinds hij bij de Avercamps in huis is gekomen weigert hij te eten of te drinken. Dieren voelen het wanneer hun meester het leven heeft gelaten.

Hendrick begraaft het dier in een diepe kuil onder de vlierstruik in de kruidenhof en plant er zelfs een houten kruisje op waarin hij de naam van de hond heeft gekerfd: tuck. Dit doet hem bijna evenveel verdriet als de dood van de Kladde, die niet eens een eigen graf heeft gekregen, maar met vele andere pestslachtoffers in een massagraf is verdwenen. En nog altijd heeft de muil van de pest niet genoeg. De beide weeshuizen van Kampen raken vol, maar ook hier woedt de Zwarte Dood en binnen enkele maanden sterven zeventien weesjongens. De armenbuurten raken bijna ontvolkt, langs de IJsselkade ziet men steeds minder sjouwers en dagloners. De kraan staat stil, er zijn geen arbeiders meer om het rad met hun voeten aan de gang te houden. Trouwens, de meeste vrachtschepen mijden een haven waar de pest heerst.

Wat doe je met verdriet, hoe verwerk je dat? Hendrick kent maar één middel, de vrijheid. Hij zwerft langs de rivieroevers waar hij zo vaak met de Kladde heeft gelopen, zoekend naar een horizon die altijd verder lag. Uit zijn herinnering tekent hij de oude man met zijn hondje, zoals hij hem afgelopen winter vaak langs de kant van de vaarten heeft zien staan, kijkend naar de schaatsenrijders en de kinderen op hun priksleetjes. Zo komt hij op papier te staan, enigszins gebogen, gewikkeld in zijn dikke duffelse jas, in het besef van een mislukt leven, maar vol waardigheid...

Waar komt de pest vandaan? Is het een straf van God of een uitvinding van de duivel om de mensen ongelukkig te maken? De predikanten van Kampen en de voltallige raad zijn ervan overtuigd dat alle rampen die de stad treffen, een straf van God zijn voor het losbandige gedrag van de burgers. Om het onheil uit te bannen nemen ze tal van strenge maatregelen. Prostituees worden de stad uitgejaagd; uitbundige maaltijden en drinkgelagen na een begrafenis worden verboden, de burgers wordt aangeraden veel te bidden. Maar naast diepe gelovigheid geven ze ook het gezonde verstand een kans. De gerechtsdienaren krijgen opdracht jacht te maken op loslopende straathonden, die snel af te maken en op een brandstapel te werpen. Ook op ratten wordt ijverig jacht gemaakt, met vallen, klemmen en vergif. Huizen waarin iemand aan de pest is gestorven mogen in geen zes weken aan anderen verhuurd of verkocht worden. Beddengoed van aan de pest overledenen moet worden verbrand, net als het stro van de armen die niet over een eigen bed beschikken. De meer welgestelden mogen thuis worden verpleegd, maar dan moet er op de voordeur wel een plakkaat worden geplakt om eventuele bezoekers te waarschuwen.

En het is onvermijdelijk: de overwerkte apotheker-dokter Barend Avercamp loopt ondanks alle voorzorgen de besmetting op, evenals zijn trouwe assistent Samuel Mostert. Beiden sterven kort na elkaar. Nu kunnen alleen Rutger en Beatrix de apotheek nog openhouden. Barend wordt begraven in de omgang van de Bovenkerk. Voor Kampen betekent dit een ramp bij een ramp: een stad geslagen door de pest, met zoveel doodzieke mensen binnen haar muren, heeft plotseling geen apotheker meer, geen dokter om de stervenden in de laatste uren bij te staan. Vertwijfeld zoekt de raad naar een plaatsvervanger. Maar geen arts uit de omgeving waagt zich binnen de muren van de besmette stad - iaat staan dat een van hen een vaste aanstelling wenst.

Heel Kampen rouwt om de vereerde apotheker Barend Avercamp. Beatrix hult zich in zwarte rokken, een zwart overbloezend jak, ze koopt een zwarte lakense mantel, die in plooien afhangt van haar zwarte huik: de voorgeschreven weduwedracht van de betere standen. Het is een kledij die zij gedurende haar lange leven niet meer zal afleggen. Het verdriet schrijnt, haar bed is koud en leeg geworden, maar de apotheek houdt zij open. Ze ziet zich geplaatst voor de bijna onmogelijke taak om voor zichzelf en haar zes kinderen een bestaan te verwerven. Praktisch als ze is beseft ze hoe juist in deze moeilijke maanden de apotheek een zaak van levensbelang is voor de stad. Dus schrijft ze een brief aan de raad waarin zij om toestemming verzoekt de zaken van haar man te mogen voortzetten, te meer omdat haar zoon Rutger reeds een eind gevorderd is met zijn opleiding en binnen enkele jaren zijn apothekersexamen zal kunnen afleggen om dan in de voetsporen van zijn overleden vader te treden. De in het nauw gebrachte raad geeft haar die toestemming, op voorwaarde dat zij een in het apothekersambt ervaren knecht zal aannemen. Alsof die in heel Kampen te vinden is!

De schepenen en raden weten echter wat zij doen. Natuurlijk kan een vrouw geen apotheker zijn - maar Beatrix weet er evenveel van als wijlen haar man en doet gewoon zijn werk. Tot haar grote opluchting komt de oudste zoon van de chirurgijn zich bij haar aanmelden. Deze Jan Berendsz. blijkt een schrandere jongen te zijn en Beatrix is blij met hem. Samen maken zij de drankjes, zalven en poeders klaar, terwijl Hendrick in de kruidenhof werkt en Rutger de klanten in de winkel bedient.

De grote troost voor het plotseling vaderloos geworden gezin is Femmetje, die kraaiend van levenslust in haar kakstoeltje zit te spelen, iedereen haar zonnige lach toezendt, blozend van gezondheid haar pap eet en de trouwe Lientgen menigmaal doet verzuchten: ‘als we jou toch niet hadden, ukkepuk...’ Ze bedoelt: dan liepen we allemaal de hele dag te janken en daar hebben we nu, godlof, de tijd niet voor.

Maar dan wordt Rutger ziek, tot Hendricks grote ontsteltenis. Hij heeft zijn jongere broer altijd bewonderd. Rutger is zo’n knappe jongen, zo ijverig, bijdehand en veelbelovend! Rutgers schampere opmerkingen heeft hij nooit kunnen horen en hij besefte nauwelijks dat Rutger hem ten dele minachtte en tegelijkertijd ten dele jaloers op hem was. Zijn bijnaam: ‘de Stomme’ heeft hij aan Rutger te danken. En nu ligt de lie-velingszoon van vader Barend in de bedstee, wordt beurtelings door Beatrix en Lientgen verpleegd - maar hij overleeft het niet. De platte steen in het koor van de Bovenkerk moet worden gelicht en Rutger wordt neergelaten op de nog nieuwe kist van Barend Avercamp, de diep betreurde stadsapotheker van Kampen.

Angstig kijkt Hendrick naar het gezicht van zijn moeder. Hoe zal ze deze nieuwe klap opvangen? Gaat de hele wereld rondom het gezin Avercamp instorten? Nee: Beatrix huilt een uur lang, veegt dan haar gezicht droog, geeft Femmetje haar pap en opent opnieuw de apotheek, staat klanten te woord, maakt recepten klaar en bezoekt plichtsgetrouw de laatste pestslachtoffers in het Pesthuis, waar zij ook niet veel anders kan doen dan natte kompressen voorschrijven en slaapdrankjes uitdelen. Intussen staat Jan, de nieuwe knecht, Rutgers beddengoed en kleren te verbranden en buigt Peter zich met een ernstig gezicht over zijn Latijnse grammatica, want nu is hij de ‘man’ die de zaken gaande moet houden. Veertien jaar oud is hij.

Rutger blijkt een van de laatste slachtoffers van de epidemie te zijn. De ziekte raakt uitgewoed in Kampen, al heeft ze vele wezen, weduwen, weduwnaars en beroofde gezinnen achtergelaten. De raad slaagt er eindelijk in een echte arts aan te trekken die zich in de stad komt vestigen, zodat er in de apotheek weer deskundige recepten kunnen worden klaargemaakt, tot opluchting van Beatrix.

De weelde van een lange rouwtijd en onbelemmerd verdriet kan ze zich echter niet veroorloven. Er moet gewerkt worden, de zaken moeten doorgaan, Beatrix’ vijf overgebleven kinderen moeten een goede toekomst krijgen.

Zich niet bewust van de tragedies om haar heen zit kleine Femmetje in de kakstoel, kraait van genoegen en speelt met het houten paardje dat eens van Hendrick was, waarmee alle kinderen Avercamp na hem hebben gespeeld en dat zodanig versleten is dat het alleen nog maar uit een romp met een manenloos hoofd bestaat. Femmetje timmert ermee op het plankje voor haar en roept uitbundig: ‘Tuck, Tuck’ omdat het paardje haar doet denken aan de oude hond die een blauwe maandag door Flendrick in het achterhuis werd verzorgd en die er ook zo gehavend en krakkemikkig uitzag. En Hendrick?

De Stomme weet met zijn gevoelens geen raad. Er is een groot gat in zijn leven gevallen. Hij mist Mattheus, hij mist zijn vader en bovenal mist hij zijn broer Rutger, diens knappe gezicht en stevige gestalte. Hij heeft niets te doen. In de apotheek helpen kan hij niet, hoogstens kan hij onkruid wieden in de kruidenhof, water halen voor zijn moeder, Lientgen een beetje bijstaan in de huishoudelijke taken. En tekenen! Hij tekent zijn broer Rutger zoals hij hem de vorige winter nog op het ijs heeft gezien, in zijn beste pak en met de lange stok met de ijshaak in de hand. Met waterverf vult hij de kleuren in. Beatrix laat de tekening inlijsten en hangt hem boven haar bedstee, de laatste herinnering aan een jongen die het zichzelf nooit gemakkelijk maakte in zijn leven en die dat leven veel te vroeg vaarwel moest zeggen.

Beatrix ziet zich voor de taak gesteld om haar leven nieuw in te richten, zonder man maar met een zaak en een aantal kleine kinderen. Hendrick heeft geen woorden om haar te troosten - en treurt ze wel? Er zijn lijnen om haar mond verschenen, maar aan de buitenwereld toont ze een dapper gezicht, ze luistert niet naar mensen die haar beklagen, en betuigingen van medeleven wimpelt ze beleefd maar beslist zoveel mogelijk af. Dan wordt er in het huis aan de Oudestraat nog een jobstijding bezorgd, uit Amsterdam. Haar broer Samuel heeft de brief geschreven. Peter Vekemans, de geleerde rector van de Grootschool, is overleden. In zijn testament heeft hij zijn zoon Samuel flink bevoorrecht op voorwaarde dat die alles zal doen wat in zijn macht ligt om het beroofde gezin van Beatrix in Kampen te helpen. Wat kan ik voor jullie doen? vraagt Samuel.

Beatrix heeft altijd veel bewondering gehad voor haar vader, voor zijn geleerdheid, zijn zachtmoedigheid. Maar de tijding van zijn dood schijnt haar weinig meer te doen. Misschien is ze nog te veel verdoofd door haar eigen verliezen en het weggedrukte verdriet daarover. Het is haar overigens niet ontgaan dat Hendrick zich loopt te vervelen. Mattheus’ huisje is verkocht, hij beschikt over enig geld. Eigenlijk zou hij... In die geest schrijft ze naar Amsterdam: ‘Voor mij en de jongere kinderen kun je niets doen, beste Samuel. Wij hebben onszelf al geholpen en het gaat ons redelijk goed. Maar je zou je kunnen ontfermen over Hendrick en een goede leermeester voor hem zoeken in Amsterdam, waar hij zich verder kan bekwamen in het ambacht van kunstschilder. Komende zomer stuur ik hem naar je toe, hij heeft geld geërfd en kan zelf zijn leergeld betalen. Zorg dat hij bij een goede schilder in de leer komt en maak je verder geen zorgen over ons.’

Ze voegt nog enkele woorden van troost toe voor Peter Vekemans’ weduwe, voor haar zusters, voor Samuel zelf. Het is een trotse brief, van een vrouw die koste wat het kost onafhankelijk wil blijven.

AMSTERDAM 1603-1608

18 Jaar

In de zomer van het jaar 1603 stapt Hendrick Avercamp, bijgenaamd de Stomme, voorzien van een kist met kleren en tekengerei op het beurtschip naar Amsterdam. Het is prachtig weer, het water van de IJssel vonkt, de wimpels op het schip wapperen vrolijk, maar Hendrick moet zijn tranen wegslikken als ze wegzeilen naar het westen en hij het figuurtje van zijn moeder in haar weduwedracht steeds kleiner ziet worden. Ze staat met Femmetje op de arm op de kade, wuift en wuift. Langzaam ziet Hendrick de contouren van de stad achter de horizon verdwijnen, de Buitenkerk en de Hagenpoort het laatst...

Maar eenmaal op de Zuiderzee vergeet hij zijn ontroering, of liever, die maakt plaats voor een andere. Nog nooit is hij zo ver van huis geweest. Dit is iets anders dan over polderwegen lopen! Er staat een stevige noordwestelijke bries die de zeilen doet klapperen, de blokken doet knarsen. Het boegwater stuift op en het water knalt tegen de houten romp. Daarvan hoort Hendrick niets, maar hij voelt de wind met zijn haren stoeien, de warmte van de zon op zijn rug, hij voelt het schip onder zich trillen. Hij ziet de wimpels wapperen en de dekknecht, die in de weer is met touwen en katrollen, besliste bewegingen maken. Die knecht zegt iets tegen hem maar krijgt geen antwoord.

Hendrick leunt tegen de verschansing, ziet de kustlijn verdwijnen, weet zich dan omringd door niets dan water, wind en zonlicht, en plotseling voelt hij hoe jong hij is, hoe sterk en krachtig. Hij is op reis naar Amsterdam, de rijkste stad van de Republiek, waar kunstenaars wonen wier faam tot in alle hoeken van het land is doorgedrongen! Eén van die meesters, David Vinckboons, heeft hem de eer aangedaan hem als leerling aan te nemen.

Na de val van Antwerpen, toen die ongelukkige stad opnieuw en nu voorgoed in Spaanse handen kwam, zijn veel Vlaamse schilders gevlucht en hebben zich in de vrije Hollandse steden gevestigd.

Rijk geworden kooplieden in Amsterdam houden ervan hun geletterdheid tentoon te stellen door hun wanden te sieren met bijbelse voorstellingen of met scènes uit de oudheid. De minder welgestelden kopen vooral landschapjes en allegorische voorstellingen. Zomer- en winter-gezichten beginnen in trek te komen, evenals portretten en stillevens. Eens was de katholieke kerk de voornaamste opdrachtgeefster voor schilders; bisschoppen en pastoors bestelden altaarstukken, fresco’s en bijbelse taferelen. Sedert in de noordelijke Nederlanden de hervorming de overhand heeft gekregen zijn het vooral de welgestelde burgers die zichzelf, hun landgoederen of hun omgeving op doek of paneel vereeuwigd willen zien. Onder hen komen ook steeds meer verzamelaars van kunst. Het bezit van mooie schilderijen wordt een statussymbool, een bewijs van rijkdom en ontwikkeling.

Delft, Leiden, Haarlem, maar vooral Amsterdam zijn bezig tot belangrijke kunstcentra uit te groeien.

Dat voor Hendrick Avercamp de keuze op Amsterdam viel om er zijn opleiding te voltooien, ligt voor de hand. Hij heeft er familie wonen: zijn oom Samuel, kortgeleden in het huwelijk getreden, zijn tantes Margit, Sara en Suzanne, ook alledrie getrouwd. Margits man is de nieuwe rector van de Grootschool geworden en heeft met vrouw en kinderen het rectorshuis betrokken waar eens Peter Vekemans woonde. Peters weduwe is teruggekeerd naar haar ouderlijk huis.

De zee is toch ruwer dan Hendrick heeft verwacht, ondanks het mooie weer. Hij wordt flink misselijk, tot genoegen van de schippersknecht, die het de jongeman nog steeds kwalijk neemt dat die niets tegen hem wilde zeggen. Zo’n stadsheertje, denkt hij vol leedvermaak, die denkt dat hij meer is dan ik, een gewone schippersknecht. En moet je hem nu over de verschansing zien hangen, één brok ellende. Z’n verdiende loon!

Maar nadat de Stomme zijn ontbijt aan de vissen heeft geschonken, voelt hij zich iets beter en kan hij weer genieten van de reis. Het doet hem wel iets, nergens meer land te zien, alleen water, lucht en een rimpelende horizon. De meegebrachte boterhammen met kaas, die Beatrix zo liefdevol voor hem heeft ingepakt, raakt hij echter niet aan. De schipper schenkt hem een glaasje jenever en vooral daarvan knapt hij wonderbaarlijk op.

Eens stak de Stomme de IJsselbrug over naar IJsselmuiden op weg naar zijn eerste leermeester, met een hart vol twijfels en angsten. Datzelfde voelt hij nu ook, ofschoon hij zovele jaren ouder is. Hoe zal hij bij David Vinckboons ontvangen worden, door een schildersbent met een reputatie van grootheid? Zal hij, een doofstomme jongen uit de provincie, ooit kunnen wedijveren met die zeer talentvolle mannen?

Als ze tegen de avond Amsterdam naderen begint zijn hart nog angstiger te kloppen. De lucht van zout en teer prikkelt zijn neusgaten. Grote zeeschepen liggen voor Pampus, waar hun lading wordt overgenomen door lichters. Het beurtschip zeilt er voorzichtig langs naar de monding van het IJ. De Stomme vergeet zijn opstandige maag als hij de groene oevers aan weerszijden van de brede zeearm in het oog krijgt. Wat mooi liggen daar de kleine dorpen te midden van een weelde aan bomen, waar een kerktoren bovenuit priemt! Op de dijk staan molens te draaien. Afgeladen lichters met goederen uit de hele wereld zeilen moeizaam naar het westen, het beurtschip schiet hen voorbij.

En daar, aan bakboord, ontwaart hij de torens, poorten en het silhouet van Amsterdam, het beloofde land. Voor de stad is in het water een dubbele rij palen geslagen waar vele schepen liggen afgemeerd, omringd door kleinere boten die bezig zijn de lading over te nemen om die de stad binnen te varen. Roeiboten brengen passagiers naar de kade. Overal is beweging, kleur, drijven geuren van specerijen, van teer, hout, zout, van aangevoerde vis en vervuild water. De lucht moet ook vol geluiden zijn: het ratelen van de scheepskranen, het roepen van de verladers, het klotsen van het water, het kraken van de scheepsrompen, maar daarvan heeft Hendrick zelfs geen vermoeden. Geluid is iets waarvan hij zich geen voorstelling kan maken, opgesloten als hij is in de ijzige stilte van volslagen doofheid. Maar al die bewegingen, het drukke gebaren van talloze mensen, de wemelende kleuren, de trillingen die hij door de schuit voelt gaan, betoveren hem. Enigszins geschrokken ziet hij hoe het beurtschip regelrecht op de palenrijen afstevent. Gaan ze daar aanleggen, met die snelheid?

Nee. Plotseling ziet hij dat de palenrijen onderbroken zijn door ope-ningen, juist groot genoeg om een flink schip door te laten. De schipper zeilt er bekwaam doorheen en nu kan Hendrick de drukte op de IJkade zien, de opgestapelde tonnen, de lange planken op de Houttuinen rechts van hem en vóór zich de brede opening van het Damrak, afgesloten door een brug. Ze varen nu langzamer, de knecht heeft een deel van de zeilen gereefd. Statig schuiven ze onder de brug door het Damrak binnen, dat omzoomd wordt door hoge huizen, veelal van steen, al is er nog een aantal met houten voorgevels. Alle huizen zijn echter gedekt met pannendaken.

Het duizelt Hendrick. Moet hij hier wonen, in die razende stad waar de mensen door elkaar rennen, wilde gebaren maken, zwoegen en sjouwen, en waar zoveel geuren zich vermengen dat ze niet meer te onderscheiden zijn?

Dus dit is Amsterdam, de stad waarvan hij zoveel jaren heeft gedroomd, de stad in opkomst die aan alle zijden om uitbreiding schreeuwt en waar het geld wordt verdiend dat Holland in staat stelt alle Spaanse aanvallen af te slaan. Amsterdam aan het begin van de zeventiende eeuw: op Hendrick maakt de stad een overweldigende indruk. Dit is iets anders dan de rustige IJsselkade van Kampen, waar alles zoveel gezapiger toegaat. Nooit heeft hij zoveel schepen in zoveel verschillende soorten en maten, met zoveel verschillende zeilen, bijeen gezien.

Ze moeten de Nieuwe Brug passeren om bij de aanlegsteigers van de Oude Brug te komen. Met open mond van verbazing ziet Hendrick hoe het beurtschip gewoon doorvaart zonder dat de brug geopend wordt. Dat kan ook nauwelijks, want erbovenop staan gebouwen.

De Nieuwe Brug rust op twee stenen bruggenhoofden en boven het water op houten jukken. In het midden echter is een oorgat, met een klep die het de schepen mogelijk maakt met staande mast onder de brug door te varen, daar de mast zelf de klep openmaakt - een nieuwe uitvinding van de stadstimmerman.

Een oorgat kent Hendrick wel. Ook de brug aan het einde van de Vloeddijk in Kampen heeft er één: een open gleuf die dwars over het wegdek loopt, breed genoeg om een staande mast door te laten. Maar dat met die klep heeft hij nog niet eerder gezien. Wat zijn die Amsterdammers knap!

Met bomen en stokken weet de vaarknecht het schip recht voor de brug te krijgen. Over de leuning hangen baliekluivers: werkloos volk dat daar uren kan doorbrengen in de hoop een aanvaring te zien of een schip tegen de houten jukken te zien botsen. Dat geeft altijd een vermakelijk schouwspel, vinden ze. Maar de beurtschipper die elke twee weken deze tocht maakt heeft ervaring genoeg en weet precies wat hij moet doen om ongelukken te voorkomen. Terwijl ze onder de brug door varen -als het ware onder een druk bebouwd plein - voelt Hendrick zich klein en onnozel. Hij weet zo weinig, kent zo weinig...

Nu zijn ze er bijna. De andere passagiers beginnen hun bagage reeds bijeen te zoeken, ten teken dat er spoedig zal worden aangelegd. Hendrick haast zich niet. Er valt zoveel te zien. Ze zijn het oorgat nu gepasseerd en de schipper stuurt de schuit naar de kant. Daar, vlak vóór de Oude Brug, halverwege het Damrak, is de steiger waar de schuiten die op de Overijsselse steden varen moeten aanleggen. Er staan mensen op de steiger en de kade. Sjouwers en kruiers komen al aanlopen om de geworpen touwen op te vangen en vast te knopen. Hendrick, niet wetend wat hij moet doen, blijft besluiteloos bij de verschansing staan. Hij ziet hoe een loopplank wordt uitgelegd, hoe mensen van boord gaan, begroet door anderen die op hen hebben gewacht. Hij ziet pakken, balen en manden uitladen. Ja, hij zal ook op de steiger moeten stappen. En dan?

Met zijn kist in de armen geklemd staat hij de beweeglijke drukte aan te zien. De stank van de vismarkt bij de Papenbrug waait hem tegemoet en onwillekeurig draait hij zijn hoofd in die richting, met opgetrokken neus. Zo ziet hij niet hoe een nog jonge man, gekleed in een zwart lakens kostuum, de schuit heeft betreden en een paar woorden tot de schipper richt. Die wijst naar de eenzame figuur bij de verschansing. Plotseling voelt Hendrick zich op de schouder getikt. Verschrikt draait hij zich om. De man in het zwarte kostuum met de helderwitte kraag lacht en knikt hem toe; hij zegt iets. Hendrick staart hem alleen maar aan.

‘Welkom in Amsterdam, neef Hendrick,’ zegt de man joviaal. Hij steekt zijn hand uit. ‘Je moeder heeft het in haar brieven vaak over je gehad. Je ziet er toch anders uit dan ik had verwacht. Ach wat, je verstaat natuurlijk geen woord van wat ik zeg.’

Hij haalt een stuk papier en een schrijfstift uit de zak van zijn pofbroek en schrijft: WELKOM, IK BEN JE OOM SAMUEL. Hendrick leest het, knikt en een blijde lach breekt door zijn verstarring heen. Moeders broer komt hem afhalen!

Kom, wenkt Samuel. Hendrick volgt opgelucht zijn oom. Samuel roept een jongen die aanstalten maakt de reiskist van de Stomme over te nemen. Deze verzet zich eerst, hij begrijpt het niet, maar als Samuel hem geruststellend op de schouder klopt en toeknikt, laat hij de kist los en de jongen laadt die op zijn rug. Nu moeten ze zich gedrieën een weg banen door de mensen die de Oude Brug bevolken: kooplui, schippers die staan te onderhandelen over een vracht, jongens die met balen en pakken sjouwen, vrouwen met manden vol eetwaren, spelende kinderen, mannen met kruiwagens.

Wat Hendrick vooral opvalt zijn de vele mannen in donkere kostuums, die een gordel om hun middel dragen waaraan een degen hangt. Is Amsterdam zo’n gevaarlijke stad dat je je moet wapenen als je de straat opgaat, of is het een manier van heren om zich te onderscheiden van het gewone volk?

Samuel draagt geen degen, maar hij is nog in de rouw over de dood van zijn vader; daarbij past zo’n pronkend attribuut natuurlijk niet. Samuel gaat voorop, Hendrick en de jongen lopen achter hem.

De Stomme kijkt eens opzij naar het sjouwertje. Een mager joch is het en de reiskist is zwaar. Die bevat niet alleen Hendricks kleren maar ook zijn zondagse schoenen (voor de reis heeft hij zijn laarzen aangetrokken), zijn tekengerei, een bijbel en schrijfbenodigdheden. Maar als Hendrick de kist een poosje wil overnemen begint de jongen te schreeuwen en klampt zich eraan vast. Samuel kijkt om, ziet wat zijn neef wil doen en beduidt hem dat dat niet kan. De jongen is veel te blij dat hij een paar duiten kan verdienen door als sjouwer te werken. Het betekent dat hij die avond tenminste iets te eten zal hebben.

Hendrick begrijpt het niet goed. Verwonderd kijkt hij naar de druk gebarende Samuel. De jongen drukt zich met kist en al tegen de voorgevel van een eethuis, heftig het hoofd schuddend. Hij wil onder geen beding de kist afgeven. Die neef van mij is doof, denkt Samuel. Het is dus waar dat dove mensen uitzonderlijk wantrouwig zijn.

En terwijl hij verhindert dat Hendrick de kist overneemt, denkt hij: Wat is het toch lastig dat je met die neef van mij niet gewoon kunt praten. Hoe moet die hier ooit leren schilderen?

Hendrick heeft zijn pogingen om zijn kist terug te krijgen opgegeven. Blijkbaar hoort het zo in de stad Amsterdam dat je niet je eigen bagage draagt, maar dat laat doen door een ondervoed kind...

Op de Vijgendam gekomen slaan ze de Oude Brugsteeg in, komen uit bij de Kolksteeg en even later zijn ze op het Nieuwezijdskerkhof. Daar staat het rectorshuis.

Hendrick zal daar een paar dagen doorbrengen, bij zijn tante Margit, alvorens zijn opwachting te maken bij David Vinckboons.

Ze zitten allemaal op de Stomme te wachten: Margit, Sara en Suzanne. Zodra Samuel en Hendrick binnenkomen, vliegen de vrouwen overeind. Vooral Sara is aangedaan; ze valt haar neef om de hals.

‘Jongen, wat ben je gegroeid. Je bent al een echte man. Heb je een goede reis gehad, niet zeeziek geworden?’ Ze lacht en huilt tegelijk. ‘Ik heb zo vaak aan je gedacht, vooral toen we hoorden dat je vader was gestorven. O, het is goed om je terug te zien. Hoe maakt mijn zuster het, hoe heeft ze al dat verdriet van het laatste jaar kunnen verwerken? Eerst haar man, dan haar zoon, kortgeleden haar vader... Ik heb zelf pas een kind gekregen, anders zou ik zeker naar Kampen zijn gekomen... Ach, wat praat ik toch, je hoort er niets van. Neem me maar niet kwalijk, ik ben zo opgewonden.’

Ook de beide andere tantes begroeten hem hartelijk. Ze verwennen hem, schuiven hem koeken en zoetigheden toe, al heeft Hendrick nog steeds geen trek, ze schenken hem wijn in, bevoelen zijn kleren, inspecteren de inhoud van de reiskist. Samuel telt het geld dat Hendrick heeft meegebracht en dat net voldoende zal zijn voor enkele jaren leergeld bij een (dure) kunstschilder in Amsterdam.

Terwijl de tantes zich druk maken bestudeert Hendrick hen. Alledrie lijken ze op zijn moeder, zij het in jongere uitvoering. Alledrie gaan ze goed gekleed, en het rectorshuis met de mooie meubels ademt een zekere welstand. Als even later Hubert, Margits man, binnenkomt, begint de drukte opnieuw. Hubert, ongeveer even oud als Samuel - tweeëndertig - heeft het voorkomen van een deftige burger. De tantes praten snel op hem in. Stil zit Hendrick in het woonvertrek en staart naar buiten door de groene vensterruitjes. Hij weet niet goed wat er door zijn familieleden van hem wordt verwacht. Eigenlijk zijn deze mensen, met uitzondering van Sara, vreemden voor hem. Telkens vergeten de vrouwen dat ze met een doofstomme te doen hebben, ze richten het woord tot hem, blozen als ze hun vergissing bemerken; hij ziet hen praten, weet niet wat ze bedoelen, hij kan alleen het hoofd schudden en op hun gebaren letten.

Het lucht hem op als Sara, Suzanne en Samuel vertrekken en Margit hem naar boven brengt, waar ze hem een zijkamertje wijst met een smal bed. De meid heeft zijn kist er al neergezet.

Pas de volgende ochtend, als Hendrick kennismaakt met de twee kinderen van Margit, begint de Stomme zich thuis te voelen. Nu is het zoals in Kampen: een behaaglijk gezin waar kinderen rondrennen en een vader zich verzorging laat aanleunen.

Later in de ochtend neemt Samuel de Stomme mee om de stad te bekijken. En weer overvalt Hendrick het overweldigende. Bij alle bruggen en steigers liggen schepen. Tonnen worden vlak voor zijn voeten weggerold. Hij moet opzijspringen voor sjouwers met kruiwagens en vrachtsleetjes, voor paarden die zwaarbeladen wagens door de straat trekken, voor hondenkarren en zelfs voor koeien die naar het slachthuis worden geleid. Verbluft kijkt hij naar de drukte bij de Haringpak-kerstoren, waar haringbuizen uit allerlei vissersplaatsen hun vangst komen lossen en waar de haring wordt overgepakt in grote tonnen, om doorgestuurd te worden naar alle delen van het binnenland. Veel van wat hij te zien krijgt herinnert hem aan Kampen, maar daar is alles zoveel kleiner en eenvoudiger. De vismarkt aan het einde van de Vijgendam, dicht bij de Plaats, stinkt zoals de visbanken in Kampen, maar dan erger. Het is ook allemaal veel groter, intenser, omvangrijken De volksoplopen op de Plaats, ook wel de Dam genoemd, maken hem bijna bang. Hier ligt het kloppende hart van de stad. In het midden van de Dam staat de Waag, waar zes bascules in gebruik zijn. Ook vind je hier het stadhuis in een allegaartje van bouwstijlen, al tamelijk vervallen, waar de vierschaar zetelt en recht spreekt. Al jaren wordt door de raad gepraat over het bouwen van een nieuw stadhuis, want dit oude gebouw voldoet eigenlijk niet meer, zeker niet voor een stad die bezig is zich tot wereldstad te ontwikkelen.

Enorme tegenstellingen ziet Hendrick om zich heen. Rijk geklede heren paraderen in satijn en fluweel, met sierdegens opzij, met hoge hoeden op het hoofd, bombazijnen vesten geborduurd met vogels en vlinders. Dames in zijden japonnen met hoog opgewerkte kapsels, fijne kanten kragen, met juwelen om de hals en schoentjes van het fijnste kalfsleer aan de voeten. Vlak daarachter lopen haveloze schooiers, die nauwelijks een hele draad aan hun lichaam hebben. Tussen die twee uitersten krioelt de grote horde van kleine ambachtslui, sjouwers, handelaars, goed maar eenvoudig gekleed, met en zonder baard; vrouwen in wijde rokken met zwarte schorten voor, die manden, kleine kinderen, in jute verpakte goederen dragen; marktvrouwen die hun waren aanprijzen: groente, gevogelte, kaas en eieren, en daartussen vele verdwaasd rondkijkende vreemdelingen in de wonderlijkste klederdrachten. Hij moet uitwijken voor een optocht van weeskinderen, in allemaal dezelfde kleren, voor een rattenvanger met zijn klemmen en drie bungelende dierenlijkjes aan zijn gordel, ten teken dat hij zijn vak verstaat. Hij ziet venters met loterijbriefjes; op een straathoek staat een kwakzalver die slootwater in flesjes verkoopt als remedie tegen alle kwalen. Prachtige hoge huizen ziet hij, geheel van steen opgetrokken maar ontsierd door ertegenaan gebouwde pothuisjes, waarin schoenlappers hun werk doen of waar een mandenvlechter tegen de kuiten van de voorbijgangers aankijkt. Meiden en knechten, met elkaar ginnegappend, uitgestuurd op een boodschap en even profiterend van enkele ogenblikken vrijheid, botsen tegen hem aan. Op een andere straathoek zit een man achter een wrak tafeltje met daarop verkreukeld papier en een morsig inktstel, die brieven aan de magistraat schrijft voor de ongelet-terden, meestal verzoeken om steun. Het is te veel tegelijk; Hendrick kan het niet meer allemaal in zich opnemen.

Samuel merkt zijn verbijstering en grinnikt.

‘Je went er wel aan,’ zegt hij, vergetend dat Hendrick hem niet kan horen. ‘Voor iemand die kersvers uit de provincie komt is het nogal overdonderend. Maar er zit orde in wat op het eerste gezicht een grote chaos lijkt. De gilden zijn strak georganiseerd, iedereen kent zijn plaats en weet wat hij te doen heeft. Maar als je op een gewone werkdag de tachtigduizend mensen ziet die de stad al bijna telt, lijkt het één grote kluwen van verwarring.’

Lachend kijkt hij Hendrick aan, die met een leeg gezicht terugkijkt.

‘O drommels, ik moet er nog aan wennen dat iemand van jou nooit antwoord krijgt,’ mompelt Samuel enigszins beschaamd. Hoe moet hij de Stomme vertellen dat Amsterdam is overstroomd door vreemdelingen, Vlamingen vooral, maar ook veel Duitsers, Engelsen, Schotten, Italianen? Het ruimtegebrek in de stad wordt steeds nijpender. De geboren Hollanders kijken dikwijls laag neer op de toegestroomde Vlamingen die hun geboortestreek moesten ontvluchten met achterlating van hun hele bezit, of op de Duitsers die van armoede naar het rijke Holland zijn gekomen hopend op werk, eten, een onderdak. Zij die uit het zuiden komen met geld, talent en vakkennis zijn van harte welkom, maar velen bezitten niets meer en zoeken vertwijfeld naar een plekje om opnieuw te beginnen. Tegelijk zijn de Amsterdammers enigszins jaloers op de uitbundige levensstijl van de pronklievende Brabanders, die beter Frans spreken, zich eleganter weten te bewegen en wier armoede nauwelijks invloed heeft gehad op hun arrogantie.

Desondanks, werkkrachten - vooral losse werkkrachten die bereid zijn voor een hongerloontje veertien uur per dag in touw te zijn - kan een stad als deze altijd gebruiken. De koopvaardijvloot groeit gestaag, zodat er altijd gebrek aan scheepsvolk is. De vaart op Indië komt steeds beter op gang: er zijn al vele retourvloten binnengevallen, afgeladen met kostbare specerijen en onvoorstelbare rijkdommen. De haringvloot wordt voortdurend uitgebreid en het leger van prins Maurits kan ook altijd aanvulling gebruiken. Wie nergens werk kan krijgen, kan altijd nog aanmonsteren als matroos, of soldaat worden.

Omdat het een warme dag is neemt Samuel zijn neef mee naar een wijnhuis. In Kampen zijn veel kroegen en een paar herbergen, waar het soms rauw kan toegaan. Maar dit wijnhuis in de Nes is een deftig lokaal waar ze heren met degens aantreffen en fraai geklede jongemannen die wonderlijke weddenschappen afsluiten of zitten te kaarten, waarbij vrouwen over hun schouder meekijken. Samuel begroet enkele bekenden en is al spoedig met hen in gesprek. Het zijn zakenvrienden van hem en ze bespreken de mogelijkheden die de pas opgerichte Oost-Indische Compagnie aan beleggers biedt. Hendrick drinkt stil zijn wijn, kijkt naar de vrouwen met hun diep uitgesneden japonnen en begrijpt niet goed wat ze hier doen. Moeten ze niet thuis op hun kinderen passen, of werken? Ach, hij weet niets van amusement, of van liefde die te koop is. Plotseling vliegt de deur open en twee mannen komen binnen. Vooral de voorste is in kleurige kledij gestoken: een geborduurd vest over een wit hemd dat van voren enigszins openstaat, geen das of molensteenkraag, wel een felblauwe pofbroek, grijze kousen, schoenen met blauwe linten en op zijn hoofd een baret waaruit een hanenveer steekt. Hij lijkt niet veel ouder dan Samuel, maar zijn metgezel is jonger. Ook die draagt een baret, maar hij gaat veel minder uitbundig gekleed. Ze komen binnenstampen en de kleurrijke zwaait met de armen.

‘Waard, wijn voor ons. De beste!’ Hij ploft neer op een bank en knikt Samuel toe, die even schijnt te schrikken maar zich snel herstelt. Hij staat op, trekt Hendrick van zijn stoel en nadert de man.

‘David Vinckboons! Wat een toeval dat ik je hier moet treffen. Dit is mijn neef Hendrick, bijgenaamd de Stomme. Morgen kom ik hem bij je brengen, maar het kan geen kwaad als jullie vast kennismaken.’

Hij leent snel een stukje papier van de kaartspelers en schrijft erop: DAVID v. Hendrick knikt ten teken dat hij het heeft begrepen en steekt zijn hand uit naar de schilder. Dus dit wordt zijn nieuwe leermeester? Dat bevalt hem. De man ziet er zwierig, welgesteld en loszinnig uit. Hij lijkt in niets op de stijve in het zwart geklede zakenmensen die hij die dag in de stad heeft gezien. Geen wonder trouwens: Vinckboons is een Brabander, afkomstig uit Antwerpen, en hij bezit al de uitbundigheid en vrolijkheid van de sinjoren uit die stad.

David pakt de hand van de Stomme, schudt die wild en bekijkt de jongeman van kop tot teen.

‘Dus dat is de zwijgende provinciaal waarmee jij me hebt opgescheept, Samuel. Nou, mooi is-ie niet en die stijve kraag van hem moet hem wel in de hals prikken. Is hij werkelijk zo talentvol als je mij hebt voorgespiegeld? Het zal mij benieuwen. Hij drinkt wijn, zie ik, dat is al een goed teken. De meeste van die stijve harken uit de provincie verschieten al van kleur als ze zelfs maar de geur van wijn in de neus krijgen, dan denken ze onmiddellijk aan hun lieve duiten en aan wat wijn wel niet kost. Gierige krentenkakkers dat ze zijn. Kom eens hier, jongen, en ga zitten, ja, hier naast me.’ Hij duwt zijn begeleider ruw een eind opzij en klopt op de opengevallen plaats. De waard van het wijnhuis zet intussen een grote kruik voor hem neer met vier tinnen bekers. David schenkt ze vol.

‘Op je gezondheid, jongeman. Ik hoop dat je echt zo goed kan tekenen als je oom Samuel beweert. Denk erom, ik ben een strenge leermeester en niet gauw tevreden. Nietwaar, Cabel?’

Zijn metgezel grijnst en knikt, waarbij hij de Stomme nieuwsgierig van terzijde aankijkt en even knipoogt.

‘Ik houd ook niet van dat moralistische gezemel van de predikanten die beweren dat het schilderen van bijbelse taferelen eigenlijk verboden moest worden, omdat dat in strijd zou zijn met het eerste gebod en een overblijfsel is van de roomse godsdienst,’ vervolgt David luidruchtig. ‘Nou, ik kan je wel vertellen, Samuel, dat mijn klanten houden van stichtelijke schilderijen met een gespierde Johannes de Doper, of een weelderige Maria Magdalena, of desnoods een grommende Mozes. Naast de ziel wil het oog ook wat hebben, nietwaar? Drink, jongen, drink. Een schilder die niet kan drinken is niets waard, die wordt een kladderaar van stijve poppen en houten paarden. Een losse penseelvoering, dat is je ware, en die krijg je niet door je stijf en braaf te gedragen. Wat jij, Samuel?’

‘Ik heb altijd al beweerd dat jij een groot schilder bent, Vinckboons,’ antwoordt Samuel, niet helemaal op zijn gemak. Zelf heeft hij kunstschilders altijd beschouwd als gewone ambachtslieden, zoals ook slachters, laarzenmakers en timmerlui ambachtslieden zijn, verenigd in een gilde, onderworpen aan de gildenvoorschriften, tevreden met een bescheiden inkomen en de achting van hun medeburgers. Zo ziet hij zijn medeburgers ook het liefst, zonder uitbundigheden, spaarzaam en oppassend. De luidruchtigheid van David Vinckboons schrikt hem een beetje af. Aan wat voor gezelschap gaat hij zijn neef toevertrouwen? Vinckboons vult de bekers nog eens; de kruik is al halfleeg.

‘Dit is een leerling van me,’ zegt hij, wijzend op zijn jonge metgezel. ‘Ook al zo’n zwijger, al hoort hij drommels goed wat ik zeg en kan hij mij soms aardig tegenspreken. Niet, Cabel?’

‘Niet,’ gromt de jongeman, maar hij lacht erbij.

‘Jawel, jawel, jij probeert het me altijd lastig te maken. Het beroerde is,’ zegt hij tegen Samuel, ‘dat Cabel, zo noemen we hem, een uitgesproken talentvolle vent is. Weinig gevoel voor kleur heeft-ie, maar niettemin is-ie mijn beste leerling en degene die mijn atelier nog eens eer zal aandoen. Maar eigenwijs! Niet te geloven.’

Snel ledigt hij zijn beker en schenkt meteen weer in. ‘Ik mag hopen dat jouw neef, die me lekker nooit kan tegenspreken, net zoveel talent heeft als die vermaledijde Cabel.’

‘Vast wel,’ stamelt Samuel.

‘Goed. Leerlingen die alleen voor hun plezier les komen nemen of omdat ze denken dat ze rijk kunnen worden met schilderen heb ik niet. Van schilderen word je niet rijk, zoveel brengen de paneeltjes waarin je je hele ziel hebt gelegd nou ook weer niet op.’

‘Mijn neef Hendrick tekent al vanaf zijn vierde jaar,’ waagt Samuel het te zeggen.

‘O, dat betekent niks. Geef welk kind dan ook een stuk krijt in de handen en het begint meteen te tekenen. Niet om aan te zien, die tekeningen, maar ze doen het. Aan de andere kant, een Stomme als die neef van jou heeft weinig andere mogelijkheden om zich uit te drukken, dus het kan best zijn dat hij al aardig gevorderd is.’

‘Hij heeft jarenlang les gehad van een Kampense kunstenaar,’ zegt Samuel.

‘Zijn daar dan kunstenaars? Kom nou, dat maak je mij niet wijs. Ik heb nog nooit gehoord van een schilder die uit Kampen kwam. Of was het een Brabander, die net als ik op de loop ging voor de inquisitie?’

‘Eh nee... dat niet.’

‘Nou, we zullen wel zien. De jongeman brengt toch genoeg eigen kleren mee, hoop ik?’

‘Hendrick heeft alles wat hij nodig heeft: kleren, tekengerei, een eigen bijbel...’

‘Mooi. Probeer hem dan aan zijn verstand te brengen dat mijn leerlingen op zolder slapen en dat ik van hen verwacht dat zij twaalf uur per dag voor me werken. Hoe praat je eigenlijk tegen die jongen?’

‘Wel eh... met gebaren, en als hij die niet begrijpt schrijf ik het voor hem op. Hij kan lezen.’

‘O. Snel van begrip?’

‘Hoor eens,’ zegt Samuel, enigszins ongeduldig geworden, ‘iemand die doofstom is en toch leert lezen en schrijven kan niet dom zijn.’

‘Da’s waar. Waard, breng me nog een kruik wijn. Ik kan het me veroorloven, ik heb juist een Johannes de Doper afgeleverd bij schepen Jacob Vliegher voor dertig carolusguldens. Daar moet op gedronken worden. Proost.’

Hendrick ziet hoe de monden bewegen, de handen gebaren, en het valt hem op dat de metgezel van de schilder net zo stil zit als hijzelf, zwijgend. Overigens is hij blij een tijdje van het woeste gewemel buiten verlost te zijn. Hier in het wijnhuis zijn ook mensen die praten en bewegen, maar ze zitten op stoelen en banken en rennen niet chaotisch door elkaar. Hij ervaart het wijnhuis als een oase van rust.

‘Dertig gulden voor één schilderij?’ vraagt Samuel verbaasd. ‘Dat is niet weinig.’

‘Het was dan ook een gróót schilderij,’ antwoordt Vinckboons. ‘En op linnen!’

‘Tjonge.’

‘Zeg dat wel. Ik en mijn leerlingen hebben er weken aan gewerkt.’ Samuel, in wiens woning een paar landschapjes hangen die niet meer dan zes gulden per stuk hebben gekost, is onder de indruk. Hij begint te geloven dat hij met David Vinckboons als leermeester voor zijn neef toch een goede keus heeft gedaan, al is de man niet bepaald bescheiden. Misschien moet hij zijn opvattingen enigszins herzien en zijn kunstschilders toch iets anders - of meer - dan gewone ambachtslieden. Hij staat op.

‘Bedankt voor de wijn, David, maar nu moeten we gaan. Morgen breng ik je mijn neef en moge Gods zegen rusten op jullie samenwerking.’ David Vinckboons gromt iets ten afscheid en Cabel glimlacht maar zegt niets.

Weer buiten haalt Hendrick diep adem om de alcoholdampen enigszins te verdrijven. Hij is gelukkig. David Vinckboons, zo zwierig gekleed, zo nadrukkelijk gebarend, staat hem wel aan. Hij trekt een grimas tegen Samuel om zijn instemming met diens keuze te benadrukken, maar zijn oom legt het verkeerd uit en denkt dat de jongeman zich afvraagt hoe zijn oom hem dit kan aandoen. Maar hoe leg je een dove uit dat er weinig keus was? Schilders genoeg in Amsterdam, maar Samuel had er al zes benaderd eer hij bij Vinckboons terechtkwam, die eindelijk ‘ja’ zei. Maar zou de man er enig idee van hebben wat het wilde zeggen om een volslagen dove leerling les te geven?

19 Jaar

David Vinckboons woont achter de Oude Kerk in een verrassend groot en licht huis.

Het atelier van de schilder ligt in het achterhuis, waar hoge ramen veel licht toelaten en waar een drietal leerlingen bezig is verf te mengen, verfstoffen fijn te wrijven, paletten en penselen schoon te maken, panelen glad te schuren en te plamuren, kortom al die werkzaamheden te verrichten waarvoor de meester zelf geen tijd meer heeft. Alleen Cabel is bezig op een paneel de achtergrond te schilderen. Van alle leerlingen van Vinckboons is hij het verst gevorderd.

Zoals vele Brabanders heeft ook Vinckboons een voorliefde voor landschappen, die hij het liefst stoffeert met prachtige bomen, rotspartijen en watervallen. Van zijn reis naar Italië heeft hij indertijd tientallen schetsen meegebracht die hij nu door zijn leerlingen verder laat uitwerken. Hendrick vindt ze mooi, al begrijpt hij er niet veel van. Opgegroeid in Kampen, midden tussen de platte polders, met als enige hoogten de terpen en dijken, heeft hij nooit een rotspartij, een berg of een bergmeer gezien, en watervallen al helemaal niet. Zo ziet de wereld er toch niet uit, meent hij in zijn onschuld.

De leerlingen wonen bij Vinckboons in huis en slapen in een afgeschoten hokje op de zolder, met uitzondering van Cabel, die elke avond weggaat. Deze jongeman woont nog bij zijn vader op de Zeedijk, boven de zeilmakerij. Dat huis heeft een mooie gevelsteen van een scheepstros en heet daarom De Cabel. Dat is ook de bijnaam geworden van de leer-ling-schilder, die in werkelijkheid Arent Arentz. heet. De beide andere leerlingen zijn net als Hendrick afkomstig van buiten Amsterdam en wonen daarom bij de meesterschilder in.

De grootste landschapsschilder in die tijd in Amsterdam is Gillis van Coninxloo, ook een Vlaamse vluchteling. Grote doeken maakt hij, met prachtige doorkijkjes in wouden en tussen rotsen. Die stijl, die veel geld opbrengt, tracht ook David Vinckboons te imiteren en hij eist van zijn leerlingen dat ze in dezelfde trant leren schilderen. Maar nadat David een paar tekeningen van de Stomme heeft bekeken, allemaal nog gemaakt in de omgeving van Kampen, vraagt hij zich toch af of hij er goed aan heeft gedaan deze jongeman in huis te halen. Het talent herkent hij onmiddellijk, maar waar is de moralistische inslag in die schetsen, waar het religieuze besef?

Eerst wordt Hendrick geleerd om verf te maken, te mengen, kleuren tegen elkaar af te zetten en mensen in goede proporties te tekenen, met armen die uit hun lichaam groeien in plaats van ertegenaan geplakt te zijn. Ook hoofden moeten uit de hals oprijzen op natuurlijke wijze, niet alsof ze er zijn opgeschroefd.

Tot Davids opluchting blijkt Hendrick snel te reageren op gebaren, een kort hoofdschudden, het met de vinger wijzen op een fout.

Voor Hendrick gaat een nieuwe wereld open, een wereld van kleur, vormen en krachtig lijnenspel.

Water schilderen kan hij al; de Kladde heeft hem er veel op laten oefenen. Maar met allegorische voorstellingen en bijbelse taferelen weet de Stomme geen raad. In zijn wereld van stilte neemt heiligheid geen enkele plaats in. David heeft zich voorgenomen zijn leerling uit Kampen niet anders te behandelen dan de overige jongens en zet hem ook aan het tekenen van rotspartijen en ruïnes, tekeningen die hij echter zonder meer afkeurt.

‘Het lijkt warempel wel of je nog nooit een grote steen van nabij hebt bekeken,’ klaagt hij. Als alle mensen waarmee Hendrick te maken heeft, vergeet ook zijn leermeester telkens dat de jongeman hem niet kan horen. ‘Dat is geen steen, dat is een klomp bevroren klei!’

Hulpeloos ziet Hendrick hem aan. Hij begrijpt dat zijn werk wordt bekritiseerd, afgewezen, verworpen. Maar wat heeft hij fout gedaan?

‘Jij tekent zoals Cabel tekent, alleen datgene wat je ooit hebt gezien. Het ontbreekt je aan fantasie, mijn jongen.’

Maar, bedenkt David dan, waarmee zou een doofstomme zijn fantasie moeten voeden? Is hij niet uitsluitend aangewezen op datgene wat hij kan zien?

Geleidelijk aan begint de meester te beseffen dat onderwijs aan een gebrekkige toch extra tijd en geduld vergt.

Voor Hendrick Avercamp is de verandering groot. Thuis in Kampen had hij als enige in dat gezin een eigen kamertje. Ook Margit heeft hem in de paar dagen die hij in het rectorshuis heeft doorgebracht, in een zijkamertje laten slapen. In de woning van de meesterschilder moet hij een zolderhokje delen met de twee andere leerlingen, met wie hij nauwelijks enig contact heeft. In dat hokje staan bedden; verder hebben de jongens alleen elk een kist voor hun kleren en andere bezittingen. De maaltijden gebruiken ze bij de dienstmeid in de keuken. Davids vrouw en kleine kinderen krijgen ze nauwelijks te zien.

Zes dagen in de week, zolang het licht is, zitten de vier leerjongens in het atelier en volgen Davids bevelen op. Het gaat er redelijk gemoedelijk toe. Op een kleine tafel in een hoek van het vertrek staat elke ochtend een volle kruik scharbier met een kroes ernaast; wie dorst heeft bedient zichzelf. In Amsterdam is water drinken levensgevaarlijk. Ofschoon de grachten allemaal met elkaar en via de Amstel met het IJ in verbinding staan en er sluizen zijn die de aan- en afvoer van water moeten regelen, is bijna al het water in de stad sterk vervuild. De grachten stinken, iedereen loost erop. Het IJ is aan getijden onderhevig, maar in de maanden met lage waterstand of wanneer de Amstel weinig vers water aanvoert is de stank vaak ondraaglijk. De bootjes die door de grachten worden voortgeboomd, woelen de bodem om, waardoor het water troebel wordt en de stank van rottend slib vrijkomt. Weliswaar wordt met schuiten dagelijks vers en helder bronwater uit Utrecht aangevoerd, maar dat is alleen betaalbaar voor de rijken, terwijl ook brouwerijen tot de geregelde afnemers behoren. Daarom drinken de Amsterdammers bier in grote hoeveelheden. Daarvan word je niet ziek. Bier en haring behoren tot de eerste levensbehoeften.

Geboren en getogen Amsterdammers zijn allang aan de stank gewend en ruiken het nauwelijks meer, maar Hendrick, opgegroeid met de frisse winden die over de IJssel waaien of uit de Zuiderzee komen, knijpt dikwijls de neus dicht. Zoals bij alle mensen die een zintuig missen, zijn zijn andere zintuigen gescherpt. Bij alles moet hij afgaan op wat hij ziet en ruikt om zijn omgeving te kunnen duiden. Amsterdam brengt hem daarom voortdurend in verwarring. Er zijn te veel luchtjes en geurtjes, er is te veel beweging en drukte. Maar het eten in Vinckboons huis is goed, al weet Hendrick niet altijd wat hij eet.

De eerste maanden gaat hij ’s zondags op familiebezoek, bij Margit of Sara, die nog altijd de kleine jongen in hem ziet die wegwijs moet worden gemaakt in het dagelijks bestaan. Maar zelfs in de familiekring blijft hij toch een vreemde, een bezoeker die er nauwelijks bij hoort. Bij Sara thuis wordt op zondagmiddagen muziek gemaakt; dan komen ook haar zusters en hun mannen. Suzanne speelt op het virginaal, Sara bespeelt de luit; haar man, die een goede stem heeft, zingt liederen. Ze drinken warme wijn (in de winter), de mannen steken een pijpje op -een nieuwigheid overgewaaid uit Amerika. Ze praten over politiek, over de kansen op vrede met het uitgeputte Spanje, over de militaire strategie van prins Maurits, over handel en wetenschap. Hendrick zit er stil bij, hoort niets, verveelt zich. Aan dit soort gezelligheid heeft hij geen deel. Verlangend kijkt hij uit naar de maandag, naar het atelier van Vinckboons, voor wie hij een grenzeloze bewondering heeft. Zoals die de compositie van een schilderij kan uitleggen en voordoen, met een paar vlugge halen op papier...

Zodra de vroege winteravond valt staat Hendrick op, neemt met gebaren afscheid van zijn familieleden en keert opgelucht terug naar Davids woning en het koude kamertje op zolder. Maar vooralsnog durft hij zich aan die zondagse familiebezoeken niet te onttrekken. Wat moet een doofstomme op zijn vrije dag anders doen? Zijn beide medeleerlingen weten zich wel te vermaken. In de stad zijn genoeg plekken waar amusement te vinden is. Zo zijn er muziekherbergen waar iedere klant die een instrument kan bespelen zich laat horen, waar luidkeels liederen worden gezongen en de lichte meisjes hun verleidelijkheden tentoonstellen. Soms zijn er voorstellingen door rederijkers, die altijd veel toeschouwers trekken. Verder vind je in de stad potsenmakers, jongleurs, kwakzalvers die bij het aanprijzen van hun drankjes hele voorstellingen geven, liedjeszangers en acrobaten die op straat hun kunsten vertonen en na afloop met de hoed rondgaan.

Muziek, toneel - voor een doofstomme zijn het ontoegankelijke gebieden.

Halverwege de winter zoekt Samuel de meesterschilder op om te informeren naar de vorderingen van zijn neef.

‘Vier leerlingen heb ik nu,’ zegt David, terwijl hij zijn bezoeker een glas wijn inschenkt. ‘Daarvan woont er één in Amsterdam en drie komen van buiten en wonen in mijn huis. Van dat viertal zijn er twee met echt talent: de Stomme en Cabel. Cabel zou je eigenlijk ook een Stomme kunnen noemen, want hij doet nauwelijks een mond open.’

‘Maar Hendrick,’ dringt Samuel aan. Hij heeft Beatrix beloofd haar van de vorderingen van haar ongelukkige zoon op de hoogte te houden en wil graag goede berichten overbrengen.

‘O, de Stomme heeft talent genoeg. Hij tekent prachtig, een mooie sterke lijnvoering heeft hij, en kleuren boeien hem ongemeen. Hij heeft zelfs meer gevoel voor kleur dan Cabel. Maar hij begrijpt zoveel dingen niet. Hij kent geen enkel spreekwoord, want hij vat alles letterlijk op. Als ik voor hem opschrijf: Je moet de huik naar de wind hangen, een uitdrukking die elke Amsterdammer toch in de mond bestorven ligt, want wat doen we anders dan ons voortdurend aanpassen, dan staart de jongen me stomverbaasd aan en kijkt rond of hij ergens zo’n kledingstuk ziet om dat buiten over de waslijn te gaan hangen. De andere jongens amuseren zich er kostelijk mee en ik moet ze soms tegenhouden, want anders zouden ze de Stomme om de gekste boodschappen sturen. Het zijn nu eenmaal vrolijke jongens die wel van een geintje houden. Alleen die saaie Cabel doet er niet aan mee, die vindt zoiets beneden zijn waardigheid.’ ‘Maak een goede schilder van mijn neef, wat ik je bidden mag, David,’ zegt Samuel ernstig. ‘Hij zal er over een paar jaar zijn brood mee moeten verdienen.’

‘O, een goeie schilder zal hij zeker worden,’ knikt David vol vertrouwen.

Arent Arentz. bijgenaamd Cabel is iemand die nauwelijks opvalt. Zwijgend doet hij wat zijn leermeester hem opdraagt, zwijgend levert hij zijn schetsen en schilderijstudies in, zwijgend neemt hij de kritiek, de verbeteringen, de opmerkingen in ontvangst en zwijgend tracht hij wat hij verkeerd deed te herstellen, zij het vaak enigszins onwillig. Doof is hij niet, hij kan spreken maar doet dat zelden. Een teruggetrokken figuur is hij. Toch komt hij niet zoals Hendrick uit de provincie en wordt hij niet verschrikt of verbijsterd door het wilde leven in Amsterdam. Maar hij houdt niet van de stad.

David noemt hem niet voor niets eigenzinnig. Cabel heeft een afkeer van de maniëristische schilderkunst die juist zo in de mode is, en waarbij kunstschilders menen nog mooier, levendiger en verhevener te moeten schilderen dan hun grote voorbeelden uit Italië, wat volgens Cabel leidt tot overdrijving en aanstellerij. Zelfs de prachtige, veel geld opbrengende landschappen van Gillis van Coninxloo met de grillige bospartijen wijst hij af.

‘Zo zijn bomen niet,’ pleegt hij binnensmonds te mompelen. ‘In elk geval niet onze bomen. Het is me te veel opgeklopt, geheel en al op effect berekend. De keurbehandeling in Gillis’ schilderijen is prachtig, dat geef ik onmiddellijk toe, maar het is zo onhollands, zo exotisch, zo gewild mooi...’

Geleidelijk aan begint de Stomme de bezwaren van zijn medeleerling te begrijpen; hij leest ze af van zijn gezicht. Hij ziet de afkeurende blikken, de neergetrokken mondhoeken en meteen daarop het norse zwijgen. Dat maakt hem nieuwsgierig. Wat is het waarmee Cabel worstelt en waarom raakt hij zo vaak in een verhit debat met hun aller leermeester?

Nooit eerder heeft Hendrick Avercamp een vriend van zijn eigen leeftijd gehad. De Kladde was een soort tweede vader voor hem, maar hij was een bejaard man met een heel leven achter zich en nauwelijks in staat zich te verplaatsen in de dromen en verlangens van een opgroeiende jongen. Cabel echter, even oud als Hendrick, voelt zich aangetrokken tot de altijd zwijgende Kampenaar. Hun medeleerlingen kunnen domme praatjes ten beste geven, ginnegappen, gewaagde toespelingen maken, straatdeuntjes fluiten, zich als kwajongens gedragen, maar de Stomme doet er nooit aan mee, kan er niet aan meedoen. Ook Cabel ergert zich dikwijls aan de flauwe grapjes en werkt daarom het liefst met de Stomme samen. Ze helpen elkaar bij het klaarmaken van de verven, eendrachtig schuren ze de panelen glad. In die eerste winter van Hendricks verblijf in Amsterdam groeit er een soort verstandhouding tussen de Stomme en Cabel, en zijn enkele gebaren, het optrekken van een wenkbrauw of een hoofdknik voldoende om elkaar te begrijpen. Eén ding wordt Hendrick al spoedig duidelijk: Cabel houdt niet van Amsterdam, net zomin als Hendrick dat doet. Daarom gaat hij niet meer elke zondag naar zijn familie, maar trekt hij er liever met Arent Arentz. op uit. Ze zwerven langs de Amstel ten zuiden van de stad, of langs het IJ. Ze wandelen tot aan Diemen of Slooten. In het voorjaar huren ze een roeiboot en varen naar Schellingwou - en altijd gaan de schetsboeken mee. Ze hebben dezelfde stijl van tekenen, dezelfde voorliefde voor het platteland, dezelfde belangstelling voor vissers, jagers en boeren.

Spoedig worden ze in Davids atelier ‘de tweeling’ genoemd. En inderdaad zijn zij twee buitenbeentjes, die nauwelijks deelnemen aan het bruisende leven van Amsterdam, maar liever de stank en de drukte ontvluchten buiten de muren.

Langs het water vinden ze altijd wel een herberg waar goed bier wordt geschonken, waar wandelaars kunnen uitrusten. Op mooie zondagen is het in zulke uitspanningen altijd druk. Het zijn niet alleen wandelaars die er neerstrijken om hun kuiten te masseren of hun blaren door te prikken, ook rijtuigen rollen af en aan wanneer de rijke Amsterdammers willen profiteren van het mooie weer. Ruiters stijgen er af om hun droge kelen te smeren. Officieren maken er hun opwachting vergezeld van deftig geklede vrouwen.

Cabel is een natuurminnaar. Hij heeft oog voor het landschap en vooral voor de mensen van het platteland, die niet modieus gekleed gaan, maar hard moeten werken om te overleven. In de Stomme heeft hij iemand gevonden die zijn voorkeuren deelt, die net als hij een afkeer heeft van schijnpret en stand ophouden, van gewichtigdoenerij en slecht verborgen hebzucht.

Het is niet voor niets dat Samuel zijn neef heeft ondergebracht bij een Vlaamse schilder die lesgeeft in de Vlaamse schilderstraditie. Zowel de invloed die Gillis van Coninxloo uitoefent als die van zijn navolger David Vinckboons is onmiskenbaar en drukt haar stempel op alles wat de Hollanders maken. Het komt hier op neer dat wie een landschap schildert, dat doet vanuit een hoog standpunt, alsof de schilder op een berg staat en vandaar de omgeving overziet. Zo krijg je diepte in een schilderij. Ook de kleuren zijn belangrijk: groen op de voorgrond, bruin in het midden, overgaand in blauwe tinten voor de verre achtergrond. Om de illusie van diepte te versterken is het bovendien de gewoonte om links en rechts van de voorstelling bomen of rotsen of soms gebouwen neer te zetten, die het zich ontvouwende tafereel als het ware in coulissen vatten. In het midden van het schilderij dient iets groots te staan: een blikvanger in de vorm van een kasteel, een toren, een kerk... Daaromheen menselijke figuren die als stoffage moeten dienen. Natuurlijk zijn er op dit uitgangspunt allerlei variaties mogelijk, zoals de blikvanger in het midden geheel weglaten zodat er een heel ver en diep uitzicht ontstaat. Hoe het ook zij: de compositie van een landschap op een schilderij is gebonden aan bepaalde wetten en bestaat uit onderdelen die in het atelier zorgvuldig worden gerangschikt. Een landschap schilderen doet een zeventiende-eeuwer niet in de buitenlucht maar thuis, aan de hand van schetsen die hij eerder in de vrije natuur heeft gemaakt. Hij kijkt wat hij kan gebruiken om zoveel mogelijk een ideaal landschap samen te stellen.

Zo leert Hendrick het van David Vinckboons en het duurt minstens een jaar eer het tot hem doordringt dat zijn vriend Cabel een dergelijke compositie onnatuurlijk vindt. Zo zie je een landschap niet werkelijk, meent Arent. Aan de hand van veel gebaren en schetsen legt hij zijn visie uit aan de Stomme, die hem weliswaar gelijk moet geven maar toch bereid is tekeningen en schilderijen te maken zoals Vinckboons hem dat leert. Want hoe kan de Stomme zijn vriend duidelijk maken dat zijn eerste zorg is verkoopbaar werk te leren maken? Cabel kan wel beweren dat een hoog standpunt in een Hollands schilderij onzin is, want hier zijn geen rotsen en bergen, en erop wijzen dat de horizon niet altijd blauwig is, maar soms rood of grauw of groen, terwijl de voorgrond ook heel anders kan zijn - maar zal iemand in Amsterdam een behoorlijk bedrag overhebben voor een voorstelling die zover afwijkt van wat de koper verwacht en mooi vindt? Arent Arentz. heeft geen geldzorgen, Hendrick daarentegen moet zeer zuinig zijn. Zijn moeder stuurt hem soms geld, ook zijn tantes spijkeren soms iets bij, maar het leven in de stad blijkt duurder te zijn dan de jongeman had verwacht en er zijn zoveel verleidingen. In de boekhandels hangen de prachtigste prenten en landkaarten, met zijn vriend uitgaan kost hem toch minstens een stoop wijn. De winkels liggen vol met luxegoederen: verfijnde kanten kragen, brokaten vesten, gordels van Cordobaans leer, zijden en satijnen kousen, lederen schoeisel voorzien van rozetten, zijden linten, kokette kwastjes. Cilindervormige hoge hoeden zijn de grote mode, langs de smalle rand ook voorzien van rozetten of fraai gestrikte linten. Hendrick gaat graag goed gekleed, in dat opzicht wil hij niet onderdoen voor zijn oom en de mannen van zijn tantes. Daardoor slinkt zijn kapitaaltje zienderogen. Zal hij in staat zijn zijn meesterstuk af te leveren eer al zijn geld op is?

Het gilde van de schilders is precies zo georganiseerd als alle andere ambachtsgilden. Wie zich zelfstandig wil vestigen en het recht wil krijgen zijn werk met de eigen naam te signeren, zal na zijn leertijd eerst een werkstuk moeten afleveren dat de overmannen van het gilde goedkeuren. En zover, weet de Stomme, is hij nog lang niet.

Het is de gewoonte van de meesterschilders om hun leerlingen te betrekken bij het werk dat zij onderhanden hebben. Vinckboons heeft een opdracht gekregen voor een tweetal panelen, een Zomer en een Winter. De leerlingen hebben tot taak de panelen voor te behandelen, wat zo eenvoudig niet is, want de plankjes waaruit zo’n paneel wordt opgebouwd moeten zeker tien jaar de tijd hebben gehad om uit te werken, moeten daarna naadloos aan elkaar worden gelijmd, zeer glad geschuurd en ten slotte enige malen met plamuur worden bedekt. Pas daarna kan het paneel met olieverf beschilderd worden. Ook dichtge-weven linnen, gespannen op een raamwerk, kan na de nodige voorbewerkingen beschilderd worden, maar linnen is duur en veel opdrachtgevers verkiezen een schilderij op hout. Pas als het paneel tot tevredenheid van de meester gereed is gekomen kan de verf worden gemaakt en met de juiste hoeveelheden lijnolie en soms met eiwit worden vermengd.

Vinckboons zet het winterpaneel op met vlugge lijnen. Links en rechts komen kale bomen te staan, als coulissestukken. Op de voorgrond schaatsende paartjes, in het midden als blikvanger een zeilboot op ijzers die met passagiers en al over het ijs glijdt, op de achtergrond een kasteel en daaromheen talloze andere huizen, met hier en daar een ontbladerde boom ertussen. De schaatsende figuren, die van alles en nog wat doen - vallen, elkaar voorttrekken, handeldrijven - brengen Hendrick in verrukking. Zó kent hij de ijspret op de IJssel toen hij nog een kind was, zó heeft hij het de afgelopen winter ook ervaren toen hij met Cabel schaatste op de Amstel en op de Slooterplassen. Ijspret! Hoe vaak heeft hij daaraan deelgenomen: eindelijk eens geen buitenstaander, geen afgezonderd mensenkind, maar onderdeel van de algemene vreugde. Vol ijver werkt hij onder leiding van zijn meester aan juist dat schilderij. Eindelijk eens geen overromantisch bos, geen waterpartijen met ingestorte bruggen, geen rotsen en ruines, maar gewoon iets wat hij kent en liefheeft. Hij werkt er met zoveel geestdrift aan dat Vinckboons er zelf ook plezier in krijgt. Daarom laat hij Hendrick zoveel aan het schilderij werken als die zelf wil, waarbij hij soms moet corrigeren. Eigenhandig schildert hij de ijszeilwagen, maar het kasteel, de mooie huizen rondom en de figuurtjes op de voorgrond laat hij Hendrick doen. Zelf vindt de meester het zomerlandschap interessanter. Wintertjes, dat is meestal het werk van tweederangsschilders die die dingen maken in slaafse navolging van Vlamingen als Pieter Breughel of Joos de Momper. Daar is ook nauwelijks vraag naar, tenzij in gezelschap van een aanvullend schilderij van de Zomer. Het pakt dit keer anders uit. De opdrachtgever is blij met de voltooide panelen, maar vooral met de Winter, tot grote verbazing van Vinckboons, die zijn Zomer veel geslaagder vindt. Dat zijn leerlingen aan beide panelen hebben meegewerkt is heel gewoon, dat gebeurt in elk schildersatelier waar een meester lesgeeft. Wat David Vinckboons echter hindert is dat de rijke koopman veel gelukkiger is met het wintertafereel dan met de Zomer waarop de meester zo zijn best heeft gedaan in de beste Vlaamse traditie. Vooral omdat niet lang daarna een jonge etser bij de koopman op bezoek komt en zo verrukt raakt van Vinckboons Winter dat hij er een plaat van snijdt, opdat ook anderen ervan kunnen genieten. Die ets komt te hangen bij een van de boekhandelaren in de Kalverstraat en trekt veel belangstelling. En wat Vinckboons daarbij het meeste steekt is dat diezelfde etser geen enkele belangstelling toont voor zijn Zomer. En die Winter... die is voor een groot deel geschilderd door Hendrick Avercamp, nog maar een leerling...

Gelukkig is David geen bekrompen mens; hij weet bovendien te goed dat talentvolle leerlingen bijdragen aan zijn roem en reputatie. Maar Hendrick heeft nu de smaak te pakken. Dit is wat hij wil: nog veel meer van zulke Wintertjes schilderen! En dan al schilderend de koude wind op zijn wangen voelen, zijn schaatsen in het ijs voelen bijten, de verkleumde vogels op de takken van kale bomen zien zitten terwijl hij de gelukkige kinderen over het bevroren oppervlak laat scharrelen, zoals eens zijn jongere broertjes deden en zoals nu misschien ook Femmetje al doet, daarginds in Kampen.

In Davids atelier ligt, min of meer vergeten, de deksel van een groot wijnvat, driekwart el in doorsnede. Een mooi stuk hout, glad en volkomen rond. Hendrick vindt het, neemt het in de handen en bekijkt het. Als hij eens... Vragend kijkt hij de meester aan, maakt met gebaren duidelijk wat hij wil: dit ronde paneel beschilderen met een winterse voorstelling. Kan dat?

‘Dat heet een tondo,’ zegt Vinckboons, voor de zoveelste maal vergetend dat Hendrick hem niet kan verstaan. ‘Een moeilijker compositie is niet denkbaar. Het is dan of je door de bodem van een glas een land-schap bekijkt. Daar ben jij nog lang niet aan toe, mijn jongen.’ Hendrick ziet alleen het afwijzende gezicht, het nadrukkelijke hoofdschudden. Teleurgesteld legt hij het ronde stuk hout neer waar hij het heeft gevonden. Hij zag het in gedachten al helemaal voor zich: de cou-lissebomen, het kasteel in het midden, een boerenhuisje links, een molen rechts, daartussenin de bevroren vaart met mensen die over het ijs wemelen en de wazig wordende hemel in de verte. Op papier maakt hij een schets die hij aan David laat zien, maar die blijft het hoofd schudden.

‘Nee, dat is nog veel te moeilijk voor je. Dat is verf, tijd en een goed stuk hout verspillen.’

Maar het succes van Vinckboons Winter trekt meer opdrachtgevers aan. Een andere Amsterdammer wil ook zoiets hebben en wil daarbij het portret van zijn dochter op de voorgrond zien. Vinckboons haalt wat oude schetsen tevoorschijn die hij ooit heeft gemaakt, onder andere één van het slot Zuylen.

‘Ja,’ juicht zijn opdrachtgever, ‘dat is mooi. En dan de bevroren gracht eromheen en mijn dochter in haar mooiste kleren op de voorgrond, terwijl een knecht zich over haar voeten buigt om haar de schaatsen onder te binden.’

Zó wil de man het hebben en zo krijgt hij het ook. Opnieuw is het Hendrick die de voorgrondfiguren schildert, nog zwieriger en vrolijker dan op het vorige Wintertje. En weer is het de jonge etser Hessel Gerritsz. die er later een plaat van snijdt. Wintertaferelen, met ijspret, met mensen die van alles doen: schaatsen, vallen, vrijen, plezier maken, beginnen zowaar in de mode te komen!

20 Jaar

In het atelier van David Vinckboons davert een loeiende ruzie. De meester houdt een door Hendrick Avercamp gemaakte aquarel in de handen. Het is een, hoe kan het anders, winters ijstafereel. Maar de aquarel wijkt volstrekt af van alles wat David zijn leerlingen tracht bij te brengen. Geen coulissebomen, geen gebouwen als achtergrond. Gewoon een ijsvlakte met schaatsende mensen, een arrenslee, een kind op een priksleetje, een bijt met twee mannen die proberen een maaltje vis te verschalken. De achtergrond is lichtrood waar de dalende zon achter de wolkenflarden de horizon kleurt.

‘Dat is geen compositie,’ tiert David. Hij is echter genoeg schilder om te zien hoe prachtig de kleuren op elkaar zijn afgestemd, hoe levendig de figuren zijn, hoe mooi het licht valt. Hij is boos omdat deze aquarel breekt met alle tradities en tegelijk is hij jaloers op de schoonheid van het geheel.

Tegenover hem staat Arent Arentz. die het opneemt voor zijn vriend. ‘Man, die tekening is schitterend en de kleuren... Zie je dat dan niet? Wat bezielt je om zoiets moois af te keuren?’

‘Houd je mond, jij. Wat weet je ervan? Je bent geen haar beter dan de Stomme en die is het nauwelijks kwalijk te nemen dat hij mijn lessen soms in de wind slaat. Je kunt hem nu eenmaal moeilijk iets uitleggen. Maar zo zet je toch geen wintergezicht op! Er staat zelfs geen molen op de achtergrond. Gewoon een kale ijsvlakte, een paar mensjes... daar wil geen hond naar kijken.’ Cabel laat een schamper lachje horen.

‘Was jij dan niet de afgelopen winter op het IJ toen het zo hard vroor, en heb je toen niet om je heen gekeken? Zo was het, zo zagen wij het, zo zag ook de Stomme het. Wat jij van ons eist is dat we de werkelijkheid op een schilderij, een tekening of aquarel mooier voorstellen dan ze is. We moeten ideale landschappen maken zoals je ze in werkelijkheid nooit te zien krijgt. Wij moeten liegen met verf! Hendrick kan dat niet, hij kan alleen weergeven wat hij ziet, wat hij daarbij voelt: de pure werkelijkheid. Wat is daar verkeerd aan?’

‘Met jouw werkelijkheid heb ik niets te maken,’ briest Vinckboons. ‘Wij schilderen wat de burgers aan hun muur willen hangen. En diezelfde burgers willen iets moois in hun kamer, iets waarbij ze kunnen wegdromen, iets wat hun juist niet aan de werkelijkheid herinnert. Wij Vlamingen...’

‘En waarom,’ vraagt Cabel uit de hoogte, ‘zouden wij, geboren Hollanders, alles volgens de Vlaamse traditie moeten schilderen? Hebben wij zelf geen ogen om te zien? De Stomme heeft de afgelopen winter, toen het zo hard vroor dat zelfs het IJ dicht lag, dit zó gezien en zó getekend. Die schets heeft hij nu met veel liefde en talent uitgewerkt en ik heb hem daarbij aangemoedigd. Durf eens te beweren dat die aquarel niet mooi is.’

‘Het is een onding.’

‘Nee, het is een kunstwerk. Niemand, hoor je David, niemand in dit atelier kan zulke prachtige aquarellen maken als juist de Stomme. Zelfs jij niet.’

‘Houd die onbeschaamdheden maar voor je! Dit een kunstwerk? Laat me niet lachen. Dit is duur papier, inkt en verf verknoeien, anders niet.’ Tussen duim en wijsvinger houdt David de aquarel van zich af. Hendrick staat er onbeholpen bij. Waar hebben ze het over? Hij ziet de woede op Vinckboons’ gezicht, maar ook de razernij van Cabel. Ze hebben ruzie! En kennelijk heeft die ruzie iets te maken met zijn ingekleurde pentekening.

De beide andere leerlingen houden zich muisstil. Het zou nooit in hun hoofden opkomen om de meester tegen te spreken. Maar Arent Arentz. is nu eenmaal een buitenbeentje, een eigenwijs stuk vreten en verwaand ook nog. Hendrick maakt een hulpeloos gebaar en kijkt angstig van de een naar de ander. Is het niet goed wat hij heeft gemaakt? Hij denkt terug aan de ijzige wind die een paar maanden geleden over de ijsvlakte sneed en hoe hij heeft staan kijken bij de arme drommels die in de bijt stonden te vissen, verkleumd, te slecht gekleed en dolblij toen de vis wilde bijten. Hij herinnert zich het jongetje op de prikslee met zijn rode neusje en het stro dat uit zijn klompjes stak. Hij had moeten lachen om het meisje dat viel, waarbij haar dikke rokken opschoven zodat je haar dijen kon zien. Blozend was ze overeind gekrabbeld en ze had hem een vernietigende blik toegezonden. Al die kleine voorvallen heeft hij in zijn aquarel verwerkt, glimlachend bij de herinnering. Maar nu ziet hij hoe zijn leermeester de aquarel waaraan hij met zoveel vreugde heeft gewerkt, vasthoudt alsof er een kwalijke geur uit opstijgt. Hij begrijpt het niet.

Keurt David de tekening af? Zijn de kleuren niet goed gekozen? Maar zo waren die kleuren op die ijskoude achtermiddag...

Intussen gaat de ruzie door.

‘Jouw afwijkende ideeën over schilderkunst zijn me bekend, Cabel,’ tiert David Vinckboons, ‘maar ik zeg je nogmaals, die deugen niet. En dat je je eigenzinnigheid nu ook nog probeert over te brengen op die ongelukkige jongen neem ik je zeer kwalijk. Twee jaar lang heb ik met eindeloos geduld getracht de Stomme de wetten van de compositie bij te brengen en hij begint het aardig te leren. En wat doe jij? Precies het omgekeerde beweren en de stakker verleiden al mijn lessen in de wind te slaan, het helemaal anders te doen. Wie denk je dat je bent?’

‘Ik weet wie ik ben. Ik ben een Hollander. En ik wil Hollandse schilderijen maken, geen namaak Vlaamse.’

‘Dat moet jij weten. Maar van het talent van de Stomme moet je afblijven, die betaalt zijn leergeld niet om door jou op een dwaalspoor te worden gezet.’

‘Jij bederft hem, David! Jij maakt een schilder van hem die zó uit Brabant kan zijn weggelopen. Maar de Stomme is geen Brabander, hij is net als ik een Hollander, een noorderling, en hier in het noorden zijn de landschappen niet bezaaid met rotsen en bergmeren, met woeste wouden en leuke watervalletjes. Waar zit je verstand dat je een werkstuk durft af te keuren dat zo door en door Hollands is als deze aquarel?’

‘Ik ben hier de meester, en ik bepaal wat goed is of wat niet.’

Hendrick doet een stap naar voren alsof hij tussenbeide wil komen, al is hem nog altijd niet duidelijk waar de woordenwisseling over gaat. Hij ziet alleen de woedende gelaatsuitdrukkingen, de druk bewegende monden, de boze blikken die meester en leerling elkaar toewerpen. Hij ziet hoe de twee andere jongens schuw weggedoken toeluisteren, roerloos en geschrokken. Het is al ongewoon de anders zo zwijgzame Cabel te zien praten en praten, de anders zo joviale David met bliksemende ogen te zien terugsnauwen terwijl het speeksel in het rond vliegt. Eén ding lijkt wel duidelijk te zijn: het gaat over zijn tekening. Vinckboons keurt die af, vindt hem slecht. Dat is erg genoeg. Maar waarover maakt zijn vriend zich dan zo kwaad?

Eensklaps doet hij een uitval en trekt het papier uit Davids handen, wat niet moeilijk is, want die houdt de aquarel nog altijd tussen duim en wijsvinger, een eindje van zich af. Twijfelend kijkt de Stomme erop neer. Wat is er fout? Zijn de figuren te houterig? Nee, ze springen bijna levend van het papier af. De kleuren niet goed? Maar die steken juist prachtig af tegen de rozige achtergrond. Geen bomen op de voorgrond die het tafereel omlijsten? Maar er waren daar geen bomen, het IJ was die winter veranderd in een harde kale vlakte waarover de wind joeg. Het lukt Hendrick niet de fouten in de tekening te ontdekken.

‘Jij bent hier de meester, ja,’ tiert Arent Arentz., ‘dat is waar. Maar niet langer mijn meester. Ik blijf hier niet langer. Ik wil geen Vlaamse schilder worden, daarvan zijn er genoeg in deze stad. Ik ben een Hollandse schilder en ik zal mijn eigen traditie wel vestigen. Bederf die jongen maar als je dat zo nodig vindt, maak maar zo’n arrogante Brabander van hem. Maar eens, hoor je, eens zal ook de Stomme ontdekken dat ik gelijk heb en jij niet. Dan zal hij inzien dat al die decorstukken in jouw schilderijen, al die mooie coulissebomen en rotsen onnatuurlijk zijn en niet thuishoren in een Hollands landschap. Ik ga.’

Tot Hendricks grote ontsteltenis ziet hij opeens hoe zijn vriend Cabel zich de witte kiel van het lijf rukt, het goed verfrommelt en voor de voeten van Vinckboons smijt.

Hij stampt het atelier uit, nagekeken door zijn medeleerlingen, die hun monden open laten hangen. Hendrick begrijpt er nu helemaal niets meer van.

‘Ga maar, ga maar,’ roept Vinckboons de vertrekkende na. ‘Leerlingen als jij die het allemaal beter willen weten kan ik niet gebruiken. Die kan niemand gebruiken. Je hoeft ook niet meer terug te komen,’ schreeuwt hij nog als Arent de deur al achter zich heeft dichtgesmeten. Hij trilt van woede en onmacht. Daar gaat zijn meest begaafde leerling, waarmee hij eens zoveel eer hoopte in te leggen. Een schilder in Amsterdam wordt niet alleen beoordeeld naar zijn werk, maar ook naar de schilders die hij weet op te leiden en die bewonderd worden. Hun glorie straalt ook af op hun leermeesters.

Hendrick, totaal verbluft, staat nog altijd met de aquarel in de handen. Hij weet niet wat te doen. Zijn eerste opwelling is Cabel na te lopen en terug te halen, alleen weet hij niet waaróm die zo woedend is weggegaan.

David, vreselijk uit zijn humeur, snauwt tegen zijn roerloze leerlingen: ‘Aan het werk jullie!’ en gehoorzaam buigen ze zich over datgene waarmee ze bezig waren. Jan gaat verder met verf maken, Jacob schuurt ijverig aan het paneel dat hij onder handen heeft. Alleen Hendrick staat nog midden in het atelier, verbijsterd en ongelukkig. Zijn tekening! Hij heeft iets gemaakt waarvoor hij zich dient te schamen, iets wat de meester afkeurt omdat er niets van deugt. Vinckboons doet zelfs geen poging hem te wijzen op verkeerde details, nee, hij keurt de héle aquarel af. Dat leest Hendrick van zijn gezicht, ziet hij aan de halfdichtgeknepen ogen, aan de hoogrode kleur van Davids wangen. Hij wil de tijd terugdraaien, de hele ruzie die resulteerde in Cabels weglopen ongedaan maken, de oorzaak ervan wegnemen. Dan komt alles misschien weer goed...

En ofschoon het hem pijn doet verscheurt hij de aquarel, rats, rats, rats, in vier, acht, zestien stukken die hij daarna op de vloer laat dwarrelen. Ontzet staart David hem aan. ‘Wat doe je nou?’

Hendrick toont hem gewillig zijn lege handen, zijn onderworpenheid. Kijk, probeert hij te zeggen, ik heb het fout gedaan. Voortaan zal ik proberen het goed te doen. Jij bent mijn meester, David, jij weet hoe het moet. Ik ben de domme leerling die dacht iets moois te maken maar die zich vergiste...

Toch, ergens diep vanbinnen, heeft de Stomme het benauwende gevoel dat hij met het vernielen van zijn werk iets kostbaars kapot heeft gemaakt, iets wat wél de moeite waard was, even kwetsbaar en mooi als de vriendschap en achting van Vinckboons. Hij laat het hoofd hangen en probeert krampachtig niet naar de snippers voor zijn voeten te kijken.

Hendricks gebaar heeft Vinckboons nog heviger doen schrikken dan het woedende vertrek van Cabel. Hij is te veel kunstenaar om niet gezien te hebben dat wat de Stomme hem met zo’n verwachtingsvol gezicht aanbood iets moois was, zij het volkomen afwijkend van de traditie. Maar die traditie is hem heilig, daarop berust zijn roem. Dat een leerling bij de eerste de beste kritiek zijn eigen werk vernietigt is hem echter nog niet eerder overkomen. Wat bezielt die jongelui van tegenwoordig dat ze zo gauw op hun teentjes zijn getrapt en zo snel driftig worden? Kunnen ze er niet tegen dat je hen op fouten wijst?

Hendricks houding wekt zijn medelijden op. Hoe is het om niet te kunnen zeggen wat je bedoelt, je niet te kunnen verdedigen, zelfs niet te kunnen horen wat anderen over je zeggen? Wat betekent het om te leven in een dodelijk stille wereld zonder te kunnen begrijpen wat mensen doen, waarom ze het doen, hoe ze het doen?

Zijn conflict met Cabel ging eigenlijk niet om die aquarel - het zit veel dieper. Al lange tijd zijn ze het oneens met elkaar en de afgekeurde aquarel was slechts het laatste scheutje dat de emmer van ongenoegen deed overlopen. David beseft dat wel, Hendrick niet. Die arme jongen denkt alles goed te kunnen maken door zijn werk te verscheuren... David Vinckboons worstelt met zijn artistieke geweten. Heeft Cabel gelijk? Is wat de Vlaamse schilders in Amsterdam hun leerlingen bijbrengen niet geschikt voor dit lage polderland, voor dit waterland, voor een volk van kaasboeren en eierenrapers, onder die zware luchten en met het sombere verschiet? Moet hier anders geschilderd worden?

Nee, dat kan hij niet geloven. Kijk maar naar Coninxloo, voor wiens schilderijen hoge prijzen worden betaald, die leerlingen heeft die alom bewondering oogsten, zoals Hercules Seghers. Kijk naar al die jonge schilders die zodra ze het zich enigszins kunnen veroorloven naar het zuiden trekken om in Italië de maniëristen te bestuderen. Kijk naar al die andere Vlamingen, met hun ateliers in Delft, Haarlem, Leiden, die een nieuw bestaan vonden in Holland en alom geprezen worden. Deze Hendrick Avercamp, doofstom als hij is, zal ooit in staat moeten zijn zijn brood te verdienen met zijn kunst en dat zal hem niet lukken als hij zich laat beïnvloeden door een dwaas als Cabel die niet van zijn kunst hoeft te leven omdat zijn ouders rijk genoeg zijn, en die zich kan veroorloven afwijkend werk te leveren, ook als dat vrijwel niets opbrengt. Hendrick moet de traditie trouw blijven, of hij zal het nooit tot iets brengen.

David zucht diep en neemt een besluit. Hij weet hoe hij de Stomme kan overtuigen van zijn, Vinckboons’, gelijk.

Hij klopt de jongeman op de schouders en kijkt hem meewarig aan. ‘Je leert het nog wel, mijn jongen, heus, je leert het wel. Kom, trek je schil-derskiel uit en ga met me mee, ik wil je iets laten zien.’ Hij laat zijn woorden van gebaren vergezeld gaan en Hendrick begrijpt. Gehoorzaam trekt hij zijn kiel uit, zijn jas aan, volgt David naar buiten. Waar gaan ze heen?

Ze lopen de halve stad door, die er in de lentezon feestelijk uitziet, de Vijgendam af, over de Plaats, de Kalverstraat in. Daar blijven ze staan voor een winkel waar prenten, tekeningen en schilderijen worden verkocht. Voor de ramen hangen ook zeekaarten en landkaarten.

David beduidt de Stomme dat ze hier naar binnen moeten gaan. Een oudere man met een grijze baard - even moet Hendrick aan de Kladde denken - begroet hen met een glimlach. David en de man wisselen enkele woorden, dan knikt de winkelier en neemt het tweetal mee naar het achterhuis. Ook hier hangen de wanden vol, in hoofdzaak met kaarten, maar ook met enkele schilderijen. De man wijst - en Hendrick voelt zijn adem stokken.

‘Het is maar een kopie,’ zegt de winkelier en David knikt, maar Hendrick let er niet op. Wat hem zo ademloos maakt is een schilderij dat in zijn ogen alles overtreft wat hij ooit heeft gezien. Het stelt een dorp voor, in de greep van de winter. Rechts op de voorgrond kale bomen en struiken op een heuveltje, waarop ook een vogelval is opgesteld. Daarachter huizen met besneeuwde daken. In het midden loopt een bevroren rivier naar achteren, waarop talrijke figuurtjes zich bezighouden met schaatsen, kolven, sleetje rijden; links weer een groepje huizen met ontbladerde bomen. Tegen de hoge horizon zijn vaag besneeuwde velden te zien, ver weg een stad die in de winterse nevels verdwijnt, daarboven de lichtgetinte lucht, met enkele vogels die hongerig rondvliegen. Het geheel is van zo’n verbijsterende schoonheid dat Hendrick er niet genoeg naar kan kijken. Telkens ontdekt hij nieuwe details die hem in verrukking brengen. O, dit is pas schilderen! En, hij voelt het tot in zijn merg, het is een Vlaams schilderij, zo Vlaams als maar mogelijk is. Vinckboons heeft een stukje papier gevonden en schrijft het voor de Stomme op. KOPIE VAN WINTERLANDSCHAP MET VOGELVAL.

ORIGINEEL DOOR PIETER BREUGHEL DE OUDE.

Een Breughel! Weliswaar een kopie, maar toch. En dat hangt hier zomaar in Amsterdam?

Wild grijpt Hendrick naar het papier en de schrijfstift, PRIJS?

‘Hij wil het kopen,’ lacht David tegen de winkelier, maar die schudt het hoofd.

‘Ik heb er al een klant voor. Die biedt vijftig goudguldens. Er zijn van dit schilderij trouwens meer kopieën in omloop, het is erg in trek. Maar ook die zijn heel duur.’

‘Deze jongen heeft niet zoveel geld,’ zucht David. En ik ook niet, denkt hij weemoedig. Hij maakt Hendrick duidelijk dat deze kopie niet te koop is en bovendien veel te duur. De Stomme knikt, ja, dat valt te begrijpen. Maar als een kopie al zo mooi is, hoe overweldigend zal het origineel dan wel niet zijn. O, zo te kunnen schilderen, zo prachtig een compositie te kunnen opbouwen... dat kan alleen een heel groot kunstenaar. Zal hij, Hendrick Avercamp, het ooit ook zo kunnen?

Nee, nog niet, dat weet hij zelf ook. Zijn penseelstreek is nog niet verfijnd genoeg, hij is nog te onzeker, het ontbreekt hem aan het nodige zelfvertrouwen. Maar kunstenaars kunnen groeien...

Voorlopig is Hendrick niet van het paneel weg te slaan. Hij kijkt en kijkt, neemt elk detail in zich op, bevend van ontroering.

En plotseling begrijpt hij de aard van het conflict tussen Vinckboons en Cabel. Zijn vriend Arent Arentz. wil zich aan de Vlaamse invloed ontworstelen en wil dat hij, de Stomme, dat ook doet. Waarom? Omdat een werk als dit toch niet te overtreffen is? Maar, denkt Hendrick Avercamp, ik kan het toch proberen? Eens moet ik toch ook in staat zijn zoiets te maken, zo poëtisch, zo kleurrijk, zo... zo vrolijk?

Het duurt lang eer David Vinckboons zijn leerling ertoe kan bewegen afscheid te nemen van de kunsthandelaar. Als in een droom loopt Hendrick achter zijn meester aan. Dat er zulke schilderijen bestaan... Hij kan er niet over uit. Vergeten is zijn aquarel en Davids afwijzing. Die begrijpt hij nu. Vastbesloten ooit de evenknie te worden van de geniale Pieter Breughel keert Hendrick samen met David terug naar het atelier.

Arent Arentz. laat zich de hele week niet meer zien. Hendrick mist hem, mist hun stilzwijgende samenwerking, hun warme verstandhouding. Zonder Cabel lijkt het atelier leeg, ongezellig, een woestijn. Ofschoon Hendricks vingers tintelen van verlangen om iets op te zetten dat bij benadering lijkt op Breughels winterlandschap doet hij niets dan panelen schuren en plamuren. Hij doet dat met neergeslagen ogen om de blikken die de andere leerlingen hem toewerpen niet te zien, om Davids onderzoekende ogen te ontwijken, om niet te laten merken hoe verward hij zich voelt. Hij heeft het gevoel dat hij een goede vriend heeft verraden door die ongelijk te geven. De snippers van zijn verscheurde aquarel zijn in een hoek geveegd, het komt hem voor dat die stukjes papier hem met hun kleuren verwijtend aanzien.

Maar David heeft gelijk, houdt hij zichzelf voor, zo moet het niet. Die zondag gaat hij zijn vriend Cabel opzoeken in de zeilmakerij van diens vader, maar Arent is er niet. Jan Arentz., Cabels oudere broer, weet de Stomme duidelijk te maken dat Arent al vroeg is vertrokken, met zijn schetsboek. O, dan weet Hendrick wel waar hij zijn vriend zal kunnen vinden.

Twee uur later bereikt Hendrick Avercamp de uitspanning langs de Amstel, een plek waar ze altijd graag komen omdat het uitzicht daar zo mooi is. Hij heeft goed geraden, Cabel zit voor de herberg met een kruik wijn voor zich. Als Hendrick op de bank naast hem gaat zitten kijken ze elkaar eerst enige tijd niet aan. Cabel staart voor zich uit, neemt bedachtzaam een slokje. Eindelijk wendt hij zich tot zijn vriend en trekt de wenkbrauwen op.

Hendrick ziet hem vragend aan, wil nu precies weten waarover de ruzie ging en waarom Arent met een kwaaie kop het atelier uitstormde.

Al die vragen liggen op zijn gezicht, in zijn ogen. Cabel haalt de schouders op, kijkt neer op het schriftje dat Hendrick hem toeschuift, trekt de mondhoeken neer en duwt het schrift terug. Hendrick wacht. Als er niets gebeurt haalt hij een potlood uit zijn naadzak en schrijft: NIET SCHILDEREN MEER?

Cabel zwijgt, verroert zich niet. Hendrick voelt zijn maag samenkrimpen. Zijn vriend heeft talent, is een uitstekend tekenaar, het zou eeuwig jammer zijn als hij zijn ambitie om kunstschilder te worden zo plotseling opgaf.

Zoals gewoonlijk voelt de Stomme zich hulpeloos, onzeker. Hij begrijpt niet genoeg van mensen. Hoe moet je hen benaderen, hoe kun je hen doorgronden? Hij wil zijn vriend niet verliezen terwille van een meningsverschil over de schilderkunst. Na enige aarzeling schrijft hij het op: TEKENING WEG. KAPOT, iK. Hij ziet Cabel hevig schrikken. ‘Wat! Je hebt die aquarel vernietigd? Dat prachtstuk? Man, je bent gek!’ Ontsteld kijkt Hendrick naar de bewegende mond waaruit speeksel-druppeltjes vliegen. Cabel zit te schreeuwen!

‘Je hebt je ertoe laten verleiden je eigen werk te vernielen? O domoor, weet je dan zelf niet dat je met dat kunstwerk een nieuwe weg insloeg, dat het iets heel goeds was wat je had gemaakt?’

Angstig kijkt Hendrick zijn vriend aan. Waarom wordt die steeds zo razend over die aquarel? Het ding bestaat nu toch niet meer? Het is vroeg in de lente, de linde voor de herberg begint pas voorzichtig uit te lopen. De wind die over het water blaast is fris. Hendrick rilt, neemt snel een slok wijn uit de beker die de waard voor hem heeft neergezet. Hij heeft weliswaar niets besteld, maar omdat Cabel wijn drinkt en de herbergier weet dat de twee jongemannen vrienden zijn heeft hij ongevraagd ook een roemer voor Hendrick neergezet. De wijn is zuur en eigenlijk te koud. Hendrick vertrekt zijn gezicht.

Cabel heeft het schriftje nu ruw naar zich toegetrokken en schrijft met venijnige hanenpoten: JE BENT DOM. En dan meteen erachter: AQUAREL HEEL MOOI.

Ondanks alles doet dat Hendrick plezier. David Vinckboons keurde de ingekleurde tekening fel af, maar zijn vriend zegt dat die mooi was en zwaait hem lof toe. Een glimlach vliegt over zijn gezicht en hij voelt een grote dankbaarheid in zich opwellen. Cabel begint plotseling te lachen. ‘Ach Stomme, wat ben je toch nog een onnozelaar. Omdat een conventionele schilder die niet beseft dat Hollanders andere ideeën over compositie kunnen hebben dan hijzelf, je tekening afkeurt, laat je je ertoe brengen dat kunstwerk te vernietigen. Terwijl het het beste was dat je ooit had gemaakt. Ja, ik weet dat je mij niet kunt verstaan, dat je volslagen wereldvreemd bent, en hoe moeilijk het voor jou is om mensen te begrijpen. Ik neem het je ook niet kwalijk... of eigenlijk wel. Wist je dan niet dat je iets heel bijzonders had gemaakt, voelde je dat zelf niet? De koude noordooster sloeg je uit dat papier tegemoet, het was grandioos. En jij liet je wijsmaken dat het niet deugde. Ach jongen, je hebt zoveel talent... Ik geef toe, David Vinckboons is een goede schilder op zijn manier, maar zijn stijl is de onze niet. De mijne niet, maar ook de jouwe niet. Wij zijn Hollanders!’

Dan zwijgt hij, op zijn beurt beschaamd omdat hij een oratie afsteekt tegen iemand die hem niet kan horen. Om het goed te maken slaat hij een arm om Hendricks schouders.

‘Kop op. Laten we gaan wandelen, het is te koud om lang stil te zitten.’ Hij rekent af met de waard, trekt zijn vriend overeind en daarna lopen ze zij aan zij over het jaagpad, steeds verder van de stad weg.

Ze kijken naar de door de zon overgoten einder, naar de uitlopende bomen, de tere blaadjes aan de struiken, de rimpelingen van het water, de lissen langs de oever, en genieten. Vogels zijn in de weer met pluisjes en strootjes, eenden scheren laag over: vogels zoals Hendrick die op het winterlandschap van Pieter Breughel heeft gezien. Hij wilde dat hij zijn vriend kon vertellen over dat schilderij, dat zo’n overweldigende indruk op hem maakte. In gedachten ziet hij de Amstel weer verstijven, de roeibootjes vervangen worden door schaatsende mensen die volop van de ijspret genieten, het riet en de bloemen langs de kant verdorren, de bomen hun blad verliezen, de strodaken van de boerderijen bedekt worden met sneeuw, met ijspegels langs de randen. Eigenlijk wil hij nooit iets anders schilderen, maar hoe moet hij dat Cabel aan het verstand brengen? Hoe moet hij uitleggen dat hij geen spijt heeft over het verscheuren van zijn aquarel, ook al vond zijn vriend die nog zo geslaagd?

Arents arm om zijn schouder doet hem goed. Hij vindt het altijd prettig om zo te worden aangeraakt - dan hoort hij bij de mensen. En ze zijn weer vrienden, weet hij, vrienden voor het leven.

Laat in de middag keren ze terug in de stad, moe maar opgewekt. Als ze de St.-Anthoniespoort zijn gepasseerd grijpt Cabel zijn vriend plotseling bij de arm en gebaart: ‘Ik heb een idee.’

Hij doet dat door tegen zijn hoofd te kloppen en daarbij opgetogen te knikken.

Hendrick, nieuwsgierig wat dat kan zijn, kijkt hem vol verwachting aan.

Even later staan ze voor een betrekkelijk nieuw huis omringd door een tuin, op de hoek van de Anthoniesdijkstraat en de Zwanenburgwal. In de tuin spelen twee kinderen die als ze zien dat twee voorbijgangers stilhouden en naar het hek komen, hun spel staken en zich dichterbij wagen.

‘Is je vader er?’ vraagt Cabel.

Het oudste meisje knikt en wijst achter zich.

‘Roep hem eens.’

Ze doet het. Hendrick, gewend dat mensen onbegrijpelijke dingen doen, wacht rustig af. De kinderen zijn naar binnen gegaan en even later verschijnt een goedgeklede man. Cabel praat en praat tegen hem, de man kijkt echter vooral naar de Stomme, opent dan het hek en maakt een gebaar van: Kom binnen.

In het voorvertrek vinden ze een jonge vrouw, die nieuwsgierig opkijkt en de jongste van de kinderen op schoot neemt. Wat komen we hier doen? vraagt Hendrick zich af. Maar dan ziet hij de wanden van de kamer, volgehangen met schilderijen. Hij vergeet op slag zijn goede manieren en loopt erop af. Wat de mensen tegen elkaar zeggen ontgaat hem toch; als Cabel bij een kennis op visite wil gaan moet hij dat weten. Hij, de Stomme van Kampen, loopt wel mee en bemoeit zich er verder niet mee.

Wat daar aan de muur hangt is goed geschilderd, mooi van kleur, hier is een meester aan het werk geweest. Hij tuurt naar de signatuur: P.I. En opeens weet hij wiens huis dit is. Het is ‘Het Boshuis’, dat de kunstschilder Pieter Isaacz. enige jaren geleden heeft laten bouwen. Met een ruk draait hij zich om. Hij ziet Arent druk op de schilder inpraten, daarbij Hendricks schetsboek tonend. De vrouw heeft het kind op de grond gezet, schenkt haar bezoekers elk een kroes bier in. Cabel wenkt zijn vriend erbij te komen en schrijft op de achterzijde van een schets: PIETER ISAACZ., maar dat weet Hendrick al.

LEERMEESTER.

Wat bedoelt Arent? Wil hij dat Hendrick les gaat nemen bij deze man? Alles getuigt hier van welstand. De mooie gebeeldhouwde linnenkast, de eiken tafel met de gedraaide poten, de stoelen eromheen bekleed met fluweel, de japon van de vrouw. Naast de kast hangt een degen aan de wand, de gordijnen voor de ramen zijn van zwaar velours, over de tafel ligt een veelkleurig Perzisch kleed. De tussendeuren staan open, daarachter ziet Hendrick een fraai hemelbed, nog een kast, een mooi tapijt op de vloer, ook oosters. Pieter Isaacz. is beslist niet arm. Hendrick wordt er bijna verlegen van.

Het is de Stomme nooit helemaal duidelijk hoe mensen aan hun geld komen. Arbeid begrijpt hij, de verkoop van een schilderij ook, maar ambachtslieden zijn zelden rijk. Van speculaties, geldbelegging en termijn-handel weet hij niets af.

Rijkdom of armoede, hij heeft ze altijd aanvaard als toestanden die zich aan hem voordoen.

Met veel gebaren en behulp van een paar geschreven woorden weet Cabel zijn vriend duidelijk te maken dat Pieter Isaacz. bereid is Hendrick Avercamp les te geven, met ingang van de eerste mei. Dat is al over twee weken! Maar waarom zou hij? Maar dan denkt hij aan de afgelopen week, aan het atelier van Vinckboons dat na Cabels vertrek zo leeg en ongezellig leek. Hij denkt aan het kille zolderkamertje dat hij moet delen met de twee andere leerlingen met wie hij niet goed overweg kan. Eigenlijk wil hij wel verhuizen...

De sfeer in dit huis bevalt hem. De mensen die er wonen schijnen gelukkig met elkaar en met hun omgeving te zijn. De schilderijen aan de wand vindt hij mooi, ofschoon hij ze niet helemaal begrijpt, want het zijn vooral historische taferelen en hij weet niet goed wat ze voorstellen. Maar één paneel trekt in het bijzonder zijn aandacht: een meisjeskopje. Hij herkent het kind dat hij in de voortuin zag.

Op de eerste mei moet hij het contract met David Vinckboons verlengen of weggaan... Vragend kijkt hij van Cabels gezicht naar dat van Pieter Isaacz., die hem bemoedigend toeknikt, hem wenkt en meeneemt naar een trap, naar boven. Daar is veel ruimte.

Hendrick ziet een groot atelier met een halfvoltooid schilderij op doek, een open kast met schildersbenodigdheden, penselen, schaaltjes met kleurstoffen, potten met lijnolie en terpentijn. Ook hier heerst een sfeer van rust en genoeglijkheid. Hier te mogen werken, in dit atelier, er zijn winterdromen waarmaken... Zal hij, zal hij niet?

Het is er stil, want het is zondag en de leerlingen van de kunstschilder zijn er niet.

Misschien heeft zijn vriend gelijk en wordt het tijd dat Hendrick van leermeester wisselt. Maar hij aarzelt nog steeds - het hele voorstel heeft hem overvallen.

Dan grijpt Cabel naar een stukje papier en schrijft erop: VRIJHEID. Wat bedoelt hij daarmee? Dat Hendrick zich moet vrijmaken van Vinckboons’ invloed? Maar dat wil hij niet, hij wil schilderen zoals Breughel en de andere grote Vlamingen deden. Of betekent het woord dat hij hier zijn eigen gang mag gaan, toepassen wat David hem heeft geleerd of, als hij daartoe de drang voelt, ervan afwijken? Het is allemaal zo verwarrend...

Maar juist die onzekerheid herinnert de Stomme aan het gevoel dat hem op het ijs altijd bekruipt; het besef dat onder die schijnbaar harde vloer het donkere koude water loert, het gevaar en de dood. Wie zich op het ijs begeeft loopt risico, dat is het fascinerende eraan. Breken met Vinckboons en zich overgeven aan Isaacz. kan ook verkeerd uitpakken, want daaronder loeren het falen en de mislukking. Hoe boeiend!

Die overweging geeft de doorslag. Snel steekt Hendrick een hand uit. Ja, hij zal de eerste mei hier komen, met kist en zijn hele bezit. Zijn laatste geld zal hij ervoor overhebben om hier zijn opleiding te voltooien.

23 Jaar

David Vinckboons is een goede schilder, een uitstekend leermeester, maar ook een man die ervan overtuigd is dat hij altijd gelijk heeft. Hendrick Avercamps mededeling dat hij het atelier op de eerste mei zal verlaten verbaast en verwart hem. Net heeft hij de jongeman weten te winnen voor de Vlaamse traditie, die volgens David de enige goede is, of de Stomme laat hem in de steek. Hij begrijpt het niet. Twee jaar lang heeft hij zijn best gedaan voor de jongen en hij was trots op de vorderingen die deze maakte. En nu wil hij plotseling weg. Grommend leest Vinckboons het papier waarop de Stomme zijn afscheid heeft neergeschreven, beseffend dat hij kort achter elkaar zijn twee beste leerlingen heeft verloren. En dat alles om een misverstand over één aquarel!

Hoe ondankbaar kan een mens zijn? Heeft de Kampenaar er wel enig idee van hoeveel tijd en geduld David heeft moeten opbrengen om hem de geheimen van de schilderkunst bij te brengen? Het komt vaker voor dat leerling-schilders na enige jaren van meester veranderen. Bij de één leren ze compositie, bij een ander figuurschilderen, bij weer een ander dieren uitbeelden - bijna elke Amsterdamse meesterschilder heeft zijn eigen specialiteit. Hendricks specialiteit zijn winterlandschappen en die kan vooral Vinckboons hem leren. Waarom wil hij dan vertrekken?

Boos kijkt David van het papier op. Hoe kan hij de Stomme duidelijk maken dat het dwaasheid is juist nu van leermeester te wisselen, nog vóór hij het schilderij heeft gemaakt dat hem de meestertitel kan bezorgen? In wanhoop heft hij de handen op en schudt het hoofd. Niet doen, betekent dat. Blijf! Over een jaar ben je een volleerd schilder. Hendrick glimlacht vriendelijk en in zijn ogen leest David het onherroepelijke besluit, WAARHEEN? vraagt hij dan.

PIETER ISAACZ. leest hij en even voelt hij iets van opluchting. De Stomme gaat nog niet terug naar Kampen, hij zal zijn opleiding afmaken. Maar waarom juist bij Isaacz.? Dat is een schilder van portretten, van bijbelse taferelen en van scènes uit de oudheid. Dat is toch niets voor de Stomme?

Jammer dat je met die vent nooit eens goed ruzie kan maken, denkt David verdrietig. Hem eens flink de waarheid zeggen... dat zou opluchten. Maar ik kan razen wat ik wil, dan kijkt hij me alleen maar aan met die lege blik en haalt de schouders op.

Met pijn in het hart laat David Vinckboons zijn begaafde leerling gaan, om nog geen halfjaar later van verrassing bijna van zijn stoel te rollen. Want daar verschijnt de Stomme van Kampen in de vergaderzaal van het St.-Lucasgilde en toont de overmannen, waaronder David Vinckboons zelf, zijn meesterstuk. Een winterlandschap - ja, wat anders! Een stuk geschilderd in de beste Vlaamse traditie. Alles wat hij ooit bij Vinckboons leerde heeft hij erin toegepast: links en rechts kale bomen die het tafereel als het ware omvatten. Het middenstuk ingenomen door een groot kasteel, terwijl op de bevroren slotgracht tientallen Breugheliaanse figuren zich op het ijs vermaken.

Alles staat erop: ingevroren en volgesneeuwde roeibootjes aan de voet van het slot, een ophaalbrug die de besneeuwde oever met de burcht verbindt, een kind met een hondje op de voorgrond, wandelaars die kijken naar de verrichtingen van de schaatsers, een kraaiennest in een van de bomen, een wazig verschiet met heel ver weg de contouren van een kerk en huizen. Het is een vol, vrolijk en meesterlijk geschilderd paneel. Vinckboons krijgt er tranen in de ogen van.

Dit was mijn leerling, denkt hij trots. Wat een geweldige schilder! Het kost de overmannen van het St.-Lucasgilde geen moeite om Vinckboons mening te delen. Hendrick Avercamp krijgt de meestertitel en mag voortaan zijn werk signeren met zijn eigen merkteken: W Hij heeft bereikt waar hij al die jaren zo hard voor heeft gewerkt. Het paneel wordt tentoongesteld in de hal van het gilde en als een Duitse wijnhandelaar het ziet koopt die het onmiddellijk voor achttien goudguldens. Hendricks eerste zelfverdiende geld - hij is er mateloos trots op.

Maar David Vinckboons begrijpt er niets van. Hoe kan die jongeman, wonend en les krijgend in het huis van een historieschilder, opeens met zoiets tevoorschijn komen? Dat leert hij niet bij Isaacz.

Wat hij niet kan weten is dat het toverwoord VRIJHEID voor Hendrick de sluizen van de inspiratie heeft opengezet. Het kan Pieter Isaacz. niet schelen welk onderwerp zijn leerling aanvat en in de compositie laat hij hem ook geheel vrij. In het Boshuis probeert niemand de Stomme in een bepaalde richting te duwen, hij kan er zijn eigen gang gaan. En verder leert hij er wat hem altijd in hoge mate heeft geïnteresseerd: kostuumtekenen. Isaacz. is daar een meester in.

In zijn meesterstuk heeft Hendrick getracht alles toe te passen wat hem in de loop der jaren werd bijgebracht - en dan ook alles tegelijk. Het resultaat is een mooi maar overvol schilderij - té vol, volgens Cabel. Maar het brengt Hendrick de vurig gewenste erkenning, het recht zijn werk voortaan te signeren. Hij is nu geen leerling meer maar een meesterschilder die kan werken voor opdrachtgevers en de kunstmarkt. Het doofstomme kind is volwassen geworden en voortaan een waardig lid van de zeventiende-eeuwse maatschappij.

Wie jong is en een succesje heeft geboekt is er meteen van overtuigd dat hij nu alles kan. Hendrick herinnert zich het wijnvatdeksel dat hij eens in het atelier van Vinckboons vond en waarop hij zo dolgraag een tondo had willen schilderen. David had gemeend dat dat te moeilijk voor hem zou zijn, maar nu, nu vindt de Stomme dat niets meer te moeilijk voor hem is. Daarom staat hij op een kille winterse dag plotseling in Davids atelier en vraagt de schilder of hij het ronde stuk hout kan kopen. ‘Kopen?’

David moet erom grinniken. Hij heeft de Stomme zijn weggaan allang vergeven. ‘Beste jongen, neem het maar mee. Mijn leerlingen kunnen er niets mee beginnen en ik houd niet van tondo’s. Als jij er iets van maken kunt, ga dan je gang. Maar het zal je tegenvallen.’

Hij wijst naar de hoek met de rommel. En dan naar iemand die Hendrick niet kent.

‘Je opengevallen plaats is alweer ingenomen, zie je wel? Ja, het is nog maar een jongen, maar een talent! Esaias van de Velde heet hij en ik voorspel je, Stomme, van die zullen we in de toekomst nog veel plezier beleven.’

Het kan hem niet schelen dat Hendrick er geen woord van verstaat, hij is opgetogen over zijn nieuwe leerling en ook over Hendricks succes. ‘Hier, drink een kroes bier met me. Je verdient het, je hebt mijn atelier eer aangedaan. Je bent een wispelturig stukje mens en het is me nog steeds een raadsel wat je in de woning van een historieschilder zoekt, maar soit! Ik mag je toch wel.’

Hij klopt Hendrick hartelijk op de schouder en dan gaan ze zoeken naar het ronde stuk hout. Als ze het eindelijk tussen een hoop rommel hebben gevonden staat de Stomme ermee in zijn handen met zo’n gelukkig gezicht dat David opeens weet: Ja dat kan hij, hoe moeilijk het ook zal zijn.

De tondo van de Stomme, met coulissebomen, een kasteel in het midden, wemelende schaatsenrijders, wordt eveneens een succes. Spoedig wordt hij aangekocht door een Engelse koopman die hem verheugd mee naar huis neemt, de Noordzee over.

En Hendrick, niet meer te stuiten, is alweer aan een volgend schilderij bezig, nog altijd in dezelfde stijl, met zetstukken, een kasteel in het midden, vrolijke paartjes op het ijs. Hij heeft zijn lievelingsonderwerp gevonden en hij zal er nooit genoeg van krijgen.

Wat niemand weet, alleen hijzelf, is dat zo’n kasteel in het midden van zijn eerste schilderijen een herinnering is aan zijn jeugd en de leeslessen van moeder Beatrix. Hoe vaak liet ze hem niet dat onbegrijpelijke vers overschrijven: Een vaste burcht is onze God. In Hendricks vroege werken is het juist zo’n burcht die waakt over de schaatsenrijders, als een beschermende God.

Hendrick heeft nu naam gemaakt in Amsterdam. Hij krijgt opdrachten; zijn stijl en de vrolijkheid die van zijn werk afstraalt, spreken zowel Amsterdammers aan als vreemdelingen die voor zaken de stad bezoeken. Nog altijd woont hij bij Pieter Isaacz. in het Boshuis, waar hij werkt in het ruime atelier en slaapt in een kleine kamer die vrouw Isaacz. hem heeft afgestaan. Hij is er kind aan huis.

Tot zijn niet geringe vreugde is ook Cabel weer aan het schilderen gegaan. Arent Arentz. bleek het toch niet te kunnen laten. Maar hij doet het op zijn eigen eerlijke manier, puur Hollands, gewoon datgene wat hij buiten de stad heeft gezien: lage polders, wijde rivieren, vissers, jagers en zwoegers op het land. Cabel doet geen concessies en van de Vlaamse traditie moet hij niets meer hebben. Desondanks wordt een van zijn mooie zomerlandschappen als meesterstuk erkend en mag ook hij voortaan zijn werk signeren: A.A.

Hendrick maakt niet alleen schilderijen. Zijn grote voorliefde gaat uit naar het maken van aquarellen en ook die vinden gretig aftrek. Aquarellen op dik papier of op perkament zijn niet duur; ook minder rijke mensen kunnen zich die veroorloven. Tot op dat moment werden ingekleurde pentekeningen nauwelijks als ‘kunst’ beschouwd. Het waren voorstudies, of aardigheidjes voor ontwikkelde meisjes die niets anders te doen hadden. Maar wie dergelijke producten naast de aquarellen van Hendrick legt, ziet opeens het verschil: de met zekerheid getrokken lijnen, de natuurlijke houdingen van de erop voorkomende mensen, het glanzen van het ijs, de rimpels van het water, de mooi op elkaar afgestemde kleuren - niemand kan dat zo als de Stomme van Kampen. En in enkele dagen tijds zo’n schitterend landschap op papier werpen waarvan de glans je tegemoet straalt - hoevelen kunnen dat?

Zonder het te beseffen, helemaal bezeten door het werk, is Hendrick Avercamp een voorwerp van studie geworden. Pieter Isaacz. heeft een broer, Johannes, een medicus die doceert aan de universiteit van Harderwijk, maar ook vaak in Holland komt en dan in het Boshuis logeert. Deze geleerde heeft bijzondere belangstelling voor de doofstomme jongeman, die met zo’n geweldige handicap ter wereld kwam en nu bezig is beroemd te worden. Wie heeft hem lezen en schrijven geleerd, de wereld voor hem opengesteld, het leven toegankelijk voor hem gemaakt? Zijn moeder? En hoe deed ze dat dan?

Hendrick laat zich die belangstelling maar aanleunen en trekt zich er weinig van aan. Sinds kort heeft hij iets anders aan het hoofd. Hij is verliefd! En dat is een kwelling.

Het meisje woont op de Nieuwezijdsburgwal, niet ver van het rectors-huis, en ze is een vriendin van Margit, Hendricks tante. Sedert Hendrick het lieve kind daar een keer heeft gezien, komt hij weer vaker bij zijn familie in het rectorshuis, hopend dat ook Anna van der Heede er zal zijn.

Zoals ze daar achter het virginaal zit, spelend en zingend, daar kan hij uren naar kijken. Zoals ze zich beweegt in haar wijde rokken met het bollende jakje erboven, zoals ze lacht en haar hoofd schuin houdt - het brengt hem in alle staten van verrukking. Tegelijk weet hij niet goed raad met zijn gevoelens. Hoe komt het dat zijn wangen branden en tegelijkertijd de koude rillingen over zijn rug lopen? Waarom durft hij niet naar haar op te kijken wanneer hij met enige zwier zijn hoed voor haar afneemt en ze tegen hem lacht? Waarom gaat zijn hart zo wild tekeer als ze met blozende wangen en stralende ogen de woonkamer van Hubert en Margit binnenkomt en haar mondje open en dicht gaat, open en dicht, terwijl ze de armen wijd uitspreidt om haar nieuwe japon aan de gastvrouw te tonen? Hij krijgt er buikpijn van. Het meisje maakt dat hij zich duizelig en onhandig voelt, zodat hij van alles laat vallen, alsof hij werkelijk achterlijk is.

Hij trilt en beeft als hij merkt dat ze naar hem kijkt met de nieuwsgierigheid van normale mensen die plotseling ontdekken dat ze in gezelschap zijn van iemand die hen niet kan horen en niets kan terugzeggen. Waarom bloost ze dan, lacht ze verstolen achter haar hand, draait ze zo snel het hoofd om?

De Stomme heeft zich aangewend niet al te wantrouwig tegenover zijn medemensen te staan, die in hem nu eenmaal een vreemd wezen zien.

Hoe ziet Anna hem? Hij weet het niet. Soms krimpt hij ineen onder haar onderzoekende blik en zou hij het liefst door de grond zinken om daaraan te ontkomen. Dan schaamt hij zich voor zijn gebrek en breekt het zweet hem uit. Tegelijkertijd kan hij niet genoeg krijgen van haar gezelschap, wil hij haar zien en durft toch niet te kijken en voelt hij zich doodongelukkig als ze hem op dat verstolen kijken betrapt.

Een tweede door Hendrick geschilderde tondo hangt in de woonkamer van zijn tante Margit. Hij heeft haar het schilderij cadeau gedaan, als excuus omdat hij weer zo vaak bij haar over de vloer komt. Maar vooral om indruk te maken op Anna. Het meisje bewondert het werk, het is ook een meesterlijk geschilderd paneeltje en Hendrick kon er niet toe komen het te verkopen, want op de voorgrond heeft hij een oude man geschilderd, in gezelschap van een zwart-wit hondje: Mattheus Klaasz. bijgenaamd de Kladde, zijn eerste leermeester, ingepakt in zijn lange duffelse jas, een mand aan de arm, een wollen ijsmuts op het hoofd, weglopend uit het landschap. Achter de Kladde de schaatsenrijders, de ingevroren schepen, een molen in de verte en aan de linkerzijde een huis met een rokende schoorsteen. Het is Mattheus die terugkeert van de markt in Kampen en op weg is naar zijn bescheiden woninkje. In Mar-gits ogen is die oude man het symbool van de winter - een bekend symbool. Maar Hendrick kent geen symbolen, voor hem is het de dankbare herinnering aan de man die voor hem de schoonheid van de wereld ontsloot.

Anna van der Heede bestudeert de tondo aandachtig, intussen pratend tegen Margit.

‘Het is natuurlijk vreselijk om telkens zo’n neef over de vloer te hebben die zulke gekke gezichten trekt en nooit begrijpt wat er wordt gezegd, die er dus eigenlijk helemaal niet bij hoort. Maar ik moet eerlijk zeggen, het schilderij is mooi. Maar waarom is het rond? Schilderijen zijn toch altijd rechthoekig?’

‘Dat heet een tondo,’ legt Margit uit.

‘O. Lastig om in te lijsten, lijkt me. Maakt die griezel altijd van die ronde schilderijen?’

‘Waarom noem je Hendrick een griezel?’ vraagt Margit, enigszins verontwaardigd.

‘Hij kijkt altijd zo raar naar me. Net of hij iets wil zeggen en dan zegt hij niets. En hij wil alles aanraken, de vazen en de borden, je man en de kinderen... Ik ben steeds maar bang dat hij mij ook wil beetpakken.’ ‘Dat is nu eenmaal zijn manier om te laten weten dat hij iemand aardig vindt.’

Anna onderdrukt een rilling. Ze heeft allang door dat de Stomme bepaalde gevoelens voor haar koestert en dat neemt ze hem eigenlijk kwalijk. Om te onderzoeken of Margit het ook heeft gemerkt zegt ze, schijnbaar onschuldig: ‘Is hij verlegen? Hij krijgt altijd een kleur als ik binnenkom.’ Margit moet erom lachen.

‘Natuurlijk is mijn neef verlegen. De meeste mensen zien hem niet voor vol aan, ze denken dat hij niet goed wijs is omdat hij zulke nadrukkelijke gebaren maakt en niks zegt.’

‘Is hij niet goed wijs? Hij lacht altijd zo vreemd, een soort hinniken maar dan heel schel.’

‘Dat komt omdat hij zelf niet kan horen hoe dat klinkt.’

‘Ik vind,’ zegt Anna en ze trekt haar fijne neusje op, ‘dat iemand die gebrekkig is zich héél kalm moet houden en moet zorgen vooral niet op te vallen.’

Margit haalt de schouders op. Hendrick is de zoon van haar zuster, ze kan hem onmogelijk de toegang tot het rectorshuis ontzeggen. Maar ook haar hindert het dat Hendrick tegenwoordig zo vaak komt binnenvallen, andere bezoekers schrik aanjaagt. Zijn toenemende faam als schilder troost haar enigszins, maar diep in haar hart schaamt ze zich om zo’n neef te hebben die zich anders gedraagt dan gewone mensen. Ze wilde wel dat hij wat minder vaak op bezoek kwam.

Hubert heeft er weinig last van, die heeft genoeg aan zijn hoofd met zijn rectorsfunctie. Zij, Margit, is het die de Stomme moet ontvangen en bezighouden, en die aan haar vele vriendinnen moet uitleggen dat de jongeman met zijn overdreven gebaren, grimassen en holle oogkassen absoluut niet gevaarlijk is.

Anna’s opmerking over ‘de griezel’ heeft haar pijn gedaan, want nu is het overduidelijk hoe anderen haar neef zien: een vreemd wezen dat eigenlijk niet thuishoort bij beschaafde mensen.

‘Je moet niet zo hard oordelen, Anna,’ zegt ze bestraffend. ‘Hendrick is een goeie jongen. Zal ik hem vragen voor jou ook een schilderij te maken?’

‘O nee, alsjeblieft niet. Dan zou ik, elke keer als ik ernaar kijk, aan hem moeten denken en dat wil ik niet.’

Liefde is blind, dat geldt ook voor Hendrick Avercamp. Dat Anna stokt in de deuropening wanneer zij op het punt staat de woonkamer van zijn tante Margit te betreden en hem daar ziet zitten, legt hij verkeerd uit. Ze is jong en verlegen, denkt hij vaag, jonge meisjes zijn nu eenmaal schuw...

Dat ze een kleur krijgt als hij te dichtbij komt en onwillekeurig haar rokken bijeentrekt is hem wel opgevallen, maar wat het betekent weet hij niet. Misschien krijgt ze het in zijn nabijheid net zo warm als hij het krijgt bij haar.

Hij maakt een aquarel voor haar. Ze is het zelf op die tekening, zittend op de rand van een ingevroren roeiboot, in haar mooiste kleren, terwijl een jongeman - dat is hij - voor haar knielt en haar de schaatsen onderbindt. Zijn diepste verlangen legt hij erin: zijn verlangen om met haar op het ijs te mogen rijden, hand in hand, de nevelige horizon tegemoet. Zorgvuldig kleurt hij de tekening in. Een van Isaacz.’ leerlingen kijkt over zijn schouder mee.

‘Dat is mooi! Wie is zij? Ken ik haar?’

Als hij geen antwoord krijgt loopt de jongen met een peinzend gezicht weg. Die Stomme toch! Zou hij werkelijk het oog op zo’n leuk meisje hebben laten vallen - hij, die niet eens kan praten?

Het regent wanneer Hendrick zich die zondag opmaakt om naar het rectorshuis te gaan. Johannes Isaacz., de medicus die een paar dagen in Amsterdam is, stelt voor hem te vergezellen. De dokter heeft al lang lopen denken over een algemeen geldende gebarentaal voor doofstommen. Daartoe bestudeert hij de lichaamstaal van Hendrick, noteert wat die met zijn handen en hoofd doet, hoe hij kijkt naar mensen, hoe hij reageert op botsingen met voorbijgangers, een straatruzie, wat voor soort gezichten hij trekt als hij ergens van is geschrokken of zich onbegrepen weet; maar wat hem vooral interesseert is hoe iemand die niets hoort zich in een drukke stad als Amsterdam weet te bewegen en zonder ongelukken te veroorzaken over straat gaat.

Voor mensen als de Stomme, die zonder gehoor ter wereld komen, moet toch iets gedaan kunnen worden, denkt Johannes. Niet allemaal hebben ze een moeder zoals die Kampenaar.

Het probleem laat Johannes maar niet los en in Hendrick heeft hij een ideale proefpersoon. Al wandelend met de Stomme door Amsterdam probeert hij het aantal gebaren dat de jongeman maakt, uit te breiden. Hendrick stelt die pogingen zeker op prijs en nu heeft Johannes Isaacz. zich voorgenomen eens met de rector van de Latijnse school, Hen-dricks oom, te gaan praten over zijn ideeën. Daarom loopt hij nu met Hendrick mee naar het Oudekerkshof, zwijgend, oplettend. Het is niet druk op straat, de regen houdt de meeste mensen thuis.

Zoals dikwijls op zondagmiddag is ook Anna van der Heede bij Margit op bezoek, net als Sara met haar kinderen en Suzanne met haar man. ’s Zondags wordt er muziek gemaakt, vooral als het slecht weer is en er weinig gelegenheid is voor uitstapjes of wandelingen.

Zo krijgt Johannes Isaacz. voor het eerst de twintigjarige Anna te zien en hij kan zich niet voorstellen dat er in deze stad een eleganter en lieflijker meisje te vinden zal zijn. Vierendertig jaar is hij en nog ongetrouwd; de jongste hoogleraar in de Nederlanden. Anna zet hem bij de eerste aanblik in vuur en vlam. De wat droge geleerde verandert op slag in een hartstochtelijk minnaar die tien jaar van zijn leven zou willen geven om dat meisje tot vrouw te krijgen.

Hubert en Margit zijn nogal verguld met het bezoek van de geleerde Johannes Isaacz. Niet alleen omdat hij zoveel weet, maar ook omdat hij van zeer goede familie is. Zijn vader is handelscommissaris in Denemarken, daar zijn de jongens Pieter en Johannes ook geboren, zij het uit Nederlandse ouders. Margit vergeeft haar neef meteen zijn veelvuldige bezoeken nu hij zo’n belangrijk man in haar huis heeft gebracht. Er valt toch iets voor te zeggen om een beroemde neef te hebben met zulke goede relaties.

Aarzelend overhandigt Hendrick zijn aquarel aan het meisje Anna en kijkt vol hoop naar haar gezicht.

‘O, wat mooi,’ roept Sara.

Anna slikt even. ‘Ben ik dat?’ vraagt ze, half ontstemd. Wie de jongeman is die op de aquarel voor haar knielt en de schaatsen onderbindt is niet geheel duidelijk, hij zit met de rug naar de beschouwer toe, maar ze kan wel raden wie ermee wordt bedoeld. Ze krijgt er een kleur van. Wat verbeeldt die Stomme zich wel, dat hij zomaar haar voeten zou mogen aanraken? Die blos staat haar allerliefst.

Johannes kan geen oog van haar afhouden. Wat een schatje!

Margit schenkt goede Rijnse wijn en presenteert gemberkoekjes. De tekening gaat van hand tot hand, wordt bewonderd, maar Hendrick is nogal teleurgesteld door de lauwe reactie van Anna. Johannes is bij haar gaan zitten, maakt haar complimentjes die ze zich met plezier laat aanleunen. Het wordt langzamerhand tijd dat ze naar een geschikte echtgenoot gaat uitkijken en deze man is niet de eerste de beste. Weliswaar gedraagt ze zich zeer ingetogen zoals dat van een jong meisje wordt verwacht, maar haar ogen spreken duidelijke taal. Deze rijzige heer met zijn degen en goede manieren bevalt haar uitstekend. Hij is zo knap! En als vrouw van een professor zal ze voor niemand onder hoeven te doen. Ze glimlacht tegen hem, slaat dan snel de ogen neer en legt onwillekeurig de hand op haar hart alsof ze dat tot bedaren moet brengen. Lichaamstaal! Gebarentaal!

Johannes vangt het sein feilloos op en zijn besluit is al genomen. Dit meisje zal hij het hof maken, hij zal met haar ouders gaan praten, daarbij een trouwgift meebrengen die kostbaar genoeg is om indruk te maken en die zowel haar ouders als het meisje zelf ervan zal overtuigen dat hij het eerlijk meent. Wat zal hij daarvoor kiezen? Een ring? Een broche? Een paar zijden kousen? Hij verdiept zich in zoveel verrukkelijke dromen dat hij helemaal vergeet waarvoor hij eigenlijk is gekomen en met geen woord tegen Hubert Salignacus rept over zijn plannen om een speciale vingertaal voor doofstommen te ontwerpen. Op Hendrick let hij helemaal niet meer, hij heeft nog slechts oog voor Anna, en Anna vindt het heerlijk.

Hendrick zit als gewoonlijk stil in een hoekje, hoort niets van de muziek of van de gesprekken, hij kijkt alleen maar. Naar Anna, die zichtbaar geniet. Ze schept er een wreed genoegen in om de Stomme, wiens duidelijke gevoelens voor haar ze belachelijk vindt, te laten merken dat hij helemaal niets is, dat ze zijn tekening als een onbeschaamdheid heeft ervaren. Hij mag best weten dat ze niets van hem moet hebben en die geleerde man met zijn knappe gezicht veel en veel interessanter vindt. De Stomme, wiens ogen zijn oren moeten vervangen, ziet het aan en is van binnen één rauwe wond. Tegen een man als Johannes Isaacz. valt niet te concurreren. Het is hem alsof hij Anna op het ijs hand in hand met haar uitverkorene in de verte ziet verdwijnen, kleiner en kleiner wordend om in de winternevels op te lossen, een ontroostbare arme drommel achterlatend. Zó zal hij dat eens schilderen...

De wijn raakt hij niet aan, de koekjes slaat hij af. Sara kijkt bezorgd naar hem om: is hij ziek? Dan staat Hendrick met een ruk op, maakt af-scheidsgebaren en rent naar buiten, de regen in. De weinige voorbijgangers wijken angstig voor hem uit, want hij maakt woeste gebaren en stoot onverstaanbare klanken uit.

Vijf jaar geleden verloor hij zijn eerste leermeester, toen zijn vader en een broer. Dat deed hem veel verdriet, maar dat alles leek in niets op de verscheurende pijn die hij nu voelt. Een ander zien triomferen waar je zelf hebt gefaald is een vorm van leed die Hendrick nog niet eerder in zijn jonge leven heeft ervaren en die hem ontredderd achterlaat.

Anna van der Heede geeft niets om hem, vindt er zelfs plezier in hem te laten voelen hoe minderwaardig en onbelangrijk hij is in haar ogen. Plotseling vallen alle tekens die hij eerder opving op hun plaats: haar gezichtsuitdrukkingen, haar aarzeling als ze hem in de woonkamer van zijn tante vond, haar onverschilligheid voor de aquarel waarin hij al zijn bewondering en verlangen heeft neergelegd, het afwenden van haar hoofd... Wat hij voor ingetogenheid hield blijkt iets anders te zijn: afweer, terwijl ze hem heimelijk uitlacht. Hoe heeft hij zo dom kunnen zijn in haar houding iets anders te lezen?

Het gaat harder regenen; Hendrick merkt het niet eens. Zijn gezicht is nat, water loopt van de rand van zijn hoed in zijn hals, doorweekt de kanten kraag, spoelt de stijfsel eruit, zodat de molensteen, zoals dat soort kragen wordt genoemd, slap over zijn jas gaat hangen.

Jaloezie - het is een nieuw gevoel voor hem. Nooit eerder treurde hij werkelijk om zijn gebrek. Zijn familieleden accepteerden hem zoals hij was, een buitenbeentje, iemand aan wie iets ontbreekt maar die verder een gewoon mens is.

Ook in het Boshuis behandelt Isaacz. hem als een normale burger, evenals diens vrouw en overige leerlingen. De spot en afkeer van andere mensen heeft hem nooit gestoord - met die mensen had hij niets te maken, ze raakten hem niet. Maar Anna! In Anna’s ogen wil hij niet minderwaardig zijn; hij snakt naar haar bewondering. Niet voor niets heeft hij Margit zijn tweede tondo geschonken, hij wilde dat ook Anna die zou zien en merken welk een groot kunstenaar hij is. Daarom maakte hij ook die aquarel voor haar - en ze keek er nauwelijks naar, scheen er zelfs door beledigd te zijn. Aan Johannes Isaacz. schonk ze wel al haar aandacht en tegen zo’n man, weet Hendrick, kan hij niet op. Die kan luisteren, praten, complimentjes maken, die hoeft niet twee, drie maanden op een schilderij te zwoegen om daarna blij te zijn met twintig gulden of minder. Zo’n medeminnaar is onoverwinnelijk. Verscheurd, wanhopig dwaalt de Stomme door de Amsterdamse straten zonder te letten op de schaarse voorbijgangers. Er zijn maar weinig mensen buiten, maar de kroegen zitten vol, waar het bier schuimt en de wijn klokt. Hendrick echter zoekt geen troost in de drank. Wijn of bier drink je tegen de dorst of voor je plezier, niet om verdriet te verdoven. Hij kent die mogelijkheid niet eens.

Kletsnat en terneergeslagen komt hij eindelijk in het Boshuis aan en verdwijnt regelrecht naar het kleine kamertje dat Pieters vrouw hem heeft afgestaan. Hij trekt zijn natte kleren uit, werpt zich op het bed, staart met droge ogen naar de balken. Voor het eerst in zijn leven vervloekt hij zijn gebrek.

Acht weken later trouwt Johannes Isaacz., die later vooral bekend zal worden onder de naam Pontanus, met Anna van der Heede. De meesterschilder Pieter Isaacz. geeft al zijn leerlingen een dag vrij om het huwelijk te kunnen bijwonen, dat in de Nieuwe Kerk zal worden ingezegend, maar Hendrick gaat er niet heen. Even verbaast Pieter dat wel, maar dan bedenkt hij dat de Stomme misschien niet houdt van huwelijksfeesten, dansende mensen, overmatig drinkende gasten. Praten kan hij met niemand, de muziek hoort hij niet, evenmin als de toespraken en gewaagde grapjes. Dus neemt hij het zijn leerling niet kwalijk dat deze op die mooie meimiddag verstek laat gaan en er de voorkeur aan geeft met zijn vriend Cabel een wandeling langs de Amstel te maken. Begrijpt Cabel iets van Hendricks verdriet? Als gewoonlijk zwijgen ze samen, drinken stil een glas wijn voor de herberg Het Okshoofd, maken zwijgend een paar schetsen, tot Arent op een stukje papier schrijft: CONINXLOO ERNSTIG ZIEK.

Gillis Coninxloo, de grote schilder van bosgezichten, de Vlaming die zo’n duidelijk stempel drukt op de Amsterdamse schildersbent! Hendrick leest het, knikt, het doet hem niets. Hij lijkt verdoofd. Zelfs het feit dat de zon schijnt, dat ze midden in de week van een vrije dag kunnen genieten, kan hem niet uit zijn sombere bui halen. Cabel merkt dat zijn vriend nog meer in zichzelf gekeerd is dan anders en daarom vraagt hij: KAMPEN?

Kampen? Het duurt even eer het tot Hendrick doordringt wat zijn vriend bedoelt; dan schudt hij heftig het hoofd. Nee, in Kampen is niets aan de hand. Moeder Beatrix leidt met veel deskundigheid de apotheek, Peter, Lambert en Evert zijn gezond, maken goede vorderingen op school, pienter als ze zijn, en het kleine Femmetje groeit en speelt, huppelend door de dagen. Beatrix schrijft opgewekte brieven aan haar zusters en haar zoon - over Kampen behoeft Hendrick zich geen zorgen te maken.

Dan is er iets anders, denkt Cabel. Een meisje? De Stomme is toch hoop ik niet verliefd geworden? Wat kan hij een vrouw bieden? Enigszins geschrokken kijkt hij naar Hendricks gezicht, ziet de droeve ogen, de treurende mond. MEISJE? schrijft hij.

Hendrick verbleekt. Dus dat is het! De Stomme heeft waarachtig zijn hart verloren aan de een of andere Amsterdamse schone en dat kind wil natuurlijk niets van hem weten. Wie zou het zijn? Waarschijnlijk een meisje dat hij bij een van zijn tantes heeft ontmoet... Het zal Anna van der Heede toch niet zijn? Die trouwt vandaag met een belangrijk man en zal over enkele dagen Amsterdam verlaten om zich in Harderwijk te vestigen als professorsvrouw. En opeens weet Cabel dat hij goed heeft geraden en dat de Stomme zit te treuren om het onbereikbare. Arme onnozele hals!

Arent Arentz. kent het meisje; haar vader en de zijne zijn bevriend met elkaar. Toen Arent en Anna nog kinderen waren speelden ze dikwijls samen en ook later zag hij haar nog wel eens, toen ze allang was opgegroeid tot een koket dametje, zelfingenomen en vol vooroordelen. En op dat oppervlakkige wezen is de Stomme verliefd geworden? Ach, hij kan ook niet weten hoe ze in werkelijkheid is. Hij heeft het verwaande stemmetje nooit gehoord, weet niet hoe snel ze klaarstaat met haar mening over anderen. Ze is aardig om te zien, maar lief...? Nou, nee!

Het gaat wel over, denkt Cabel ontroerd. De Stomme zal gauw genoeg inzien dat zulke meisjes niet voor hem bestemd zijn.

In de verte maalt een molen het zonlicht kapot; het is of er vonken van de wieken druipen. Hendrick kijkt ernaar zonder veel te zien. Hij denkt aan Kampen, aan zijn moeder die elke tegenslag in haar leven met moed en hardnekkige ijver te lijf gaat. Een kostwinner verloren? Dan zal zij de kost voor haar gezin verdienen. Een ongelukkige oudste zoon? Doet er niet toe, ook de misdeelde zal een behoorlijke opleiding krijgen en zijn plaatsje in de wereld veroveren, al kost dat tijd, geld en moeite. Een veelbelovend kind verloren? Droevig, maar haar andere zoons zullen er niet onder lijden.

Beatrix Avercamp, een vrouw uit duizenden, niet kapot te krijgen. Moet hij, Hendrick Avercamp, zich dan terneer laten slaan door de eerste de beste diepe teleurstelling? De molen maalt, Hendricks gedachten malen, de warmte van Cabels arm om zijn schouder doet hem goed, er stroomt troost en bemoediging uit. En voor het eerst sinds weken kan Hendrick plotseling weer glimlachen, zijn vriend toeknikken, op het schetsboek wijzen. Zullen we? Gelijktijdig beginnen ze de molen in de verte te tekenen. Hendrick is over zijn depressie heen.

Gillis Coninxloo overlijdt en wordt door de hele schildersbent van Amsterdam betreurd. Hij wordt door het St.-Lucasgilde met veel plechtigheid begraven; ook Hendrick en Arent Arentz. lopen mee in de rouwstoet, evenals Hercules Seghers, Coninxloo’s meest begaafde leerling. Heel artistiek Amsterdam is uitgelopen om de grote Vlaamse schilder de laatste eer te bewijzen: prentsnijders, drukkers, kunstkopers, edelsmeden, glasschilders, beeldgieters, graveurs, boekverkopers en kaart-tekenaars volgen de kist.

We begraven niet alleen Gillis Coninxloo maar ook de Vlaamse school, denkt Cabel. Van nu af aan zullen de Hollandse schilders hun eigen weg moeten zoeken. De betovering die Coninxloo op hen uitoefende zal geleidelijk aan wegebben, er zal een Hollandse School ontstaan, zo gevarieerd en veelzijdig als de wereld niet eerder heeft gekend. En wij, Hendrick Avercamp en Arent Arentz., zullen daarvan deel uitmaken. Dat zweer ik op het graf van deze grote Vlaming.

Gaat er iets dergelijks ook door de Stomme heen? Cabel weet het niet, hij hoopt het. Hendricks Breugheliaanse ijsgezichten vinden gretig aftrek bij de Amsterdamse kunstverzamelaars, maar Cabel heeft het gevoel dat die wijze van schilderen zijn vriend niet helemaal bevredigt. Er schuilt iets onechts in, iets wat te veel op effect is berekend. Maar de Stomme heeft nu eenmaal geleerd zó te schilderen, zijn taferelen zo op te bouwen. En niet alleen hij. Een hele generatie jonge kunstenaars is opgegroeid in de Vlaamse traditie. Wanneer zal het eigen Hollandse gevoel doorbreken zoals hij, Cabel, dat in elk van zijn schilderijen uitdraagt?

Een pioniersrol is nooit gemakkelijk te vervullen. De schilderijen van Arent Arentz. brengen niet veel op, de verzamelaars vinden zijn landschappen te kaal, te nuchter. Toch is Cabel niet jaloers op zijn vriend die meer succes heeft. Pas nog heeft de Stomme zijn vijfde winterge-zicht van de hand gedaan voor vijfentwintig gulden, een hoog bedrag als je bedenkt dat Amsterdam tientallen ateliers telt waar landschapjes voor enkele guldens bij dozijnen worden gefabriceerd, bestemd voor de kleine luiden die ook iets aardigs aan hun wand willen hebben. Twee-derangswerk is dat, snel op het paneeltje geworpen, traditioneel en zonder veel artistiek gevoel. Hendricks winterlandschappen steken daar met kop en schouder bovenuit, hebben meer sfeer, ze zijn levendiger, vrolijker, beter geschilderd, zij het met al die Vlaamse trekjes. Hoe dan ook, denkt Cabel, staande bij het graf van Coninxloo, de Stomme zal altijd mijn vriend blijven. Zou hij eigenlijk wel beseffen hoezeer ik hem bewonder en van hem houd?

Niets in het leven blijft hetzelfde. Pieter Isaacz. zal Amsterdam gaan verlaten. Hij keert terug naar Denemarken, waar hij een aanstelling heeft gekregen als hofschilder van koning Christiaan Iv, een eer waarop hij zeer trots is. Dat betekent echter wel dat het huishouden in het Boshuis zal worden opgebroken. Voor de derde maal verliest Hendrick een leermeester.

Als afscheidsgeschenk geeft hij Pieter een pas voltooid schilderij waarop ook de Kladde voorkomt, terwijl David Vinckboons op de rug gezien naar de schaatsenrijders staat te kijken. Pieter is blij met het werk, dat inderdaad al veel rijper en verfijnder is dan Hendricks vorige werken.

‘Jou kan ik toch niets meer leren, beste jongen,’ zegt de meester trouwhartig. ‘Treur dus niet over mijn vertrek. Zoek een atelier waarin je je zelfstandig kunt vestigen. Voor jou zal het niet meevallen leerlingen te vinden. Ach, wat praat ik nou, je hoort me toch niet. Geeft niets, jij vindt je eigen weg wel.’

Hendricks tante Sara biedt hem een kamer in haar huis aan, maar de jongeman weet hoe tijdelijk dat zal zijn. Zijn leertijd is voorbij, hij wil terug naar huis, naar Kampen. Drie leermeesters heeft hij gehad, die alledrie bijdroegen aan zijn vorming. Hij is hun alledrie dankbaar, maar het heimwee knaagt en hij wil weg uit Amsterdam, de stad waarvan hij nooit heeft gehouden. Samuel, Sara, Suzanne en zelfs Margit trachten hem van dat voornemen af te brengen.

‘Wat moet de Stomme in Kampen? Hier kan hij goed geld verdienen, hier wordt hij als een talentvol schilder gezien. In de provincie zal hij verpieteren, daar hebben de mensen het geld niet om dure schilderijen te kopen.’

De tantes gebaren, Samuel schudt het bedaagde hoofd. Als Hendrick maar kon horen wat ze tegen hem zeggen en naar hun argumenten kon luisteren! Met alleen korte briefjes en afkeurende gebaren bereiken ze hem niet. Hij blijft vriendelijk glimlachen en zijn bezittingen bij elkaar pakken. Zelfs Cabel, er door Sara bijgehaald omdat ze weet hoeveel invloed die op de Stomme heeft, vermag niets aan Hendricks plannen te veranderen. En eerlijk gezegd, veel moeite doet Arent Arentz. ook niet. ‘Laat hem toch. In Kampen zal hij de rust vinden die hij nodig heeft om helemaal zichzelf te worden,’ betoogt Cabel. ‘Amsterdam is te vol, te druk voor hem. Zijn verblijf hier heeft een man en een goed schilder van hem gemaakt, maar zijn hart trekt naar zijn moeder en broers.’

‘Er gaat toch niets boven Amsterdam,’ meent Sara.

Cabel moet daarom lachen.

‘Hebben jullie je neef ooit een stadsgezicht zien tekenen? Hij houdt alleen van het buitenleven - net als ik.’

‘Nu ja,’ meent Suzanne, ‘Hendrick heeft zich gespecialiseerd in winterlandschappen en ijsgezichten. Nou en? Daarmee is hij bekend geworden en hij heeft gelijk dat hij die dingen dan blijft maken. Maar dat is toch geen reden om uit deze heerlijke stad weg te vluchten? Hier klopt het hart van Holland, hier wonen de kunstverzamelaars, die steeds mooiere en grotere huizen laten bouwen en versiering voor hun wanden zoeken. Hier begrijpen de mensen iets van kunst. Maar in Kampen?’

‘Ik heb er een paar jaar gewoond,’ vult Sara aan, ‘en het was er aangenaam, de IJssel is mooi, de omgeving ruim, maar je kunt het niet vergelijken met Amsterdam. Hier gebeurt het!’

‘Hendrick Avercamp hoeft niet te gebeuren,’ lacht Cabel,‘hij wil alleen maar schilderen.’

Voor de laatste maal maken Cabel en de Stomme een lange wandeling in de richting van Slooten. Als ze langs de IJ-oever uitrusten schrijft Arent het voor zijn vriend op: STUUR MIJ JE SCHILDERIJEN.

HIER KAN IK ER EEN GOEDE PRIJS VOOR MAKEN.

Hendrick knikt hem stralend toe. Ja, dat zal hij doen. Al gaat hij weg, de band met Cabel zal hij niet verbreken. Arent Arentz. is meer dan een vriend, hij een geestverwant.

Ze staan op en lopen gearmd verder, de horizon tegemoet.

Naschrift

In de kunstgeschiedenis is Hendrick Avercamp een grote naam geworden.

Zijn ruim dertig schilderijen zijn over de hele wereld verspreid en in particuliere verzamelingen en belangrijke musea terechtgekomen.

Eén ervan hangt in het Rijksmuseum te Amsterdam, een ander in het Mauritshuis in Den Haag. Meestal schilderde hij winterlandschappen met schaatsenrijders en veel ijspret, maar daartussendoor ook enkele mooie zomerlandschappen.

Uit Kampen is hij nooit meer weggegaan; hij heeft er tot aan zijn dood in 1634 gewoond.

Samen met Arent Arentz., bijgenaamd Cabel, behoort Hendrick Avercamp tot de voorlopers van het pure Hollandse landschap, want eenmaal gevestigd te Kampen begon de Vlaamse invloed op zijn werk geleidelijk aan te slijten en werden zijn schilderijen allengs realistischer en vooral: Hollands!

Hij krijgt vele navolgers: Esaias van de Velde, Jan van Goyen, Adam van Breen, Antonie Verstralen, Adriaan van de Venne en zijn neef Barend Avercamp, de zoon van zijn broer Peter.

Maar Hendrick Avercamps grootste verdienste is geweest dat hij de aquarel tot zelfstandige kunstvorm wist te verheffen. Een kleine duizend tekeningen en aquarellen zijn van hem bewaard gebleven: landschappen, ijsgezichten, ambachtslieden aan het werk, vergezichten over polders en rivieren, zigeunergroepjes en prachtige kostuumstudies -mooi van lijn en kleur - waaruit zijn liefde voor het platteland, de mensen en hun bezigheden spreekt.

Als ‘de Stomme van Kampen’ ging hij de geschiedenis in, als de nooit overtroffen schilder van ijspret, koude luchten, wazige verten, bevroren landschappen en menselijke tegenstellingen, als het ware om te bewijzen dat met moed, doorzettingsvermogen en ijver elke handicap te overwinnen valt.