Thea Beckman

Het rad van fortuin

Lemniscaat Rotterdam

De gebeurtenissen in Het rad van fortuin volgen op

die in Geef me de ruimte! en Triomf van de verschroeide aarde,

maar de drie boeken kunnen heel goed los van elkaar gelezen worden.

Wil je meer weten over onze boeken? Ga naar www.lemniscaat.nl

Drieëndertigste druk, 2010

Omslagillustratie: Jan Wesseling © Lemniscaat b.v. Rotterdam 1978, 2005 isbn 978 90 5637 934 6

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Druk: HooibergHaasbeek, Meppel Bindwerk: Boekbinderij De Ruiter b.v., Zwolle

INHOUD

01. De dwergpage

02. De brug over de Eure

03. Krijgsraad met verrassingen

04. De list van Du Guesclin

05. De zorgen van een koning

06. Het geheim

07. Vuile handen

08. Zet je schrap!

09. De ronselaars

10. Het goud van de paus

11. De Bastaard van Castilië

12. Burgos

13. Pedro de Wrede

14. De onderworpenen

15. Te laat!

16. De muren van Toledo

17. Het drama in de kloostergang

18. Op zoek naar Rosita

19. De klap

20. De prins van Wales grijpt in

21. De onzichtbare

22. Het eergevoel van een koning

23. Bliksemschicht

24. Gods Vlindertje

25. De losprijs

26. Thérèse

27. Weerzien met Toledo

28. Op verkenning in de regen

29. Nachtelijke geheimzinnigheid

30. Ruzie om een koninkrijk

31. De verloren ziel

32. De zwarte parel

Epiloog

Voor wie er meer van wil weten

DE DWERGPAGE

‘Au!’

‘Hé! Kun je niet uitkijken, sufferd!’

‘Kijk zelf uit. Je lijkt wel een op hol geslagen paard.’

Woedend zitten de twee kinderen tegenover elkaar in de stenen gang van kasteel Pontorson. Kleine Robert wrijft over zijn voorhoofd, dat in botsing kwam met de elleboog van Thérèse. Thérèse wrijft over haar arm, waar Kleine Robert met zijn hoofd tegenaan ramde toen hij uit de nis te voorschijn schoot, juist op het moment dat het meisje voorbij kwam stuiven. Ze dreunden op elkaar, stuiterden terug en nu zitten ze daar allebei op hun achterwerk elkaar de schuld te geven.

‘Je bent ook altijd zo wild,’ klaagt Robert verongelijkt.

‘Nietes. Jij komt uit die nis springen alsof de duivel je achternazit,’ snauwt Thérèse. Ze krabbelt overeind en hijst Kleine Robert op zijn benen.

‘Mijn moeder zoekt me,’ fluistert hij, ‘maar ik heb vandaag geen zin in lessen.’

nst. Kleine Robert heeft nóóit zin in lessen.

De jongen kijkt om. ‘Vlug! Er komt iemand.’ Hij grijpt zijn vriendinnetje bij de hand en trekt haar mee, de gang uit, vijf stenen treden af en de hoek om.

‘Zullen we naar de paardenstal gaan?’ stelt hij voor. ‘Dan ben ik de ridder en jij de gevangen jonkvrouw.’‘Nee,’ antwoordt Thérèse. ‘Ik vind er niets aan om vastgebonden te zitten en toe te kijken hoe jij een draak verslaat die er niet eens is. Ik wil naar de smidse. Clopin is de wapens aan het slijpen, dat is veel spannender.’

Kleine Roberts gezichtje betrekt.

‘Ze gaan er morgen weer op uit, vechten tegen de Navarrezen,’ zegt hij jaloers. Achter hen gaat een deur open. Snel glippen de kinderen naar buiten, de binnenplaats van het kasteel op.

‘In de smidse mogen we niet komen,’ herinnert Thérèse zich opeens.

‘Ik wel,’ pocht Kleine Robert, ‘ik mag alles.’

Dat is natuurlijk niet waar, maar op dit ogenblik gelooft Thérèse het omdat ze het wil geloven. Clopin is de sergeant van de wacht op kasteel Pontorson, maar voor hij soldaat werd, was hij smid en nog altijd heeft hij de plicht de wapens van ridder Bertrand du Guesclin en diens schildknapen te onderhouden. De kinderen horen het heldere geklinkhamer uit de smidse komen. Niet ver daarvandaan staat een lege kar; daarachter verstoppen ze zich. Onder de wielen door gluren ze naar de open smidse. Ze zien Clopin met een leren schootsvel voor bij het aambeeld staan, terwijl een knecht de blaasbalg bedient en het vuur opjaagt. Een fraai geklede jongeman staat erbij te kijken.

‘Hij smeedt hoefijzers,’ fluistert Thérèse opgewonden.

‘Ja, voor Bliksemschicht,’ knikt Kleine Robert.

‘Matthis is er ook... zullen we wat dichterbij gaan? Matthis is een aardige jongen, die jaagt ons niet weg.’

Thérèse werkt zich al onder de kar uit, schiet de smidse in en duikt weg achter een paar ijzeren wielbanden. Kleine Robert kijkt eerst even om. Een knecht loopt over de binnenplaats zonder hem op te merken. Vrouw Béchet, de moeder van Thérèse, komt juist naar buiten en gaat naar de mesthoop waar de kippen scharrelen. Ze werpt hun iets toe. Kleine Robert ziet alleen haar brede rug. Dan springt hij op en vlucht ook de smidse binnen, snel als een wezel. Stil hurken de beide kinderen achter de berg ijzer en kijken hoe Clopin zich beweegt. Het is een mooi gezicht de sergeant bezig te zien als hij zijn vroegere handwerk uitoefent. De gloed van het vuur speelt over zijn grimmige gezicht. Het zweet doet de spieren van zijn blote onderarmen glanzen. De vonken vliegen rond. Matthis Cuvelier, de heraut, staat erbij met een gezicht of hij er een gedicht op zou kunnen maken.

Kleine Robert zucht: van jaloezie, van verlangen, maar ook omdat hij zo geniet van de aanblik van die zwaargebouwde sergeant en zijn reuzenkracht.

‘Hij is sterk, hè?’ fluistert Thérèse.

‘Zo sterk word ik later ook,’ belooft Kleine Robert. Thérèse werpt een vlugge blik op haar vriendje en grinnikt. ‘Hoor dat!’ Kleine Robert doet of hij er niets van merkt.

De grote ellende van zijn leventje is dat hij zo klein blijft. Hij moet nu zeker al een jaar of acht zijn, maar nog altijd ziet hij eruit als een kind van vijf en dat hindert hem verschrikkelijk. Thérèse is een jaar ouder dan hij en zeker twee koppen groter; hij reikt nog niet eens tot haar schouders. Andere speelkameraadjes heeft hij niet op Pontorson en met de dorpsjongens kan hij niet goed overweg. Met Thérèse wel! Ze is ondernemend, vlug van begrip en ondanks het verschil in lengte heeft ze voor het jongetje een soort goedmoedig respect. Dat komt door het standsverschil. Kleine Robert is de pleegzoon van een beroemd trouvère-echtpaar. Thérèse is het dochtertje van de kokkin; een vader heeft ze niet meer. Over niet al te lange tijd zal ze ook maar een gewoon dienstmeisje zijn.

Clopin is klaar met zijn hoefijzers. Hij steekt ze in een trog koud water; het sist en dampt. Thérèse voelt een aangename huivering over haar rug lopen. Dan ziet ze hoe Matthis Cuvelier, de knappe, jonge heraut, zijn dolk uit de schede haalt en hem Clopin voorhoudt.

‘Wil je die voor mij slijpen?’

‘Waarvoor?’ grinnikt de sergeant. ‘Je gebruikt hem nooit.’

‘Wie weet hoe hard ik hem binnenkort nodig heb,’ antwoordt Matthis luchtig.

Kleine Roberts hartje bonst van afgunst. Zijn pleegbroer heeft zo’n prachtige dolk met ingelegd ivoor, en hij heeft alleen een houten namaakzwaard waarmee je nog geen rat kunt doden. Terwijl het nu juist zo spannend wordt...

Enkele dagen geleden arriveerde op kasteel Pontorson een koerier uit Parijs met een ontstellend bericht: Jean II, koning van Frankrijk, was overleden. De vorst die met ridderlijke geestdrift fout op fout stapelde, die vocht als een held en regeerde als een nar, die ervan droomde de Turken te bestrijden terwijl zijn eigen land overspoeld werd door plunderlegers, is dood!

Jean le Bon - Jan de Goede - werd hij door zijn volk genoemd. Wat was er goed aan deze koning? Hij was een krijgshaftig man die uitblonk op het toernooiveld, die tweemaal een ongelukkig huwelijk sloot en voortdurend met zijn vier zonen overhoop lag. Hij was verkwistend en goochelde met munteenheden als de eerste de beste oplichter. Hij bracht zijn land aan de rand van de afgrond en verloor hele provincies aan de Engelse invallers. Gedurende zijn leven leed hij de ene nederlaag na de andere, maar zijn moed en ridderlijkheid waren spreekwoordelijk. Vier jaar lang was hij de gevangene van de Engelse koning geweest en hij moest worden vrijgekocht met onvoorstelbare offers. Toen zijn op één na oudste zoon Louis d’Anjou, die als gegijzelde in Engeland werd vastgehouden, wist te ontvluchten, nam deze koning om de ‘eer’ van zijn familie te redden weer de plaats van zijn zoon in als krijgsgevangene. Of deed hij dat om de moeilijkheden in zijn eigen land te ontlopen? Kroonprins Charles werd tot regent in Parijs benoemd, maar zonder werkelijke macht of zeggenschap, wat de situatie er niet beter op maakte. En nu is Jean II, die moedige, dwaze koning, onverwacht in Londen gestorven. Charles zal hem opvolgen...

Dat klinkt eenvoudiger dan het is. Karel de Slechte, koning van Navarra, een neef van de koning van Frankrijk, is meteen in beweging gekomen. Eindelijk ziet Karel zijn kans schoon om een greep naar de macht te doen. Charles V zal zich pas werkelijk koning kunnen noemen nadat hij in Reims is gezalfd en gekroond en de eed van trouw heeft afgelegd. Maar de nieuwe jonge vorst moet wachten tot het gebalsemde lichaam van zijn vader in Frankrijk is aangekomen en plechtig ter aarde is besteld in de basiliek van Saint-Denis, de traditionele rustplaats van Franse koningen. Tot aan die begrafenis en de kroning van de opvolger zullen weken verlopen. Van dit hiaat wil Karel de Slechte misbruik maken. Hij hoopt de weg naar Reims voor Charles te kunnen versperren, de kroning te verhinderen en dan zichzelf uit te roepen tot koning van Frankrijk.

Omdat Karel de Slechte ook grote gebieden in Normandië bezit, is het daar dat hij nu troepen verzamelt die de weg naar Reims moeten gaan blokkeren. Charles, beseffend dat de troon onder hem wankelt - een troon die hij nog niet eens kan bestijgen - heeft onder de indruk van dit gevaar een beroep gedaan op de gouverneur van Pontorson: de befaamde krijgsman Bertrand du Guesclin. De ridder moet zo snel mogelijk naar Rouaan komen met alle gewapende ruiters waarover hij kan beschikken. In Rouaan wordt een koningsleger samengesteld dat de dreiging van de Navarrezen zal moeten afslaan.

Kleine Robert weet dit alles en hij zou niets liever doen dan meegaan naar Rouaan om de Navarrezen tot staan te brengen en een heldhaftige rol te spelen in de redding van het koninkrijk. Matthis mag mee! Rolin Bodin, een zestienjarige jongen en de persoonlijke schildknaap van Du Guesclin, mag mee! Clopin mag mee! En hij, Kleine Robert, moet achterblijven, hij is nog helemaal niets. Een ondermaats jongetje is hij, door iedereen over het hoofd gezien, met alleen Thérèse om indruk op te maken. Verder mag hij een houten zwaard zwaaien en zich verbeelden dat hij een held is. O, heilige Antonius, waarom groeit hij niet?

Clopin is met de dolk naar de slijpsteen gelopen. De knecht brengt het wiel in beweging. Even is er geen ander geluid in de smidse te horen dan het gierend gekras van staal op steen en het sissend neerkomen van de sneldovende vonken. Kleine Robert waagt het een stap naar voren te doen.

‘Jullie gaan er morgen op uit, hè?’ zegt hij afgunstig tegen Matthis. Verrast draait de heraut zich om.

‘Zo, ben jij er ook, dreumes? Ja, we vertrekken in alle vroegte. Wou je soms meegaan?’

‘Mag ik?’ vraagt het jongetje gretig.

‘Nee domoor, natuurlijk niet.’

Kleine Robert zwijgt vernederd. Clopin houdt de dolk tegen het licht om te zien of er geen bramen op het snijvlak zijn gekomen. Hij heeft de kinderen nog niet opgemerkt.

‘Zo, daarmee kun je voortaan een haar klieven,’ zegt hij tevreden. ‘Wil je geloven, Matthis, dat ik me verheug op de nieuwe veldtocht? Ze zeggen dat Karel de Slechte de hulp heeft ingeroepen van Captal de Buch en dat is niet de eerste de beste. Nou ja, voor die Gascogner ben ik niet bang. Die draai ik met mijn blote handen de armen uit.’

‘Hoor dat,’ lacht Matthis. ‘Clopin de Verschrikkelijke! Man, Captal de Buch heeft nog nooit een gevecht verloren.’

‘Dan zal dit de eerste keer worden,’ voorspelt Clopin grimmig. Thérèse kan niet stilstaan. Net als Kleine Robert is ze steeds dichterbij gekomen; ze staat nu vlak bij het aambeeld. Eindelijk dringt het tot de sergeant door dat het vol is geworden om hem heen. ‘Zeg eens, wat moeten jullie hier? Maak dat je wegkomt. Geen kleine kinderen in de smidse.’Thérèse deinst terug na een smekende blik op Matthis, maar Kleine Robert blijft staan waar hij staat. ‘We willen zien hoe de wapens geslepen worden,’ zegt hij flink.

‘Ach, laat die jongen toch, hij kan er nog iets van leren,’ meent Matthis zachtzinnig.

‘De ridder wil niet...’ begint Clopin plichtsgetrouw, maar op dat ogenblik komt er nog iemand de smidse binnenwandelen: de schildknaap Rolin Bodin. In zijn armen torst hij een reusachtig zwaard en een zware vechtbijl. Met een zucht laat hij zijn vracht op de vloer glijden.

‘Alsjeblieft Clopin, ga je gang.’

‘Komt in orde.’

Met een komisch gebaar wrijft Rolin over zijn gemartelde armen. ‘Begrijp jij hoe een man met zoveel ijzer aan zijn gordel kan vechten?’ zegt hij tegen Matthis. ‘Dat zwaard alleen al is niet te tillen, om van die bijl maar te zwijgen. Maar als je ridder Bertrand ermee bezig ziet zou je denken dat zijn wapens van hout zijn gemaakt. In zijn handen wegen ze niets.’

‘In de mijne ook niet,’ pochte Clopin. Hij pakt het zwaard op en zwaait ermee boven zijn hoofd. Hij grijnst als hij Matthis en Rolin ziet duiken. Dan loopt hij weer naar de slijpsteen, nog altijd grinnikend, en gaat aan het werk.

‘Wie is Captal de Buch?’ vraagt Kleine Robert.

‘De rijkste edelman in Gascogne,’ antwoordt Matthis, ‘en een goede vriend van de prins van Wales, die daar de lakens uitdeelt. Maar Captal is ook een voortreffelijk generaal. Het bevalt me niets dat Karel de Slechte hem de leiding over het Navarrese leger heeft gegeven. Daar zullen we een flinke kluif aan krijgen.’

‘Ridder Bertrand kan hem wel aan,’ roept Thérèse, die toch weer naar voren is gekomen.

‘Reken maar,’ gilt Kleine Robert geestdriftig. Al is Bertrand du Guesclin een lelijke grove kerel met een stem die het vaatwerk doet rammelen, hij is ook een held, de kampioen van de boeren. Van afkomst is hij een Bretonse herenboer; dankzij zijn moed en slimheid heeft hij het tot ridder gebracht. Kleine Robert, die een geweldige bewondering heeft voor ieder die sterk en dapper is, beschouwt Bertrand du Guesclin als een soort halfgod: absoluut niet te verslaan.

Thérèse staat dicht naast Matthis. Met een vuil vingertje strijkt ze even over zijn fluwelen wambuis.

‘Waarom moeten mannen altijd vechten?’ vraagt ze plotseling. ‘Vinden ze dat leuk?’

‘Nou en of,’ grinnikt Rolin Bodin. Maar Matthis schudt bijna onmerkbaar het hoofd en dat is het meisje niet ontgaan.

‘Jij niet, hè?’ zegt ze zacht.

‘Nee, maar we kunnen niet anders,’ antwoordt Matthis met spijt in zijn stem.

Clopin is klaar met het zwaard. Hij knikt voldaan en legt het voorzichtig op het aambeeld. Kleine Robert, die zich verdienstelijk wil maken, bukt zich en probeert de strijdbijl op te heffen om hem aan Clopin te geven, maar hij krijgt het ding niet eens van de grond.

‘Afblijven,’ snauwt de sergeant. ‘Dat is geen kinderspeelgoed, dat is moordtuig.’ Hij duwt het jongetje opzij, pakt met gemak de bijl op en legt hem tegen de slijpsteen.

‘Zie je, zó doe je dat,’ bromt hij, trots op zijn kracht. Opnieuw springen de vonken rond. Kleine Robert trappelt van afgunst.

‘Ik wil ook mee morgen,’ roept hij verhit boven het krijsen van de slijpsteen uit.

‘Ach dreumes, wat kun jij nou,’ lacht Clopin.

‘Meer dan je denkt! Ik kan op mijn handen lopen en, ‘Kermiskunstjes,’ zegt Clopin minachtend. Dat laat Kleine Robert niet op zich zitten.

‘Dit kan ik,’ schreeuwt hij en voor iemand beseft wal er gebeurt,heeft hij de vlijmscherpe dolk uit Matthis’ schede getrokken en weggeworpen. Zwoefff! Trillend blijft de punt van de dolk steken in de houten balk boven de slijpsteen, geen twee duim boven Clopins hoofd.

‘Zie je wel, ik mis nooit,’ zegt Kleine Robert trots.

‘Zeg eens, ben je gek geworden!’ De sergeant heeft de bijl laten vallen en trekt razend van woede de dolk uit het hout. ‘Je had me wel dood kunnen gooien.’

‘Ik mikte niet op jou, ik mikte op die kwast,’ antwoordt Kleine Robert, ‘en het was precies raak.’

Trillend en doodsbleek staat Clopin op hem neer te kijken. ‘Pardieu, als je nog een keer zo’n grap durft uit te halen, duivelsjong, dan draai ik je je kippennek om.’

‘Je zei dat ik niks kon,’ gilt het jongetje stampvoetend, net zo woedend als de sergeant. ‘En ik kan wél wat! Ik ben geen klein kind meer, ik ben... ik ben een held.’

Thérèse staat te springen van bewondering.

‘Doe het nog eens,’ roept ze opgetogen.

‘Hij moest het eens durven,’ dondert Clopin.

Onverwacht neemt Rolin Bodin de jongen in bescherming.

‘Ach, plaag hem niet,’ zegt hij terwijl hij Kleine Robert opzij trekt, buiten het bereik van Clopins graaiende handen. ‘Kom hier en laat die ruwe kerels maar kletsen. Ze zijn vergeten dat ze ook eens onnozele jongetjes waren die onder de tafel kropen als het onweerde. Nu zetten ze een grote mond op en denken dat iedereen bang wordt als ze hun spieren laten rollen. Dat is allemaal bluf, hoor. Zulke geweldenaars zijn het niet.’

‘Ik wel,’ snauwt Clopin, terwijl hij de bijl opraapt.

‘Goed, jij wel. En wat dan nog? Het kunstje dat Kleine Robert net uithaalde doe jij hem niet na. Ik heb hem dikwijls zien oefenen met een gewoon keukenmes en het is waar wat hij zegt: hij mist nooit.’ ‘Welja, verdedig hem. Dan wordt hij nog verwaander dan hij al is,’ foetert de sergeant. Hij wrijft zijn rode nek alsof hij de dolk erin voelt steken.

‘Je bent geschrokken, daarom maak je je zo kwaad,’ zegt Matthis sussend.

‘Allicht ben ik geschrokken. Zou jij je hart niet voelen stilstaan als daar een dolk op je af komt vliegen die je net zelf hebt staan slijpen?’

‘Robert, Robert, doe het nog eens,’ roept Thérèse opgewonden. Dan schiet ze snel weer weg, want ze heeft Bertrand du Guesclin gezien, die plotseling breeduit voor de open smidse staat.

‘Hoe is het, zijn jullie eindelijk klaar?’ dreunt hij.

Kleine Robert verstijft. De meester!

‘Wat moet dat kind hier bij dat scherpe wapentuig?’ bast Du Guesclin boos als hij het jongetje in het oog krijgt.

‘Kind? Een duivelsjong is het,’ roept Clopin. ‘Zo-even heeft hij me bijna aan de muur genageld met zijn kunsten. Geef hem je dolk, Matthis, en laat het hem nog eens voordoen. Moet u zien, seigneur, wat dat joch met me uithaalde toen ik uw bijl stond te slijpen. Het is godgeklaagd dat zoiets hier vrij rondloopt, grote mensen lastigvalt en nog een brutale mond heeft ook.’

‘Ik mikte niet op Clopin, ik mikte op de kwast in het hout,’ gilt Kleine Robert. Angstig kijkt hij op naar de brede gestalte van Du Guesclin. ‘Seigneur, ze zeggen dat ik Clopin probeerde te vermoorden en dat is niet waar. Het kwam alleen omdat ze zeiden dat ik niks kon. En ik kan wél wat.’

‘Nom de Dieu, schreeuwen jullie niet zo, ik begrijp er niets van. Wat heeft die dwerg gedaan dat iedereen hier op zijn benen staat te trillen?’

‘Laat zien,’ zegt Rolin, terwijl hij Kleine Robert zijn dolk toesteekt. ‘Ik... ik deed dit,’ fluistert het kind. Hij weegt de dolk even op de hand, brengt eerst zijn arm naar achteren en dan bliksemsnel naar voren, en laat het mes wegsuizen. Trillend blijft het steken in dezelfde kwast.

Bertrands mond valt open.

‘Da's knap voor zo’n turfje hoog!’

‘Zien jullie nou wel?’ roept de jongen triomfantelijk. ‘Ik mis nooit.’ Du Guesclin stampt naar voren en rukt de dolk uit het hout. ‘Nog eens,’ zegt hij hard, ‘en op precies dezelfde plek.’

‘Ja seigneur.’

De knecht die de slijpsteen moest draaien, heeft allang gemaakt dat hij wegkwam; dit is hem te bar. Thérèse, alle eerbied voor de meester vergetend, danst door de smidse. ‘Ja, nog eens,’ juicht ze. Maar Kleine Robert laat zich niet afleiden. Zorgvuldig weegt hij de dolk op zijn hand, laat hem wegschieten - weer raak. Dan grijpt hij in enen door naar Matthis’ mes en werpt dat precies naast de dolk van Rolin in de houtkwast.

‘Van papa geleerd,’ zegt hij trots, ‘maar papa kan het niet zo goed als ik.’

‘En daar stond ik met mijn onbeschermde hoofd vlak onder,’ tiert Clopin. ‘Als dat mes twee duim lager terecht was gekomen had Matthis morgen bij mijn uitvaart kunnen zingen.’

‘Je leeft nog,’ zegt Du Guesclin droog terwijl hij de dolken lostrekt. ‘Ik voelde verdorie de wind door mijn haren suizen,’ gromt Clopin. Bertrand grijnst. Zeer geïnteresseerd kijkt hij neer op het jongetje, dat nog niet weet of hij straf of lof zal krijgen en dat verlegen van de ene voet op de andere gaat staan.

Een harde knuist knelt om zijn arm.

‘Kom mee jij,’ bast de ridder, ‘we gaan met je vader praten.’

Half angstig, half verbaasd trippelt Kleine Robert met de ridder mee naar het woongedeelte van de vesting. Nu zul je het hebben! Hij zal in het bijzijn van zijn pleegouders ter verantwoording worden geroepen. Opnieuw zullen de standjes en verwijten op zijn hoofd neerhagelen, en die heeft hij al vaak genoeg gehoord.

Robert, waarom ben je toch altijd zo ongehoorzaam. Waarom ben je nooit te vinden als het tijd is voor je lessen. Waarom. Hoe kun je toch. Wees niet zo. Kijk me aan. Moet je soms.

In zijn krijgshaftig hartje welt een groot verdriet op. Hij kent zijn voorgeschiedenis. Als kind van nog geen jaar oud werd hij door twee zwervende trouvères gevonden tussen de puinhopen van een verwoest dorp. Deze trouvères, Berton de Fleur en zijn vrouw Marie-Claire, bijgenaamd Gods Vlindertje, ontfermden zich over de krijsende baby op wie geen mens ter wereld aanspraak scheen te maken. Ze noemden hem Robert naar een vroegere vriend van hen. En iedereen die deze geschiedenis kent, meent dat Kleine Robert ongelooflijk veel geluk heeft gehad dat hij werd gevonden door die twee prachtige mensen. Hij zou dankbaar en tevreden moeten zijn.

Maar Kleine Robert is niet dankbaar. Tevreden is hij nog minder. Muziek interesseert hem niet. Lezen en schrijven vindt hij afschuwelijk. Wanneer gedurende de zomermaanden zijn pleegouders de kermissen en jaarmarkten afreizen en optreden voor domme boeren en gapende poorters, voelt hij zich vernederd. Hij wil geen trouvère worden zoals zijn pleegvader. Hij wil een held zijn, roemrijke daden verrichten. Van het hanteren van een ganzenveer word je niet groot. Je krijgt geen spierbundels van een gedicht. Je verslaat geen vijanden met een viëlla of een volksliedje.

Alleen ’s winters voelt hij zich gelukkig, omdat ze de koudste maanden van het jaar meestal doorbrengen op kasteel Pontorson. Berton de Fleur bezit weliswaar een huisje in de Poitou, maar sinds die provincie vier jaar geleden Engels bezit werd, zijn ze er niet meer geweest; Berton weigerde pertinent Engels onderdaan te worden. Op Pontorson zijn ze altijd welkom. Bertrand du Guesclin en de trouvères zijn oude vrienden, en bovendien woont Matthis Cuvelier er, ook een pleegkind van Marie-Claire en Berton de Fleur. Matthis verliet hen toen hij vijftien jaar oud was om in dienst te treden bij Bertrand. Kleine Robert heeft zich vast voorgenomen dat voorbeeld te volgen. Juist daarom vindt hij het zo vreselijk dat hij bijna niet groeit. De ridder-krijgsman Bertrand du Guesclin zit beslist niet te wachten op een soldaat die niet groter is dan een dwerg en nooit heeft leren vechten.

Op Pontorson, waar hij kan spelen met Thérèse, waar duizend plekjes zijn om je te verstoppen als het tijd is voor zijn lessen, voelt Kleine Robert zich thuis. Maar nu is het lente; elk ogenblik kan Berton de Fleur beginnen hun kleine huifkar in te laden om af te reizen met vrouw en kind. Dan moet Kleine Robert weer mee. Niet daarheen waar het spannend wordt, niet naar een plaats waar over het lot van het koninkrijk zal worden beslist, maar naar vreedzame marktplaatsen, volksfeesten, bruiloften... Hij wil niet! Bertrand du Guesclin duwt het kind voor zich uit, de trap op, de grote ridderzaal binnen. Kleine Robert durft nauwelijks op te kijken. Tiphaine, de slotvrouwe, zit bij het venster te lezen. Berton de Fleur en Marie-Claire zijn in een andere hoek bezig muziekbladen te sorteren en kijken verwonderd op als de ridder komt binnenstappen met de tegenstribbelende Kleine Robert.

‘Berton,’ dreunt Du Guesclins zware stem, ‘ik kom je een voorstel doen.’ De trouvère knikt, legt het blad dat hij in de hand houdt neer en doet een paar passen naar voren. Marie-Claire komt naast hem staan. Uit zijn ooghoeken ziet Kleine Robert hoe de arm van Berton om de schouders van zijn vrouw glijdt. Zo heeft hij hen zijn leven lang gekend, zo verschrikkelijk samen. Zijn pleegouders zijn goed voor hem en toch heeft hij altijd het gevoel dat ze hem vreemd zijn gebleven.

‘Ha, ik zie dat je Robert hebt gevonden,’ zegt Marie-Claire opgewekt. ‘Hij was er weer vandoor gegaan toen ik hem riep.’

‘Allicht,’ gromt Du Guesclin, die zelf totaal ongeletterd is. ‘Wie wil er nou leren schrijven? Dat is toch tijd verspillen.

‘Niet voor een toekomstige trouvère,’ grinnikt Berton de Fleur.‘Luister,’ zegt Du Guesclin. ‘Ik weet dat jullie binnenkort weggaan. Ik stel voor dat jullie Kleine Robert bij mij laten.’

Er gaat een schok door het jongetje heen. Dit heeft hij niet verwacht! Blij kijkt hij op, maar zijn hart krimpt ineen als hij Marie-Claires gezicht ziet betrekken.

Tiphaine laat haar boek in de steek en komt er ook bij. Ze is een mooie, grote vrouw. Berton de Fleur is een stevige vent. Bertrand du Guesclin is één geweldige bundeling van kracht en spieren. Te midden van al die volwassenen voelt Kleine Robert zich nietiger dan ooit. Een stofje is hij, verdwaald in een overweldigende wereld.

‘Robert achterlaten? Waarom?’ vraagt Berton verbaasd.

‘Een zanger en dichter zal er uit dat joch nooit groeien en ik kan hem gebruiken. Hij kan mijn page worden,’ dreunt de slotheer. ‘De mijne bedoel je,’ roept Tiphaine verheugd. Ze heeft zelf geen kinderen en ze is dol op Kleine Robert.

De jongen heeft een kleur van vreugde gekregen. Hoopvol kijkt hij op naar zijn pleegouders. Die mensen hebben het recht om ja of nee te zeggen. Kleine Robert is niet hun slaaf, niet eens hun bloedeigen zoon, en toch schijnen ze om een of andere reden het recht te hebben zijn lot te bepalen. Opstandig roept hij: ‘O toe, maman!’ ‘Maar...’ begint Marie-Claire verbijsterd. Berton de Fleur trekt haar dicht tegen zich aan.

‘Wat bedoel je met: ik kan hem gebruiken?’ vraagt hij, niet minder verbaasd. Bertrand grijnst.

‘De jongen is slim en handig. Van wat jullie hem proberen te leren komt toch niets terecht. Geef hem aan mij, ik maak wel iets bruikbaars van hem.’

‘Onze pleegzoon,’ zegt Marie-Claire, ‘is geen stuk ijzer dat je in de gewenste vorm kunt smeden.’

‘Precies.’ Du Guesclin duwt het jongetje naar voren, zodat hij, klein en nietig, midden in de kring van volwassenen staat. ‘Kijk naar hem! Hij is bijna niet zichtbaar. En dat,’ buldert hij tevreden, ‘is precies wat ik nodig heb.’

‘Ik begrijp het niet,’ zegt Marie-Claire. ‘Als hij nu een grote sterke jongen was...’

‘Grote sterke jongens zijn er genoeg. Maar kereltjes als hij, die als een slang door het gras kunnen glijden, die de kunst verstaan zich onvindbaar te verstoppen, die overal hun oren te luisteren kunnen leggen omdat iedereen hen over het hoofd ziet, die zijn zeldzaam.’

‘Je wilt hem voor je laten spioneren?’ roept Marie-Claire vol afkeer uit. ‘Bertrand, hij is nog maar een kind. Ik kan niet toestaan dat je hem gevaar laat lopen.’

‘Gevaar lopen we allemaal,’ antwoordt Du Guesclin ruw. ‘Vooral nu de Navarrezers weer tegen ons optrekken. Daarom heb ik een goede verspieder nodig. En hij kan zich verdedigen. Dat messenwerpkunstje heeft hij goed onder de knie.’

De vensters van de zaal staan open; van buiten weerklinkt het gehamer uit de smidse. Op de binnenplaats lopen mensen heen en weer, hinnikt een paard, vloekt een soldenier. In de zaal hangt zwaar en ademloos de spanning van het ogenblik. Marie-Claire en Berton Fleur kijken elkaar aan, weifelend. Als iemand weet dat Kleine Robert elk muzikaal talent mist, is het Berton wel. Maar hij beslist nooit alleen.

Marie-Claire strekt opeens de armen uit en trekt Kleine Robert tegen zich aan.

‘Bertrand,’ barst ze los, ‘jij verbruikt mensen alsof het broden zijn. Je neemt hen in je op, je verteert hen...’

‘Ja,’ antwoordt de ridder zonder aarzelen, ‘dat doe ik. Zodra ik een mens ontdek met bijzondere gaven vraag ik hem in mijn dienst te treden. En ik gebruik hem.’

Intussen staat Kleine Robert doodsangsten uit. Straks verliest de ridder zijn geduld en ziet hij af van zijn plotselinge inval om hem

als verspieder in dienst te nemen. Dan is zijn kans voorbij. Hij haalt diep adem, rukt zich los en stelt zich op naast Du Guesclin. ‘Ik zal u trouw dienen, seigneur,’ zegt hij snel en opgewonden, alsof de zaak al beslist is. Tiphaine klapt verheugd in de handen. Een page is iets om op te voeden en te verwennen. Ze wil niets liever. Haar sterrenogen stralen.

‘Geef Bertrand zijn zin, vrienden,’ zegt ze vleiend. ‘Ik bezweer jullie dat we goed voor hem zullen zorgen.’

Berton knikt. Marie-Claire klemt de lippen opeen. Ze heeft verloren. Niet omdat ze tegen Bertrand du Guesclin niet opgewassen is - ze is nooit bang geweest voor de geweldenaar - maar omdat ze ook wel inziet dat een toekomst als trouvère voor Kleine Robert niet is weggelegd.

‘Mooi.’ Bertrand klopt het jongetje even op het hoofd en loopt de zaal uit. Voor hem is de zaak daarmee afgedaan. Tiphaine slaat haar armen om Kleine Robert heen en knuffelt hem even. ‘Denk erom dat je niet ongehoorzaam mag zijn,’ fluistert ze hem in. ‘Heb ik een kind onder het puin uitgehaald om hem soldaat te zien worden?’ vraagt Gods Vlindertje verdrietig. Tiphaine lacht haar toe. ‘Lieve vriendin, jouw pleegzoon zal nog eens grote daden verrichten,’ voorspelt ze opgewekt. ‘Ik heb het in de sterren gelezen.’ Kleine Robert wacht niet tot de volwassenen de ommekeer in zijn leventje verwerkt hebben. Hij holt de zaal uit, hij wil Thérèse het grote nieuws vertellen. Springend van vreugde danst hij over de binnenplaats, de smidse binnen. ‘Clopin, Matthis,’ schreeuwt hij uitgelaten, ‘ik word page. Ik mag toch mee morgen!’

Clopin begint hard te lachen.

‘Zo’n dreumes? Hoor je dat, Rolin? Deze dwerg denkt dat hij kan helpen die vermaledijde Navarrezen tegen te houden. Kleine Robert de Geweldige. Ik lach me een ongeluk.’

Verlangend kijkt de jongen rond, maar Thérèse is nergens meer te zien. Blijkbaar is ze teruggegaan naar de keuken.‘Ik ben heel dapper,’ roept hij dan maar in het wilde weg.

‘O ja?’ hoont Clopin. ‘Nou, als je zo dapper bent, haal Bliksemschicht dan uit de stal en breng hem hier. Ik wil hem zijn nieuwe hoefijzers passen.’

‘Moet... moet ik dat doen?’

‘Je bent toch niet bang voor een paard?’

Eigenlijk is Kleine Robert dat wel. De temperamentvolle zwart hengst is zo ontzaglijk groot. Maar in dienst van ridder Bertrand du Guesclin kun je geen angst tonen. Met bevend hart gaat hij het strijdros uit de stal halen. Heel, héél klein voelt hij zich daarbij. Maar diep in zijn strijdlustig hartje groeit een fier besluit. Eens zal Clopin ook zijn wapens staan te slijpen, de onoverwinnelijke wapens van Kleine Robert de Geweldige. O zo!

DE BRUG OVER DE EURE

Rouaan is de hoofdstad van Normandië. Kleine Robert is er dikwijls met zijn pleegouders geweest, maar zo vol hoge officieren, wapperende vlaggen en optochten heeft hij de stad nooit gezien. De aprilzon schijnt op het plein voor de kathedraal, de leien daken fonkelen, het goud en zilver van de stoeten edelen lichten fel op. Kleine Robert voelt zich geweldig wanneer hij naast Rolin Bodin de hoofdstad binnenrijdt. Hij draagt zijn beste kleren. Vrouwe Tiphaine heeft voor hun vertrek de halve nacht opgezeten om de dubbele adelaar van Du Guesclins wapen op zijn wambuis te borduren. Vrouw Béchet, Thérèses moeder, heeft zijn haar geknipt en een mooie baret voor hem gemaakt. In zijn gordel draagt hij een kleine dolk. Toen Clopin dat wapen zag, bromde hij: ‘Denk erom, geen grapjes met dat mes. Een slagveld is geen kermis.’

Kon Thérèse hem nu maar zien! Toen ze de vorige dag in alle vroegte uit Pontorson vertrokken, was het meisje al opgestaan om hen uit te wuiven. Ze kon geen moment stil staan en riep steeds maar: ‘Denk aan mij Robert, denk aan mij.’ Daarna rende ze de wenteltrap op naar de hoogste torentrans om de stoet ruiters tot aan de horizon te kunnen nakijken. Besefte ze dat het voorbij was met de fantasiespelletjes en dat het zowel voor haar als voor Kleine Robert nu ernst ging worden?

Met zijn neus in de wind rijdt de page langs de vele kinderen op straat. Ik ben een held, wil hij daarmee zeggen, jullie zijn maar gewone leerjongens. Ik ben soldaat. Hij klopt zijn paardje op de hals alsof hij met dat dier al twintig veldslagen heeft overleefd. Maar hij krijgt een kleur van schrik als hij opeens iemand hoort roepen: ‘Wie is die dwerg? Zeker de nar van Du Guesclin.’

‘Ik ben zijn page,’ roept hij verontwaardigd terug. Naast zich hoort hij Rolin lachen en hij moet de neiging onderdrukken zijn dolk te trekken en die naar het hoofd van de spotter te smijten.

De nieuwe koning heeft zijn intrek genomen in het kasteel van Rouaan, een geweldige burcht die deel uitmaakt van de ommuring van de stad. Bertrand du Guesclin stuurt Clopin met zijn ruiters het veld in om daar tijdelijk een kampement in te richten en gaat dan in gezelschap van Matthis Cuvelier op audiëntie bij de vorst. Robert had daar ook wel bij willen zijn. Waarom Matthis wel altijd en hij niet?

Ondanks zijn jaloezie loopt hij opgewonden rond door het kamp in aanbouw. Hij voelt zich helemaal thuis. Ha, dit is iets anders dan met zijn pleegouders de hele zomer van stad tot stad trekken, overnachten in smerige herbergen, liedjes zingen voor een zwetende menigte. Hier is hij een krijgsman, een strijder voor het recht...

‘Hé daar dwerg, aanpakken,’ snauwt een ruiter hem toe. ‘Ga haver halen voor de paarden.’

Even later loopt hij te sjouwen met loodzware haverzakken tot hij bang is dat zijn rug zal breken. De ruwe kerels stompen hem opzij en sturen hem van de ene hoek van het kamp naar de andere. Kleine Robert komt snel tot de ontdekking dat een page, al is hij nog zo mooi aangekleed, niets is in een legerkamp. Een duvelstoejager is hij, die tenttouwen uit de knoop moet halen, brandhout moet aanslepen... Dan ziet hij dat de tent van Du Guesclin al is opgericht. Vlug laat hij alles uit zijn handen vallen. Hij glipt naar binnen, rolt zich op onder een paar zakken en valt in slaap.

Briesend van woede komt Bertrand du Guesclin de tent binnenstampen. Hij stuurt iedereen weg behalve Matthis (en Kleine

Robert, want die ziet hij niet), dreunt zwaar neer op de rand van zijn veldbed en vloekt hartgrondig. Kleine Robert, wakker geschrokken, durft zich niet te verroeren.

‘Kom nou,’ zegt Matthis Cuvelier sussend. ‘Had je dan werkelijk verwacht dat de koning je het opperbevel zou opdragen?’ ‘Waarom niet?’ stuift de Breton op. ‘Charles ontvangt me als een goede vriend, roept uit: Messire Bertrand, red onze troon! en deelt me dan koudweg mee dat ik mij onder bevel van de graaf van Auxerre moet stellen. Pardieu, die graaf van Auxerre is nog niet eens droog achter de oren. Een jaar of twintig is hij. Dit wordt zijn eerste veldtocht.’

‘Wij hebben maar tweehonderd ruiters meegebracht. De graaf van Auxerre is de koning te hulp gesneld met vijfhonderd man en betaalt hun soldij uit zijn eigen zak,’ somt Matthis nuchter op. ‘De koning kan zich niet veroorloven hem te passeren.’

‘Vertel mij niet hoe die koningslegers in elkaar zitten, daar heb ik ervaring genoeg mee,’ gromt Du Guesclin. ‘We verliezen niet voor niets de meeste veldslagen. Maar dit keer mogen we niet verliezen. Er staat te veel op het spel.’

‘De edelen die in Rouaan zijn aangekomen kennen je reputatie, Bertrand,’ zegt Matthis kalmerend. ‘Ze zullen het niet wagen je in een ondergeschikte positie te drukken.’

‘O ja, dat durven ze wel! Ik heb de status van held, want ik bezit een gespierde arm en ben niet bang. Van mij zullen ze maar één ding verwachten: harde klappen uitdelen. Die hoge heren kunnen nooit vergeten dat ik van afkomst niets ben dan een Bretonse boer die in zijn jeugd een Engelse bandiet van zijn paard moest slaan om een nieuwe broek te bemachtigen. Dus moet ik maar gewoon doorgaan met slaan... Maar in deze veldtocht zullen we niet genoeg hebben aan het uitdelen van klappen. We komen tegenover Captal de Buch te staan.’

‘Dat is ook maar een mens,’ zegt Matthis zacht.

‘En daarbij een voortreffelijk veldheer, grootgebracht in de Engelse krijgsschool. Captal de Buch maakt geen fouten. Dat maakt hem tot zo’n gevaarlijk tegenstander. Waar is mijn page?’

‘Hier,’ piept Kleine Robert terwijl hij uit de zakken kruipt. ‘Kan ik iets voor u doen, seigneur?’

Even kijkt Du Guesclin verbijsterd.

‘Ik... ik zat een ogenblik uit te rusten, seigneur,’ stamelt het jongetje.

‘Kleine Robert de Onzichtbare,’ grinnikt Matthis. Tot grote opluchting van het kind begint ook Du Guesclin te grijnzen. ‘Haal een kruik wijn voor me. En zeg tegen Rolin dat hij voor Bliksemschicht zorgt.’

‘Ja seigneur.’

Blij dat hij er zonder standje is afgekomen schiet de jongen de tent uit. Maar opnieuw heeft hij een reden om schreeuwend jaloers te zijn. Matthis mag de ridder gewoon bij de voornaam noemen. Ieder ander zegt onderdanig ja seigneur, nee seigneur... Waaraan heeft zijn grote pleegbroer toch zo’n bevoorrechte positie te danken? Alleen omdat hij kan schrijven?

De volgende ochtend maken ze kennis met de edellieden die de koning eveneens te hulp zijn gekomen. De belangrijkste onder hen is Jean de Châlons, graaf van Auxerre. Een mooie jongeman die een zenuwachtige indruk maakt. Zijn beste vriend, vicomte Louis de Beaumont, is er ook. De vicomte is wat ouder en meer ervaren. Het opvallendste aan hem is zijn geweldige arendsneus die strijdlustig naar voren steekt. Verder is er Enguerrand d'Eudin, een schatrijke Normandiër die geldt als de best geklede man in Frankrijk - en dat is hem ook aan te zien. Bij de pracht van zijn kledij valt zelfs de uitmonstering van de jonge graaf in het niet. Boudewijn d’Annequin is minstens zo rijk en belangrijk, en bovendien een dronkaard. Alle vier zijn ze naar Rouaan gekomen met een groot aantal ruiters en voetknechten, met lagere ridders en schildknapen, en ze behandelen Du Guesclin met een beleefde neerbuigendheid die Matthis Cuvelier soms het bloed naar het hoofd jaagt.

Een veldtocht voorbereiden kost tijd...

Koning Charles vertrekt naar Calais om het stoffelijk overschot van zijn vader in ontvangst te nemen. Daarna doen de graaf van Auxerre en zijn adellijke vrienden het rustig aan. Op hun manier hebben ze het druk. Hun strijdrossen moeten in goede conditie zijn, hun wapenrustingen moeten glanzen en schitteren. Ze willen alles tot in de puntjes verzorgd hebben, alsof ze onder de ogen van schone dames aan een feestelijk toernooi gaan deelnemen. Dat binnen vijf minuten hun fraaie geborduurde wapenrok in flarden zal hangen als het eenmaal op vechten aankomt, dat de helmbossen geknakt zullen zijn, dat modder, bloed en schuim de schabrakken van hun paarden zullen bevuilen, is iets waarbij ze geen moment stilstaan. Knarsetandend ziet Du Guesclin hoe ze hun kostbare tijd vermorsen.

‘Ik wacht niet langer,’ beslist hij na een paar dagen. ‘We mogen in geen geval toestaan dat Captal de Buch met zijn Navarrezen doorbreekt. Matthis, blaas het signaal, we vertrekken.’

‘De graaf van Auxerre is nog niet reisvaardig,’ werpt Matthis tegen. ‘En hoe wil je met tweehonderd ruiters een heel leger tegenhouden?’ Bertrand knarsetandt.

‘Ken je het dal van de Eure?’

‘Jazeker.’

‘Wat zeur je dan nog?’

De Normandische stad Evreux behoort toe aan Karel de Slechte en het is daar dat Captal de Buch zijn leger heeft geformeerd. Het ligt in zijn bedoeling de grote verkeersweg naar het noordoosten te volgen. Deze weg steekt de rivier de Eure over en doorsnijdt daarna de hoogvlakte tussen Eure en Seine. Du Guesclins grote vrees is dat Captal de Buch dit hoogland zal bereiken eer er een Frans leger is verschenen om hem de pas af te snijden. Want eenmaal over de Eure heen kan Captal de Buch met zijn Navarrezen letterlijk in de hoogvlakte verdwijnen; er zijn daar vele dalen, wouden en mogelijkheden tot ontsnapping.

Snelheid is Du Guesclins kracht. Wanneer in de eerste dagen van mei het Navarrese leger de Eure nadert, ontdekt Captal de Buch tot zijn verbazing dat de tegenoverliggende oever bezet is door Franse troepen die het hele dal en het achterliggende heuvelland schijnen te beheersen. Dat is een streep door zijn rekening. Hoe konden die vervloekte Fransen zo snel ter plaatse zijn? vraagt de Gascogner zich verbijsterd af. Uit wat zijn verkenners hem meldden had hij begrepen dat het koningsleger eindeloos talmde bij Rouaan en zelfs nog geen aanstalten had gemaakt om op te breken. Toch stuit hij hier in het Euredal op koninklijke troepen, wier sterkte op die afstand onmogelijk is vast te stellen. Teleurgesteld installeert Captal de Buch zijn leger op een heuvel op de linkeroever, vanwaar hij een goed uitzicht heeft op de rivier, de stenen brug bij Cocherel en het tegenoverliggend heuvelland. Hij kan er niet door. Zelfs de zwaar versterkte brug blijkt afgesloten te zijn. Met die brug bij het dorp Cocherel is het een ingewikkelde zaak - maar wat is in het Frankrijk van de veertiende eeuw niet ingewikkeld? Het is een tolbrug, eigendom van koningin-moeder Blanche, de grootmoeder van de nieuwe koning. Deze oude dame is echter ook de tante van Karel de Slechte en het is algemeen bekend dat zij meer is gesteld op haar eerzuchtige neef dan op haar bloedeigen kleinzoon Charles. Want het was Charles, toen nog prinsregent, die enkele maanden geleden Du Guesclin bevel had gegeven de steden Meulan en Mantes te veroveren op de Navarrezen, en de koningin-moeder had in beide plaatsen grote financiële belangen. Haar verzoek om schadevergoeding werd door haar

kleinzoon afgewezen: Charles had geen geld. Dat heeft zijn grootmoeder woedend gemaakt. Daarom heeft ze nu de tolbrug afgesloten, bemand met haar eigen soldaten, en ze heeft verklaard dat ze neutraal wenst te blijven in de twisten tussen Frankrijk en Navarra. Niemand mag zonder haar toestemming die brug passeren, en zeker geen leger.

Bertrand du Guesclin vertrouwt die zogenaamde neutraliteit niet. Als de oude dame kans ziet zonder gezichtsverlies Captal de Buch te helpen, zal ze het zeker niet nalaten...

Intussen kijkt Captal de Buch uit over de omringende velden, het water en het dal aan de overzijde. In het heldere lentelicht ziet hij lansen glimmen, helmbossen wuiven, paarden draven, maar te ver weg om de kleuren te kunnen herkennen. De Gasconse generaal krijgt het onbehaaglijke gevoel dat het daar in het dal wemelt van ridders en ruiters en hij begrijpt er niets meer van. Waar heeft de jonge koning Charles met zijn lege schatkist en menselijk verdriet over de dood van zijn vader zo snel een compleet leger vandaan gehaald?

Bertrand du Guesclin houdt zijn tweehonderd Bretons voortdurend in beweging, heuvel op, heuvel af, telkens even zichtbaar en weer verdwijnend. Hij is nu eenmaal een meester in het stichten van verwarring bij de tegenstander. Wie over te weinig soldaten beschikt moet de vijand het idee geven dat het er duizenden zijn. Zijn hoofdkwartier heeft hij ingericht in een oude abdij, niet ver van Cocherel.

Kleine Robert heeft het geweldig naar zijn zin. Terwijl hij ’s avonds met de schildknaap Du Guesclins bed opmaakt in de gastenkamer van de abdij, zegt hij genietend: ‘De Navarrezen kunnen er lekker niet door.’

Matthis zit in een hoekje te schrijven, Bertrand loopt peinzend het vertrek op en neer.

‘Nog niet,’ bromt hij, ‘maar koningin Blanche kan elk ogenblikhaar neutraliteit opgeven en Captal de Buch over de brug laten komen. Dan kan ik hem met tweehonderd ruiters niet tegenhouden... Ik wou dat de graaf van Auxerre en zijn mooie vrienden een beetje haast maakten. Denken ze soms dat ik kan toveren?’ ‘Ze komen wel opdagen,’ sust Matthis. ‘Dat jij niet op hen wilde wachten, maar bliksemsnel het Euredal ging bezetten, zal de heren wel in het verkeerde keelgat zijn geschoten. Let maar op, binnen twee dagen zijn ze hier, met al hun troepen.’

‘Ik mag het hopen,’ bast Du Guesclin.

Matthis krijgt gelijk. Twee dagen later arriveren Jean de Châlons, zijn adellijke vrienden en hun voltallige troepen in het Euredal. Ze zijn uit hun humeur omdat Du Guesclin hen heeft gedwongen zoveel haast te maken. Maar dan ontdekken ze dat de Breton heeft gezorgd voor een comfortabel hoofdkwartier, waar officieren en ridders het zich gemakkelijk kunnen maken, en dat doet hun stemming meteen weer omslaan. De graaf van Auxerre spreekt hardop zijn tevredenheid uit en geeft zijn soldaten bevel een kamp op te slaan in het hoogland, buiten het zicht van de vijand. ‘Captal de Buch zit aan de overzijde op een heuvel,’ deelt Du Guesclin hem mede. ‘Nu hij in zijn opmars gestuit is, zal hij zijn strategie moeten veranderen. Ik wou dat ik wist wat hij zit uit te broeden. Overigens bestaat zijn leger niet alleen uit Navarrezen en Gascogners. Een boer vertelde me dat zeker vier plundercompagnieën zich bij hem hebben gevoegd en dat hij nog meer versterkingen verwacht. Ik schat zijn leger nu al op zo’n vijfentwintighonderd man.’ ‘Dat is ruim het dubbele van ons aantal,’ prevelt de graaf van Auxerre geschrokken.

‘Ja, en elke dag groeit dat leger nog aan,’ antwoordt Du Guesclin kil. ‘Als ze ons aanvallen in een poging om toch nog door te breken zullen we het hard te verduren krijgen.’

Vicomte de Beaumont, na de jonge graaf de belangrijkste edelman in het leger, snuift strijdlustig.

‘Ik lust die barbaren rauw,’ gromt hij onder zijn arendsneus.

‘Ze kunnen ons niet aanvallen,’ meent de graaf hoopvol. ‘Zolang de koningin-moeder de brug niet vrijgeeft kan Captal de Buch ons niet bereiken. Hij kan zich niet veroorloven de neutraliteit van koningin Blanche te schenden. Daarvoor is hij te veel een man van eer.’

‘Fijn,’ zegt Du Guesclin. ‘Ik vraag me alleen af wat die zogenaamde neutraliteit waard is...

Opeens draait hij zich om. Hard schalt zijn gebarsten stem over de binnenplaats van de abdij. ‘Robert!’

‘Heeft u mij nodig, seigneur?’ vraagt Kleine Robert, als gewoonlijk niet ver uit de buurt van de grote heren.

‘Kun je zwemmen?’

‘O ja, seigneur.’

‘Mooi. Luister goed. Straks, als het donker is geworden, moet jij met mijn schildknaap Rolin een kijkje gaan nemen bij die brug daarginds. Hoe jullie dat doen kan me niet schelen, als je er maar voor zorgt dat je niet gezien wordt. Probeer erachter te komen waarover de brugwachters praten en of ze in contact staan met Captal de Buch. Hoe meer inlichtingen je kunt verzamelen, hoe beter. Begrepen?’

‘Nou en of.’ Kleine Robert staat te stralen over heel zijn nietige lijfje. De vicomte maakt bezwaren.

‘Moet u een klein kind uitsturen op zo’n gevaarlijke onderneming, messire Du Guesclin? Dat is gekkenwerk!’

‘Ben jij gekkenwerk, Robert?’ vraagt de Breton grijnzend.

‘O nee, seigneur.’

‘Het is nog maar een kleuter,’ roept de graaf van Auxerre. ‘Hoe oud ben je, knaapje?’

‘Bijna negen,’ overdrijft de jongen.

‘Wat!’

‘Hij is klein voor zijn leeftijd,’ knikt Bertrand, ‘maar dat is juist ons voordeel. Robert, wat doe je als de wachters op de brug je snappen?’

Kleine Robert grinnikt. Hij trekt zijn schoudertjes op, steekt een vinger in de mond, blikt schuw omhoog en mompelt: ‘Dan ben ik een arm, verdwaald boerenjongetje dat nergens iets van begrijpt en alleen maar kan grienen omdat het zo geschrokken is van al die grote, ruwe kerels.’

‘Ziet u?’ zegt Du Guesclin tevreden. Verbijsterd staren de edellieden elkaar aan. ‘Bovendien,’ vervolgt de Breton als terloops, ‘verstaat die jongen de kunst zich onzichtbaar te maken.’

‘Kan hij dat heus?’ stamelt de piepjonge graaf en hij slaat snel een kruis.

‘Ben je bang?’ vraagt de schildknaap Rolin wanneer de twee jongens, gedekt door de duisternis, de hoge rechteroever van de Eure afdalen tot daar waar het water onder overhangende wilgentakken stroomt.

‘Ik mag niet bang zijn van papa,’ antwoordt kleine Robert zacht. ‘Hij heeft gezegd dat ik precies moet doen wat de ridder beveelt. Anders word ik ontslagen, krijg ik weer schrijflessen en mag ik geen soldaat worden.’

Rolin grinnikt, hij heeft schik in het jongetje.

Het dorp Cocherel lijkt dood. De bevolking is snel verdwenen toen de boeren ontdekten dat twee complete legers zich op hun grondgebied kwamen nestelen. De hutten zijn donker en dichtgespijkerd. De twee watermolens langs de oever staan stil. Verscholen achter die gebouwen gluren de jongens naar het water en naar de donkere contouren van de stenen brug, een kwart mijl verderop, aan beide zijden bewaakt door een hoge toren.

‘Net een fort,’ mompelt Rolin. Het is een heldere avond, maar de maan is nog niet meer dan een dunne zilveren sikkel. Op het brugdek lopen mannen met toortsen; ook achter de schietgaten van de torens vlamt licht. Het is duidelijk dat de brug door de soldeniers van de koningin-moeder dag en nacht bewaakt wordt. Probeer daar maar eens dichtbij te komen zonder ontdekt te worden.

Rolin kijkt om, zijn ogen worden groot. Waar is dat kind opeens gebleven? ‘Robert,’ roept hij zacht.

‘Ik ben hier,’ klinkt het uit de zwarte schaduw van de overhangende wilg.

Du Guesclin heeft gelijk, denkt Rolin, dat joch verstaat de kunst zich onzichtbaar te maken.

‘Kijk eens naar de overkant,’ sist hij, neerduikend naast de page. Aan de overzijde van het water ziet Kleine Robert een vage rode gloed boven een uit het veld oprijzende heuvel hangen.

‘Brand?’ vraagt hij zacht.

‘Kampvuren. Daar zitten de Navarrezen.’

‘Ze lijken zo ver weg.’

‘Dat komt omdat het dal aan de overzijde erg breed is. Na de brug komt er een groot vlak gebied en dan beginnen de heuvels weer; maar niet zo hoog als aan deze kant.’

Opnieuw richt de schildknaap zijn aandacht op de brug.

‘Luister,’ zegt hij, ‘het lijkt me het beste dat we onze kleren uittrekken en we ons met de stroom mee naar de brug laten drijven. Durf je dat?’

‘Ik durf alles,’ fluistert Kleine Robert opgewonden.

‘Het water stroomt niet zo snel. Als we onder de brug zijn gekomen moeten we proberen ons vast te grijpen aan een stenen pijler. Misschien kunnen we dan horen wat er boven ons hoofd wordt gezegd.’

‘Als ze net zo fluisteren als wij, horen we niks,’ grinnikt Kleine Robert.

Rolin zucht.

‘Ik zou niet weten hoe we er anders ongezien bij kunnen komen. Wacht.’ De schildknaap trekt zijn dolk en snijdt een paar wilgentakken af.

‘Hou die boven je hoofd. Als iemand van de brug af in het water kijkt, zal hij denken dat je een voorbijdrijvende tak bent.’

‘Een tak met ogen en oren.’

‘Ja. Denk je dat je dat kunt?’

‘Natuurlijk.’

Dat joch heeft toch wel lef, denkt Rolin opgelucht. Om hun tocht te vergemakkelijken dragen ze beiden niets dan een linnen hemd en een grof overkleed. Snel leggen ze die kledingstukken af en laten zich dan in het donkere water glijden. Kleine Robert hapt verschrikt naar adem: het water is ijskoud! Naast zich voelt hij de schildknaap bewegen.

‘Voorzichtig!’

Kleine Robert antwoordt niet. Stil laat hij zich met de stroom meedrijven in de richting van de brugpijlers, het hoofd juist boven water. Hij moet met één hand zwemmen, met de andere houdt hij de wilgentak boven zich. De poriën van zijn huid sluiten zich, het water lijkt nu niet meer zo ijzig. Zijn hartje bonkt. Dan doemt naast hem een pijler op. Snel laat hij de wilgentak schieten en slaat de armen uit; hij kan zich nog juist vastklampen aan een stuk steen. Rolin kan hij niet meer zien. Onder de brug is het aardedonker. Rillend trekt hij zich op en kijkt omhoog. Boven hem welft zich de onderzijde van de brug. Hij hoort praten, maar hij verstaat geen woord. Kleine Robert is bang. Niet voor de brugwachters en evenmin voor de Navarrezen op de heuvel daarginds; zelfs niet voor het koude water. Hij is bang dat hij zonder nieuws naar de abdij zal moeten terugkeren en dan door Du Guesclin naar Berton de Fleur zal worden teruggestuurd als een onbruikbaar werktuig. Iets ergers kan hij zich niet voorstellen...

De stemmen dringen tot hem door als een vaag gemompel. Geen enkel woord klinkt duidelijk, hij wordt er wanhopig van.

Zacht laat hij zich weer in het water glijden en zo geruisloos mogelijk zwemt hij naar de oever - de linkeroever! Glibberige waterplanten strijken langs zijn benen. Klappertandend klimt hij op de kant in de zwarte schaduw van de vierkante wachttoren. De kille nachtwind strijkt over zijn natte lijfje; hij rilt en bibbert. Daarom plukt hij handenvol droog gras en wrijft ermee over zijn borst en armen, zo heftig als zijn verstijfde vingers het toelaten. Zijn bloed begint weer te stromen; het helpt iets, maar niet veel. Dan klautert hij nog hoger en duikt weg in het struikgewas, want hij hoort paardenhoeven naderen. De puntige takken striemen zijn huid. Hij klemt zijn kaken op elkaar om het klappertanden tegen te gaan. Glurend tussen de takken ziet hij een ruiter aankomen, een hoge, zwarte schim die over het vlakke veld de brug nadert.

‘Halt, wie daar?’ roept een wachter.

‘Goed volk. Vertel je commandant dat ridder Arnoul de Morceux hem wenst te spreken,’ roept de ruiter terug.

Dat moet een Gascogner zijn, denkt Kleine Robert. Hij heeft het nu niet meer zo koud. De struiken waartussen hij zich heeft verborgen, beschutten hem enigszins tegen de nachtwind en ze hebben nog iets van de warmte van de dag vastgehouden.

‘Wie is daar?’ dreunt een zware stem.

‘Een boodschapper van Captal de Buch,’ antwoordt de wachter. ‘Hij wil u spreken, seigneur.’

Niet ver van zijn schuilplaats hoort Kleine Robert geritsel, het gesnuif van een paard, voetstappen, praten... en nu kan hij elk woord duidelijk verstaan.

Het kost hem echter moeite om precies te begrijpen waarover wordt gesproken. Ze hebben het over Captal de Buch en over een uitnodiging van de koningin-moeder aan de Gasconse veldheer om te komen dineren op haar kasteel te Vernon, morgenmiddag... ‘Loopt uw heer niet de kans dat hij in Franse handen valt wanneer wij hem morgenmiddag met zijn gevolg de brug laten passeren?’ vraagt de zware stem van de commandant twijfelend. ‘Nauwelijks, seigneur,’ antwoordt de Gasconse edelman. ‘De weg naar Vernon is immers ook neutraal gebied. Het koningsleger kan zich niet veroorloven die neutraliteit te schenden.’

Wat is dat toch, neutraliteit? denkt Kleine Robert wanhopig. Iedereen praat daar maar over...

‘Is het waar wat ik heb gehoord, heeft de compagnie van Bascon de Mareuil zich bij uw leger aangesloten?’

‘Dat niet alleen,’ zegt de Gascogner trots, ‘ook Jean Jouel is gekomen met honderdtachtig ruiters.’

Dat is iets waarvan Kleine Robert meer begrijpt. Bascon de Mareuil, Jean Jouel, dat zijn bekende namen waarvoor de boeren in Frankrijk sidderen. Beruchte plunderaars zijn het, die met hun compagnieën het platteland terroriseren en op wie Bertrand du Guesclin al vele malen jacht heeft gemaakt. Dus die schurken hebben ook de zijde van Karel de Slechte gekozen? De stemmen van de ridders slaan weer tegen zijn oor; hij probeert vertwijfeld het moeilijke gesprek te volgen.

‘Nu het koningsleger het Euredal heeft bezet moet Captal de Buch zijn strategie wijzigen,’ vertelt de Gascogner. ‘Daarom hoopt hij koningin Blanche te kunnen overhalen de bewaking van deze brug terug te trekken, zodat het Franse leger ons kan komen aanvallen.’ ‘Dat lijkt me riskant,’ mompelt de officier.

‘En of, voor de Fransen!’ lacht de Gascogner overmoedig. ‘Als die zich laten verleiden tot een stormloop op onze heuvel blijft er niets van hen over. De koningin-moeder kan gerust zijn; we maken gehakt van de Fransen en we zullen hun overblijfselen aan de kraaien voeren. Binnen een week kunnen we Karel van Navarra begroeten als de nieuwe heerser in Frankrijk.’

‘Dat zal de oude dame genoegen doen,’ lacht de brugcommandant. ‘Charles’ gierigheid heeft haar razend gemaakt.’

De Gascogner stemt vrolijk toe. ‘Merkwaardig is dat, hè? Franse koningen schijnen nooit geld te hebben en toch regeren ze over het rijkste land ter wereld. Weet u hoe dat komt? De Valois’ zijn te goedmoedig, ze durven het volk niet voldoende uit te persen. Wanneer Karel van Navarra onze koning wordt, zal dat snel veranderen. En wij zullen ervan meeprofiteren, dat verzeker ik u.’

Ik wou dat ze weggingen, denkt Kleine Robert. Ik bevries!

Door het stilzitten in een ongemakkelijke houding begint hij de koude weer te voelen. Zijn been slaapt, zijn vingers lijken dood. Opeens kan hij nog maar aan één ding denken: aan zijn kleren die bij de watermolen onder de wilgen liggen. Hij snakt ernaar iets warms en droogs om zijn ijskoude lijf te slaan. Die hunkering naar geborgenheid wordt zo sterk dat hij alle voorzichtigheid uit het oog verliest, zich los werkt uit de struiken, zich naar beneden laat rollen en met een plons in het water terechtkomt. Wild slaat hij met armen en benen, vechtend met de waterplanten, tegen de stroom in. Zijn verstijfde spieren willen hem nauwelijks gehoorzamen. ‘Wat is dat?’ hoort hij schreeuwen. Stemmen roepen door elkaar; niet ver van hem vandaan kletst een pijl in het water.

Kleine Robert raakt in paniek. Hij zwemt nog, instinctief, en bereikt het midden van de rivier. Daar is het diep en ijzig koud. Ver voor zich uit ziet hij de donkere massa van de watermolen waar zijn kleren zijn. Dat haal ik niet! Weer kletst een pijl in het water, de druppels spatten in zijn ogen, hij voelt zijn benen niet meer, alleen een wurgende angst. Dan begint hij te zinken...

Een harde hand grijpt hem in de haren en sleurt hem terug naar de oppervlakte. Naast zich hoort hij wild geplas, een stem die hem toeroept vol te houden. De hand laat zijn haar los, grijpt hem onder de oksel, trekt hem mee. Hij krijgt weer lucht. En nu blijkt het water minder koud te zijn dan de kille nachtlucht; zijn benen gehoorzamen weer, wanhopig stuwt hij zich vooruit.

‘Ben jij het, Rolin?’ weet hij met moeite uit te brengen.‘Ja, zwemmen!’ snauwt de stem hem toe. Hij zwemt. Half getrokken, half geduwd werkt hij zich tegen de stroom in en dan zijn ze er. De hand blijft hem vasthouden, sjort hem op de kant, duwt hem neer in de zwarte schaduw van de wilg.

‘Vlug,’ hijgt Rolin. ‘Ze zullen ons achterna komen over de weg.’ Op de tast vindt Kleine Robert zijn hemd en wambuis. De kleren glijden moeilijk over zijn natte lijf, maar ze voelen heerlijk warm aan. Ook Rolin doet klappertandend pogingen zich aan te kleden. Dan neemt hij de rillende Robert bij de hand.

‘Lopen!’

Ze horen paardenhoeven. Kleine Robert wil wel lopen, maar hij kan het bijna niet; hij struikelt. Ofschoon Rolin er niet veel beter aan toe is, hijst hij hem overeind.

‘Dat is toch geen werk voor een klein kind,’ siste hij tussen zijn tanden, maar het jongetje in de steek laten doet hij niet, zelfs niet om zijn eigen leven te redden. Hij trekt het kind tegen de hoge oever op en sleurt hem de weg op. Dan zien ze zich plotseling omringd door ruiters. Vier, vijf, zes... zwarte figuren, ijzingwekkend hoog. ‘Daar zijn ze!’ roept Clopin. ‘Snel!’

Sterke handen tillen Kleine Robert op en kwakken hem op een paardenrug, Clopins hete adem slaat over hem heen. Spoorslags gaat het terug naar de abdij. Boven zijn hoofd hoort Kleine Robert de sergeant vloeken.

‘Pardieu jongen, je handen zijn van ijs. Wat heb je in godsnaam uitgevoerd?’

Kleine Robert kan geen antwoord geven, hij rilt nog steeds en hij is maar half bij bewustzijn. Even later rijden ze de binnenplaats van de abdij op. Bij het licht van de toortsen komt Matthis Cuvelier naar buiten stormen, gevolgd door Bertrand du Guesclin. ‘Dekens,’ roept Clopin, ‘warme wijn. Die twee jongens zijn halfbevroren, ze zullen zich de dood op het lijf halen als ze niet snel warm worden.’

De huiverende, klappertandende verspieders worden vlug in oude monnikspijen gewikkeld. Matthis giet warme wijn tussen hun lippen. Kleine Robert slikt heftig. De wijn brandt in zijn keel, maar doet hem goed. Du Guesclin wrijft zijn handen en voeten; om zich heen ziet hij bezorgde gezichten, nieuwsgierige ogen. De vreselijke rillingen bedaren enigszins, de wijn warmt hem vanbinnen, de wollen monnikspijen vanbuiten.

‘Waarom bleven jullie zó lang weg dat ik Clopin moest uitsturen om jullie te zoeken?’ bast de rauwe stem van Du Guesclin. Het klinkt boos, maar Kleine Robert beseft plotseling dat het niets dan bezorgdheid is.

‘Hoe warm denkt u dat rivierwater begin mei is?’ murmelt Rolin Bodin tussen zijn verstijfde kaken. ‘Die kleine jongen is bijna verdronken, ik kon hem nog net bij zijn haren grijpen. En het was allemaal voor niets. Ik heb geen woord kunnen verstaan van wat ze op de brug met elkaar bespraken.’

‘Niets?’ vraagt Du Guesclin teleurgesteld.

‘We zijn naar de brug gezwommen en hebben ons vastgeklemd aan de pijlers,’ vertelt Rolin, nog steeds klappertandend en half verstaanbaar. Maar het is vooral de herinnering aan hun avontuur die hem zo doet huiveren. ‘Ik hoorde wel stemmen, maar ik kon geen woord verstaan. En ik dacht dat ik stierf van de kou. Ik zwom naar een andere pijler en daar hoorde ik nog minder. Toen was er opeens een plons, de brugwachters begonnen te schreeuwen en ik dacht: o jee, ze hebben Kleine Robert ontdekt. Ik liet me los en zwom terug. Toen zag ik het kind opeens in het water liggen, bezig te verdrinken. Ik kon hem grijpen en meetrekken naar de watermolen waar onze kleren lagen... Ze schoten op ons.

Matthis briest van verontwaardiging.

‘Bertrand? Je hebt Marie-Claire beloofd dat je Kleine Robert geen onnodige risico’s zou laten lopen,’ zegt hij boos.

‘Wat nou! Die jongens leven nog.’‘De vicomte had gelijk, het was gekkenwerk,’ zegt Matthis onverzoenlijk.

Kleine Robert luistert verbaasd naar de onenigheid en zegt dan opeens: ‘Ik heb een heleboel gehoord...’

Clopin giet hem snel nog een scheut warme wijn in, Du Guesclin knielt gespannen bij hem neer.

‘Ben jij iets te weten gekomen?’ vraagt hij opgewonden.

‘O ja.’

‘Bravo!’ Die uitroep maakt dat Kleine Robert zelfs begint te gloeien. Hij veegt het haar uit zijn ogen, gaat rechtop zitten, kijkt trots rond.

‘Omdat ik onder de brug niets kon verstaan ben ik naar de andere oever gezwommen en toen kwam er een ruiter uit het kamp van de Navarrezen en die maakte een afspraak met de commandant van de brug...’

‘Wat voor afspraak?’

‘Een diner bij de koningin-moeder. En Captal de Buch gaat daar morgenmiddag heen. En de soldaten gaan weg van de brug. En Bascon de Mareuil is er. En Jean Jouel. En nog veel meer plunderaars. En de Valois’ zijn te goedmoedig, daarom hebben ze geen geld. En de weg naar Vernon...’ Zijn stem hapert.

‘Wat is er met de weg naar Vernon?’

Moe schudt Kleine Robert het hoofd. Hij heeft zoveel gehoord, er werden zoveel namen genoemd - in zijn hoofdje loopt het allemaal door elkaar.

Du Guesclin grijpt hem bij de schouders en schudt hem heen en weer.

‘Probeer het je te herinneren, Robert. Vertel! Jij bent de enige die tenminste met inlichtingen is teruggekomen.’

‘Ik weet het niet meer, het was zo koud... Wat is neutraal gebied?’ ‘Hebben ze daarover gesproken?’ Du Guesclin schiet op het woord neer als een havik op een duif.‘Ik begreep niet wat het was,’ fluistert het jongetje verlegen.

‘Maar ik wel. Wat zeiden ze erover?’

‘De weg naar Vernon.’

‘Ja, dat klopt.’

‘O, nu weet ik het weer! De brugwachter vroeg aan de Gascogner of Captal de Buch niet bang was voor de Fransen op de rechteroever als hij naar Vernon ging en de ridder zei: nee, dat is neutraal gebied, daar kunnen ze Captal de Buch niet pakken - of zoiets. Du Guesclin gromt dreigend.

‘Nou, dan vergissen ze zich! En verder?’

Kleine Robert sluit even de ogen. Zo kan hij het beste nadenken. Hij ziet zichzelf weer tussen de struiken zitten, die bijna warm aanvoelen tegen zijn versteende rug, hij hoort opnieuw de stemmen over zich heen slaan die over zoveel onbegrijpelijks praatten...

‘De ridder zei iets over een veranderde stra... stra... gum... ik weet niet hoe het heet.

‘Strategie...’

‘Ja, ik geloof het wel. Captal de Buch gaat gehakt van ons maken en de kraaien voeren en niet van de heuvel af... iets over aanvallen.’ ‘Wie gaan aanvallen, de Navarrezen?’

‘Nee, juist niet, die willen alleen de kraaien voeren.’

Bertrand richt zich op.

‘Ik begrijp het. Matthis, ga onmiddellijk die edelen uit hun bed halen. Het kan me niet schelen of ze protesteren, maak ze wakker en roep ze naar de eetzaal. We moeten een krijgsraad beleggen.’ ‘Vannacht nog?’

‘Wanneer anders? Morgen is het te laat. Met die hoogmoedige ridders om me heen kan ik niet doen wat ik wil, ik ben verplicht hen te raadplegen. Vooruit, maak ze wakker. Jij ook, Rolin.’

‘Dat zullen de heren niet leuk vinden,’ grinnikt Matthis. Rolin, weer hersteld van de koude en de angst, krabbelt overeind.‘Nee,’ grijnst hij.

Du Guesclin buigt zich over het uitgeputte jongetje.

‘Je hebt het goed gedaan, Robert, je hebt me precies verteld wat ik wilde weten. Ga nu maar slapen.’ Zijn hese stem klinkt bijna teder. ‘Ik wist wel dat je je nuttig zou maken. Marie-Claire kan trots op je zijn.’

De lof dringt nauwelijks meer tot Kleine Robert door, hij slaapt al half. Clopin bukt zich, tilt hem op en draagt hem naar binnen. Vaag beseft de jongen dat hij in bed wordt gestopt, zorgvuldig wordt toegedekt en dat een harde hand even over zijn voorhoofd strijkt.

Dan slaapt hij in, diep en droomloos, terwijl zijn nietige lijfje zich herstelt van koude en vermoeidheid.

KRIJGSRAAD MET VERRASSINGEN

Het blijkt inderdaad niet zo gemakkelijk te zijn om de edelen uit hun bed te krijgen. Ze slapen elk afzonderlijk in ontruimde monnikscellen. De graaf van Auxerre, vicomte de Beaumont en Enguerrand d’Eudin klimmen grommend van hun brits en beginnen zich aan te kleden met de hulp van hun schildknapen. Nu Boudewijn d’Annequin nog. Robin Bodin is al met hem bezig, maar het valt niet mee de dronkaard uit zijn roes te halen. Matthis schiet te hulp met een paar natte lappen. Eindelijk komt de edelman rillend overeind. ‘Krijgsraad?’ krast hij als het tot hem doordringt waarvoor hij wordt geroepen. ‘Kan dat niet tot morgen wachten? Waar is mijn schildknaap? Mijn page... ik heb dorst.’

‘Op een steentje zuigen, seigneur, dat zal de vieze smaak uit uw mond doen verdwijnen,’ zegt Rolin Bodin koeltjes. De zestienjarige jongen heeft geen greintje eerbied voor de drinkebroer. Boudewijn vloekt hartgrondig, grijpt het eerste het beste kledingstuk, een mantel, slaat die om en wankelt de gang op. Bij de deur van de eetzaal loopt hij Du Guesclin tegen het lijf.

‘Zeg eens, messire Du Guesclin, bent u van de duivel bezeten?’ tiert hij. ‘Op dit uur hoort een beschaafd mens in zijn bed te liggen. Alarm slaan in het holst van de nacht, wat een bespottelijk idee. Ik eis onmiddellijk een verklaring, anders ga ik terug naar mijn bed.’ ‘Seigneur,’ dondert Du Guesclin, ‘vanavond heeft mijn page zijn leven op het spel gezet om voor ons de nodige inlichtingen te verzamelen. Wilt u hem voor die moedige daad belonen door hem zelfs niet aan te horen?’ Wijdbeens staat hij voor de edelman, klaarwakker en met van woede flikkerende ogen. De flambouwen

langs de muur werpen groteske lichtglanzen over zijn lelijke gezicht. Zoveel kracht en overwicht straalt hij uit dat Boudewijn onwillekeurig terugdeinst.

‘Waar... waar is de jongen dan?’ stamelt hij.

‘In zijn bed om bij te komen van zijn avontuur. Maar wat hij heeft ontdekt, is zo belangrijk dat we er onmiddellijk over moeten vergaderen. Het welslagen van onze veldtocht kan ervan afhangen.’ Boudewijn haalt de schouders op.

‘Wat een haast toch steeds,’ bromt hij ontstemd. ‘Wat maakt u zo zenuwachtig? De nabijheid van de vijand? Ik verzeker u - die slaapt op dit uur ook.’

Intussen komen ook de anderen aanstommelen, nog maar half wakker: de graaf van Auxerre, zijn vrienden, vele lagere ridders en schildknapen. Ze drommen de eetzaal binnen en nemen mopperend plaats aan de lange schragentafels. De meesten hebben zich volledig aangekleed, alleen de vicomte is blootshoofds gekomen. Zijn arendsneus komt beter tot zijn recht als hij geen hoofddeksel draagt. Maar Enguerrand d’Eudin heeft een fonkelnieuw, geborduurd wambuis aan met een geplooide korte broek en hij draagt een baret waarvan lange sluiers afhangen naar Italiaans model. Boudewijn d’Annequin zucht, slaat de mantel dicht om zich heen en gaat dan ook maar zitten. ‘Dorst,’ kreunt hij.

‘Breng ons een kruik warm bier, Rolin,’ zegt Du Guesclin tegen zijn schildknaap, ‘die zal ons door de komende uren heen helpen. Daarna kun jij ook naar bed gaan.’ Bij die woorden leeft Boudewijn weer wat op.

‘U schijnt nogal iets van plan te zijn, messire Du Guesclin,’ prevelt de graaf van Auxerre slecht op zijn gemak. Wie heeft hier eigenlijk de leiding, vraagt hij zich af.

Du Guesclin knikt en wenkt zijn heraut.

‘Matthis, vertel de heren wat we dankzij de moed en scherpzinnigheid van Kleine Robert te weten zijn gekomen.’

Matthis staat rechtop achter zijn stoel. Hij geniet van de situatie. In korte zinnen vat hij samen wat ze een uur geleden met veel moeite uit het rillende jongetje hebben getrokken. ‘Morgenmiddag gaat Captal de Buch op uitnodiging van koningin-moeder Blanche naar haar kasteel te Vernon om er te dineren. Daarna zal de koningin haar troepen van de brug terugtrekken, opdat wij de gelegenheid krijgen Captal de Buchs leger op de linkeroever aan te vallen.’

‘Aha,’ roept de vicomte geestdriftig. ‘Dan kan er dus eindelijk gevochten worden. Maar dat had je ons morgenochtend ook kunnen vertellen, trouvère.’

‘Nee,’ valt Du Guesclin in. ‘Zover moeten we het niet laten komen. We moeten Captal de Buch als hij morgenmiddag met zijn gevolg over de brug komt overvallen en gevangennemen. Daarmee beroven we de Navarrezen van een geniale aanvoerder en...’

‘Wacht eens even,’ roept de graaf van Auxerre opspringend. ‘Wat zegt u daar? Captal de Buch overvallen alsof we struikrovers zijn? Op de weg naar Vernon nog wel - dat is neutraal gebied.’ ‘Koningin Blanche is niet neutraal meer als zij de Gascogner op haar kasteel wil ontvangen,’ werpt Du Guesclin tegen.

‘Ik heb er geen woorden voor,’ briest de jonge graaf, ‘dit is het meest oneervolle voorstel dat ik ooit heb gehoord. Een gast van de koningin-moeder ontvoeren! Het is... het is...’

‘Schandelijk!’ schreeuwt de vicomte. Enguerrand d’Eudin snuift minachtend. Boudewijn d’Annequin, met zijn halve gezicht verstopt in een kroes bier, slurpt van verontwaardiging.

‘Met zulke lafhartige methoden kunnen we ons niet inlaten,’ zegt de graaf, ritselend van hoogmoed.

Bertrand du Guesclin, toch even van zijn stuk gebracht, kijkt verbaasd de kring rond. Overal stuit hij op boze verontwaardigde blikken.

‘U wilt niet?’ stamelt hij verbijsterd. De vicomte neemt met veel waardigheid het woord: ‘Messire du Guesclin, wij zullen niet aarzelen ons leven te wagen wanneer wij daarmee de troon voor koning Charles kunnen redden. Maar een hoge Gasconse edelman in een hinderlaag laten lopen terwijl hij is uitgenodigd door een lid van de koninklijke familie, dat zou uiterst oneervol zijn.’

‘Maar...’

‘Wij zijn geen struikrovers, seigneur. Wat u voorstelt is in strijd met de erecode. U bent daarmee wellicht niet zo op de hoogte, maar...’

Dreunend komt Du Guesclins vuist neer op het tafelblad. ‘Pardieu,’ vloekt hij met overslaande stem, ‘de wettige koning verhinderen zich te laten kronen te Reims, is dat niet in strijd met de erecode? Grote God, man, wat denkt u dat er gebeurt als Captal de Buch kans ziet door onze linies te breken? Dan stoot hij in één ruk door naar Reims, ontvoert onze koning en levert hem uit aan Karel de Slechte! Frankrijk siddert op haar grondvesten, we zijn omringd door verraad en samenzweringen, we hebben te doen met schurken die loeren op de troon, en u spreekt over de erecode!’

‘We weten dat de toestand hachelijk is,’ valt de graaf van Auxerre in, ‘maar met Gods hulp, die ongetwijfeld aan onze zijde staat, zullen we een doorbraak van de Navarrezen weten te voorkomen.’ ‘Uit wat Kleine Robert ons vertelde,’ zegt Du Guesclin, weer enigszins gekalmeerd, ‘blijkt dat het Captal de Buchs bedoeling is ons uit te dagen om zijn heuvel te komen bestormen zodra de bezetting van de brug is opgeheven.’

‘Dat moeten we doen, ja,’ roept Boudewijn overmoedig. Hij is nu goed wakker, het warme bier heeft hem opgeknapt. ‘Ha, we zullen die vervloekte Navarrezen uit hun warme nestjes jagen en totaal vernietigen. We wachten niet tot zij in beweging komen, we gaan er zelf op af en jagen ze over de kling.’

De anderen knikken geestdriftig. Dit is taal naar hun hart. De jonge graaf, in opperste verrukking, laat de schede van zijn zwaard rammelen.

‘En hoe,' vraagt Du Guesclin zoetsappig, ‘denkt u die heuvel te nemen, heren?’

‘Met een stormloop natuurlijk,' roept Enguerrand, in de handen wrijvend van voorpret.

Bertrand schudt het hoofd. ‘Dat zal stromen bloed kosten,' voorspelt hij somber.

De vicomte haalt de schouders op. ‘Allicht,' meent hij onverschillig. ‘Maar met moed en vechtlust slaan we ons er wel doorheen.’ ‘Of niet,' valt Du Guesclin hem donker in de rede.

‘Onderschat u onze moed, seigneur?' vraagt Enguerrand d’Eudin

‘O nee, ik weet dat u een zeer dapper man bent,' antwoordt Du Guesclin koud. ‘Daarvan zal ik dan ook getuigen boven uw graf na afloop van de slag. Maar bovendien zal ik de dood van duizend dappere ruiters en voetknechten moeten betreuren en die prijs is mij te hoog voor een nederlaag.'

‘Is die prijs u ook te hoog voor een overwinning?’ vraagt Jean de Chalons snijdend.

‘Ja, seigneur.’

Eén ogenblik zijn de heren met stomheid geslagen.

‘Meent... u dat nou?’ informeert Boudewijn ontsteld.

‘Reken maar.'

‘Dat begrijp ik niet,' roept de vicomte uit. ‘Kunt u zich een veldslag voorstellen zonder bloedvergieten?’

‘Nee. Maar het is altijd mogelijk de verliezen tot een minimum te beperken,' snauwt Du Guesclin.

Fronsend wisselen de heren een blik. Zoiets hebben ze nog nooit gehoord. Dan zegt Enguerrand d’Eudin verwaand: ‘Nu begrijp ik waarom de boeren u bewonderen, messire Du Guesclin.’ Met veel nadruk op het woord ‘boeren’. Hij doelt daarbij op de Bretonse

ruiterij, die in hoofdzaak uit geruïneerde landbouwers bestaat. Bertrand laat de hatelijkheid langs zich afglijden. Aan dat soort speldenprikken is hij gewend.

‘U weigert dus storm te lopen op die heuvel?’ vraagt de graaf van Auxerre dreigend.

Als ik het enigszins kan vermijden, ja.’

Dat valt hen tegen, denkt Matthis geamuseerd. Ze hadden erop gerekend hem de eerste klappen te laten opvangen.

Vicomte Louis de Beaumont steekt zijn arendsneus in de lucht. ‘Wat we in de eerste plaats moeten doen, heren,’ zegt hij hautain, ‘is de dag voor de aanval vaststellen. Het is nu nog dinsdag, morgen gaat Captal de Buch bij de oude koningin dineren, daarna zal ze de bezetting van de brug terugtrekken... Ik stel voor: donderdagochtend vallen we aan.’

De anderen knikken gretig en opgelucht, behalve Du Guesclin, die grommend opmerkt: ‘Dan heeft Captal de Buch ons precies waar hij ons hebben wil. Hij is groot geworden in de Engelse leerschool en zijn strategie heeft hij van de Engelsen overgenomen: een hoogte bezetten, zich ingraven en zorgen dat de vijand zich op je stellingen te pletter loopt...’

‘Al dit gepraat leidt tot niets,’ roept de graaf van Auxerre ongeduldig. ‘Ik had van ridder Du Guesclin betere voorstellen verwacht. Straks verlangt u nog van ons dat we die heuvel gaan belegeren om de Navarrezen uit te hongeren.’

‘Dat lijkt me inderdaad de beste manier,’ knikt de Breton.

Weer boze blikken, afkeurend gemompel, hoofdschudden. Matthis zucht. De vicomte schreeuwt: ‘Het is niet alleen onze taak de Navarrezen tegen te houden, wij moeten hen vernietigen!’ en die opmerking wordt met veel instemming begroet. Je krijgt geen voet aan de grond, Bertrand, denkt Matthis verdrietig. Je gezonde verstand moet het afleggen tegen hun vechtlust. Ze willen hun moed bewijzen, niet hun veldheerskunst.‘Dus donderdag vallen we aan,’ stelt de vicomte tevreden vast. Hij kijkt weer rond, wordt warm toegeknikt en toegejuicht. Du Guesclin zwijgt. Jean de Chalons, graaf van Auxerre, maakt al aanstalten om op te staan en terug te keren naar zijn bed. Maar de vicomte houdt hem tegen.

‘Een ogenblik, seigneur, ik heb nog een voorstel.’

‘En dat is?’

‘Het lijkt mij verstandig dat we uit ons midden een opperbevelhebber kiezen. Eén man die de gehele aanval coördineert.’

‘Ja!’ roept Du Guesclin voor zijn beurt.

Jean de Chalons laat zich verbluft terugvallen in zijn zetel.

‘Eén bevelhebber? Dat is tamelijk ongewoon, Louis. Het is traditie om met drie bataljons op te trekken die elk hun eigen aanvoerder gehoorzamen.’

‘Zoals het ook traditie is dat Franse legers die in afzonderlijke groepen opereren alle veldslagen verliezen,’ valt Du Guesclin verhit in. ‘Het voorstel van de vicomte steun ik van ganser harte, het is een uitstekend idee.’

Louis de Beaumont, blij dat de lastpost hem eindelijk eens niet tegensprak, legt de vingertoppen van beide handen tegen elkaar, tevreden over zichzelf.

‘En wie moet die man dan zijn?’ vraagt de graaf van Auxerre ongerust. Plechtig ziet de vicomte hem aan, zijn arendsneus prikt de jongeman bijna in de ogen.

‘Wij zouden graag zien, messire de Chalons, dat u dit opperbevel op u neemt. Van ons allen bent u de hoogste in rang. U bent de rijkste en u stamt uit een roemrijk geslacht. In u hebben wij het volste vertrouwen.’

Plotseling is het doodstil in de helder verlichte zaal. Zelfs Boudewijn gaat rechtop zitten. Vol verwachting richten de ridders en schildknapen hun ogen op de graaf van Auxerre, die het zichtbaar benauwd krijgt.

‘Heren,’ stamelt hij, ‘uw voorstel roert mij diep.’ Dan wacht hij een ogenblik en bet zijn voorhoofd met een kanten zakdoekje. ‘Het is warm hier,’ prevelt hij bij wijze van verontschuldiging. Nog steeds kijken ze allemaal naar hem.

Matthis Cuvelier, staande achter de stoel van Du Guesclin, krijgt bijna medelijden met de piepjonge edelman. Het zal je gebeuren dat je op je twintigste, als je nog geen enkele ervaring hebt, zo’n opperbevel op je rug geschoven krijgt terwijl je weet dat het lot van het koninkrijk ervan afhangt! Hij moet zich bedwingen om niet naar de jongen toe te lopen, een arm om zijn schouders te slaan en hem moed in te spreken.

Jean de Chalons stopt het zakdoekje weer in zijn mouw en kijkt wanhopig de kring rond. Hij ziet niets dan gezichten die van instemming getuigen. Opnieuw breekt het zweet hem uit.

‘Heren, ik... ik dank u zeer voor het vertrouwen dat u in mijn capaciteiten stelt,’ zegt hij moeilijk. ‘Ik beschouw dat als een grote eer. Het is waar dat ik hier de hoogste in rang ben en dat mijn voorgeslacht vele helden telt. Maar van de slag die wij donderdag zullen leveren, hangt veel af. Het is absoluut noodzakelijk dat wij de Navarrezen vernietigen. Dit... eh... wordt mijn eerste veldslag, ik mis de nodige ervaring. Het lijkt me beter, ik bedoel, het lijkt mij... eh... beter dat we uit ons midden een bevelhebber kiezen die... eh... vele malen blijk heeft gegeven over moed en inzicht te beschikken. Ik wou zeggen... ik bedoel: ridder Bertrand du Guesclin.’

Oef, het is eruit. En het is of de bliksem is ingeslagen. Matthis houdt de adem in, laat die dan langzaam weer ontsnappen. Bertrand zit als versteend, de ridders laten de mond openhangen. Jean de Chalons heeft een dieprode kleur gekregen en slaat de ogen neer. Begrijpen die domoren dan niets? O, de heren begrijpen het maar al te goed. Wie donderdag de slag verliest zal voor zijn leven geblameerd zijn, die zal verantwoordelijk worden gesteld voor de ondergang van Frankrijk. Jean de Chalons voelt er niets voor om zondebok te worden, net zomin als de anderen. Wat ligt er meer voor de hand dan dat ze de geweldige verantwoording afschuiven op de schouders van iemand die er nauwelijks op aankomt?

Eer de anderen tot bezinning kunnen komen dreunt Du Guesclins zware stem door de zaal: ‘Ik accepteer. Maar op één voorwaarde.’ ‘En die is?’ vraagt de vicomte wantrouwig, terwijl hij onwillekeurig naar de beurs aan zijn gordel grijpt. De Breton heeft die beweging gezien en glimlacht minachtend.

‘Wanneer u het opperbevel in mijn handen legt,’ zegt hij langzaam en nadrukkelijk, ‘eis ik van u allen onvoorwaardelijke gehoorzaamheid en instemming met mijn plannen. Ik kan Captal de Buch verslaan, maar alleen op mijn manier. Daarom verlang ik van u dat u bij God en alles wat u heilig is, zult zweren te doen wat ik beveel. Zonder morren, zonder twijfels, blindelings.’

Dat is niet mis! Uit De Beaumonts keel stijgt een soort gegrom op, Boudewijn d’Annequin hikt, Enguerrand d’Eudin is bleek geworden en de graaf van Auxerre grijpt opnieuw naar zijn zakdoek. Man voor man moeten ze een geweldig brok trots inslikken, beseft Matthis. ‘Akkoord,’ zegt de vicomte plotseling, bang dat hij anders zal worden aangewezen. Dan capituleren ook de anderen. Nadat ze absolute gehoorzaamheid hebben gezworen, op het kruisbeeld aan de muur, op hun zwaarden en de hoofden van hun vaders, kan de vicomte het toch niet laten venijnig op te merken: ‘Ik neem aan, messire Du Guesclin, dat u reeds een volledig uitgewerkt krijgsplan in uw hoofd heeft?’

‘Nee,’ antwoordt Du Guesclin koud. ‘Dat zal afhangen van de inlichtingen die ik morgenochtend binnenkrijg.’

‘O, gaat u een kijkje nemen in het kamp van de Navarrezen?’ vraagt Boudewijn hatelijk.

‘Daarvoor heb ik mijn mensen. Om te beginnen ga ik Captal de Buch een ultimatum sturen en hem uitnodigen donderdagochtend in het open veld slag tegen ons te komen leveren.’‘Ah, dat is een eervol voorstel,’ roept de graaf van Auxerre opgelucht.

‘En natuurlijk zal de Gascogner weigeren,’ vervolgt Du Guesclin bedaard, ‘want hij is geen dwaas. Captal de Buch blijft mooi zitten waar hij zit, in de hoop dat wij zo dom zullen zijn ons te pletter te lopen op zijn onneembare stelling. Wat ik in geen geval zal doen.’ ‘Hoe kunt u weten wat Captal de Buch denkt?’ roept Boudewijn met dubbele tong.

Du Guesclin gaat daar niet op in. Bovendien sputtert Enguerrand d’Eudin hardop: ‘Ik begrijp er niets van. U wilt niet stormlopen en u verwacht dat Captal de Buch zal weigeren u in het vrije veld tegemoet te komen. Hoe wilt u dan slag leveren?’

‘Door hem te dwingen naar beneden te komen.’

‘Maar hoe...’

‘Heren, laat het aan mij over. Ik beloof u dat u donderdag volop gelegenheid zult krijgen uw onvergelijkelijke moed te tonen. Verder wens ik u een goede nachtrust. Jij niet, Matthis, jij gaat brieven voor me schrijven.’

‘Dacht ik het niet,’ mompelt de heraut, ‘hij maakt de plannen en ik schrijf mijn vingers blauw...’ Maar diep in zijn hart is hij zielsgelukkig. Zijn grote vriend Bertrand wordt opperbevelhebber van een koningsleger. Nu kan hij tonen wat hij waard is...

Verheugd loopt hij de eetzaal uit. Eerst gaat hij nog even kijken naar Kleine Robert, die rustig ligt te slapen. De heraut voelt aan de wangen van het kind; ze zijn koel. Hij slaakt een zucht van verlichting: het koude bad en de vermoeidheid hebben zijn broertje geen kwaad gedaan.

‘Je beseft het nog maar half, dreumes,’ fluistert hij, ‘maar jij en ik, de pleegkinderen van Marie-Claire, zijn in dienst van een heel bijzonder mens.’

DE LIST VAN DU GUESCLIN

De ochtend van 15 mei breekt stralend aan. Matthis Cuvelier is gereed met het opstellen van het ultimatum. Rolin Bodin, de schildknaap, zal daarmee naar het kamp van de Navarrezen gaan. ‘En jij, Matthis, gaat met hem mee,’ beslist Du Guesclin plotseling. ‘Twee paar ogen zien meer dan één. Gevaar lopen jullie niet, Captal de Buch is een man van eer en ongewapende onderhandelaars hebben niets van hem te vrezen. Overhandig hem de brief persoonlijk en let goed op zijn reacties. De manier waarop een man kijkt en de klanken van zijn stem zeggen dikwijls meer dan de woorden die hij spreekt. Hoe is het met mijn page?’

‘Die slaapt nog, maar koorts heeft hij niet.’

‘Goed. Gaan jullie nu maar en denk erom: oren en ogen open.’ Even later draven Matthis en Rolin in de richting van de stenen brug. De wachters laten hen zonder protest door. Onder de al warm wordende mei zon steken ze daarna de brede vlakte over naar de heuvel die door de Navarrezen bezet wordt gehouden. Hun dolken hebben ze in de abdij achtergelaten, Rolin zwaait een witte vlag. Schildwachten van Captal de Buch nemen de paarden van de jongens in ontvangst en dan worden ze naar het paviljoen van de generaal gebracht.

Captal de Buch is een voorname Gascogner, Engels onderdaan van Franse afkomst. In zijn eigen gebied ten zuiden van Bordeaux heerst hij als een koning en hij staat alom bekend als een dapper edelman, een goede landheer, een ontwikkeld mens. Bovendien is hij een intieme vriend van de prins van Wales die in Gascogne de lakens uitdeelt. Matthis herinnert zich de woorden van Du Guesclin: ‘Captal de Buch maakt geen fouten, dat maakt hem tot zo’n gevaarlijk tegenstander.’ Toch zal Bertrand moeten proberen de Gascogner tot het maken van fouten te verleiden. Zal hem dat lukken?

Captal de Buch zit in zijn tent aan het ontbijt. Alleen twee schildknapen en een page zijn daarbij aanwezig, die nieuwsgierig naar de beide boodschappers kijken. Buigend overhandigt Rolin Bodin de brief van Du Guesclin. Matthis bestudeert intussen de veldheer. Captal de Buch heeft een knap, intelligent gezicht en een scherpe blik, een goedgebouwd lichaam, lang krullend haar. Werkelijk een mooie man. Die rimpeltjes naast zijn ogen zijn ontstaan door nadenken, schiet het door Matthis heen.

De Gascogner ontrolt de brief en leest hem zwijgend. Hij heeft geen heraut nodig om hem voor te lezen, dat kan hij zelf wel! Als de geruchten waar zijn, schrijft hij ook gedichten.

Peinzend laat hij het perkament zakken en kijkt naar de twee boodschappers die voor hem staan.

‘Jullie zijn beiden in dienst van Bertrand du Guesclin?’ informeert hij vriendelijk.

‘Ja seigneur.’

‘Jammer.’

Matthis en Rolin kijken hem vragend aan.

‘Het spijt mij,’ legt de generaal geduldig uit, ‘dat twee zulke flinke jongemannen als jullie morgen al moeten sterven. Zoiets gaat mij altijd aan het hart. Helaas is het onvermijdelijk; in een veldslag tegen mijn troepen maken jullie geen enkele kans.’

‘Ons leven is in Gods hand,’ zegt Rolin Bodin automatisch. Captal de Buch glimlacht. Dan klapt hij in de handen en laat een secretaris komen aan wie hij zijn antwoord dicteert. Dat antwoord is voorspelbaar. De generaal weigert pertinent zijn stellingen op de heuvel te verlaten en hij stelt het in zijn brief zelfs voor alsof hij zielsmedelijden heeft met het koningsleger, dat bij een bestorming

totaal vernietigd zal worden. Daarom raadt hij commandant Bertrand du Guesclin met klem aan van elke strijd af te zien en zich op Rouaan terug te trekken. De toon van de brief is neerbuigend, hij is bedoeld om het bloed van de Franse ridders aan het koken te brengen. Het is ook niet voor niets, beseft Matthis, dat hij de twee boodschappers aanwezig laat zijn terwijl hij zijn antwoord dicteert. De heraut voelt de scherpe ogen van de Gascogner op zich rusten. Die man zit ónze reacties te peilen, schiet het door hem heen. Even kijkt hij opzij naar het gezicht van Rolin. De schildknaap heeft een kleur van ergernis gekregen. Matthis stoot hem voorzichtig aan.

‘Het is maar bluf,’ fluistert hij.

‘Die man veracht ons,’ sist Rolin terug. Matthis schudt het hoofd. Nee, met minachting heeft dit alles niets te maken. Captal de Buch speelt zijn spel, zoals Du Guesclin dat doet. Het is een partij schaak, met een ondergrond van bittere ernst. Achter hem zitten de schildknapen van Captal mee te luisteren en te ginnegappen. De page hurkt in een hoek en speelt met zijn gordel. Een vredig tafereeltje...

Op het moment dat Captal de Buch zijn handtekening onder zijn antwoord zet, komt met veel bravoure en voetengestamp een legerkapitein de tent binnen. Matthis schrikt als hij de man herkent: het is Bascon de Mareuil, een oude vijand van Du Guesclin. ‘Gaan de Fransen ons aanvallen?’ vraagt de kapitein gretig, zonder op de boodschappers te letten. Captal de Buch knikt kort. ‘Morgenochtend. Ze hebben het bevel opgedragen aan Bertrand du Guesclin.’

‘O, die ken ik! Krijgt hij het bevel? Dan kan het leuk worden.’ ‘Ridder du Guesclin nodigt ons uit morgenochtend slag tegen hem te komen leveren in het open veld,’ vervolgt de generaal koeltjes. ‘Dat zou-ie wel willen,’ gnuift Bascon de Mareuil. Hij is een grote kerel met een donker uiterlijk: alles aan hem is grof en spreekt van

een oneindige vechtlust. Naast hem lijkt de aristocratische Captal de Buch bijna zachtzinnig.

‘Me dunkt,’ zegt Matthis waardig, ‘dat Du Guesclins voorstel zeer eervol is.’

Bascon de Mareuil barst uit in een bulderend gelach.

‘Du Guesclin en eervol! Dat is een goeie mop. Wie ben jij wel dat je je bemoeit met grotemensenzaken?’

‘Ik ben de heraut van Du Guesclin,’ zegt Matthis trots.

‘De zanger? Donders, ik heb van je gehoord, wat doe jij in een leger? Je hoort in een kerkkoor thuis.’ Minachtend draait hij de jongen de rug toe en wendt zich weer tot de generaal. ‘Dus morgen komen we tegenover Du Guesclin te staan - mooi! Ik heb nog een paar zure appeltjes met die kerel te schillen.’

‘Datzelfde heb ik mijn meester horen zeggen toen hij vernam dat Bascon de Mareuil zich bij de Navarrezen had aangesloten,’ snauwt Matthis. De kapitein schudt woedend de vuist tegen hem.

‘O ja? Nou, ik zal die vervloekte Breton morgen in kleine mootjes hakken, ik zal dansen op zijn lijk, hem in het gezicht spuwen, ik zal...’

‘Rustig vriend,’ zegt Captal de Buch, terwijl hij opstaat en zijn brief overhandigt aan Rolin. ‘Morgenochtend krijg je volop gelegenheid je woede te koelen.’

‘En reken erop dat ik dat zal doen!’ schreeuwt Bascon, ‘ik zal die opgeblazen Fransen zo hard om de oren slaan dat ze regelrecht ter helle varen nog vóór ze tijd hebben gehad om dood te gaan.’ ‘Amen,’ prevelt Matthis honend.

‘Pas op, jongeman! Al ben je hier als onderhandelaar en kun je je daarom veilig voelen, ik, Bascon de Mareuil, vergeet nooit een belediging!’

‘Laat die jongens met rust, ze betekenen niets,’ zegt Captal de Buch bedaard. Dan wendt hij zich tot de koeriers: ‘Ga met God, heren,

en groet Bertrand du Guesclin van mij. Hij is mijn vijand, maar ik respecteer hem; hij is een moedig man.’

Het schelden van Bascon heeft Matthis niets gedaan; de koele neerbuigendheid van de generaal vlijmt door hem heen - en hij ontdekt dat hij onder de indruk is. Terwijl Rolin en hij de tent verlaten, roept Bascon de Mareuil hun na: ‘Vergeet jullie avondgebed niet, morgen zullen jullie geen tijd meer krijgen om je zonden te overdenken.’ Rolin Bodin onderdrukt een rilling.

Indachtig hun opdracht haasten de jongens zich niet wanneer ze het paviljoen van de generaal verlaten hebben. Zogenaamd op zoek naar de schildwacht die de zorg voor hun paarden op zich heeft genomen, lopen ze een tijdje rond door het kamp alsof ze verdwaald zijn. Eindelijk komt er een soldaat op hen toe en wijst hun waar ze de dieren kunnen vinden. Matthis bedankt de man beleefd, de jongens stijgen op en rijden langzaam de heuvel af. Hardop zegt Matthis tegen zijn makker: ‘Wil je geloven dat ik ertegen opzie de weigering van Captal de Buch aan Du Guesclin over te brengen? Het is zoveel als zijn doodvonnis.’ Rolin kijkt even verbaasd, maar dan hoort hij in de bosjes naast zich een onderdrukt gelach. Het hoofd van een boogschutter duikt op boven het groen, en achter dat hoofd verschijnt nog een gezicht dat de koeriers kennen: Jean Jouel, een even beruchte plunderkapitein als Bascon de Mareuil. Jouel blijkt al op de hoogte te zijn, want hij roept de boodschappers na: ‘Je hebt gelijk, knaap, dit is zijn doodvonnis. Vertel je meester dat maar uit mijn naam.’ Van alle kanten wordt de hoon beantwoord en aangedikt, overal om zich heen ziet Matthis grijnzende gezichten tussen het groen. Hij ziet ook soldeniers die met spaden in de weer zijn en loopgraven aanleggen. De helling is vergeven van boogschutters en met hellebaarden bewapende voetknechten, die zich diep ingraven. Op de binnenplaats van de abdij, badend in het warme zonlicht, staat Bertrand zijn beide boodschappers op te wachten. Kleine Robert loopt opgewonden om hem heen, met rode oogjes en een natte neus. Net een verkouden hondje, denkt Matthis. Enguerrand d’Eudin zit op een stenen bank, met naast zich een prachtige helm met een hoog helmteken en een wuivende vederbos waar hij telkens een verliefde blik op werpt. De helm is nieuw en Eudin is er bijzonder trots op. Boudewijn d’Annequin is pas opgestaan en heeft nog geen tijd gehad om dronken te worden of zich geheel aan te kleden; hij masseert zijn blote armen en laat zich koesteren door de zon. Ook vicomte de Beaumont en de jonge graaf van Auxerre komen snel aanlopen als ze horen dat de onderhandelaars zijn teruggekeerd. De heren zijn zeer benieuwd naar Captal de Buchs antwoord. De hoop dat de Gascogner het aanbod om slag te leveren in het open veld zal aannemen, leeft sterk bij hen.

‘En?’ vraagt de vicomte gretig wanneer de jongens afstijgen. Rolin Bodin negeert hem en overhandigt Du Guesclin zwijgend de brief. Bertrand grijnst: hij heeft Matthis’ knipoogje opgevangen en uiterst langzaam verbreekt hij het zegel; hij weet al wat hij kan verwachten. Lang staart hij neer op de boodschap die hij niet kan lezen, terwijl rondom hem de ongeduldige uitroepen weerklinken. ‘Wat schrijft hij? Wat gaat hij doen?’

Rustig steekt Bertrand zijn heraut het perkament toe.

‘Lees maar voor.’

Ook Matthis haast zich niet, hij geniet ervan de hoge edelen nog even in onzekerheid te laten. Bedaard, met zachte stem, leest hij het antwoord voor. Enguerrand d’Eudin is opgestaan, de mooie helm onder zijn arm geklemd. Als Matthis bij de passage komt waarin Captal de Buch zijn medelijden met de ten dode opgeschreven Fransen uitspreekt, kreunt hij alsof iemand hem pijn doet.

‘Hij weigert dus,’ roept de graaf van Auxerre teleurgesteld.

‘Hij minacht ons,’ gromt de vicomte.

‘Had u dan iets anders verwacht, heren?’ vraagt Du Guesclin verwonderd. ‘Captal de Buch is toch geen dwaas.’

‘Dat is hij zeker niet,’ valt Rolin Bodin in. ‘De Navarrezen hebben zich stevig ingegraven op de helling, ze zijn op alles voorbereid. Ze beschikken over snelle paarden en uitstekende wapens. Het was niet mogelijk hun volle sterkte te schatten maar ze zijn met velen, dat staat vast.’

Matthis heeft daaraan nog iets toe te voegen: ‘Captal de Buch heeft honderden boogschutters die over de hele heuvel verspreid zitten en die elke beweging langs de rivier en in het open veld in het oog kunnen houden. Maar ze zitten te ver van de brug om die in hun schootsveld te hebben. Hun pijlen zullen pas gevaarlijk worden wanneer we halverwege het veld zijn gekomen. Ik heb uitgekeken naar kanonnen en werptuigen, maar die schijnen ze niet te hebben. Dat betekent dat ze wel snel kunnen manoeuvreren.’

‘We hebben Bascon de Mareuil gezien; hij dorst naar uw bloed, seigneur,’ knikt Rolin.

‘En Jean Jouel is er met zijn hele compagnie,’ vult Matthis aan. Du Guesclins gezicht versombert.

‘Met Bascon de Mareuil heb ik nog een paar harde noten te kraken en Jean Jouel zal ik graag eigenhandig de nek omdraaien. De schade die die schurken aan Frankrijk hebben toegebracht is niet in geld uit te drukken. Een eeuwigheid branden in de hel is nog te weinig om hun zonden uit te wissen. Morgen zullen we die smerige plunderaars in de modder stampen, dat zweer ik.’

‘Dus u gaat hen toch aanvallen?’ vraagt de vicomte hoopvol.

‘Ik zal zorgen dat ze mij aanvallen,’ antwoordt Du Guesclin onverzettelijk.

Matthis staat ijverig te knikken, maar nu hij Captal de Buch van nabij heeft gezien, vraagt hij zich bezorgd af of Du Guesclin zich niet vergist. Zal de slimme Gascogner zich door een list naar de vlakte laten lokken? Het lijkt niet erg waarschijnlijk. Captal de Buch maakt geen fouten. En het welslagen van Du Guesclins plannen hangt geheel af van de fouten die zijn tegenstanders zullen maken...

Bertrand vouwt de brief op.

‘Kom Matthis, Rolin, aan het werk.’

‘Wat valt er nog te doen?’ vraagt Enguerrand d’Eudin verwonderd. ‘Mijn mannen voorbereiden, instructies geven,’ snauwt Du Guesclin de ijdeltuit toe. ‘Of dacht u dat ik er morgen zomaar op afga? Dan kent u Du Guesclin nog niet.’

Met die woorden laat hij hen staan. Matthis grijpt Kleine Robert bij de hand en trekt hem mee.

‘Kom broertje, aan het werk! De status van held verdien je niet gemakkelijk, daarvoor moet eerst gezwoegd worden.’

Maar dat heeft het jongetje intussen zelf ook al ontdekt.

16 mei belooft weer een warme dag te worden. In de vroege ochtend wonen de edelen, ridders en schildknapen in de abdijkerk de mis bij. De hoge heren doen dat met een nauwelijks onderdrukte opwinding, alsof ze naar een feest gaan. Ook Kleine Robert is opgetogen, ofschoon hij deze dag in het klooster moet achterblijven. Tot zijn grote teleurstelling overigens. Maar Du Guesclin wilde niet luisteren naar zijn smeekbeden.

‘Jij blijft hier, je kookt water, je helpt de chirurgijn. Je zult het druk genoeg krijgen als de gewonden binnenkomen.’

Altijd hetzelfde, denkt Kleine Robert verdrietig. Matthis zal de hele dag naast zijn meester te vinden zijn en ik moet natuurlijk weer de beroerdste klusjes opknappen. En kijk die grote broer van mij nu weer eens een tobberig gezicht zetten, alsof hij het helemaal niet leuk vindt dat er gevochten zal worden!

Inderdaad staat Matthis ernstig naast zijn heer, want het is hem opgevallen dat Du Guesclin niet kan bidden - en hijzelf eigenlijk ook niet. Bidden vlak voor een veldslag als je weet dat je binnen een uur vele dappere mannen de dood moet insturen? Naast zich hoort hij Du Guesclin snuiven, met de tanden knarsend, terwijl vóór hen ridders en schildknapen geestdriftig voor het altaar knielen en Gods bijstand afsmeken. Een rilling loopt hem over de rug. Hij denkt met pijn aan Kleine Robert, het vechtlustige broertje. Een kind dat nog niet beter weet. Die edelen daar vóór hem zijn volwassen mannen, maar zij zijn al even verlangend naar de strijd en een gelegenheid om hun moed te tonen als zo’n onnozel jongetje. Is oorlog voeren dan niets dan een kinderlijke domheid? denkt hij verbijsterd. Als dat zo is, wat doe ik hier dan?

Na de mis gaan ze naar de binnenplaats waar Rolin Bodin zijn meester in diens wapenrusting steekt. Hij heeft er goed zijn best op gedaan, want hij wil niet dat Du Guesclin te veel afsteekt tegen de pronk van de edele heren. Lang heeft hij gepoetst op helm en borstplaten. De ijzeren handschoenen heeft hij zorgvuldig geolied. Het leven van een man kan ervan afhangen dat de scharnieren soepel werken. Intussen haalt Matthis Bertrands zwarte hengst uit de stal, wrijft het dier af, masseert de beenspieren. Bliksemschicht, verlangend om in actie te komen, schraapt met zijn hoeven over de stoffige grond. Het is een zeldzaam mooi raspaard, gefokt in Engelands koninklijke stallen. Kleine Robert holt zenuwachtig heen en weer, brengt Du Guesclin een kroes verdunde wijn, loopt Clopin voor de voeten, die nog een paar laatste instructies krijgt. De jongens zijn zo druk bezig dat ze niet merken hoe vicomte de Beaumont in volle wapenrusting op hen toekomt. Pas als hij de scherpe stem hoort, kijkt Matthis op.

De vicomte ziet er schitterend uit. Een plaatje is hij, van zilver, rood, goud en blauw. Zijn hoge wuivende vederbos vangt uitdagend de zonnestralen op, zijn grijze ogen stralen. Zijn schildknaap houdt zijn strijdros aan de teugel. Vanonder zijn opgeschoven

vizier kijkt de lange edelman neer op Du Guesclin, die door de knielende Rolin juist de sporen krijgt aangegespt.

De vorige avond heeft Du Guesclin zijn compleet uitgewerkt krijgsplan aan de edelen voorgelegd en ze steigerden van ontzetting. ‘Captal de Buch zal denken dat we bang voor hem zijn,’ riepen ze als één man.

‘Laten we het vurig hopen, want daarop is mijn hele plan gebaseerd,’ antwoordde Du Guesclin.

‘Maar het is zo vernederend,’ kreunde Enguerrand d’Eudin. ‘We hebben een reputatie op te houden!’

Aan die woorden moet Matthis weer denken nu hij de vicomte zo krijgshaftig op de binnenplaats ziet staan. Een ridder tot in zijn vingertoppen. Hij krijgt bijna medelijden met de man die gezworen heeft zich aan Du Guesclins vernederende bevelen te onderwerpen.

‘Straks, messire Du Guesclin,’ zegt de vicomte waardig, ‘zult u volop gelegenheid krijgen de grote moed te tonen die u zulk een klinkende naam heeft bezorgd.’ Matthis beseft dat de man het vriendelijk bedoelt, maar het is precies het verkeerde om tegen Du Guesclin te zeggen. Die kijkt dan ook grijnzend op.

‘Dat heeft u mooi gezegd, seigneur,’ antwoordt hij, ‘het is alleen niet helemaal waar. Straks ga ik een van die listige streken uithalen waardoor ik mij bij mijn vijanden zo gevreesd heb gemaakt.’ De vicomte bijt zich op de lippen.

‘U bent te bescheiden,’ mompelt hij stug.

De Guesclin lacht hartelijk.

‘Van wat u eervol strijden noemt heb ik inderdaad nooit iets begrepen, seigneur. Ik heb de gemeenste streken en listen verzonnen die denkbaar zijn. Ik heb in hinderlagen gelegen, de vijand in de val laten lopen, achter zijn rug om gevechtstorens in brand gestoken, zijn verbindingslijnen afgesneden, voedseltransporten afgesneden, kortom: ik heb mij mijn leven lang gedragen als een

bandiet. En, seigneur, dat ga ik vandaag weer doen, want het is onze enige kans.’

De vicomte snuift en wendt zich hoogmoedig af.

Op hun heuvel op de linkeroever hebben Captal de Buchs boogschutters hun posten achter hagen en bosjes betrokken, klaar om de stormloop op te vangen met een regen van pijlen. Jean Jouel heeft het bevel over de ruiterij gekregen: vijfhonderd zwaar gewapende mannen op sterke paarden, opgesteld langs de flanken van de heuvel. Bascon de Mareuil zal de reserve commanderen: boogschutters te paard. Dicht onder de top van de hoogte, op een vlak stuk grond, heeft Captal de Buch zijn standaard geplant. Dat vaandel, hoog en onbereikbaar, is bedoeld om de Fransen uit te dagen. Daaromheen verzamelt de generaal zijn onderbevelhebbers; van hieraf hebben ze een onbelemmerd uitzicht op de rivier, de brug en het open veld beneden.

Vol spanning staan de Navarrezen uit te kijken. De zon staat hoog aan de hemel, het is nog geen tien uur en het wordt al flink warm. Captal de Buch, met naast zich Bascon de Mareuil en Jean Jouel, laat geen oog af van de rechteroever van de Eure. Zullen ze komen, de Fransen?

Hij verwacht niet anders, want hij kent de Franse ridders. Die laten zich gemakkelijk uitdagen, die zijn grootgebracht met het idee dat vechten eervol is, dat een man geen grotere schande op zijn hoofd kan laden dan door het tonen van lafheid. Het is niet moeilijk die onstuimige kerels in een hinderlaag te lokken en dan dood te slaan. Alleen het feit dat Bertrand du Guesclin vandaag het bevel voert verontrust de generaal enigszins.

‘Daar zijn ze,’ gilt Jean Jouel. Op de rechteroever is duidelijk een beweging zichtbaar. ‘Ze trekken op naar de brug. Ik geloof warempel dat ze ons gewoon komen aanvallen.’

Captal de Buch schudt het hoofd.‘Zo dom zal Du Guesclin niet zijn,’ prevelt hij.

‘Denk erom, straks neem ik die vermaledijde Breton voor mijn rekening,’ roept Bascon de Mareuil wraakzuchtig.

‘Nee, ik!’ schreeuwt Jean Jouel.

‘Rustig heren,’ sust de generaal, ‘voorlopig is er nog niets aan de hand. We moeten hen eerst laten naderen.’

Het water van de Eure glinstert. De hete mei zon brandt op helmen en borstplaten. Captal de Buch beschut de ogen met zijn hand. De watermolens van Cocherel ontnemen hem een deel van het uitzicht op de bewegingen van het koningsleger. Toch schijnt het nu ernst te worden. Franse voetknechten stromen over het brugdek en stellen zich in gelid op langs de oever van de rivier, aan de rand van de vlakte.

‘Ik hoop dat ze voortmaken,’ zegt Bascon ongeduldig. ‘Ik snak ernaar mijn zwaard op die koppen te laten neerkomen.’

‘Zeg de boogschutters dat ze zich gereedhouden,’ beveelt Captal de Buch. Hij laat zijn ogen over de heuvelhelling dwalen. Achter elk bosje, iedere haag, ieder struikje zitten mannen verscholen, scherpschutters met de lange Engelse bogen in aanslag. Voorlopig zijn de Fransen buiten het bereik van die pijlen. Maar als ze optrekken zal dat niet lang duren; halverwege het veld zullen ze in het schootsveld komen. Du Guesclin moet dat toch ook beseffen, denkt hij. Houdt hij daarom zijn troepen nog even vast aan de rivieroever?

Nauwlettend houdt de Gascogner elke beweging daarbeneden in het oog. Du Guesclin staat bekend als een slimmerik, van hem kun je de vreemdste invallen verwachten...

Toch stellen de bewegingen van zijn tegenstanders Captal de Buch voor raadsels. Hij had verwacht dat het koningsleger groter zou zijn. Zijn geoefend oog schat de sterkte van de Fransen op niet meer dan een kleine duizend man. Een paar honderd ruiters, veel voetvolk... Vreemd.

‘Er klopt iets niet,’ mompelt hij voor zich heen. Naast hem zit Jean Jouel te springen in het zadel.

‘Daar is hij, daar is Du Guesclin! Ik herken zijn kleuren!’

Captal de Buch knikt kort, hij heeft het al gezien. Over de brug komen nu de hoge edelen, Bertrand voorop, geflankeerd door zijn schildknaap en zijn heraut. Daarachter: de graaf van Auxerre, vicomte de Beaumont, een twaalftal ridders waarvan hij de namen en wapens niet kent, nog een groep ruiters. Tientallen. Tientallen? Het zouden er honderden moeten zijn...

‘Die houdt een deel van zijn cavalerie in reserve,’ prevelt de Gascogner. ‘Maar waar? Ze moeten allemaal over die brug komen. Nee... ze schijnen nu werkelijk compleet te zijn.’

Hij wendt zich snel tot Bascon de Mareuil, die opgewonden in het zadel zit te draaien. ‘Vergeet het niet, jij bent mijn reserve,’ roept hij de plunderaar toe. De kerel knikt en trekt een scheef gezicht. Hij is jaloers op Jean Jouel, die de voorhoede mag commanderen. ‘Ik begrijp niets van die opstelling daarbeneden,’ mompelt Jean Jouel als hij ziet hoe Du Guesclin de Franse standaard aan de rivieroever plant, waarna de edelen en ruiters zich eromheen groeperen. ‘Is hij van plan de voetknechten vooruit te laten gaan? Dan blijft er niets van hem over. Waarom maakt hij geen gebruik van zijn ruiterij voor de eerste botsing? Dat zou ik doen...’

‘Stil,’ zegt Captal gespannen. ‘Du Guesclin weet wat hij doet.’ Maar dan valt ook zijn mond open en met ongelovige ogen kijkt hij naar de in het gelid opgestelde voetknechten. Ze staan voor de ruiters. Naast de Franse standaard heft de jonge heraut zijn trompet. De zon weerkaatst in het koperen instrument. De mannen op de heuvel spitsen de oren; van het signaal zal afhangen wat er nu gaat gebeuren. Ze zetten zich al schrap. Helder klinken de tonen van de trompet over de vlakte. Jan Jouel haalt diep adem van verrukking, zijn paard briest en er trekt een rilling door de glanzende huid. De zenuwen van de Navarrezen zijn tot het uiterste gespannen. Maar het signaal dat hun oren bereikt kennen ze niet. Wordt daar de aanval geblazen of iets anders? Het is een mooie, bijna lieflijke melodie die tot hen doordringt, alsof de heraut aan de rivieroever de stralende lentedag begroet. Moet dat een aanvalssein voorstellen? Het lijkt er niet op.

Toch komen op dat moment de voetknechten in beweging. Langs een breed front trekken ze op en marcheren over het veld in de richting van de heuvel. Weer klinkt helder en fraai de trompet, de mannen veranderen hun pas in een sukkeldrafje. De over de heuvelhelling verspreid zittende boogschutters spannen de pezen. Ze grijnzen demonisch. Die voetknechten zullen regelrecht in een hinderlaag lopen.

Captal de Buch kan zijn ogen niet geloven. Dit is krankzinnig! Wat bezielt Du Guesclin om honderden mannen een onherroepelijke dood tegemoet te zenden? Zou hij werkelijk menen dat die arme, dravende jongens ook maar de geringste kans hebben?

Achter de optrekkende infanterie blijven de Franse ruiters rustig waar ze zijn: bij het vaandel. Het lijkt wel of ze willen wachten tot de in leren schubbejakken geklede voetknechten de heuvel met geweld hebben ingenomen.

‘Ik droom,’ prevelt Captal de Buch, ‘dit kan niet waar zijn. Du Guesclin moet zijn verstand verloren hebben.’

Blijkbaar denken de voetknechten er precies zo over, want nog vóór ze halverwege het veld zijn gekomen zakt hun tempo in. De draf verandert in stap, dan staan ze aarzelend stil. De trompet schettert weer, maar het zijn nog altijd volstrekt onbekende signalen voor de Navarrezen. Enkele zenuwachtig geworden boogschutters laten hun pijlen wegsnorren. Zonder schade aan te richten vallen ze ongeveer twintig voet voor de eerste Franse soldeniers op de grond.

‘Wacht!’ schreeuwt Captal de Buch, ‘laat ze eerst naderen.’

Die paar pijlen schijnen de soldeniers echter zoveel schrik te hebben aangejaagd dat ze terugdeinzen. Opeens maken ze rechtsomkeert en rennen naar de rivieroever.

‘Muiterij!’ juicht Bascon de Mareuil. ‘Ze weigeren de bevelen op te volgen. Ze durven niet.’

‘Gelijk hebben ze,’ mompelt de generaal. ‘Het zou toch gekkenwerk zijn geweest ons te voet te bestormen.’

De terugtocht van de voetknechten schijnt de ruiters ook in paniek te brengen. Ze draven naar de brug. Even later is het daar een gedrang van jewelste, een krankzinnig gewemel van mensen en paardenlijven. Verwarde kreten van vertwijfeling en protest dringen tot de Navarrezen door. Helaas speelt alles zich nog steeds af buiten bereik van hun pijlen.

‘Pardieu,’ vloekt Bascon de Mareuil woedend, ‘we hebben nog geen stoot gewisseld en nu is het al een chaos bij die Fransen.’

‘Ik lach me een bochel,’ giert Jean Jouel. ‘Du Guesclin kan die bende niet in de hand houden. Ze muiten dat het een lieve lust is. Die stomme boer kan alleen maar harde klappen uitdelen omdat hij toevallig sterke spieren heeft. Als veldheer is hij geen stuiver waard. Zullen we erop afgaan?’

‘Houd je gemak,’ snauwt Captal de Buch, ‘ik vertrouw het niet.’ ‘Het is toch duidelijk wat daar gebeurt,’ schreeuwt Jouel, steigerend van ongeduld. ‘Die kerels weten niet wat ze moeten doen, ze snappen even weinig van die trompetsignalen als wij. Laten we ze op de rug springen en naar de andere wereld slaan.’

‘Nee!’ dondert de generaal. ‘Niet voordat ik het bevel geef.’

Het blijft een chaos aan de rivieroever. Voetknechten trachten de brug te bereiken, maar zien hun weg versperd door ruiters. De trompet zwijgt. Naast de Franse standaard staan ridders en edelen druk in te praten op Du Guesclin, die zich kennelijk hevig opwindt en zijn paard laat steigeren. Bascon de Mareuil kijkt en kijkt, met open mond, schokt dan opeens recht in het zadel.‘Vervloekt,’ schreeuwt hij teleurgesteld, ‘ze trekken terug, de lafbekken.’

‘Ze gaan er allemaal vandoor, ze durven niet,’ krijst Jean Jouel woedend. ‘Captal, we mogen ze niet laten ontkomen. We moeten ze achtervolgen, uit elkaar slaan. Dan zal de weg naar Reims voor ons openliggen.’

‘Nee!’

Ofschoon de generaal niets begrijpt van de chaos daarbeneden, is hij vastbesloten zijn gunstige positie op de heuvel niet prijs te geven. Diep in zijn hart groeit het wantrouwen. Die onzin moet iets te betekenen hebben. Hij vermoedt een list, een krijgsplan dat zo ingewikkeld is dat hij het niet kan doorgronden. Geen ogenblik kan hij vergeten dat zijn tegenstander op deze dag Bertrand du Guesclin is.

‘Ik laat me niet weglokken,’ zegt hij koppig. En streng geeft hij zijn bevelen: ‘Iedereen op zijn post blijven.’

‘We moeten Du Guesclin niet onderschatten,’ zegt hij bezwerend tegen zijn adjudanten.

‘Ach wat, die boer,’ briest Jean Jouel door het dolle heen. ‘Ik denk er niet aan die kerel te laten ontkomen. Bij het ochtendkrieken heb ik gezworen dat ik hem zal doden en dat ga ik doen ook.’

‘Ik ga mee,’ brult Bascon de Mareuil.

‘Nee!’

Captal de Buch kan roepen wat hij wil, niemand luistert meer naar hem. De boogschutters achter de bosjes en hagen zijn overeind gekomen en kijken verbaasd naar de ordeloze troep beneden, waar ruiters en voetknechten op elkaar botsen in hun verwarde pogingen om allemaal tegelijk op het smalle brugdek te komen. Buiten het bereik van hun geduchte pijlen zien ze ruggen, niets dan ruggen. Ze snakken ernaar naar voren te stormen en hun nietsontziende pijlen in die ruggen te schieten.

Jean Jouel is niet meer te houden. Vluchtende mensen hebben een

onweerstaanbare aantrekkingskracht op de plunderaar. Woest zwaait hij zijn strijdhamer.

‘Volg mij!’ brult hij. Hoog te paard stormt hij de helling af, gevolgd door zijn hele ruiterij. Ze daveren het open veld op, de boogschutters springen er juichend achteraan.

‘Ten aanval, ten aanval!’ dreunt het over de heuvel.

Dan, boven het gejoel van de bloeddorst uit, weerklinkt nogmaals de Franse trompet, doordringend, fel. Als bij toverslag keren de Franse ridders en ruiters zich om. Eensklaps is er geen sprake meer van chaos en verwarring in hun gelederen. Een muur van ruiters stormt Jean Jouel en zijn voorhoede tegemoet en de strijd barst los - niet op de flanken van een onneembare heuvel vol loopgraven, maar halverwege de vlakte, waar niemand in het voordeel is. De vijfhonderd zwaargepantserde mannen van Jean Jouel zijn regelrecht in de val gereden. Want ook de soldeniers die de brug al waren overgestoken, keren nu weer om en werpen zich geestdriftig in het gevecht. De trompet schettert triomfantelijk Du Guesclins krijgslied.

Bascon de Mareuil, niet van plan een vriend in de steek te laten, geeft zijn reserves een teken en dondert op zijn beurt de heuvel af. Captal de Buch kan nu niet anders meer doen dan hem volgen, met een hart vol bitterheid. Hij heeft gelijk gekregen: die chaos daarbeneden was een list. Vervloekt, driemaal vervloekt, waarom wilden die onstuimige plunderkapiteins niet naar hem luisteren? Zo wordt de slag bij Cocherel, precies zoals Du Guesclin het wenste, uitgevochten in het open veld.

Naast de standaard zit Matthis Cuvelier op zijn trillende merrie en ziet toe hoe de botsing van beide legers zich voltrekt. Heet brandt de zon op de vlakte, op harnassen en maliënkolders, het stof wervelt op, blinkend in het licht. Paarden briesen en stampen, steigerend maaien ze met de voorbenen naar hoofden en armen. Een goed afgericht strijdros vecht mee, met tanden, spieren, hoeven, zijn volle gewicht. De Navarrese boogschutters kunnen in deze strijd van man tegen man weinig uitrichten; zij hebben de ruimte nodig om waardevol te zijn. Alleen de bereden reserve van Bascon de Mareuil is gevaarlijk, omdat deze ruiters om het strijdgewoel heen cirkelen en hun pijlen in de kluwen schieten. Daarbij lopen ze echter evenveel kans een medestander als een vijand te raken, dus verbiedt Bascon hun deze methode. Hij geeft het bevel zich met de bijl in de hand in het gewoel te storten. Zelf heeft de plunderkapitein zijn zwaard getrokken en geeft het voorbeeld, brullend van geestdrift. Voor zijn geweldige kracht wijken de soldeniers. Als een stormram dreunt Bascon de Mareuil naar voren.

Bertrand du Guesclin, de opperbevelhebber, hoort bij zijn vaandel te blijven, het traditionele verzamelpunt voor zijn troepen, de plaats waar uitgeputte strijders een ogenblik respijt kunnen vinden om op adem te komen. Maar als hij ziet hoe Bascon de Mareuil zich op de Fransen werpt, begint zijn bloed te koken. ‘Daar is hij, de ellendeling,’ gromt hij onder zijn snor. ‘Kom mee Rolin, we gaan met die schurk afrekenen.’

‘Bertrand!’ roept Matthis geschrokken. Du Guesclin luistert niet, hij geeft Bliksemschicht de sporen en stormt op Bascon af. Rolin Bodin volgt hem op de hielen. Het is de taak van een schildknaap om zijn heer in de rug te dekken.

Bascon, die juist enige ruimte om zich heen heeft geschapen, ziet hen aankomen. Hij wacht hen op, heft zijn zwaard en doet een uitval. Du Guesclin vangt zonder moeite de harde slag op met zijn schild en de punt van het zwaard breekt af.

‘Dat is het nadeel van die zwaarden, Bascon,’ roept de Breton zijn oude vijand toe, ‘je kunt ermee pronken, nauwelijks vechten. Geef mij maar een bijl.’

Bascon de Mareuil weet bliksemsnel de klap met de bijl te ontwijken en draaft weg. Du Guesclin zet meteen de achtervolging in.

Rolin blijft dicht achter hem, ervoor zorgend dat niemand de kans krijgt Bertrand in de rug aan te vallen.

Du Guesclin houdt er niet van met gesloten vizier te vechten. Hij wil zien wat hij doet, al weet hij dat de tegenstander dan op zijn ogen zal mikken. Bascon, de bandiet die honderden dode boeren op zijn geweten heeft, mag hem ditmaal niet ontkomen, al moest het hem zijn leven kosten. Die boeren zullen gewroken worden! Bertrand heeft die ochtend een dure eed gezworen dat Bascon de Mareuil na deze dag nooit meer Frans boerenbloed zal vergieten... De plunderaar beseft dat ook. In Du Guesclins onbeschermde ogen heeft hij zijn doodvonnis gelezen en hij geeft zijn paard de sporen om uit het strijdgewoel te komen, zodat hij meer ruimte zal hebben om zich te verdedigen. Op dat moment ziet Jean Jouel hoe zijn vriend slaags is geraakt met Du Guesclin en hij baant zich een weg in de richting van Bascon. Rolin ziet hem aankomen; hij roept Bertrand een waarschuwing toe. Du Guesclin reageert meteen. Hij rukt aan de teugels, keert zijn strijdros en laat zijn bijl met zo’n daverende klap neerkomen op Joels helm dat de kapitein wankelt en zijn hamer uit zijn handen laat glippen. Een tweede slag doet hem uit het zadel storten. Bliksemschicht stampt over hem heen. De zwarte hengst is zijn gewicht in goud waard; geen paard kan zo snel van volle galop overgaan tot stilstand, zo snel keren, staat zo vast op de benen. Het strijdros van Bascon de Mareuil is trager in zijn reacties. Het heeft de plunderkapitein onmisbare seconden gekost om zijn paard in te houden en te laten omdraaien. Hij ziet nog juist hoe zijn vriend Jouel valt en onder de machtige hoeven van de zwarte hengst verdwijnt. Brullend heft hij zijn beschadigde zwaard. ‘Daar zul je voor boeten, Bretons zwijn!’

Grimmig doet hij een uitval naar het gezicht van de ridder. Du Guesclin wijkt juist ver genoeg opzij om het op zijn ogen gerichte zwaard te ontgaan en doet dan iets volkomen onverwachts. Hij roept ‘Ho!’ en Bliksemschicht staat als uit steen gehouwen. Bertrand trekt razendsnel de voeten uit de stijgbeugels, lijkt omhoog te schieten, balanceert een onderdeel van een seconde op de paardenrug, stort dan naar voren en werpt zich lijfelijk op Bascon. Dreunend storten de kemphanen op de omgewoelde grond. Bascon de Mareuil, totaal verrast door die sprong, heeft zijn zwaard uit zijn handen laten schieten, maar Bertrand heeft zijn bijl eveneens verloren. Met zijn volle gewicht drukt hij zijn tegenstander tegen de grond. Opeens flitst zijn dolk. De helm van Bascon vliegt van diens hoofd, de punt van de dolk vindt zijn keel.

Rolin Bodins mond hangt open van verbijstering. Zoiets heeft hij nog nooit gezien. Kan Du Guesclin vliegen? Zit er een katapult in zijn zadel verborgen? Een bijgelovige vrees maakt zich van de schildknaap meester. Dit is geen man meer, dit is een duivel in mensengedaante. Bevend stijgt hij af en vangt de zwarte hengst op. Du Guesclin krabbelt moeizaam overeind en kijkt minachtend neer op het lijk van zijn vijand.

‘Die zal branden in de hel,’ zegt hij grimmig. ‘Daar wachten zeshonderd gemartelde boeren op hem om zijn eeuwige kwellingen nog wat erger te maken.’

Rolin slaat een kruis.

‘Het was toch een dapper krijgsman,’ zegt hij eerlijk, nog niet helemaal bekomen van zijn verbazing.

‘Nom de Dieu, vind jij het moedig om weerloze boeren af te slachten, dorpen te verwoesten en vrouwen te mishandelen?’ snauwt Bertrand. Dan kijkt hij woest om zich heen. ‘Waar is Jean Jouel?’ Rolin wijst achter zich. Vier boogschutters zijn bezig de gevallen Jean Jouel van zijn wapenrusting te ontdoen en zijn wonden te onderzoeken. Even wisselen de mannen een blik, schudden dan moedeloos het hoofd en dragen de kapitein weg alsof hij een verbrijzelde pop is.

‘U... u heeft hen allebei goed te pakken gehad, seigneur,’ stamelt

de schildknaap moeilijk. Bertrand knikt, raapt zijn bijl op en hinkt naar zijn paard. ‘Help me,' zegt hij kort.

Het kost hem zichtbaar moeite zich in het zadel te werken en dat maakt hem opeens weer menselijk. Blijkbaar heeft hij zich behoorlijk pijn gedaan bij zijn woeste sprong naar Bascon. Het gevecht heeft hen enigszins terzijde van het strijdgewoel gebracht. Du Guesclins blikken glijden over het veld.

Rolin, ook weer opgestegen, zegt voorzichtig maar dringend: ‘Seigneur, u vergeet dat u bevelhebber bent. U hoort niet te vechten, u moet bevelen geven.’

‘Je hebt gelijk. Maar toen ik Bascon de Mareuil zag, vergat ik alles. Waar is Matthis?’

‘Bij de standaard natuurlijk.’

‘Kom mee.’

Ze rijden terug naar de rivieroever. In de verte zien ze het vaandel van Captal de Buch, dat juist wordt verplaatst.

‘De Gascogner laat zijn standaard verzetten,’ merkt Du Guesclin op.

‘Ja, verder naar voren,’ antwoordt Rolin veelbetekenend.

Tot op dat ogenblik is de slag onoverzichtelijk gebleven. Beide legers zijn voortdurend met elkaar in gevecht. Gewonde of gesneuvelde soldeniers worden snel door voetknechten weggesleept opdat de paarden niet over hen zullen struikelen. Pijlen zoeven door de lucht, grote stofwolken wervelen op, het is een herrie van belang.

Matthis Cuvelier, wiens plicht het is zich buiten de strijd te houden en slechts de signalen te blazen waartoe hij het bevel krijgt, wordt onrustig. Waar blijft Du Guesclin? Sinds de geweldenaar achter Bascon de Mareuil aanging heeft hij hem niet meer gezien, en nu weet hij niet wat hij moet doen. De jonge graaf van Auxerre heeft zich kranig geweerd, maar verloor op een gegeven ogen-blik zijn helm, raakte gewond en moest zich uit de strijd terugtrekken. Enguerrand d’Eudin laat zich van zijn beste kant zien. Boudewijn d’Annequin brult en maait met zijn wapens om zich heen, de vicomte gaat tekeer als een duivel en meet dapper zijn krachten met de Gasconse ruiters. De ridders zijn in hun element. Toch, hoe moedig de Fransen zich ook weren, geleidelijk aan wordt het duidelijk dat de Navarrezen de overhand krijgen. Steeds meer verplaatst de strijd zich in de richting van de rivieroever. Angstig ziet Matthis het aan en hij slaakt een zucht van verlichting wanneer hij eindelijk zijn meester ziet aankomen met Rolin Bodin vlak achter zich.

‘Bertrand,’ roept hij ongerust, ‘het gaat niet goed, onze mannen beginnen te wijken.’

‘Ik heb het al gezien, vriend,’ knikt Du Guesclin. ‘Rolfin, maak de toegang tot de brug vrij. Matthis, jij gaat met hem mee. Het wordt tijd dat Clopin erbij komt. Ga hem halen.’

‘Komt in orde,’ grinnikt Matthis. Samen met de schildknaap draaft hij weg. De zon staat nu recht boven zijn hoofd; het moet zeker één uur in de middag zijn en nog altijd is de slag niet beslist. De Navarrezen vechten als leeuwen. Bascon de Mareuil is gesneuveld, Jean Jouel dodelijk gewond, dat betekent dat Captal de Buchs onderaanvoerders zijn uitgeschakeld. Maar de Gascogner leidt zijn mannen met vaste hand, zorgt ervoor dat hij een goed overzicht behoudt en hij heeft minstens vijftig ruiters in reserve gehouden om hen onmiddellijk daar te laten ingrijpen waar het hachelijk wordt.

Omdat de Navarrezen in de meerderheid zijn, zou het er voor de Fransen donker uitzien wanneer Bertrand du Guesclin niet een troef achter de hand had gehouden.

Clopin de Verschrikkelijke, zoals Matthis hem eens in een plagerige bui heeft genoemd, heeft met zijn tweehonderd Bretonse ruiters tot nu toe niet aan het gevecht deelgenomen. Ze bevinden

zich nog op de veilige rechteroever, achter de watermolens, zodat ze niet gezien konden worden door de Navarrezen. Daar hebben ze de tijd doorgebracht met rusten, eten en drinken, en met luisteren naar de herrie op de andere oever. Nu verschijnen er opeens twee jonge ruiters in hun midden: Matthis en Rolin.

‘Het is hoog tijd dat jullie je ermee komen bemoeien,’ roept de heraut hun opgewonden toe.

‘Eindelijk,’ gromt Clopin. ‘Hoe staan we ervoor?’

‘Niet slecht, maar de druk van de Navarrezen neemt toe. Onze soldaten kunnen het niet lang meer houden.’

‘Daar zullen we dan eens snel verandering in brengen,’ bast Clopin. ‘Mannen, opstijgen en meedoen!’

Even later dondert de verse ruitertroep over de brug en stort zich

in de strijd. Deze late aanval komt volkomen onverwacht, zelfs niet aangekondigd door trompetstoten die de Navarrezen hadden kunnen waarschuwen. Captal de Buch, hoog in het zadel naast zijn vaandel, ziet voor zijn ogen hoe het drama zich voltrekt. ‘Nom de Dieu! Die ellendeling van een Du Guesclin heeft een heel bataljon in reserve gehouden,’ gilt hij. ‘Waarom hebben we dat niet gemerkt, waar komen die kerels opeens vandaan? Die vent kan toch niet toveren?’

‘Ik zag ze plotseling te voorschijn komen vanachter de molens,’ mompelt een van zijn ridders.

De watermolens! Dezelfde brede gebouwen die hem deze ochtend ook al het zicht op de rechteroever benamen... Captal de Buch vloekt in machteloze woede. Laat het maar aan Du Guesclin over om van elke mogelijkheid die het terrein hem biedt een goed gebruik te maken, schiet het door hem heen. Drommels, wat heb ik die kerel onderschat!

De kersverse Bretons onder aanvoering van Clopin doen de weegschaal ten gunste van de Fransen doorslaan. Een deel van de Navarrezen slaat ontmoedigd op de vlucht in de richting van het

dorp Pacy, achtervolgd door juichende ruiters. Ook Clopin wil erachteraan, maar een van de ruiters trekt hem aan de arm.

‘De standaard!’ gilt hij boven het rumoer uit. ‘Laten we de Navarrese standaard veroveren.’

‘Ja, kom mee,’ schreeuwt Clopin geestdriftig. ‘Erop af, mannen.’ Op dat moment komt Matthis op zijn merrie aanstormen, zwaaiend met zijn trompet, gevolgd door Rolin Bodin.

‘Bevel van Du Guesclin,’ roept hij luid, ‘verover het vaandel van Captal de Buch.’

‘Dat hadden we zelf ook al bedacht,’ grijnst Clopin. ‘Vooruit.’ Matthis, ofschoon geen soldaat, wil dat niet missen. Zij aan zij galoppeert hij met Clopin en Rolin naar de plek waar Captal de Buch zijn standaard heeft geplaatst, aan de voet van de heuvel. Veertig Bretonse ruiters gaan met hem mee.

Een vaandel wordt altijd heftig verdedigd. Captal de Buch heeft een groot aantal ridders om zich heen samengetrokken en staat klaar om de aanstormende troep op te vangen. De botsing is over de hele vlakte te horen. Paardenlijven bonken op elkaar, staal dreunt op staal, zwaarden en bijlen hakken er flitsend op in, een geschreeuw stijgt op uit de wirwar van lichamen.

Matthis, de eeuwige toeschouwer, heeft zijn merrie snel opzij laten zwenken. Met zijn trompet roept hij nog meer Bretons op.

De Gascogners houden het niet. Ze zijn al vele doodvermoeiende uren onder de hete zon in de weer. De Bretons zijn fris en vol strijdlust, hun aantal is onweerstaanbaar. Captal de Buch verdedigt zich heftig, maar als Clopin en Rolin Bodin zich samen op hem werpen en zijn paard onder hem bezwijkt, rollen ze in een verwarde kluwen over de grond. De Gasconse ridders kunnen er niet bij komen om hun heer te helpen omdat ze stuk voor stuk worden aangevallen. Het vaandel wankelt en valt in het stof. Wanneer een standaard neergaat, heeft dat een demoraliserend effect op soldaten; het is een onherroepelijk teken van de nederlaag. De Gasconse ridders geven zich over aan de Bretons. Dat gaat hun geld kosten, ze weten het. Maar het is nu eenmaal hun strijdmethode: wie wint maakt gevangenen, wie verliest wordt zelf gevangen.

Clopin en de schildknaap drukken Captal de Buch tegen de grond. Clopin heft zijn bijl.

‘Spaar mijn leven,’ roept de generaal als hij in Clopins opgeheven arm de dood ziet naderen. ‘Ik ben een half miljoen waard.’

‘Dood hem, Clopin,’ schreeuwt Rolin opgewonden, ‘hij is een vriend van de prins van Wales.’

‘Nee,’ zegt Clopin terwijl hij de gevallen generaal ontwapent. ‘Je hebt het gehoord, hij is bereid zich over te geven. Stel je je beschikbaar aan deze schildknaap, Captal de Buch?’

Een schildknaap zal wel van adel zijn, dat vermindert de schande van zijn nederlaag aanzienlijk. De generaal knikt en Clopin laat hem los.

‘Neem hem, Rolin, hij is voor jou.’

Moeizaam en verslagen krabbelt de Gascogner overeind. Zijn helm is hij verloren, bloed stroomt uit een wonde op zijn wang. Rolin Bodin kan zijn geluk niet op: de beroemde, zeer aanzienlijke Captal de Buch, de rijkste edelman van Gascogne, is zijn gevangene! Matthis komt naderbij, heft zijn trompet en blaast keihard het overwinningssignaal. Dan voelt hij een ogenblik de intelligente ogen van de Gascogner op zich rusten. Half beschaamd laat hij zijn instrument zakken; hij slaat de blik neer. De nederlaag van deze man doet hem pijn. Toch kan hij niet nalaten op te merken: ‘U ziet het, seigneur. Zowel Rolin als ik leven nog. En de dag is voor ons!’

De generaal perst de lippen opeen. Het opgewervelde stof gaat liggen, hij kan de vlakte weer overzien. En wat hij ziet is duidelijk genoeg: de Navarrezen slaan op de vlucht, achtervolgd door het koningsleger. Met zijn blote hand veegt hij het bloed uit zijn ogen,

hij kijkt op naar de heraut en antwoordt: ‘Vrouwe Fortuna is een grillige dame.’

Dat is gemakkelijk, denkt Matthis teleurgesteld. Als je verliest, geef dan het noodlot maar de schuld. Van Captal de Buch had ik iets beters verwacht. Zwijgend wendt hij zijn paard.

De Navarrezen hebben de strijd opgegeven. Hun aanvoerders zijn uitgeschakeld, er is niemand meer om hen aan te vuren of bevelen te geven, de standaard is neergegaan - het enige wat hun overblijft is de vlucht. Maar de Bretons op hun verse paarden denken er niet aan de plunderaars te laten ontkomen. Elk van deze ruiters draagt de herinnering mee aan uitgebrande boerenhoeven, verwoeste dorpen, leeggehaalde schuren, vernietigde gezinnen. Dit is voor hen de dag van de grote afrekening, de dag waarop ze wraak kunnen nemen voor jaren van verdriet en wanhoop. Ze achtervolgen de vluchtende bandieten tot aan Pacy toe. De hele namiddag daveren de paardenhoeven door het dal; ze laten een spoor van gesneuvelden en weggeworpen uitrustingsstukken na. Wanneer na de lange, hete dag de zon zakt, is het Navarrees-Gasconse leger vernietigd. De slag bij Cocherel is de grootste overwinning geworden die ooit een Frans koningsleger op de vijand wist te bevechten. En Bertrand du Guesclin is de held van de dag. Matthis, in juichstemming, vindt zijn heer terug bij de brug. Daar zit de geweldenaar, hoog op Bliksemschicht, uitkijkend over het omgewoelde slagveld.

‘De dag is voor ons, Bertrand,’ roept Matthis hem overgelukkig toe. ‘Het is voorgoed voorbij met de Navarrese machtsdroom.’ Bertrand antwoordt niet. De ridders en edelen zijn reeds vertrokken om in de abdij van La Croix Saint-Leuffroy de overwinning te vieren met een feestmaaltijd. De laatste gewonden en gesneuvelden worden langs hem heen gedragen om naar de abdij te worden gebracht. Waarom zit hij hier dan nog altijd op zijn paard

naar de vlakte te kijken, waarom is hij niet blij? Het is hem gelukt de troon voor Charles V te redden!

Matthis, overlopend van geestdrift, drijft zijn merrie tot vlak bij de zwarte hengst.

‘Je hebt het voor elkaar gekregen, Bertrand,’ roept hij stralend. ‘Je hebt Captal de Buch tot een fout weten te verleiden.’

Knorrig schudt Du Guesclin het hoofd.

‘Captal de Buch maakte geen fout,’ antwoordt hij stug.

‘Nou goed, dan waren het zijn onderaanvoerders die hun bloeddorst de overhand lieten krijgen. Hoe dan ook: je hebt gewonnen.’ Du Guesclin zwijgt.

‘Tiphaine zal trots op je zijn,’ zegt Matthis genietend.

‘Omdat ik weer eens een paar duizend mensen naar de andere wereld heb gezonden?’ grauwt de Breton.

‘Kom nou, het was tuig en dat weet je. Het leger van Captal bestond voor het grootste deel uit plunderaars, dieven en moordenaars; ze verdienden de dood. En de Gascogners sneuvelen niet, die geven zich over als ze niet kunnen winnen.’

Du Guesclin kijkt zo mogelijk nog woester.

‘Hou je mond, melkmuil,’ dondert hij plotseling, ‘je weet niet wat je zegt. Een vijand is geen mens, dat is een duivel, nietwaar? En wat zijn wij in hun ogen? Ook duivels. Maar het is niet waar, vervloekt, het is niet waar! Of je Fransman, Breton, Navarrees of Gascogner bent, je bent altijd een mens. Je krijgt het koud als het vriest en je zweet als de zon schijnt. Je krijgt honger als er niks te eten valt en dorst als de putten uitdrogen. En toch slaan we elkaar dood, bijten we elkaar de strot af, toch beuken we op elkaar in alsof er niets mooiers bestaat.’

Verbaasd knippert Matthis met de ogen. Hij moet de uitbarsting even verwerken. Dan schudt hij langzaam het hoofd.

‘Bertrand, daarvan meen je geen woord. Je bent moe. Morgen denk je er heel anders over.’‘Morgen, ja. Dan móet ik wel anders denken, want we zijn er nog lang niet. Er zal nog heel wat bloed moeten vloeien eer Frankrijk bevrijd is van het hebzuchtige gespuis dat ons geen dag vrede gunt. Maar al weet ik dat het nodig is de aasgieren uit Frankrijk te slaan, geen mens kan van me verlangen dat ik het ook nog eens prettig vind. Waar is Rolin?’

‘Met zijn gevangene Captal de Buch naar de abdij gegaan. Die jongen heeft vandaag zijn fortuin gemaakt.’

Bertrand snuift.

‘Laat hij zich daarvan niet te veel voorstellen. Koning Charles zal de Gascogner voor zichzelf opeisen en Rolin mag blij zijn als hij een flinke schadevergoeding krijgt.’

‘Waarom ben je zo somber, Bertrand? Je bent de overwinnaar! In heel Frankrijk zal jouw naam voortaan worden uitgesproken met de grootste eerbied.’

‘Ze doen maar,’ gromt de ijzervreter. ‘Kom mee, dan mag jij me van mijn wapenrusting ontdoen en mijn blauwe plekken tellen. Daarna heb ik nog werk voor je.’

Hoofdschuddend rijdt Matthis achter zijn meester aan, terug naar het hoofdkwartier. Hij begrijpt niet veel van de neerslachtige bui van Du Guesclin. Is het de reactie op de strijd, of heeft hij werkelijk medelijden met het vernietigde plunderleger?

DE ZORGEN VAN EEN KONING

Kleine Robert weet niet of hij trots, beledigd of opgelucht moet zijn. Terwijl op de linkeroever van de Eure wordt beslist over het lot van het koninkrijk, wordt hij erbuiten gehouden. Hij loopt te sjouwen met bakken water en verbandlinnen, hij wordt afgesnauwd door vloekende soldeniers, omvergelopen door knechten met draagbaren, opzij geschopt door ruwe ruiters die hun paard hebben verloren. Hij ziet niets dan vreemde gezichten om zich heen. Niemand bij wie hij zijn beklag kan doen. Clopin, Rolin, Matthis, allemaal zijn ze op het slagveld, druk bezig de troon voor koning Charles te redden, en niemand heeft hém nodig. Na een paar uur krijgt hij er schoon genoeg van. Al heeft zijn pleegvader hem op het hart gedrukt gehoorzaam te zijn en te doen wat hem gezegd wordt, opeens komt zijn natuurlijke opstandigheid weer boven. Wat drommel, hij is geen knecht! Nog vóór de zon het hoogste punt heeft bereikt, onttrekt hij zich aan de honderd karweitjes die hem worden toegeschoven en maakt hij zich onzichtbaar achter het altaar in de kapel. Hij rolt zich in een oude monnikspij en valt in slaap. Pas uren later schrikt hij wakker. De graaf van Auxerre is de kapel binnengekomen met een dik verband om zijn hoofd en ligt voor het altaar te bidden voor zijn herstel.

Kleine Robert kruipt te voorschijn, knielt achter de jonge edelman en kijkt met van ontzag opengesperde ogen naar het bloedige verband. Jean de Chalons is gewond! Dan moet hij wel dapper gevochten hebben. Wanneer de edelman eindelijk opstaat en even wankelt, vliegt ook Kleine Robert overeind en steunt hem.

‘Doet het pijn?’ vraagt hij bezorgd. ‘Zal ik wat wijn voor u halen?’ Verwonderd kijkt de jonge ridder neer op het kind.

‘Hé, waar kom jij vandaan? Ja... een beker wijn...’

‘Ze winnen wel, hoor,’ zegt Kleine Robert om hem op te beuren. ‘Komt u maar mee, ik weet een hoekje waar niemand u lastig zal vallen.’

‘Je bent een merkwaardig kind,’ mompelt Jean de Chalons vertederd. Zijn hoofd bonkt, hij voelt zich ongelukkig omdat hij zich uit de slag moest terugtrekken met een bebloede kop. De bezorgdheid van de dwerg ontroert hem. Kleine Robert grijpt hem bij de hand en brengt hem naar een afgelegen monnikscel waar een ongebruikt bed staat. De herrie van de binnenplaats dringt er nauwelijks door.

‘Dank je, knaap...’

Kreunend laat de jonge graaf zich op de krib neervallen. Zijn gebeukte hoofd bonst en brandt. Kleine Robert loopt weg en komt even later terug met een tinnen beker, tot de rand gevuld met koele wijn.

Jean de Chalons drinkt dorstig, laat zich dan terugvallen op het bed.

‘Heeft u veel vijanden gedood eer u gewond raakte, seigneur?’ vraagt Kleine Robert gretig.

‘Drie.’

‘Dan bent u een held.’

Jean de Chalons betwijfelt het, maar de bewondering van het kind doet hem toch goed.

‘Ach kom,’ prevelt hij bescheiden. Deze dag heeft de trotse graaf nederigheid geleerd. Du Guesclins krijgsplan, waartegen hij zich zo heftig heeft verzet omdat hij het vernederend vond, bleek achteraf een geniale zet te zijn geweest; het koningsleger is bezig de slag te winnen. Maar niet dankzij de graaf van Auxerre, wiens helm werd versplinterd en die een flink gat in zijn schedel heeft.

Kleine Robert legt een koud handje op het voorhoofd van de edelman. Hij is nog steeds een beetje boos dat hij niet aan de slag mocht deelnemen. Nu ziet hij alleen dat bebloede hoofdverband, in zijn ogen een glorieus ereteken. De man die het draagt moet minstens zo dapper zijn als Alexander de Grote. En dat zegt hij ook.

‘Beste jongen, je overdrijft,’ mompelt de jongeman. Maar hij glimlacht. Zijn hoofdpijn vermindert iets.

Kleine Robert dekt hem zorgzaam toe en blijft naast hem zitten, de klamme hand van de ridder in de zijne. Zo wachten ze samen op de terugkeer van de overwinnaars: een hoge edelman en een ondermaats burgerkind. Twee werelden. Maar op deze hete namiddag, in de koele monnikscel, eventjes de beste vrienden.

‘Waar is mijn page?’ gromt Du Guesclin nadat Matthis hem uit zijn wapenrusting heeft geholpen. Kleine Robert is natuurlijk weer nergens te vinden. De ziekenbroeders weten ook niet waar hij gebleven is; ze hebben hem de hele middag niet meer gezien. Overigens hebben ze geen tijd om hem te zoeken. Nog steeds worden er gewonden binnengebracht die onmiddellijk verbonden moeten worden.

‘Laat maar,’ gromt Du Guesclin, ‘ik krijg dat joch nog wel. Matthis, pakje ganzenveer en perkament, je moet eerst een brief voor me schrijven.’

‘Aan de koning? Ik heb honger.’

‘Wie niet? Maar zulk goed nieuws kan niet wachten. Hoe zou jij je voelen wanneer je op weg was naar de kroningsstad en je vreest elk ogenblik op een plunderleger te stuiten dat van plan is je te vermoorden? Charles moet weten dat hij veilig is. Schiet op, ik wil dat je vanavond nog vertrekt.’

Even later zit Matthis zijn verslag van de strijd te schrijven, terwijl het gezang van de feestende soldeniers vaag tot hem doordringt.

Rolin komt hem een stuk brood, een gebraden kippenpootje en een kruik verdunde wijn brengen. En een verontrustend bericht. ‘Vicomte de Beaumont is in alle staten van wanhoop: zijn vriend de graaf van Auxerre is verdwenen. Men weet dat de graaf gewond was, maar nu blijkt hij niet in zijn kamer te zijn en niemand weet waar hij is.’

Matthis knikt. Zodra hij klaar is met zijn brief gaat hij op zoek. Diep in zijn hart koestert hij een grote genegenheid voor de jonge edelman die de eer (en de verantwoordelijkheid) van het opperbevel afwees ter wille van Du Guesclin en daardoor de vernietiging van de Navarrese troepen mogelijk maakte. Hij vindt hem eindelijk, in de laatste cel van de lange gang. En hij vindt er niet alleen de graaf van Auxerre, koortsig en geteisterd door pijn, maar ook zijn kleine verpleger, die bij Matthis’ binnenkomst snel de vinger op de lippen legt.

‘Stil, hij slaapt...’

Matthis knikt, sluit de deur en glimlacht. De vicomte kan gerust zijn; er wordt goed voor zijn vriend gezorgd.

‘Waar blijf je nou,’ roept Du Guesclin zijn heraut toe als die voor hem verschijnt. ‘Ben je klaar met de brief? Mooi. Er staat een vers gezadeld paard voor je klaar. Rolin Bodin gaat met je mee. Trek niet zo’n beteuterd gezicht, wees blij dat ik jullie beiden als koerier uitzend. Koning Charles zal degenen die hem het goede nieuws komen brengen, rijk belonen. Dat hebben jullie vandaag wel verdiend.’

‘Rolin heeft dapper gevochten, ik heb geen druppel bloed vergoten,’ antwoordt Matthis stug. En dat zal ik nooit doen ook, denkt hij in stilte. Bertrand grijnst. Zijn boze bui lijkt voorbij te zijn. ‘Jij,’ zegt hij langzaam, ‘jij was degene die gisteren op het idee kwam om nieuwe oorlogssignalen te ontwerpen en ze mijn soldaten te leren. Daarmee bracht je onze tegenstanders in de war, omdat ze niet konden raden wat er zou gebeuren. Dat is een van

de redenen waarom we vandaag hebben gewonnen. En schiet nu op, straks is het donker.’

‘Moet ik de hele nacht doorrijden?’ vraagt Matthis.

‘Dat zoek je zelf maar uit, als jullie er maar voor zorgen dat je de koning hebt ingehaald eer hij Reims heeft bereikt. Ik wil dat hij als triomfator de kroningsstad binnentrekt.’

Matthis knikt, slaat een mantel om en propt nog wat voedsel in zijn zadeltas. Rolin Bodin, blij en opgewonden, staat al op hem te wachten. De schildknaap heeft er geen bezwaar tegen de hele nacht te moeten doorjakkeren. In zijn jeugdige overmoed stelt hij zich voor hoe ze ergens halverwege Parijs en Reims de kroningsstoet zullen ontmoeten en hoe de koning het bericht van de overwinning zal ontvangen.

‘Ik wed dat Charles ons om de hals valt, dat hij boven onze gebogen hoofden in tranen uitbarst, dat hij ons aan zijn hart drukt en ons ten minste in de adelstand verheft,’ fantaseert Rolin terwijl ze door het dal draven. ‘En o, wat zal ik in Reims de bloemetjes buitenzetten! Ze zeggen dat daar de mooiste meisjes van Frankrijk wonen.’

Matthis zegt niet veel terug. Net als Rolin is hij dagen achtereen in touw geweest. De vorige nacht kwam er niets van slapen. Ook dit keer zal hij niet aan nachtrust toekomen. Hij is moe. Beelden van de afgelopen dag blijven hem voor de ogen spoken. Zoals het beeld van Clopin die met zijn Bretonse ruiters de reserves van Captal de Buch omver reed - dat was tegelijkertijd prachtig en verschrikkelijk geweest. Soms begrijpt Matthis niet dat hij het in dienst van Du Guesclin uithoudt. Hij is geen vechtjas die geweld vereert, hij is een trouvère, een muzikale jongeman die zijn leven heeft gewijd aan schoonheid en poëzie. Toch weet hij diep in zijn hart dat hij zich nooit zal kunnen losmaken van de oude ijzervreter en diens onberekenbare vechtlust. Iets in de man fascineert hem, houdt hem met huid en ziel gevangen. Wat? Du Guesclins

rondborstigheid, zijn reuzenkracht of de vonk van genialiteit die Matthis keer op keer voor verrassingen zet? Ach nee, het is veel eenvoudiger. Bertrand du Guesclin is een man die geschiedenis maakt. En Matthis wil zien hoe hij dat doet.

Koning Charles, de ziekelijke heerser over een zwaargewond koninkrijk, is uit St. Denis op weg naar Reims om gekroond te worden. Te zwak om zelf te rijden laat hij zich vervoeren in een draagstoel, gevolgd door een tweede draagstoel waarin de elegante koningin Jeanne met twee hofdames heeft plaatsgenomen. Charles geeft er de voorkeur aan alleen te zitten.

Naast zijn vervoermiddel rijdt maarschalk Boucicaut, voor hem uit draaft maarschalk d’Auberchicourt en de connétabel De Brienne. Ze zijn omringd door hovelingen, ridders en hoogwaardigheidsbekleders. De stoet is lang en schitterend mooi. Langs de weg staan juichende mensen. Zijn volk! Charles houdt van dat volk, toch kijkt hij het nu nauwelijks aan. Hij torst de toekomst van miljoenen mensen op de rug en de meesten van die miljoenen beseffen niet dat op dit moment twee legertjes in Normandië verwikkeld zijn in een dodelijke worsteling om de macht. De koning beseft het en angst knijpt zijn keel dicht. Als Captal de Buch kans ziet om door te breken...

Even slaat hij het gordijntje van zijn draagstoel opzij. Verstolen kijkt hij op naar zijn generaals op hun dure strijdrossen. Boucicaut, d’Auberchicourt, De Brienne, denkt hij verbitterd. De mannen die mijn koninkrijk moeten verdedigen. En wat doen ze? Ze rijden in vol ornaat mee in mijn kroningsstoet, ze laten zich bewonderen en toejuichen, het vechten laten ze aan anderen over. Waarom kan ik Du Guesclin niet tot connétabel benoemen? Ik ben toch de koning, de machtigste man in het rijk? Maar nee, als ik een voormalige herenboer tot mijn eigen hoogte ophef, zal de adel in opstand komen en dat kan ik mij niet veroorloven. Voor het eerst in zijn leven piekert Charles over de ongelijkheid van de mensen. Hoeveel talentvolle mensen schuilen er onder het gewone volk? Mensen die nooit een kans krijgen om te tonen wat ze waard zijn omdat hun wieg in een hut stond in plaats van in een paleis. Mensen die van jongs af aan moeten zwoegen voor hun dagelijks brood, die niets kunnen leren, zelfs niet mogen denken, omdat ze niet van edel bloed zijn. Zou die onmacht van de gewone mensen het ontstaan van de plundercompagnieën kunnen verklaren? In zo’n wilde compagnie wordt niet gevraagd naar afkomst of bloedverwantschap, daarin kan de armste horige of een honderdmaal getrapte boer een belangrijk personage worden, mits hij zijn geweten het zwijgen oplegt. De compagnieën schuimen het land af, terroriseren de bevolking; ze staan buiten de wet, buiten het gewone leven en vormen een toevlucht voor elke misdadiger. Maar zijn die plunderbendes niet ook een toevluchtsoord voor de onderdrukten, de denkers en de ketters, voor hen die in hun lage stand hun eerzucht niet kwijt kunnen?

Geschrokken laat hij het gordijntje weer vallen. Wat hij daar denkt is heiligschennis! Snel slaat hij een kruis en probeert zijn gedachten in een andere richting te sturen. Zal de graaf van Auxerre met zijn ontoereikende leger erin slagen de opmars van de Navarrezen te stuiten en de machtsdroom van Karel van Navarra te vernietigen? De koning heeft er een hard hoofd in. Maarschalk Boucicaut buigt eerbiedig voorover in het zadel en klopt tegen de zijkant van de draagstoel. Opnieuw slaat de koning het gordijntje weg.

‘Wat is er?’

‘Sire, er komen twee ruiters over de velden. Ze zwaaien met de armen, roepen ons iets toe. Het schijnen koeriers te zijn.’

‘Hoe ver is het nog naar Reims?’

‘Geen vijftien mijlen meer, sire.’

‘Laat de stoet halt houden.’

‘Ja sire.’

Koeriers! Charles probeert het brok angst in zijn keel weg te slikken. Boodschappers uit Normandië? De stoet komt tot stilstand. Even legt de koning de hand tegen zijn bonzende hart. Dan houdt hij het niet meer uit. Moeilijk klimt hij uit de draagstoel. Koningin Jeanne steekt ook haar hoofd naar buiten. ‘Wat gebeurt er?’ vraagt ze verwonderd. Charles maakt een geruststellend gebaar. Met de voeten in het stof, de hand boven de ogen, tuurt hij in de aangewezen richting. Daar naderen inderdaad twee ruiters op uitgeputte paarden. Ze hebben duidelijk een lange rit achter de rug. Terwijl hij wacht voelt Charles koude handjes om zijn longen knijpen. Het zweet breekt hem uit.

Boucicaut, nog altijd in het zadel maar nu met getrokken zwaard, buigt zich weer voorover.

‘Die ene ruiter herken ik, sire; het is de heraut van Du Guesclin.’ De koning zwijgt, trillend van spanning. Is Du Guesclin gesneuveld? God geve dat dat niet gebeurd is! Hij wordt zich plotseling bewust van een hevige genegenheid voor de rauwe Breton.

De vermoeide paarden van de koeriers kunnen niet meer, ze gaan nog maar stapvoets. Eensklaps laat een van de boodschappers zich uit het zadel glijden en legt de laatste paar honderd passen rennend af. Hijgend werpt hij zich voor de voeten van de koning in het stof. Charles herkent Matthis Cuvelier.

‘Sire, we hebben gewonnen,’ stoot de heraut hijgend uit. ‘Het leger van de Navarrezen is totaal vernietigd.’

Nu heeft de tweede koerier hen ook bereikt. Hij is even moe en buiten adem als Matthis en torst een prachtig zwaard. Ook hij knielt voor de koning; hij legt het schitterende zwaard voor hem neer. Charles staat stokstijf, niet in staat te reageren. Zwijgend kijkt hij neer op de gebogen hoofden.

‘Ziehier, sire, het zwaard van Captal de Buch,’ zegt de schildknaap met halfverstikte stem. ‘Ik heb Captal de Buch zelf gevangengenomen. Daarom keurde ridder Bertrand du Guesclin mij

de eer waardig u dit zwaard aan te bieden als kroningsgeschenk.’ Nog altijd zwijgt de koning. Doodsbleek staart hij neer op het wapen aan zijn voeten, op de perkamentrol die Matthis hem toesteekt. Hij slikt, slikt nog eens, zijn stem blijft weigeren. Maar door zijn hele pijnlijke lijf dreunt het besef: mijn troon is gered! Matthis Cuvelier, verbaasd over de stilte om hem heen, kijkt naar het gezicht van de vorst. Daarop valt niets te lezen. De heraut voelt zich vaag teleurgesteld. Hij had een juichkreet verwacht, een vreugdedans... Hij weet zelf niet precies wat, in elk geval niet deze diepe stilte, deze... kilte. Is de draagwijdte van het nieuws nog niet tot de koning doorgedrongen?

‘Sire,’ fluistert hij opgetogen, ‘het was Bertrand du Guesclin die gisteren de overwinning voor u bevocht. Hij had het opperbevel op zich genomen.’

‘Bertrand...’

Het is het eerste woord dat de koning spreekt. Zijn stem gehoorzaamt hem nog niet geheel, maar een woeste dankbaarheid stijgt in hem op. Hij tast met trillende handen naar zijn gordel, werpt plotseling de knielende jongens zijn geldbuidel toe. Het is zo’n onverwacht gebaar dat Matthis te laat toegrijpt, zodat het leren zakje zwaar in het stof ploft. De klank van goud is duidelijk hoorbaar.

Achter de koning vliegt het grote nieuws van mond tot mond; uit de lange stoet stijgt een gemompel op. Het is of er golven door het rijke gezelschap slaan. Hovelingen komen naar voren, omringen de koning en de koningin, die ook is uitgestapt. Rolin raapt de geldbuidel op en wisselt een verheugde blik met zijn makker. Zijn familie is arm, geruïneerd door de oorlog: hij weet nauwelijks hoe een goudstuk eruitziet. En hij mag gehangen worden als dat zakje er niet minstens twintig bevat.

‘Sta op,’ gebiedt de koning. ‘U kennen wij wel, Matthis Cuvelier. Wie is deze jonge held?’‘Ik ben Rolin Bodin, sire, schildknaap van ridder Bertrand du Guesclin.’

‘Uit welke streek afkomstig?’

‘Uit La Motte-Broons, sire. In Bretagne.’

Ook een boerenjongen, denkt de koning. Hij glimlacht even. Maarschalk Boucicaut vraagt scherp: ‘Van adel?’

‘Nee, seigneur.’

Boucicaut trekt een zuinig mondje. Hij moet niets hebben van de nieuwe gewoonte om niet-adellijke jongens tot schildknaap te benoemen. Maar de koning heeft genoeg van de arrogantie van zijn maarschalk. Hij steekt beide jongens de handen toe.

‘Wij danken u voor de goede berichten die u ons heeft gebracht. Het is onze wens dat u in onze draagstoel meereist tot Reims en ons intussen alles vertelt over de veldslag.’

Rolin krijgt een diepe kleur. Wat een eer! Toch begrijpt hij het nog niet helemaal. Hoe kan een koning die zijn troon heeft zien wankelen zo koud blijven als je hem komt vertellen dat de oorlog met Navarra in zijn voordeel is beslist? Uit niets blijkt of Charles in angst heeft gezeten, of hij nu opgelucht is. Hij heeft hun zijn beurs toegeworpen, maar dat betekent niet veel; dat was een gewoontegebaar.

Als even later de stoet zich weer in beweging zet, zitten Matthis en Rolin tegenover de koning in de draagstoel. Rolin doet opgewonden verslag van het verloop van de strijd. Charles luistert met strak gezicht, valt de jongen geen enkele keer in de rede. Wat een kille kikker is hij toch, denkt Matthis. Is dit de man die Du Guesclin smeekte zijn troon voor hem te redden?

Matthis Cuvelier is doodmoe. In de schommelende draagstoel valt hij bijna in slaap - maar dat zou onvergeeflijk zijn. Snel spert hij zijn ogen open en om wakker te blijven kijkt hij naar de beurs met goudstukken in Rolins schoot. Waarom wordt een brenger van goed nieuws rijk beloond en krijgt de drager van slecht nieuws een

snauw of zelfs straf? denkt hij. Koningen zijn vreemde wezens... ‘En zo,’ beëindigt Rolin zijn verhaal, ‘kregen we Captal de Buch te pakken. We hebben hem voorlopig ondergebracht in de abdij van Saint-Leuffroy en ridder Du Guesclin is bezig de restanten van Jean Jouels en Bascon de Mareuils compagnieën op te rollen.’

De koning knikt afgemeten. Hij denkt aan de vele andere plunderlegers die in het oosten van zijn rijk de wegen onveilig maken en hele landstreken leegroven. Hij denkt ook aan de toekomst. Nu kan hij vredesonderhandelingen openen met Karel van Navarra, de postdienst reorganiseren, het innen van de belastingen beter regelen. Hij heeft veel te doen...

Zo verdiept raakt hij opeens in zijn staatkundige plannen dat hij niet merkt hoe de heraut van Du Guesclin zit te knikkebollen en hoe de schildknaap met moeite de ogen openhoudt en een diepe geeuw nauwelijks kan onderdrukken.

De volgende dag, zaterdag, trekt de koning Reims binnen. Als triomfator. De klokken verwelkomen de stoet, want het grote nieuws is hun al vooruitgesneld. Het volk langs de straten jubelt, alle huizen zijn versierd, van de balkons hangen vanen en vlaggen, uit alle vensters dalen bloemen. De stad is vol jongleurs, bedelaars, beurzensnijders, kooplieden, ridders...

Want al is de slag bij Cocherel niet zo’n geweldig gevecht geweest, eigenlijk niet meer dan een schermutseling tussen hooguit vierduizend man, er werd daar een beslissing geforceerd van ontzaglijke betekenis. De politieke rol van de Karel de Slechte is uitgespeeld. Een aantal plundercompagnieën zijn vernietigd, Jouel en Mareuil zijn gedood, Captal de Buch is een gevangene. Daarmee is Frankrijk nog lang niet uit de zorgen, maar het voornaamste effect van Du Guesclins overwinning is het optimisme dat zich van het volk meester maakt. Met deze nieuwe koning, hopen de mensen, zal ook een nieuw tijdperk aanbreken, waarin de fouten

van het verleden worden hersteld en de wonden geheeld. De tijd van steeds maar verliezen is voorbij: Cocherel is het keerpunt.

De klokken beieren, het volk zingt, in de kathedraal repeteert het koor de machtige kroningsmis van Frankrijks grootste componist Guillaume de Machaut. Reims viert feest en heft het glas op een hoopvolle toekomst.

Rolin Bodin deelt met Matthis de goudstukken en lost dan zijn belofte in door met zijn makker danig de bloemetjes buiten te zetten. Ze kunnen het zich veroorloven. Vrolijk laten ze het geld rollen, ze bezatten zich, knijpen de meisjes in de wangen en zetten in elk wijnhuis de boel op stelten.

‘Als je een interessant leven wilt leiden,’ zegt Matthis halfdronken tegen iedereen die het wil horen, ‘dan moet je je aansluiten bij Bertrand du Guesclin. In zijn dienst komt er nooit een einde aan de avonturen en verrassingen.’

‘Reken maar,’ lalt Rolin. ‘De ellende is alleen dat Bertrand je zo vervloekt hard laat werken.’

Om dat te vieren bestellen ze nog een kruik wijn. Maar zelfs in zijn benevelde toestand kan Matthis Cuvelier het niet laten conclusies te trekken uit wat hij om zich heen ziet.

‘Vandaag zijn we gelukkig,’ roept hij zijn makker toe, ‘maar morgen...?’

‘Morgen is er nog niet,’ hikt Rolin uitgelaten.

Dat is waar, denkt Matthis, morgen zien we wel verder. We leven déze dag, een feestdag, en dat is voldoende. Elke dag nemen zoals die valt, er tot op de bodem van profiteren, dat is het voorrecht van de gewone man. Goddank dat ik geen koning ben die jaren vooruit moet denken...

‘Ik drink op Kleine Robert de Geweldige,’ roept hij luid. Dan trekt hij een meisje op zijn schoot, kust haar in de hals en prevelt dronken in haar oor: ‘Vind jij het leven ook zo mooi, schoonheid?’

HET GEHEIM

Als iemand het leven mooi vindt, is het zeker Kleine Robert wel. Vooral als hij enkele weken later samen met de overwinnaars in triomf terugkeert op kasteel Pontorson, fier in het rond kijkend alsof hij hoogstpersoonlijk degene is die het koninkrijk heeft gered. Thérèse is de eerste die hem begroet. Tiphaine heeft het te druk met haar man huilend om de hals te vliegen, zijn pleegouders zijn al een maand geleden vertrokken voor hun zomerse zwerftocht. De grote mensen op de burcht zien hem nauwelijks, maar Thérèse wel! Ze rent op hem af, sleurt hem bijna van zijn paardje en knijpt hem fijn in een stevige omhelzing.

‘Je hebt gewonnen,’ roept ze opgetogen. ‘Je hebt de Navarrezen uit Normandië geslagen. O, Robert...’ En dat is precies het welkom waarop een held mag rekenen als hij moegestreden thuiskomt. Thérèse legt volkomen beslag op haar vriend, want hij heeft zoveel te vertellen! Bertrand du Guesclin is door de nieuwe koning tot graaf van Longueville benoemd. Hij is nu een Normandische edelman met een gravenkroon en dat telt mee in het Frankrijk van de veertiende eeuw. Maar dat is het niet waar Kleine Robert niet over uitgepraat raakt. Van de moeite en kosten die het beheer van een uitgestrekt graafschap met zich meebrengt heeft hij geen benul. Hij vertelt over de veldtocht en hoe hij op een kille meiavond in ijskoud water sprong om inlichtingen voor Du Guesclin te verzamelen. Dat heldenfeit maakt diepe indruk op het meisje, want zij kan niet zwemmen.

‘Was je niet bang?’ vraagt ze wel honderd keer. Dan trekt Kleine Robert een spits mondje, zoals hij het de vicomte heeft zien doen,

hij schudt parmantig het hoofd naar het voorbeeld van Enguerrand d’Eudin en antwoordt hooghartig, alsof hij Jean de Chalons in eigen persoon is: ‘Ik ben voor niets en niemand bang.’ De koude, de angst, de paniek die hij heeft doorstaan, is hij al lang vergeten.

Thérèse geniet van Roberts verhalen. Natuurlijk overdrijft de jongen verschrikkelijk. Hij stelt het voor alsof bij de slag minstens honderdduizend mannen betrokken waren in plaats van nauwelijks vierduizend. Dat uit de heldere hemel donder en bliksem rolden, dat de grond beefde onder het gedreun van de botsing, dat de oevers van de Eure schudden onder het lawaai. In heel Frankrijk moeten de donderende echo’s van de paardenhoeven te horen zijn geweest...

Geen ogenblik denken de kinderen eraan dat Kleine Robert helemaal niet bij het gevecht aanwezig is geweest en dat hij al die verhalen ook maar van Rolin heeft gehoord. In zijn levendige fantasie is het Kleine Robert zelf die de ruitercharge leidt, die de Gascogners omverrijdt en Captal de Buch gevangen neemt.

De gruwel van een met mensenbloed doordrenkt veld dringt niet tot hem door. Van verdriet om een gesneuvelde vader of broer heeft hij geen weet. De pijn van verminkte lichaamsdelen, doorboorde ingewanden, verpletterde longen kent hij niet. Hij weet niet wat het is, te stikken in het stof van een omgewoeld slagveld, weerloos vertrapt te worden door scherpe hoeven of leeg te bloeden in vuil en modder. Hij ziet alleen de glorie.

Toch is datgene wat de jongen bezielt precies in overeenstemming met de algemene opvatting in zijn tijd. Geweld, dood en vernietiging maken deel uit van het dagelijks bestaan. Ridders zijn beroepsvechters en dwepen met moed. Een mensenleven is weinig waard en wordt afgemeten naar bezit; arme drommels tellen niet mee. Van de schoonheid van een bouwwerk trekt geen ridder zich iets aan; een kasteel is het zichtbare teken van stand en waardigheid, soms toevluchtsoord, maar altijd machtsmiddel. De grond levert voedsel voor mens en dier; daarom is grondbezit een vorm van rijkdom. Het landschap doet er niet toe, de boeren worden geminacht.

Maar - wonderlijk genoeg - het volk, de miljoenen kleine burgers en boeren, dat volk is niet zo oppermachtig en vechtlustig. Al bewonderen de poorters en dorpers de moed van befaamde ridders, diep in hun hart willen ze alleen maar vrede. Ze snakken naar de kans om rustig hun werk te doen en daarvan iets moois te maken. Een schrijnwerker kan maanden besteden aan het maken van een kast, waarbij hij het harde eikenhout omtovert tot een kunstwerk, prachtig gebeeldhouwd. Metselaars en steenhouwers doen meer dan muren optrekken: uit hun vaardige handen komt pure schoonheid. Monniken leveren niet alleen handschriften, ze verfraaien de bladzijden met bloemenranken, miniaturen en ornamenten in schitterende kleuren. Mandenmakers, pottenbakkers, koperslagers leven zich uit in evenwichtige vormen en kunstige versieringen. Elke slotenmaker is een edelsmid. Naaisters en kleermakers bewerken de fijnste stoffen en bedekken ze met borduurwerk. Uit ruwe draden wordt ragfijn kant geknoopt. Stukken glas worden beschilderd, gebrand en met lood aaneengevoegd tot de laaiende boogvensters van de kerken. Het hele leven is doortrokken van werklust en schoonheid, maar om die schoonheid tot ontplooiing te laten komen is vrede nodig. Oorlog doet steden en dorpen in vlammen opgaan, vernietigt mensen en kunstwerken. En hoe meer de ridders dromen van heldendaden en krijgsroem, hoe dieper het volk eronder lijdt en het werk van hun handen vernield ziet worden.

Van deze tegenstelling heeft Kleine Robert nauwelijks enig besef. Als kind van rondtrekkende trouvères heeft hij veel mensen leren kennen, om hen onmiddellijk weer uit het oog te verliezen. Voor hem is de wereld een groot decor, bevolkt met figuranten die

komen en gaan en meteen weer vergeten worden. Enkele figuren in die wereld lijken meer dan levensgroot, omdat ze een hoofdrol spelen: koningen en ridders. Verder neemt hij de mensen zoals ze zijn, zonder zich af te vragen hoe ze zo zijn geworden. Daarin verschilt Kleine Robert hemelsbreed van zijn stiefbroer Matthis Cuvelier, de eeuwige toeschouwer en piekeraar.

Maar aan alles komt een eind, ook aan glorie en geluk. Terwijl de zomer langzaam verstrijkt komen er verontrustende berichten binnensijpelen en koeriers brengen nieuwe bevelen uit Parijs voor de nieuwbakken graaf van Longueville.

Bretagne wordt al twintig jaar verscheurd door een burgeroorlog die met grote tussenpozen telkens weer oplaait. Het is een oud zeer dat eindeloos doorziekt. Twee hoge edelen, Charles de Blois en Jean de Montfort, betwisten elkaar de titel van hertog van Bretagne (en de daarbij behorende macht). En de buurlanden kiezen daarbij partij. Charles de Blois, een neef van koning Charles, wordt gesteund door Parijs. Jean de Montfort, een gunsteling van Edward III van Engeland, ontvangt versterkingen uit die hoek. De oorlog tussen Frankrijk en Engeland, waaraan in 1360 bij de Vrede van Brétigny voorlopig een einde kwam, wordt onder het mom van een burgeroorlog voortgezet op Bretons grondgebied.

Na een lange wapenstilstand is in de zomer van 1364 de strijd weer opgelaaid. Jean de Montfort is uit het zuiden komen oprukken met een leger dat in hoofdzaak bestaat uit Engelse huurlingen en heeft het beleg geslagen voor het stadje Auray. Als antwoord daarop voelt Charles de Blois zich verplicht ook weer naar de wapens te grijpen om de stad te komen ontzetten. En zijn koninklijke neef in Parijs heeft hem de hulp van Du Guesclin beloofd.

‘Fijn,’ roept Kleine Robert. ‘We gaan er weer op uit.’

‘Jij niet,’ zegt Matthis Cuvelier. ‘Jij blijft bij vrouwe Tiphaine op Pontorson.’

Prompt barst Kleine Robert uit in een hevig misbaar. Wat! Hij mag niet mee? En waarom dan niet? Hij is toch de page, de onmisbare verkenner die zich onzichtbaar kan maken, die door ijzig water kan zwemmen in het pikkedonker!

‘Nee,’ zegt Matthis Cuvelier onwrikbaar. ‘Vrouwe Tiphaine weigert je te laten gaan. Ze beweert dat ze in de sterren heeft gelezen dat deze veldtocht verkeerd voor ons zal aflopen.’

‘Daar gelooft toch niemand in,’ gilt Kleine Robert.

‘Zij wel.’

‘En jij?’

‘Ik weet het niet. Haar voorspellingen komen altijd uit.’

‘Ga jij mee?’

‘Allicht.’

‘En als het dan echt verkeerd afloopt?’

‘Dan zien we wel verder.’

‘Jij bent niet bang, hè?’ zegt Kleine Robert gretig.

‘Jawel.’

Dat valt het jongetje bitter tegen van zijn grote broer.

‘En toch ga je mee?’

‘Ja.’

‘Maar je bent bang!’

‘Dat maakt geen enkel verschil.’

Van die vreemde stiefbroer van hem zal Kleine Robert nooit iets begrijpen. Is Matthis nu wel of niet een held? Helden kennen toch geen vrees?

Al zijn Berton de Fleur en Marie-Claire vertrokken, dat wil niet zeggen dat Kleine Robert nu geen les krijgt. Vrouwe Tiphaine staat erop dat hij leert lezen. Domoren in haar omgeving kan ze niet verdragen. Thérèse mag ook deelnemen aan die lesuurtjes en zij vindt het heerlijk. Meestal zitten ze daarbij in de ridderzaal. Deze middag is ook Matthis Cuvelier aanwezig; hij schrijft brieven voor zijn meester. Diep gebogen over zijn volgeknoeide wastafeltje hoort Kleine Robert door het open venster het melodieuze geklinkhamer uit Clopins smidse. Hartverrukkende geluiden voor wie erbij betrokken is, terwijl hij... Opstandig werpt hij zijn schrijfstift neer.

‘Ik leer het toch nooit,’ roept hij. ‘Waarom mag ik niet mee om voor Charles de Blois te vechten?’

‘Je bent te jong,’ antwoordt Tiphaine rustig.

‘Dat lijkt maar zo omdat ik klein ben. Ik ben heel dapper.’ Niemand gaat daarop in, dus vraagt hij: ‘Wie is eigenlijk Charles de Blois?’

‘Onze leenheer,’ zegt Tiphaine, ‘en een heilig man.’

‘O ja? Wat heeft hij dan gedaan dat hij zo heilig is?’ vraagt Thérèse, die ook haar stift neerlegt. Haar ogen schitteren; ze is dol op heiligen verhalen.

Maar nu kijkt Matthis plotseling op.

‘De Blois een heilige?’ roept hij schamper. ‘Kom nou.’

Tiphaine glimlacht.

‘Nou ja, zo ziet het volk hem,’ murmelt ze.

Matthis schudt het hoofd en wendt zich regelrecht tot de slotvrouwe.,‘Eerlijk gezegd heb ik nooit iets van de man begrepen. Hij beweert dat zijn vrouw Jeanne de Penthièvre recht heeft op heel Bretagne als haar wettig erfdeel en om dat te bewijzen heeft hij dat erfdeel half in puin gelegd.’

Tiphaine knikt weemoedig, maar Thérèse vraagt vasthoudend: ‘Hoe kan hij dan zo heilig zijn?’

‘Hij is vroom,’ zegt Matthis, ‘noem het maar ziekelijk vroom. De Blois biecht elke dag, gaat tweemaal daags ter communie, bidt voor hij deelneemt aan een toernooi, voor hij met een vrouw naar bed gaat, voor hij zijn neus snuit... Ze zeggen dat hij vechtend nog bidt en onder zijn maliënkolder een paardenharen boetekleed draagt. Altijd is hij bezig boete te doen. Vorig jaar liep hij middenin de winter tien mijl op zijn blote voeten door de sneeuw om een kistje met relikwieën naar de kerk van Tréguin te brengen.’

‘En vecht hij nu met wintertenen?’ vraagt Thérèse ernstig. Tiphaine proest het uit.

‘Best mogelijk,’ zegt Matthis lachend. ‘Daarbij is Charles de Blois de grootste vrek die je je kunt voorstellen. Op een keer schonk hij aan een klooster dat nogal geleden had onder de burgeroorlog vijftien francs voor de wederopbouw. Vijftien francs! En daar maakte hij zoveel drukte over dat je zou geloven dat hij zichzelf aan de bedelstaf had gebracht.’

‘Ik heb nog veel dollere verhalen over hem gehoord,’ vult Tiphaine aan. ‘Op een dag kwam hij langs de weg een doodarme vrouw tegen die haar liefde te koop aanbood voor een paar stuivers. “Vrouw,” zei De Blois streng, “waarom zondig je?” De stakker begon te huilen en vertelde dat ze haar huis en haar man door de oorlog had verloren en geen andere manier wist om haar kinderen te eten te geven. Wat denk je dat de vrome Charles de Blois toen deed? Hij gaf haar acht stuivers en liet haar plechtig beloven dat zij in het vervolg niet meer zou zondigen. In plaats dat hij die arme vrouw werk en een behoorlijk onderkomen bezorgt, werpt hij haar acht stuivers voor de voeten en perst haar de gelofte af dat ze haar enige bron van inkomsten zal opgeven...’

‘Ja,’ zegt Matthis bitter, ‘die man begrijpt niets van het volk. Hij heeft er geen flauw benul van hoe de arme drommels van Bretagne eraan toe zijn. Van iedereen verlangt hij deugdzaamheid, ook al knijpt de honger in de ingewanden. Maar zelf heeft hij een heel stel buitenechtelijke kinderen op de wereld gezet.’

‘Doet hij daarom voortdurend boete?’ vraagt Thérèse, die als alle kinderen meedogenloos logisch kan zijn.

‘Ach,’ zegt Tiphaine, ‘we kunnen het hem nauwelijks kwalijk nemen. De Blois is een groot edelman. Wie met een gouden lepel in de mond geboren wordt, weet niet wat het betekent op een

houtje te moeten bijten. Wat begrijpt een neef van de koning van het gewone volk? Hij ziet dat volk niet eens.

‘Gaan jullie al gauw weg?’ vraagt Kleine Robert en dan ziet hij dat Tiphaine zich snel over haar borduurwerk buigt en steels een traan wegpinkt.

‘Morgen,’ antwoordt Matthis. ‘En probeer niet met zeuren je zin door te drijven, broertje. Jij blijft hier en daarmee uit.’

Kleine Robert zwijgt verongelijkt. Thérèse knipoogt naar hem en fluistert: ‘Je wilt de vrouwe toch niet helemaal zonder bescherming laten, wel?’ Kleine Robert knikt kort en dankbaar. Thérèse is een slimmerdje; ze weet precies wat ze moet zeggen om de jongen te troosten.

Matthis Cuvelier is er niet gerust op. Eer Du Guesclin zich met honderd ruiters bij het leger van Charles de Blois kon voegen, is hij naar Parijs geroepen om de instructies van de koning in ontvangst te nemen. Bij hoge uitzondering mag ditmaal de heraut niet bij de bespreking aanwezig zijn. Bertrand wil er naderhand ook met geen woord over reppen. Op weg naar Auray probeert Matthis zijn meester uit te horen en hij stuit op graniet.

‘Zwijg, vriend. Je hoeft niet alles te weten. Het is beter dat sommige zaken voor jou en iedereen verborgen blijven,’ is alles wat hij te horen krijgt. Matthis kan niet tegen geheimzinnigheid. Niet op de hoogtelijn van wat er om hem heen gebeurt, brengt hem aan het tobben. Bovendien heeft Du Guesclin een humeur om voor om te rijden. Hij snauwt en grauwt; zelfs zijn oude strijdmakker en rechterhand Clopin krijgt geen goed woord.

Misschien mist hij Rolin, denkt Matthis. De schildknaap is vlak voor hun vertrek plotseling ziek geworden en moest op Pontorson achterblijven. Tot vreugde van Kleine Robert, die nu een lotgenoot heeft, tot vreugde ook van Tiphaine, die erg op de jongen gesteld is. Maar Matthis vindt het jammer. Met de invaller, een verwaande jongen uit Dinan, kan hij niet zo goed opschieten. Du Guesclin trouwens ook niet.

Als we eenmaal bij Auray zijn aangekomen zal zijn humeur wel beter worden, denkt Matthis. De aanblik van een legerkamp zal hem opvrolijken. Hij vergist zich. Voor een man als Du Guesclin is het kamp van Charles de Blois een bittere teleurstelling. Zelfs Matthis, toch ook wel wat gewend, schrikt als hij de chaos ziet die daar heerst.

Auray is een marktplaats en een streekcentrum, verder is de stad van geen enkel militair belang. Ze ligt toevallig op de weg van de oprukkende Jean de Montfort en hij moet haar nemen bij zijn uiterste poging om dit jaar heel Bretagne aan zich te onderwerpen. Maar Auray houdt stand, houdt de poorten dicht en Jean de Montfort kon niet anders doen dan er het beleg voor slaan. Juist daardoor schijnt op deze onbelangrijke plaats beslist te moeten worden over de slepende burgeroorlog. Hoe Matthis het plotseling weet begrijpt hij zelf niet, maar zodra ze bij Auray aankomen vlijmt het door hem heen: hier zal worden uitgemaakt wie zich hertog van Bretagne mag noemen. Rondom Auray hebben de huurlegers van Jean de Montfort zich verschanst achter palissaden en loopgraven. Matthis ziet het met één oogopslag: daar is geen doorkomen aan. Bovendien heeft de Engelse koning aan De Montfort zijn beste generaal uitgeleend: John Chandos, de leermeester van de prins van Wales. De onverslaanbare...

Matthis Cuvelier, ofschoon even weinig bijgelovig als zijn meester, begint zich af te vragen of Tiphaine gelijk zal krijgen.

Het kamp van De Blois, in de moerassen ten noorden van Auray, is rommelig, onoverzichtelijk, en van enige taakverdeling is geen sprake. Mannen komen en gaan, niemand weet of ze bij het leger horen of zomaar komen kijken of er iets te roven valt. Het is vanaf het begin een uitgemaakte zaak dat Charles de Blois zelf het bevel zal voeren. Daarbij rekent de edelman er vast op dat God

aan zijn zijde staat en de beslissing zal forceren. Om kort te gaan: Charles de Blois rekent op een wonder.

Knorrig loopt Matthis rond, hij voelt zich eenzaam en buitengesloten. Du Guesclin heeft zich teruggetrokken in zijn tent en wil niemand zien. Charles de Blois bidt.

‘Wat een bende,’ gromt de heraut ontevreden. Veldkeukens zijn er niet, elke soldenier moet maar zien dat hij zijn eigen potje kookt op een kampvuur. De paarden zijn ondergebracht in geïmproviseerde stallen, onderkomens voor de soldaten zijn er nauwelijks. Alleen de officieren hebben een tent. En het is al eind september, de nachten worden koud. Hij ontmoet Clopin, die hem zonder groet grimmig voorbijloopt. Die heeft er ook een hard hoofd in, denkt Matthis. De wind steekt op, veegt dorre bladeren op een hoop. Matthis huivert, knijpt de vingers tot vuisten. Maar dit is toch te gek! Hij weet niets, Bertrand houdt hem overal buiten - dat verdraagt hij niet langer. Woedend loopt hij naar de tent van Du Guesclin.

Wanneer hij binnentreedt, vindt hij zijn meester moederziel alleen op de rand van het veldbed zitten. In een openstaande kist ligt zijn wapenrusting; zijn geweldige bijl leunt ertegenaan. In de toenemende schemering brandt één armzalige kaars, die in een hoekje op de grond staat te flakkeren.

‘Ik dacht dat je me vanavond nog wel nodig zou hebben,’ zegt Matthis quasi-opgewekt, terwijl hij de kist sluit en de kandelaar erop zet.

‘Ga maar slapen,’ gromt Du Guesclin donker.

Matthis schudt eigenzinnig het hoofd. Hij voelt er niets voor om om zeven uur in de avond zijn bed op te zoeken. Bovendien is het duidelijk dat Bertrand opgevrolijkt moet worden.

‘Zal ik iets voor je zingen?’

‘Nee.’ Het klinkt bijna snijdend. Matthis zucht en gaat op de rand van de kist zitten, naast de kaars.

‘Is het al bekend wanneer we De Montfort gaan aanvallen?’ vraagt hij.

‘Morgen.’

‘Wat!’

‘Uitstel heeft geen zin,’ zegt Du Guesclin mat.

‘Moet er dan geen krijgsraad gehouden worden?’

‘Waarom? Charles de Blois voert het bevel. Hij zal ons morgenochtend wel vertellen wat we moeten doen.’

Matthis’ mond zakt open.

‘Bedoel je... bedoel je dat hij gaat stormlopen op die verschansingen van De Montfort, zomaar in het wilde weg? Daar komt geen spaan van terecht.’

Du Guesclin zwijgt.

‘Heb je het hem dan niet afgeraden?’ dringt Matthis aan.

Zwijgen.

‘En ik? Wat wordt mijn taak?’

Du Guesclin haalt de schouders op.

‘Jij doet wat je altijd doet: je blaast het aanvalssignaal en later de aftocht.’

‘De aftocht! Je doet of we geen schijn van kans hebben.’

‘Hebben we die dan?’ vraagt Du Guesclin bitter. Het rommelt, diep in zijn machtige borst.

‘Nou ja...’ De heraut voelt zich verplicht optimistisch te blijven. ‘Ik geef toe dat het niet zal meevallen door die versperring heen te breken. Maar De Montfort heeft geen Du Guesclin in zijn leger...’

‘Hij heeft Chandos.’

‘Bertrand, je moet het me niet kwalijk nemen, maar ik begrijp er niets meer van. Er in het wilde weg op los stormen is niets voor jou, dat is de tijd twintig jaar terugzetten. En het is lastig als ik niet weet hoe je krijgsplan eruitziet. Ik moet toch weten.

‘Vriend, houd je mond.’

‘Nee. Je kunt mij niet wijsmaken dat je morgen als een dolle stier op een leger afgaat dat wordt gecommandeerd door een generaal als John Chandos. Zo dom ben je niet.’

‘Pardieu kerel, schei uit met zeuren! Wacht maar af wat er gebeurt.’ Hier klopt iets niet, denkt de heraut woedend. En zeer ontevreden omdat hij zich buitengesloten voelt, barst hij los: ‘Ik vraag me af wat het allemaal voor zin heeft. Morgen wordt er weer eens gevochten. Nou en? Wie er ook wint, over een paar weken of maanden laait de strijd opnieuw op. Zo gaat het al twintig jaar lang en het eind is er niet van te zien. Zolang die twee rivalen tegenover elkaar staan, geven ze het niet op. Het is niets dan een zinloze verspilling van mensenlevens, terwijl Bretagne eraan te gronde gaat.’ ‘Daarom moet morgen De Montfort winnen.’

Het is Bertrand gewoon ontvallen. Matthis ziet hoe zijn meester ineenkrimpt, de hand voor de mond slaat alsof hij schrikt van zijn eigen woorden. Zelf zit hij als verstijfd.

‘Winnen?’ stamelt hij ongelovig.

Even lijkt het of Du Guesclin zich opnieuw in broedend stilzwijgen zal terugtrekken, dan barst hij los: ‘Wanneer we eindelijk vrede willen hebben, échte vrede, dan moet morgen De Montfort winnen.’ ‘En jij hoopt daarop?’ Matthis durft zijn oren niet te geloven.

‘Ik niet alleen.’

‘Wie dan nog meer?’

‘De koning.’

Met stomheid geslagen staart Matthis de ridder aan. Bertrand beweegt zich niet. Hij staart terug, zijn groene ogen flikkeren. Dreigend en geladen hangt de stilte tussen hen in. Het is rustig geworden in het kamp, de meeste soldaten slapen al.

Bertrand du Guesclin zucht.

‘Probeer het te begrijpen,’ zegt hij bijna droevig. ‘Een paar maanden geleden hebben we de Navarrezen verslagen en daarna kon koning Charles vrede sluiten met Karel van Navarra, een zeer

voordelige vrede. Nu moet ook de rust in Bretagne weerkeren. Na twintig eindeloze jaren van burgeroorlog wordt dat hoog tijd. Maar zolang die twee rivalen tegenover elkaar staan komt er geen vrede; ze weten niet van ophouden. Een van beiden moet het veld ruimen. Wie? De Blois.’

‘De Montfort is een vriend van de Engelsen! Als hij wint verkoopt hij Bretagne aan Edward III.’

‘O nee.’ Bertrand wrijft even over zijn knieën, alsof de kille avondlucht zijn gewrichten pijn doet. ‘Jean de Montfort heeft gezworen dat hij na zijn overwinning de koning van Frankrijk als opperste leenheer zal erkennen. En dat is het enige waar het op aankomt. Zodra Charles er klaar voor is, zal hij de oorlog met Engeland hervatten en trachten de verloren gegane gebieden terug te halen. Dan moet hij geen vijanden in de rug hebben.’

‘Maar De Blois is een neef van koning Charles.’

‘Dat is ook de reden dat Charles niet bekend kan maken dat hij in het geheim een bondgenootschap heeft gesloten met Jean de Montfort. Niemand zou dat begrijpen. Dus ben ik, om de schijn op te houden, aan De Blois uitgeleend met de uitdrukkelijke opdracht niet te winnen en niet te sneuvelen.’

‘Alsof je dat zelf in de hand hebt,’ roept Matthis smalend.

‘O jawel...’ Du Guesclins stem klinkt koud, maar Matthis met zijn fijne muzikale oren hoort de ondertoon van verbittering.

‘Zijn dat de geheime bevelen die je in Parijs hebt ontvangen en waar ik niet bij mocht zijn?’

Du Guesclin knikt nauwelijks zichtbaar.

‘Drommels Bertrand, je praat alsof het allemaal precies is geregeld... Dit is een veldslag, man! Met alle risico’s die erbij horen.’ ‘Dacht je?’ vraagt Du Guesclin droog.

‘Niet dan?’

De Breton laat opeens het hoofd zinken, moedeloos.

‘Ja,’ zegt hij dof, ‘het wordt een veldslag. Morgen zullen vele dappere mannen sterven. Waarvoor? Om de geheime politiek van de koning te dienen, om de schijn te helpen ophouden dat koning Charles zijn neef niet in de steek heeft gelaten.’

‘En dat doet hij juist wel!’ roept Matthis. ‘Het is... het is eigenlijk een vorm van verraad.’

‘Het is politiek, vriend.’

‘Maar het stinkt ten hemel. En jij, jij leent je tot dat vieze spelletje? Jij zult morgen mensen doodslaan die worden opgeofferd aan... aan de schijn, aan de politiek? Ze zijn er allemaal van overtuigd dat ze vechten voor een eerlijke beslissing, maar die beslissing is achter hun rug om allang gevallen. Ik vind het een schandaal!’ ‘Hoe moeten we anders vrede krijgen in deze uithoek?’ vlamt Du Guesclin plotseling op. ‘Weet jij een betere oplossing? Als De Montfort morgen wint, staat de koning zogenaamd voor het blok en kan hij niet anders doen dan zich bij de feiten neerleggen. Dan is de schijn gered, de burgeroorlog is voorbij en Bretagne kan aan het herstel beginnen. De komedie kost een paar mensenlevens, maar er zullen een miljoen boeren door gered worden.’ Verbijsterd schudt Matthis het hoofd. Het duizelt hem.

Hij is een trouvère. Zijn hoofd zit vol liederen, romans, gedichten waarin, trouw en eer worden bezongen. Maar dat is literatuur. De werkelijkheid is niet heldhaftig, geen evenwichtig bouwwerk van rijmwoorden en muziek. De werkelijkheid is grimmig, vuil - en heet politiek.

Langzaam laat hij zich op de harde grond zakken, voor de knieën van zijn meester.

‘Bertrand,’ fluistert hij, ‘waarom heb je me dit alles verteld? Het moest toch zeker geheim blijven...’

‘Allicht is het een geheim.’ Du Guesclin staart somber naar zijn voeten, hij kijkt zijn jonge vriend niet aan als hij prevelt: ‘Maar ik moest het iemand vertellen, iemand die kan zwijgen.’ Opeens klemmen zijn harde knuisten zich om Matthis’ schouders. ‘Weet

je wat het betekent om je in een gevecht te storten met de wetenschap dat je moet verliezen?’ zegt hij schor. ‘Om te beseffen dat elke man die ik morgen de hersens insla niet had hoeven sterven als de grote heren een paar jaar eerder hun verstand hadden gebruikt? Jij bent verontwaardigd, maar wat denk je dat ik voel?’ Hij rilt. ‘Ik heb dat gevoel moeten onderdrukken Matthis, het verscheurde me. Vanavond was het er weer... en ik moest het kwijt, ik moest het geheim met iemand delen of erin stikken.’

Matthis krimpt ineen, de knedende vingers doen hem pijn. Waarom kan ik die lelijke boomknoest niet haten, denkt hij vertwijfeld, waarom houd ik zoveel van die duivelse kerel?

‘Weet... weet niemand wat je met de koning hebt afgesproken?’ fluistert hij. ‘Helemaal niemand?’

‘Nee. Zelfs De Montfort niet. Die merkt het vanzelf wel...’

De handen laten Matthis los. Bertrands gehavend gezicht lijkt zich op te vouwen, zijn stem klink als een rasp: ‘Jij, Matthis... jij bent nog zo bloedjong. Jij denkt, omdat je een dichter bent, dat de wereld keurig is ingericht en dat alles precies goed van bovenaf wordt geregeld. Ik weet dat het niet zo is. Deze wereld is een bende en de mensen deugen niet. Na duizend jaren christendom deugen ze nog steeds niet. Zelfs de besten onder ons moeten dingen doen die eeuwig aan hun geweten blijven knagen...’

Matthis voelt de tranen over zijn wangen lopen. Hij slikt, knippert met de ogen, vervloekt zijn zwakheid - en neemt dan het besluit van zijn leven.

‘Bertrand,’ zegt hij zacht, ‘je bent mijn vriend. Ik zal bij je blijven, wat er ook moge gebeuren. Altijd. Al moest ik er mijn onsterfelijke ziel bij verliezen.’

Hij bukt zich, grijpt de neerhangende hand van de ridder en kust die. Dan springt hij op en rent verblind de tent uit.

Maar de pijn in zijn borst vermindert niet en die nacht doet hij geen oog dicht.

VUILE HANDEN

Al is Matthis er nu op voorbereid, de ramp die zich de volgende dag voor zijn ogen voltrekt is er niet minder om.

De vrome Charles de Blois heeft juist deze dag, 29 september, voor zijn aanval uitgekozen. Het is de feestdag van de aartsengel Michael, de hemelse strijder voor het recht, die altijd wordt afgebeeld met het vlammende zwaard waarmee hij de helse draak overwint. Voor hij het bevel tot de stormloop geeft, knielt De Blois voor het draagbare altaar dat hij op al zijn reizen meeneemt; hij smeekt vurig de bijstand van de aartsengel af en bestijgt dan vol zelfvertrouwen zijn strijdros, ervan overtuigd dat Sint-Michael met vlammend zwaard boven zijn hoofd zal zweven om hem de overwinning te bezorgen.

Het pakt anders uit.

De woeste aanval op De Montforts verdedigingslinie wordt afgeslagen. Wanneer daarna de Engelse huurlingen onder aanvoering van John Chandos een uitval doen, hun loopgraven verlaten, vanachter hun palissaden te voorschijn stromen en zich op het legertje van De Blois storten, is het snel gebeurd.

Omdat Du Guesclin hem heeft verboden zich met de strijd te bemoeien, moet Matthis van veilige afstand toezien hoe zijn meester door Chandos en een groot aantal ruiters wordt omsingeld. Du Guesclin geeft zich zonder verzet over. Chandos is verbaasd; hij had verwacht dat de Bretonse geweldenaar heftiger tegenstand zou bieden. De Blois, zich niet bewust van het feit dat er al over zijn lot is beslist, heeft zich blakend van moed in het krijgsgewoel gestort, ervan overtuigd dat hij wordt beschermd door een aarts-engel. Hij is een krijgsman van de oude stempel, dapper en onbesuisd. Bij het volk van Bretagne is hij populair omdat hij zo vroom is en koninklijk bloed in de aderen heeft. Bevelen geven doet hij niet, hij is zijn soldaten voorgegaan en dat is alles. Het is domweg ieder voor zich en God zegene de greep. Wie de moed in de schoenen voelt zinken maakt dat hij wegkomt. De Blois merkt het zelfs niet dat zijn soldaten spoedig beginnen te wijken en met tientallen tegelijk op de vlucht slaan. Hij merkt evenmin dat Du Guesclin zich zonder verzet gevangen laat nemen.

Jean de Montfort neemt geen deel aan de slag, hij laat het vechten aan John Chandos over. Wanneer de Engelse generaal hem trots de ontwapende Du Guesclin komt aanbieden, begint De Montfort over zijn hele gezicht te stralen. ‘Nu Charles de Blois nog, heren,’ gebiedt hij. ‘Die is een half miljoen waard.’

Want het is niet zo dat De Montfort snakt naar het bloed van zijn rivaal. Hij is niet voor niets opgegroeid aan het Engelse hof, waar het maken van krijgsgevangenen als hoogste vorm van sport wordt beschouwd. Hoge edelen als De Montfort zijn minder bloeddorstig dan je uit hun woorden zou opmaken. Oorlog voeren is in hun ogen zoiets als handeldrijven in losprijzen. Met een beetje geluk word je er schatrijk van.

Waar blijven de Bretonse ruiters met Clopin? denkt Matthis wanhopig als hij ziet hoe steeds meer soldaten van De Blois hun leven redden door de vlucht. Du Guesclins cavalerie schijnt nauwelijks aan de strijd deel te nemen. Matthis’ uitzicht wordt belemmerd door de opgeworpen stofwolken, maar voorzover hij erover kan oordelen is er geen Breton op het veld. Zijn ze ervandoor gegaan toen ze zagen dat Du Guesclin zich overgaf? Opeens krijgt hij toch Clopin in het oog, die gevolgd door een zestal ruiters aan de rand van het veld voorbij galoppeert. Ze stormen in de richting van de zich heftig verwerende Charles de Blois. Een stofwolk onttrekt voor een tijdje dat gedeelte van het slagveld aan Matthis’ blikken,maar zijn hart begint te bonzen. Gaat Clopin de in het nauw gebrachte hertog helpen?

Dan hoort hij de overwinningstrompetten van De Montfort schetteren, hij ziet hoe de soldaten van De Blois naar alle kanten uiteenstuiven, niet van plan hun leven te verliezen in een hopeloze strijd. Hij beseft dat het tijd wordt dat hij ook op de vlucht slaat. Op dat moment ziet hij Clopin met zijn handjevol ruiters weer opduiken. Ook zij maken dat ze wegkomen. Het vaandel van De Blois wordt jubelend door de Engelsen veroverd - maar waar is de hertog zelf gebleven? Matthis ziet de vrome zonderling nergens meer.

Hij geeft een ruk aan de teugels, doet zijn merrie keren en stuift weg. Woedend denkt hij: Het is gegaan zoals het gaan moest, de nederlaag is compleet. Jean de Montfort wordt de nieuwe hertog van Bretagne, erkend door koning Charles. Het volk, dat schoon genoeg heeft van de burgeroorlog, zal hem accepteren. Bretagne kan aan de wederopbouw beginnen. Maar God, tegen welke prijs! Hij probeert het te aanvaarden; toch is zijn gezicht nat van tranen. Snel veegt hij ze weg. Ver achter zich hoort hij de soldaten van De Montfort juichen en verdrietig denkt hij aan zijn vriend Bertrand, in handen van de vijand. Zullen de soldaten hem redelijk behandelen, of zullen ze hem boeien, verminken? Opgezweept door de hitte van het gevecht en in hun wilde overwinningsroes zijn ze tot alles in staat. Jean de Montfort zou zijn mannen wel eens niet in de hand kunnen houden. Hoe langer Matthis erover nadenkt, hoe angstiger hij wordt.

Even kijkt hij om. Nee, hij wordt niet achtervolgd. In de verte ziet hij rook opkringelen uit de schoorsteen van een boerenhoeve. Links van zich ontdekt hij de donkere contouren van een klein woud. Daarheen wendt hij zijn paard.

Eenmaal veilig onder de bomen stijgt hij af, leunt tegen een stammetje. Angst en twijfel verscheuren hem.

111‘Ik moet weten of Bertrand nog in leven is,’ prevelt hij tegen een roodborstje dat boven zijn hoofd op een tak balanceert en met scheefgehouden kopje op hem neerkijkt. ‘Ik moet het weten.’ Het vogeltje vliegt weg, Matthis benijdt het om zijn vleugels. ‘Misschien kan ik Bertrand bevrijden...’

Ach, hoe komt hij erbij! Als er iemand zwaar bewaakt zal worden, is het wel Bertrand du Guesclin. Engelsen kunnen soms zeer wreed zijn voor gevangenen. Rillend herinnert Matthis zich verhalen over uitgestoken ogen, uitgerukte tongen, afgesneden oren... Wat doen ze met Du Guesclin?

Hij houdt het niet uit. Moeizaam klimt hij weer in het zadel en keert terug naar Auray. Niet rechtstreeks - hij zorgt ervoor dat hij uit het gezicht blijft. De dag is bijna voorbij, de soldaten van De Montfort hebben de achtervolging van de vluchtende verliezers opgegeven en vieren nu feest in hun onneembare kamp. Het stadje Auray houdt zich dood; daar zitten de wethouders natuurlijk ernstig te beraadslagen in welke vorm ze hun onderwerping aan De Montfort moeten inkleden.

Matthis Cuvelier nadert het kamp zo dicht als hij durft. Dan verbergt hij zijn merrie in een bosje en sluipt te voet verder. Hij maakt een wijde, omtrekkende beweging, maar voortdurend stuit hij op hoge palissaden. Op zoek naar een onbewaakte doorgang komt hij na enige tijd toch weer terecht op het veld waar de slag werd uitgevochten.

Het terrein is enigszins hellend, doorspikkeld met bosjes struikgewas. De grond is omgewoeld en bevuild. De lichamen van de gesneuvelden liggen overal verspreid, de meesten al half ontkleed. Engelse huurlingen dwalen rond, stelend wat ze gebruiken kunnen. Op draagbaren worden de laatste gewonden afgevoerd naar het kamp. De helling biedt de gewone akelige aanblik van ieder slagveld na de strijd: doden, verloren uitrustingsstukken, stervende paarden, gebroken lansen, kluiten zwarte aarde, kleverig van bloed... En over dat alles hangt een stilte die na de herrie van de slag sinister aandoet.

Gehurkt tussen de struiken ziet Matthis plotseling vier ruiters over het veld draven. Hij herkent hun kleuren. Voorop rijdt in volle glorie Jean de Montfort, met naast zich John Chandos, gevolgd door twee ridders. Waar gaan ze heen? Voorzichtig gluurt de heraut langs de met bessen beladen takken. Hij ziet hoe de overwinnaars naar de rand van het veld rijden. Daar staat een mooie oude boomgroep, waarvan de verkleurde bladeren de rode gloed van de dalende zon weerkaatsen. Onder die laaiende herfstpracht staat een groepje wild gebarende mannen. Jean de Montfort rijdt regelrecht op hen toe en stijgt af, net als John Chandos en de ridders. Ze wijzen naar de grond en maken een opgewonden indruk. Wat hebben ze gevonden, dat ze zich zo druk maken?

Matthis, gedekt door de toenemende schemering, verlaat zijn schuilplaats en rent gebukt in de richting van de boomgroep. Hij ziet een droge greppel, laat zich er languit in vallen en kruipt dan omzichtig vooruit. Als hij dicht genoeg genaderd is, heft hij het hoofd op. De groep ridders is nu geen twintig pas meer van hem verwijderd. Hun stemmen dringen helder en verstaanbaar tot hem door.

Onder de bomen, in een bed van gouden bladeren, ligt een dode. Twee soldaten zijn bezig hem van zijn wapenrusting te ontdoen, terwijl Jean de Montfort - lang, streng en beniger zwijgend bij staat te kijken. Matthis ziet hem knielen en een kruis slaan. John Chandos ontbloot het hoofd en opeens begrijpt de heraut wie de gesneuvelde is. Zijn hart slaat een slag over.

‘Kijk nou eens,’ roept de soldaat, ‘hij droeg onder zijn maliënkolder een haren boetekleed!’

De dode ridder is nu geheel naakt. De soldaat houdt een paardenharen hemd omhoog; het is stijf van vuil en zweet.

‘Die had er beslist een hekel aan om in bad te gaan. Dat hemd stinkt een uur in de wind.’

‘Gelijk had-ie,’ grinnikt een ander, ‘dan prikt het ook niet zo.’ ‘Zwijg,’ gebiedt De Montfort streng. Hij is weer opgestaan en kijkt somber op de dode neer. ‘Bespot de man niet, hij was oprecht vroom.’

‘Ik vraag me af,’ zegt John Chandos nuchter, ‘wie het was die hem in het stof deed bijten. Ik heb niemand van onze mannen zich erop horen beroemen dat hij Charles de Blois heeft gedood.’

De Montfort perst de lippen opeen en zwijgt. Maar één van zijn ridders roept uit: ‘U hebt gelijk. Wat vreemd! Je zou verwachten dat degene die Charles de Blois overwint daarover in geen uren uitgepraat raakt. Dat is nogal wat, een hertog doen sneuvelen.’ ‘Sneuvelen?’ gromt Jean de Montfort. ‘Wie zegt dat De Blois gesneuveld is?’

‘Hij is toch dood. Zo dood als een afgeknapte boomtak.’

‘Ja, in de rug gestoken. Driemaal.’

‘Misschien probeerde hij te vluchten,’ meent een soldaat.

‘De Blois? Uitgesloten,’ roept de eerste ridder verontwaardigd. ‘Als we hem hadden kunnen omsingelen zou hij zich hebben overgegeven, net als Du Guesclin. Vluchten zou niet in zijn hoofd zijn opgekomen. De Blois was geen lafaard.’

Alle ogen richten zich nu op De Montfort, die nauwelijks zijn ontroering kan verbergen.

‘Maak zijn wonden schoon,’ zegt hij moeilijk, ‘en kleed hem weer aan. Of hij gevallen is als een dapper ridder of werd vermoord door zijn eigen mensen zullen we nooit weten. Het doet er ook niet toe. Ik wens dat zijn lijk wordt gebalsemd en wordt teruggegeven aan zijn familie. Hij was een groot edelman en ik sta niet toe dat hij na zijn dood wordt geschonden of dat hij verdwijnt in een massagraf.’ ‘Zijn zwaard ook?’ vraagt de soldaat teleurgesteld. ‘Het gevest alleen al is een fortuin waard.’

‘Doe wat ik zeg!’ Dan wendt De Montfort zich af, werpt zich in het zadel en rijdt met gebogen hoofd terug naar zijn kampement, gevolgd door Chandos.

Lang nadat de mannen met het lijk van Charles de Blois zijn vertrokken blijft Matthis in de greppel liggen. Zijn voornemen om te ontdekken wat er van Du Guesclin is geworden is hij bijna vergeten. Hij is ontzet over wat hij heeft gehoord en gezien. Een diepe stilte daalt over het lege veld. In de verte, achter de palissaden van het kamp, klinkt gezang. Toortsen laaien op. Matthis krijgt het koud, zijn ledematen tintelen. Er is één beeld dat hem voor ogen blijft zweven en dat hij maar niet van zich af kan zetten: Clopin die met zes ruiters in de richting van Charles de Blois rijdt en in een stofwolk verdwijnt. Daarna heeft geen mens de ongelukkige hertog meer gezien, tot hij tegen de avond dood onder die boomgroep werd gevonden. Wie was het die hem de fatale steken heeft toegebracht?

Matthis balt de vuisten en drukt zich diep in de dorre bladeren van de greppel.

‘Moest dat nou?’ fluistert hij tegen de nacht. ‘Was een nederlaag niet voldoende, moest die bezegeld worden door een misdaad?’

In zijn oren dreunt nog de stem van De Montfort: ‘Of hij gevallen is als een dapper ridder of vermoord door zijn eigen mensen zullen we nooit weten.’ Matthis weet het. Clopin, die oude, trouwe strijdmakker van Bertrand du Guesclin, heeft het vuile werk opgeknapt. Maar op wiens bevel?

Hoe zei Du Guesclin dat gisteren? ‘Jij bent jong, jij denkt dat de wereld keurig is ingericht en dat alles precies goed van bovenaf wordt geregeld. Ik weet dat het niet zo is: de wereld is een bende en de mensen deugen niet. Zelfs de besten onder ons moeten dingen doen die eeuwig aan hun geweten blijven knagen.’

Ja, denkt Matthis, vandaag verried hij zijn leenheer. Vandaag is Bertrand voor het eerst in zijn leven ontrouw aan zichzelf geworden. De straf voor zijn verraad heeft hij meteen geaccepteerd: gevangenneming. De adviseur van de koning, de kampioen van het gewone volk, is eerloos in handen van zijn tegenstanders. Maar dat neemt de grote schuld niet van zijn schouders. En ik? vraagt hij zich vertwijfeld af. Waar sta ik in een wereld die van ons allen verraders maakt? Hoe schuldig ben ik? Gisteren nog heb ik gezworen hem nooit te verlaten. Wat hij vandaag ook gedaan moge hebben, ik ben zijn vriend, zijn vertrouweling, bijna een deel van hem. Ik mag hem nu niet in de steek laten. Hem in mijn eentje uit dat kamp bevrijden kan ik niet. Maar ik moet weten wat Chandos van plan is. Ik moet zorgen dat Bertrands leven wordt gespaard en dat Chandos, liefst in het bijzijn van getuigen, de losprijs noemt die hij op Bertrands hoofd wil zetten.

Matthis richt zich op en haalt diep adem. Hij weet eindelijk wat hem te doen staat. En als eerlijk man zal hij het openlijk doen. Strompelend, stijf van de kou, verlaat hij de veilige greppel. Na enig zoeken vindt hij zijn paard terug en klimt in het zadel. Dan, open en bloot, rijdt hij naar de palissaden van Jean de Montforts oorlogskamp.

De nacht is donker, de hemel bewolkt. Matthis is de verdedigingslinie al dicht genaderd eer een van de wachtposten hem opmerkt. Een roep schalt door de duisternis: ‘Halt!’ Gehoorzaam houdt de jongeman zijn paard in. Twee soldaten komen hem tegemoet en vragen hem wat hij wenst. ‘Ik wens ridder John Chandos te spreken,’ antwoordt Matthis met zoveel waardigheid als hij kan opbrengen. ‘Ik kom als boodschapper.’

‘Heb je een vrijgeleide voor de heer Chandos?’

‘Dat had ik, maar het papier is verloren gegaan,’ liegt hij vlakweg. ‘Ben je gewapend?’

‘Ik heb alleen een dolk.’

De schildwachten aarzelen een ogenblik, nemen de bezoeker op. In hun ogen ziet hij er niet gevaarlijk uit.

‘Laat je dolk en je paard achter bij de poort,’ beslist de oudste. ‘Je krijgt ze terug wanneer je vertrekt.’

‘Goed.’

Hij krijgt een van de schildwachten mee als hij te voet het kamp betreedt. De man wijst hem het paviljoen van John Chandos. Bij de ingang daarvan staan ook mannen op wacht. De generaal is nog niet gaan slapen. In gezelschap van Robert Knolles, een Engelse officier, zit hij na te genieten van de overwinning. Matthis wordt bij hem aangekondigd als koerier en Chandos, die niet begrijpt dat er nu al een boodschapper kan komen - want het nieuws van zijn zege kan de hoofdstad nog niet bereikt hebben - wordt nieuwsgierig.

‘Laat de man binnen,’ zegt hij verbaasd.

Even later staat Matthis rechtop midden in de tent. Dat Robert Knolles er ook zou zijn heeft hij niet verwacht en de aanwezigheid van die geduchte plunderaar brengt hem even van zijn stuk. Robert Knolles is al meer dan tien jaar een verbitterde vijand van Du Guesclin: de beide geweldenaren zijn menigmaal met elkaar slaags geraakt en bleken altijd tegen elkaar opgewassen. Matthis wil een buiging maken voor de grote Chandos, maar die buiging mislukt half omdat hij zo is geschrokken bij het zien van Robert Knolles.

Deze herkent de jongeman meteen. Hij vliegt overeind en laat bijna de zilveren wijnbeker uit zijn handen vallen.

‘Maar dat is Cuvelier, de heraut van Du Guesclin!’ schreeuwt hij met overslaande stem.

‘Werkelijk?’ vraagt Chandos verrast, terwijl hij Matthis van het hoofd tot de voeten opneemt.

John Chandos is een man van middelbare leeftijd met een prettig, open gezicht, heldere blauwe ogen en een stevige kin. Zijn dikke haardos is met grijs doorspikkeld, maar het opvallendste aan hem

is zijn machtige voorhoofd. Niemand kan het in deze gewelddadige tijd tot generaal brengen als hij geen befaamd vechter is en niet in toernooien talloze overwinningen heeft behaald. Chandos is dan ook een lange, gespierde vent, soepel als een kat.

Robert Knolles is zeker een half hoofd korter maar zo mogelijk nog zwaarder; een dikke, gedrongen kerel. Die vadsigheid is maar schijn: evenals bij Du Guesclin zijn z’n grove botten bekleed met staalharde spieren. Zijn gezicht is van een woeste schoonheid; naast de elegante Chandos heeft hij iets dierlijks. Dat komt vooral door zijn ogen, die hij altijd half dichtknijpt, en zijn lage voorhoofd. Zijn huid is ontsierd door littekens, opgelopen in talloze gevechten. Het geeft hem het uiterlijk van een piraat.

‘Wat kom je doen in het hol van de leeuw, Cuvelier?’ schreeuwt Knolles woest. ‘Heb je een boodschap voor ons?’

Matthis slaagt erin zich enigszins van de schok te herstellen. ‘Heren,’ zegt hij eerbiedig, ‘in de eerste plaats kom ik u gelukwensen met uw schitterende overwinning van vandaag. Deze overwinning zal ongetwijfeld tot gevolg hebben dat er nu vrede in Bretagne kan komen. Verder kom ik geen boodschap brengen, ik kom er een halen.’

‘Welja, de brutalen bezitten de halve wereld,’ grauwt Robert Knolles. John Chandos, nog steeds verbaasd, maakt een verzoenende handbeweging. ‘Ga zitten, Robert. Laat de jongeman zeggen wat hij te zeggen heeft. Hij is niet gevaarlijk.’

‘En óf die knaap gevaarlijk is,’ briest Knolles, terwijl hij zich weer neerlaat op zijn krukje. ‘U kent hem niet, messire, maar ik wel. Hij is de vertrouweling van Du Guesclin en ik heb in mijn leven last genoeg van die jongeman gehad. Hij lijkt zo zacht en onschuldig, maar ik verzeker u: hij is precies zo uitgekookt als die vervloekte Breton. Laat u door zijn mooie praatjes vooral niet om de tuin leiden.’

‘Ik kom niet om mooie praatjes af te steken,’ zegt Matthis boos. ‘Ik kom informeren hoe mijn gevangen meester het maakt. Ik zou ook graag vernemen of u een losprijs op zijn hoofd stelt.’

Matthis richt zich daarbij uitsluitend tot John Chandos, maar het is Knolles die antwoord geeft.

‘Reken maar!’ Zijn varkensoogjes flikkeren hebzuchtig. ‘En de losprijs die ik voor jou ga vragen is ook niet mis.’

‘Wacht,’ valt Chandos in, de hand opheffend. ‘Cuvelier is een burger, geen soldaat. Hij is onze gevangene niet. Ik neem geen burgers in gijzeling.’

‘Maar ik wel!’ briest Knolles.

‘En ik verbied je dat,’ snauwt Chandos plotseling scherp.

Robert Knolles snuift teleurgesteld. Matthis voelt zijn knieën knikken, hij wendt zich weer tot de generaal.

‘Is... is Bertrand du Guesclin gewond, seigneur?’ vraagt hij angstig.

Het is opnieuw Knolles die antwoord geeft. Hees schreeuwt hij: ‘Die? Welnee, hij kijkt wel uit! Jouw beroemde meester, van wie ze zeggen dat hij de dapperste ridder van Frankrijk is, heeft zich zonder slag of stoot overgegeven zodra onze mannen op hem afkwamen. De held van Bretagne nam geen enkel risico en heeft geen schrammetje opgelopen. Behalve dan,’ voegt hij er met oneindige minachting aan toe, ‘dat de legende van zijn moed nu wel voorgoed uit de wereld is geholpen.’

‘Stil Robert,’ zegt Chandos geërgerd. ‘Het past ons niet een overwonnen tegenstander te bespotten.’

‘Ik houd niet van lafaards,’ gromt Knolles eigenzinnig.

Matthis laat het over zich heen gaan, ofschoon zijn bloed begint te koken. Zijn ogen laten Chandos niet los. Die knikt hem kort toe.

‘Stel u gerust, monsieur Cuvelier, uw meester is ongedeerd. Ik neem aan dat hij al slaapt. Hij heeft ons zijn erewoord gegeven dat hij niet zal trachten te ontsnappen, dus hoeven we hem niet te

bewaken. Ridder du Guesclin staat erom bekend dat hij nooit zijn woord breekt.’

Waarom begint Matthis nu opeens te blozen? Chandos let er niet op en vervolgt minzaam: ‘Over de hoogte van de losprijs die voor uw meester zal worden geëist staat nog niets vast. Daarover moeten we nog onderhandelen.’

‘Ridder Du Guesclin is niet rijk,’ haast Matthis zich te zeggen. ‘Wat nou,’ bulkt Robert Knolles. ‘Hij is pas graaf van Longueville geworden. Zal ik je eens iets vertellen, Cuvelier? Jouw heer zal met alles wat hij bezit de kosten van onze veldtocht betalen. Vertel dat maar aan zijn knappe vrouwtje, dan kan ze zich vast voorbereiden op de bedelstaf.’

John Chandos werpt zijn luidruchtige adjudant een snelle, afkeurende blik toe, maar spreekt hem niet tegen. Matthis voelt zijn wangen koud worden, alsof het bloed uit zijn hoofd wegtrekt. Heilige Antonius, sta ons bij, denkt hij geschrokken. Ze willen Bertrand ruïneren. Onhandig maakt hij een soort buiging.

‘Seigneur, ik zal de boodschap overbrengen,’ zegt hij gesmoord. ‘Jij brengt niks over, je bent mijn gevangene,’ schreeuwt Knolles. John Chandos schudt heftig het hoofd. ‘Nee, Cuvelier is een vrij man,’ zegt hij scherp.

Dat geeft Matthis de moed om te vragen: ‘Is het mij toegestaan enkele ogenblikken met mijn meester te spreken?’

‘Geen sprake van, hij slaapt al,’ roept Knolles weer. Matthis perst de lippen opeen. Zou het? Kan Du Guesclin slapen na deze dag van schande? Hij zucht vertwijfeld. Dan klapt Chandos plotseling in de handen. Een schildwacht verschijnt.

‘Breng deze jongeman naar de tent die is toegewezen aan Bertrand du Guesclin,’ beveelt de generaal in het Engels. ‘Laat hem met de gevangene spreken, maar verlies hen niet uit het oog.’

Matthis kent genoeg Engels om ongeveer te begrijpen wat er is gezegd. Een wilde vreugde schiet in hem op. Robert Knolles wil

protesteren, maar Chandos legt hem kortaf het zwijgen op. Matthis buigt voor de generaal, ditmaal zeer diep, en volgt dan de Engelse soldaat. Achter zich hoort hij Robert Knolles mopperen: ‘U lijkt wel gek...’

Ondanks het feit dat het niet de minste moeite heeft gekost Du Guesclin gevangen te nemen geniet hij bij zijn tegenstanders wel zoveel prestige dat hij een eigen tent heeft gekregen. Hij hoeft de nacht niet in de open lucht door te brengen, zoals de meeste krijgsgevangenen. Terwijl Matthis achter de soldaat aan loopt die hem naar een ander deel van het kamp brengt, denkt hij snel na. De schildwacht is een Engelsman; misschien kent hij een beetje Frans, maar zou hij ook Bretons verstaan?

Het is nog steeds lawaaiig in het legerkamp, ondanks het late uur. Soldeniers zitten om de vuren, zingen en zuipen. Zij die al totaal dronken zijn, liggen over elkaar gevallen te snurken. De overwinning is uitbundig gevierd.

De soldaat houdt stil voor een haveloze tent en slaat de voorhang weg. Du Guesclin slaapt niet. Hij zit voorovergebogen op de rand van zijn krib en kijkt niet op als Matthis binnentreedt met de wachter op zijn hielen. Matthis blijft staan en kijkt neer op zijn meester; zijn hart loopt vol. Bertrand is gekleed in een linnen hemd en een eenvoudig wollen wambuis. Het is een vreemd gezicht hem in een oorlogskamp te zien zonder wapenrusting. ‘Vriend,’ prevelt de heraut verstikt. Nu pas heft Bertrand het hoofd op. Het is nogal donker in de tent, de enige verlichting wordt gevormd door een brandend stompje vetkaars dat in een hoek op de grond staat.

‘Matthis! Hoe voor de donder kom jij hier?’

‘Gebruik de volkstaal,’ zegt de heraut snel, wijzend op de wachtende soldaat. ‘Hij is een Engelsman, hij hoeft niet te verstaan wat we zeggen.’ Langzaam laat hij zich op de hurken zakken.

‘Goed. Maar waarom heb jij je gevangen laten nemen? Ik had je

opgedragen je buiten de strijd te houden. Het is al vernederend genoeg dat ik... Jij had op vrije voeten moeten blijven.’

‘Ik bén vrij. Ik heb me bij John Chandos als koerier laten aandienen en hem gevraagd je even te mogen spreken. Hij vond het goed, hij is een echte ridder. Ik... ik moest weten hoe je eraan toe bent, of je nog in leven was. Ik had geen rust.’

Bertrand lacht grimmig.

‘O, ze zijn zuinig op me,’ gromt hij cynisch. Dan licht er iets op in zijn ogen. ‘Maar jij! Alleen om te weten hoe het met me ging ben je het kamp binnengekomen en doorgedrongen tot John Chandos? Drommels, daar was moed voor nodig.’

‘Och,’ prevelt Matthis bescheiden. Ze glimlachen tegen elkaar. Beiden weten ze dat Cuveliers moed niet een kwestie is van sterke armen, doodsverachting en dierlijke bloeddorst, maar het voortdurend overwinnen van de angsten uit zijn kinderjaren.

Matthis grijpt naar de handen van zijn heer.

‘Bertrand,’ zegt hij verdrietig. ‘Charles de Blois is dood.’

‘Ik weet het, ik heb zijn lijk gezien. Hij zag er verschrikkelijk uit.’ ‘Hij werd in de rug gestoken, driemaal,’ fluistert Matthis verstikt. ‘En elk van die wonden was dodelijk...’

Du Guesclin buigt het hoofd en slaat een kruis. Matthis, met zijn ogen op dezelfde hoogte als die van zijn meester, vraagt trillend: ‘Heb jij bevel gegeven...’ Hij durft het niet verder uit te spreken, maar hij moet het weten.

Du Guesclin blijft zwijgen.

‘De hertog is niet gesneuveld, hij werd vermoord,’ sist Matthis hem toe. In zijn borst ligt een loodzwaar brok verdriet. ‘Bertrand...?’ Stilte. Vaag dringt het rumoer van het kamp tot hen door, maar tussen hen in hangt Du Guesclins stilzwijgen als een zwart gordijn. Eindelijk heft de Breton het hoofd op - en levert zich uit. ‘Ja,’ zegt hij hees. ‘Voor de strijd begon, heb ik Clopin mijn instructies gegeven. Er moet vrede komen, tegen elke prijs.’

‘En wat,’ gromt Matthis onverzoenlijk, ‘is een vrede waard die alleen tot stand komt nadat een edel mens werd opgeofferd en jij je eer hebt verloren?’

‘Grote God, Matthis, begrijp je dan niets? Zolang die twee rivalen tegenover elkaar staan kan er geen vrede komen. Eén van hen moest sterven. De verliezer... Het gaat om Bretagne, om het geluk en het recht op leven van een miljoen mensen. Niet om de kwetsbare eer van ene Du Guesclin!’

‘Help me,’ snikt Matthis boven zijn knieën, ‘ik kom er niet uit. Het is allemaal zo vreselijk.’

Bertrand steekt zijn hand uit alsof hij over het hoofd van zijn vriend wil strijken; dan bedenkt hij zich.

‘Ga naar huis, jongen,’ zegt hij zacht.

‘Wat moet ik aan Tiphaine zeggen?’

‘Troost haar, zing voor haar, help haar mijn losprijs bijeen te brengen. Die zal minstens veertigduizend francs bedragen, dat is meer dan ik ooit bezeten heb.’

‘Veertigduizend?’ roept Matthis ontsteld.

‘Noem het de prijs voor de vrede. Ga nu. Zeg Tiphaine dat ik van haar houd en... ach nee, zeg haar niets, ze weet het allemaal al.’ De Engelse soldaat kucht ongeduldig. Matthis rijst op.

‘Tot ziens, Bertrand,’ prevelt hij ontroerd.

Het doet hem pijn zijn vriend te moeten achterlaten in deze toestand: vernederd, met een verscheurd geweten. Nooit eerder heeft Matthis zich zo klein, machteloos en onhandig gevoeld.

Twee uur later is hij op weg naar Pontorson. In het oosten breekt de dag aan.

ZET JE SCHRAP!

Voor kleine Robert stort de wereld in. Eerst komt daar Clopin de Verschrikkelijke met zijn honderd ruiters en brengt het bericht van de nederlaag bij Auray. De volgende dag arriveert Matthis Cuvelier, de grote broer op wie hij altijd zo jaloers is, en Matthis ziet eruit als een lijk dat drie dagen in het water heeft gelegen. Kleine Robert begrijpt er niets meer van. Als helden zijn ze uitgetrokken om grote daden te verrichten, als geslagen honden komen ze terug, zonder Bertrand du Guesclin.

‘Het is hun eigen schuld,’ zegt hij mokkend tegen Thérèse, ‘dan hadden ze mij maar mee moeten nemen.’

Hij heeft medelijden met de lieve slotvrouwe, die bleek en ontdaan fluistert: ‘Ik wist het, de sterren liegen niet,’ en dan haar troost zoekt bij haar boeken.

Doodongelukkig dwaalt de page door de kasteelgangen en zoekt afleiding in de reusachtige keuken, bij vrouw Béchet, bij Thérèse. Het dochtertje van de kokkin vergeet hem te plagen als ze zijn verdrietige gezicht ziet en probeert hem te troosten. Op de met meel bestoven houten keukentafel tekent ze een onhandige cirkel met spaken, als een wagenwiel.

‘Kijk,’ zegt ze, ‘dat is het rad van fortuin. Vrouwe Tiphaine heeft me erover verteld. Alle mensen hebben zo’n rad en het wentelt. Dit ben jij.’ Ze legt een gedroogde paardenboon op een willekeurige plek op de cirkel. ‘En omdat het rad draait kom je de ene keer helemaal bovenaan en dan gaat het je goed. Maar het wiel wentelt verder en na een poosje zit je onderaan en dan gaat alles verkeerd.’

‘Die boon ligt te hoog,’ meent Kleine Robert, ‘ik zit nu op het dieptepunt.’

‘Omdat je meester gevangen zit? Ach welnee, je bent pas halverwege, het kan nog veel erger! Je zit hier ergens, tussen hoog en laag in.’

‘Nietes.’

‘Welles.’

‘Wat weet jij daar nu van?’

‘Vrouwe Tiphaine heeft het helemaal voor me uitgetekend, net als ik nu voor jou doe. Zij weet er alles van. We zitten hier!’ Weer prikt haar vingertje halverwege. ‘En nu kan er van alles gebeuren. Het rad kan naar links draaien; dan kom je onderaan terecht en dat is verschrikkelijk. Of het wentelt terug; dan kom je weer omhoog en dat is fijn.’

Twijfelend kijkt Kleine Robert neer op de bestoven tafel en het primitieve rad. Hij overweegt Thérèses woorden.

‘Wat gebeurt er als het rad zover doordraait dat ik helemaal onderaan beland?’ vraagt hij angstig.

‘Dat... dat weet ik niet. Misschien krijg je een ongeluk of word je ziek. Maar weet je, je hoeft nooit te wanhopen, heeft vrouwe Tiphaine gezegd, want het rad wentelt altijd en als je helemaal beneden bent en alles verkeerd gaat, kun je alleen nog maar stijgen en dat is een hele opluchting.’

Woedend veegt Kleine Robert met zijn hand over de tafel. Het

meel stuift op.

‘Ik wil het niet zien,’ roept hij. De gedachte dat hij willoos aan zijn noodlot zit vastgeklonken en dat dit noodlot gemene streken met hem kan uithalen, kan hij niet goed verdragen.

‘Doe niet zo kinderachtig,’ zegt Thérèse. Koppig herstelt ze de vernielde tekening en legt het boontje weer halverwege. ‘Kijk,’ zegt ze eigenwijs, ‘als jij dat boontje bent, vastgeplakt op het rad van fortuin, dan kun je toch tegenspartelen? Als het rad de neiging krijgt

om zo te wentelen dat je naar beneden gaat, moet je je schrap zetten, protesteren, je ergens aan vastklampen zodat je niet helemaal onderaan terechtkomt.’

‘Kan dat dan?’ vraagt Kleine Robert.

‘Je kunt het proberen.’

‘Maar het is zo’n groot rad en zo’n kleine boon!’

‘Dat is waar.’ Samen denken ze er een tijdje over na.

‘Nu weet ik het,’ roept Robert plotseling, ‘het geeft niet dat het een kleine boon is, als-ie maar stevig is en... en... dapper, en het niet opgeeft! Dan kan hij de wenteling van het rad tegenhouden of het dwingen verder te draaien, zodat hij toch weer bovenkomt.’

‘Vast wel,’ knikt Thérèse opgelucht.

Tevreden omdat ze het probleem hebben opgelost gaan ze hand in hand naar de ridderzaal om te zien of vrouwe Tiphaine nog iets nodig heeft. Want allebei houden ze veel van de mooie Bretonse die zo geleerd is en nu zoveel verdriet heeft.

Een ongeluk komt nooit alleen. Wie wel alleen komt, op een stormachtige avond in oktober, is Marie-Claire, bijgenaamd Gods Vlindertje. Laag over de hals van een bezweet paard gebogen, met verscheurde kleren, verwarde haren en een gehavend gezicht, komt ze op de voorburcht afrijden, laat zich snikkend in de armen glijden van de haastig toegeschoten Clopin en verliest dan het bewustzijn.

De sergeant draagt haar naar het hoofdgebouw en legt haar op de tafel in de grote zaal. Tiphaine rijst ontzet op uit haar stoel. Ze staart met grote ogen naar Marie-Claire, naar de gescheurde mantel en de met bloed en modder bevlekte japon.

‘O mijn God,’ fluistert ze, ‘ze hebben een compagnie ontmoet... Waar is Berton?’

Clopin schudt moedeloos het hoofd. Over het lot van Berton de Fleur, Frankrijks grote dichter, maakt hij zich geen enkele illusie.

Dat Marie-Claire alléén kwam spreekt boekdelen. Ze zou Berton nooit in de steek gelaten hebben als hij nog in leven was geweest. ‘Roep vrouw Béchet,’ zegt Tiphaine gesmoord. Ze legt haar hand tegen de koude, bleke wang van haar vriendin. ‘Gods Vlindertje,’ prevelt ze, ‘wat hebben ze met je gedaan?’

Matthis Cuvelier, gewaarschuwd door een schildwacht, komt de zaal binnenstormen. Achter hem, nieuwsgierig als eekhoorns, trippelen de kinderen. Kleine Robert ziet zijn moeder en gilt. Thérèse slaat haar hand voor haar mond en wordt spierwit.

‘Is ze... is maman dood?’ vraagt Kleine Robert angstig. Tiphaine let niet op hem, ze heeft het te druk. Vrouw Béchet komt binnen met een kom warm water en schone doeken. Samen kleden de vrouwen de slappe Marie-Claire uit, ze wassen haar en wikkelen haar in wollen dekens. Matthis giet zijn pleegmoeder voorzichtig wat warme wijn in. Eindelijk slaat Gods Vlindertje de ogen op. ‘Berton,’ fluistert ze hees.

‘Ja, ja... waar is hij?’

‘Een mijl of acht naar het oosten... bij Landivy...’

‘Clopin, ga hem zoeken,’ zegt Tiphaine zonder aarzelen. ‘Neem twintig man mee.’

Knarsetandend verdwijnt de sergeant. Kleine Robert staat in een hoekje van de zaal stil te huilen, vergetend dat hij een held is. Op dit vreselijke moment is hij niets dan een kleine jongen, geconfronteerd met de verschrikkingen van een door bandieten geteisterd land. Thérèse heeft haar magere armpjes om hem heen geslagen, de tranen lopen over haar wangen. Ze is hevig geschrokken. Van haar gewone beweeglijkheid is niets over; toch probeert ze haar vriendje nog te troosten.

Gesteund door Tiphaine vertelt Marie-Claire hortend en stotend haar verhaal. Berton de Fleur en zij waren die ochtend vroeg vertrokken van de stad Domfront, in de hoop diezelfde avond Pontorson te bereiken. Ze hadden gehoord over de nederlaag bij

Auray en Du Guesclins gevangenneming; dat had hen doen besluiten een maand eerder naar Pontorson te gaan dan aanvankelijk de bedoeling was. Bovendien maakte Marie-Claire zich ongerust over haar pleegkind; ze was bang dat de jongen ook iets overkomen zou zijn. Maar halverwege, kort voor Landivy, verloor hun paard een hoefijzer. Op zoek naar een smid verloren ze veel tijd en toen het kreupele dier eindelijk weer was beslagen, was het al laat in de middag. Ze besloten toch door te reizen. Voorbij Landivy stuitten ze in de schemering op een kleine plundercompagnie: acht ruiters, die plotseling uit een bosje te voorschijn kwamen. De kerels waren gemaskerd en niet te herkennen...

‘Wat... wat deden ze?’ fluistert vrouw Béchet angstig. Marie-Claire bijt op haar gezwollen lip, slaat de ogen neer.

‘Wat doen bandieten wanneer ze onschuldige reizigers overvallen?’ zegt ze hees en bitter. ‘Ze doden de mannen, verkrachten de vrouwen - en het was al zo donker...’ Ze rilt. Vrouw Béchet slaat ontzet een kruis.

‘Vertel niet verder,’ smeekt Tiphaine, ‘de rest kunnen we wel raden. O God, Marie-Claire, dat jullie zoiets moest overkomen! Die kerels zullen het restant geweest zijn van Bascon de Mareuils compagnie. Ik heb gehoord dat ze rondzwerven langs de grens tussen Bretagne en Normandië.’

‘Berton,’ fluistert Marie-Claire met een wit gezicht, ‘ik zag hem vallen. Ze sleurden hem uit de wagen... ik gilde, toen werd ik door drie kerels uit de wagen getrokken en...’ ze stokt huiverend.

‘Je hebt weten te ontkomen,’ zegt Tiphaine zacht.

‘Ze verwachtten niet dat ik ook een dolk bezat. Ze randden me aan, ik heb er twee gedood, geloof ik. Opeens kon ik me losrukken, ik zag een paard... Hoe ik in het zadel ben gekomen weet ik niet. Ze achtervolgden me, gaven het toen op. Ik...’ Marie-Claire verbergt het gezicht in de handen, ‘ik was zo bang. Berton had geen schijn van kans, ik zag hoe ze hem... Tiphaine, ze hebben

hem gedood! Ze hebben Berton vermoord!’ Haar stem schiet uit, de kasteelvrouwe krimpt ineen.

‘Bertrand zal hem wreken. Berton de Fleur was zijn vriend,’ belooft ze ontroerd.

Matthis staat er hulpeloos en zwijgend bij. Tegen een situatie als deze voelt de heraut zich niet opgewassen. Hij kan alleen goed met vrouwen omgaan als ze lachen, vrolijk zijn, zijn blonde haar bewonderen. Niet als ze huilen, mishandeld worden, lijden.

‘Lieve vriendin,’ zegt Tiphaine zacht, ‘laat me je naar bed brengen.’ ‘Nee!’

‘Je bent uitgeput, gewond; je moet rusten,’ pleit de kasteelvrouwe. ‘Nee, ik wacht op Clopin.’

Clopin de Verschrikkelijke en zijn ruiters komen tegen het ochtendkrieken terug met het lijk van Berton de Fleur.

‘Het is ongelooflijk,’ fluistert de sergeant zijn meesteres in. ‘Hij heeft zeker twintig messteken gekregen. Om hem heen lagen drie dode bandieten; hij moet als een duivel gevochten hebben. Arme Berton, voor een trouvère was hij een dapper man. Een eind verderop lagen nog twee van die schurken. Eén van hen leefde nog, zijn lies lag open, hij bloedde als een varken.’

‘Wat heb je met hem gedaan?’

‘Het werk van Gods Vlindertje voltooid, wat dacht u anders?’

‘En de wagen?’

‘Hun huifkar was verdwenen, net als de overlevende bandieten. We hebben niet meer naar hen gezocht. We hebben de dode struikrovers begraven aan de bosrand en Berton de Fleur meegebracht. God hebbe zijn ridderlijke ziel. Hoe is het nu met Gods Vlindertje?’

‘Ze slaapt. Vrouw Béchet heeft haar een aftreksel van papaverbollen gegeven. Ze wilde niet naar bed. Ze wilde wachten tot jullie terugkwamen, maar ik heb haar overgehaald... Ik wilde niet dat

ze Berton zou zien eer hij gewassen en opgebaard was. Ze moet afscheid van hem kunnen nemen zoals ze hem gekend heeft: een mooie man, de rust zelve.’

‘Vrouwe,’ zegt de krijgsman bewogen, ‘u bent een wonder. U huilt zelfs niet.’

‘Het is niet mijn man die werd gedood. Tranen brengen Berton de Fleur niet terug en de dood loert overal op ons. Toch is het vreemd,’ prevelt Tiphaine met gevouwen handen, ‘al jaren leef ik in angst. Mijn man heeft een gevaarlijk beroep, elke dag kan het bericht komen: Bertrand is gesneuveld. Het is nooit bij mij opgekomen dat het Marie-Claire zou kunnen treffen, even onverwacht en onherroepelijk. Ze leken zo onaantastbaar, zo onafscheidelijk, die twee. Het innigste liefdespaar van Frankrijk... Nu zal Gods Vlindertje alleen verder moeten. Na al die gelukkige jaren met Berton staat ze er alleen voor. We moeten haar helpen Clopin, we moeten doen wat we kunnen om haar verdriet te verzachten. Ik weet wat eenzaamheid betekent, Bertrand is vaak maanden van huis. Maar Gods Vlindertje kent die eenzaamheid niet, zij zal het moeilijk krijgen.’

‘Bretagne is het land van de weduwen,’ gromt de sergeant bitter. ‘Twintig jaren oorlog...’

‘Marie-Claire is geen Bretonse, zij is niet uit de granieten bodem van ons land voortgekomen, niet opgegroeid aan onze gebeukte kusten. - Kom, aan het werk. We moeten klaar zijn eer ze ontwaakt.’

’s Middags verzamelen ze zich in de kapel van kasteel Pontorson. De regen trommelt op het dak, de glas-in-loodramen kraken onder het geweld van de wind. Berton de Fleur ligt op een baar voor het altaar, met gesloten ogen en gevouwen handen; de huiskapelaan ontsteekt de kaarsen. Marie-Claire, bleek en strak, kijkt neer op de dode die lijkt te slapen - maar ze voelt niets. Ze is een groot, zwart gat. Ze weet dat Tiphaine en Matthis Cuvelier naast haar staan, ze hoort vrouw Béchet bidden, ze voelt hoe Kleine Robert zich vastklampt aan haar rokken, ze ziet hoe Thérèse snikkend een bosje herfstbloemen aan Bertons voeten legt, maar niets van dit alles dringt werkelijk tot haar door. Ze kan zelfs niet huilen. Tranen komen pas bij een mens die ontroerd is, die zich kan bewegen en in wie nog leven huist. Marie-Claire is versteend. Ze kan eenvoudig niet geloven wat ze ziet.

Matthis neemt haar zacht bij de arm. Hij voelt hoe stijf haar spieren zijn, alsof ze zich schrap zet tegen aanrollend geweld.

En ze is nog jong, vlijmt het door hem heen. Drieëndertig! Ze heeft nog een half mensenleven voor zich. O lieve Marie-Claire, ik bid je, ga er niet aan kapot. Frankrijk kan Gods Vlindertje niet missen.

De volgende dag wordt Berton de Fleur begraven in de kapel van de vesting. Een klein koor zingt de dodenmis. Matthis knielt naast zijn pleegmoeder, wanneer de zware granieten steen op het graf wordt gewenteld. Hij zucht diep. Het is hem of hij een oude droom ziet verdwijnen, een droom van ridderlijkheid en eer. Door zijn hoofd speelt een melodie die Berton vroeger heeft gemaakt: ‘In april als alles ontluikt...; in wrede tegenstelling tot de kist die wegzinkt in een zwart gat, terwijl buiten de herfststorm de dorre bladeren voor zich uit jaagt. Berton de Fleur was eens zijn leermeester, de man die de schatten van de Franse cultuur voor hem ontsloot. ‘Treur niet, moeder,’ fluistert hij zonder te beseffen wat hij zegt. Het is de eerste maal in zijn leven dat hij haar moeder noemt en het is het toverwoord dat haar uit haar verstarring wekt. Opeens breekt ze open, barst in tranen uit. Maar die droefheid werkt als een bevrijding. Marie-Claire is eindelijk in staat de waarheid onder ogen te zien, menselijk te rouwen en haar verdriet te verwerken.

Het is goed, denkt Matthis later, dat wij, haar pleegkinderen en beste vrienden bij haar zijn om haar te troosten. Toch zal niemand

de leegte die Berton heeft achtergelaten kunnen opvullen. Ze waren zo met elkaar vergroeid...

Hij kan zich niet goed indenken wat het zeggen wil iemand te verliezen van wie je zo ontzaglijk veel hebt gehouden. Al is Matthis een zanger en een dichter, voor hem bestaat de liefde uit vluchtige ontmoetingen, korte avontuurtjes, een pleziertje hier en een vrolijk uurtje daar... In dat opzicht is hij een echte trouvère: ongebonden en lichtzinnig. Dat zou Berton de Fleur ook geweest zijn als hij Marie-Claire niet had ontmoet om met haar een onverbrekelijke twee-eenheid te vormen. Een bandietenmes heeft die sterke band ruw doorgesneden. Zal Marie-Claire de ramp ooit te boven komen?

Ook voor Kleine Robert is de plotselinge dood van Berton de Fleur een klap geweest. Al zijn z’n pleegouders hem altijd min of meer vreemd gebleven, hij vindt het verschrikkelijk om Marie-Claire te zien zonder de lange gestalte van haar man dicht in de buurt. Pontorson lijkt opeens een vesting met niets dan vrouwen, ondanks de soldeniers in de voorburcht en de bijgebouwen. In de keuken regeert vrouw Béchet, in de ridderzaal vrouwe Tiphaine, in de voorraadkamers en slaapkamers Marie-Claire. Zij geven hun bevelen en de mannen voeren ze uit. Matthis Cuvelier is naar Parijs vertrokken om de koning te spreken en hij heeft Rolin Bodin meegenomen. De winter beukt tegen de muren van de burcht, met stormen, bulderende windvlagen, natte sneeuwbuien, naargeestig trommelende regens. Kleine Robert moet voortdurend denken aan het rad van fortuin dat Thérèse voor hem op de keukentafel tekende.

‘U moet niet huilen,’ zegt hij op een sombere middag tegen zijn pleegmoeder. ‘Papa is in de hemel, ik weet het zeker. En uw boontje komt wel weer boven. Thérèse zegt het ook. Nu u helemaal onderaan bent, kunt u alleen nog maar stijgen.’

‘Waar heb je het over?’ vraagt Gods Vlindertje verbaasd.

‘Over het rad van fortuin. Het uwe is omgewenteld, u zit in het dieptepunt. Maar dat blijft niet zo. Straks draait het rad weer door.’ Marie-Claire glimlacht.

‘Ik weet het, jongen. Maar wat heeft dat met een boon te maken?’ Kleine Robert vertelt haar van de tekening en de paardenboon op het rad.

‘Heeft Thérèse je dat verteld? Wat grappig... Hoe komt ze aan die wijsheid?’

‘Van vrouwe Tiphaine.’

‘En heeft Thérèse je ook gezegd dat je je schrap moet zetten als het rad zo is gewenteld dat je beneden terecht bent gekomen?’

‘Ze zegt dat het kan. Kan het echt, maman?’

‘Ja.’

‘En... zet u zich nu schrap?’

‘Wat dacht je?’

‘Probeert u papa te vergeten?’

‘Nee kind, dat zou ik niet kunnen. Ik wil het ook niet, ik rouw. Hij was een goed en edel mens, ik mis hem, ik treur over hem, maar mijn leven is nog niet ten einde en ik zal niet blijven treuren. Mijn boontje, zoals jullie kinderen dat noemen, mag nog even beneden blijven, helemaal onder aan het rad om te rusten. Als het is uitgerust zal het zich gaan verzetten en het rad weer in beweging brengen.’

‘Zodat het gaat wentelen en uw boon weer stijgt?’

‘Precies.’

‘Ik zal u helpen als het zover is,’ belooft de jongen trouwhartig. Het kinderlijke gesprek met Kleine Robert heeft Marie-Claire goed gedaan. Ze gunt zich de tijd om het verdriet over Bertons dood te verwerken, om te wennen aan haar gemis, aan de eenzame nachten en de leegte om haar heen. Maar de berusting blijft uit. Diep in haar hart groeit de onverbiddelijke overtuiging dat Berton de Fleur gewroken moet worden.

Enkele weken na nieuwjaar komt Matthis Cuvelier met Rolin terug uit Parijs. Hij brengt gunstige berichten mee. Jean de Montfort heeft zich aan de geheime afspraak met de koning gehouden. Met een strak gezicht legde hij de eed van trouw aan het Franse koningshuis af en de trotse Bretonse adel boog op haar beurt het hoofd voor De Monfort en erkende hem als de wettige hertog. Voor de vrijheid van Bertrand du Guesclin eist de hertog veertigduizend francs en koning Charles heeft zich bereid verklaard die te betalen. Die bereidheid mag echter niet de schijn hebben dat het een lang vooraf beraamde zaak was. Er zullen dus wel enige maanden overheen gaan; bovendien stelt koning Charles het voor alsof die veertigduizend een lening vertegenwoordigen met het graafschap Longueville als onderpand. In een brief die Matthis bij zich draagt stelt de koning Tiphaine gerust: die lening is maar een formaliteit en hoeft niet te worden afgelost. Bertrand zal in het begin van de zomer vrijkomen. Daarmee hebben alle partijen bereikt wat ze zich ten doel stelden. Na twintig jaar ellende heerst er vrede in Bretagne en de bevolking kan aan het herstel beginnen. De onbebouwde velden worden omgeploegd en ingezaaid, de ruïnes opgeruimd, de uitgebrande hoeven herbouwd. De zon breekt door, en in de zomer van 1365 komt Bertrand du Guesclin thuis.

Thuis, dat is niet kasteel Longueville in Normandië, dat is het oude vertrouwde Pontorson. Wanneer de eerste vreugde over zijn terugkeer voorbij is, wendt Du Guesclin zich tot Marie-Claire, die recht en slank voor hem staat in haar donkerpaarse japon.

‘Lieve vriendin, ondanks die rouwkleren zie je eruit als de lente zelf. Je bent bijna zo mooi als Tiphaine,’ zegt hij, ongewoon hoffelijk voor zijn doen.

‘Marie-Claire is altijd een flinke vrouw geweest,’ prevelt Matthis en het klinkt bijna als een verwijt.

‘Eerlijk gezegd,’ vervolgt Du Guesclin, ‘was ik bang dat je je in een klooster zou terugtrekken na de dood van Berton.’

‘Nee,’ zegt Gods Vlindertje met vaste stem. ‘Een klooster is niets voor mij, dan moet ik nederig en gehoorzaam worden. En ik heb nog iets belangrijks te doen.’

Onderzoekend kijkt de ridder haar aan.

‘We zijn blij,’ roept Matthis snel, ‘dat je bij ons bent gebleven. Je bent zo’n goede vriendin voor vrouwe Tiphaine.’

Maar Bertrand laat zich niet afleiden, hij blijft Marie-Claire aankijken. ‘Daar hadden we het niet over,’ mompelt hij. ‘Je zei dat je iets belangrijks te doen had. Wat?’

Marie-Claire slaat plotseling de ogen neer.

‘Berton,’ zegt ze zacht. ‘Hij was zo goed en eerlijk, hij was een groot dichter en een trouwe zoon van Frankrijk. Ik wil dat de moord op mijn man gewroken wordt. Ik ben in de wereld gebleven om mijn aandeel in die wraak te kunnen leveren.’

Verbijsterd schudt Matthis Cuvelier het hoofd; het loopt hem koud over de rug.

‘Marie-Claire,’ roept hij bezorgd, ‘oorlog is mannenwerk.’

Koppig gooit ze het hoofd in de nek.

‘Ik weet er alles van. Ik werd in Vlaanderen geboren, maar vanaf het moment dat ik voet op Franse bodem zette, heb ik van dit land gehouden en het aan oorlog te gronde zien gaan. De mannen vochten. De vrouwen leden, werden mishandeld en verkracht, tot weduwen gemaakt. Berton en ik doolden door ons land, onze harten bloedden voor de boeren en de poorters, voor de ten dode opgeschreven soldeniers en voor de ridders die werden opgeofferd in vergeefse veldslagen. Oorlog is mannenwerk - maar denk je werkelijk dat de vrouwen niet meetellen? Ons halve koninkrijk bestaat uit vrouwen. Boven de bloedende wonden van de liefste man ter wereld heb ik gezworen dat ik hem en al mijn mishandelde Franse zusters zou wreken.’

‘ Wij zullen Berton wreken, Marie-Claire,’ zegt Matthis, die nog nooit een druppel bloed heeft vergoten.

‘Dit land,’ vervolgt Marie-Claire halsstarrig, ‘lijdt niet alleen onder aanvallen van buitenaf; het wordt vooral uitgehold door de compagnieën. Koning Charles heeft vrede gesloten met Navarra; nu is er ook vrede gekomen in Bretagne, hij krijgt eindelijk tijd om de compagnieën aan te pakken. Ik weet, Bertrand, dat hij dit karwei aan jou zal opdragen. Daarbij zul je alle hulp die je vrienden je kunnen geven, hard nodig hebben. Berton de Fleur was je vriend, op hem had je kunnen rekenen, maar hij is dood. Ik ben er nog, ik zal zijn plaats innemen.’

‘Lieve vriendin,’ zegt Tiphaine met weemoed in haar stem, ‘vergeet het. Het is de plicht van vrouwen om thuis te blijven, de haardvuren brandende te houden en onze mannen te laten gaan die het onder elkaar zullen uitvechten. Wij moeten ons daarbuiten houden. Wij zijn het thuisfront dat de mannen mag opvangen als ze geslagen of triomfantelijk terugkeren en naar rust verlangen. Zo is de wereld nu eenmaal ingericht.’

‘Juist,’ knikt Matthis opgelucht. Voor Tiphaines wijsheid heeft hij respect.

‘Nee!’

Dat is de gebarsten stem van Bertrand du Guesclin, die eindelijk tot een besluit is gekomen. Zijn felle groene ogen laten Marie-Claire niet los; achter zijn brede voorhoofd schijnen de gedachten als bliksemstralen heen en weer te flitsen.

‘Gods Vlindertje heeft gelijk,’ dreunt hij. ‘Koning Charles moet proberen de plundercompagnieën uit zijn land te krijgen en hij zal die taak aan mij opdragen. Niet voor de eerste maal. Maar de compagnieën zitten over het hele land verspreid. Wanneer ik één landstreek van bandieten had gezuiverd, stonden er ergens anders drie nieuwe bendes op. Het kwaad lijkt onuitroeibaar zolang we geen kans zien ze allemaal bijeen te halen, op een hoop te vegen en het land uit te bezemen. Met hen één voor één bevechten bereiken we niets. We moeten ze allemaal tegelijk weglokken.’

‘Dat heeft koning Jean - God hebbe zijn ziel - al eens geprobeerd door een kruistocht tegen de Turken voor te stellen,’ valt Tiphaine in. ‘Maar de compagniekapiteins voelden er niets voor en lieten de koning met zijn oproep in de kou staan.’

‘Ik heb nu een beter plan,’ knikt Du Guesclin, ‘en daarbij zal ik de hulp van Gods Vlindertje goed kunnen gebruiken.’

‘Meen je dat? Ik ben tot alles bereid,’ verklaart Marie-Claire roekeloos.

‘Hé, wacht eens even,’ roept Matthis, die meent dat hij verantwoordelijk is voor Bertons weduwe. ‘Wat zijn dat voor plannen? Je wilt Marie-Claire toch niet in mannenkleren steken en met een zwaard leren omgaan?’

Met flikkerende ogen draait Du Guesclin zich naar hem om.

‘Nee dwaas, natuurlijk niet. Heb ik jou ooit ergens voor gebruikt waarvoor je niet deugde? Je hebt me trouw gediend, maar altijd in de vorm waarin God je had geschapen. Marie-Claire is ook een schepsel Gods. Ze heeft haar talenten en mogelijkheden. Die ga ik benutten. Niets meer, en vooral niets minder.’

‘Het enige dat ik van je verlang is dat je me aan het werk zet, Bertrand,’ zegt Marie-Claire snel.

‘Werk zal ik je geven, vrouw, misschien meer dan je aankunt. Om te beginnen zul je die rouwkleren moeten afleggen en je mooiste japonnen uit je kist moeten halen. Ik neem je mee naar Parijs. Dan gaan we de koning mijn plan voorleggen, en omdat er politiek gezien nogal wat haken en ogen aan zitten, zul je me moeten helpen die plannen door te drijven.’

‘Maar...’ begint Matthis opnieuw. Bertrand legt hem het zwijgen op en de heraut gehoorzaamt, al weet hij niet goed wat hij ervan moet denken.

Kleine Robert - wie let er nog op het ondermaatse jongetje dat altijd door iedereen over het hoofd wordt gezien? - dringt zich plotseling naar voren.

‘En ik? Mag ik ook mee?’ vraagt hij verlegen.

‘Ja,’ beslist Du Guesclin tot ieders verrassing. ‘Jij gaat ook mee, kabouter. Je moeder heeft gelijk; elke levende ziel die mij kan helpen die vermaledijde bandieten het land uit te krijgen, is welkom. Ook al is hij maar vier voet hoog. Wie weinig heeft, leert zelfs brandnetels eten en met een strootje een schip besturen.’

‘Ik ben geen strootje,’ zegt Kleine Robert verontwaardigd. Bertrand lacht bulderend en strijkt het kind over de haren.

‘Dan zul jij de brandnetel zijn die de plunderaars in het vlees blijft steken tot ze om genade smeken.’

‘Mooi,’ zegt het jongetje tevreden. Onverwacht trekt hij de korte dolk uit zijn gordel en werpt het wapen met verrassende kracht naar de schouw, waar het trillend in een gekruld ornament blijft steken. ‘Daar, vuile moordenaars,’ sist hij.

Matthis huivert. Wat is er gebeurd met ons, de kinderen van het licht? vraagt hij zich verontrust af. Zijn we dan geen trouvères meer, de vrije vogels onder de mensen? Zijn we alleen nog instrumenten van de wraak, in handen van Du Guesclin, de wreker van Frankrijk? O Berton de Fleur, het kan niet waar zijn dat met jou alle poëzie uit het leven is verdwenen!

Tiphaine heeft zich in een zetel laten zakken en zit stil te huilen. ‘Wie zal mijn eenzaamheid verlichten?’ vraagt ze snikkend wanneer Du Guesclin zich geschrokken over haar heen buigt. ‘Marie-Claire, Kleine Robert, Matthis, Rolin... allemaal volgen ze jou. Ik houd niemand over om mee te praten.’

‘Voor jou,’ zegt Bertrand warm, ‘koop ik een huis op Mont Saint-Michel. Daar ben je veilig en er zijn honderden monniken met wie je over filosofie en wiskunde kunt kibbelen. De geleerdheid druipt er van de muren; je zult je geen moment vervelen, lieve gravin van Longueville.’

Dat troost haar. Want hoe vreemd het ook moge klinken, de rauwe, ongeletterde kampioen van Bretagne is getrouwd met een geleerde. Kleine Robert, verrukt dat hij nauw betrokken zal zijn bij de nieuwe avonturen, rent naar de keuken om Thérèse het grote nieuws te vertellen. ‘Het rad is gewenteld,’ roept hij zijn vriendinnetje toe. ‘Het dieptepunt is voorbij! Je had gelijk Thérèse, onze boontjes stijgen weer.’

‘Waar heeft dat kind het over?’ stamelt vrouw Béchet verbluft. Maar Thérèse tilt haar vriendje van de grond en zwiert hem in het rond. ‘Ik wist het, ik wist het,’ juicht ze blij. Dan zet ze de page neer.

‘Het komt door maman,’ zegt Kleine Robert ernstig. ‘Haar boon moest eerst even rusten. Nu is hij weer in beweging gekomen en het rad is gaan draaien.’

‘Ik heb nog nooit zoveel onzin bij elkaar moeten aanhoren,’ klaagt vrouw Béchet.

Thérèse knipoogt, Kleine Robert knipoogt terug. Het rad van fortuin is ons geheim, denkt hij genietend. Grote mensen begrijpen daar toch niets van.

DE RONSELAARS

Het aantal bandieten, verenigd in afzonderlijke compagnieën die door Frankrijk razen en het koninkrijk leegzuigen, wordt geschat op zeker dertienduizend. Die bijeenroepen en het land uit jagen lijkt een onmogelijke opgave. Toch heeft Bertrand du Guesclin goede hoop dat het hem zal lukken. Zijn plan is gebaseerd op de toestand in Spanje.

Het Iberische schiereiland is in deze eeuw verdeeld in een aantal koninkrijken: Navarra, Aragon, Castilië, Portugal en Granada. Vele eeuwen geleden veroverden de Moren het grootste deel van Spanje, maar in de loop der tijden werden deze invallers teruggedrongen tot op een laatste bolwerk: Granada en omgeving. De bevrijde gebieden werden opgedeeld tussen Portugal, Castilië en Aragon, buurlanden die ook al geen kans zagen met elkaar in vrede te leven. Castilië, geregeerd door koning Pedro de Wrede, voert al acht jaren oorlog met Aragon, bestuurd door koning Pierre de Plechtige. Castilië is daarbij aan de winnende hand en Pedro de Wrede heeft al grote stukken van Aragon veroverd. Dat heeft Pierre de Plechtige ertoe gebracht aan Frankrijk hulp te vragen. Het plan dat Du Guesclin aan koning Charles V voorlegt, komt nu hierop neer:

‘De koning van Aragon vraagt om soldaten. In Frankrijk zwerven dertienduizend bandieten rond die gewend zijn te vechten voor wat ze willen hebben. Laten we die compagnieën bijeenroepen en naar Spanje sturen, waar ze voor Aragon kunnen gaan vechten.’ Charles V heeft er wel oren naar. Want behalve dat Pedro de Wrede van Castilië een bondgenoot van Engeland is, heeft de Franse

koning ook persoonlijk een appeltje te schillen met de Castiliaanse tiran. Pedro heeft zijn vrouw, een schoonzuster van Charles, laten ombrengen door Moorse en ketterse helpers en dat is een koningsmoord die om wraak schreeuwt. Pedro de Wrede draagt zijn bijnaam niet voor niets. Daar komt nog een omstandigheid bij: Pedro heeft een halfbroer, don Henri, bijgenaamd De Bastaard. Deze don Henri heeft al eens geprobeerd zijn tirannieke broer van de troon van Castilië te stoten, maar die staatsgreep mislukte en sindsdien zwerft don Henri als banneling door Zuid-Frankrijk. Don Henri heeft koning Charles een plechtige belofte gedaan: indien hij erin slaagt zijn halfbroer Pedro af te zetten en zelf koning van Castilië te worden, zal hij een pact met Frankrijk sluiten - voor eeuwig.

Charles V, die in zijn rug graag een sterke bondgenoot zou hebben tegen de tijd dat hij de oorlog met Engeland zal hervatten, heeft De Bastaard alle mogelijke hulp en steun toegezegd.

En midden in dit politieke wespennest komt Du Guesclin met zijn plan. ‘Met die vechtlustige compagnieën zal ik voor koning Pierre de Plechtige de oude grenzen van Aragon herstellen. Ik zal Pedro de Wrede verslaan en in zijn plaats don Henri op de troon van Castilië plaatsen. Dat zijn twee vliegen in één klap. Spanje schijnt een ruig land te zijn. Er zullen heel wat van die bandieten in de bruine aarde bijten om er hun graf te vinden.’

Koning Charles knikt nadenkend en laat zijn koude ogen glijden over de mensen die Du Guesclin heeft meegenomen naar Parijs. De jonge intellectueel Matthis Cuvelier, een dwergachtige page met een grappig gezichtje en bruin krulhaar, en vooral Gods Vlindertje, de beroemde vrouwelijke trouvère die kortgeleden haar man verloor, maar die er nog altijd uitziet als de zomer zelf: in een lange, groene japon, het donkere haar bijeengehouden door een namaakjuweel dat toch van goede smaak getuigt. Ze lijkt jonger dan ze is omdat haar figuur niet werd bedorven door het krijgen

van veel kinderen en omdat ze nooit zwaar werk hoefde te verrichten. Ze heeft de houding en de oogopslag van een edelvrouw, al weet de koning dat ze een kind van het volk is.

In het Frankrijk van de veertiende eeuw lopen veel schilderachtige figuren rond. Toch verwondert de koning zich over het zonderlinge gezelschap aan zijn voeten. Zijn dat de naaste medewerkers van Bertrand du Guesclin? Dat groepje rariteiten? Maar dan bedenkt de koning dat plundercompagnieën zijn samengesteld uit schuim en afval: wie niet past in de geordende samenleving wordt bandiet. Om deze plunderaars bijeen te krijgen en naar Spanje te lokken kun je geen keurige fatsoenlijke mensen gebruiken, daarvoor heb je buitenbeentjes nodig.

‘Ridder Bertrand,’ zegt de koning, ‘wij kunnen u slechts vijftigduizend francs ter beschikking stellen om uw plan uit te voeren.’ ‘U kunt het in vol vertrouwen aan mij overlaten, sire,’ dreunt Du Guesclin, wiens gebrek aan bescheidenheid spreekwoordelijk is. De koning vraagt niet hoe zijn trouwe onderdaan de zaken denkt aan te pakken. Hij beseft te goed dat wettelijke maatregelen tegenover de wetteloosheid van de compagnieën ontoereikend zullen zijn.

‘Ga met God, vriend,’ zegt hij zacht. ‘Bedenk dat wij achter u staan en uw daden onvoorwaardelijk zullen goedkeuren.’

Daarmee geeft Charles V zijn dienaar een vrijheid van handelen die niet minder dan verbluffend is.

Matthis Cuvelier heeft minder vertrouwen in het welslagen van de plannen dan de koning. Nauwelijks staan ze weer buiten of hij wendt zich heftig tot zijn meester.

‘Heilige Antonius, Bertrand, dat lukt je nooit,’ roept hij uit. ‘Hoe wil jij de leider worden van de verzamelde compagnieën - en hoe denk je die bandieten zo gek te krijgen dat ze je zullen volgen naar Spanje? Je leven lang ben je de verbitterdste vijand van die kerels geweest. Keer op keer heb je ze achter de vodden gezeten, ze uiteengeslagen en naar alle windstreken verstrooid. Je hebt Bascon de Mareuil en Jean Jouel gedood, je hebt plunderaars achtervolgd tot in de verste uithoeken van Bretagne en ze het leven zo zuur gemaakt dat ze moesten uitwijken naar het oosten. Hoe kun je verwachten dat ze zich nu als makke schapen onder je vaandel zullen scharen? Zodra je je in hun midden durft te vertonen zullen ze zich alle vernederingen en nederlagen uit het verleden herinneren. Ze zullen als één man over je heen vallen en je doodslaan.’ ‘Welnee,’ antwoordt Du Guesclin schijnbaar argeloos. ‘Ditmaal kom ik als vriend die geschenken brengt.’

‘Die armzalige vijftigduizend francs? Dat is een lachertje. Hoe wil je daarmee ruim tienduizend rovers uitkopen - vijf franc de man! Ze zijn gewend met duizenden te rekenen.’

In de nauwe straten is het druk. De zon schijnt, Parijs koestert zich in het lentelicht, op de Seine varen de schuiten af en aan. Matthis Cuvelier kent dit beeld van de hoofdstad en raakt voor de zoveelste maal in zijn leven onder de bekoring ervan. Maar de taak die Du Guesclin op zich heeft genomen, verontrust hem te veel en ditmaal kan hij er niet ten volle van genieten.

Bertrand is blijven staan en wijst op de ingang van een taveerne. ‘Laten we drinken op het welslagen van onze onderneming,’ stelt hij voor.

Gevieren drommen ze de kroeg binnen. Du Guesclin bestelt een kruik wijn. Marie-Claire, Kleine Robert en Matthis zetten zich naast de ijzervreter op de houten bank. Op dit uur van de middag is het nog rustig in de gelagkamer. Een paar kooplui die in een hoekje met een binnenschipper zitten te onderhandelen kijken even op, turen lang naar Marie-Claire, wisselen een blik en bemoeien zich dan weer met hun eigen zaken. Matthis heeft een kleur van ergernis gekregen: waar zien die lui zijn pleegmoeder eigenlijk voor aan? Bertrand neemt een lange teug, zet met een klap zijn kroes terug op de vuile tafel en knipoogt naar Marie-Claire.

‘Denk jij ook dat het onmogelijk zal zijn de compagnieën te verzamelen, lieve vriendin?’

Ze schudt het hoofd.

‘De compagnieën,’ zegt ze rustig, ‘bestaan uit niets dan een bijeengeraapte troep struikrovers, geruïneerde boeren, verarmde ridders, werkloze huurlingen, zonderlingen en vluchtelingen, kortom: uitvaagsel. Als sprinkhanen storten ze zich op velden, wegen en dorpen. Ze vreten het land kaal, de boeren sidderen voor hen, de adel durft niets tegen hen te ondernemen. Reizigers worden overvallen, uitgekleed, vermoord. Maar in werkelijkheid, Matthis, zijn die bandieten arme drommels. Elke hap brood, ieder goudstuk moeten ze stelen. Dikwijls moeten ze ervoor vechten. Geen fatsoenlijk mens wil iets met hen te maken hebben; de paus heeft hen in de ban gedaan. Dat drukt zwaar op hun geweten. De weg naar de hemel is voor hen afgesloten; ze worden door alle eerlijke mensen gevreesd, maar vooral veracht.’

‘Vertel mij iets,’ gromt Matthis. ‘Ik ken ze beter dan jij. Ben je vergeten dat we eens meer dan een jaar lang hun gevangenen waren?’ ‘Nee. Maar juist daardoor weet ik dat die plunderaars diep in hun hart niets anders wensen dan eerherstel, verzoening met de kerk, geld en amusement. En dat, Matthis, is precies wat wij ze komen aanbieden.’

‘De bandietenkapiteins zullen ons hartelijk uitlachen als we met mooie beloften komen die ten slotte alleen gebaseerd blijken op een armzalige vijftigduizend francs,’ antwoordt Matthis praktisch. ‘En uit teleurstelling zullen ze ons een kopje kleiner maken.’ ‘Marie-Claire,’ klaagt Bertrand, ‘hoe heb je het toch voor elkaar gekregen om van zo’n aardige jongen een tobber te maken?’

‘Ik ben geen tobber,’ vlamt Matthis op. ‘Ik zie de zaken zoals ze zijn.’

‘Die vijftigduizend francs krijgen de plunderaars nooit te zien,’ zegt Bertrand onverstoorbaar. ‘Die ga ik besteden aan Gods Vlindertje. Heb je het gehoord, Marie-Claire? Het kan me niet schelen hoeveel het gaat kosten, maar ik wil dat je tien jaar jonger wordt, een vrouw van schoonheid en gratie, het verrukkelijkste lokaas dat ooit voor tienduizend bandieten is uitgegaan om hen over de grenzen te wenken. Matthis, trek niet zo’n bedenkelijk gezicht; je moeder weet wat ik van haar verwacht en ze heeft me beloofd het te zullen doen.’

‘En ik?’ vraagt Kleine Robert gretig. ‘Wat moet ik doen?’

‘Jij,’ bromt Du Guesclin, ‘jij blijft mijn page, maar voorlopig ga je een andere rol spelen. Jij wordt de nar van ons gezelschap. De messenwerper, de kunstenmaker, de grapjas. Het wonderkind van Gods Vlindertje, de verwende benjamin van het vleesgeworden avontuur. Jij zult heel belangrijk worden, kabouter. “De dwerg met de gouden handjes” zullen we je noemen, en niemand zal weten dat je nog wel iets anders kunt dan kunstjes maken.’

‘Leuk,’ zegt Kleine Robert, ‘maar eigenlijk ben ik verspieder van mijn vak.’

‘Ook in dat opzicht zul je me goede diensten kunnen bewijzen,’ belooft de ridder en dan is het kind gerustgesteld. Iets anders voorstellen dan hij is, lijkt hem erg spannend. Boeventuig voor de gek houden, geheime opdrachten uitvoeren, dat is een kolfje naar zijn hand. Bovendien zullen ze een lange reis gaan maken naar een vreemd land. Heilige Denis, wat is het leven toch opwindend! Brutaalweg neemt Kleine Robert een slokje uit zijn moeders kroes voor ze kans heeft gezien de beker uit zijn handen te trekken.

Al heel gauw merkt Kleine Robert dat Du Guesclin niet overdreven heeft toen hij zei dat ze het druk zouden krijgen. Bijna een jaar zijn Marie-Claire en haar beide pleegkinderen in touw. Matthis schrijft tientallen brieven waarmee koeriers naar alle windstreken vertrekken. Als ontmoetingsplaats voor de compagnieën heeft koning Charles zijn kasteel te Chalons-sur-Saone beschikbaar

gesteld, een geweldige burcht in een breed dal. De door de boodschappers overgebrachte uitnodigingen gelden meteen als vrijgeleiden. Du Guesclin geeft de plunderaars in die brieven duidelijk te verstaan dat het geen valstrik is: te Chalons zullen ze veilig zijn. Hij wil slechts onderhandelen, geen wraak.

Intussen is Gods Vlindertje onophoudelijk bezig een amusementsgroep samen te stellen die zijn weerga niet kent. Samen met Clopin en Kleine Robert reist ze jaarmarkten en kermissen af en neemt artiesten in dienst: kunstenmakers, jongleurs, waarzegsters, acrobaten, goochelaars. Ze biedt deze zwervers een aanzienlijk voorschot, ze steekt hen in nieuwe kleren en koopt goede instrumenten voor hen. Ze schrijft muziekpartijen uit voor de jongleurs, geeft een goochelaar op zijn kop wanneer hij door te weinig oefenen een toer laat mislukken, ze commandeert knechten en kinderen, kunstenmakers en muzikanten. Ze brengt de hele groep onder in Chalons en laat hen oefenen van vroeg tot laat. Onvermoeibaar smeedt ze de her en der opgeraapte kermisklanten aaneen tot een hecht geheel. Aan haar klinkende reputatie, haar bazigheid en vakmanschap onderwerpen de artiesten zich gaarne. Ze zullen voor minstens een jaar vast werk hebben, goed betaald worden en een verre reis gaan maken: voor al deze voordelen willen ze wel tijdelijk afstand doen van hun vrijheid en zich door een vrouw laten commanderen.

Wanneer later in de zomer Du Guesclin en Matthis te Chalons aankomen, kan ze hun een groep voorstellen die klinkt als een klok. Zelfs Matthis staat verstomd.

‘Waar heb je zoveel talent vandaan gehaald, Marie-Claire?’ roept hij uit. ‘Ze zijn stuk voor stuk iets bijzonders.’

‘Uit heel Frankrijk,’ antwoordt ze vrolijk. ‘Het heeft me twintigduizend francs gekost, maar ze zijn het waard. Met hun hulp zal ik die vervloekte vrouwenschenders hun ondergang tegemoet jagen.’

‘Is dat het enige waaraan je kunt denken?’ vraagt Matthis huiverend.

‘Berton moet gewroken worden - en kunst is ook een wapen,’ zegt ze stug.

Hij zwijgt. Hij moet er nog aan wennen Marie-Claire te zien zonder dat de lange gestalte van Berton de Fleur achter haar opdoemt en zonder zijn kalme stem te horen die haar onstuimigheid afremt. Later op de dag doet hij zijn beklag bij Bertrand du Guesclin.

‘Eigenlijk is het vernederend wat je mijn pleegmoeder laat doen. Haar laten optreden voor dieven en moordenaars... waaraan heeft ze die schande verdiend?’

‘Mijn beste vriend, zet nu eindelijk je vooroordelen eens opzij,’ antwoordt Bertrand geduldig. ‘Gods Vlindertje heeft actie nodig. Ben je blind? Zie je niet dat ze kapot gaat van verdriet?’

‘Zij? Kom nou...’

‘Je merkt het niet aan haar, maar ik heb het in haar ogen gelezen. Ze moet iets te doen hebben dat haar totaal in beslag neemt. Het is vooral daarom dat ik haar heb ingeschakeld. Ik wil niet dat ze wegkwijnt achter kloostermuren of in een torenkamer. Ze moet blijven wie ze altijd is geweest: de stem van het Franse volk. Trouvères als zij houden de moed er bij de mensen in, ze versterken het weerstandsvermogen tegen onderdrukking, ze verkondigen de nieuwe denkbeelden die komen doorsijpelen. Op haar

manier is Gods Vlindertje even nodig voor een vrij Frankrijk als koning Charles, jij of ik.’

Kleine Robert heeft geen last van bedenkingen zoals zijn stiefbroer. Hij geniet met volle teugen. Hij heeft zelfs geen tijd om Thérèse te missen, want al voelt hij zich in de eerste plaats soldaat en verkenner, hij heeft er dit jaar heel wat kunstjes bijgeleerd en is daar bijzonder trots op. En de komst van de plundercompagnieën naar Chalons brengen de jongen in alle staten van verrukking.

Zoveel woeste soldaten...

Want ze komen, de plunderaars! Uit alle delen van het land stromen ze toe, nieuwsgierig wat Du Guesclin hun heeft voor te stellen. Ze vertrouwen op zijn woord, want zelfs onder bandieten heeft de Bretonse geweldenaar de reputatie dat hij betrouwbaar is. Staande voor een van de geopende vensters van de kasteeltoren ziet Kleine Robert hen komen. Achter hem staat zijn pleegmoeder, met haar hand op zijn schouder. Hij voelt die hand beven. Daar is Hugh de Calverley, een reusachtige, roodharige Engelsman wiens compagnie zeker duizend man telt. De kapiteins en hun onderaanvoerders nemen hun intrek in het kasteel, de manschappen worden in het vrije veld gelegerd. Rondom de burcht ziet Kleine Robert de tentenkampen verrijzen; het rumoer dringt tot in de torenkamer door.

Dag na dag zijn ze gekomen, de wilde compagnieën met hun kapiteins. Jake de Wyn is er: de krijgsman-trouvère-struikrover die de trouvères jaren geleden achttien maanden lang gevangen heeft gehouden, maar hen ten slotte moest vrijlaten; een oude kennis dus van Gods Vlindertje. Eustache d’Auberchicourt is gekomen, de Henegouwse avonturier wiens naam menig ridder doet verbleken. James le Pipe is er, met zijn woeste aanhang van zeshonderd ruiters - en vele, vele anderen. Stuk voor stuk ruige kerels, brallende avonturiers, rovers, moordenaars. Misdadigers die voor geen schurkenstreken terugdeinzen. Bevinden zich onder hen ook de moordenaars van Berton de Fleur?

‘Ze zien er zo sterk uit,’ zegt Kleine Robert waarderend. ‘Dat zijn goede soldaten, hè maman? Ze kunnen vast erg goed vechten.’ Marie-Claire onderdrukt een rilling.

‘Ja,’ zegt ze zacht, ‘vechten kunnen die kerels wel.’

‘En gaan ze allemaal mee naar Spanje?’ vraagt hij hoopvol.

‘Als wij ze kunnen overhalen...’

Avond aan avond is het feest in de ruime pronkzaal van het kasteel. Dan treedt Du Guesclins amusementsgroep op voor de kapiteins en een deel van hun aanhang. Gods Vlindertje is het stralende middelpunt. Naast haar schittert een wonderlijk jongetje: Kleine Robert. En avond aan avond kijken de bandieten hun ogen uit. Zoiets hebben ze nog nooit gezien. Marie-Claire danst voor hen, haar zijden rokken wervelen om haar heen, het orkest begeleidt de roffel van haar voeten met opzwepende muziek. Daarna komen de goochelaars naar voren. Ze gooien met schotels en vangen ze handig weer op. Ze spelen met ballen, duikelen, maken hoogstandjes, laten eieren in hun mouwen verdwijnen en halen ze achter hun oren weer te voorschijn. Ze toveren duiven uit wijnkruiken en geldstukken uit hun neus. De jongleurs fiedelen er lustig op los, de waarzegsters sluipen geheimzinnig rond en voorspellen de gasten met zachte stem een grandioze toekomst. Dan is daar opeens weer Gods Vlindertje die een uiterst teder liefdeslied zingt, gevolgd door Matthis Cuvelier, de heraut met de gouden stem, die een spotlied op de ambtenaren van de koning aanheft. De wijn stroomt over de tafels, de wervelende voorstelling doet de plunderaars alle wantrouwen vergeten. Ze juichen, stampen met de voeten, dansen om Gods Vlindertje heen, ze hebben de tijd van hun leven. Ha, die Bretonse houwdegen weet hoe een man zich wil amuseren na een harde winter vol roofexpedities! Ze slaan Du Guesclin op de schouder, noemen hem hun makker en wapenbroeder. Jubelend drinken ze Marie-Claire toe. Ze lachen, brallen, amuseren zich. Dan, dronken van vreugde, wijn en plezier, zet een groot aantal van de soldeniers hun naam op de lijsten die Matthis Cuvelier hun onder de neus duwt. Het is één gigantische, vrolijke ronselpartij. Wil Du Guesclin dat ze naar Spanje gaan om te vechten? Best, voor zo’n vent gaan ze door het vuur, hij weet wat een soldaat toekomt.

Maar veel leiders en hun aanhang, dikwijls van Engelse afkomst,

zijn niet zo gemakkelijk over te halen. Een compagniekapitein voelt zich verantwoordelijk voor het welzijn van zijn troep. Hij eist garanties, vooruitbetaling. Welke garanties kan Du Guesclin hun geven dat het Spaanse avontuur voldoende voordeel zal opleveren? Want hij kan hun wel een interessante reis door een interessant land voorspiegelen, wat ze in de eerste plaats willen weten is wat de veldtocht naar Castilië hun aan buit en soldij zal opleveren. Geld willen ze zien, eer ze ook maar één stap in zuidelijke richting zetten.

De vijftigduizend francs van de koning zijn grotendeels opgegaan aan Marie-Claires amusementsgroep en de feesten op kasteel Châlons. Maar al kan Du Guesclin de hebzuchtige kerels geen voorschot uitbetalen, hij heeft een geheim wapen om in te zetten tegenover hun aarzeling: Gods Vlindertje, de mensgeworden poëzie.

Marie-Claire, uitgedanst, verzamelt de onwilligen om zich heen en vertelt. Dat is haar beroep: romantische verhalen vertellen. Zonder blikken of blozen haalt ze een oud gerucht boven water: ‘Pedro de Wrede, koning van Castilië, is in werkelijkheid een ondergeschoven kind,’ vertrouwt ze de bandieten toe. ‘Zijn moeder, de koningin, bracht een meisje ter wereld en was daarover zeer verdrietig,’ vertelt ze geheimzinnig. ‘Ze had vurig gehoopt op een troonopvolger. Daarom nam een Spaans officier met medeweten van de koningin het pasgeboren kindje weg en verwisselde het voor een zuigeling van joodse ouders. De koning wist niets van dit bedrog en beschouwde de kleine Pedro als zijn bloedeigen zoon en opvolger. Na zijn dood erfde Pedro het koninkrijk waarop hij geen recht had. Maar zoals jullie weten heeft Pedro de Wrede een jongere stiefbroer, don Henri, bijgenaamd De Bastaard. Don Henri is wel de echte zoon van de koning van Castilië, al was zijn moeder de maitresse van de koning. Don Henri heeft al eens een poging gedaan om Pedro de Wrede af te zetten, maar dat mislukte. Hij moest vluchten en bevindt zich nu in Zuid-Frankrijk, vastbesloten eens zijn gehate broer te verdrijven. Daarom gaan wij hem helpen. Wij zullen de valse Pedro verjagen en don Henri in zijn plaats op de troon van Castilië zetten.’

De mannen om haar heen knikken geestdriftig. Het kan hun niet schelen wie heerser over Castilië is: een bastaard of een ondergeschoven kind. Maar ze luisteren graag naar sprookjes, vooral wanneer die worden aangekleed als dure staatsgeheimen. De verbannen bastaard kennen ze wel, ze hebben althans van hem gehoord, want hij heeft jarenlang door Frankrijk gezworven - soms in dienst van de Franse koning, soms net als zij: een plunderaar die door roof en afpersing aan de kost moest komen. Voor deze don Henri voelen ze de sympathie van gelijkgezinden. Het is een vent zoals ze zelf zijn, dat bevalt hun. Dus veinzen ze grote verontwaardiging over het bedrog van een reeds gestorven koningin. Zomaar je kind verruilen voor dat van een ander! Schandelijk! Ondergeschoven en geroofde kinderen spreken altijd tot de verbeelding...

Dan dempt Marie-Claire haar stem en beschrijft de mannen - alsof ze er zelf al geweest is - hoe mooi Castilië is, hoeveel er te plunderen en te brandschatten valt, hoe schoon en vurig de vrouwen er zijn. De kerels luisteren met flikkerende ogen terwijl ze naar Gods Vlindertje kijken en hun harten worden warm. Ja, een mooie Spaanse edelvrouw in de armen drukken, dat willen ze wel! Ze kijken naar Matthis Cuvelier in zijn fraai herautenkostuum en denken: We zullen met juwelen behangen terugkomen. Ze werpen een blik op de vierkante schouders en het lelijke gezicht van Du Guesclin en ze denken: Fijn erop los slaan. Die vervloekte Castilianen een kopje kleiner maken. Man, wat een leven!

Dan laten er weer een paar honderd gewillig hun naam op de lijsten zetten. Kleine Robert, hevig opgewonden door zoveel krijgshaftigheid om zich heen en uitgedost als een miniatuurschild-

knaap, springt op de tafel en zwaait een geverfd houten zwaard boven zijn hoofd. Met een hoog stemmetje roept hij: ‘Dood aan de Moren!’ en struikelt dan over de omgekrulde punten van zijn flapschoenen. De bandieten lachen zich tranen om hem en verdringen zich om Matthis hun namen op te geven. Matthis schrijft en schrijft, tot hij er pijnlijke vingers van krijgt.

Maar de sterksten en machtigsten onder de plunderkapiteins stribbelen nog steeds tegen. Jake de Wyn, James le Pipe, Eustache d’Auberchicourt en vooral Hugh de Calverley verbieden hun mannen zich op te geven.

‘Zijn wij kruisvaarders?’ dreunt de roodharige Engelse reus. ‘Wat maal ik erom dat Pedro de Wrede heult met de Moren van Granada, of dat hij een ondergeschoven kind is en ten onrechte een troon bezet houdt? Als ik het goed heb begrepen, wordt van ons verlangd dat we dat uitgestrekte Castilië onder de voet lopen omdat de troepen van Aragon niet tegen de Castilianen zijn opgewassen. Dat betekent dat we moeten vechten, forten en steden bestormen en dat zal bloed kosten, Bertrand du Guesclin! Terwijl de paus ons in de ban heeft gedaan en de genademiddelen van de kerk ons niet meer worden verstrekt. Beseffen jullie wat dat inhoudt? Een dodelijk gewonde soldaat moet sterven zonder vergeving en zal regelrecht ter helle varen. Aan zo’n risico kan ik mijn mannen niet blootstellen.’

Het is minder gevaarlijk om weerloze boeren te overvallen, denkt Matthis bitter. Pardieu, wat een tuig is het toch!

Hugh de Calverley wendt zich om en brult zijn mannen toe: ‘We zijn allemaal verdoemd. Moet ik jullie onsterfelijke zielen op het spel zetten in een onzeker avontuur, terwijl ik kan voorspellen dat een aantal van ons zal sneuvelen? Dat kan niemand van mij verlangen.’

Bertrand du Guesclin grinnikt even als hij die zogenaamde gewetensbezwaren hoort. Hij weet hoeveel hebzucht erachter steekt. Hugh de Calverley is erop uit de prijs voor zijn medewerking zo hoog mogelijk op te drijven. Maar hij moet gewonnen worden, wat het ook mag kosten. Zijn compagnie telt ruim duizend man... Jake de Wyn valt hem bij. Hij is een pompeuze kerel met een dikke maag en een hoog voorhoofd. Bovendien is hij een dichter, een muzikale bandiet, een vreemde mengeling van krijgsman en trouvère. Hij draagt - natuurlijk! - een bijnaam. De Eeuwig Verliefde. Maar al zijn amoureuze avonturen konden niet verhinderen dat hij een berucht plunderaar werd, een Engelsman die zijn hart verloor aan het zachte klimaat en de prachtige landschappen van Frankrijk, terwijl hij diezelfde prachtige landschappen teistert met nietsontziende terreur. Met een blik op Marie-Claire zegt hij plechtig: ‘Bertrand du Guesclin, ik ben de ongelukkigste ridder in Europa. Ik zou Gods Vlindertje willen volgen tot aan het einde van de wereld. Voor haar zou ik een koninkrijk willen veroveren om het nederig aan haar voeten te leggen. Maar als ik sterf zal ik voor eeuwig verdoemd zijn en van deze engel gescheiden worden. Vertel mij hoe ik aan zo’n verschrikkelijk lot kan ontkomen en ik zal Castilië voor u onder de voet lopen.’

Overdrijven is zijn vak, denkt Matthis Cuvelier honend.

Bertrand du Guesclin knikt de kerels grijnzend toe.

‘Heren,’ zegt hij kalmerend en niet zonder ironie, ‘u heeft gelijk. De misdaden die u aan het Franse volk hebt begaan, zullen u niet gemakkelijk door de hemel vergeven worden. Het is niet voor niets dat de paus over u allen de banvloek heeft uitgesproken. Maar zoals ik al zei: dit wordt een heilige oorlog, eraan deelnemen kunt u beschouwen als boetedoening. Laat de arme Franse boeren een tijdje met rust en trek met mij op naar Spanje. Daar vindt u op elke straathoek een priester die zich gemakkelijk zal laten overhalen u vergeving voor uw vele zonden te schenken. Vooral als blijkt dat u bent gekomen om die vermaledijde ketter Pedro de Wrede te verdrijven.’

‘Dat zijn vage beloften,’ protesteert Hugh de Calverley. Zijn vrienden knikken instemmend. Ook zij willen iets horen wat meer houvast biedt. Kleine Robert trekt zijn pleegmoeder aan de mouw. ‘Willen ze niet?’ fluistert hij teleurgesteld. Het leek hem juist zo spannend om ten oorlog te trekken met die roodharige reus, met de pompeuze Jake de Wyn die zulke grote woorden gebruikt, of met James le Pipe, die als onoverwinnelijk bekendstaat. Als juist deze mannen weigeren mee te gaan naar Spanje zal het niet half zo leuk worden, denkt het kind. Marie-Claire trekt het jongetje dicht tegen zich aan. ‘Wacht maar af,’ fluistert ze hem in het oor. ‘Ridder Bertrand gooit nooit alle argumenten tegelijk op tafel. De beste troef houdt hij achter de hand.’

Het is stil geworden in de eerst zo rumoerige zaal. De gasten omringen Du Guesclin, Hugh de Calverley, Jake de Wyn. Gespannen wachten ze op de uitslag van het woordduel. Want wat de rode Engelsman daar heeft uitgesproken is iets wat hen allen heftig bezighoudt: de onontkoombare verdoemenis die hun wacht aan het einde van hun gewelddadige leven. De angst voor de hel, voor het laatste oordeel, dat is een diepgewortelde angst die ze dag na dag verdringen in hun tomeloze jacht op buit en macht, maar die hen kwelt in hun dromen en die altijd op de achtergrond aanwezig is. Kan de Breton hen van deze angst bevrijden? Ze betwijfelen het.

Bertrand du Guesclin plant de handen in de zij, steekt zijn rotsblok-kin naar voren en grinnikt demonisch.

‘Wat zouden de heren ervan zeggen,’ spreekt hij langzaam en nadrukkelijk, ‘als we op onze weg naar Spanje een kleine omweg maken over Avignon? Paus Urbanus is een heilig man en zijn hart is vol naastenliefde. Hij zal er zeker toe te bewegen zijn de op u rustende banvloek op te heffen. Vooral wanneer onder de muren van zijn stad achtduizend tot de tanden gewapende krijgslieden verschijnen. Wat zou u zelf doen als u de paus was en werd geconfronteerd met een leger als het onze? U zou de wijste partij kiezen, Hugh de Calverley, en dat leger alles geven wat het eist: goud, de vergeving van de kerk, uw zegen... alles! Want, heren, al gaat een paus bij zijn dood regelrecht naar de hemel, hij is toch zéér zuinig op zijn aardse hachje.’

Eén ogenblik staren de kerels hem verbluft aan, dan stijgt een brullend gelach op. Ze dreunen elkaar op de schouders. Op Hugh de Calverley’s rode gezicht verschijnt een brede grijns.

‘Hoorde ik u daar iets zeggen over goud, messire Bertrand?’ vraagt hij sluw.

‘Inderdaad. Paus Urbanus heeft niet alleen een hart vol mensenliefde, hij heeft ook schatkamers vol goud, juwelen en kostbaarheden van onvoorstelbare waarde. Behalve zijn liefde en vergeving zal hij ons ongetwijfeld een deel van die schatten geven uit erkentelijkheid. We gaan immers een ketterkoning, een heiden, een tiran van de Castiliaanse troon verdrijven?’

Hugh de Calverley straalt over zijn hele gezicht, maar hij is niet dom en de verantwoordelijkheid voor Du Guesclins brutale voorstel wil hij niet dragen.

‘U stelt dus voor,’ zegt hij luid en realistisch, ‘dat we de paus in hoogsteigen persoon gaan chanteren.’

Bertrand du Guesclin vertrekt geen spier.

‘Ja,’ antwoordt hij koud, ‘en ik ben bereid de leiding van die onderneming op mij te nemen.’

De plunderaars juichen. Dit vinden ze iets geweldigs! Eindelijk zullen ze het de heilige vader betaald kunnen zetten dat hij hun makkers jarenlang zonder de troost van de kerk liet creperen. Wat een vondst!

Lallend, schaterend, brullend rollen ze tegen elkaar aan, stompen elkaar in de zij, tillen Gods Vlindertje boven hun hoofden. En dan willen ze nog meer muziek, ze willen dansen. Marie-Claire springt boven op een tafel, midden tussen de etensresten en omgevallen

bierkroezen, ze laat haar rokken zwieren, haar tamboerijntje rinkelen. Matthis begeleidt haar op de viëlla, de jongleurs vallen in met fluit, doedelzak en trommeltjes, de acrobaten tuimelen uitgelaten rond. Het wordt een uitbundig feest en om de laatste aarzelingen van de kerels weg te nemen belooft Bertrand du Guesclin hun dat hij niet alleen zijn zingende heraut maar ook zijn hele amusementsgroep zal meenemen naar Spanje, opdat de mannen zich ook daar geen moment hoeven te vervelen. Hugh de Calverley schreeuwt: ‘Bravo!’, kust Marie-Claire, schudt Matthis Cuvelier de hand en zet dan zijn naam op de lijst. James le Pipe, Jake de Wyn, Eustache d’Auberchicourt volgen zonder verdere protesten. De onderofficieren verdringen zich om er toch vooral ook maar bij te mogen zijn...

Matthis heft even het hoofd op, ontmoet dan de ogen van zijn pleegmoeder. Marie-Claire knikt hem toe. Voor haar voeten liggen de lijsten waarop de bandieten hun doodvonnis bekrachtigden. Lachend sprenkelt ze druppels wijn over hun gebogen koppen; ze moedigt hen aan, prijst hun moed en doorzicht, haar ogen fonkelen.

Waar is de tedere Marie-Claire gebleven die lang geleden slaapliedjes voor me zong, die mij leerde lezen en het opnam voor mijn kinderlijke domheden? vraagt Matthis zich verward af. Bertrand heeft gelijk, ze is veranderd. Ik begin nu pas te begrijpen welk een grote invloed Berton de Fleur op haar had, met zijn redelijkheid, zijn eerlijke liefde. Zonder hem is ze een ander mens, een gevaarlijke vrouw. En vreemd - plotseling passen Kleine Robert en zij weer bij elkaar. Het lijkt wel alsof de jongen haar nu wel als moeder kan accepteren, nadat hij zich zoveel jaren tegen haar heeft verzet. Omdat ze zo veranderd is?

HET GOUD VAN DE PAUS

Ten zuiden van Bourgondië ligt het pauselijk gebied van Avignon. De witgepleisterde stad zindert onder de zon. Aan de brede ringmuur die de pauselijke paleizen, de huizen van de kooplieden en de winkels moeten beschermen tegen de wisselvalligheden van een gewelddadig tijdvak, wordt nog volop gewerkt. Het is niet de eerste maal dat een plunderleger onder die muren verschijnt en de poorten bedreigt. Maar nooit was het zo groot en onder zo’n geniale aanvoerder als ditmaal, in de zomer van 1365.

Bertrand du Guesclin heeft zijn kamp laten opslaan op de heuvelhellingen in het zicht van de stad. Meteen heeft hij wapenschouw gehouden. Van de geschatte dertienduizend plunderaars zijn hem er zeker zevenduizend gevolgd. Nog niet genoeg, denkt hij, maar de rest zal ook nog wel komen... Overigens maakt het voor hem niet veel uit of hij het commando heeft over tweehonderd ruiters of over duizenden rauwdouwers; hij handhaaft met straffe hand de discipline en het uitgestrekte kamp ziet er ordelijk uit.

Paus Urbanus heeft al van hun komst vernomen. Hij haast zich Bertrand du Guesclin een paar hoge geestelijken tegemoet te sturen, waaronder een kardinaal. Zij komen de veldheer waarschuwen dat hij zijn onsterfelijke ziel zal riskeren wanneer hij zijn troepen niet snel met een wijde boog om het pauselijk gebied heen leidt.

Bertrand huist in een schitterend paviljoen, een bevelhebber waardig, en hij ontvangt de pauselijke afgevaardigden met veel complimenten, maar tegelijkertijd laat hij Matthis en Rolin als de bliksem de kapiteins optrommelen. Met tientallen stromen ze de

grote tent binnen. Grimmig luisteren ze naar de voorlezing van Urbanus’ boodschap.

Waardig en schijnbaar onbewogen staan de hoge geestelijken in hun midden, maar diep in hun hart voelen ze zich niet erg veilig met al die woeste koppen om zich heen. Van zulke goddeloze kerels kun je alles verwachten, uitgezonderd eerbied voor kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders.

Bertrand verroert zich niet zolang Matthis staat voor te lezen, maar zodra de heraut het perkament laat zakken, wendt hij zich grijnzend tot de kardinaal.

‘Wat bedoelt de Heilige Vader met dit dreigement?’ vraagt hij quasi-onnozel. ‘Dat ik ook in de ban zal worden gedaan? Ik, Bertrand du Guesclin, de vriend van de koning?’

Matthis amuseert zich. Bertrand is in Frankrijk zo populair dat een pauselijke banvloek een complete volksopstand tot gevolg zou hebben. De kardinaal beseft dat natuurlijk ook. Ofschoon paus Urbanus zijn afgezanten op het hart heeft gedrukt de leiders van het plunderleger streng toe te spreken, staan ze met de mond vol tanden. Ze durven niet.

Hugh de Calverley, die ver boven iedereen uittorent, vloekt hartgrondig. Hij stampt naar voren, rukt Matthis de brief uit de handen en laat zijn blauwe ogen over de regels vliegen. Dan smijt hij het perkament voor de voeten van de kardinaal.

‘Nom de Dieu!’ brult hij de verschrikte geestelijke toe, ‘we zijn hier niet gekomen om nog meer vervloekingen op onze hoofden te laden. We zijn gekomen om vergeving te krijgen! We eisen dat de paus de banvloek die op ons rust onmiddellijk opheft.’

‘Juist,’ valt Du Guesclin in, ‘en dan is er nog iets: de paus moet beseffen dat mijn mannen honger hebben. Ze zijn niet zo slecht als de Heilige Vader meent. Ze hebben geen middelen van bestaan, dat is hun hele probleem. Wanneer ze geen geld krijgen, zullen ze het stelen. Dan zullen ze de dorpen en hoeven plunderen, ze zullen Avignon bestormen en de stad leeghalen tot er geen stuivertje meer te vinden is.’

‘U dreigt ons,’ vliegt de kardinaal op, rood van ergernis.

‘Ik noem de feiten, monseigneur. En als die feiten zo zijn dat u zich erdoor bedreigd voelt, vind ik dat jammer. Maar het is niet mijn schuld.’

‘U trotseert de macht van de paus,’ zegt de kanunnik die achter de kardinaal staat.

Bertrand, totaal niet onder de indruk, knikt hem bars toe. ‘U begrijpt het,’ zegt hij.

Het loopt de kardinaal koud over de rug. Buiten de tent hoort hij de soldaten schreeuwen, er is een drinkgelag aan de gang. De omvang van het kamp is vreeswekkend, hij schat het aantal soldeniers op zeker zevenduizend man. En wat voor mannen! Wat kan hij in zijn eentje met al zijn waardigheid beginnen tegen zoveel samengebalde woestheid?

‘Ridder du Guesclin,’ stamelt hij, ‘wat... wat zijn dan uw verlangens?’

Grijnzend zet Bertrand de handen op de heupen.

‘Volledige absolutie voor elke soldenier en tweehonderdduizend francs om onder hen te verdelen.’

Het is een ontstellend hoge eis. De kardinaal moet even slikken. ‘Seigneur, dat is een fortuin!’

‘De paus is rijk genoeg,’ bast Hugh de Calverley. De kapiteins werpen elkaar tevreden blikken toe. Zoveel hadden ze niet durven verwachten. Wat is dat voor een duivelse kerel die zonder blikken of blozen de paus onder druk zet? Hun respect voor de Breton neemt met de minuut toe.

‘Kijk,’ zegt Du Guesclin, op zijn manier vriendelijk, maar dat klinkt rauw genoeg, ‘ik draag de Heilige Vader geen kwaad hart toe. Wat ik hem wel kwalijk neem is dat hij zijn macht misbruikt om voor arme stervelingen de weg naar de hemel te blokkeren.

Dat vind ik onrechtvaardig. Dus ben ik gekomen om dat onrecht uit de wereld te helpen. Deze mannen gaan op reis om Castilië te bevrijden van een ketter. Het is noodzakelijk dat ze dat met een gerust geweten doen en niet met het besef: wanneer ik sneuvel vaar ik regelrecht ter helle.’

‘Precies,’ dreunt de rode reus.

Eer de kardinaal tijd heeft om die woorden te herkauwen, wendt Bertrand zich tot zijn heraut.

‘Schrijf het op,’ beveelt hij. ‘Punt voor punt, er mogen geen misverstanden bestaan over onze verlangens.’

Matthis knikt en gaat meteen aan het werk.

‘Die tweehonderdduizend francs moeten binnen een week aan mij persoonlijk ter hand worden gesteld,’ dicteert Du Guesclin. ‘Binnen een week!’ roept de kardinaal verschrikt. ‘Seigneur, dat is onmogelijk.’

‘Waarom onmogelijk? Paus Urbanus hoeft alleen maar een paar kisten uit zijn schatkamer te laten takelen en op muilezels te laten laden,’ antwoordt de Breton koud.

‘Twee weken...’ smeekt de kardinaal.

‘Nee. Mijn mannen kunnen niet wachten. Ze hebben een lange reis voor de boeg. Bovendien: hier zien ze overal om zich heen welvarende dorpen, rijke abdijen, schatrijke kooplieden. Hoe lang denkt u dat ik ze ervan kan weerhouden aan het plunderen te slaan?’

De kardinaal rilt.

Matthis schuift zijn meester de korte brief met de zware eisen toe, waarna Bertrand die snel ondertekent en aan de kardinaal overhandigt.

‘Alstublieft monseigneur. Ga in vrede en God zegene u,’ zegt hij vroom. De hoge geestelijken vertrekken briesend, in hun hart toch blij dat ze het er levend hebben afgebracht. Avignon is een welvarende stad. Het feit alleen al dat de paus er woont, trekt stromen pelgrims aan. En een hofhouding, of die nu van een koning of van een paus is, is altijd een bron van corruptie. In de loop der eeuwen is de machtige katholieke kerk uitgegroeid tot handelsinstituut. Paus, kardinalen, bisschoppen, kanunniken en lagere geestelijken drijven een lucratief handeltje in aflaten en genademiddelen. Pogingen om de misstanden in de kerk weg te zuiveren werden vaak genoeg ondernomen, maar stuitten keer op keer af op de ingeboren hebzucht van de mensen die erbij betrokken waren. Matthis Cuvelier weet het evengoed als iedereen het weet. Het is niet voor niets dat het volk spotliedjes zingt op de monnikenorden en de geestelijkheid. Matthis is niet minder vroom dan zijn tijdgenoten, maar hij weet dat de rijkdommen van de kerk niet uit de hemel zijn komen vallen. Ze zijn bijeengebracht door generaties hardwerkende mensen. Daarom heeft hij er geen enkel bezwaar tegen dat zijn meester de paus chanteert.

Paus Urbanus is een vredelievend mens, maar bovenal gierig. Hij voelt er niets voor een deel van zijn onnoemelijke rijkdom weg te geven aan een troep plunderaars. Dus verzint hij er iets anders op. Hij beveelt een gedwongen collecte onder de burgerij. Tweehonderdduizend francs komen op die wijze binnen enkele dagen bijeen, afgedwongen door de pauselijke lijfwacht. Het zijn daarbij vooral de niet-zo-rijke inwoners van Avignon die zich afvragen wat het verschil is tussen geplunderd worden door de compagnieën of door de kerk...

Achtduizend bandieten vergeving schenken voor begane zonden kost echter niets en Urbanus stuurt een legertje priesters naar het kamp van Du Guesclin om het boeventuig de biecht af te nemen en absolutie te verlenen. Huiverend doen de priesters hun werk. Met ontzetting horen zij de biechten aan - ze wisten niet eens dat er zoveel zonden bestonden! - en daarna delen ze kwistig de hosties uit. De banvloek die al zovele jaren op de compagnieën rust, wordt diezelfde week bij pauselijk decreet opgeheven.

Terwijl het werk van de vergeving nog in volle gang is, arriveert in het kamp een karavaan ezels, beladen met geldzakken. Tot Du Guesclins verwondering wordt de stoet begeleid door de provoost van Avignon, niet door een kardinaal of een andere hoge geestelijke. Dat maakt Bertrands wantrouwen wakker. Dat paus Urbanus zijn schatten toevertrouwt aan een burger, al is dat een aanzienlijk man, en niet aan iemand uit zijn eigen omgeving, is op zijn minst verdacht. Waar komt dat geld eigenlijk vandaan?

De komst van de karavaan heeft de kapiteins weer naar het paviljoen van de bevelhebber doen snellen. Hunkerend staan ze om hem heen; hun ogen meten begerig de zware zakken. Bertrand du Guesclin laat er een afladen en openen. Hugh de Calverley kan zich niet bedwingen. Hij dringt naar voren, kijkt over de schouder van Bertrand, wil met twee handen een greep doen.

‘Halt,’ snauwt Du Guesclin hem toe, ‘voor de verdeling zorg ik.’ James le Pipe, ook naar voren gedrongen, knikt opgelucht, want hij vertrouwt die rode reus niet helemaal. Die wil voor zich en zijn compagnie natuurlijk het leeuwendeel hebben.

Bertrand haast zich niet in het minst. Hij woelt in de geldzak, schudt het hoofd, laat een tweede zak openmaken. Argwanend wendt hij zich tot de deftige provoost.

‘Monsieur,’ dreunt hij, ‘waar komt dit vandaan? Het zijn uitsluitend munten.’ Hij doet een greep, haalt een handvol naar boven. ‘Kijk, weinig goud, veel zilvergeld, zelfs koper... Bewaart de Heilige Vader waardeloze kopermuntjes in zijn schatkamers?’

De provoost begint te zweten. Om zich heen ziet hij de begerige koppen van de kapiteins. De kerels staan te trappelen van ongeduld en hebzucht. Hulpzoekend kijkt hij opzij naar de jonge heraut, die tenminste een beschaafd gezicht heeft.

‘Matthis, wat denk jij ervan? Zijn het bij elkaar tweehonderdduizend francs?’ vraagt Du Guesclin argwanend.

‘Daar ziet het wel naar uit,’ prevelt Matthis. Hij is onder de indruk. Zoveel rijkdom heeft hij nog nooit bij elkaar gezien. Hij heeft het gevoel dat je er de hele wereld mee zou kunnen kopen. De kapiteins dringen weer op, maar Du Guesclin weerhoudt hen met een enkel gebaar. ‘Wacht!’ dondert hij. Dan wendt hij zich opnieuw tot de provoost. ‘Monsieur, dit stinkt. Ik zie alleen maar geld, zelfs koperen munten. Geen juwelen, geen parels of zilveren kandelaars. Zal ik u eens iets zeggen? Ik geloof niet dat deze schat afkomstig is uit de kelders van het pauselijk paleis.’

‘Ik... ik weet er niets van,’ bibbert de provoost.

‘U liegt, monsieur! Uit wiens zakken werden deze munten geklopt?’

De provoost veegt zich het voorhoofd af en bekent zuchtend: ‘Het is gedurende de afgelopen week bijeengebracht door de burgers van Avignon. Een extra pauselijke belastingheffing...’ Hij durft niet verder, want Du Guesclins gezicht jaagt hem de stuipen op het lijf.

‘Als ik het niet dacht! Dus op dit ogenblik lopen er door de straten van Avignon kinderen die niets meer te eten krijgen omdat de priesters de laatste penningen van hun ouders in beslag hebben genomen? Monsieur, dat was de afspraak niet. Onze eis was: tweehonderdduizend francs uit de schatkamers van de paus, niet uit de beurzen van het volk.’

De provoost buigt het hoofd en zucht.

‘Bindt die zakken dicht en laadt ze weer op,’ beveelt Du Guesclin woedend, ‘ik wil ze niet hebben.’

‘Hédaar,’ schreeuwt Hugh de Calverley, ‘ben je gek geworden? Dat geld teruggeven? En wij dan?’

‘Wat doet het ertoe waar het geld vandaan komt,’ roept James le Pipe verontwaardigd. ‘Het is er en wij willen het hebben!’

Bertrand trekt zijn zwaard en houdt het dreigend voor zich uit. ‘Pardieu aasgieren, houden jullie je koppen dicht! Ik ben hier de baas. Ik heb nog nooit het volk bestolen en daar ga ik vandaag niet mee beginnen. Monsieur de provoost, als uw leven u lief is, neemt u die zakken snel mee naar Avignon en u laat alles teruggeven aan het volk. Hoort u? Tot de laatste sou. Daarna komt u weer hier met kisten vol goud, maar dan afkomstig uit de kelders van paus Urbanus. Ik zal u tien mannen meegeven om erop toe te zien dat het precies zo gebeurt als ik heb gezegd. En wanneer u niet binnen vierentwintig uur terug bent met het gevraagde, zal ik mijn mannen bevel geven de stad te bestormen en het geld zelf te halen. Ik kan alleen niet garanderen dat ze, eenmaal doorgedrongen in het paleis van de paus, zullen ophouden met plunderen zodra die tweehonderdduizend francs zijn bereikt. Mijn soldeniers zijn niet zulke goede rekenaars.’

De kapiteins kalmeren enigszins bij het horen van die woorden. Hugh de Calverley begint de humor van de situatie in te zien en staat hardop te grinniken. Als een vlam torent hij boven de verschrikte provoost uit.

‘Zo is het, monsieur,’ dreunt hij. ‘Ridder Du Guesclin heeft gelijk. De paus zal die tweehonderdduizend nauwelijks missen en de arme drommels van Avignon hoeven wat ons betreft geen honger te lijden. Ik zal zelf met u meegaan om erop toe te zien dat onze eisen worden ingewilligd. En dat kan ik doen zonder enig gevaar te lopen, want in dit kamp hebben we zeker honderd priesters die we tot morgenavond als gegijzelden zullen vasthouden.’

De provoost, hevig geïntimideerd, knikt bleekjes. Bertrand wendt zich snel tot Matthis.

‘Jij gaat ook mee,’ beslist hij. ‘Je bent een pennenlikker en een duivel in mensengedaante als het erop aankomt lijsten bij te houden. Let goed op dat de burgers tot op de stuiver nauwkeurig terugkrijgen wat ze hebben moeten offeren.’‘Op mij kun je vertrouwen Bertrand,’ zegt Matthis geestdriftig. Hij is mateloos trots op zijn meester.

Vierentwintig uur later is de zaak tot ieders tevredenheid geregeld. De enige die zich slachtoffer voelt is de paus. Urbanus durft echter niet meer met dreigementen te zwaaien. Wel stuurt hij later een verontwaardigde brief naar Charles V waarin hij zijn beklag doet over het gedrag van ridder Bertrand du Guesclin. De koning legt de brief naast zich neer en zendt een sussend antwoord. Dat de Breton om de compagnieën naar Spanje te krijgen ongewone middelen te baat moest nemen, was te verwachten. Charles dénkt er niet over de houwdegen daarover op het matje te roepen. Matthis Cuvelier, Hugh de Calverley en acht zwaargewapende soldaten komen de volgende dag tegen zonsondergang met het konvooi uit Avignon in het kamp aan. Ditmaal zijn het kisten die de ezels torsen. Loodzware kisten, tot de rand gevuld met munten, juwelen, zilveren bekers - zelfs goudstaven zijn erbij. En niet één koperen muntje...

Bertrand laat de verdeling van de schatten over aan de kapiteins. Of ze daarbij volstrekt eerlijk te werk gaan kan hem eigenlijk niet schelen, ze moeten elkaar maar op de vingers kijken. Hij ziet er alleen op toe dat zijn Bretonse ruiters hun rechtmatige portie krijgen.

Marie-Claire en haar kunstenmakersgroep komen evenmin te kort. Bertrand hangt Gods Vlindertje eigenhandig een grote, zwarte parel aan een dunne gouden ketting om de hals. Een kostbaar sieraad dat Berton de Fleur nooit voor haar had kunnen kopen. Met dit zeldzame kleinood bezegelt ze de breuk met het verleden. Ze is geen brave echtgenote meer, ze is een avonturierster geworden die met achtduizend bandieten op weg is naar een vreemd land. Die parel verhoogt haar waarde als lokaas, wordt tegelijk het teken van de rouw die zij draagt, het zichtbare symbool van het doel dat zij zich heeft gesteld: Frankrijk bevrijden van de plunderlegers.

En zo, de zakken zwaar van goud, voortdurend beziggehouden en afgeleid door Du Guesclins kermistroep, trekken de bandieten naar de Spaanse grens. Met aan het hoofd twintig geduchte kapiteins, een handvol edelen die door Charles V als ‘waarnemers’ worden toegevoegd en het geheel gecommandeerd door Bertrand du Guesclin.

DE BASTAARD VAN CASTILIË

De mare dat er een militaire expeditie is georganiseerd naar Spanje, met Bertrand du Guesclin aan het hoofd, een veldtocht waarbij heel wat te roven en te verdienen zal zijn, doet nog steeds compagnieën toestromen. Het Franse volk ziet hen met opluchting vertrekken. Pierre de Plechtige van Aragon ziet hen met een bezwaard hart naderen. Weliswaar heeft hij zelf om die hulptroepen gevraagd, maar nu hij beseft dat een kleine tienduizend door de wol geverfde bandieten zijn grenzen naderen, krijgt hij het benauwd. Hij eist dat het leger niet als één grote massa zijn land zal binnenkomen, maar in gedeelten. In overleg met Du Guesclin heeft hij de opvang zo goed mogelijk geregeld. Hij heeft commissarissen benoemd: Spaanse edelen die de afzonderlijke compagnieën tegemoet reizen, die tot gids dienen en ervoor moeten zorgen dat de woeste kerels niet uit de band springen. Als verzamel- centrum is de stad Zaragoza aangewezen, niet ver van de grenzen van Castilië.

De etappes van de route zijn van tevoren uitgestippeld. Overal langs de weg liggen voedselvoorraden opgetast en zijn tentenkampen ingericht om de legerafdelingen te ontvangen. Ze worden verwend, de schurken! De Aragonese bevolking langs de route is gedeeltelijk geëvacueerd, maar op vaste punten worden markten georganiseerd waar de vreemde soldeniers inkopen kunnen doen. Hoezeer ze de plunderbendes ook vrezen, de Aragonezen willen best iets verdienen aan het pauselijke goud.

Ze worden De Reizenden genoemd, in de hoop dat die benaming hun een gevoel van waardigheid zal geven. Maar de bandieten

kennen hun macht te goed, ze weten hoe gevreesd ze zijn en dat, vinden ze, geeft hun waardigheid genoeg. Uit pure overmoed overvallen ze abdijen om zich te goed te kunnen doen aan gevulde wijnkelders. De winter staat echter voor de deur, in de bergen sneeuwt het al en ze moeten opschieten om voor het invallen van het koude seizoen in Zaragoza te komen. Daar worden ze verzameld, onder strenge discipline gesteld. Maar daar is ook Marie-Claire met haar kermistroep om hen bezig te houden.

Zaragoza is een mooie stad, gelegen in het vruchtbare dal van de Ebro. Eens was ook deze plaats in bezit van de Moren; de gebouwen, binnenplaatsen en torens dragen daarvan nog de sporen. Zaragoza heeft iets oosters. Op de pleinen klateren fonteinen; zelfs in hartje winter bezit de stad sfeer. Als een reusachtige suikertaart ligt ze te midden van bruine velden te wachten op de lente. De compagnieën worden buiten de stad in tentenkampen ondergebracht - en misdragen zich. Wanneer Bertrand du Guesclin, die eerst op bezoek moest bij de koning van Aragon, begin januari in Zaragoza arriveert, wordt hij meteen overstelpt met klachten van de Aragonezen.

Hugh de Calverley neemt de klachten van de bevolking niet ernstig. ‘Tja, wat kun je van mijn mannen anders verwachten, ridder Bertrand,’ zegt hij onverschillig. ‘Ze kunnen zich nu eenmaal moeilijk schikken in het feit dat de een meer bezit dan de ander.’ ‘Ik zal ze laten zien wat hun te wachten staat wanneer ze zich niet behoorlijk gedragen,’ gromt Du Guesclin en hij neemt maatregelen die er niet om liegen. Voor het eerst in de geschiedenis wordt er een speciaal korps samengesteld dat als militaire politie moet optreden. Dat politiekorps bestaat uit Bretonse ruiters en Clopin de Verschrikkelijke krijgt de leiding. Dit keer doet hij zijn bijnaam alle eer aan. Overal waar ongeregeldheden ontstaan, komt hij onmiddellijk opduiken met zijn ruiters. ‘Dat bandietentuig te lijf gaan wanneer ze onschuldige burgers lastig vallen, dat mag ik wel,’

zegt hij gnuivend tegen Matthis. ‘Laten de hoge officieren elkaar maar complimentjes maken, elkaars wapenrusting bewonderen en kibbelen over de voorrang aan tafel; ik zal de woestelingen die om de stad gelegerd zijn intussen een lesje in nederigheid geven.’ binnen drie dagen is Clopin de meest gevreesde man in het plunder leger. Overal waar hij zijn geduchte, witgeverfde knots zwaait, wordt het meteen rustig. Ruziemakers leggen snel hun meningsverschillen bij, rovers slaan op de vlucht, bedriegers pakken hun biezen, Een stenen gebouwtje buiten de stad wordt versterkt en voorzien van tralievensters; het doet dienst als militaire gevangenis. Wie daarin belandt voor een dag of drie moet al die tijd honger, bittere koude en dorst lijden - iets waaraan de soldeniers een gruwelijke hekel hebben. De eerste week zit het gebouwtje tjokvol, na nauwelijks tien dagen is het meestal leeg. Schurken leren snel. Naast het uitdelen van strenge straffen weet Du Guesclin ook te belonen. Elk contingent dat zich gedurende vijf dagen behoorlijk heeft gedragen, mag een voorstelling van zijn kermistroep bijwonen. Dat is een voorrecht waarom door de kerels letterlijk wordt gevochten. Een voorstelling van Marie-Claire en haar artiesten willen ze niet missen; daar kan geen dobbelsteen of rauspartij tegenop. De boeven zijn niet veel gewend; ze kijken zich de ogen uit op de sprongen en toeren van de acrobaten. Ze zitten sentimenteel te snotteren bij de droevige liedjes die Marie-Claire zingt. Ze stampen en jubelen wanneer ze danst. Ze juichen Kleine Robert toe wanneer hij feilloos een dolk in de ronde stip op een stuk hout werpt. Matthis Cuvelier wakkert het vuurtje van de geestdrift nog wat aan.

'Gods Vlindertje is niet alleen mooi, ze brengt ook geluk aan,’ vertelt hij de kerels. ‘Vraag het maar aan Jake de Wyn. Hij kent haar al heel lang; ze is vroeger vele maanden zijn gevangene geweest. Maar zodra hij haar vrijliet keerde de fortuin zich tegen hem en verloor hij bijna zijn hele compagnie. Het duurde jaren eer hij weer een nieuwe bij elkaar had.’‘Ze brengt geluk aan.’

Dat wordt het toverwoord. Geluk kunnen de avonturiers wel gebruiken, vooral in deze strenge winter. Ze hadden gedacht: we reizen naar het zuiden, hoe verder we komen hoe warmer het wordt. Maar dat valt tegen! Het klimaat blijkt iets verschrikkelijks. Door het kamp blaast een snijdende noordenwind die koude en sneeuw meebrengt. De witte sneeuwmassa verandert binnen een dag in een vieze modderbrij, die zich hecht aan kleren en schoeisel en dan vastvriest. Overdag dooit het soms; dan lekken de tenten en verandert alles in blubber, ’s Nachts vriest het hard; dan wordt de modder tot ijzig gesteente en liggen de manschappen te rillen onder hun dunne dekens. De klank van zilverstukken kan de huurlingen niet meer warmen, in de verlaten dorpen valt weinig meer te stelen, de suikertaartstad houdt de poorten gesloten, brandhout is schaars. Hun enige troost in dit barbaarse land is de kermistroep van Marie-Claire.

Matthis Cuvelier heeft ervoor gezorgd dat Gods Vlindertje en haar artiesten warm gehuisvest worden in een stenen boerenhoeve, met voldoende brandstof om dag en nacht een laaiend vuur gaande te houden en met voldoende stro om mensen en dieren tegen de barre winter te beschermen. Bertrand du Guesclin komt haar regelmatig opzoeken; ze is iets van thuis, met haar kan hij over Tiphaine praten.

Op een avond wanneer ze rondom het haardvuur geschaard zitten zegt Matthis opeens: ‘Waarom blijven we eigenlijk zo lang in Zaragoza? Zou het niet beter zijn wanneer de mannen in beweging kwamen? Ik weet wel dat Spanjaarden ’s winters geen veldtochten ondernemen, maar compagnieën wél. En ik geloof niet dat er nu nog meer zullen komen, we schijnen wel zo’n beetje compleet te zijn. Dit lange oponthoud maakt de kerels ongedurig.’

‘We moeten op De Bastaard wachten,’ antwoordt Du Guesclin.‘Don Henri heeft een legertje Castiliaanse bannelingen bijeengeraapt en is op weg naar ons. We kunnen pas opbreken wanneer hij is gearriveerd, dat is de afspraak.’

‘Dan hoop ik dat hij gauw komt,’ zegt Matthis. ‘Straks breekt er muiterij uit en wordt het helemaal een chaos.’

‘Ik hoop dat don Henri nog drie maanden wegblijft,’ prevelt Marie-Claire onverwacht. Ze geeft Kleine Robert een wenk dat hij nog een houtblok op het vuur moet gooien en glimlacht stil voor zich heen. Niet-begrijpend staart Matthis haar aan.

‘Je bent gek,’ roept hij uit. ‘Die kerels daarbuiten liggen te bevriezen.’

‘Dat is ook de bedoeling, zoon,’ antwoordt Marie-Claire liefjes. ‘Ben je vergeten waarvoor we hen naar Spanje hebben gelokt? Niet voor een aangenaam reisje en nog minder om hun een genoegen te doen. Om ze te laten sterven, Matthis, daarvoor en voor niets anders.’ Met schitterende ogen wendt ze zich tot Du Guesclin. ‘Niet één mag deze veldtocht overleven, niet één mag terugkeren naar Frankrijk om daar zijn roverspraktijken weer op te nemen. Ze moeten creperen, man voor man. Jij bent te goed voor hen, Bertrand, je werkt je de hele dag voor hen in het zweet om te zorgen dat het hun aan niets ontbreekt. Maar die schurken verdienen niet dat je je voor hen inspant. Laat de winter hen ziek en ellendig maken en hun gelederen uitdunnen.’

Du Guesclin zwijgt met een donker gezicht. Matthis schuift

onrustig heen en weer op zijn bankje.

‘Marie-Claire, wat ben je veranderd,’ zegt hij verwijtend. ‘Zo bloeddorstig heb ik je nooit gekend. Het... het past niet bij je.’ Trots werpt ze het hoofd in de nek.

‘O jawel, ik heb de compagnieën altijd gehaat. Ze hebben de ouders van Kleine Robert vermoord. Ze hebben mijn man gedood. Ze hebben mij geschonden en mishandeld. Ons land hebben ze onnoemelijke schade toegebracht. Ze zijn een grotere plaag

dan de pest. De pest is eerlijk, die doodt ook de rijken en machtigen. De compagnieën hadden het altijd voorzien op de zwakken en hulpelozen. Ik wil ze zien lijden, die vervloekte rovers, zoals zij de arme Franse boeren hebben laten lijden. Ik wil ze zien creperen, de een na de ander. Daarvoor ben ik meegegaan naar Spanje, heb ik voor hen gedanst en gezongen. Om hen weg te lokken uit ons mooie Frankrijk en hen hier hun ondergang tegemoet te jagen.’

Matthis huivert.

‘Ik begrijp het...’ begint hij. Dan valt de ridder hem stug in de rede en snauwt: ‘Houd je mond. Je begrijpt er helemaal niets van!’ ‘Maar ze heeft gelijk! De compagnieën...’

‘Zwijg!’ dondert Bertrand. En als ze hem geschrokken aankijken, schreeuwt hij: ‘De compagnieën die jullie zitten te vervloeken, vormen nu mijn leger. Ik ben verantwoordelijk voor hen. Tienduizend man over wie ik het bevel heb willens en wetens de dood injagen - dat kan ik niet. En dat ga ik niet doen ook!’

‘Hoe kun je medelijden hebben met moordenaars?’ roept Marie-Claire.

‘Het zijn soldaten, aan mijn leiding toevertrouwd,’ gromt de Breton bars.

Marie-Claire snuift verontwaardigd.

‘Nee,’ zegt ze fel, ‘dat is het niet. Jij haat die plunderaars even hevig als ik en je bent vroeger vele malen tegen hen opgetrokken, volstrekt meedogenloos. Er zit je iets anders dwars. Je hebt ontdekt dat Jake de Wyn behalve een pompeuze dief ook een interessante kerel is. Je hebt ontdekt dat Hugh de Calverley behalve een Engelse schurk ook een dapper ridder is. Je hebt gezien dat Eustache d’Auberchicourt niet alleen een gewetenloze avonturier is, maar bovendien een beschaafd man met verfijnde manieren. Elk van die bandieten heeft iets goeds, iets waarvoor je ze kunt respecteren. Als het je vijanden niet geweest waren hadden het je vrienden kunnen zijn, nietwaar? Maar ze mógen onze vrienden niet worden! Daarvoor hebben ze te veel misdaden begaan. Denk eraan hoe ze onze bossen in brand staken, onze kastelen in puinhopen veranderden; denk aan hun wandaden, niet aan het feit dat ze mensen zijn.’

Bertrand vliegt overeind, grist zijn mantel van een haak en stampt woedend het vertrek uit. Matthis, hevig geschrokken, rent hem na. Buiten op het verijsde erf vindt hij zijn meester terug. Diep weggedoken in zijn cape staat Du Guesclin tegen een hoop sneeuw te schoppen.

‘Bertrand, vergeef het haar,’ roept Matthis. ‘Je weet hoe fanatiek ze kan zijn.’ Bertrand keert een wit gezicht naar hem toe.

‘En ze heeft gelijk. Pardieu, dat is het onverdraaglijke, ze heeft gelijk! Ze kent me beter dan wie ook... Maar ik kan het niet, niet meer. Ik kon het bij Auray, mijzelf ontrouw worden, maar nooit meer. En ik heb een dure eed gezworen dat ik deze kerels door alle narigheden heen zal loodsen. Ik zal hun levens sparen en hun elke kans bieden die er is voor een krijgsman in de wisselvalligheden van de oorlog.’

‘Maar dan zullen ze na afloop van de veldtocht terugkeren naar Frankrijk,’ betoogt Matthis. ‘De koning...’

‘Wat kan mij de politiek van koning Charles schelen? Dat is maar één mens. Ik heb er hier tienduizend wier levens van mijn beslissingen afhangen. En ik kies voor die tienduizend. Basta!’

Razend stapt hij weg, alsof zijn heraut niet meer bestaat. Alsof er niemand meer bestaat behalve de bandieten die zich vol vertrouwen onder zijn vaandel hebben geschaard: een massale troep lastige, onhandelbare maar o zo kostbare kinderen.

Met open mond kijkt Matthis hem na.

Vier weken na Du Guesclins aankomst te Zaragoza wordt eindelijk de nadering van don Henri aangekondigd. Het is een stralen-

de dag in februari. De zon schijnt verblindend op de witte velden, Zaragoza lijkt in dit heldere licht meer dan ooit op een stad uit een sprookje. De ijsschotsen in de Ebro botsen smeltend tegen elkaar. De soldeniers hebben hun tenten en strohutten verlaten; zingend poetsen ze hun wapens. Ze genieten van de zon en vergeten hoe ze elke nacht liggen te rillen onder gescheurde pelzen, dunne dekens en versleten mantels. Het bericht dat De Bastaard in aantocht is, vliegt van mond tot mond en wordt met woeste vreugde ontvangen. Eindelijk zal er actie komen! De bandieten lopen te hoop, staren naar de weg die zich langs de rivier slingert en waarlangs don Henri wordt verwacht.

Hugh de Calverley valt geestdriftig het paviljoen van Du Guesclin binnen. ‘Hij komt!’

Bertrand grijpt zijn zwaard, roept Matthis en Rolin, springt op Bliksemschicht en stuift de kroonpretendent tegemoet. Ook Marie-Claire, hoog op een mooi bruin paard, komt aan galopperen; één van haar jongleurs heeft haar gewaarschuwd. Achter haar zit Kleine Robert, springend van spanning. Voor het eerst in zijn korte leven zal hij een Spaanse prins te zien krijgen...

Don Henri, bijgenaamd De Bastaard, wiens officiële titel hertog van Trastemara luidt, doet met veel waardigheid zijn intocht in het kamp van de tienduizend rovers. Hij is een aardige, nog betrekkelijk jonge man met een scherp, donker gezicht, een korte volle baard en vurige zwarte ogen. Zijn intocht is indrukwekkend, want hij heeft ongeveer achthonderd man meegebracht: gevluchte of verbannen Castilianen. Naar oud gebruik laat hij zich voorafgaan door zijn vaandeldrager en een veertigtal bereden trommelaars. Vooral die trommelaars zijn voor de Fransen een openbaring.

Oorlogstrommen zijn een uitvinding van de Moren. In Frankrijk roffelen de trommen alleen bij een openbare terechtstelling; dat geluid heeft dan iets sinisters dat de mensen de rillingen over de

rug jaagt. Maar dit klinkt anders. De scherpe roffels die de soldaten van don Henri produceren, zwepen de moed op, stalen de spieren, prikkelen de mannen tot grote daden en woeste dromen. De klanken donderden over het stille winterse land, worden weerkaatst door de rivier, echoën tegen de hoge muren van Zaragoza - het is een zee van geluid, ritmisch en overweldigend.

Trekken de Spanjaarden zo ten oorlog? denkt Du Guesclin terwijl hij De Bastaard tegemoet rijdt. Geen wonder dat de Moren indertijd bijna heel Spanje onder de voet konden lopen. Wie dit hoort denkt nergens meer aan en laat zich door niets weerhouden. Drommels, nu ben ik vijfenveertig jaar oud en ik kan nog altijd iets leren.

Bertrand leert nooit iets tevergeefs. Met zulke trommelaars, vooral als het er veel zijn, kunnen wonderen verricht worden. Hij buigt zich voorover naar Matthis, die naast hem rijdt, en roept hem toe: ‘Waar je ze vandaan haalt kan me niet schelen, maar ik wil honderd van die dingen hebben, begrepen?’

De Bastaard houdt zijn sneeuwwitte paard in. Achter hem scharen de Castilianen zich keurig in het gelid, de trommelaars geven een laatste roffel weg en vallen dan stil. Bertrand stijgt af, treedt de prins tegemoet en buigt eerbiedig een knie.

‘Welkom sire,’ zegt hij eenvoudig. Don Henri springt van zijn paard, grijpt de Breton bij de handen, heft hem op.

‘Kniel niet voor mij, ridder Du Guesclin! Voorlopig ben ik niets dan een banneling, een rebel. Dat u gekomen bent om mijn rechten te verdedigen vervult mij met een diepe dankbaarheid. Wees mijn vriend.’

Hartelijk omhelst hij de geweldenaar, terwijl op de achtergrond de Franse huurlingen juichen. Ze vinden het een prachtige voorstelling.

Du Guesclin, aangenaam verrast, stelt zijn officieren en kapiteins

aan De Bastaard voor. Don Henri laat merken dat hij onder de indruk is, vooral van de roodharige reus Hugh de Calverley. Dan staat hij opeens voor Marie-Claire, die eveneens is afgestegen en Kleine Robert bij de hand houdt. Op het kind let hij niet, hij ziet alleen een mooie vrouw in een fraaie lakense mantel waaronder een groene japon schemert, een vrouw die hem glimlachend een hand toesteekt.

‘Gegroet, vrouwe,’ zegt de prins terwijl hij haar vingers kust. Zachte handen heeft ze! Hij weet niet of hij te doen heeft met Du Guesclins echtgenote, minnares of dochter, maar dat ze iets bijzonders is staat voor hem vast.

Hugh de Calverley stampt ongevraagd naar voren en grijnst van oor tot oor. ‘Sire, dit is Marie-Claire de Fleur, bijgenaamd Gods Vlindertje,’ toetert hij Henri in het oor. ‘Ze is onze mascotte.’

De Bastaard, vurige Spanjaard die hij is, wordt op staande voet verliefd. Op een kasteel in Narbonne in Zuid-Frankrijk heeft hij vrouw en kinderen achtergelaten en hij is uitgetrokken om een koninkrijk voor zichzelf te veroveren, in het besef dat dat alleen mogelijk is met de hulp van een massale groep struikrovers, dieven en moordenaars. Om nu opeens te ontdekken dat dit woeste geheel niet slechts wordt aangevoerd door de vermaardste krijgsman van zijn tijd, maar ook door een vrouw die eruitziet als de zomer, brengt hem van zijn stuk. Hoeveel verrassingen heeft Du Guesclin nog meer voor hem in petto?

Verrukt kijkt hij Marie-Claire in de ogen, waarbij hij haar hand lang vasthoudt. Dan ziet hij opeens wat hem bij de eerste aanblik niet was opgevallen. Fijne rimpeltjes langs haar ooghoeken, een trek van verdriet rond haar lippen, de eerste aanzet tot een onderkin, ogen die veel hebben gezien en veel hebben gehuild. Drommels, denkt hij geschrokken, ze is ouder dan ik!

Maar dan lacht ze hem toe en onmiddellijk raakt hij opnieuw onder haar bekoring. Helder klinkt haar stem in zijn oren.‘Gegroet, don Henri. Ik kan u niet zeggen hoezeer uw komst mij verheugt. Moge God uw rechtvaardige onderneming zegenen.’ Wat een schatje, denkt hij blij. Geestdriftig kust hij haar nogmaals de hand.

Nu, eindelijk, kan er actie komen! Du Guesclin, opgelucht dat hij tot daden mag overgaan, stuurt Hugh de Calverley met tweeduizend man naar de sterke Castiliaanse vestingen Borga en Magallon om die in te nemen. Zelf trekt hij met het grootste deel van het leger op door het dal van de Ebro in noordwestelijke richting. Het afschuwelijke weer kan de compagnieën er niet van weerhouden de ene stad na de andere, de ene vesting na de andere te veroveren. Matthis Cuvelier is erin geslaagd voor zijn meester een stuk of zestig oorlogstrommels te bemachtigen en de opzwepende roffels daarvan schijnen de soldeniers vleugels te geven. ‘Castilië voor koning Henri!’

Met die kreet op de lippen, aangevuurd door het donderend geweld van de trommen, de schetterende klanken van de trompetten en hun eigen vechtlust, rollen de plunderbendes Noord-Castilië binnen; ze dringen steeds verder op, tot de lente hen in de snel veroverde stad Logrofio aantreft. Als dan het bericht binnenkomt dat Hugh de Calverley erin is geslaagd zijn opdracht uit te voeren, zodat de sterkste bolwerken van de Castilianen langs de grens met Aragon nu ook in Franse handen zijn, wordt het ieder duidelijk dat dit leger onweerstaanbaar is.

Daarna trekken ze op in de richting van Pedro de Wredes hoofdstad.

Als Burgos valt…

BURGOS

Het vestingstadje Belorado, gelegen tussen de grote steden Logroño en Burgos, biedt hevig verzet wanneer de compagnieën naderen. Dat betekent een paar dagen oponthoud, want veel langer zal het niet duren om de weerstand te breken. Bertrand du Guesclin bemoeit zich er nauwelijks mee. Hij geeft Jake de Wyn bevel de vesting te nemen en terwijl de Engelsman met veel branie de aanval organiseert, roept Du Guesclin zijn heraut bij zich. ‘Matthis, ik heb iets voor jou te doen.’

‘Graag,’ zegt de jongeman. ‘Als je me maar niet voor trompetter laat spelen om Jake de Wyns aanval op Belorado te begeleiden.’ ‘Jake heeft zijn eigen trompetter en hij is mans genoeg om de vesting te nemen zonder onze hulp,’ antwoordt Du Guesclin met iets van waardering in zijn stem. ‘Ik wil dat jij naar Burgos gaat.’ Matthis knippert met zijn ogen.

‘Wat moet ik daar doen?’

‘Kijken natuurlijk. We zitten nog hooguit tien mijl van de hoofdstad. Te paard ben je er binnen een paar uur. Je dringt de stad binnen, je kijkt rond en noteert wat daar gebeurt. Ik heb gehoord dat Pedro de Wrede er op het ogenblik verblijf houdt en ik wil weten welke maatregelen die ketter neemt om zijn hoofdstad te verdedigen.’

‘Ik moet gaan spioneren!’ snuift Matthis. Hij staat met Du Guesclin in het woonvertrek van een oude boerderij waarvan de bewoners gevlucht zijn. Buiten, ver weg, hoort hij de trommels roffelen. Op dit moment gaat Jake de Wyn stormlopen tegen Belorado. Zo’n vesting innemen is een getrainde compagnie wel toevertrouwd. Een stad als Burgos, een hoofdstad, is iets anders. Hij begrijpt dat Du Guesclin wil weten wat het leger te wachten staat. Maar de hoofdstad van de vijand binnendringen, je tussen duizenden wantrouwige mensen begeven...

Bertrand, die zijn aarzeling opmerkt, grijnst.

‘Hoe meer ik van Burgos weet, hoe gemakkelijker het zal zijn de stad te nemen,’ zegt hij. ‘En het is geen karwei waar ik Kleine Robert op af kan sturen. Ik moet weten hoe ze in Burgos de verdediging denken te organiseren. Torens en muren tellen is geen kunst, dat kan ik ook. Maar welke bevelen krijgen de poorters? Moeten ze straat voor straat, huis voor huis verdedigen? Als dat gebeurt zullen we het niet gemakkelijk krijgen. Jij bent een slimmeling, daarom stuur ik jou erop af. Hoe beter ik op de hoogte ben, hoe minder soldaten ik zal verliezen.’

‘Hoor eens, Bertrand, ik begrijp wat je bedoelt, maar het is een onmogelijke opdracht. Ik spreek heel gebrekkig Castiliaans,’ werpt Matthis tegen. ‘Zelfs al zou het me lukken ongemerkt de stad in te komen, dan kan ik toch met niemand praten. Ik kan alleen rondkijken. En zodra iemand mij aanspreekt val ik door de mand.’

‘Je hebt gelijk.’ Bertrand denkt even na. ‘Je moet een tolk hebben,’ zegt hij dan. ‘Iemand die én Frans én Castiliaans spreekt en die weet hoe die stad in elkaar zit. Ik veronderstel dat De Bastaard in zijn troep wel zo iemand heeft.’

‘Als ik Burgos binnenkom met een tolk zal ik me nog meer verdacht maken,’ protesteert de heraut.

Du Guesclin begint te lachen.

‘Drommels Matthis, je bent toch een trouvère! Zou een Franse trouvère niet door Spanje kunnen trekken om zijn brood te verdienen? Wie kan zo mooi zingen als jij? Neem je luit mee, zing en speel voor de poorters, ze zullen je op handen dragen zodra je je keel hebt gesmeerd. Vertel hun dat je uit Frankrijk moest vluchten, maak ze een of ander romantisch verhaal wijs. Ze zullen je niet wantrouwen, ze zullen betoverd worden door je stem. Ben je zo’n onnozele hals dat ik het hele plan in bijzonderheden voor je moet uitwerken? Gebruik je hoofd, daar is het voor.’

Buiten neemt de herrie toe. De trommels bonken strijdlustig, een felle trompet schettert erbovenuit. Du Guesclin luistert even met scheefgehouden hoofd, alsof het lawaai hem duidelijk inlicht over de toestand onder de muren van Belorado. Dan wendt hij zich weer tot Matthis.

‘Neem je paard, ga een goede tolk zoeken en zorg dat je in Burgos komt. Je kunt er nog vóór de middag zijn. Binnen drie dagen verwacht ik je terug.’

Matthis knikt en loopt de hoeve uit. Hij verspilt geen tijd om naar de stofwolken in de verte te kijken, waar de strijd in volle gang is. Hij gaat op zoek naar zijn pleegmoeder.

Hij vindt Gods Vlindertje tussen twee half ingestorte huizen bij een waterput, waar ze bezig is met haar artiesten te oefenen. Matthis neemt haar terzijde en vertelt haar welke opdracht hij van Du Guesclin heeft gekregen.

‘Ik zal als trouvère moeten gaan en ik heb iemand nodig die Castiliaans verstaat, in de vermomming van jongleur. Is er bij jouw troep zo iemand?’

‘Nee,’ antwoordt ze, ‘dat zijn allemaal Fransen. Maar ik ken een soldaat van don Henri die uit de omgeving van Burgos komt. Die jongeman heeft een goede stem, hij is muzikaal en meestal doet hij dienst als trommelaar. Zijn naam is Alfonso Badolo of zoiets. Als ik don Henri vraag of hij die trommelaar tijdelijk wil uitlenen, zal hij er zeker geen bezwaar tegen hebben.’

‘Spreekt die jongen ook Frans?’

‘Natuurlijk, hij heeft na zijn vlucht uit Burgos twee jaar door Frankrijk gezworven, net als de meeste soldeniers van De Bastaard.’ Marie-Claire roept haar artiesten een paar woorden toe en springt dan achter op Matthis’ paard.

‘Don Henri heeft voorlopig zijn intrek genomen in een oud klooster,’ zegt ze. ‘Ik zal het je wel wijzen.’

Ze draven weg en Marie-Claire wijst op een beboste heuvel. ‘Daarginds...’ Tot Matthis’ verbazing begint ze opeens te zingen. Het is een lied dat Berton de Fleur lang geleden voor haar heeft geschreven, toen ze beiden nog zeer jong waren. Een liefdeslied. Met de herrie van het gevecht om Belorado op de achtergrond klinkt haar stem helder en lieflijk. Het is een contrast dat Matthis door merg en been gaat.

Als rode muren om een hete stad,

als een engel op een regenwolk,

als een bloem verkleurend in de berm

of het flitsend lemmet van een dolk

onder de hoge hemel van Bretagne,

zo mooi ben jij, o liefste mijn!

Ja, denkt Matthis ontroerd, zó heeft Berton de Fleur haar gezien en in woorden gevangen. Wat moet hij veel van haar gehouden hebben! Waarom kan ik zoiets niet schrijven? Berton was een groter dichter dan ik ooit worden zal... omdat hij de liefde kende? Deze grote liefde?

Peinzend laat Matthis het hoofd zakken. O, hij heeft meisjes genoeg gekend in zijn jonge leven: aardige, vlotte meisjes. Voor een uurtje, een week. Trouvères trouwen zelden, Matthis heeft er evenmin behoefte aan. Maar hij heeft ook nooit een meisje ontmoet dat hem deed denken aan een engel op een regenwolk...

‘We zijn er.’

Matthis stijgt af, strekt de armen uit om Marie-Claire van het paard te helpen, maar een toegeschoten soldenier is hem voor en zet haar hoffelijk glimlachend op de grond. Ze staan op de grote binnenplaats van een klooster. Matthis ziet hoe de schildwachten voor Gods Vlindertje buigen; een officier komt aanlopen en leidt haar naar binnen. Niet zonder verbazing volgt Matthis hen.

Voor Marie-Claire blijkt don Henri altijd te spreken. Hij ontvangt haar met een diepe buiging en kust haar de hand. Matthis knikt hij vriendelijk toe en dan laat hij zijn bezoekers plaatsnemen. De heraut kijkt verwonderd van de een naar de ander. Marie-Claire ziet er lief uit, in een lichte japon. De zwarte parel glanst op haar borst. Terwijl ze uitlegt waarvoor ze zijn gekomen, laat de knappe Bastaard geen oog van haar af.

Tjonge, die twee zijn goeie vrienden geworden, denkt Matthis ongerust.

Zodra Marie-Claire is uitgesproken knikt don Henri met schitterende ogen.

‘Burgos,’ zegt hij weemoedig. ‘Ik heb de stad in geen tien jaar gezien. Maar als het de bedoeling is van ridder Bertrand om Burgos in handen te krijgen zonder veel bloedvergieten en zonder de stad te beschadigen, zal ik hem graag terwille zijn.’

Hij staat op en geeft de wachter bij de deur bevel om Alfonso Badolo te roepen. Dan wendt hij zich weer tot zijn bezoekers.

‘In heel Castilië zijn maar twee steden die zich erop kunnen beroemen dat ze mooier zijn dan Burgos - dat zijn Toledo en Cordoba. Bent u wel eens in Toledo geweest, señor Cuvelier?’

‘Nog niet, sire. Maar ik hoop er met Gods hulp over niet al te lange tijd in de straten te wandelen,’ antwoordt Matthis beleefd. ‘Amen,’ zegt Henri vriendelijk. Matthis vraagt zich in stilte af of de man nog zo minzaam zal zijn als hij eenmaal koning is geworden. Don Henri kijkt naar Marie-Claire.

‘Zodra wij Burgos hebben ingenomen vertrouw ik erop dat Gods Vlindertje ons de eer zal aandoen in ons paleis te komen logeren.’ Toe maar, denkt Matthis verbijsterd.

‘Met mijn hele kermistroep?’ vraagt Marie-Claire lachend.

‘Uw ondergeschikten kunnen hun intrek nemen in de bijgebouwen,’ beslist De Bastaard, alsof hij al heer en meester is in het land dat hem heeft uitgespuwd. ‘Ik zal er persoonlijk op toezien

dat Gods Vlindertje het mooiste vertrek in het koninklijk paleis krijgt toegewezen.’

‘Ik dank u sire, u doet mij te veel eer aan,’ antwoordt ze met een halve buiging. Ze glimlachen tegen elkaar. Matthis ergert zich dood.

Op dat moment komt de soldenier terug met Alfonso Badolo. De jongeman blijft eerbiedig bij de deur staan.

‘Alfonso,’ zegt De Bastaard terwijl hij op Matthis wijst, ‘dit is de heraut van Du Guesclin, die op het punt staat naar Burgos te vertrekken met een opdracht van de bevelhebber. Daarvoor heeft hij een slimme tolk nodig. Ik wil dat jij met hem meegaat, hem tot gids en helper dient. Jullie moeten je uitgeven voor reizende jongleurs en goed uit je ogen kijken. Begrepen?’

De trommelaar knikt, buigt; hij staat letterlijk te stralen.

‘Ik heb nog familie in de stad wonen,’ zegt hij. ‘Een oom en een tante. Misschien kunnen we daar logeren. Die mensen zullen blij zijn hun neefje terug te zien.’

‘Is je familie niet boos op je omdat je je hebt aangesloten bij don Henri?’ vraagt Marie-Claire praktisch. De Castiliaan lacht haar zonnig toe. ‘Bij ons zijn familiebanden belangrijker dan politiek, vrouwe. Ik moest twee jaar geleden mijn land verlaten omdat ik in een dolle bui een magistraat van Burgos had beledigd en dat zou me mijn hoofd gekost hebben als ik niet was gevlucht. Maar die oude geschiedenis zullen ze nu wel vergeten zijn. Wie in Burgos denkt aan kleinigheden wanneer een Frans leger de muren nadert en de tiran Pedro de troon onder zich voelt wankelen?’ Matthis krijgt opeens zin in het avontuur. Die Alfonso lijkt hem een aardige jongeman, en heel bruikbaar bovendien.

‘Laten we meteen gaan, Alfonso,’ roept hij vrolijk. ‘Met jouw hulp wordt dit een leuk karwei.’

Maar daarin vergist hij zich. In Burgos ligt het noodlot op Matthis Cuvelier te wachten. Hij zal het spoedig merken...

Door hoge bergen in het noordwesten beschermd tegen de regenwolken uit de oceaan en door grimmige sierra’s afgeschermd tegen de felle winterwinden uit het noordoosten, ligt in een vruchtbare vlakte de hoofdstad van Oud-Castilië. Burgos is een gesloten stad met hoge muren, prachtig gebeeldhouwde poorten en met in het hart een kathedraal die evenveel ruimte inneemt als een compleet dorp. Puntige, nog niet voltooide torens die uit kant geweven lijken, priemen in de blauwe lentelucht. Machtige kloosters omringen de kerk. De kapel van Sint-Nicolaas, opzij van de kathedraal, is een vast rustpunt voor pelgrims die op weg zijn naar Santiago de Compostela. Want behalve hoofdstad is Burgos bedevaartsoord. Het ligt op de weg die van Frankrijk naar Santiago leidt. Omdat deze stad nooit in Moorse handen is geweest, doen kathedraal, paleizen, kloosters en kerken sterk denken aan Franse bouwwerken; ze zijn in dezelfde stijl opgetrokken. Maar als Matthis met Alfonso die middag door de straten loopt, nadat ze hun paarden bij een boer buiten de muren hebben gestald, ontdekt de heraut dat er toch een groot verschil in bouwstijl bestaat. De kolossale gebouwen zijn overdadig versierd; het is of de Spanjaarden bang zijn voor eenvoud. Iedere vlakke muur is opgevuld met beeldhouwwerk, geschilderde wapens, nutteloze torentjes en balustrades. Het is prachtig, theatraal, overdonderend. Maar Matthis, gewend aan de eenvoudige kerken in zijn vaderland, raakt erdoor in verwarring. Wat trachten de Spanjaarden achter al die tierelantijnen te verbergen?

Alfonso weet goed de weg en speelt voor gids. Nieuwsgierig rondkijkend, de luit op de rug, sjokt Matthis achter hem aan. Het is levendig op straat, en het komt hem voor dat er een onderdrukte opwinding heerst. Met de oprukkende compagnieën van Du Guesclin al zo dichtbij is dat te begrijpen. Pelgrims ziet hij weinig; het is pas maart, het reisseizoen is nauwelijks aangebroken. Het heeft Matthis en zijn makker niet de minste moeite gekost toegang tot de stad te krijgen. Trouvères en jongleurs zijn overal welkom. Alfonso leidt de heraut nu door nauwe, bochtige straten, waar zwarte varkentjes rondscharrelen en grijze kippen aan afval pikken. De huizen zijn klein en donker; veel ervan hebben alleen een paar luchtgaten waardoor het daglicht kan siepelen. De mensen leven op straat, zitten te eten op hun drempels, schreeuwen elkaar nieuwtjes toe, kijken naar spelende kinderen. Ze maken een vuile, armoedige indruk. Wanneer ze twee goedgeklede jongemannen te voet voorbij zien gaan, roepen ze hen na. Alfonso schenkt er geen aandacht aan.

‘Wat zeggen ze?’ vraagt Matthis zacht.

‘Niets bijzonders. Ze vragen ons iets voor hen te spelen. Kom mee, deze buurt telt niet mee; hier wonen alleen armen.’

Matthis kijkt nog eens om. De meeste vrouwen zijn vormloos, ze lijken oud en verbitterd. Maar als hij een jong meisje uit een van de spelonkachtige huizen ziet komen, zuigt hij verrast de adem in: wat een schatje! Alfonso merkt het en grinnikt even.

‘O, als ze jong zijn, zijn ze prachtig,’ zegt hij luchtig, ‘maar dat duurt niet lang. Hard werken, veel kinderen krijgen, afgeranseld worden door hun man: daarvan worden ze snel oud.’

‘Ja,’ antwoordt Matthis verbijsterd. Hij denkt even aan zijn pleegmoeder: slank en soepel is ze nog. Het schijnt voor een vrouw een geweldig verschil te maken wat voor soort echtgenoot zij treft. Nu komen ze op het plein voor de kathedraal. De kerk is zo geweldig van omvang dat je hem niet in één oogopslag kunt omvatten. Het gebouw is asymmetrisch, de portalen aan de voorzijde zijn gedichten van steen. Alfonso kijkt er niet naar om; hij heeft haast. Snel trekt hij Matthis een steile zijstraat in.

Nu komen ze geleidelijk aan in een betere buurt. De huizen doen minder aan spelonken denken. Ze passeren winkeltjes, kraampjes, handelaars die kruiken te koop aanbieden. De woningen zijn ruimer; ze tellen verdiepingen, hebben echte vensters en dikwijls een klein balkon.

‘Hier is het,’ zegt Alfonso onverwacht.

Ze staan voor het huis van een meester-kleermaker. Gelijkvloers is de winkel. Daarbinnen lijkt het nogal donker, maar om te kunnen werken heeft de kleermaker een olielampje aangestoken. Zelf zit hij met gekruiste benen op de tafel achter de opengeslagen luifel - het slechte licht is voor zijn leerjongens. Het is rommelig in de werkplaats; overal liggen lappen stof, klossen garen en meetlinten. Op de lemen vloer zitten op lage krukjes de leerjongens te naaien. Zodra de twee bezoekers binnenkomen krabbelt een van de leerjongens overeind en opent de mond in de mening dat het klanten zijn. Ook de meester-kleermaker laat even zijn naald zakken en tuurt bijziend in hun richting. Hij is een magere, gebogen man met een scherp gezicht en een opvallend klein mondje. Matthis merkt dat zijn ogen roodomrand zijn en hij vraagt zich af hoe lang het zal duren eer de man bij dit slechte licht totaal blind wordt.

‘Gegroet, oom Manuel,’ zegt Alfonso vrolijk.

Even is het stil. De leerlingen staren nieuwsgierig naar de bezoekers, oom Manuel knippert met zijn geplaagde oogjes.

‘Ken ik u?’ vraagt hij wantrouwig.

‘Ik ben Alfonso, uw neef!’

De man schuift wat dichterbij zonder van de tafel te komen. Hij tuurt, knijpt de ogen dicht, opent ze weer.

‘Alfonso...’ zegt hij aarzelend. ‘De zoon van Alberto?’

‘Ja! Kent u mij niet meer?’

Het mannetje knikt kort.

‘Nu zie ik het. Je bent lang geworden.’ Hij legt de rok waaraan hij bezig is terzijde. ‘Ze zeiden dat je naar Frankrijk was gegaan.’

‘Nu ben ik weer hier! Hoe is het met mijn moeder?’

Oom Manuel schudt het hoofd en slaat een kruis.

‘Arme vrouw... God hebbe haar ziel.’

‘Dan ben ik een wees,’ constateert Alfonso zonder veel ontroering te laten blijken. Plichtsgetrouw slaat hij ook een kruis. ‘Ik zal een mis voor haar zielenheil laten lezen.’

Matthis Cuvelier staat er wat verloren bij. Hij heeft een paar woorden van het gesprek kunnen begrijpen en hij vermoedt zo ongeveer waar het over gaat. Nu richt de kleermaker ook de blik op hem.

‘Ken ik je vriend?’

‘Dit is Matteo, oompje, een trouvère uit Frankrijk. We reizen samen en hopen in Burgos voorstellingen te kunnen geven. Kunnen we voorlopig bij u logeren?’ Achter zijn hand vertaalt Alfonso het snel voor Matthis.

‘Hm.’ De meester-kleermaker lijkt niet erg toeschietelijk. Hij pakt zijn werk weer op. ‘Logeren... je hebt zeker geen geld?’

‘Desnoods voor één nacht,’ pleit Alfonso. ‘Zodra we wat verdiend hebben gaan we wel in een herberg.’

‘Bedelaars,’ gromt de kleermaker, bijtend op een draad. ‘Komen alleen hun familie opzoeken als ze platzak zijn. Hebben ze wat verdiend, brengen ze het meteen naar de kroeg.

‘Hoe gaat het met tante Eulalia?’ vraagt Alfonso zonder zich te storen aan het gemopper van de man.

‘Een vat vol klachten, als gewoonlijk,’ gromt de kleermaker. Hij is weer ijverig aan het werk gegaan, na een boze blik op zijn leerlingen, die zich vlug over hun lappen stof buigen. Matthis gaat op zijn andere been staan. Wat Alfonso ook mocht beweren over familiebanden - hij krijgt het gevoel dat ze niet erg welkom zijn. Kijkend naar het samengeknepen mondje van de kleermaker komt hij op een idee. Hij tast naar zijn gordel, haalt er een zilverstuk uit en legt het met een klap voor de man op de tafel. 'Alstublieft, ik kan wel betalen voor mijn nachtverblijf,’ zegt hij in het Frans. De ogen van oom Manuel lichten op bij het zien van geld. Toch heeft hij niet verstaan wat Matthis zei. Alfonso vertaalt het voor hem. De kleermaker knikt.

‘Jullie kunnen vannacht bij de leerjongens slapen,’ beslist hij. Het zilverstuk heeft zijn humeur belangrijk verbeterd, want nu wijst hij naar de achterzijde van de winkel. ‘Ga naar boven,’ zegt hij. ‘Je tante denkt dat ze ziek is, maar Rosita zal jullie wel iets te eten geven.’

Achter in de winkel is een smalle steile trap die naar de bovenverdieping leidt. Alfonso gaat voor en dan komen ze in een duister portaaltje, waar meteen een deur openvliegt. Vaag ziet Matthis de omtrekken van een meisje. Ze moet nog jong zijn; haar stem klinkt hoog en charmant wanneer ze uitroept: ‘Alfonso! O, beste neef, wat is dat lang geleden!’ Ze vliegt de jongeman om de hals, kust hem uitbundig op beide wangen en trekt hem het woonvertrek in. Aan haar ogen mankeert niets. ‘Mama, kijk toch eens wie daar is, onze neef Alfonso!’ Maar dan ziet ze opeens nog iemand staan en verschrikt deinst ze terug.

Alfonso gaat naar binnen, gevolgd door Matthis, en loopt regelrecht naar het venster waar ingebed in kussens in een houten leunstoel een dikke, donkere vrouw zit: tante Eulalia. Zo schraal en mager als haar man is, zo vet is zij. Aan haar voeten spelen twee kleuters, die nieuwsgierig en verlegen naar Matthis staren. Kwijnend steekt de dame eerst Alfonso en dan zijn makker een mollig handje toe.

‘Welkom, neef. Ach, wat treurig toch dat je je moeder niet meer levend aantreft. Ze was zo’n goede vrouw en ze heeft zo geleden onder je vlucht. Ze dacht dat je nooit terug zou komen. Daarom heeft ze in haar testament al haar bezittingen aan ons nagelaten. Al weet God dat het niet veel was. De arme vrouw.

Matthis kan de woordenstroom niet verwerken, hij verstaat er de helft niet van. Hij hoort alleen dat het klaaglijk klinkt, alsof de hele wereld samenspant om het tante Eulalia moeilijk te maken. Hij

gluurt opzij naar het meisje dat hem meer interesseert - en krijgt dan de schok van zijn leven.

‘Rosita, schenk bier in,’ beveelt tante Eulalia scherp. Het meisje draait hun de rug toe en opent een kastje. Matthis kan geen oog van haar afhouden. Vaag dringt het tot hem door dat Alfonso hem aan tante Eulalia voorstelt met het afgesproken smoesje dat hij een Franse trouvère is die wegens een verboden liefde Frankrijk moest verlaten. Tante Eulalia knikt en doet alsof ze een traan wegpinkt. ‘Het leven is zo hard,’ zucht ze, ‘en alles doet me pijn. Mijn rug, borst, ingewanden... Rosita!’ snauwt ze dan weer. ‘Schiet op, geef onze gasten bier en brood, ze hebben een lange reis gemaakt.’

Ze beduidt de bezoekers dat ze moeten gaan zitten op een bankje bij de haard. Het meisje nadert verlegen, zet schuw een kruik en twee bekers voor hen neer.

En Matthis staart, staart alsof hij zijn ogen niet kan geloven. Rosita is een volmaakte schoonheid. Ze draagt een eenvoudige witte japon en een wit mutsje. Daaronder welft zich het mooiste gezichtje waarvan Matthis ooit heeft kunnen dromen. Haar voorhoofd is blank en glad, de ogen schitteren als vuurkolen, de wangen zijn zacht en rond, haar kin voltooit het zuivere ovaal. Haar huid heeft de tint van oud ivoor. Ze heeft fraai gebogen wenkbrauwen die de schoonheid van de donkere ogen nog beter tot hun recht doen komen.

Matthis verzinkt reddeloos in de bodemloze diepte van die ogen en vergeet alles om zich heen. Zulke gezichten zie je alleen op muurschilderingen in oude kerken... Hij had nooit gedacht dat ze ook in werkelijkheid bestonden.

‘Geef hun brood en kaas,’ commandeert tante zonder uit haar stoel te komen. Het meisje loopt heen en weer, met neergeslagen blik, een stille glimlach om haar prachtige mond. De aanwezigheid van een vreemdeling schijnt haar erg verlegen te maken. Maar wanneer ze Matthis een plankje voorhoudt waarop een homp brood en een stuk kaas liggen, grijpen hun ogen in elkaar. Voor Matthis vergaat de wereld.

Alfonso en zijn tante zitten tegen elkaar te praten en letten niet op de trouvère. De kleine jongens hebben zich schuw in een hoekje teruggetrokken; ze gluren naar de vreemdeling en kluiven op hun vingers. Matthis doet geen enkele poging meer om Alfonso’s gesprek te volgen of om in de gunst te komen bij tante Eulalia, die bij al haar huilerigheid een bedilzieke dame schijnt te zijn. Hij ziet niets dan de wonderschone Rosita. Hij vergaapt zich aan haar figuurtje met de zacht aflopende schouders, de rechte rug, het iets vooruitspringende buikje. Hij kijkt in de koolzwarte ogen die zich verward afwenden. Hoe komt die kromme kleermaker aan zo’n verrukkelijke dochter? Verbijsterd werpt hij even een blik op tante Eulalia, wier gelaatstrekken verloren gaan in rollen vet. Was zij - twintig jaar geleden - ook zo mooi? Het lijkt ondenkbaar. Dan herinnert hij zich met pijn Alfonso’s opmerking: Als ze jong zijn, zijn ze prachtig. Hard werken, veel kinderen krijgen, afgeranseld worden door hun man: daarvan worden ze snel oud.’

Tante Eulalia ziet er niet naar uit dat ze zich door haar nietige echtgenoot zal laten afranselen. Maar wat is Rosita’s toekomst? Dik en lelijk worden zoals de vrouwen die hij op straat heeft gezien? Zal ze over tien jaar ook een vormloze sloof zijn, sjouwend met kleine kinderen, altijd bezig, afgesnauwd, geslagen, afgestompt - als een lastdier?

Een woest verlangen stijgt in hem op. Dit meisje niet! Zij moet de kans krijgen haar schoonheid te bewaren, gekleed te gaan in fraaie japonnen, behangen met parels en saffieren, bewonderd door de adel, gerespecteerd door knechten en maagden, op handen gedragen door een liefhebbende echtgenoot. Door hem, Matthis Cuvelier!

Even stoot hij Alfonso aan en fluistert hem toe: ‘Hoe oud is dat nichtje van je?’

‘Zestien, geloof ik.’

Matthis knikt nadenkend. Ik was zestien toen ik met Du Guesclin vocht op de muren van Rennes, vlijmt het door hem heen. Goeie genade, wat heb ik in mijn leven veel beleefd! En dit prachtige kind heeft misschien nooit iets anders van de wereld gezien dan Burgos, is nooit verder geweest dan het plein voor de kathedraal. Ze leeft en bloeit in het verborgene: een weggesloten schat.

Ik kan de wereld aan haar voeten leggen, denkt hij. In Parijs zal ze een sensatie zijn...

Ze staat voor hem, verlegen, gedienstig. Opeens pakt hij haar hand en kust haar vingers.

‘Rosita, je bent het mooiste en liefste meisje dat ik ooit heb ontmoet,’ fluistert hij verrukt. Rosita verbleekt, trekt snel haar hand terug, werpt een angstige blik op haar moeder en rent de kamer uit. Alfonso, die met een half oor naar zijn klagende tante luistert, heeft het gezien en schudt waarschuwend het hoofd.

‘Niet zo onstuimig, makker,’ sist hij Matthis toe. ‘Daar zijn ze hier niet aan gewend. En eet nou! We hebben vanmiddag nog veel te doen.’

Werktuiglijk, zonder zijn ogen af te wenden van het gordijn waarachter Rosita is verdwenen, begint Matthis op het brood te kauwen. Waarom komt ze niet meer, waarom verbergt ze zich? Hij wil haar zien, haar stem horen, opnieuw in de glanzende diepten van die ogen verdrinken.

Wanneer Rosita zich niet meer vertoont besluit hij haar te lokken. Hij staat op, neemt de luit van zijn rug, steunt met een been op het bankje en grijpt in de snaren. Dan klinkt het helder door het woonvertrek:

Verliefdheid heeft me verrast

en mijn hart vliegt uit...

Maar helaas, mijn vrouwe is zo trots,

en zij heeft een hart van steen.

Zij wil naar mijn smekingen niet horen,

nooit doet zij wat ik van haar vraag.

Ach, lieve vriendin, heb toch medelijden

met mij - arme verliefde dwaas!

‘Zeg dat wel,’ hoort hij de spottende stem van Alfonso zeggen, maar dat dringt nauwelijks tot hem door. Want daar is ze weer! De mooiste stem van Frankrijk kon ze niet weerstaan, die is door het pantser van haar schuwheid heen gebroken.

‘O Matteo, wat mooi!’

Dat verstaat hij. Tot zijn woeste vreugde ziet hij haar naderen; ze strekt haar handen naar hem uit, smekend. ‘Toe, zing nog iets,’ schijnt ze te zeggen.

Matthis weet hoe hij meisjes moet betoveren met zijn stem, zijn liederen, zijn luitspel. Hij weet dat hij een knappe jonge trouvère is naar wie vrouwen met vertedering en verlangen opkijken. Alles wat hij bezit aan overredingskracht en muzikaliteit legt hij nu in zijn stem:

Vrouwe wier naam ik niet durf noemen,

maar in wie alle talenten zijn verenigd,

hoor mij aan!

Zie de smart die ik moet verduren,

als men mij vraagt één dag van u verwijderd

te moeten zijn.

O behaaglijke schone!

Uw naam is een gedicht.

Uw naam — die ik niet durf noemen.

Dus zal ik zwijgen, en zwijgend zal ik lijden…

‘Dat noemt-ie zwijgen,’ grinnikt Alfonso. Matthis let niet op hem. Hij ziet dat hij indruk heeft gemaakt op Rosita. Zelfs tante Eulalia is vergeten dat ze zoveel te klagen en te commanderen heeft. Van de tekst hebben de vrouwen natuurlijk geen woord verstaan, maar

dat hoeft ook niet. Ze zijn volkomen in de ban van zijn warme stemgeluid.

Zelfs de kromme kleermaker wordt erdoor naar boven gelokt. Boos steekt hij zijn hoofd in de kamer.

‘Wat is dat hier, feest?’ gromt hij verstoord. ‘Heb ik het nog niet druk genoeg? Moeten jullie mijn leerjongens van hun werk houden met dat gegalm? Doe me een plezier en ga daarmee de straat op, daar kunnen jullie nog iets verdienen.’

‘Het was een beleefdheid van onze gast tegenover je arme zieke vrouw, Manuel,’ pruilt tante Eulalia.

Bij de plotselinge verschijning van haar vader is Rosita weer weggedoken achter het gordijn van de alkoof. Alfonso trekt Matthis aan de arm. ‘Oom heeft gelijk,’ zegt hij in het Frans, ‘we moeten maar eens gaan kijken wat er in de stad te doen is en of we iets kunnen verdienen. Lieve tante, bedankt voor het brood en het bier. Vanavond komen we weer.’

Matthis maakt een soort buiging voor de dikke dame en volgt zijn makker naar beneden. Op de steile trap kijkt hij nog even om, maar Rosita laat zich niet meer zien. Het kost hem moeite zich van dit gezin los te scheuren. Niet dat Manuel of Eulalia hem sympathiek zijn, maar dat meisje... Op Rosita is hij nog lang niet uitgekeken; hij zou uren voor haar willen zingen. Wat, uren? Vijftig jaar aan één stuk!

Halfverdoofd loopt hij achter Alfonso de straat op. Door zijn hoofd speelt Berton de Fleurs melodie: ‘... als een engel op een regenwolk.’ Nu heeft hij zo’n engel gezien en hij begrijpt wat Berton gevoeld moet hebben toen hij dat lied maakte voor Marie-Claire. Dezelfde verrukking, datzelfde verscheurende verlangen, de angstige en woeste vreugde die nu Matthis’ hart teisteren... Het is vreselijk en heerlijk tegelijk; je wordt er beurtelings warm en koud van, de hele wereld is op slag veranderd. Ruw haalt Alfonso hem terug naar de aarde.‘Zeg eens makker, dat was een stommiteit van je. Zoiets kun je hier niet doen.’

‘Wat?’ vraagt Matthis, opgeschrikt uit zijn zoete droom.

‘Ik geef toe dat mijn nichtje er aardig uitziet, maar tante vertelde me dat ze volgend jaar gaat trouwen met de oudste zoon van een paardenslachter. En jij zoent haar!’

‘Alleen haar vingertoppen,’ protesteert de heraut.

‘Je mag zelfs niet naar haar kijken!’ Alfonso grinnikt plotseling. ‘O, ik begrijp het wel, in Frankrijk ben je het anders gewend. Als daar een trouvère een aardig meisje ziet, zijn arm om haar middel slaat en haar in de hals zoent, vindt iedereen het prachtig en klapt opgetogen in de handen. In Castilië zijn de mensen niet zo lichtzinnig. Hier zijn ze streng voor hun dochters. Kijk maar uit.’ Verslagen sjokt Matthis naast hem voort. Toch zal ik haar krijgen, denkt hij verbeten. Ik verzin er wel iets op.

PEDRO DE WREDE

Tien minuten later zijn ze weer op het grote plein voor de kathedraal. Bij de fontein in het midden staan ze stil. Matthis kijkt op naar de indrukwekkende portalen, de hoge torens, de geweldige trappen vol bedelaars. In het waterbekken van de fontein zijn vrouwen bezig de was te doen; andere vrouwen staan met elkaar te praten, hun kruiken tegen de heup gedrukt. Ze werpen een schuine blik op de twee jongemannen, maar bemoeien zich niet met hen. Matthis neemt zijn luit in de hand en leunt een beetje boos tegen de hardstenen rand. Hij heeft een opdracht te vervullen, en op dit ogenblik is hij daar met zijn hoofd niet bij. Hij wil een ander soort inlichtingen.

‘Wat moet een meisje als Rosita in een paardenslachterij?’ vraagt hij korzelig. ‘Daar is ze toch veel te goed voor. Heeft ze er zelf niets over te zeggen?’

Alfonso schudt lachend het hoofd.

‘Beste vriend, oom Manuel is een goede huisvader en een harde werker, maar te gierig dat hij uit zijn ogen kijkt. Uit louter vrekkigheid weigert hij zijn winkel te laten verbouwen zodat de lichtinval beter wordt. Hij bederft liever zijn ogen en die van zijn leerjongens. Die paardenslachter wil de schone Rosita hebben zonder bruidsschat - nou, daarmee was de zaak meteen beklonken. Tante Eulalia is er zelfs trots op. Ze heeft vier dochters gehad; drie zijn er gestorven. Rosita is een goudmijntje. Vilders verdienen goed, al stinken ze een uur in de wind. Bij de Badolo’s draait alles om geld. Als jij oom Manuel honderd goudstukken kan laten zien, zal hij je de lieve Rosita graag in de armen duwen.’‘Honderd dubloenen! Alsof ze aan de bomen groeien.' roept Matthis geschrokken.

‘O, ze zijn zo uitgekookt,’ gromt Alfonso plotseling bitter. ‘Ze hebben zelfs de erfenis van mijn moeder ingepikt. Daarom deed tante Eulalia zo vriendelijk; ze is bang dat ik ben gekomen om mijn rechten op te eisen. Maar kom, laten we wat muziek maken en proberen erachter te komen hoe de verdediging van Burgos georganiseerd is. Daarvoor werden we gestuurd, niet?’

‘Ja,’ zegt Matthis, ver weg met zijn gedachten.

Tot een optreden komt het niet - want opeens gebeurt er van alles tegelijk. Ruiters en edellieden draven over het plein, de poorters stuiven verschrikt naar alle kanten. Overal beginnen mensen te rennen, Matthis hoort trompetten schallen, een stadsomroeper verschijnt en leest met luide stem iets voor. Alfonso dringt naar voren en luistert met open mond. Dan vliegt hij op Matthis af en vertaalt het nieuws voor hem met overslaande stem: ‘De koning gaat ervandoor! Kom vlug...’

Hij sleurt de heraut mee. Achter de menigte aan hollen ze in de richting van het koninklijk paleis. Ook daarvoor ligt een plein waar het zwart ziet van de mensen. Op de paleistrappen staan tientallen Moorse soldaten; de zware, met ijzer beslagen deuren gapen wijdopen. Pedro de Wrede, in vol ornaat, met een glanzende borstplaat over zijn wapenrok, de hoge helm onder de arm geklemd, staat wijdbeens op het bordes, omgeven door hoogwaardigheidsbekleders, priesters en officieren. Hij houdt een toespraak tot het volk.

Met Matthis in zijn kielzog dringt Alfonso zover mogelijk naar voren. Hij trapt op tenen en wordt uitgescholden, maar dat kan hem niet schelen. Het is zo’n gedrang dat Matthis de luit boven zijn hoofd moet houden. Na veel dringen en duwen lukt het hun om dicht bij de paleistrappen te komen. De harde stem van koning Pedro slaat tegen hun oren.

‘Wat zegt hij?’ roept Matthis zijn tolk toe.

‘Stil...’

Matthis, die het volkstaaltje van de Badolo’s nog enigszins had kunnen volgen, verstaat van deze redevoering in vloeiend Castiliaans geen woord. Trappelend van ongeduld staat hij naast Alfonso, die zich niet meer beweegt en met scheefgehouden hoofd staat te luisteren. Omdat het gesprokene hem ontgaat bestudeert Matthis de koning op het bordes. Dit is dus de man die moet worden afgezet, de tiran die zijn vrouw liet vermoorden, die zijn bastaardbroer naar het leven staat, die gehaat en gevreesd wordt. Matthis moet erkennen dat Pedro de Wrede een indrukwekkende figuur is: lang en stevig, vooral streng. Zijn haar is zwart en glad, zijn stem klinkt snijdend. Het felle gezicht gaat half schuil achter een reusachtige snor en zware wenkbrauwen; hij heeft een flinke neus en harde ogen. Terwijl hij spreekt wipt zijn korte donkere baard op en neer; dat doet hem lijken op een wilde bok. Alleen de horens ontbreken...

Matthis vangt plotseling een klank op die hij meent te herkennen: ‘Toledo’.

Opgewonden stoot hij Alfonso aan. ‘Wat zegt hij toch?’

Zacht antwoordt Alfonso in het Frans: ‘Koning Pedro gaat Burgos verlaten. Hij belooft de poorters dat hun geen leed zal geschieden, dat hij al zijn reserves in Toledo zal samentrekken en daar het Franse leger hoopt te kunnen weerstaan.’

‘Geeft hij Burgos op?’

‘Voorlopig wel.’

‘Tjee...’

‘Stil! Zie je die man daar met die gouden keten om de hals? Dat is de burgemeester. Die anderen, één tree lager, zijn de gildenmeesters.’ ‘Ze knielen, ze zeggen iets...’

Ja, ze vragen don Pedro om in Burgos te blijven. Ze zijn bang voor het plunderleger.’Enigszins terzijde op het bordes staat een grote man in een prachtige wapenrusting. Hij ziet er krijgshaftig uit. Nu doet hij een stap naar voren, buigt een knie en praat heftig op de koning in.

‘Wie is dat?’

‘De militaire commandant van het Castillo,’ fluistert Alfonso. ‘Don Sancho. Hij verklaart zich bereid de stad te verdedigen. Ja, don Sancho wil wel vechten!’

Pedro de Wrede schudt het hoofd, maakt een afwerend gebaar en begint weer te spreken.

‘Wat zegt hij nu?’

‘Hij zegt,’ vertaalt Alfonso zacht, ‘dat hij in Burgos te weinig troepen heeft. Daarom gaat hij weg. De poorters moeten zelf maar weten wat ze doen: vechten of zich overgeven. Stil eens... ja, nu vraagt de burgemeester wat de koning kan verwachten van de poorters als hij zelf niet eens de komst van De Bastaard durft af te wachten. Dat is even brutaal!’

Matthis ziet hoe don Pedro onverschillig de schouders ophaalt en de burgemeester de rug toedraait.

‘Hij zegt,’ vertaalt Alfonso snel, ‘dat niemand zich ongerust hoeft te maken. Als Burgos valt is het land nog niet verloren. Toledo zal standhouden.’

De burgemeester geeft het nog niet op. Geknield spreekt hij zijn koning toe, die grimmig op hem neerkijkt.

‘Hij vraagt of koning Pedro zijn onderdanen in Burgos wil ontslaan van hun eed van trouw. Anders zullen ze hun eer verliezen wanneer ze de stad zonder strijd overgeven aan Du Guesclin. Zeg, die baas van jou krijgt het even gemakkelijk! Maar ik ken die magistraten hier, ze zeggen “eer” en ze bedoelen: ons hachje, onze rijkdommen.’

‘Is dat een bisschop daar, die man met de mijter op?’

‘Ja, de bisschop van Burgos, hij is tegelijk stadsvoogd. Hij vraagt de koning ook al om instructies.’

‘Wat voor instructies?’

‘Weet ik niet... hij krijgt niet eens antwoord. Don Pedro heeft te veel haast.’

De menigte begint weer op te dringen. Matthis wordt bijna platgedrukt en raakt een eindje verwijderd van Alfonso. Op de tenen staand, de luit hoog optillend om het instrument te beschermen, ziet de heraut hoe Pedro de Wrede alle verdere protesten afslaat, snel de trappen van het bordes afdaalt en een prachtig opgetuigd paard bestijgt dat door twee schildknapen in bedwang wordt gehouden. De groep tot de tanden gewapende Moren omringt hem. Soldaten met dikke stokken drukken het volk naar de kant. Rondom Matthis stijgt een gemor op: van teleurstelling, opstandigheid, angst. De snuivende paarden dampen, de lentezon slaat neer op het overvolle plein, de Moorse lijfwacht van koning Pedro heeft moeite een pad voor de vorst vrij te maken. Vrouwen beginnen te gillen, veel burgers staan hardop te bidden. Iemand roept luidt: ‘Lang leve koning Pedro,’ maar de kreet wordt niet overgenomen en evenmin herhaald. De koning slaat op de vlucht en zijn hoofdstad blijft mokkend achter, in de steek gelaten, hulpeloos. Terwijl de plundercompagnieën elke dag dichterbij komen... ‘Ziezo, dat weten we dan,’ zegt Alfonso tevreden wanneer hij erin is geslaagd zich weer bij Matthis te voegen. ‘De koning trekt zich terug op Toledo en Burgos zal niet verdedigd worden.’

‘Maar waarom vlucht hij naar Toledo?’ vraagt Matthis verwonderd.

‘Toledo is het religieuze hart van het land en ik heb horen beweren dat die stad absoluut onneembaar is.’

Langzaamaan verwijdert de menigte zich van het plein. Matthis kan eindelijk zijn lamme armen laten zakken. Hij hangt de luit weer op zijn rug.

‘Eigenlijk kunnen wij nu ook wel vertrekken,’ vindt Alfonso, ‘we weten wat we weten wilden.’‘Huh?’ schrikt Matthis.

‘Als we opschieten kunnen we kort na het invallen van de duisternis terug zijn in Belorado,’ verduidelijkt Alfonso. Matthis kijkt omhoog naar de heldere lucht. De zon staat al laag.

‘Dat lukt ons niet,’ zegt hij, ‘over een uur valt de schemering in.’ ‘Poe, in het donker kan ik ook de weg wel vinden,’ lacht Alfonso overmoedig. ‘Ik ben in de omgeving van Burgos opgegroeid.’ Wanhopig zoekt Matthis naar een uitvlucht.

‘Ik vind dat we beter eerst naar de familie kunnen teruggaan om hun te vertellen dat de koning is gevlucht.’

‘Dat krijgen ze gauw genoeg te horen.’

‘Uit beleefdheid...’ pleit Matthis. ‘We... we kunnen morgenvroeg vertrekken.’

‘Oom Manuel zal wel in paniek zijn en het helemaal niet leuk vinden om ook nog twee gasten voor de nacht te herbergen,’ zegt Alfonso peinzend. ‘Tante Eulalia zal jammeren... Ik rijd nog liever in het stikkedonker door de velden!’

Boos richt Matthis zich op.

‘Hoor eens, dit is mijn opdracht, jij bent alleen maar de tolk. Ik voer mijn speciale taak uit zoals ik denk dat het goed is. Vannacht wil ik nog in de stad blijven. Trouwens, ik heb al voor ons bed betaald.’

‘Goed, goed, als je zo begint...’ Alfonso grinnikt en haalt de schouders op. ‘Je wilt zeker nog een oogje wagen aan Rosita. Kom dan maar mee...’

Een halfuur later staan ze weer voor de kleermakerij.

‘Nu al?’ gromt oom Manuel als ze de winkel binnenkomen. ‘Jullie zijn nauwelijks twee uur weg geweest. In zo’n korte tijd kunnen jullie niet veel verdiend hebben.’

Matthis verstaat het niet allemaal, raadt echter wel waarom de man zo moppert en legt nog een zilverstuk voor hem op tafel. De kleermaker stopt het haastig weg. Dan licht Alfonso zijn oom in

over de toestand in de stad en de vlucht van de koning naar Toledo. Omdat er meer voor nodig is dan een stadsomroeper om de kleermaker uit zijn werk te halen, weet de man nog van niets en hij schrikt hevig.

'Willen ze niet vechten?’jammert hij. ‘Over een paar dagen zullen we overspoeld worden door tienduizend plunderaars die huis na huis zullen leegstelen! Heilige Jacobus, waaraan hebben wij, hardwerkende poorters, die ellende verdiend? Moge de hemel ons genadig zijn als die bandieten zich op een weerloze stad storten. Geen vrouw, geen kind zullen ze ontzien. Wat moet er worden van mijn gezin, mijn werkplaats, mijn leerlingen?’Woedend werpt hij het wambuis waaraan hij bezig is van zich af. ‘Rosita,’ gilt hij omhoog, ‘maak het avondeten klaar!’

Hier blijven,’ snauwt hij dan zijn neef toe als die aanstalten maakt de trap naar het woonvertrek te beklimmen. ‘Jullie kunnen me helpen met opruimen. Het wordt toch te donker om te werken.

Hier, pak aan. Rol die lappen stof op en berg ze in die kist daar. En jij, zanger, haal die verwarde draden uit elkaar. We gooien hier niets weg, ook al zit het in de knoop.’

Zenuwachtig holt hij heen en weer, een schichtige kleine man met kromme benen. En toch: de vader van het mooiste meisje ter wereld.

Tot zijn grote teleurstelling krijgt Matthis die avond maar eenmaal een glimp van Rosita te zien wanneer ze een tijdje later de trap afdaalt met een dampende schotel linzensoep. Ze zet de diepe schotel midden op de werktafel. De leerjongens halen elk een houten lepel uit hun gordel. Matthis diept zijn eigen lepel op, evenals Alfonso. Zonder een lepel reizen is een teken van uiterste armoede, dat doet bijna niemand. Die van Matthis is van zilver. Het meisje werpt er een blik op, bloost even, maar verder kijkt ze niet op of om en schichtig snelt ze weg. Ook de meester-kleermaker is

naar boven gegaan om in de schoot van zijn gezin de maaltijd te gebruiken. De leerlingen en de gasten moeten in de werkplaats eten. Het karige olielampje werpt een flauw licht door de duistere winkel, de luifel is gesloten.

De knechten eten haastig, alsof ze een razende honger hebben; Matthis kan nauwelijks een hap door zijn keel krijgen. Hij is het beter gewend: de linzen zijn niet gaar, er zit te weinig zout in de soep. Terwijl de jongens eten, kwetterend tegen elkaar, en ook Alfonso het eenvoudige voedsel alle eer aandoet, zit Matthis stil te luisteren naar de voetstappen boven zijn hoofd. Vergeefs probeert hij ze te herkennen.

De gezellen kibbelen om het voorrecht de schotel schoon te likken. Dan doen ze hun voorschoot af en wassen zich in een oude kuip die in een hoekje van de werkplaats staat. Alfonso geeuwt. ‘Kunnen we niet naar boven?’ vraagt Matthis zacht. ‘Jij bent toch familie.’

‘Ik wel, maar jij niet. In jou zien ze een indringer, die bovendien Frans spreekt. Oom Manuel vertrouwt je niet erg.’

‘Gelijk heeft-ie,’ grinnikt Matthis, erop rekenend dat de gezellen hem toch niet kunnen verstaan.

Alfonso schudt het hoofd.

‘Oom Manuel wantrouwt je niet alleen omdat je een Fransman bent, maar hij heeft gezien hoe je naar zijn dochter kijkt en dat bevalt hem niet.’

‘Wanneer Rosita op straat loopt zal ze bekijks genoeg hebben,’ meent Matthis onschuldig.

‘Ze komt natuurlijk zelden buiten, alleen om naar de kerk te gaan onder toezicht van tante,’ antwoordt Alfonso. ‘Makker, je schijnt er geen flauw idee van te hebben hoe zuinig ze hier zijn op hun mooie dochters. Het is je eigen schuld dat we niet welkom zijn. Je had Rosita niet zo stormachtig het hof moeten maken.’

‘Ach wat...’Trouwens, oom Manuel zal het druk hebben. Hij wil natuurlijk met tante overleggen hoe ze hun goud veilig moeten opbergen zodat de plunderaars het niet kunnen vinden.’

De leerjongens slepen een paar hobbelige stromatrassen aan die ze op de vuile vloer uitspreiden. Ze gaan erop zitten en kloppen op de open plek naast zich, nodigen Alfonso en Matthis uit er ook bij te komen.

Alfonso begint levendig met hen te praten; blijkbaar vertelt hij over zijn avonturen in Frankrijk. Matthis doet geen moeite het gesprek te volgen. Hij wil ongestoord dromen van de mooiste ogen ter wereld. Ten slotte strekken ze zich allemaal uit op de strozakken. Alfonso kruipt dicht tegen Matthis aan.

' Niet erg behaaglijk hier,’ bromt hij in het Frans. ‘De gezellen van mijn oom hebben het ook niet best! Om door hem opgeleid te worden moeten ze twee keer zoveel betalen als bij een andere kleermaker, maar ja, oompje heeft de naam dat hij de beste snijder in Burgos is en wie bij hem in de leer is geweest kan in heel Castilië terecht... Zeg, slaap je al?’

' Ja,' mompelt Matthis. Het kan hem niet schelen hoe goed of hoe slecht oom Manuel zijn leerlingen behandelt. Hij wil aan Rosita denken.

'Oompje is doodsbenauwd voor de compagnieën,’ fluistert Alfonso naast hem. ‘Ik heb hem gezegd dat daarvoor geen reden is. Du Guesclin zal zijn mannen niet toestaan een stad als Burgos te plunderen en De Bastaard zal het zijn soldeniers ook verbieden. Maar oom Manuel geloofde me niet... Hij is ervan overtuigd dat ze het juist op zijn spaarduitjes voorzien hebben.’

Matthis heeft geen zin om te praten. Stijf knijpt hij zijn ogen dicht on meteen ziet hij het gave gezichtje van Rosita weer voor zich. Honderd dubloenen, denkt hij, daar moet toch op de een of andere manier aan te komen zijn!

Nauwelijks breekt de dag aan of oom Manuel komt hen uit bed jagen. ‘Opstaan luie vlegels, we hebben veel te doen vandaag!’ Niemand protesteert. Matthis is de eerste die overeind vliegt. Rosita! denkt hij en hij haast zich zijn uiterlijk in orde te brengen. Daarna helpt hij de jongens met het wegruimen van de strozakken en het openen van de luifel. Verwonderd kijkt hij de straat in, waar hele stoeten mensen voorbijgaan, hun hebben en houwen op de rug. Ook hoogopgetaste karren met huisraad ratelen voorbij. ‘Kijk nou eens,’ roept Alfonso, die naast hem opduikt, ‘die wachten de val van de stad en de komst van de compagnieën niet af.’ Matthis schudt het hoofd. ‘Ze hoeven niet zo bang te zijn,’ prevelt hij. ‘Bertrand du Guesclin is geen onmens.’ Dan hoort hij achter zich de trap kraken en snel draait hij zich om. Zijn hart schiet in zijn keel. Daar is Rosita, fris als de ochtendstond. Ze torst een grote kom pap. Achter haar komt een van de broertjes met een kruik bier.

‘Ha, ons ontbijt,’ roept Alfonso. ‘Nichtje, wat zie je er vandaag weer lief uit. Je bent zo mooi als de morgenster.’

Rosita bloost diep. Matthis rent naar voren, neemt de kom van haar over, zet die op de tafel, lacht haar toe. Even streelt zijn hand het glanzende ravenzwarte haar. Hij kan niets zeggen, zijn keel lijkt dichtgesnoerd, zijn hart roffelt als een oorlogstrom. Hun ogen grijpen in elkaar; dan slaat ze snel haar blik neer, pakt haar rokken bijeen en vlucht de trap op, schuw als een vogeltje. Aan de grond genageld kijkt Matthis haar na.

Maar nu heeft hij toch wel honger. Samen met Alfonso en de gezellen stort hij zich op de pap en drinkt er verschaald bier bij. De pap is waterig.

‘Je zou zweren dat jouw oom straatarm is,’ fluistert hij Alfonso toe. Die haalt de schouders op.

‘Waarom zouden er in Burgos geen vrekken wonen? Schraapzucht vind je overal. Eet nou maar, we hebben een lange rit te maken. En hoe eerder we vertrekken hoe liever het mij is. Voorlopig heb ik weer genoeg van mijn familie gezien.’

‘Gisteren,’ plaagt Matthis, ‘vertelde je me dat in dit land familiebanden sterker zijn dan politiek. Eerlijk gezegd heb ik er weinig van gemerkt in dit huis.’

Alfonso zucht diep.

'Als je twee jaar weg bent geweest denk je niet meer aan de mensen zoals ze werkelijk zijn,’ prevelt hij weemoedig. ‘Trouwens, oom Manuel is zenuwachtig en bang voor de compagnieën. Zou jij niet van streek raken als je een mooie dochter had en je wist dat er achtduizend bandieten in aantocht zijn?’

Op dat moment komt de kleine kleermaker de werkplaats weer binnenstuiven.

'Genoeg gepraat, genoeg gegeten, we moeten opschieten!’

'Ja oom, we zullen u niet langer lastigvallen,’ antwoordt Alfonso snel. Hij geeft Matthis een wenk. ‘Wij danken u voor de betoonde gastvrijheid. Groet tante Eulalia van ons. Moge God uw huis zegenen. Tot ziens, oompje.’

'Gaan we zomaar weg?’ vraagt Matthis ontsteld. ‘Moeten we geen afscheid nemen van je tante?’ Hij heeft zo ongeveer begrepen wat Alfonso zei.

boven zijn hoofd hoort hij lawaai alsof iemand met een zware kist sleept. De jongetjes huilen, hij hoort ook de stem van tante Eulalia die de kinderen toeroept dat ze stil moeten zijn... Meester-kleermaker Badolo staat op hete kolen.

Het is duidelijk dat hij zijn gasten zo snel mogelijk kwijt wil. Alfonso drukt Matthis de luit in de armen. ‘Kom toch mee,’ gromt hij ongeduldig. Hij zwaait vaag naar zijn oom en diens gezellen en trekt zijn makker de straat op. ‘Oef, eindelijk een beetje frisse lucht! Laten we maken dat we de stad uitkomen. Ik snak ernaar weer in het zadel te zitten en de wind om mijn oren te voelen. De bekrompenheid van zo’n poortersfamilie ben ik blijkbaar ontgroeid.’

Matthis kijkt nog eens om. Badolo staat hen op de drempel van zijn winkel na te kijken, alsof hij zich ervan wil overtuigen dat de lastposten werkelijk vertrekken. Even werpt de heraut een blik omhoog naar het venster van het woonvertrek. Beweegt daar iets? Hoopvol steekt hij de hand op en wuift. ‘Tot ziens!’

Binnen een week, denkt hij blij, kom ik terug. Maar dan met een zegevierend leger, aan de zijde van Bertrand du Guesclin. Rosita zal ontdekken welk een belangrijk man ik ben. Die vrekkige kleermaker zal het als een eer beschouwen wanneer ik hem om de hand van zijn schone dochter vraag...

Bij dat vooruitzicht knapt hij helemaal op. Opgewekt loopt hij met, Alfonso door de ontwakende stad. Ondanks het vroege uur is het al druk. Zwaar beladen ezels en karren, mensen met bundels en pakken passeren hen. Al die mensen schijnen in dezelfde richting te trekken.

‘De grote uittocht is begonnen,’ constateert Alfonso. ‘De ratten verlaten het zinkende schip.’

Nadat Pedro de Wrede de vorige dag zijn hoofdstad in de steek liet, hebben veel van zijn onderdanen besloten zijn voorbeeld te volgen. De bisschop-stadsvoogd is ook al vertrokken naar Toledo. Rijke poorters hebben zich snel reisvaardig gemaakt; ze verzamelen hun schatten en gezinsleden, sluiten hun huizen en nemen de wijk. De poorten van Burgos gapen wijdopen, een lange stoet mensen trekt weg.

Matthis en Alfonso mengen zich onder de stroom vluchtelingen en komen zo de stad nog gemakkelijker uit dan ze er de vorige dag in kwamen. Ze halen hun paarden op en rijden weg in noordwestelijke richting. Nog eenmaal kijkt Matthis om, naar de dikke muren en hoge torens van Burgos. Hij hoort de klokken beieren. Wie niet op de vlucht slaat verzamelt zich in de kerken om te bidden. Wat zou de lieflijke Rosita op dit ogenblik doen? Knielt ze naast haar moeder voor het beeld van de heilige Jacobus, de

schutspatroon van Castilië, en smeekt ze zijn bescherming af? Of staat ze voor het venster, dromend van een jonge trouvère die liefdesliederen voor haar zong en haar vingertoppen kuste?

Dat laatste fantasiebeeld bevalt Matthis het beste. Daaraan blijft hij denken, heel de lange rit naar !!broken!!

DE ONDERWORPENEN

Vier dagen later verschijnt het leger van De Bastaard en Du Guesclin voor de poorten van Burgos. In de steek gelaten door hun koning, ontslagen van hun eed van trouw, zien de poorters er geen heil in hun leven op het spel te zetten bij een vergeefse verdediging. Zodra de roffels van de oorlogstrommen de lucht vervullen, komt don Sancho, de militaire commandant van de stad, zijn onderwerping aanbieden. De enige voorwaarde die hij stelt is, dat Du Guesclin zijn huurlingen buiten de muren zal houden. Maar De Bastaard met zijn gevolg en Du Guesclin met zijn officieren zullen hartelijk verwelkomd worden. Bertrand accepteert de voorwaarden. Ogenschijnlijk met een grimmig gezicht, in zijn hart overgelukkig dat de hoofdstad hem in handen valt zonder bloedvergieten. Terwijl de compagnieën in het veld hun kamp inrichten, spreekt Du Guesclin de kapiteins streng toe, verbiedt plunderingen en belooft hun een grote beloning in geld wanneer ze weten te voorkomen dat hun manschappen zich misdragen.

‘Burgos zal betalen, vrienden. Dat zweer ik bij alles wat me heilig is.’ De officiële intocht van De Bastaard wordt snel geregeld. Matthis Cuvelier, opgewonden en ongeduldig, kan nauwelijks het moment afwachten dat ze in volle glorie zullen binnentrekken. Het is stralend lenteweer. Burgos flonkert onder de zon, het gouden kruis op de kathedraal schiet vonken. De heraut trekt zijn beste kostuum aan en poetst zijn trompet op. Zal hij vandaag Rosita terugzien? Zal ze langs 'de weg staan tussen het volk en de zegevierende intocht gadeslaan?

De poorten draaien open, de brug' wordt neergelaten, op de

muren van de stad ziet het zwart van de mensen. Aan het hoofd van de stoet rijdt Henri de Bastaard met aan zijn zijde Bertrand du Guesclin. Ze worden omringd door vaandeldragers en trommelaars, gevolgd door Bertrands Bretonse ruiters, de plunderkapiteins, schildknapen, zelfs twee wagens met Marie-Claires amusementsgroep. (Daarachter Matthis en Marie-Claire op mooie paarden. Matthis’ herautenkostuum plooit zich om hem heen, hij is zich ervan bewust dat hij er schitterend uitziet. Op zijn blonde haar draagt hij een zwierige hoed met pluimen, aan zijn zadelknop blinkt zijn trompet, de luit hangt op zijn rug.)

Bertrand du Guesclin op zijn zwarte hengst is in volle wapenrusting gestoken. In de ogen van het verzamelde volk moet hij een oorlogsgod zijn, grimmig en onweerstaanbaar. De Bastaard op zijn witte paard vormt daarmee een wonderlijk contrast. Naast de krijgshaftige Du Guesclin vertegenwoordigt hij het recht, de genade, in een koninklijke gestalte.

Toch is het vooral Marie-Claire die aan de intocht een toets van beschaving, zachtheid en zomerweelde verleent. Haar zadel (een geschenk van De Bastaard) is versierd met zilveren knoppen. Ze draagt een glanzende rode japon met wijde mouwen en diep uitgesneden halslijn. Haar muiltjes zijn geborduurd met zilverdraad, evenals haar fluwelen hoed. Ze draagt kanten handschoenen; om haar hals hangt het gouden kettinkje met de kostbare zwarte parel, die de vorm van een traan heeft. Het volk kent haar niet, weet niet wie zij is, maar juicht haar even hard toe als de sprookjesprins voor aan de stoet. Een koning die een stad binnenrijdt met zulke prachtige mensen kan niet anders zijn dan de lieveling van vrouwe Fortuna.

Want eigenlijk twijfelt niemand in Burgos er meer aan of don Henri wordt hun koning. De Bastaard neemt de toejuichingen verheugd in ontvangst. Hij zendt zijn verblindende glimlach omhoog naar balkons en open vensters, waar gesluierde vrouwen

zijn intocht gadeslaan. Hij strooit kushandjes rond en omdat hij stapvoets rijdt, krijgen de poorters alle gelegenheid deze mooie man te vergelijken met de vorst die hen nog geen week geleden in de steek liet. Don Henri, de nieuwe heerser met de warme glimlach, wordt op slag populair.

Halverwege de stoet schommelen de beide huifkarren, getrokken door bruine paarden. De voorste wagen wordt gemend door Kleine Robert. In de karren staan en zitten Marie-Claires artiesten, uitgedost in hun flonkerende kostuums. Kleine Robert houdt trots de teugels, zijn hartje barst van vreugde. Hoe heerlijk is het om als overwinnaar een stad binnen te trekken, bejubeld te worden! De huif van de wagen is opengeslagen, de artiesten laten zich bekijken. De jongleurs spelen opgewekte wijsjes, de acrobaten staan op de handen, klappen in de voeten; het volk gaapt van verbazing. Ook achter deze wagens rijden trommelaars, die het concert van de jongleurs begeleiden met ritmische roffels.

Maar niemand, niemand in de optocht geniet zo als Matthis Cuvelier. Hij kijkt rond, zoekend naar Rosita, glimlacht intussen naar vrouwen en meisjes, vangt een toegeworpen bloem op en brengt die aan zijn lippen. Hij voelt zich een jonge held, bijna een ridder uit een roman. Zijn fiere houding zegt: Kijk, hier ben ik, de heraut van Du Guesclin. Die klokken luiden voor mij, de kushandjes die de vrouwen naar de stoet werpen gelden mij. Slechts vaag is hij zich ervan bewust dat hij alleen zo zit te pronken om indruk op Rosita te maken voor het geval ze zich tussen de toeschouwers bevindt. Naast zich hoort hij Marie-Claires lach opklateren.

‘Je stelt je aan alsof je Burgos eigenhandig veroverd hebt,’ zegt ze plagend.

‘Ik ben blij voor Bertrand dat het zo gemakkelijk is gegaan,’ antwoordt Matthis. ‘Hij zag ertegenop om de stad met geweld te moeten nemen.’‘Ja,’ zucht zijn pleegmoeder, ‘Bertrand is zelfs zuinig op die vermaledijde plunderaars... Ik had nooit durven dromen dat onze veldtocht zo snel voorbij zou zijn. Als je rekent hoe lang we bezig zijn geweest met de voorbereidingen... bijna een jaar. En binnen twee maanden is Castilië onderworpen.’

‘Geen sprake van,’ roept Matthis. ‘We komen nu wel met veel tamtam de hoofdstad binnen, maar dit is een groot land en het kan nog heel wat weerstand bieden. Ik heb horen zeggen dat Pedro de Wrede een bondgenoot zal vinden in de Morenkoning van Granada.’

‘Toch durfde hij onze komst niet af te wachten en is hij er halsoverkop vandoor gegaan,’ werpt Marie-Claire tegen.

Matthis knikt verstrooid en tuurt dan weer gespannen naar de vele mensen die zich langs de straten hebben geschaard om de intocht gade te slaan. Het is zo’n gewemel van hoeden, sluiers, helmen en kappen dat hij nauwelijks een gezicht kan onderscheiden. ‘Waar kijk je toch zo naar?’ vraagt Marie-Claire argeloos. ‘Zoek je een kennis?’

Ze weet niets van Rosita; Matthis heeft het geheim van zijn liefde voor zich gehouden. Maar wanneer een jongeman bij zo’n onschuldige vraag een vuurrood hoofd krijgt, is het duidelijk genoeg wat er aan de hand is. Lachend werpt Marie-Claire het hoofd achterover.

‘Matthis! Vertel me niet dat je in de paar uren die jij in Burgos hebt doorgebracht, kans hebt gezien je hart te verliezen!’

‘Ach, stil toch,’ bromt de heraut verlegen, en dan is het nóg duidelijker.

Ze naderen het Castillo, de grote burcht van Burgos, waar Henri de Bastaard en zijn voornaamste officieren hun intrek zullen nemen tot zijn kroning kan plaatsvinden. Op het plein voor de burcht is het een geweldig gedrang. De stoet rijdt de binnenplaats op, verwelkomd door klaroengeschal, door buigende magistraten,

door priesters en door commandant don Sancho, die onderdanig de knie buigt voor De Bastaard. Dat leidt Marie-Claires aandacht af. Ze vergeet Matthis te plagen en geniet van het fraaie schouwspel. Het gaat er zeer plechtig toe. Aan Bertrand du Guesclin wordt minstens evenveel eer bewezen als aan Henri van Trastemara. Rode tapijten zijn voor hen uitgerold. Ook Hugh de Calverley, die zich intussen weer bij het plunderleger heeft gevoegd, wordt als een hoge edelman ontvangen. De hoogwaardigheidsbekleders van de stad en een deel van de achtergebleven hovelingen zijn bijna allen geestelijken en als ze dat toevallig niet zijn staat er wel een priester naast hen.

‘Een vroom land,’ hoort Matthis zijn pleegmoeder nuchter opmerken. Ja, hij vindt het best - waar is Rosita? Heeft ze hem gezien tijdens de rit door de stad? Wat kunnen hem die hoge heren schelen die daar staan te buigen, te prevelen, te zegenen - ze houden redevoeringen waarvan hij geen woord verstaat.

De bereden trommelaars hebben zich aan weerskanten van de binnenplaats opgesteld en geven na elke korte toespraak een roffel weg alsof ze de woorden van de heren moeten onderstrepen. Buiten de burchtpoort, op het plein, zijn de artiestenwagens achtergebleven. Onder leiding van Kleine Robert geven de jongleurs en acrobaten een voorstelling voor het toegestroomde volk. Kleine Robert, tien jaar oud, lijkt pas zes en de wijze waarop hij de troep dirigeert doet de monden van de Castilianen openvallen. Uit •welk sprookjesland mag dat parmantige miniatuurventje wel afkomstig zijn?

Henri de Bastaard is afgestegen; de donderende roffels van de trommels begeleiden hem als hij plechtig de hand toesteekt aan don Sancho. Marie-Claire knijpt Matthis in de arm, terwijl haar paard zenuwachtig met de oren reageert.

‘Dat geluid maakt me helemaal warm vanbinnen,’ zegt ze opgetogen. Onwillekeurig werpt Matthis een blik op de tamboers en dan krijgt hij een schok. Hij herkent in een van hen Alfonso Badolo. Nadat ze waren teruggekeerd in het kamp te Belorado en rapport hadden uitgebracht, zijn ze elk weer hun eigen weg gegaan. Dagenlang hebben ze elkaar niet gezien en nu staan ze hier samen op de binnenplaats. Hun ogen ontmoeten elkaar. Matthis steekt groetend de hand op, Alfonso knipoogt zonder zijn luidruchtige werk te staken.

‘Hé,’ zegt Marie-Claire wanneer de trommels plotseling stilvallen, ‘was dat niet de jongeman met wie je in Burgos bent gaan spioneren? Hij lijkt me zo’n aardige jongen. Kon je goed met hem overweg? Je hebt me maar weinig verteld over dat uitstapje. Hoe...’

‘Afstijgen,’ zegt Matthis snel. ‘Wij moeten ook naar binnen.’

Een knappe Spaanse officier schiet toe en helpt Marie-Claire uit het zadel. Hij doet dat zo hoffelijk dat ze er een kleur van krijgt. Al die ceremoniën! Je kunt in dit land geen stap doen of spiedende ogen volgen je om te zien of je geen foutje maakt. Alles moet precies volgens protocol, waarbij ieder nauwgezet de plaats moet innemen die hem volgens rang en stand toekomt. Erg vermoeiend...

Matthis Cuvelier ontdekt tot zijn grote vrolijkheid dat de aanwezigheid van zijn pleegmoeder werkt als een storend element. De hoge Spanjaarden, doodsbenauwd om tegen het voorgeschreven protocol te zondigen, weten niet goed raad met haar. Wie is zij, bij wie hoort zij? Waarom werd de ceremoniemeester niet over haar komst ingelicht, zodat hij weet waar hij haar moet neerzetten, of ze bij het binnengaan van het Castillo in de derde of de zesde rij moet lopen? Het is om wanhopig van te worden! De ceremoniemeester besluit het zekere voor het onzekere te nemen en Marie-Claire te ontvangen als een hoge edelvrouw. De zwarte parel die zij draagt moet een fortuin hebben gekost en duidt op een hoge

rang. De hovelingen buigen diep voor haar wanneer ze aan hen voorbij schrijdt, de hand losjes op Matthis’ arm. Haar ogen lichten op; ze is niet ongevoelig voor eerbetuigingen. Tegelijk kost het haar moeite om het niet uit te schateren. Ze moesten eens weten dat op de jaarmarkten en kermissen in Frankrijk vergeefs wordt uitgekeken naar dat kind van het volk: Gods Vlindertje. Terwijl hier graven, hertogen en kanunniken haar begroeten alsof ze met een kroon op haar hoofd werd geboren.

In de grote pronkzaal van het Castillo heeft Henri van Trastemara zich neergezet in een koninklijke zetel. Hij wordt geflankeerd door Du Guesclin en Hugh de Calverley. De kapiteins scharen zich langs de wanden, samen met de Spaanse grandes. Marie-Claire vangt even de blik op van Jake de Wyn, die haar bewonderend maar niet zonder spot aanstaart. Ze knipoogt hem plagend toe, tot grote ontsteltenis van de aanwezige geestelijken... en waar moet de ceremoniemeester nu die vrouw plaatsen? Ze past niet in deze mannenvergadering...

Bertrand du Guesclin lost de moeilijkheid op met een wilde armzwaai. Hij roept dwars door de zaal heen: ‘Hola, prinses, kom hier. Blijf dicht bij me. Versta jij één woord van wat die snoeshanen hier prevelen? Matthis, ga onmiddellijk een tolk voor me zoeken.’ Te midden van het hofceremonieel en de overdreven pronk grijpt de Breton instinctief terug naar zijn boerse manieren.

Slechts enkelen van de hovelingen verstaan het rauwe Frans en verschieten van kleur. Maar de veldheer heeft de vrouw prinses genoemd en prompt buigen ze weer diep voor haar wanneer ze op Du Guesclin toesnelt. Een page schuift haar op een wenk van don Henri een schemeltje toe, zodat ze kan zitten. Achter haar staat Bertrand; hij legt zwaar zijn hand op haar schouder en grijnst. Matthis maakt aanstalten om op zoek te gaan naar een tolk. Hij denkt aan Alfonso. Maar eer hij de zaal kan verlaten roept Marie-Claire hem na: ‘Breng Kleine Robert mee, Matthis!’

Ze willen de grap tot het uiterste doorvoeren, denkt hij grinnikend.

Hij vindt Alfonso op de binnenplaats bij de wachtende tamboers en troont hem mee. Samen lopen ze even het plein op om Kleine Robert op te halen. De page laat de amusementsgroep graag in de steek om in de grote zaal bij de plechtige installatie van De Bastaard te mogen zijn. Klein en trots stapt hij achter Matthis en Alfonso naar binnen. Onmiddellijk stelt hij zich op naast de brede gestalte van Du Guesclin. Hij kan net over de schouders van zijn moeder heen kijken.

‘Zo kunstenmaker...’ prevelt de Breton goedmoedig. Kleine Robert krijgt een kleur.

‘Ik ben uw page, seigneur,’ zegt hij nadrukkelijk. Bertrand grijnst. ‘Stil, laat niemand dat horen, ze zouden me uitlachen.’

Vernederd bijt Kleine Robert zich op de lip. Hij staat ingeklemd tussen louter grote kerels: Du Guesclin, Alfonso, Matthis, Jake de Wyn. Alle heiligen, wat is hij jaloers op hun lengte! Verloren als een dwerg in het hooggebergte kijkt hij langs armen en benen naar wat er in de zaal gebeurt. Maar dan raakt hij toch onder de indruk van al die pracht en praal.

De ceremoniemeester stampt met zijn staf op de marmeren vloer. Het wordt rustig in de zaal.

De burgemeester van Burgos neemt als eerste het woord. Matthis herkent de man die zo brutaal was tegen Pedro de Wrede; nu drukt zijn houding onderworpenheid uit. Hij knielt voor De Bastaard, kijkt smekend naar hem op: ‘Niets, o sire, hebben wij u in de weg gelegd. Wij hebben onze wettige koning Pedro de stad uitgejaagd, u ter wille. Wij zijn bereid u in alles te gehoorzamen en u trouw te zweren, maar wat ik u bidden mag, sire: spaar de stad! Spaar onze vrouwen en kinderen. Geef Burgos niet prijs aan die plunderbendes daarbuiten.’

Als Matthis niet met zijn gedachten bij de Badolo’s was geweest,

zou hij zich over die burgemeester alleen maar vrolijk hebben gemaakt, zoals Alfonso, die de woorden van de magistraat hardop staat te vertalen voor Du Guesclin en de kapiteins. Aan de stem van de tamboer kun je horen dat hij denkt: Hoor dat nu eens aan, wat is-ie bang voor zijn spaarduiten! Maar de noodkreet van de man: spaar onze vrouwen en kinderen, gaat Matthis recht door de ziel. Hij denkt aan de schone Rosita, aan de ruige kerels van de compagnieën, en de rillingen lopen hem over de rug.

Don Henri trekt een streng gezicht: ‘Sta op, alcalde. Ik ben geen tiran zoals mijn broer. Het lag niet in mijn bedoeling Burgos te brandschatten, maar u liegt mij iets voor. Het is niet waar dat u Pedro de Wrede hebt verjaagd. Mijn broer is halsoverkop uitgeweken naar Toledo om troepen te verzamelen waarmee hij tegen mij wil optrekken. Van wegjagen was geen sprake, u heeft hem zelfs op de knieën gesmeekt in Burgos te blijven.’

Hoe weet hij dat? lijkt de onthutste burgemeester te denken. Hij wringt de handen. ‘Sire, vergeef mij,’ fluistert hij geschrokken. Don Henri maakt een handgebaar.

‘Ik vergeef u,’ zegt hij koud, ‘want in mij zult u een genadiger vorst • vinden dan in don Pedro. Maar de troepen die met mij uit Frankrijk zijn gekomen om de tiran te verdrijven, verwachten voor hun moed en werk een beloning. Die beloning heb ik hun beloofd en ik zal mijn woord niet breken.’

‘Ja sire,’ fluistert de burgemeester gedwee. Alfonso vertaalt het luidkeels.

Bij het woord ‘beloning’ leeft Hugh de Calverley zichtbaar op. Grijnzend werpt hij een blik op de rijen edelen en priesters in de zaal, terwijl hij de kostbaarheid van hun kledij lijkt te schatten. ‘Dus,’ vervolgt don Henri krachtig, ‘die beloofde soldij moet er komen.’ Mèt andere woorden: Burgos, betaal!

De burgemeester, die nu wel begrijpt dat er niet aan te ontkomen is, prevelt hoopvol: ‘Sta mij toe, sire, dat ik een voorstel doe. De joodse gemeente in Burgos is rijk. Onder de tiran Pedro genoten de joden vele voorrechten en op kosten van het volk konden zij zich mateloos verrijken, ofschoon zij onze Heer Jezus Christus minachten en zij zich overgeven aan de vreselijkste zonden. Laat hen boeten voor hun misdaden, sire, met alles wat ze bezitten. Maar ik bid u, spaar ons, spaar onze vrouwen en kinderen.’ Matthis Cuvelier herinnert zich plotseling waarom Alfonso twee jaar geleden moest vluchten: hij had een magistraat als die huichelaar daar beledigd. Hij kijkt even opzij, naar het rustige gezicht van de jongeman die nog steeds, rechtop en met luide stem, de Spaanse zinnen in het Frans vertaalt. Wat gaat er nu om in de jonge tamboer?

Nadat de woorden van de burgemeester goed tot iedereen in de zaal zijn doorgedrongen, blijft het even stil. Don Henri kijkt recht en fronsend voor zich uit, alsof hij over het advies van de man moet nadenken. In werkelijkheid wacht hij op een reactie van de omstanders. En die komt! ‘Wacht eens even,’ dreunt de gebarsten stem van Du Guesclin, ‘wat is dat voor onzin? Waarom moeten alleen de joden betalen? Er zullen in deze stad ook wel corrupte christenen zijn die een aardig spaarpotje bezitten. Ik verwed er mijn hoofd onder dat in deze burcht nog schatten liggen opgetast die Pedro de Wrede heeft moeten achterlaten in zijn haast om zijn hachje te redden. Waarom moeten de joden altijd het kind van de rekening zijn?’

Niet zonder leedvermaak vertaalt Alfonso dit letterlijk voor de hovelingen en priesters, die zichtbaar verstijven. Ze richten hun geschrokken blikken op don Henri, die even glimlacht.

‘Mijn vriend ridder Bertrand du Guesclin heeft gelijk,’ zegt hij fier. ‘Natuurlijk heb ik gelijk,’ bast Bertrand. ‘Ik weet wel niet hoe het in Burgos toeging, maar veel verschil met Parijs zal er niet zijn. En hoe het in Parijs gaat weet ik maar al te goed. De rechters en advocaten, de ambtenaren en kanunniken daar zijn rijker dan de joden. Corruptie is de grote plaag in elke hoofdstad. De geleerde heren kleden zich in bont en zijde, ze dragen kanten hemden en wonen in paleizen, maar elk van hen is met niets begonnen. Waarvan werden zij dan zo rijk?’

De stem van de tolk wordt steeds enthousiaster, terwijl hij het vertaalt. Hij staat heel duidelijk te genieten. Don Henri wrijft over zijn kin, quasi-nadenkend, in werkelijkheid om zijn lachen in te houden. En Bertrands stem dreunt maar door: ‘De soldij voor mijn soldaten moet ergens vandaan komen, dat staat vast. Maar wat mij betreft hoeft dat geld niet alleen uit de zakken van de joden te worden geklopt en mogen de rijke christenheren ijverig meebetalen.’

Een van de aanwezige kanunniken, wie nu toch de gal overloopt, doet een pas naar voren.

‘De joden,’ galmt hij verontwaardigd, ‘hebben de pest over Europa gebracht, tot tweemaal toe.’

Bertrand du Guesclin is niet het minst onder de indruk.

‘Pardieu, wat is dit voor een land? In Frankrijk weten we allang dat de pest niet door de joden werd veroorzaakt - dat is een sprookje. U zoekt een zondebok, monseigneur! Daarom zeg ik u: de soldij voor de compagnieën moet uit de zakken komen van hen die het meest te missen hebben. Als dat toevallig joden zijn, mij best. Ik wil er alleen op wijzen dat we de geleerde heren met hun bontkragen niet over het hoofd moeten zien, of ze zich nu Moor, christen of jood noemen.’

Don Henri heft de hand op.

‘U hebt het gehoord, heren. De graaf van Longueville is van mening dat de stad voor plundering gespaard kan blijven indien er voldoende geld beschikbaar komt om zijn troepen tevreden te stellen. En hij meent dat daarvoor niet uitsluitend de joden moeten worden aangesproken, maar ieder die een inkomen heeft boven de duizend dubloenen per jaar. Wat heeft u hierop te zeggen?’

De edelen en gildenmeesters die de vluchtende Pedro de Wrede alleen maar niet zijn gevolgd om hun rijkdommen te kunnen beschermen, zijn bleek geworden. Ze durven Du Guesclin niet tegen te spreken. De man aan wie tienduizend bandieten onvoorwaardelijk gehoorzamen, boezemt hun groot respect in. Ze fluisteren met elkaar, opgewonden en ontsteld; dan treedt don Sancho naar voren en werpt zich voor don Henri op de vloer: ‘Sire, ik vraag verlof te spreken. In de kelders van het Castillo, achter een geheime deur, ligt een deel van koning Pedro’s schatten. De kisten waren te zwaar om mee te nemen op zijn vlucht. Ik ken het geheim van het deurslot. Ik erken u als mijn nieuwe vorst en ik ben bereid de schat aan u uit te leveren.’

De Bastaard knikt, Alfonso vertaalt, de kapiteins grinniken oneerbiedig. ‘Dacht ik het niet,’ gromt Du Guesclin binnensmonds.

‘De graaf van Longueville zegt dat hij zoiets wel verwachtte,’ vertaalt Alfonso met een strak gezicht en neutrale stem, maar zéér luid in het Castiliaans.

Matthis Cuvelier ziet de haren in Marie-Claires hals trillen. Lacht ze? Ook hij heeft moeite zijn gezicht in de plooi te houden. Zijn hart gaat uit naar De Bastaard, die het spelletje zo aardig meespeelt. Dan richt zijn aandacht zich weer op de verzamelde hofhouding en stadsbestuurders. Nog geen week geleden knielden diezelfde hoge heren voor een andere heerser, werden samenscholingen van poorters uiteengejaagd. Zijn ze dat vergeten? Nu knielen ze in hun prachtigste kleren voor een bastaard, noemen hem sire en majesteit... en proberen te redden wat er te redden valt van hun bezittingen en hoge posities, desnoods met verraad. Of ze gekleed zijn in lompen of in brokaat, mensen denken allemaal in de eerste plaats aan zichzelf, denkt hij weemoedig. Ik sta er inwendig bij te schateren, maar eigenlijk is het diep droevig. Matthis is van afkomst ook maar een gewone jongen, een speelbal van het lot. Hij heeft het ver gebracht in de wereld, maar het nederige begin is hij niet vergeten. In deze schitterende zaal met de overdadige versieringen, met de schilden en wandkleden aan de muren, met al die deftige lieden om hem heen, overvalt hem het vreemde gevoel dat dit alles niet echt is. Hij ziet juwelen flonkeren, gouddraad en zilverbeslag glinsteren - het is een grandioos machtsvertoon. In werkelijkheid stelt het niets voor. Onder die rijk geborduurde kostuums kloppen angstige mensenharten. Onder de fraai gekrulde haren flitsen zelfzuchtige gedachten. Hoeveel is de onderworpenheid van deze heren waard? Wat is er nodig om diezelfde magistraten te doen vergeten dat ze zich voor een bastaard in het stof wierpen en om genade smeekten?

Don Henri hoeft niet lang na te denken. Hij accepteert het aanbod van don Sancho. Dan staat hij op. Hoog kijkt hij uit over de hofhouding en spreekt. Hij haalt het oude verhaal over Pedro’s onwettige geboorte weer op. Door zijn woorden schijnt het halfvergeten gerucht, dat nooit bewezen kon worden, opeens pure werkelijkheid te worden. Hij rechtvaardigt zijn aanspraken op de troon van Castilië met dat verhaal. De edelen en magistraten knikken gehoorzaam, de priesters heffen zegenend de handen op. Maar Matthis’ gevoel van vervreemding verdwijnt er niet door. Zouden de heren dat sprookje geloven of vinden ze het op dit ogenblik het voordeligste om te doen alsof ze dit altijd hebben geweten en ze in De Bastaard hun rechtmatige bevrijder zien? Hoe dan ook: ze erkennen hem als hun koning, ze zweren Pedro af, ze roepen: ‘Castilië voor koning Henri’ en dan is de machtsovername een feit. Dat wil zeggen, voorzover het Burgos betreft.

Kleine Robert verveelt zich. Hij raakt uitgekeken op de pronk om zich heen, van de redevoeringen begrijpt hij niet veel, het lange staan vermoeit hem. Zijn ze nou nog niet klaar? Wat zeuren grote mensen toch altijd.

Maar er moet nog iets geregeld worden: de datum voor de kroning van don Henri. Die datum ligt voor de hand; het is bijna Pasen. Maar wie moet de kroning verrichten? De bisschop van Burgos is gevlucht! Dan treedt de abt van het klooster Las Huelgas naar voren en verklaart zich bereid de zalving van Henri II van Castilië op paasmorgen te voltrekken. De heilige kroningsolie wordt in het klooster bewaard, de abt heeft de sleutel van de gouden kist. De kerk van het klooster hoeft in schoonheid niet onder te doen voor de kathedraal en is bovendien van oudere datum; in lang vervlogen tijden werden er al koningen gekroond. De abt twijfelt er niet aan of ook de paus zal een zalving in deze vorm erkennen. De Bastaard kijkt stralend rond.

‘Het is goed,’ beslist hij, ‘en ieder die de wettigheid van mijn koningschap in twijfel durft te trekken, zal ik met de punt van mijn zwaard weten te vinden.’

Dat is mannentaal! Een zucht van verlichting gaat door de zaal. De plundering is afgekocht, de kroning geregeld; Burgos kan weer aan het werk gaan en terugkeren tot de dagelijkse routine. Don Henri heft de vergadering op. Terwijl de zaal langzaam leegstroomt, wendt hij zich tot Du Guesclin.

‘Vriend,’ zegt hij zacht, ‘u ziet er verstoord uit.’

‘Zulke eindeloze besprekingen zijn niets voor mij,’ antwoordt de Breton openhartig. ‘Op een goed paard had ik in dezelfde tijd twintig mijl kunnen afleggen. Waarom zijn magistraten altijd zo lang van stof?’

‘Dat is hun manier van vechten,’ zegt de nieuwe koning glimlachend. Bertrand snuift.

‘Ik weet het,’ gromt hij, ‘ik heb in mijn leven last genoeg van zulke kerels gehad. Ze lopen met een dolk gewapend rond, maar als ze je willen pakken doen ze je een proces aan. Een jaar lang staan ze dan over je hoofd heen te redeneren en spitsvondigheden naar elkaars hoofd te gooien, terwijl je gedoemd bent te wachten tot ze tot een uitspraak komen - en al die tijd kun je niets doen! Ze bezitten een onnavolgbaar talent om alles wat eenvoudig is, razend ingewikkeld te maken.’

‘Toch zijn die magistraten en advocaten even noodzakelijk voor de instandhouding van een rijk als een leger, Bertrand,’ zegt De Bastaard, terwijl hij zijn hand op Du Guesclins schouder legt. Het is een gebaar van echte vriendschap.

Marie-Claire heeft Kleine Robert bij de hand genomen en loopt de zaal rond, terwijl ze de wandtapijten en schilden bekijkt. Langs haar heen schuifelen de hovelingen, die haar in het voorbijgaan eerbiedig groeten. Peinzend kijkt ze hen na. Als ze plotseling Matthis in het oog krijgt, zegt ze zacht: ‘Het was indrukwekkend, maar wil je geloven dat ik heimwee heb naar het kampement en de eenvoudige soldaten daar? Die stijve Spanjaarden zijn een verschrikking. Ik verwachtte een trots volk aan te treffen, maar dat valt tegen. Ze kronkelen als wormen over de vloer.’

‘Kom eens mee,’ zegt Matthis. Hij brengt haar naar een hoog raam dat uitziet op een plein aan de achterzijde van het Castillo. Op de tenen staand kunnen ze een deel van het plein overzien. Daar is veel volk op de been, jubelend bij het bericht dat Burgos niet geplunderd zal worden en dat de Franse troepen buiten de stad zullen blijven. De edelen en officieren die juist de burcht hebben verlaten, rijden op hun fraaie paarden door de menigte. Fier zitten ze in het zadel en kijken recht voor zich uit. De heren dragen het hoofd hoog, ze zien de eenvoudige poorters niet eens, ze wijken voor niemand uit. Knechten lopen voor hen uit; ze roepen en schreeuwen: ‘Ruim baan voor de heer van Belorada. Opzij voor de graaf van Duero. Ruimte voor de ridder van Reinosa.

‘Zie je?’ zegt Matthis vrolijk. ‘Aan trots geen gebrek.’

Marie-Claire grinnikt oneerbiedig.

Matthis tilt Kleine Robert op zijn schouder, zodat de jongen het ook kan zien. Opgetogen klapt het kind in de handen.

‘Wat jammer dat Thérèse er niet is. Die zou het prachtig vinden.’

Wie is Thérèse ook weer? denkt Matthis verstrooid.

Ter gelegenheid van zijn triomfantelijke intocht geeft don Henri diezelfde avond een groot feestmaal voor de adel en burgerlijke magistraten. Ook hun dames zijn uitgenodigd. De hofceremoniemeester, die juist zo ingenomen was met zichzelf omdat hij meende tijdens de intocht die middag de juiste beslissingen te hebben genomen, krijgt daarbij de schok van zijn leven.

Want de geheimzinnige vrouw, die hij voor een hoge dame aanzag, blijkt nu niets te zijn dan een trouvère, de leidster van de kermistroep! Hoe kon hij zich zo vergissen?

Toch wordt het de mooiste voorstelling die Marie-Claire ooit heeft gegeven. Ze heeft haar groepje artiesten goed in de hand en hun verrichtingen zijn feilloos. De meesten van hen waren arme drommels, her en der in Frankrijk bijeengeraapt om er de amusementstroep mee op te bouwen. Hongerlijders, die er nooit van hadden durven dromen om nog eens te mogen optreden voor een Spaans hof. Ze doen hun uiterste best, de namaakjuwelen op hun fantasiekostuums schieten vonken. Ze spelen, zingen, buitelen alsof ze onvermoeibaar zijn en niet reeds dag na dag moesten optreden voor rauwe soldaten gedurende een bliksemsnelle veldtocht. De tweehonderd genodigden van don Henri vergeten bijna te eten en te drinken; ze kijken toe met open mond.

Gods Vlindertje is bij dat alles het wervelende middelpunt. Ze danst als een fee, zingt als een cherubijn, bespeelt de luit als een prinses, ze straalt als de zomerzon. Haar kleurige rokken zwieren om haar heen, een fluwelen kapje bedekt haar hoofd en laat het grootste deel van haar lange haar vrij. De verbijsterde hovelingen kunnen hun ogen niet geloven. De edelvrouwen aan de lange schragentafels slaan beschaamd de ogen neer onder hun kanten sluiers, maar kunnen toch niet nalaten verstolen te kijken en in stilte Gods Vlindertje te benijden. Hoe heerlijk moet het zijn je zo te kunnen uitleven, op te gaan in ritme en melodie! Tegelijk ergeren de dames zich aan de geestdrift van hun mannen en broers die hun gewone stijve houding schijnen te vergeten en die Marie-Claire aanmoedigen met handgeklap en bravo-geroep. Kijk nu toch hoe die mannen zich aanstellen! En don Henri zit maar te glimlachen. De dames verbergen het gezicht achter hun waaiers, knijpen de lippen stijf opeen, gedragen zich zedig en teruggetrokken, maar hun warme bloed begint te bruisen, hun ogen schitteren verraderlijk. De wilde muziek van de estampie, die verrukkelijk Franse dans, doet hun tenen krullen in hun zilveren muiltjes. Zelfs de abt van het klooster Las Huelgas kijkt toe met grote ogen en een welwillende glimlach.

Na Marie-Claire is Kleine Robert aan de beurt en het lenige lijfje van de miniatuurpage doet de dames weer rechtveren. Wat een schattig knaapje! Zo klein, zo watervlug, en hij heeft een lief gezichtje. Hij buitelt en springt, hij balanceert over een strak gespannen koord zes voet boven de grond, hij jongleert met flitsende messen en werpt ze weg tot ze alle acht in een keurige rij in een houten schild blijven steken. Nu juichen en applaudisseren ook de edelvrouwen en werpen het kind snoepjes toe.

De laatste grote verrassing van de feestavond is het optreden van Matthis Cuvelier, de zingende heraut. Marie-Claire is neergezonken op een taboeretje dat een van de bedienden haar heeft gebracht. Ze trekt Kleine Robert tegen zich aan. Moe leunt het kind tegen haar schoot. De fluiten, trommeltjes en viëlla’s zwijgen. Matthis neemt zijn luit, stelt zich op in de opengelaten ruimte met het gezicht naar de nieuwe heerser en Bertrand du Guesclin, die aan de rechterhand van De Bastaard zit.

Bertrand buigt zich iets opzij en fluistert don Henri toe: ‘Nu komt het. Zoiets hebben ze in Castilië nog nooit gehoord.’

Het wordt stil in de zaal wanneer Matthis in de snaren grijpt en een kort voorspel tokkelt. Wat zal hij zingen? Opeens weet hij het! Glashelder schalt zijn stem door de hoge ruimte:

Gelijk de ochtend die met koele bries door de zingende boomtoppen stuift, gelijk een toren met een gouden kruis en een portaal met stenen beelden onder de witte wolken van Bretagne, zo mooi ben jij, o liefste mijn!

Marie-Claire bijt op de rug van haar hand; haar ogen worden groot, met haar andere hand grijpt ze naar de parel op haar borst. O Berton, het is jouw lied, vlijmt het door haar heen.

De zon op middaghoogte, warm en fel, verft de blauwe lucht met gouden tinten.

De schelpen schuren langs de rotsen, zeedistels doen de duinen geuren onder de hoge hemel van Bretagne.

Zo mooi ben jij, o liefste mijn!

Ze merkt dat de tranen over haar wangen beginnen te lopen. Zelfs Berton, toen hij nog jong en verliefd was en dit lied voor haar maakte, heeft het nooit zo prachtig gezongen als zijn leerling nu. Waar haalt Matthis opeens zoveel gevoel, vervoering, warmte vandaan? Als rode muren om een hete stad, als een engel op een regenwolk, als een bloem verkleurend in de berm of het flitsend lemmet van een dolk onder de hoge hemel van Bretagne, zo mooi ben jij, o liefste mijn!

Matthis zwijgt. Een halve minuut blijft het nog doodstil. Het blonde haar van de trouvère glanst in het licht van de vele kaarsen. De edelvrouwen zitten als versteend, don Henri ziet er opeens uit als een diep ontroerd man die denkt aan vrouw en kinderen, ver van huis. De graaf van Denia is bleek geworden, Bertrands groene ogen puilen uit.

Dan barst de bijval los. De meeste toehoorders hebben van de tekst weinig verstaan, maar ze beseffen dat dit niets anders kon zijn dan een liefdeslied. Wat hen vooral ontroerde was de klank van Matthis’ stem, die de zachte golvingen van de melodie diep in hun harten dreef en er de kluizen van herinnering openscheurde. De ridders denken aan hun eerste liefde, aan grote, vochtige ogen, aan een gefluisterd woord van belofte. De dames blozen, slaan de ogen neer, proberen de woeste verlangens die in hen opstijgen te onderdrukken. Onder handgeklap en bravo-geroep verbergen ze hun ontroering, trachten ze de pijn te overstemmen die zij plotseling voelen. Wat een zanger!

Marie-Claire zit snikkend op haar krukje, haar tranen druppelen neer op Kleine Roberts haren. Ze begrijpt wat er is gebeurd. Matthis Cuvelier heeft zijn noodlot ontmoet en ze hoopt, bidt, eist dat hij zijn liefde niet zal hoeven te verliezen - zoals zij de hare.

TE LAAT!

Terwijl in de stad de voorbereidingen worden getroffen voor de kroning van Henri II legt Bertrand du Guesclin volledig beslag op zijn heraut. Hij dicteert de ene brief na de andere: aan Tiphaine, aan Charles V, aan Pierre de Plechtige van Aragon... er schijnt geen einde aan te komen. Eindelijk werpt Matthis opstandig de ganzenveer neer.

‘Bertrand, ik moet een vrije middag hebben.’

Midden in een zin stokt de geweldenaar. Hij kijkt hem verbaasd aan.

‘Een vrije middag, terwijl we het zo druk hebben? Waarvoor in godsnaam?’

‘Ik... ik heb dringend iets te doen in de stad.’

‘Wat kun jij nu in Burgos te doen hebben!’

Matthis bijt zich op de lippen.

‘Zeg op! Is je aanwezigheid in de stad belangrijker dan het werk dat je voor mij doet?’ dreunt de Breton.

‘Misschien niet voor de politiek, maar wel voor mij,’ barst Matthis los. Zijn handen trillen, hij heeft die nacht nauwelijks geslapen. Peinzend kijkt Bertrand op zijn jonge vriend neer. Dan beginnen zijn ogen te twinkelen.

‘Een meisje?’ vraagt hij. Matthis knikt stom, halfbeschaamd. ‘Pardieu, daar hoef je niet verlegen van te worden! Waarom zou jij niet verliefd kunnen zijn? Ik dacht gisteravond al: wat zingt die jongen mooi! Wie is zij?’

‘De... de dochter van een meester-kleermaker.’

‘Een poortersdochtertje! Dan kun je haar gisteren niet ontmoet hebben.’

‘Nee. Ik... ik leerde haar kennen toen ik naar Burgos ging om voor jou te spioneren,’ vertelt Matthis haperend.

‘Maar toen was je binnen twee dagen terug!’

Matthis zwijgt ongelukkig. Du Guesclin loopt in zichzelf mompelend het vertrek op en neer.

‘Laat het aan een trouvère over om snelle veroveringen te maken,’ gromt hij, half boos, half geamuseerd. ‘Je hebt zeker voor dat kind gezongen dat ze meteen voor je bezweek.’

Matthis knikt vaag.

‘Nou, nou, trek niet zo’n beteuterd gezicht. Ik zie wel dat je aan niets anders kunt denken. Echt iets voor mijn heraut om verliefd te worden op het verkeerde moment, in het verkeerde land... Ik wed dat jullie elkaars taal niet eens verstaan.’

‘We hebben geen woorden nodig,’ vlamt Matthis op. Bertrands opmerkingen doen hem pijn. Geen verliefde kan het verdragen dat zijn speciale geval nuchter ontleed wordt. Wie zijn hart verliest, denkt altijd dat hij de enige ter wereld is wie zoiets overkomt. Bertrand legt een hand op zijn schouder. ‘Rustig maar, ik begrijp wat er in je omgaat, ik ben ook wel eens verliefd geweest. Het is iets verschrikkelijks, nietwaar? En tegelijk zou je het voor geen goud willen missen... Heb je geld nodig?’

‘Ja nou!’ Matthis leeft meteen op. ‘Haar vader is gierig en ik zal de bezwaren van haar familie met goud moeten overwinnen.’ ‘Hoeveel?’

Hij durft het bijna niet te zeggen.

‘Honderd... dubloenen.’

‘Oef. Dan moet dat meisje wel iets bijzonders zijn.’

‘Ze is mooi,’ roept Matthis uit, ‘ongelooflijk mooi! Je hebt nog nooit zoiets gezien, Bertrand, haar ogen.

‘Alleen maar mooi?’

‘Lief, vriendelijk...’ Matthis stokt, hevig verward. Wat weet hij eigenlijk van Rosita? Hij heeft haar gezien, nauwelijks met haar gesproken, maar ze lachte tegen hem toen hij voor haar zong! ‘Bertrand...’ zegt hij smekend.

‘Goed, goed, ik zal je niet langer op de pijnbank leggen. Je krijgt tweehonderd dubloenen van me. Drommels, je bent mijn vriend. En deze veldtocht brengt me aardig wat op.’

Matthis grijpt zijn handen.

‘Je hebt mijn leven gered! Hoe kan ik je danken?’

‘Ach, verliefde dwaas, houd je mond. Berton de Fleur redde eens mijn leven en hij schreef het lied dat gisteravond mijn ziel verscheurde: Onder de hoge hemel van Bretagne! Ik had zó wel op Bliksemschicht willen springen om spoorslags naar huis te rijden. Jullie vermaledijde trouvères, jullie maken mensen helemaal in de war zodat ze niet meer weten wat ze doen. Ik had wijzer moeten zijn en me nooit met dat kunstenaarsvolk moeten inlaten. Vooruit, schrijf die brief en ga dan je meisje gelukkig maken met je goud.’

‘Het is haar vader die het goud wil!’

‘Mij best. Zing dan voor haar, zodat ze niet meer weet wat boven of onder is. Drommelse nachtegaal...’

Een uur later snelt Matthis te voet door de straten van Burgos. Aan zijn gordel hangt een beurs met een deel van zijn goudstukken. Hij heeft zich zelfs niet de tijd gegund om Alfonso te zoeken en hem te vragen mee te gaan. Hij is ervan overtuigd dat de glans van goud voor kleermaker Badolo voldoende zal zijn en dat hij geen tolk nodig heeft.

Bovendien weet hij nu de weg in de stad, denkt hij. Maar in het warnet van straten raakt hij spoedig verdwaald. Gelukkig herinnert hij zich dat Rosita niet ver van de kathedraal woont. Hij richt zijn schreden in de richting van dat kolossale gebouw en dan is het

niet moeilijk meer. De zijstraat met de vele winkels lijkt leger dan de vorige keer. Van veel huizen zijn de luiken gesloten, de deuren dichtgespijkerd. Matthis voelt zijn hart krimpen, een kille angst bespringt hem. Dan - toch nog onverwacht - staat hij voor de kleermakerij.

Ook hier een gesloten winkel, de luifel dichtgeklampt. Hij kijkt omhoog langs de vooruitspringende houten gevel: de luiken voor de vensters zijn dicht. Hij bonst op de deur, roept en schopt: niets roert zich in het sombere huis. Wanhopig rukt hij aan de klink, kijkt weer omhoog. Maar geen zachte hand stoot de luiken open. ‘Zoekt u iemand?’ vraagt een schelle vrouwenstem achter hem. Matthis heeft de vraag niet verstaan, maar de betekenis kan hij wel raden. Met een vertrokken gezicht draait hij zich om; de nieuwsgierige buurvrouw deinst terug.

‘Badolo?’ schreeuwt Matthis haar toe. De vrouw schudt haar hoofd, blijft op een veilige afstand. Ze zegt weer iets, maakt brede armgebaren, maar hij verstaat er geen woord van.

‘Zijn ze weg?’ vraagt hij vertwijfeld. Hij wijst op de gesloten deur, de dichte luiken; hij trilt op zijn benen. De vrouw haalt de schouders op en antwoordt met een stroom van woorden, maar het enige dat hij verstaat is: Toledo.

‘Zijn ze naar Toledo gegaan?’ roept hij ongelovig. ‘Allemaal, het hele gezin? Zijn ze gevlucht uit angst voor ons?’

De vrouw kijkt hem niet-begrijpend aan.

‘Naar Toledo?’ schreeuwt hij weer. De vrouw knikt, wijst naar het einde van de kromme straat, in zuidelijke richting.

Langzaam dringt de verschrikkelijke waarheid tot Matthis door. Dus ook de meester-kleermaker, beducht voor zijn spaarcentjes, is er bij de nadering van de compagnieën vandoor gegaan, richting Nieuw-Castilië, dat koning Pedro nog trouw is gebleven. Zijn klagende vrouw Eulalia, zijn kleine jongens en de wonderschone Rosita heeft hij meegenomen.

Matthis had zich op allerlei teleurstellingen voorbereid: op een weigering van de kleermaker, op een schuw terugtrekken van Rosita, op bezwaren van tante Eulalia, op honderd moeilijkheden waarop hij zou kunnen stuiten. Maar hieraan heeft hij niet gedacht en daarom valt het hem zo rauw op het lijf. Terwijl een vlucht toch het meest voor de hand ligt, gezien het karakter van Manuel Badolo: gierig en laf, doodsbang voor de compagnieën. Een deel van zijn deftige klantenkring is ervandoor gegaan en oom Manuel is hen gevolgd, met de half afgemaakte kostuums in zijn kisten...

Totaal van streek valt hij even later de werkkamer van Du Guesclin binnen. ‘Ze zijn weg,’ roept hij, ‘gevlucht naar het zuiden, naar Toledo! Bertrand, ik moet hen nareizen, ik moet haar vinden. Zonder Rosita wil ik niet leven, ik...’

‘Kalm, kalm, vriend.’

‘Ik ben niet kalm! Hoe zou jij je voelen als Tiphaine opeens verdwenen was? Geef me een gids, een snel paard...’

‘Rustig nou toch!’ dondert Du Guesclin. ‘Wat wil je nu eigenlijk?’ ‘Naar Toledo. Ik moet onmiddellijk naar Toledo!’

‘Alleen?’

‘Waarom niet? Rosita is daar...’

‘Matthis, gebruik je verstand.’

De jonge heraut voelt een paar harde handen die zich om zijn schouders klemmen en hem zo hevig door elkaar schudden dat horen en zien hem vergaan. ‘Luister! Je bent helemaal buiten zinnen, pardieu! Toledo heeft zich nog niet onderworpen aan De Bastaard en het is de sterkste stad in heel Castilië. Daar in je eentje heengaan om er een meisje uit te halen is gekkenwerk.’

‘Ik kon ook in Burgos komen,’ stamelt Matthis hulpeloos.

‘Toledo is iets anders.’

‘Maar wat moet ik dan doen?’

‘Wachten. Na Henri’s kroning gaan we de rest van Castilië onderwerpen en geloof maar dat Toledo dan ook aan de beurt komt. Hugh de Calverley zal met een deel van het leger doorstoten naar Santiago, don Henri en ik gaan met de anderen naar het zuiden. Daar ligt een hele trits steden die hun nieuwe koning nog moeten erkennen: Segovia, Avila, Toledo, Sevilla... Of dacht je soms dat het karwei al achter de rug was en we naar huis konden gaan?’ Matthis krijgt weer hoop.

‘Is dat waar? Wanneer vertrekken we? Spoedig?’

‘Zo gauw mogelijk.’

‘Goddank. Dan zal ik haar toch nog terugzien.’ Moe laat hij zich op een bank vallen en drukt het hoofd in de handen. Maar dan is het of hij Alfonso’s stem achter zich hoort: ‘Ze zeggen dat Toledo onneembaar is,’ en de koude rillingen lopen hem over de rug. ‘Zullen we om Toledo moeten vechten?’ vraagt hij angstig.

‘Wat dacht je?’

‘En... en... Bertrand, je gaat die stad toch niet met donderbussen beschieten?’

‘Dat zou niet eens zo’n gek idee zijn!’

‘Als je dat doet neem ik mijn ontslag.’

‘Rustig toch, jongen. In dit achterlijke land hebben ze geen donderbussen. Ik zou kanonnengieters en kogelbikkers uit Frankrijk moeten laten komen en dat duurt me te lang.’

Verlicht ademt Matthis op.

‘Ik heb horen vertellen,’ zegt hij voorzichtig, ‘dat Toledo onnoemelijk sterk is.’

Bertrand haalt de schouders op. ‘Geen enkele stad is onneembaar.’ ‘Jawel, Parijs!’

Meteen voelt Matthis een mateloze onrust in zich opkruipen. Wat moet hij doen wanneer blijkt dat ook Toledo kan standhouden, maand na maand? Zoals vroeger Rennes, Reims, Chalons, Amiens? Op al die steden beten de Engelse invasietroepen destijds hun tanden stuk. Zou het in dit land anders zijn?De veldheer schijnt geraden te hebben wat er in Matthis omgaat, want hij zegt peinzend: ‘Misschien krijgt Marie-Claire deze zomer toch haar zin. De verovering van Toledo zal stromen bloed kosten... bandietenbloed.’ Zijn stem klinkt bitter, maar Matthis let er nauwelijks op.

‘Wanneer vertrekken we?’

‘Na Pinksteren. De Bastaard moet eerst gekroond worden tot koning van Oud- en Nieuw-Castilië. Pas daarna kan hij maatregelen nemen om de steden die weigeren hem te erkennen, aan zich te onderwerpen.’

Er zit niets anders op, Matthis zal geduld moeten hebben. Hij zal de dagen tellen, de nachten vervloeken, het gevoel krijgen dat een onbekende heilige met de tijd knoeit en de uren rekt tot in het oneindige.

Zuchtend gaat hij weer aan het werk. De goudstukken in zijn beurs wegen zwaar, maar hij neemt zich voor er niet één van te besteden zolang hij Rosita niet heeft teruggevonden.

DE MUREN VAN TOLEDO

Ruim tien jaar is hij nu, misschien al elf, maar nog altijd lijkt Kleine Robert een kleuter. En nog steeds is hij een opstandig, ongehoorzaam jongetje. Want al blijft zijn nietig lichaampje achter in de groei, aan zijn verstand mankeert niets. Als de anderen dat maar wilden zien!

Grote mensen zijn blind. Ze lachen om hem, ze vinden hem grappig en de strijdlustige taal die hij uitslaat doet hun de tranen over de wangen rollen. Hoor dat toch eens aan, het is net echt...

Toch is Kleine Robert geweldig populair bij de huurlingen. Net als zijn pleegmoeder is hij hun mascotte. Ze bewonderen zijn vlugheid, de kunstjes die hij maakt. Meestal zijn pages verwaande jongetjes die zich door kasteelvrouwen laten verwennen en onder veel vertoon van hooghartigheid het feit proberen te verbergen dat ze niets zijn dan schoothondjes en leerlingen. Kleine Robert is anders. Behalve dat hij Du Guesclin aan tafel moet bedienen, boodschappen moet doen, kortom voor knechtje speelt, hoort hij ook bij het kunstenaarsvolk dat Marie-Claire naar Spanje volgde. De kromgegroeide gebochelde jongleurs uit de troep van Gods Vlindertje behandelen het jongetje met eerbied, ze beschouwen hem als een der hunnen. Een door de natuur misdeeld wezen dat net als zij zijn handicap moet gebruiken om zijn brood te verdienen. Wie in deze eeuw afwijkt van het normale, kan niet beter doen dan zijn afwijking uitbuiten in zijn voordeel. In hun ogen is de dwergpage daar uitstekend in geslaagd. Van zijn dromen over glorie en heldendom begrijpen ze niets.

De kroning van De Bastaard tot Henri II, koning over Nieuw- en

Oud-Castilië en Leon, maakt diepe indruk op Kleine Robert. Henri doet daarbij afstand van zijn eretitel ‘hertog van Trastemare’ en draagt die titel over aan Du Guesclin. Dat vervult Kleine Robert met mateloze trots. Hij is niemand minder dan de persoonlijke page van een hertog! Wat zal Thérèse hem bewonderen wanneer ze dat hoort...

En nu kunnen ze eindelijk weer op mars gaan. Het bandietenleger splitst zich. Hugh de Calverley vertrekt met vierduizend man naar Santiago de Compostela om die stad voor koning Henri te gaan onderwerpen. De Bastaard, Du Guesclin en zesduizend man slaan af naar het zuiden, richting Toledo. En de kermistroep gaat mee.

Het is een lange weg die ze moeten afleggen, want vele steden hebben uit angst voor de tiran Pedro de nieuwe koning nog niet durven erkennen en moeten stuk voor stuk onderworpen worden. Onder een hete zon, over zinderende hoogvlakten, trekken ze voort. Vergeten zijn de koude en de ontberingen van het winterkamp bij Zaragoza. De zomer is aangebroken en die zomer belooft iets verschrikkelijks te worden.

Droog is het land. De vroegere waterwerken van de Moren die het land bevloeiden, zijn in verval geraakt. De woeste berggebieden die zij passeren zijn zo mogelijk nog ruiger, begroeid met pijnbomen en knisperend onkruid. Dan weer komen ze door uitgestrekte olijfbossen, braakliggende velden... Met elk oprukkend leger trekken vrouwen mee: om te wassen, te koken en de soldeniers in een goede stemming te houden. Die vrouwen tellen nauwelijks mee, ze behoren tot de geregelde verzorging van de troepen en als ze het tempo niet kunnen bijhouden raken ze achterop of vallen af. Niemand bekommert zich verder om hen. Marie-Claire vormt de grote uitzondering. Ze is de beschermvrouwe van het leger. De bijgelovige huurlingen vereren haar als een halve heilige, een droom in blauwe en groene zijde, het vaandel dat hen van overwinning naar overwinning leidt. Ze is de fee die een complete voorstelling uit haar wijde mouwen kan toveren, die kan belonen met een glimlach, straffen met een boze blik. Tegelijk is ze de kameraad die de ontberingen en de moeilijkheden van de opmars deelt, die evenzeer door de gloeiende zon en schrale wind wordt belaagd als de in leer en ijzer verpakte kerels, al draagt zij dan geen loodzware helm en geen door de zon verhit schild, en krijgt ze het niet benauwd in een schubbejak of maliënkolder. Haar gezicht en schouders zijn gebruind door de zon, maar wie naar haar kijkt voelt hoe fris ze is, hoe ze geniet van de warmte, de blauwe lucht, de korte regenbuien. De Bastaard omringt haar met hoffelijke bezorgdheid. Hij is blij met haar aanwezigheid. Dat hij niets is dan een instrument van haar wraak beseft hij niet. Ook in zijn ogen is Marie-Claire de fee die geluk aanbrengt.

Rondkijkend over de saaie vlakte die slechts hier en daar wordt onderbroken door tegen de hemel afstekende windmolens, zegt ze tegen don Henri: ‘Het komt mij voor, sire, dat het land er niet beter op is geworden sinds uw voorvaderen de Moren hebben verjaagd. Waarom herstellen de boeren die vernielde waterwerken niet?’

De naast hen rijdende edelen, die het gehoord hebben, kijken elkaar afkeurend aan. Maar de nieuwe heerser knikt haar warm toe.

‘Vrouwe, u hebt gelijk, dit land lijdt dorst. Het water dat die dorst zou kunnen lessen vloeit in stenige beddingen naar zee zonder de bodem te doordrenken. Het zou verspreid moeten worden. De Moren waren daar vroeger heel knap in. Maar één ding mag u niet vergeten: zij lieten hun bevloeiingswerken bouwen en onderhouden door christenslaven. Na de herovering van Castilië werd het land verdeeld onder de boeren, die elk een stukje grond kregen waarvan ze net genoeg voedsel konden halen om met hun gezinnen in leven te blijven. Voor het onderhoud van de grote waterwerken hadden ze geen geld. Met elkaar samenwerken om de installaties in stand te houden hadden ze nooit geleerd, en bovendien beschouwden ze de aquaducten als werkstukken van de duivel. Daarom werden ze afgebroken; de stenen werden gebruikt voor de huizen. Dat het land daarna in een woestenij begon te veranderen ontdekte men pas achteraf, maar toen was het te laat.’

‘U bent goed op de hoogte van de geschiedenis van uw land,’ zegt Marie-Claire warm.

‘Ik houd van Castilië,’ antwoordt De Bastaard. ‘In de toekomst hoop ik iets te kunnen doen tegen het gevaar van een uitdrogende bodem. In het noorden, waar de Moren nooit geweest zijn, behoort de grond niet toe aan kleine boeren, maar aan de adel. Bovendien valt er meer regen. De verbrokkeling in het midden en zuiden heeft het opdringen van de woestijn in de hand gewerkt. Misschien moet ik de boeren hun land weer afnemen, hen tot lijfeigenen verlagen en het grootgrondbezit in deze streken opnieuw invoeren.’

‘Zou het niet beter zijn,’ oppert Marie-Claire voorzichtig, ‘wanneer de boeren vrije mensen bleven en hun vooroordelen tegen de heidense bouwwerken vergaten?’

De Castiliaanse edelen snuiven hoorbaar. Don Henri legt vertrouwelijk zijn hand op haar arm.

‘Lieve vriendin, uw woorden getuigen van een warm hart. Helaas is het probleem niet zo gemakkelijk op te lossen. Spaanse boeren zijn conservatief, ze houden niet van veranderingen. Dat hun grond uitdroogt omdat zij de stenen kanalen van de vroegere overheersers verwaarlozen, is hun moeilijk duidelijk te maken. Ze beschouwen de dorheid van de bodem als een straf van God, die zij wellicht kunnen afwenden door veel te bidden en hard te werken. De kerk sterkt hun in die overtuiging. Het ligt in mijn bedoeling goede bouwmeesters aan te trekken die met plannen moeten

komen om het oprukken van de woestijn een halt toe te roepen. Hoe dat precies moet gebeuren kan ik nog niet zeggen. Ik weet alleen dat elk plan op tegenstand zal stuiten en veel geld zal kosten.’

‘jammer,’ zegt Marie-Claire. ‘Bij alle eentonigheid is het toch een mooi land. Ik zou de mensen hier graag gelukkig zien worden. Het lijkt me voor een boer iets verschrikkelijks als hij zijn gewas ziet verschrompelen onder die hete zon en weet: de wortels hebben dorst, twee mijl verder stroomt een rivier, maar ik kan het water niet hiernaartoe halen...’

‘O, maar ze halen het ernaartoe, met emmers en vaten!’

‘Op hun rug?’

‘Als het nodig is.’

‘Sire, mensen zijn toch geen lastdieren!’

Don Henri glimlacht vergevensgezind.

‘Vrouwe, hoe zou u alle problemen kennen waarmee mijn onderdanen worstelen? U komt uit het gezegende, groene Frankrijk.’ ‘Dat is waar,’ geeft ze toe.

En ik laat je nooit weer teruggaan, denkt De Bastaard ontroerd. Dat spreekt hij echter niet uit. Zacht vraagt hij: ‘Dacht u, vrouwe, dat regeren eenvoudig is?’

‘O nee,’ zucht ze, ‘dat zeker niet. Maar u... u zult het goed doen!’

Als een vernielende vloedgolf storten de compagnieën zich op het land. Ze rollen over stadjes en dorpen heen, de woeste roffels van de oorlogstrommen begeleiden hen. Castilië beeft onder het gedreun van de paardenhoeven en buigt gehoorzaam het trotse hoofd. De nieuwe koning betoont zich genadig; hij verbiedt plunderingen, neemt genoegen met afkoopsommen en betuigingen van eerbied. Segovia valt, en spoedig daarna ook het oersterke Avila.

En dan...‘Kijk!’ schreeuwt Matthis Cuvelier. Naast hem houdt Bertrand du Guesclin verrast zijn zwarte hengst in. Ze staan boven op een van de ontelbare bruine heuvels en kijken uit over een bruin-met-groene vlakte, doorspikkeld met onaanzienlijke dorpen, gele korenakkers, een paar schaapskudden. Te midden van die onmetelijkheid, ingebed in lieflijk groen, gebouwd op een geweldig rotsplateau, ligt Toledo, de heilige stad van Spanje. Het religieuze hart van het land en een onneembaar bolwerk.

‘We zijn er! Heilige Cecilia, we zijn er!’ jubelt Matthis met overslaande stem. Marie-Claire, de hand boven de ogen om het felle zonlicht te weren, haalt hen in. Ook Kleine Robert komt aanstuiven op zijn paardje. Zo wild houdt hij de teugels in dat het dier steigert.

‘O, wat mooi,’ roept Gods Vlindertje als ze in de verte de stad ziet oprijzen. Don Henri, nooit ver uit haar buurt, legt zijn hand op haar arm en zucht. Toledo...

Het is een stad die hij moet nemen. Zonder de erkenning van de aartsbisschop van Toledo stelt zijn koningschap niets voor. Liever had hij meteen verder naar het zuiden willen stormen, want koeriers hebben hem gemeld dat Pedro de Wrede, opgeschrikt door de nadering van Du Guesclins leger, is uitgeweken naar Sevilla. De gehate tiran is hem dus weer ontsnapt.

Vervuld van een woeste vreugde stroomt het leger de helling af naar de vlakte. De huurlingen snakken naar strijd. Wat ze tot nu toe aan tegenstand ondervonden is hun niet genoeg geweest. De overwinningen waren te gemakkelijk, de buit te gering. Maar nu zien ze daar die trotse stad naar de hemel reiken, omgeven door torens en muren, de daken vlammend in het zonlicht alsof Toledo van puur goud is opgetrokken. Ze denken aan de talloze kerken, aan schatkamers vol rijkdom en kostbaarheden. Aan de paleizen van marmer en porfier, aan zalen vol prachtige wandkleden, met zilver beslagen kasten, aan dure gewaden en met parels bestikte schoenen. Daar, achter die onverbiddelijke muren, ligt een fortuin op hen te wachten!

Enkele uren later slaan de huurlingen een kamp op tussen de boomgaarden. Marie-Claire en haar troepje betrekken een verlaten boerenhoeve, half uit steen opgetrokken. De Bastaard installeert zich in een ontruimde abdij waar hij zich kan omringen met de ridders uit zijn gevolg en waar Du Guesclin zijn hoofdkwartier kan inrichten.

Kleine Robert is in zijn element; hij is nu weer helemaal krijgsman. Het is voorbij met de flauwe kunstjes en bekkentrekkerij, het zal zijn taak worden de verovering van Toledo mogelijk te maken. Want hij hoort zijn meester mompelen: ‘Op een plaats als deze is een goede verspieder goud waard.’ Onmiddellijk springt het kind op.

‘Ik ben bereid, seigneur,’ zegt hij fier. Bertrand grijnst.

‘Kom mee dan. We gaan eerst een kijkje nemen.’

Te paard rijden ze naar de rivieroever: Du Guesclin, Matthis Cuvelier, Rolin Bodin en Kleine Robert. Daar ontmoeten ze in de avondschemering don Henri met Marie-Claire. Zwijgend staren ze enige tijd naar de stad aan de overzijde van de Taag, elk vervuld van hun eigen gedachten.

Toledo is nog wakker. Op de muren vlammen toortsen; daar staan waarschijnlijk ook officieren en manschappen uit te kijken naar de kampvuren van de compagnieën en hun kansen te overwegen. Bloedrood weerspiegelt het water de vlammen. Kleine Robert voelt zijn hart sneller slaan.

Dat wordt weer zwemmen, denkt hij. Zou het water net zo koud zijn als de Eure toen?

Hoog en weerbarstig ligt Toledo op het rotsplateau, omgeven door drievoudige muren. Zelfs de voorsteden zijn stevig ommuurd en worden door burchten beschermd. Over de rivier leiden twee stenen bruggen; de toegang daartoe wordt bewaakt door een geweldig Castillo. Torens bewaken de uiteinden van de bruggen, terwijl stalen kettingen over het brugdek zijn gespannen. Het ziet er allemaal zeer ontoegankelijk uit.

‘Ik begrijp het niet,’ prevelt Matthis Cuvelier. ‘Waarom is juist Toledo zo indrukwekkend mooi? We zijn een groot deel van het land doorgetrokken en wat zagen we? Eentonige vlakten, ongezellige steden, dorpen waarvan je de armoede met handenvol kon afscheppen. Nu komen we hier, in weer zo’n hoogvlakte, en opeens staan we tegenover een sprookjesstad. Eén brok samengebalde kracht en schoonheid. En rondom: groene parken, lieflijke landerijen, boomgaarden, tuinen... De lucht is fris, het stof wervelt hier niet zo verstikkend op, de grond lijkt de mensen in het dal goedgezind te zijn. Wat is de toverkracht van deze streek?’

‘De rivier,’ antwoordt Marie-Claire prompt. ‘Levend water maakt een land gelukkig.’

Ja, denkt Matthis, ze heeft gelijk. Het is de Taag die van dit dal een wonderland maakt. Zonder de nabijheid van het water zou het een plaats zijn als alle andere in dit land. Is het de altijddurende aanwezigheid van helder, stromend water dat van Frankrijk de tuin van Europa heeft gemaakt? Vreemd dat ik dat nooit eerder heb beseft. Waar water is wordt de wereld mooi, leefbaar, veerkrachtig...

De silhouetten van de grimmige torens die de bruggen afsluiten steken donker af tegen de avondlucht, hun zwarte schaduwen golven in het bloedrode water. Bertrand du Guesclin laat geen oog af van die weerbarstige bouwwerken.

‘Dat wordt een zwaar karwei,’ mompelt hij onder zijn snor.

Dus daar woont Rosita nu, denkt Matthis ontroerd. Tijdens de wekenlange opmars heeft hij veel aan haar gedacht, maar dat was niets dan ongeduld. Hij wil haar terugzien, zich ervan overtuigen of ze werkelijk zo mooi is als hij zich herinnert. Hij wil haar vader met een paar honderd gouden dubloenen omkopen en hem overhalen zijn schone dochter aan hem af te staan, zodat hij haar kan meenemen naar Frankrijk. Ze is nog zo heerlijk jong! Elke Franse edelman zal de heraut van Du Guesclin benijden om zijn mooie geliefde. Hij zal met haar pronken in het heldere daglicht, ’s nachts zal hij haar beminnen en ze zal hem prachtige kinderen schenken. Hij zal haar verwennen, kleden in zijden japonnen en juwelen... Zo en niet anders heeft hij aan het meisje gedacht sinds hij haar voor het eerst zag, maar nu hij over de rivier kijkt naar die geweldige stad in de verte, en beseft dat er om het bezit daarvan hevig gevochten zal moeten worden, bekruipt hem opeens een ander gevoel: een grote tederheid. Eensklaps is Rosita niet meer het juweel dat aan zijn bestaan grotere glans moet verlenen, maar een mensenkind, schuw, heel angstig misschien, nu ze gehoord heeft dat de compagnieën voor Toledo zijn gearriveerd. Misschien woont ze in de bovenstad en kan ze uit het dakvenster in de verte de kampvuren van de huurlingen zien... Ze weet niet dat daar een jonge heraut is die zich heeft voorgenomen haar te beschermen tegen bandieten en plunderkapiteins.

Beschermen! Dat is wat hij wil doen. Het mooiste meisje ter wereld in zijn armen houden, haar verdedigen met zijn leven, een toekomst voor haar bouwen, haar omringen met liefde, tederheid, respect. Als dank daarvoor zal ze van hem houden. Ze is zo puur en onervaren, ze is nog niets dan een mooi omhulsel waarvan de inhoud gevormd moet worden. Hij zal haar vormen!

De volgende dag, bij helder licht, bestudeert Bertrand du Guesclin het terrein. Twee dingen worden hem meteen duidelijk. Eerst moet het Castillo vallen dat de toegang bewaakt tot de sterkste brug, de Puente de San Martino. Daarna moet de brug zelf veroverd worden en dan pas zullen de huurlingen de dikke muren kunnen bestormen. Om de tweede brug te bereiken zullen ze eerst de voorsteden moeten nemen, die ook zijn ommuurd en door

burchten worden bewaakt. Met listen, handige manoeuvres en schijnbewegingen valt hier niets te bereiken. Het zal hard tegen hard gaan en alleen als hij erin slaagt zijn manschappen goed in de hand te houden hebben ze een kans van slagen.

Maar hoe stevig de verdedigingslinies van Toledo er ook uitzien, Bertrand is ervan overtuigd dat er zwakke plekken moeten zijn. De kunst is om ze te ontdekken.

‘Als ik mijn ogen op steeltjes kon zetten...’ prevelt hij en dan laat hij Kleine Robert bij zich komen.

‘Zwem vannacht over de rivier,’ beveelt hij. ‘Klim op de andere oever en onderzoek de muren. Uit de verte lijken ze gaaf, maar van dichtbij bekeken ontdek je misschien bressen, scheuren, beschadigingen. Er moeten riolen uitkomen op de rivier; op zo’n plek raken muren eerder in verval. Denk je dat je het kunt, Robert?’ ‘Natuurlijk!’ antwoordt het jongetje blij.

‘Niet zo zelfverzekerd, jongen. Het is een gevaarlijk karwei. Als je gesnapt wordt...

‘Seigneur, als de schildwachten me snappen houd ik me onnozel.’ ‘Vergis je niet! Je spreekt Frans...’

‘Ik ken al wat Castiliaans.’

‘Niet genoeg. Nee, als ze je ontdekken moet je doen of je doofstom bent. Kun je dat?’

Kleine Robert knikt zwijgend. Hij weet hoe riskant zijn opdracht is, maar het is voor zulke tochten dat de ridder hem heeft meegenomen naar Castilië. Niet om Marie-Claire een genoegen te doen, nog minder omdat hij behoefte had aan een page tijdens de veldtocht, maar omdat Kleine Robert de kunst verstaat zich vrijwel onzichtbaar te maken, door nauwe doorgangen te kruipen, zich onhoorbaar te bewegen. En hij is zoveel ouder dan toen bij Cocherel...

‘Seigneur,’ zegt hij fier, ‘u kunt op mij vertrouwen.’

Die avond kleedt hij zich uit en maakt zijn naakte lijfje zwart met

houtskool vermengd met olie, zodat de kleurstof er in het water niet gemakkelijk af zal spoelen en hij niet zal afsteken tegen de donkere oevers. Dan gaat hij op weg, gehuld in een donkere mantel. De oevers van de Taag zijn rotsachtig en zeker honderd voet hoog; het is een heel geklauter om beneden te komen. Zijn mantel verstopt hij in een spleet tussen het gesteente en dan laat hij zich voorzichtig in het diepe water glijden. Al zwemmend maakt hij niet meer geluid of rimpelingen dan een rat. De nacht is warm en vervuld met het gesjirp van duizenden krekels. De tegenoverliggende oever is zo mogelijk nog steiler. Moeizaam klautert Kleine Robert ertegenop, gebruikmakend van elke steen, ieder bosje gras, spleten en kuilen. In het westen krijgt de hemel een zilveren glans en Kleine Robert schrikt als hij dat merkt. De maan komt op!

Een steen rolt weg onder zijn blote voeten en plonst in het water. Met bonzend hart drukt de jongen zich tegen de schuine rotsoever en wacht. Ver boven zich hoort hij roepen. De lichtschijn van tientallen flambouwen flikkert achter de kantelen. Hij verroert zich niet. Als een kever die gevaar bespeurt houdt Kleine Robert zich dood. Boven zijn hoofd hoort hij ongeruste uitroepen.

De stemmen verwijderen zich. Voorzichtig gluurt hij omhoog. Hij ziet geen hoofden meer die zich over de weergang buigen; daarom klimt hij voorzichtig verder, tastend met handen en voeten, tot hij eindelijk aan de voet van de muur is gekomen. Daar duikt hij weg tussen de struiken die tegen de muur groeien. Hij moet even bijkomen van zijn vermoeiende tocht.

De maan klimt hoger en verzilvert de Taag. Zeer duidelijk kan hij, driehonderd voet verder, de contouren van de Martinobrug onderscheiden. Ook daar wordt de wacht gehouden, zowel op het smalle brugdek als op de torens. Kleine Robert herinnert zich de versterkte brug over de Eure. Maar die was niet zo hoog, lang en stevig als deze. Voorzichtig komt hij weer in beweging en begint langs de lange, lange muur te sluipen. Hij ontdekt een riool: een gemetseld gewelf op halve manhoogte waaruit vies bruin water sijpelt dat over de rotsoever naar de rivier stroomt. Het water stinkt. Niet ver daarvandaan ontdekt hij een poortje in de muur dat waarschijnlijk uitkomt in een wachtlokaal. Hij prent zich de plek in het geheugen en schrikt dan hevig als hij ziet dat het poortje openzwaait. De scharnieren knarsen, harde stemmen slaan tegen zijn oren. Er zit niets anders op: hij moet het riool in als hij niet ontdekt wil worden. Vechtend tegen zijn walging wringt hij zich naar binnen. De stank maakt hem misselijk, de gemetselde wanden zijn glibberig van onnoemelijke viezigheid. Hij vindt een houvast en perst zich tegen de wand, verandert in een roerloos brok steen. Hij begrijpt wat er is gebeurd. De wachters op de muren hebben de steen in het water horen plonzen. Ze zagen niets, vertrouwden het toch niet en hebben besloten op onderzoek uit te gaan. De soldaten van Toledo zijn op hun hoede, ze verwachten verspieders!

Hij hoort hun voetstappen langs zijn schuilplaats gaan. Als ze nu maar niet op de gedachte komen met hun lansen in het riool te porren! Hij verstaat niet wat ze tegen elkaar zeggen. Ook onder hun voeten rollen stenen weg, de helling af, het water in.

Hij wacht. Het vuile water stroomt langs hem heen. Eindelijk komen de kerels terug; hij hoort het poortdeurtje weer knarsen en dichtslaan. Is er niemand van hen achtergebleven? In dit stinkgat houdt hij het niet langer uit. Hij laat zich naar beneden glijden, kan dan zijn vaart niet houden op de glibberig geworden stenen, maar weet zich nog juist op tijd aan een dorre struik vast te grijpen voordat hij halsoverkop de rotsen afrolt. Hebben ze dat gehoord? Ongetwijfeld!

Vóór er weer een patrouille een onderzoek kan komen instellen springt Kleine Robert op en vlucht weg van het poortje en de rioolmonding, onder langs de muur. Dan, helemaal buiten adem,

werpt hij zich plat neer tussen een paar losse stenen, verstijft en luistert.

Niemand...

Verwonderd kijkt hij omhoog. Er liggen hier veel losse stenen, mooie rechtgehakte blokken. Nu, bij het heldere maanlicht, ontdekt hij hoe dat komt. Er zit een flinke bres in de buitenste ringmuur. Het is al een oude bres; tussen de steenbrokken groeit gras en onkruid. Hij plukt een paar handenvol bladeren en wrijft zich daarmee droog. Dan sluipt hij opnieuw verder, zo dicht mogelijk langs de muur. Daar, een flinke scheur! Nog weer verder: een tweede riool, maar erg vervallen. Het metselwerk rondom is losgeraakt, er komt ook geen vuil water uit; blijkbaar doet het geen dienst meer. Kleine Robert gluurt naar binnen. De halfronde gang loopt waarschijnlijk onder de drie opeenvolgende muren door naar de bovenstad, maar hij vermoedt dat het riool door instortingen onbruikbaar is geworden. Hij is nu dicht bij de andere brug, die uitkomt bij de Bisagrapoort, en verder durft hij niet te gaan. Het is te licht hier, de muren wijken terug en tussen hun zware metselwerk en de rivier ligt een brede strook grond waar tussen tuinen vele huizen staan en mensen wonen.

Hij keert op zijn schreden terug, sluipt weer langs het nu gesloten poortje, onderzoekt de muur in de richting van de San Martinobrug. Ook hier vindt hij een paar zwakke plekken, scheuren, losgeraakt metselwerk. De vierkante toren aan de stadskant is in slechte staat...

Geruisloos daalt hij af naar de rivier en laat zich met een zucht van verlichting in het koele water glijden. Hij zwemt naar de overzijde en vindt na enig zoeken zijn zwarte mantel terug. De stroming van het water heeft de stank en het vuil van hem afgespoeld, hij voelt zich fris maar wel moe. En hij moet nog zeker een mijl lopen, met een wijde boog om het Castillo San Martino heen, om bij het hoofdkwartier van Du Guesclin te komen...Vier nachten achtereen zwemt Kleine Robert op telkens een andere plaats de rivier over om aan de voet van de dikke muren naar zwakke plekken in de verdediging te zoeken. Vier nachten achtereen komt hij terug met kostbare inlichtingen voor zijn meester. Het is zwaar werk en zijn ingewanden protesteren. Een paar maal wordt hij bijna gesnapt, maar zijn vermogen om schijnbaar in een steen te veranderen, zich volkomen roerloos te houden, redt hem van ontdekking. Hij zit vol schrammen, blauwe plekken en builen, en hij heeft voortdurend buikpijn. Overdag probeert hij te slapen, hondsmoe en gekweld door buikloop, maar hij is taai en let niet op de krampen. Bertrand du Guesclin heeft hem op de schouder geklopt, noemt hem ‘onze kleine held’ en dat is voor de page de mooiste beloning die denkbaar is. Matthis tekent intussen een plattegrond waarop elke bres, scheur en zwakke plek die Kleine Robert heeft ontdekt staan aangegeven. Ook dat is iets nieuws. Welke commandant werkte ooit met een kaart?

Terwijl Bertrand du Guesclin zich met de Spaanse officieren en de plunderkapiteins over de kaart buigt en de taken verdeelt, houdt Gods Vlindertje de huurlingen bezig. Ze vertelt hun lange spannende verhalen over ridders en gevangen gehouden jonkvrouwen. De kerels zitten om haar heen met open monden en schitterende ogen. Ze vergeten onder elkaar te vechten, te vloeken, elkaars uitrusting te stelen. Zonder dat ze het beseffen worden ze doordrenkt met Franse riddercultuur. De mooie gedichten van Berton de Fleur, de pure muziek van Guillaume de Machaut, Frankrijks grootste componist, worden over hen uitgestort en ze genieten ervan. Is het parels voor de zwijnen werpen? Marie-Claire zou dat graag geloven. Ze houdt zichzelf voor dat het bandieten zijn, rovers en moordenaars, gespuis dat ongewapende boeren placht te overvallen en Franse stadjes terroriseerde. Intussen weet ze even goed als ieder ander dat veel van die schurken ooit als eerlijke mannen begonnen zijn, pech gehad hebben, door de oorlog geruïneerd werden en geen andere uitweg zagen dan bandiet worden. Ze probeert hen over één kam te scheren, hen als één gigantisch geheel te zien, maar het lukt haar niet. Ze zijn allemaal zo verschillend! Jonge en oude mannen, dikke en schrale, moedige en laffe, domme en slimme... Ketters die op de loop gingen voor de inquisitie, verarmde ridders en schildknapen, avonturiers, gokkers, drinkebroers, weggelopen geestelijken. Het is een ruig allegaartje en alles wat ze gemeen hebben zijn hun hebzucht en hun onverschilligheid voor de toekomst. Vandaag leven ze. Morgen zijn ze misschien dood. Dus willen ze uit elke dag die hun gegeven is, halen wat erin zit.

Het zijn de moordenaars van Berton, houdt Marie-Claire zich voor. Ik haat hen, ik wil hen zien sterven onder de muren van Toledo. Maar als ze dan opkijkt naar de onverbiddelijke muren aan de overzijde van de Taag krimpt haar hart ineen. Arme kerels!

Vijf dagen na hun aankomst voor Toledo, op een hete middag, komt Matthis Cuvelier haar opzoeken op het erf van de boerderij waar ze repeteert met haar kermistroep. Hij neemt haar ernstig terzijde.

‘Morgen gaat het gebeuren,’ zegt hij. ‘Bertrand is klaar met zijn voorbereidingen. Hij zal zelf de aanval op de Puente de San Martino leiden, terwijl Eustache d’Aubertchicourt de voorstad moet nemen en de toegang tot de Puerta Bisagra moet forceren. Het zal er heet toegaan. Clopin, Jake de Wyn en James le Pipe zijn de onderaanvoerders. Vertel die bandieten vanavond maar een krijgshaftig verhaal, over de bestorming van Byzantium door de kruisridders of zoiets... dat zal hun moed aanwakkeren.’

Marie-Claire knikt, slaat een kruis. Ze kijkt naar de torens van de stad in de verte en rilt even.

‘Jullie moeten morgen hier blijven,’ vervolgt Matthis. ‘Als onze bestorming geen succes heeft, zouden de soldaten van Toledo een uitval kunnen doen. Daarom raadt Bertrand je aan je reisvaardig te houden.’

‘Ach kom... zo snel zal hij het niet opgeven,’ zegt ze.

‘Nee, maar je kunt niet weten...’

‘En De Bastaard?’

‘Don Henri zal de reserve commanderen. Misschien hoeft hij er niet eens aan te pas te komen.’ Marie-Claires opluchting staat plotseling zo duidelijk op haar gezicht geschreven dat hij zich ergert. ‘Je kunt wel erg goed met don Henri overweg, hè?’ valt hij uit. Marie-Claire knikt eerlijk.

‘Ik vind hem sympathiek,’ bekent ze. ‘Zijn eerzucht gaf ons de gelegenheid de compagnieën uit Frankrijk weg te lokken.’

Matthis bijt zich op de lip. ‘De kapiteins roddelen over je,’ zegt hij stug. Tot zijn verbazing barst Marie-Claire uit in een hartelijke lach.

‘Nou en? Wat heb ik te maken met die kerels?’

‘Ik kan niet verdragen dat ze gniffelen over mijn pleegmoeder,’ zegt Matthis kwaad. Maar nu verliest Marie-Claire ook haar geduld.

‘Je verwijt mij mijn vriendschap met De Bastaard,’ zegt ze bitter. ‘Maar wat kan ik anders doen? Ik trek met duizenden rovers en vrouwenschenders door een vreemd land, het zijn stuk voor stuk kerels die gewend zijn te grijpen wat ze willen hebben. Hoe veilig zou ik zijn zónder de bescherming van don Henri? Voor de vriendin van de koning hebben deze schurken respect; zelfs hun kapiteins wagen het niet mij met een vinger aan te raken. Ik voel er niets voor om nóg eens overweldigd te worden door een anonieme schurk met een stinkende adem!’

Matthis zwijgt. Ze heeft gelijk, denkt hij. Ze is geen jonkvrouw uit een ridderroman, ze is een levend mens in een harde werkelijkheid.

Zuchtend wendt hij zich af.

Zelfs aan de vooravond van zo’n geweldige onderneming slaapt Bertrand du Guesclin diep en vast. Zenuwachtigheid kent hij niet, hij vertrouwt op zijn zorgvuldige voorbereidingen, op de woeste vechtlust van de compagnieën. Maar Kleine Robert ligt op een hoop stro in een hoekje van de kamer te woelen. Hij moet er weer aan wennen om ’s nachts te slapen en overdag te waken, als een gewoon mens. De vorige nachten waren zo spannend en vol avontuur! Bovendien heeft hij buikpijn en is hij diep teleurgesteld. Bertrand du Guesclin heeft zijn page verboden morgen aan de strijd deel te nemen. Nog erger! Zodra de aanval wordt ingezet moet hij, Kleine Robert de Geweldige, naar de hoeve gaan waar zijn moeder verblijf houdt en daar het resultaat van de bestorming afwachten. Alsof hij toch nog een kind is. Hij vindt het bitter onrechtvaardig!

HET DRAMA IN DE KLOOSTERGANG

En Toledo valt...

De strijd is lang en hevig, vooral bij het Castillo dat de San Martinobrug bewaakt. Maar na enkele uren van verbeten vechten geven de verdedigers van het fort zich over. Onmiddellijk zet Du Guesclin zijn troepen in om de brug zelf te bestormen, de boogschutters man voor man uit de torens te halen en het brugdek schoon te vegen, zodat eindelijk de compagnieën in een wilde vloedgolf tegen de muren van de stad spoelen. En de zwakke plekken in die muren zijn bekend! Intussen verovert Eustache d’Aubertchicourt de noordelijke voorsteden, forceert de Puerta Bisagra en dringt de buitenste verdedigingslinie van Toledo binnen. Dan slaat de schrik de dappere verdedigers om het hart - vooral als ze zien hoe de door Eustache overrompelde voorsteden grondig worden geplunderd en een abdij in vlammen opgaat. Dat lot moet de rijke bovenstad bespaard blijven! De bisschop van Toledo zendt een boodschapper naar Du Guesclin: hij is bereid tot overgave op voorwaarde dat de stad niet verwoest en niet geplunderd zal worden. Als tegenprestatie garandeert de bisschop het Franse leger een grote afkoopsom.

Bertrand du Guesclin aarzelt één ogenblik. De verliezen bij de compagnieën zijn groot, maar niet groter dan hij had kunnen verwachten. Zijn soldaten terugroepen terwijl ze bezig zijn te winnen kan op muiterij uitdraaien. Aan de andere kant wil hij onnodig bloedvergieten voorkomen en De Bastaard zal de mooie stad zeker gaaf in handen willen krijgen. Bertrand vangt de verwilderde blik van zijn heraut op: neem het aan, alsjeblieft, schijnt de jongeman

te willen zeggen. Hij knikt. Zonder met de nieuwbakken koning te overleggen neemt Du Guesclin de beslissing: hij laat het einde van de aanval blazen. Toledo capituleert, maar de bandieten moeten buiten blijven. Don Henri kan de stad als heerser binnentrekken, de weg naar Sevilla ligt voor hem open.

De teleurstelling die zich van de vermoeide huurlingen meester maakt als ze ontdekken dat er geen sprake zal zijn van plunderen in het rijke stadshart, verandert snel in vreugde wanneer de kisten met geld in het kamp arriveren.

Matthis Cuvelier is als trompetter de hele dag in de weer geweest bij de Puente de San Martino, waar Du Guesclin de bevelen gaf. Hij stormde van de ene plaats naar de andere zonder zich zelfs tijd te gunnen voor een hap brood. Moe en dorstig is hij, maar ook diep teleurgesteld. Want zelfs hij, de heraut en vertrouweling van de veldheer, zal deze avond de stad niet mogen betreden; alleen Du Guesclin werd toegelaten om de overgave tot in details te regelen. De plechtige intocht zal morgen pas plaatsvinden. De opengeramde poorten gapen in de schemering van de zomeravond. Tientallen schildwachten onderzoeken iedereen die naar binnen of naar buiten wil.

Matthis is moe, en toch kan hij geen rust vinden. Aan de ene kant is hij dolblij dat de stad niet geplunderd zal worden en niet zal worden overspoeld door zesduizend plunderaars en vrouwenschenders. Rosita is veilig. Maar met zijn hele hart hunkert hij ernaar door de hellende straten van de bovenstad te draven en huis voor huis na te zoeken - ze moet daar ergens zijn. Zou ze nog wel eens denken aan de blonde trouvère die in Burgos voor haar zong, wiens stem haar betoverde, die haar vingers kuste en verzonk in de diepte van haar grote zwarte ogen?

Hunkerend rijdt hij stapvoets langs de oevers van de Taag. Morgen, houdt hij zich voor, morgen zal ik haar zoeken. Al moet ik er heel Toledo voor ondersteboven keren!

Om hem heen is het druk. Hij ziet dat soldaten bezig zijn de lichamen van gesneuvelde kameraden uit het water te vissen. Onder de muren worden doden en gewonden verzameld. De dalende zon geeft een extra bloedig tintje aan het reddingswerk. Vooral op de Puente de San Martino zijn zware verliezen geleden... Marie-Claire heeft eindelijk haar zin gekregen, denkt hij huiverend. Deze dag heeft menige plunderaar het leven gekost. Moge God zich over hun arme zondige zielen ontfermen. Hij slaat een kruis, wendt zijn paard en omdat hij verder niets te doen heeft, rijdt hij langzaam naar de boerderij waar de kermistroep verblijf houdt. De hoeve ligt er vredig bij; een paar jongleurs lopen werkeloos rond, kauwend op een korst brood. Kleine Robert is er niet meer. Die zit bij het kampvuur van Clopin met een verrukt gezicht te luisteren naar het verslag van de strijd. Maar nu blijkt ook dat niemand van de artiesten weet waar Marie-Claire is. ‘Vanmorgen bij het eerste trompetsignaal is ze uitgereden. Ze wilde het gevecht zien,' vertelt een acrobaat rillend. ‘Nou, zij liever dan ik. Zoveel zal er niet te bewonderen zijn geweest. Grote stofwolken en opspattend water als er weer een soldaat van de brug af in de rivier tuimelde...’ Zijn stem druipt van weerzin. ‘Afschuwelijk,’ mompelt een jongleur met volle mond. ‘Maar ja, we weten hoe Gods Vlindertje is. Ze denkt altijd aan haar kunst. Misschien wil ze een gedicht op de verovering van Toledo maken.’ ‘Jullie mogen wel wat eerbiediger over vrouwe De Fleur spreken,’ snauwt Matthis hun toe, geërgerd op hen neerkijkend. ‘Zonder haar liepen jullie nu op een houtje te bijten langs de stoffige wegen van Frankrijk, zonder een sou in je gordel.’

‘Poeh, alsof we het hier cadeau krijgen,’ mokt de jongleur. ‘Ze laat ons werken als slaven.’

‘En ze kleedt jullie als prinsen,’ grauwt Matthis. Hij is plotseling ongerust. Waarom is zijn pleegmoeder niet teruggekomen naar de boerderij? De dag is om, de zon zakt achter de horizon, over een

uur wordt het donker. Toledo heeft gecapituleerd, de strijd is voorbij, er valt niets meer te zien of te beleven.

Hevig verontrust wendt hij zijn paard. Hij rijdt naar het kamp van de Bretonse ruiterij en ondervraagt Kleine Robert, maar die weet van niets. ‘Ze zal wel bij de koning zijn,’ meent Clopin, kluivend op een schapenbout. Matthis wendt zijn paard naar de abdij en ondervraagt de schildwachten. Hij loopt zelfs tegen Alfonso op, maar Gods Vlindertje blijkt ook hier niet te zijn. O Marie-Claire, waar ben je? denkt hij wanhopig. Dan draaft hij terug naar de rivieroever.

Langs de oevers van de Taag is het reddingswerk nog in volle gang. De lijken liggen hoog opgestapeld. Gewonden worden naar de stad gebracht. Matthis hoort dat in de grote kloostergang van de kathedraal een noodhospitaal is ingericht voor de zwaargewonden, op bevel van Bertrand du Guesclin. Hij kijkt het even aan en rilt als hij ziet hoe sommigen van de huurlingen eraan toe zijn. Dit is de keerzijde van de grote overwinning: pijn, bloed, slijm, verminkingen. Misschien hebben die stakkers nog een kans als ze worden verpleegd in de hoge koele ruimte van de kloostergang. In het open veld, onder een brandende zon, zou het spoedig met hen gedaan zijn.

Eensklaps krijgt Matthis de hakkenei van Marie-Claire in het oog. Het makke damespaard staat gezadeld en wel bij een boom en knabbelt aan een bosje gras, niet ver van de Puente de San Martino waar die dag de grootste verliezen zijn geleden. Hoewel hij nog niets heeft gegeten, voelt Matthis hoe zijn maag zich omkeert. Marie-Claire is hier afgestegen... om de doden te tellen? Om te triomferen boven de lijken van de bandieten? Kan ze dat? Maandenlang heeft ze voor hen gezongen, gedanst, tegen hen gelachen, hun boeiende verhalen verteld, hen dieper en dieper dit meedogenloze land ingelokt. De kerels vereerden haar, deden alles om het haar naar de zin te maken; ze waren haar kameraden... Staat ze nu boven hun pijn en wonden te lachen? Bij die gedachte wordt Matthis koud tot in zijn merg. Dan hoort hij opeens haar stem: ‘Voorzichtig! Pas op dat been.

Hij schrikt, springt van zijn paard en loopt naar de steile oever. De duisternis valt snel, maar als hij naar beneden tuurt ziet hij duidelijk Marie-Claires lichte japon. Hij ontdekt ook een draagbaar waarop iemand ligt die naar boven wordt gehesen; een gil van pijn verscheurt de avondstilte. Nu komt Marie-Claire naar boven klimmen. Ze ziet Matthis niet. Hard en streng geeft ze haar bevelen. ‘Niet zo scheef houden die baar! Kijk uit wat je doet, lomperd, heeft die man nog niet genoeg pijn?’

De soldeniers lopen naar de brug, de draagbaar tussen hen in. De vrouw volgt hen. Matthis, plotseling brandend nieuwsgierig, gaat erachteraan. Bij de geopende stadspoort ontmoeten ze nog meer dragers die gewonden wegbrengen; de trieste rij wordt langer en langer. Sommigen kunnen, steunend op kameraden, nog zelf vooruitkomen; de meesten moeten gedragen worden. Matthis ziet een man door de knieën gaan; hij kan hem nog juist opvangen en sjouwt hem dan verder. Zo trekken ze de stad binnen, een spoor van bloed achterlatend. De huizen zijn donker, de deuren blijven gesloten, de vensterluiken zijn dichtgetrokken, ze ontmoeten geen mens op straat. Marie-Claire draaft heen en weer. Ze roept, beveelt, maant aan tot voorzichtigheid. Soms werpt ze er een troostend woord tussen en eindelijk begrijpt Matthis waarmee ze bezig is: ze organiseert het gewondentransport naar de kloostergang! Bazig, eigengereid, zoals in alles wat ze doet, maar zeer doeltreffend. De man die op hem steunt kermt even, vloekt dan in het Frans tussen opeengeklemde lippen.

‘Stil maar,’ zegt Matthis sussend, ‘Gods Vlindertje zal je verbinden.’ Omhoog gaat het, door nauwe, hellende straten die zich dood houden. Eindelijk komen ze bij de kathedraal, een kolossaal bouwwerk dat de heraut sterk doet denken aan Burgos - alleen

schijnt deze kerk nog groter. Onder stenen arcaden ligt de toegang tot de kloostergang. De poort staat wijdopen, daarbinnen branden honderden flambouwen.

Die fakkels onthullen het drama. De brede kloostergang is een wonder van schoonheid, van stenen pilaren en gebeeldhouwde bloemenranken, van beeldhouwwerk en gekleurd glas. De flambouwen werpen een gouden lichtschijn over het stenen kantwerk, over consoles en prachtige ornamenten die trillend tot leven schijnen te zijn gekomen. Tussen al die kunstwerken liggen in lange rijen de gewonden op strozakken. Honderden! Uit de Taag gevist, van het veld geraapt, van de bruggen gesleept, onder de muren gevonden, losgeplukt van de vlijmscherpe palissaden die achter de ringmuur van de voorstad waren opgericht. Gebroken, verminkte, kreunende mensen, met bloedige verbanden, gespalkte botten, ontstoken wonden. En steeds komen er meer, op draagbaren of door sterke soldeniers op de schouders getorst. Voorzichtig worden ze op het stro gelegd. Monniken staan klaar met kommen warm water, met linnen doeken, met uitgegloeide messen om de wonden schoon te maken, de versplinterde botten af te schrappen, de breuken te spalken. De lucht is vervuld met een geur van bloed en etter. De gekwetsten vloeken, kreunen, bijten vertwijfeld op een stuk hout terwijl hun wonden worden behandeld.

En te midden van dit grote lijden beweegt zich Marie-Claire, in een gescheurde japon die een klein fortuin heeft gekost en die nu vol vlekken zit. Om haar hals hangt de zwarte parel in de vorm van een traan. Tranen vloeien ook uit haar ogen, zonder dat ze het beseft. Ze rollen over haar vuile wangen, maken nog meer vlekken op haar kleed. Ze knielt, springt weer op, holt weg, komt terug met doeken en kommen. Ze spreekt troostwoorden, sust de koortsigen, kalmeert de stervenden. Ze houdt een in kramp verstijfde hand vast, ze bidt, lacht, huilt en zorgt, alles tegelijk.

Matthis leunt tegen een zuil, verbijsterd en ontroerd. Achter de

gedraaide zuilen van de kloostergang hoort hij de fontein in de kruidentuin klateren. Een rustgevend geluid, dat telkens wordt overstemd door een gil, een harde vloek, angstige gebeden.

Is dit de wraakzuchtige Marie-Claire? De pijn van die zwaargewonde mannen is ook haar pijn. Hun hulpeloosheid is de hare, hun worsteling om te overleven is ook haar gevecht geworden. Samen met de monniken heeft ze de strijd aangebonden tegen de bloedvergiftiging, de martelende pijn en de doodsangst. De monniken praten soms tegen haar, maar ze verstaat hen niet en trekt zich ook niets van hen aan. Misschien willen ze haar wegsturen - de kathedraal en het klooster zijn hun domein, een mannenwereld. Maar ze laat zich door niemand weerhouden om datgene te doen wat ze op dit ogenblik moet doen: helpen, verplegen, meelijden...

Matthis zou naar voren willen komen om ook de handen uit te steken, maar hij kent zichzelf: van verpleging weet hij niets. De stank van bloed, verscheurde ingewanden en braaksel maakt hem misselijk. Hij wil wegsluipen, maar zijn voeten weigeren hem te gehoorzamen. Dan ziet hij in de geopende toegangspoort opeens een brede gestalte staan: Bertrand du Guesclin. De Breton trekt aan elke knuist een tegenstribbelende man mee. Hij duwt hen met geweld de kloostergang in en snauwt hun toe in het Frans: ‘Vooruit, doe je werk!’ Matthis ziet dat het chirurgijns zijn, te herkennen aan hun kledij en de maskers die ze dragen, alsof ze naar een pesthuis werden gebracht. Waar heeft Bertrand in deze doodstille stad in het donker een stel barbiers kunnen vinden? Marie-Claire heeft hen ook gezien en ze rent op hen af, alsof ze hen allang verwachtte. Ze trekt hen naar een hoek waar kennelijk iemand ligt die onmiddellijk geopereerd moet worden. Matthis kijkt en kijkt maar. Hij voelt zich overbodig, een indringer die niet hoort in dit oord van verschrikking en naastenliefde. Toch blijft hij maar staan, aan de grond genageld.‘Goed dat je er bent,’ hoort hij de stem van zijn meester dreunen, ‘kom mee, ik heb je nodig.’

Het korte bevel verbreekt de verstarring waarin hij zich bevindt. Hij knikt stom, volgt Du Guesclin naar buiten. En hij schaamt zich...

Waarom vergis ik me altijd in mensen? denk hij somber. ‘Ik heb een scherp oog voor hun fouten en tekortkomingen, maar hun goede eigenschappen blijven me verrassen.

Vaag voelt hij aan dat een mens tijdens zijn korte verblijf op aarde nooit klaar is met het leven en nooit uitgeleerd !!broken!!

OP ZOEK NAAR ROSITA

Natuurlijk duurt het weer enkele dagen eer Matthis kans ziet een vrije dag te bedingen; Du Guesclin legt volledig beslag op zijn heraut. In de kathedraal van Toledo moet het koningschap van Henri II nogmaals bevestigd worden en dat vereist grondige voorbereidingen. De val van Toledo moet politiek worden uitgebuit.

De veldheer heeft voor zichzelf en zijn naaste medewerkers het huis van de burgemeester gevorderd. Eigenlijk is dat een oud Moors paleis in de bovenstad. De compagnieën legeren in het dal, maar het blijkt niet mogelijk te zijn hun onvoorwaardelijk te verbieden de stad te betreden. De kerels willen zien waarvoor ze zo bard gevochten hebben, ze hebben geld om te verteren. Clopin de Geweldige en zijn Bretons hebben de handen vol om de fuivende huurlingen van al te woeste uitspattingen af te houden. De burgers van Toledo zijn hem dankbaar wanneer hij prompt daar opduikt waar rellen uitbreken.

Matthis, ziek van ongeduld, verzet bergen werk en komt dan in opstand. ‘Ik moet een dag vrij hebben, Bertrand,’ roept hij, ‘ik wil Rosita vinden. Deze onzekerheid houd ik niet uit. O vervloekt, waarom wilde Robert nooit leren schrijven? Dan had hij me kunnen aflossen...’

Kleine Robert zit in een hoekje van het vertrek samen met Rolin Bodin de wapenrusting van zijn meester te poetsen en lacht zijn grote broer plagend toe. Hij hoeft niet langer jaloers te zijn op Matthis, heeft hij ontdekt. Integendeel: terwijl de heraut zijn vingers lam schrijft, mag hij allerlei leuke karweitjes doen en kan hij zich laten verwennen door de Spaanse kokkin in de keuken.

‘Hoe wil jij in een stad met twaalfduizend inwoners een meisje opsporen dat misschien nooit op straat komt?’ informeert Du Guesclin nuchter.

‘Ik heb gehoord,’ vertelt Matthis opgewonden, ‘dat de kleermakers hier hun eigen wijk hebben. Ze wonen bijna allemaal in de Straat van de Heilige Sandalen. Als ik daarheen ga zal iemand me wel kunnen inlichten over meester-kleermaker Badolo die een paar maanden geleden uit Burgos is gekomen.’

‘Je verstaat die mensen toch niet.’

‘O jawel. Ik heb al heel wat van de taal opgepikt,’ pocht Matthis. ‘Nou, ga dan maar eens kijken. Zorg dat je voor het middageten terug bent. We hebben nog veel te doen.’

De verliefde heraut verliest geen tijd. Te voet stort hij zich in de wirwar van straten; in zijn haast loopt hij vrouwen en kinderen omver. Toledo heeft zich snel hersteld van de schok van de verovering. Overal wordt weer hard gewerkt. Hij komt door een straat waar de wapensmeden wonen. Het staal van Toledo is wereldberoemd en juist hier zie je veel huurlingen ronddwalen die eindeloos loven en bieden boven een dolk, een zwaard, een prachtig bewerkt schild. Daarna komt hij in de wijk van de leerbewerkers. Het stinkt er, maar onder de luifels hangen prachtige zadels, leidsels, tassen, beurzen. Veel van die voorwerpen zijn versierd met Moorse motieven, overgenomen van de vroegere heersers. Ondanks zijn haast kan Matthis het niet laten even te blijven staan om het vakmanschap van de leerbewerkers te bewonderen. Als kind groeide hij op in Amiens, ook een leerlooiersstad. De stank die opstijgt uit de werkplaatsen roept halfvergeten herinneringen bij hem op: aan zijn ouders, aan de grote pestepidemie die hem tot wees maakte... Maar die smartelijke herinnering ervaart hij als een slecht voorteken en met een ruk dwingt hij zichzelf om door te lopen. Rosita! Even spijt het hem dat hij Alfonso niet heeft kunnen meenemen, maar zonder tolk zal hij het ook wel klaarspelen. De gierige kleermaker verstaat de klank van goud uitstekend. Daar! Dat moet de straat van de kleermakers zijn. Matthis schiet de eerste de beste winkel binnen. ‘Manuel Badolo?’ vraagt hij gretig.

De kleermaker en zijn gezellen kijken hem verschrikt aan. In hun ogen is elke Fransman een bandiet, in staat zonder waarschuwing over te gaan tot plundering en gewelddadigheden. Als je de verhalen van de mensen uit de gebrandschatte voorsteden hoort, lopen de rillingen je over de rug. De bovenstad is weliswaar gespaard gebleven, maar met die kerels weet je het nooit...

‘Uit Burgos!’ roept Matthis.

Lege blikken, schouderophalen, wantrouwige gezichten. De kleermaker wijst hoopvol op de rollen stof die langs de wand liggen opgetast. ‘Wil de heer zich een kostuum laten aanmeten?’ Matthis schudt het hoofd, hij is geen klant, hij is een verliefde trouvère op zoek naar een naald in een hooiberg.

‘Ik zoek Manuel Badolo, uit Burgos,’ roept hij weer. Begrijpen ze hem dan niet? De man haalt de schouders op, de gezellen grinniken. Matthis stormt alweer naar buiten.

Zo loopt hij de ene werkplaats na de andere af. In een van de winkels schijnen ze te begrijpen wat hij bedoelt en wordt er een stroom van Castiliaans over hem uitgestort. Op zijn vertwijfelde verzoek om wat langzamer te praten, reageren ze met een nog heftiger spraakwaterval. Ze wijzen naar links, naar rechts, maken onbegrijpelijke gebaren, spreken elkaar tegen, krijgen bijna ruzie en dan zet de kleermaker Matthis buiten de deur omdat hij niets moet hebben van een Fransman die zijn leerjongens van hun werk houdt. Maar Matthis’ hoop is gegroeid: de naam Badolo heeft een reactie opgewekt, die jongens wisten over wie hij het had. O, maar dan zal hij Rosita wel vinden!

Hij klampt vrouwen aan, ondervraagt spelende kleuters, hij grijpt leerjongens bij de arm en dwingt hen naar hem te luisteren, maar

als er al een antwoord komt verstaat hij het niet. Niemand wenkt hem mee te komen, niemand brengt hem voor een drempel met een gebaar van: hier moet je zijn.

Dan staat hij plotseling oog in oog met Jake de Wyn. De plunderkapitein komt juist met een voldaan gezicht uit een van de werkplaatsen. Achter hem draagt een soldenier een in jute verpakte bundel.

‘Ha, die Cuvelier!’ roept de kapitein vrolijk zodra hij de trouvère herkent. ‘Ga je je ook in het nieuw steken? Ik moet zeggen: die lui hier zijn goede vaklieden. En ze werken snel.’ Hij wenkt de soldaat dichterbij en licht een hoekje van het juten omhulsel op. Matthis ziet een glimp van donkerbruin laken, met zilver bestikt. Jake de Wyn heeft geen tijd verloren laten gaan en zich een nieuwe wapenrok laten aanmeten. Hij zal met dreigementen en vlijmende hooghartigheid wel flink op de prijs hebben afgedongen. Matthis schuift snel zijn oude vooroordelen jegens de bandietenleider opzij en klampt hem aan.

‘Ridder de Wyn, ik zoek iemand. Een meisje. Maar de mensen doen of ze me niet begrijpen.’

De Eeuwig Verliefde grijnst breed.

‘Is het een mooi meisje?’

‘Ze is het mooiste meisje ter wereld! Rosita heet ze, haar vader is Manuel Badolo, een meester-kleermaker. Hij woonde in Burgos maar vluchtte voor de compagnieën naar Toledo. Ik moet hen vinden. Dat meisje...’

‘Hoe oud is ze?’ vraagt de kapitein hevig geïnteresseerd.

‘Een jaar of zestien. Ze... ze moet in Toledo zijn.’

Jake de Wyn knikt. Het bevalt hem de jonge trouvère verliefd te zien. Zelf is hij ook altijd verliefd - en als hij dat toevallig niet is, verbeeldt hij het zich wel.

‘Je bent hier in de goede wijk, het stikt hier van de kleermakers,’ zegt hij geruststellend.‘Dat is het hem juist. Ik kan de familie niet vinden. Ik zoek al uren.’ Jake de Wyn, onuitstaanbaar verwaand, klopt de jongeman vaderlijk op de schouder.

‘Goed zo, Cuvelier. Een trouvère hoort verliefd te zijn, het doet er niet toe op wie, als hij maar een onvindbare, onbereikbare geliefde heeft. Dat is goed voor de kunst. Ik wed dat je op stille avonden zeldzaam mooie gedichten schrijft en er ontroerende muziek bij maakt. Vorig jaar, in Bourgondië, heb ik eens...’

‘Ja, ja,’ roept Matthis ongeduldig, ‘maar hoe kom ik erachter of de Badolo’s werkelijk in Toledo zijn?’

Behalve een dichter en een krijgsman is Jake de Wyn ook een praktisch man. Hij plant zijn handen in zijn zij en denkt na.

‘Wat weet je van die familie?’

‘Meester-kleermaker Manuel Badolo,’ somt Matthis op, ‘is een vrek. Hij had drie leerlingen, liet ze honger lijden en zestien uur per dag werken, maar hij gold als een van de beste vaklieden in Castilië en hij schijnt nogal rijk te zijn. Daarom ging hij er ook vandoor toen wij Burgos naderden; hij was als de dood voor plunderaars. Zijn vrouw heet Eulalia. Hij heeft twee zoontjes, maar die zijn nog erg klein, en één dochter: Rosita. In Burgos hoorde ik van de buren dat hij naar Toledo was uitgeweken. Als ik het goed heb begrepen had hij daar familie of vrienden of zoiets...’

‘En jou is het om dat dochtertje te doen?’

Matthis knikt stom, te vol voor woorden plotseling.

‘Nou, dan is het nogal eenvoudig,’ meent De Eeuwig Verliefde. ‘Je moet je wenden tot de deken van het kleermakersgilde. Juan Mercal heet hij. Als die Badolo in Toledo is, dan weet de gildenmeester daar alles van.’

‘U hebt gelijk! Drommels, dat ik daar niet aan heb gedacht!’ ‘Dromen van mooie meisjes is natuurlijk prachtig,’ zegt Jake de Wyn nuchter, ‘maar het kan geen kwaad nu en dan je verstand te gebruiken.’

‘Waar zou ik die Juan Mercal kunnen vinden?’

‘O, dat is heel eenvoudig. Hij woont aan het einde van deze straat, vlak tegenover de kerk. Het is een groot wit huis met een tuin. Zal ik met je meegaan? Kom maar mee, makker, we zullen dat varkentje wel even wassen.’ Hij wendt zich tot de soldenier die nog altijd zwijgend achter hem staat. ‘Breng dat kostuum naar het kamp en wacht daar op mijn terugkomst.’ Dan grijpt hij Matthis bij de arm en trekt hem mee.

Het huis aan het einde van de lange straat moet ook nog uit de Moorse tijd stammen, denkt Matthis. Langs de straatzijde loopt een witte muur, gedekt met rode pannen, waarachter hij een tuin vermoedt. Jake de Wyn brengt hem naar een smeedijzeren poortje. Door het sierlijke hekwerk heen kan Matthis de patio zien; inderdaad, een prachtige tuin met oleanderbomen en in het midden een klaterende fontein. Langs de achterzijde van de tuin loopt een galerij, gesteund door slanke zuiltjes en ook al versierd met Moorse motieven. Achter die galerij rijst het eigenlijke woonhuis op, een witgepleisterd gebouw van twee verdiepingen met een plat dak.

De luiken zijn gesloten tegen de hitte van de zon, de tuin ligt er verlaten bij. Jake de Wyn ontdekt naast het hekwerk een klingel die hij luid en lang laat bellen. Over zijn schouder grinnikt hij tegen Matthis.

‘Straks komt er een vent met een tulband op om ons te vragen wat we wensen,’ voorspelt hij vrolijk. ‘Ik heb het gevoel of ik bij de kalief van Bagdad op bezoek ga.’

Het duurt lang. Maar dit is het heetste uur van de dag en de meeste Spanjaarden zoeken dan de schaduw op om hun siësta te houden. Eindelijk horen ze voetstappen over het grint knerpen en dan is het toch een gewone knecht die de poort voor hen opent. Jake de Wyn doet het woord en het feit dat hij een ridder is maakt natuurlijk indruk op de bediende. Hij buigt, nodigt de vreemde bezoekers uit binnen te treden en laat hen achter in de tuin terwijl hij zijn meester gaat waarschuwen. Matthis kijkt verwonderd naar de marmeren fontein, de bomen, het perkje met kruiden; zware geuren omgeven hem, de zon blinkt fel op de witgepleisterde muren van het huis. In Parijs wonen gildenmeesters en schatrijke kooplieden in kastelen van huizen met indrukwekkende voorgevels, drie, vier verdiepingen hoog, bekroond met puntige leien daken. In Toledo huizen ze blijkbaar in een paleisje met een plat dak omgeven door palmen en rozenstruiken. Maar hoe groot het verschil ook moge zijn: één ding is hetzelfde. Handel en nijverheid blijken in beide landen een bron van rijkdom en macht te zijn. Iets wat de onstuimige ridders op hun burchten nog altijd niet schijnen te begrijpen...

Naast hem geeft Jake de Wyn commentaar.

‘Ziet er welvarend uit, niet? Verbaas je maar niet, jongen. Deze señor Mercal bezit drie grote ateliers en nog twee werkplaatsen in de omliggende stadjes. Die leveren hem bij elkaar een groter inkomen op dan zes complete dorpen zouden kunnen doen.’

‘U bent goed op de hoogte,’ murmelt Matthis.

‘Mercal drijft ook handel met de Moren in Granada en heeft verbindingen met Noord-Afrika,’ somt De Eeuwig Verliefde op. En dan, alsof Matthis’ opmerking nu pas tot hem doordringt, zegt hij snel: ‘Natuurlijk ben ik op de hoogte! Ik wil altijd weten waar iets te halen valt... Ik wenste wel dat die vervloekte bevelhebber van ons het plunderen niet verboden had. In dit huis moet heel wat te vinden zijn.’

Met ogen die schitteren van hebzucht kijkt hij naar de witte woning, waar iedereen schijnt te slapen. ‘We komen op het verkeerde ogenblik,’ mompelt hij. ‘Oef, het is warm. Laten we in de schaduw van die boom gaan staan.’

Eindelijk horen ze zware voetstappen. Over het paadje komen drie mannen. De voorste is kennelijk señor Juan Mercal, een statige Spanjaard van middelbare leeftijd. Naast hem loopt een zeer jonge man die sterk op hem lijkt. Achter hen doemt de brede gestalte van de knecht op. Alle drie de mannen zijn gewapend met een dolk. Vooral de jongeman trekt Matthis’ aandacht. Het is een knappe, donkere jongen, gekleed in een roodbruin wambuis en een broek van dezelfde kleur. Om zijn hals hangt een gouden ketting, aan zijn rechterhand schittert een ring met een robijn. Hij is nog te jong voor een baard; alleen zijn bovenlip wordt gesierd door wat zwart donshaar, wat hem het uiterlijk geeft van prille mannelijkheid. Hij is lang en slank en heeft mooie donkere ogen die op hun beurt Matthis onderzoekend aankijken.

Señor Juan Mercal maakte een stijve buiging voor zijn onverwachte bezoekers en vraagt beleefd in redelijk goed Frans: ‘De heren wensen mij te spreken?’ Hij richt vooral het woord tot Jake de Wyn, in wie hij een ridder heeft herkend. Matthis slaakt een zucht van verlichting: eindelijk iemand die Frans spreekt!

Ook De Eeuwig Verliefde buigt groetend, waarbij hij zwierig de hoed afneemt.

Hij stelt zich voor als ridder Jake de Wyn, officier in dienst van koning Henri II en onderaanvoerder in diens leger. Dan wijst hij op zijn metgezel en galmt plechtig: ‘En dit is de schildknaap Matthis Cuvelier, heraut en vertrouwensman van generaal Bertrand du Guesclin, hertog van Trastemara y Molino, graaf van Longueville, baron van La Motte-Broons y La Roche-Tesson.’ De lange reeks titels die Bertrand in zijn leven heeft verzameld, rolt over zijn lippen met een gemak alsof hij zijn leven lang in nauw contact heeft gestaan met de hoogste adel van Frankrijk. Spanjaarden houden van lange namen, weet hij. Hoe langer de naam, hoe edeler het bloed. Iets van Bertrands glorie straalt nu ook af op Matthis. De zwijgende jongeman naast Juan Mercal maakt een verraste beweging, maar hij zegt niets.

De deken laat niet blijken of hij onder de indruk is van het hoge bezoek. ‘Heren,’ zegt hij stijfjes, ‘u doet mij grote eer aan dat u zich verwaardigt mijn nederige huis te bezoeken. Neemt u toch plaats!’ Met een benige hand wijst hij op de bank naast de fontein in de schaduw van de oleanders. ‘Mag ik u enkele verversingen aanbieden?’

‘Gaarne, señor,’ antwoordt Jake de Wyn minzaam. Hij gaat zitten en geeft Matthis een wenk hetzelfde te doen. Juan Mercal zegt iets in zijn eigen taal tegen de knecht, die onmiddellijk daarop in het huis verdwijnt. Even later keert hij terug met een kruik gekoelde siroop en vier bekers. Jake de Wyn neemt voorzichtig een slok van het zoete vocht, kijkt dan op. ‘Señor Mercal, wij moeten onze verontschuldiging maken dat we u op het heetste uur van de dag komen lastigvallen. Maar mijn jonge vriend hier heeft een klacht. In Burgos heeft hij bij een zekere Manuel Badolo, meester-kleermaker, een kostuum besteld en een deel van het maakloon vooruit betaald. Toen hij enkele dagen later naar de winkel van Badolo kwam om het kostuum af te halen, bleek de kleermaker met zijn hele gezin verhuisd te zijn naar Toledo.’

Matthis maakt een beweging alsof hij Jake de Wyn in de rede wil vallen, maar die legt hem met een snelle blik het zwijgen op. ‘Dus, señor,’ vervolgt de kapitein met een stalen gezicht, ‘nu wij erin zijn geslaagd ook Toledo te bevrijden van de tirannie van Pedro de Wrede, is de heraut van de hertog van Trastemara op zoek gegaan naar deze kleermaker om hetzij zijn geld terug te eisen, hetzij zijn kostuum alsnog in ontvangst te nemen. Maar in deze volgebouwde stad is het moeilijk om iemand op te sporen. Daarom verzoeken wij u ons bekend te maken met de huidige verblijfplaats van Manuel Badolo.’

Matthis ziet hoe de zoon van de deken grote ogen opzet en snel zijn vader iets influistert. Juan Mercal knikt en kijkt dan peinzend op zijn bezoekers neer. Zij zitten, hij staat - dat geeft hem overwicht, beseft Matthis.‘Voor een klacht over een kleermaker uit Burgos moet u zich vervoegen bij de gildendeken in die stad,’ zegt de man afgemeten, ofschoon nog altijd zeer beleefd. Matthis roept uit: ‘Maar daar woont hij toch niet meer!’

Juan Mercal kijkt vol afkeuring op hem neer, alsof hij voor zijn beurt heeft gepraat. Lieve hemel, wat een arrogante vent is dat, denkt de heraut kwaad.

‘Badolo,’ zegt hij daarom snel, ‘is een kleine, bijziende man. Hij heeft een dikke vrouw, twee zoontjes en een zeer mooie dochter. In Burgos noemde men hem de beste kleermaker van de stad. Toen hij naar Toledo kwam moet hij zich bij u hebben aangemeld. Ik vermoed dat hij een week of vijf, zes geleden is aangekomen. Kunt u zich dat niet herinneren?’

Weer fluistert de mooie jongen zijn vader iets in, dringend en bezorgd. Juan Mercal legt zijn hand op de schouder van zijn zoon alsof hij de knaap moet troosten en moed wil inspreken. Wat smiespelt die jongen toch? denkt Matthis ongerust. Hij wilde dat Jake de Wyn niet zo had gelogen. Wat schieten ze daarmee op? Hij wil alleen een adres... Waarom hij dat adres moet hebben gaat de deken niet aan.

‘Heren, het spijt me zeer, maar ik geloof niet dat ik ooit van deze kleermaker heb gehoord,’ zegt Mercal afgemeten.

‘Natuurlijk wel,’ roept Jake de Wyn ongeduldig. ‘Een meesterkleermaker die zijn vaderstad verlaat om zich in Toledo te vestigen kan niet anders doen dan zich bij u aanmelden. Hoe zou hij anders een winkel kunnen openen?’

‘De man is misschien teruggegaan naar Burgos,’ waagt de jongen het te zeggen. Matthis schrikt. Zou dat waar zijn?

Dan horen ze een kind huilen. Alle kinderstemmen lijken op elkaar, maar Matthis waant zich in een flits terug in Burgos, in de werkplaats van Badolo, toen hij op een schraal ontbijt kauwde, er boven zijn hoofd met kisten werd gesleept en Badolo’s zoontjes huilden. Onwillekeurig kijkt hij om naar het woonhuis. Hij krijgt een schok. Een van de vensterluiken wordt open gestoten, hij ziet een vrouwenhoofd - en hij zou durven zweren dat dit het gezicht van tante Eulalia is. Hij springt op, wijst, kan geen woord uitbrengen... Het hoofd is weer even snel verdwenen; het had evengoed van een nieuwsgierig dienstmeisje kunnen zijn. Twijfel bespringt hem. Met een ruk wendt hij zich tot de deken.

‘Weet u zeker, señor Mercal, dat u nooit van Badolo, zijn vrouw Eulalia of zijn dochter Rosita heeft gehoord? Badolo is rijk. Hij is niet voor niets uit Burgos gevlucht, hij was bang voor zijn spaargeld. Een rijke poorter kan altijd rekenen op de hulp van andere rijke poorters.’

Hij kijkt toch weer om naar het gapende venster. Een vrouwenstem vermaant het kind om stil te zijn. Het wordt ook stil. Was het de stem van tante Eulalia? Hij meent van wel.

Opeens beseft hij wat er aan de hand is: die ontoegankelijke Spanjaard staat kleermaker Badolo in bescherming te nemen! Hij gelooft geen woord van het smoesje dat Jake de Wyn heeft opgedist en hij ontkent glashard dat hij Badolo kent, terwijl tante Eulalia achter een venster naar hen staat te gluren! Dan moet Rosita hier ook in huis zijn. Wie weet zijn de Badolo’s en Mercals in de verte familie van elkaar... Want welke andere reden kan de machtige deken hebben om een aangelopen vakgenoot de hand boven het hoofd te houden?

Zijn oog valt weer op de jonge zoon van de deken en een angstig vermoeden stijgt in hem op. Hij ziet de hand van de jongen naar het gevest van zijn dolk kruipen. Hun ogen haken in elkaar. En Matthis begrijpt: dit is een rivaal!

‘Wilt u beweren, señor, dat ik sta te liegen?’ vlijmt de scherpe stem van Juan Mercal.

Jake de Wyn steekt een grote hand uit en trekt Matthis terug op de bank. ‘Vergeef het mijn jonge vriend, hij is een beetje in de war,’

zegt De Eeuwig Verliefde zoetsappig. ‘Natuurlijk geloven wij u op uw woord.’

De deken spreekt opnieuw, maar wat hij zegt dringt nauwelijks meer tot Matthis door. Hij staart naar de jongen, de jongen kijkt terug. Jaloezie en vijandigheid springen over als knetterende vonken.

‘Het spijt mij dat ik de heren niet van dienst kan zijn, maar in de komende dagen zal ik informaties inwinnen bij mijn vakbroeders,’ zegt de deken stijfjes. ‘Als u over twee of drie weken terugkomt weet ik misschien meer.’

Jake de Wyn staat op.

‘Dank u, señor, u bent heel welwillend,’ zegt hij, even waardig en afgemeten. ‘Met uw verlof zullen wij terugkomen. Er is ons veel aan gelegen om kleermaker Badolo te vinden.’

‘Ja,’ knikt Juan Mercal droogjes, ‘voor een half afgemaakt kostuum waarop uw vriend vier zilverstukken vooruit heeft betaald. Ik begrijp het volkomen, heren. Mijn knecht zal u uitlaten. Ik groet u.

Na weer een halve buiging draait hij zich op zijn hielen om en loopt weg. De jongen volgt hem, kijkt dan nog eens om. In zijn donkere ogen brandt een vijandig licht.

‘Kom,’ zegt De Eeuwig Verliefde terwijl hij Matthis naar het smeedijzeren poortje trekt, de straat op. Achter hen valt het hek in het slot, de knecht verwijdert zich met knerpende voetstappen en Matthis springt uit zijn vel.

‘Ik geloof er geen woord van! Waarom wilde die vent niet toegeven dat hij Badolo kent? Hij moet hem kennen. Badolo’s vrouw is in dat huis, zijn kinderen ook, ik hoorde hen huilen. Dan moet Rosita er ook zijn... Waarom verbergt hij hen voor ons?’

Jake de Wyn strijkt peinzend langs zijn kin.

‘Ze is mooi en haar vader zit goed in zijn spaarduitjes, niet? Nou, dan is het toch duidelijk. Señor Mercal geloofde niets van mijn verhaal over dat kostuum en dat kan ik hem niet kwalijk nemen; het klonk nogal onwaarschijnlijk. Hij begreep meteen dat we eigenlijk voor iets anders kwamen en iemand hoeft maar één blik te werpen op dat bleke, verliefde smoel van jou om te weten waarom je zo fanatiek op zoek bent naar de Badolo’s. Trouwens, je bent al een paar uur lang op zoek, nietwaar? Dan zal iemand Mercal wel gewaarschuwd hebben.’

‘Maar...’ begint Matthis, ziedend.

‘Het is je eigen schuld, vriend. Wat je van de Badolo’s wilt staat over je hele gezicht te lezen. En die Spanjaard is een slimmeling. Dat hij de Fransen haat is te begrijpen. De afkoopsom voor de plundering was niet mis. Juan Mercal zal, als een van de rijkste inwoners van Toledo wel flink meebetaald hebben. Waarom zou hij ons dan helpen? In zijn ogen zijn we niets dan dieven en zitten we achter de meisjes aan.’

‘Dat is het niet,’ gromt Matthis verbeten. ‘Heeft u op die zoon gelet? Een knappe jongen en zo stil als een muis. Ik vrees dat. ‘Dat Mercal zijn zoontje en jouw Rosita aan elkaar heeft gekoppeld?’

Matthis knikt sprakeloos. Het bloed stijgt naar zijn hoofd, hij heeft het gloeiend warm.

‘Best mogelijk...’ mompelt Jake de Wyn nadenkend.

‘Nee!’ schreeuwt Matthis opeens. ‘Dat kan niet. Badolo is afschuwelijk gierig. Hij wil Rosita alleen uithuwelijken aan iemand die bereid is haar te nemen zonder bruidsschat. Het liefst wil hij nog geld op de koop toe hebben. Ik zie Juan Mercal er niet voor aan dat hij een vrouw koopt voor zijn zoon. Hij is zo’n machtig man, hij zal een stevige bruidsschat eisen. Die jongen kan immers elk meisje krijgen waarnaar hij maar wijst.’

Jake de Wyn haalt de brede schouders op.

‘Onzin,’ zegt hij ruw. ‘Burgers zijn in elk land van hetzelfde slag: ze drijven handel, desnoods in hun dochters als die mooi en begeerlijk zijn. Denk je Badolo’s positie in: hij komt als vluchteling naar Toledo en moet opnieuw beginnen. Dus is het voor hem van het grootste belang dat hij op goede voet staat met de machtige deken van het kleermakersgilde. Om zich in Toledo te kunnen vestigen heeft Badolo er wel iets voor over, desnoods een bruidsschat. Hij wordt dan meteen verbonden aan het machtigste handelshuis van de stad. Al kost het hem al zijn spaarduiten, hij kan er alleen maar beter van worden.’

‘Je fantaseert,’ gromt Matthis.

‘Natuurlijk, dat is mijn vak! Maar alles wijst erop dat ik gelijk heb. Zet dat meisje uit je hoofd, jongeman, er wonen nog meer schone dames in Castilië die niet zo zwaar bewaakt worden.’

‘Nee,’ zegt Matthis woest. Hij is niet meer voor rede vatbaar. ‘Ik moet haar hebben. Het kan me niet schelen hoe, maar ik móet haar hebben!’ De gedachte dat Rosita misschien zal worden uitgehuwelijkt aan de zoon van Juan Mercal, aan die mooie, vurige jongen, maakt hem volslagen gek. Diep in zijn hart voelt hij dat hij tegen zo’n medeminnaar niet is opgewassen. Hij staat stil, zijn vingers knellen zich om de arm van de kapitein. ‘Ridder de Wyn, over hoeveel man kunt u beschikken? Wat zou u ervan denken om morgen met vijftig soldeniers het huis van Juan Mercal te bestormen en Rosita er voor mij uit te halen? U kunt tweehonderd dubloenen verdienen als u mij dat meisje bezorgt.’

‘En dan zeker Clopin op mijn nek krijgen?’ gromt de kapitein.

‘Ik kan ervoor zorgen dat Clopin niets merkt. Ik zie wel kans hem af te leiden, ergens heen te sturen...’

‘Hm.’ Jake de Wyn denkt na. ‘Gouden dubloenen?’ vraagt hij dan begerig.

‘Ja.’

‘Heb je ze bij je?’

‘Ik heb er tien in mijn beurs. Kijk.’

Matthis kent De Eeuwig Verliefde goed, hij weet hoezeer die van streek raakt bij de aanblik van goud. Hij trekt de beurs uit zijn gordel, opent hem, laat de plunderaar de glans van de munten zien. Jake de Wyn zucht verlangend.

‘Tweehonderd...’

Hij watertandt. Maar dan schudt hij vastberaden het hoofd.

‘Je kunt mij misschien Clopin van het lijf houden, maar kun je er ook voor zorgen dat Du Guesclin me niet laat ophangen als ik mijn mannen bevel geef dat huis te plunderen?’

‘Jullie hoeven het toch niet leeg te stelen! Het enige dat ik wil is dat uw mannen het huis binnendringen, elke kamer doorzoeken tot ze Rosita gevonden hebben en haar dan ontvoeren, voor mij.’

Jake de Wyn lacht grimmig.

Cuvelier, wat ben je naïef! Denk je dat als ik een deel van mijn manschappen op dat rijke huis loslaat, de kerels hun handen zullen thuishouden? Ze zullen het leegroven en heel wat meer buit binnenhalen dan tweehonderd goudstukken. Intussen ben ik hun kapitein en moet verantwoording afleggen voor hun daden. En ik voel er niets voor bij Du Guesclin op het matje te worden geroepen en mijn kop te verliezen.’

‘Dan ga ik haar zelf halen.’

‘Beste jongen, dat overleef je niet. Als jij in je eentje dat huis binnendringt, word je onherroepelijk aan het mes geregen.’

‘Een burger zal het niet wagen de heraut van Du Guesclin te vermoorden.’

‘O ja, zeker wanneer die heraut als een dief in de nacht binnensluipt en geweld tegen de bewoners gebruikt. Bertrand zal hun groot gelijk geven dat ze zich verdedigd hebben. Vrouwenroof staat hij niet toe. Bertrand is nu eenmaal een ouderwetse vent.’ Matthis weet dat de kapitein de waarheid spreekt. Jake de Wyn heeft altijd gelijk, dat is het onuitstaanbare van die windbuil. ‘Kunnen we dan helemaal niets doen?’ vraagt hij vertwijfeld. ‘Jawel.’ De Eeuwig Verliefde grijnst breed, hij ruikt voordeel. Avonturen lokken hem aan en hij heeft een merkwaardig gevoel voor humor.

‘Ik zou met een troep soldeniers naar de woning van Juan Mercal kunnen marcheren... maar dan laat ik mijn mannen wel buiten staan! Dan gaan jij en ik nogmaals een bezoek brengen aan dat stijve heerschap en we zetten hem onder druk. De aanwezigheid van mijn soldeniers zal hem schrik aanjagen. Ik neem aan dat hij ons dan meer vertelt dan hij vandaag wilde doen. En als we hem de nodige angst aanjagen voor zijn kostbare bezittingen, is hij misschien bereid Rosita aan ons uit te leveren. Maar ik weiger verder te gaan dan dit soort intimidatie. Bij elke andere gelegenheid zou ik mijn mannen bevel geven dat huis te bestormen, het leeg te roven en de vrouwen gevangen te nemen, maar hier niet. Niet nu.’ ‘U bent bang voor Bertrand du Guesclin,’ hoont Matthis.

‘Ja, en dat mag je best weten. Hij heeft gisteren nog vier kerels van James le Pipe laten ophangen omdat ze zich vergrepen hadden aan een kaasmaakster. Nou vraag ik je! James was woedend maar hij durfde niet te protesteren.’

Matthis aarzelt. Hij vraagt zich af of Juan Mercal zich zo gemakkelijk angst zal laten aanjagen door een compagnie bandieten voor zijn tuinhek. Maar als dit de enige kans is die hij krijgt... hij moet toch iets doen!

‘Goed,’ zegt hij bevend. ‘Haal je mannen bij elkaar en posteer ze voor dat huis.’

‘Overmorgen,’ knikt Jake de Wyn.

‘Nee nu, meteen!’

‘Beste jongen, daarvoor is het nu te laat. Ik heb nog van alles te doen, voor vanavond heb ik een afspraak met een aardig vrouwtje en morgen heb ik patrouilledienst. Overmorgen - eerder niet.’ ‘In godsnaam dan maar.’

‘En denk erom dat je Clopin hiervandaan houdt! Kom nu op met je goudstukken. Overmorgen wil ik de rest, anders gaat het niet door.’Zonder protest overhandigt Matthis zijn beurs aan De Eeuwig Verliefde. ‘U doet nooit iets voor niets, hè?’ prevelt hij ongelukkig. ‘Nee. Leer dat van mij, Cuvelier, Jake de Wyn staat altijd klaar voor een vriend in nood. En Jake de Wyn heeft groot respect voor de liefde. Maar ik moet aan de toekomst denken. Ik houd ervan in grote stijl te leven,’ voegt hij er bijna dromerig aan toe.

‘Ik zal betalen,’ belooft Matthis. Wat maakt het uit of ik mijn geld aan een kleermaker of aan een plunderkapitein geef, denkt hij. Als ik Rosita maar krijg.

Eens huilde hij om Du Guesclins verraad bij Auray. Kortgeleden verweet hij zijn pleegmoeder haar berekenende vriendschap voor don Henri. Hij minachtte zijn kleine broer, die zijn leven op het spel zette voor een beetje schijnglorie. Hij maakte zich druk over zijn eer, over leven met schone handen en een gerust geweten. Maar de dreiging Rosita te verliezen heeft aan al zijn morele bezwaren een einde gemaakt. Voor haar wil hij misdaden begaan, een ontvoering op touw zetten, Du Guesclin trotseren, gemene zaak maken met een Engelse bandiet. Matthis is de levende ontkenning van het sprookje dat liefde de mooiste eigenschappen van een mens naar boven !!broken!!

DE KLAP

‘Je bent lang weggebleven,’ moppert Du Guesclin. ‘Heb je het meisje nog kunnen vinden?’

Matthis klemt de lippen opeen en zwijgt. Dat is niets voor hem. Opmerkzaam kijkt de oude ijzervreter zijn heraut aan. ‘Moeilijkheden?’

‘Ze... ze houden haar verborgen!’ barst Matthis los. ‘Maar ik laat me niet tegenhouden, ik zal haar krijgen. Het gaat om mijn leven. Zonder Rosita ben ik... ben ik dood.’

Bertrand snuift.

‘Houd toch op! Als ik het goed heb begrepen, heb je dat lieve kind één keer ontmoet en weet je niets van haar af. Je hebt je het hoofd op hol laten brengen door een paar donkere ogen en nu stel je je aan alsof je zonder die ogen niet verder kunt leven.’

‘Ik houd van haar met heel mijn hart,’ antwoordt Matthis wild. ‘Beste vriend, dat is dichtertaal,’ zegt Du Guesclin nuchter. ‘Ik wed dat als je het schatje op straat zou tegenkomen, je haar niet eens meer zou herkennen.’

Matthis wil heftig protesteren en zwijgt dan beklemd; zijn buikspieren trekken zich samen. Zou dat waar zijn? Vertwijfeld probeert hij zich Rosita’s gezichtje voor de geest te halen: de fijngebogen wenkbrauwen, de amandelvormige ogen, die zwarte poelen van geheimzinnigheid... het lukt hem niet. Hij kan elke bijzonderheid opsommen, maar dat blijven woorden, ze vormen geen tastbaar beeld. Ontzet staart hij voor zich uit.

‘Zie je wel,’ mompelt Bertrand als hij de ontreddering van zijn heraut opmerkt. Matthis trekt het hoofd tussen de schouders. Op dit moment haat hij de knoestige boomstronk die zijn meester is, hij haat Toledo en al haar inwoners, hij haat zichzelf. Zo gauw hij de kans krijgt sluipt hij naar zijn slaapplaats; hij haalt zijn bundel te voorschijn en telt zijn goudstukken. Verlicht ontdekt hij dat ze er nog allemaal zijn. Overmorgen... overmorgen zal er een einde komen aan de lange weken van hunkering. Overmorgen...

Hoe heeft Matthis Cuvelier ooit kunnen twijfelen of hij haar nog zou herkennen als hij haar na al die weken van verlangen zou terugzien? Op het moment dat hij tegenover haar staat is het of de bliksem bij hem inslaat. Ze is niets veranderd. In de rijkgeborduurde japon onder de kanten sluier lijkt ze zelfs nog mooier dan hij zich herinnert. Wanneer ze die sluier opslaat en hun ogen elkaar ontmoeten, zinkt de grond onder hem weg. Zijn knieën worden week, hij tuimelt in een diep, zwart gat - en dat is het einde.

Het begon voorspoedig genoeg.

Als hij omstreeks tien uur op de fatale ochtend met Jake de Wyn en vijftig huurlingen door de bovenstad trekt, is hij vol goede moed. De soldeniers zijn te voet, De Eeuwig Verliefde en Matthis Cuvelier gaan te paard voor hen uit. De heraut is zenuwachtig en hevig opgewonden tegelijk. De aanblik van vijftig plunderaars zal Juan Mercal wel tot bezinning brengen, meent hij. De deken zal Rosita zonder tegenstribbelen aan hem uitleveren. De burgers van Toledo, die niet goed begrijpen wat die ruige troep in de bovenstad komt doen, gaan verschrikt opzij. Slechts enkele nieuwsgierigen volgen de stoet.

Matthis heeft geen moeite de Straat van de Heilige Sandalen terug te vinden. Ver voor zich uit hoort hij klokken beieren; hij herinnert zich dat tegenover de Moorse villa van de deken een parochiekerk van latere datum staat. Blijkbaar wordt daar juist een dienst beëindigd. De smeedijzeren poort van Mercals tuin staat

wijdopen. Jake de Wyn geeft zijn manschappen bevel halt te houden en zich op te stellen, waarna hij afstijgt en de teugels van zijn strijdros overgeeft aan een van de soldaten. Matthis, bevend van spanning, volgt zijn voorbeeld. De beierende klokken storen hem. Woedend werpt hij een blik over zijn schouder naar de kerk, waar juist de dubbele deuren opengaan. Jake de Wyn maakt aanstalten de tuin te betreden. Hij wenkt Matthis, maar die grijpt hem ontzet bij de arm en wijst...

Op de drempel van de kerk verschijnt een bruiloftsstoet die langzaam en plechtig de vier treden afdaalt. Voorop gaat, trots en recht, de deken van het kleermakersgilde, met aan zijn zijde een dame van een jaar of veertig. Achter hem komt kleermaker Badolo, krom, klein, bijziend. Naast hem schommelt tante Eulalia met aan elke hand een kleine jongen. Dan volgt het bruidspaar. Matthis herkent de jongeman die eergisteren achter zijn vader in de tuin stond en hem zo vijandig opnam. Aan de arm van de bruidegom loopt het bruidje, geheel in het wit gekleed, het gezichtje verborgen achter een kanten sluier. Maar als ze de wachtende compagnie in het oog krijgt, slaat ze verbaasd de sluier op om beter te kunnen zien.

Op dat moment opent de grond zich onder Matthis’ voeten. Hij hoort zichzelf schreeuwen: ‘Rosita!’ en dan, als van heel ver, de stem van Jake de Wyn: ‘Drommels, het is een schoonheid.’ Want de vlugge geest van De Eeuwig Verliefde heeft de situatie al doorzien; Matthis hoeft hem niets uit te leggen.

Kleermaker Badolo schijnt te schrikken als hij de woeste soldaten ziet, maar de deken treedt hun onbevreesd tegemoet, neemt zijn hoed af en wendt zich koeltjes tot Jake de Wyn.

‘Ik stel het zeer op prijs, heer ridder,’ zegt hij met afgemeten ironie, ‘dat u mij de eer aandoet het huwelijk van mijn zoon luister bij te zetten met een erewacht. Dat is meer dan ik van een Franse officier durfde hopen.’Spottend kijkt hij vervolgens naar de roerloze Matthis. ‘Schildknaap Cuvelier, ik hoop dat u mij het genoegen wilt doen mijn eerbiedige groeten over te brengen aan uw meester, de hertog van Trastemara. Ik wens nogmaals mijn erkentelijkheid uit te spreken voor het feit dat uw heer zijn troepen heeft verboden de poorters van Toledo lastig te vallen.’

De verkapte waarschuwing in die woorden ontgaat Matthis. Hij ziet alleen Rosita. Aan de arm van haar jonge echtgenoot staat ze nog steeds op het bordes van de kerk. Ze kijkt naar hem, half verschrikt, half verbaasd. Herkent ze hem niet?

Dan, plotseling, ziet Matthis een blos over haar wangen vliegen. Ja, nu herinnert ze zich wie hij is: de vreemde trouvère die in Burgos liefdesliederen voor haar zong. Misschien herinnert ze zich ook hoe hij haar hand greep, haar vingertoppen kuste. Ze was het vergeten, nu weet ze het weer en daarom bloost ze. Ze heft een hand op en slaat snel de sluier neer; de donkere ogen verdwijnen achter het witte kantwerk. Voor Matthis is het of de zon ondergaat. Naast haar verschijnt een priester, waarschijnlijk dezelfde die zojuist het huwelijk heeft voltrokken. Ook hij kijkt verwonderd neer op de troep soldeniers.

De jonge bruidegom voelt zich duidelijk niet op zijn gemak. Wat moeten die kerels hier? Willen ze hem zijn bruid ontnemen? Onwillekeurig slaat hij een arm om Rosita’s dunne middeltje, hij trekt haar dicht tegen zich aan. Matthis ziet het, het vlijmt als een gloeiende dolk door hem heen. Zwaar legt Jake de Wyn een hand op zijn schouder. ‘Het ziet ernaar uit, jonge vriend, dat we een uur te laat zijn gekomen,’ zegt hij spottend.

De triomferende deken glimlacht.

‘Heer ridder, hoe komt u erbij,’ prevelt hij zoetsappig. ‘U komt juist op tijd om het jonge paar uw gelukwensen aan te bieden en deel te nemen aan het bruiloftsmaal.’

Jake de Wyn heeft gevoel voor humor. Grijnzend schudt hij het hoofd. ‘Ik vrees, señor Mercal,’ antwoordt hij helder, ‘dat uw koks niet gerekend hebben op vijftig extra gasten. We zijn trouwens alleen maar gekomen omdat we nog iets hebben af te rekenen met de vader van de bruid. Is deze kleine man kleermaker Badolo?’ Hij wijst op het sidderende mannetje. ‘Mooi zo. Dan begrijpt hij wel wat we komen doen. Hij is mijn jonge vriend vier zilverstukken schuldig.’

‘Niet waar,’ piept de kleermaker benauwd. De deken wendt zich tot hem en snauwt: ‘Betaal die schildknaap. Dan zijn we van die lastposten af.’

‘Lastposten?’ dondert Jake de Wyn, de hand aan zijn zwaard. De deken kijkt hem rustig aan. Hij is zich te goed bewust van zijn onaantastbare positie om zich te laten intimideren. Badolo is angstig teruggedeinsd. Hij grijpt naar zijn beurs, haalt er vier munten uit en werpt ze Matthis voor de voeten. Hij durft niet dichtbij te komen om ze hem netjes ter hand te stellen. Matthis merkt het niet eens. Nog altijd staart hij naar de trappen van de kerk, naar het bewegingloze jonge bruidspaar, naar zijn verloren liefde. Hij kan niet geloven wat hij ziet. Toch heeft hij, onder al zijn wanhoop, een scherp besef van het absurde van de situatie en hij weet niet wat hem meer pijn doet.

Een van de huurlingen raapt snel de zilverstukken op en steekt ze grijnzend weg.

‘Als de heren het mij toestaan zou ik nu graag mijn woning betreden,’ zegt Juan Mercal ijzig. De Eeuwig Verliefde trekt Matthis opzij. De heraut moet machteloos toezien hoe de bruiloftsstoet, begeleid door de priester, de poort doorgaat, de patio oversteekt en het huis betreedt. Achter de laatste gast valt het hek met een smak dicht.

Rondom Matthis stijgt de schaterlach van de huurlingen op. Hij krimpt ineen. Jake de Wyn springt weer op zijn paard en ziet dan iets wat hem snel doet zeggen: ‘Terug naar het kamp, mannen. En ordelijk!’ Aan het begin van de straat heeft hij een aantal ruiters ontdekt, met Clopin aan het hoofd. ‘Kom mee makker,’ roept hij Matthis toe, ‘die uitnodiging om te komen eten zullen we maar niet aannemen. Dat Spaanse voedsel is te zwaar voor ons.’ Hij geeft zijn strijdros de sporen en verdwijnt snel om de hoek achter de kerk. Zijn mannen volgen hem zonder aarzelen.

Matthis is blijven staan, hij kan zich niet verroeren. Zijn merrie duwt haar natte neus in zijn nek - hij merkt het zelfs niet. Met brandende ogen staart hij naar het gesloten hek waarachter Rosita is verdwenen. Nog altijd kan hij niet geloven dat het noodlot hem zo’n gemene streek heeft geleverd. En Jake de Wyn is ervandoor, mét de dubloenen.

Een zware stem dreunt in zijn oren: ‘Stijg op, Matthis. Bertrand du Guesclin heeft je nodig.’

Als een slaapwandelaar werkt de heraut zich in het zadel. Zwijgend, halfversuft rijdt hij met Clopin en zijn mannen terug naar het Moorse paleis. Daar levert de sergeant hem af als een zak meel. ‘Hier is-ie, seigneur, gezond en wel. Een beetje in de war zo te zien, maar dat gaat wel over.’

‘En Jake de Wyn?’ vraagt Du Guesclin bars.

‘Ook afgedropen, met zijn hele troep. Er was eigenlijk niets aan de hand, ik hoefde niet in te grijpen. Dat tuig heeft de kans niet gekregen ook maar een koperen muntje te stelen.’

‘Mooi. Maar wat is er met Matthis gebeurd? Hij ziet eruit als een spook.’

‘Dat moet u hem zelf maar vragen, seigneur. Iemand schijnt hem een flinke dreun op zijn kop gegeven te hebben, maar gewond is hij niet. Hé, Matthis, zeg eens wat!’

‘Laat me met rust,’ snauwt de heraut. Hij laat zich vallen op een bankje, het hoofd in de handen. Dan kijkt hij plotseling verwilderd op.

‘Ik kwam te laat,’ schreeuwt hij Du Guesclin toe, ‘ze hadden haar

juist uitgehuwelijkt aan de zoon van Juan Mercal. Ze kwamen uit de kerk op het moment dat ik... dat wij... Ik kwam te laat, Bertrand, te laat!’

‘Ja, ja, ik ben niet doof. Die slimme poorters zijn je voor geweest en dat is maar goed ook. Toen je vanmorgen nergens te vinden bleek, vermoedde ik al dat je een of andere wanhoopsdaad wilde begaan. Daarom stuurde ik Clopin erop uit. Ik kan niet toestaan dat mijn heraut onschuldige burgers lastigvalt. Je denkt toch niet dat ik voor jou een uitzondering zou maken? Recht is recht!’ Matthis zwijgt.

‘Het is goed, Clopin, je kunt gaan. Ik zal dit jonge heethoofd wel aan zijn verstand brengen dat hij zulke grapjes niet meer hoeft uit te halen. Stel je voor, een compagnie optrommelen om een meisje te ontvoeren...’

Maar zodra Clopin zijn hielen heeft gelicht, staakt Du Guesclin zijn gemopper en legt zijn hand op de schouder van zijn heraut. ‘Kop op, vriend. Probeer dat meisje te vergeten, we hebben andere zaken aan ons hoofd. Er is een koerier gekomen uit Sevilla. De stad is in volle opstand. De burgers hebben Pedro de Wrede weggejaagd en de poorten van Sevilla staan wijdopen voor koning Henri. We vertrekken zo spoedig mogelijk...’

Matthis geeft geen antwoord. Wat kan het hem schelen? Zonder Rosita is de wereld leeg en de moeite van het veroveren niet waard. Bertrand du Guesclin kijkt nog een tijdje op zijn vertrouweling neer, verliest dan zijn geduld en dreunt: ‘Dwaas! Marie-Claire, een zwakke vrouw, toont meer levensmoed dan jij. Had je verwacht dat gewoon menselijk verdriet jou bespaard zou blijven?’

Dat helpt. Zijn pleegmoeder verloor haar liefde en zette zich eroverheen door zich onder te dompelen in werk. Dat schijnt de enige remedie, de laatste uitweg te zijn, beseft Matthis. Hij haalt diep adem, raapt zijn laatste restjes energie bij elkaar en knikt. ‘Zeg maar wat je voor me te doen hebt,’ prevelt hij !!broken!!

DE PRINS VAN WALES GRIJPT IN

Sevilla! Het is een vrolijke stad, oosters van allure, en in de wintermaanden niet zo guur als Zaragoza of Burgos. Kleine Robert heeft het er geweldig naar zijn zin. Als een goudhaantje paradeert hij door het winterpaleis. Hij knipoogt naar slanke meisjes die zich een ongeluk om hem lachen. Hij speelt verstoppertje met de kinderen van hovelingen en een dag later schaakt hij met een baron die hem een wonderkind noemt. Hij bedient aan tafel wanneer koning Henri een feest geeft. Kortom: hij heeft het druk en hij wordt verschrikkelijk verwend. Hij komt tot de troostrijke ontdekking dat het zijn voordelen heeft om bijna niet te groeien, terwijl zijn verstand zich ontwikkelt. Niemand verwacht iets van zo’n hummel. Als hij dan laat zien wat hij allemaal kan, zijn de toeschouwers verstomd van verbazing.

Ondanks zijn zorgeloosheid ontgaat hem weinig van wat er om hem heen gebeurt. Zijn pleegmoeder heeft in de linkervleugel van het paleis twee mooie kamers betrokken die in verbinding staan met de vertrekken van de koning. De kermistroep is afgedankt. De jongleurs, waarzegsters en acrobaten zijn onder dankzegging en met een flinke premie aan de kant gezet. Enkelen van hen keren terug naar Frankrijk, anderen zijn achtergebleven en proberen met hun kunst in Castilië aan de kost te komen. En de compagnieën...

Aan deze plunderbendes heeft Henri II zijn troon te danken. Maar Castilië heeft schoon genoeg van de bandieten. Hun aantal is te groot om in vaste dienst te houden, en ze kosten te veel. Op verzoek van Bertrand du Guesclin dankt De Bastaard ze niet massaal

af, maar groep voor groep. Marie-Claire ziet hen met spijt vertrekken. Niet omdat ze zo op de kerels gesteld is geraakt: ze vreest dat de compagnieën regelrecht naar Frankrijk zullen terugkeren. Dat schijnen ze ook van plan te zijn. Troep na troep reist naar het noorden. Maar de winter is intussen ingevallen, ze nemen niet allemaal dezelfde weg en menige kleine compagnie valt in handen van woedende Castilianen die korte metten met de rovers maken. De winter in Zaragoza, de veldtocht, de verovering van Toledo en nu de terugweg hebben hun gelederen flink uitgedund. Zullen de overlevenden zich opnieuw op het Franse koninkrijk storten? Nee! Op weg naar de Pyreneeën bereikt hun het gerucht dat in Gascogne een groot leger wordt verzameld door de prins van Wales. Wat is hij van plan? Wil hij Frankrijk aanvallen, bereidt hij een expeditie naar Napels voor, wil hij Majorca veroveren? Het kan kapiteins als Hugh de Calverley, James le Pipe en Jake de Wyn niet schelen wat de kroonprins in zijn hoofd heeft. Als het maar een onderneming betreft die goed geld opbrengt, die hun manschappen rijke buit belooft, dan willen ze best in Gasconse dienst treden. Dus buigen ze af, richting Bordeaux...

Bertrand du Guesclin vertrekt met Matthis Cuvelier en Clopin voor een bliksembezoek aan Frankrijk. En als hij in februari terugkeert in Sevilla weet de hele wereld intussen waarvoor de prins van Wales een leger verzamelt. Pedro de Wrede is, nadat hij in Sevilla door zijn onderdanen werd weggejaagd, uitgeweken naar Portugal. Hij werd daar niet bepaald hartelijk ontvangen en even zag het ernaar uit dat de rol van de tiran voorgoed was uitgespeeld. Maar één trouwe bondgenoot is hem gebleven: Edward van Woodstock, prins van Wales, de troonopvolger van Engeland. De prins van Wales heerst over het oude Guyenne, met als hoofdstad Bordeaux, en over de omringende provincies, die bij de Vrede van Brétigny in 1360 eveneens in Engelse handen kwamen. De prins van Wales, een berucht krijgsman, heeft zich hevig verontwaardigd getoond over de gebeurtenissen in Spanje. In zijn ogen is Pedro de Wrede nog altijd de rechtmatige koning en hij weigert De Bastaard als nieuwe heerser over Castilië te erkennen. Sterker nog, hij heeft een Engels galjoen naar de havenstad Coruña gezonden dat de vluchtende Pedro aan boord neemt en naar Gascogne brengt. Natuurlijk steekt achter dat gebaar de hogere politiek en niet alleen de morele verontwaardiging die de prins van Wales zo graag aan de buitenwereld toont. Edward van Woodstock begrijpt heel goed dat zijn naaste buurman Charles bezig is Frankrijk op de been te helpen en dat de tijd niet ver meer is of Charles zal proberen de verloren gegane Franse gebieden op de Engelsen te heroveren. De steun die Charles V aan De Bastaard verleende had ook geen ander doel dan om aan de overzijde van de Pyreneeën, in de rug van Gascogne, een sterke bondgenoot te krijgen. De prins van Wales voelt er niets voor om in de tang te worden genomen. Het is vooral daarom dat hij Pedro naar Bordeaux haalt en hem belooft zijn koninkrijk voor hem te heroveren.

Van zijn kant belooft Pedro de Engelse kroonprins gouden bergen. Een half miljoen dubloenen heeft hij ervoor over om zijn macht terug te krijgen, te betalen nadat de herovering een feit is geworden. Tot zo lang zal de prins van Wales de kosten voor de veldtocht voorschieten.

Don Henri is blij dat Du Guesclin op bevel van Charles V naar Sevilla is teruggekomen om hem te helpen de dreigende invasie te weerstaan. Bertrand denkt er zelf anders over.

‘Die ellendige politiek altijd,’ foetert hij. ‘De compagnieën die we met zoveel moeite uit Frankrijk hebben weggewerkt, staan nu in dienst van de prins van Wales. Dat wil zeggen dat we de kerels waarmee we ruim anderhalf jaar lang zij aan zij vochten, nu tegenover ons krijgen.’

‘Ik zal met plezier op dat boeventuig inhakken,’ zegt Rolin Bodin overmoedig.

Koning Henri, zich bewust van het dreigende gevaar, heeft een beroep moeten doen op Andalusische soldeniers. Op een warme dag in februari stelt hij zijn troepen voor aan Bertrand du Guesclin. Met Kleine Robert, Matthis en Rolin Bodin op de hielen neemt Bertrand het nieuwe leger in ogenschouw. Kleine Robert kan aan de rug van zijn meester zien hoe ontevreden hij is.

‘Sire, dat zijn hooguit vijftienhonderd man!’

‘Met uw Bretonse ruiters erbij zijn het er tweeduizend, vriend,’ antwoordt de koning niet zonder trots. ‘Het zijn Andalusiërs van het zuiverste water, er zit niet één Moor tussen.’

‘Al waren er duizend Moren bij, dat zou me niets uitmaken,’ gromt Du Guesclin. ‘Deze mannen zijn te licht bewapend. Moeten we daarmee de strijd aanbinden tegen Engelse boogschutters, Gasconse ruiters en de compagnie van Hugh de Calverley? U weet wat die kerels waard zijn.

‘De Grootmeesters van Santiago hebben mij ook hun steun toegezegd,’ sust De Bastaard.

De Orde van de Grootmeesters van Santiago bestaat uit een aantal zeer hoge Castiliaanse edelen. Stuk voor stuk hebben ze lange namen, lange gezichten, lange tenen... Op Bertrand du Guesclin kijken ze neer als op een avonturier. Zijn Bretons zien ze als huurlingen. En het wordt Bertrand al meteen duidelijk dat deze hoge heren alleen bevelen van hun koning wensen aan te nemen.

‘Al zou ik u tot mijn connétabel benoemen, vriend, dan nog zullen ze als eis stellen dat ik het leger aanvoer,’ zegt De Bastaard met enige weemoed, ‘en ik kan hun steun niet missen.’

Bertrand gromt onder zijn snor. Hij is het gewend dat voorname edelen hem naar het tweede plan drukken. Maar het bevalt hem niets.

‘Wanneer koning Charles me niet uitdrukkelijk bevel had gegeven u te helpen, sire, zou ik ook mijn eisen stellen,’ zegt hij ruw. Matthis en Rolin Bodin wisselen een blik. Ze beseffen beiden dat don Henri niet zo stevig op de troon van Castilië zit als het in veler ogen lijkt. De koningin durft nog niet eens naar Sevilla te komen en woont veilig in Narbonne. Of is ze boos op haar ontrouwe echtgenoot? Hoe dan ook: in Spanje houdt de adel vast aan oude gebruiken. De edelen willen wel voor koning Henri vechten, maar niet wanneer het leger zal worden aangevoerd door een Fransman.

Begin maart komt koning Henri met zijn leger in Burgos aan. Koeriers hebben hem gemeld dat de prins van Wales de Pyreneeën is overgestoken en via Navarra oprukt naar Logroño. Het is duidelijk dat de vijand vandaar dezelfde route zal volgen die Du Guesclin indertijd ook nam, recht op Burgos aan.

Op verzoek van koning Henri is ook Marie-Claire meegekomen naar de noordelijke hoofdstad. Ze is nog altijd zijn mascotte, de vrouw die hem geluk moet brengen. Soms vraagt De Bastaard zich af of zij het is, of de parel die ze draagt, waarvan de magische kracht uitstraalt waaraan hij tot nu toe zijn successen te danken heeft. Hoe dan ook: de vrouw en de parel zijn onafscheidelijk en dus installeert hij haar in een herenhuis in de stad. Maar wanneer hij haar een bezoek brengt om haar te vertellen dat ze zich reisvaardig moet houden omdat ze over twee dagen het Engels-Gasconse leger tegemoet zullen gaan, schudt ze vastberaden het hoofd.

‘Ik wens niet bij de botsing aanwezig te zijn, sire,’ zegt ze rustig. ‘Lieve vriendin, vertel mij niet dat u bang bent! Van angst heb ik bij u nooit iets gemerkt,’ roept hij verbaasd.

‘Ik ben een vrouw, sire.’

‘Gelukkig wel.’

‘Het is niet gebruikelijk dat een vrouw deelneemt aan een veldslag.’

‘Dat verlangt toch niemand van u! Ik hoop alleen dat u aanwezig zult zijn.’

‘Nee sire,’ zegt Marie-Claire helder. ‘Ik wil niet nog eens geconfronteerd worden met de ellende van stervende soldeniers, met hun angst en lijden onder een hete zon. Die verschrikking mag u mij niet aandoen.’

Koning Henri heeft nog niet vaak kennisgemaakt met haar koppigheid. Hij is verbijsterd.

‘Lieve Marie-Claire, ik sta erop dat u met ons meegaat. U hoeft zich om de gewonden na de slag niet te bekommeren, dat doen mijn barbiers wel.’

‘Mijn besluit staat vast, sire.’

‘U trotseert mijn bevelen!’ roept hij uit.

‘Don Henri, ik ben uw onderdaan niet. Nog minder ben ik uw eigendom. Ik zeg u nogmaals dat ik niet aanwezig wil zijn bij een nieuwe mensenslachting. Ik heb in mijn leven genoeg bloedvergieten gezien en ik haat het. Ik verlang naar huis.’

‘U wilt terug naar Frankrijk?’ vraagt de koning geschrokken. ‘Marie-Claire, dat kunt u mij niet aandoen. Ik... ik sta dat niet toe.’

‘Ben ik uw gevangene, sire?’ vraagt ze liefjes.

‘Madre de Dios, nee! Maar... u brengt mij geluk.’

Hij kijkt naar haar, naar de parel. Wie van de twee is de gelukbrenger? Of is het de prachtige combinatie van een rijpe vrouw en een kostbaar kleinood?

‘Dat is bijgeloof, sire. Ik breng niemand geluk. Ik lokte de compagnieën naar Spanje om me op hen te kunnen wreken. Ik kreeg mijn wraak en het was vreselijk. Ook de plunderaars meenden dat ik hun geluk zou brengen; in de kloostergang van Toledo, waar ze het uitschreeuwden van de pijn, ontdekten ze hoezeer ze bedrogen waren. Ik kan niet doorgaan met dat bedrog. Ik wil niet nog eens mannen bloedend in stof en modder zien wentelen, stervend voor een machtsdroom van koningen.’

‘Lieve vriendin, haal u toch niet zoveel muizenissen in uw mooie hoofd,’ pleit De Bastaard. Ze glimlacht tegen hem, maar haar ogen blijven koud. Weer een man die probeert haar het denken te verbieden, die denkt meester over haar lot te zijn. Koning of handwerksman - over de hele wereld zijn mannen hetzelfde...

‘Sire,’ zegt ze, ‘ik zal in Burgos op u wachten. Wanneer u terugkeert als overwinnaar zal ik u van ganser harte gelukwensen en daarna teruggaan naar Frankrijk waar mijn tehuis is. Mocht u onverhoopt verliezen, dan zal ik voor u bidden. Maar wat het noodlot ook voor u in petto moge hebben: aan het einde van de zomer ga ik weg. Voorgoed. Ik heb heimwee.’

‘Lieve hemel, Marie-Claire, gééf je dan niets om me?’ valt hij uit. ‘Sire, u bent mij zeer sympathiek.’

Het klinkt zo kil dat hij ineenkrimpt.

‘Alleen dat maar?’

Ze zwijgt.

‘Je bent ondankbaar, Marie-Claire,’ fluistert hij verwijtend.

Ja, denkt ze stil, eigenlijk wel. Hij is goed voor me geweest. Hij heeft me liefgehad, mij over mijn grote verdriet heen geholpen. Maar ik wil terug naar huis. Ik ben nu niet bang meer voor de herinneringen aan Berton de Fleur, ik kan ze aan.

Opeens wordt ze weer menselijk. Ze grinnikt zelfs en zegt: ‘Ach wat, ik ben nog niet weg. Laten we niet zo plechtig doen en op deze laatste avond een glas wijn drinken op de toekomst. Ik kan er toch niets aan doen dat ik heimwee heb?’

De koning knikt en zucht diep. Als zovele mannen vóór hem kijkt hij met enig ontzag naar Gods Vlindertje, de vrouw die niet kan verdragen dat anderen over haar beslissen. Ze lijkt zo lief, zo zacht en meegaand. Maar wie denkt over haar te kunnen heersen, stuit op een onverzettelijk brok graniet. Hij begrijpt het niet goed. Zo’n vrouw past eigenlijk niet in zijn wereldbeeld. Toch is hij zeer aan haar gehecht, wil hij haar bij zich houden om zich veilig te voelen...

Al is hij dit keer weer de ondergeschikte, dat kan niet verhinderen dat Bertrand du Guesclin zijn krijgsplan al klaar heeft. Westelijk van Logroño, herinnert hij zich, ligt een ideale plek om een oprukkend leger tegen te houden: Najera. Het is een kleine stad aan het riviertje de Najerilla, maar achter het plaatsje verheffen zich steile rotsen, die uitzien op de weg, de brug en de doorwaadbare plaatsen. Bijna loodrecht verheffen die heuvels zich aan de kant van de rivier; aan de achterzijde lopen ze geleidelijk af. Wie zich op de toppen verschanst, beheerst het hele dal en dan kan er geen muis meer door. Wanneer ze snel zijn kunnen ze eerder in Najera aankomen dan de prins van Wales. En Bertrand is snel. Koning Henri, die wel beseft dat het erop of eronder zal zijn, is zeer ingenomen met de door Du Guesclin voorgestelde plaats en hij verdeelt zijn legertje over de grimmige heuvels.

Zodra ze hun kamp hebben ingericht rijdt Du Guesclin uit, vergezeld door zijn merkwaardig gevolg: Matthis, Rolin Bodin en Kleine Robert. De page is opgetogen. Naast zijn meester kijkt hij uit over het stadje aan de voet van de loodrechte hellingen, naar de rivier die breed en gezwollen is door de lenteregens, naar de grasvlakte aan de overzijde: een soort weidegebied, doorspikkeld met elzenbosjes. Zelfs Matthis Cuvelier schijnt bij de aanblik van die omgeving weer tot leven te komen. Hij vergeet alle eerbied en dreunt Bertrand op de schouder.

‘Man, dit is geweldig,’ juicht hij. ‘Hier komt zelfs de prins van Wales niet door. Het zal hem zeker vierduizend man kosten om ons uit onze stellingen te jagen. En we kunnen ze mijlenver zien aankomen!’

Du Guesclin knikt tevreden.

‘Toen we hier vorig jaar voorbijkwamen viel dit landschap me al op,’ zegt hij. ‘Ik vroeg me toen af: waarom is Pedro de Wrede niet op het idee gekomen ons op deze heuvels op te wachten en de pas af te snijden? In plaats van in Burgos te blijven en op de vlucht te slaan?’‘Ik wed,’ zegt Rolin Bodin, ‘dat Pedro de Wrede niet eens wist hoe zijn land eruitzag.’

Hij wijst op de weilanden aan de overzijde van de rivier.

‘Dat is mooi vlak land voor een veldslag,’ zegt hij, denkend aan Cocherel.

‘Ja, voor wie zo dom is zich naar beneden te laten lokken. Maar zo gek krijgt de prins van Wales me niet. Laat ze maar stormlopen op die hellingen. Op een plek als deze kun je met vijftig man een heel leger tegenhouden.’

Kleine Robert trekt hem aan zijn mouw. Nu hij de bevelhebber in zo’n goede bui ziet, durft hij wel.

‘Mag ik op verkenning uit?’ smeekt hij.

‘Hm... ja, durf je wel?’

‘O ja!’

‘Ik zou graag weten hoever de prins van Wales is gevorderd, hoe groot zijn leger is...’

‘Ik zal gaan,’ roept Kleine Robert, springend van geestdrift. Lachend kijkt Du Guesclin op het opgewonden kereltje neer. ‘Niet zo,’ zegt hij. ‘Je zult je als boerenjongetje moeten verkleden. En mocht je onverhoopt toch in handen van Chandos vallen dan ben je niets dan een verdwaald kind, dat geen woord Frans spreekt en helemaal niet begrijpt wat er aan de hand is.’

‘Ze krijgen me niet eens te zien,’ pocht Kleine Robert.

‘Laten we het hopen.’

DE ONZICHTBARE

De volgende ochtend trekt Kleine Robert, vermomd als boerenjongen, erop uit. Hij hoeft niet ver te rijden; de prins van Wales blijkt al vlakbij te zijn. Op enkele mijlen afstand van Najera heeft hij zijn kamp ingericht en zijn onderaanvoerders bijeengeroepen voor een krijgsraad. Ook hij beschikt over verkenners, die hem hebben verteld welk een gunstige positie het legertje van koning Henri heeft ingenomen.

Kleine Robert verstopt zijn paard in een bosje, zoekt een vracht dood hout bijeen waaronder hij bijna schuilgaat en met die takkenbos op de rug wandelt hij rustig het kamp van de vijand binnen. Niemand let op het jongetje. De wachtposten houden hem voor een knechtje en laten hem ongehinderd passeren. Wanneer iemand iets tegen hem zegt, in het Engels of in het Frans, kijkt hij wezenloos op en doet of hij er geen woord van verstaat. Zijn enige angst is dat hij soldeniers uit de compagnieën zal ontmoeten, die hem ondanks zijn vermomming kunnen herkennen. Daarom heeft hij zijn gezicht flink vuil gemaakt en houdt hij zijn hoofd zoveel mogelijk onder de takkenbos verborgen. Wie zou dat sjouwende, haveloze jochie in verband kunnen brengen met de kunstjes makende page van Du Guesclin?

Zijn scherpe ogen hebben het rijkversierde paviljoen van de Engelse kroonprins al ontdekt en hij blijft in die richting lopen, zeulend en zwoegend. Niet ver van het paviljoen is de prinselijke keuken ingericht: een van stenen gebouwde kookplaats waarnaast nog veel meer brandhout ligt. Drie kokkinnen zijn bezig de maaltijd voor de generaals te bereiden. Ze lachen even als Kleine Robert met een zucht zijn takkenbos voor hun voeten laat vallen. ‘Nou zeg, voor zo’n hummel ben je wel sterk,’ zegt een van de vrouwen in het Gasconse dialect. Eén ogenblik komt Kleine Robert in de verleiding om zich trots op de borst te kloppen, dan herinnert hij zich wie hij moet voorstellen.

‘Questo?’ vraagt hij met een dun stemmetje.

‘Dat joch verstaat je niet, Mathilde,’ zegt een andere kokkin, ‘het is een gewoon boerenknechtje uit de omgeving.’

De vrouw steekt hem op de punt van een mes een stukje gebraden vlees toe. ‘Hier, neem maar,’ zegt ze goedmoedig als ze ziet hoe het kind aarzelt en blijkbaar verlegen wordt. ‘Het is reerug, dat krijg je niet elke dag.’

Uit zijn ooghoeken ziet Kleine Robert hoe in volle wapenrusting gestoken ridders het paviljoen van de prins van Wales binnengaan. Wie zouden dat zijn? Kennelijk komen ze bij elkaar voor een bespreking. Kon hij daar maar bij zijn! Voorzichtig pakt hij het vlees aan en besnuffelt het.

‘Het joch is bang dat we hem zullen vergiftigen,’ grinnikt de vrouw. ‘Die stakker heeft van zijn leven zoiets niet geproefd.’ Aarzelend steekt Kleine Robert het brokje in de mond. Dan trekt hij een verrast gezicht, gretig kauwend. De vrouwen staan schaterend om hem heen. ‘Dat is lekker, hè?’ zegt Mathilde genietend. Kleine Robert, helemaal in zijn rol, prevelt iets in het Castiliaans en richt dan vol verlangen zijn ogen op de grote ijzeren pot die boven de stenen oven hangt.

‘Hij lust nog wel wat!’ giert een andere vrouw. ‘Nee jochie, je krijgt niks meer. Dat is geen kostje voor arme mensen, dat is ragout voor de hoge heren.’ Nog even blijft Kleine Robert verwachtingsvol staan, alsof hij hoopt dat ze hem nog een stukje zullen toestoppen. In werkelijkheid denkt hij snel na. Hoe komt hij in dat zwaarbewaakte paviljoen?

De bedrijvige vrouwen jagen hem weg, giebelend onder elkaar.

Zogenaamd diep teleurgesteld omdat hij niets meer krijgt, sloft het jongetje verder. Niet te ver, want nu komt het erop aan. Zonder moeite is hij in zijn vermomming het kamp binnengedrongen. Hij heeft nu ervaren dat iedereen hem voor een doodarm knechtje houdt: klein, mager en ongevaarlijk. Dat is mooi. Maar wat wordt daar in het paviljoen van de prins van Wales besproken? Dat moet hij te weten komen.

Hij weet hoe koninklijke tenten in een legerkamp worden opgezet: steunend op ronde palen, met rechthoekige wanden van zwaar gestreept tentzeil, een schuin aflopend dak en versierd met vaantjes en franjes. Alle openingen afgesloten met zware gordijnen, tapijten op de bodem, opvouwbare tafels en stoelen daarbinnen. Vaandels die tegen de zeildoeken wanden leunen, met ijzer beslagen kisten ervoor... Een prins van den bloede die ten oorlog trekt neemt heel wat bagage mee!

Snel kijkt hij rond. Niemand let meer op hem. Bij de voor- en achteringang van het paviljoen staan roerloze wachters met hellebaarden; ze staren strak voor zich uit. Elke ingang heeft een soort portaal met zeildoeken wanden en afgesloten door gordijnen. Ook daar is bewaking. Het is niet mogelijk de prins van Wales te benaderen zonder een haag van soldeniers te passeren. Zelfs voor een onschuldig lijkend jongetje is dat uitgesloten.

Dan maar dwars door de zijwand heen!

Op de bodem groeit gras, de grond is week. De geweldige tent is met touwen en pinnen verankerd in de grond. Kleine Robert loopt schijnbaar onverschillig rond, maar op een moment dat niemand naar hem kijkt, waagt hij het aan de pinnen te rukken. Hij krijgt ze niet uit de grond. Weer kijkt hij rond; de dolk die hij diep onder zijn kleren verborgen heeft gehouden, flitst te voorschijn. Bliksemsnel snijdt hij door het tentzeil heen en wringt zich naar binnen door de scheur; hij rekent erop dat het paviljoen dubbelwandig is. Ja, dat klopt. Met bonzend hart werpt hij zich plat op de grond in de nauwe ruimte tussen de beide tentwanden en blijft zo stil liggen. Aan de andere zijde van de wand hoort hij stemmen. Harde, bijna boze stemmen. De heren zijn het blijkbaar niet met elkaar eens.

Kleine Robert is zich heel goed bewust van het geweldige risico dat hij loopt. De schildwachten kunnen elk moment de scheur in de zijwand ontdekken, of zich afvragen wat die rare bobbel betekent. .. Als ze hem snappen zullen ze geen genade kennen, ook niet voor een dom boerenknechtje. Hij richt zich voorzichtig op op zijn knieën; met zijn ene hand houdt hij zo goed en zo kwaad het gaat de scheur dicht. Aan zijn andere kant voelt hij iets hards en daar is hij blij om: het is duidelijk dat daar een van die zware pakkisten staat. Hij zegt inwendig een schietgebedje op, peutert met zijn vrije hand en zijn dolk een piepklein gaatje in de binnenwand juist boven de kist en drukt zijn oog ertegenaan. Eerst ziet hij niets, dan begrijpt hij dat hij tegen de rug aankijkt van een man die op de kist zit. De man is juist aan het woord, hij spreekt Frans met een sterk Castiliaans accent. Kleine Robert houdt de adem in: dat moet Pedro de Wrede zijn.

‘Ik wil die smerige bastaardbroer van mij met mijn eigen handen wurgen!’ schreeuwt de man.

‘Kalm vriend,’ antwoordt een beschaafde stem. ‘U zult uw wraak krijgen, dat beloof ik u.’ Kleine Robert vermoedt dat die stem toebehoort aan de prins van Wales.

Dan mengt zich een derde stem in het gesprek en die doet de jongen tussen de tentwanden ineenkrimpen, want het geluid herinnert hem sterk aan de gebarsten, dreunende stem van Du Guesclin.

‘Sire, hoezeer ik me uw woede ook kan indenken, we zullen geduld moeten hebben. De stellingen die De Bastaard in het heuvelland achter Najera heeft betrokken, zijn onneembaar. Ik stel voor dat we een wijde, omtrekkende beweging maken en...’ ‘Maar dat kost ons weken,’ tiert Pedro de Wrede. ‘Waarvoor al die

omzichtigheid? Najera is een onbetekenend plaatsje. Ons leger is veel groter en beter bewapend dan dat van De Bastaard. Wat kan het mij schelen hoeveel mensen het kost om hem uit zijn positie te jagen? Ik wil die vermaledijde broer van mij in handen krijgen, ik wil hem zijn gladde tong uitrukken, zijn hart uit zijn borst scheuren! Ik wil...’

‘Ik weet het sire,’ zegt de zware stem nuchter, ‘maar dan zullen we toch eerst zijn leger moeten verslaan en dat is minder eenvoudig. Hij is ons voor geweest, zodat hij die gevaarlijke heuvels heeft kunnen bezetten. Ik denk dat Du Guesclin hem op dat gunstige terrein heeft gewezen; het is echt iets voor die Breton om zich op een hoogte te verschansen en in hinderlaag te gaan liggen.’

‘Ik eis dat we snel aanvallen!’ schreeuwt Pedro woest.

‘Als we dat doen zullen we het grootste deel van onze manschappen verliezen, sire,’ dreunt de zware stem weer.

De zeer beschaafde stem laat zich opnieuw horen: ‘Messire Chandos, laten we toch geen ruzie maken. We zullen de meest eervolle weg volgen. We zenden don Henri een uitnodiging om slag te komen leveren in het weidegebied vóór Najera, aan deze kant van de rivier. Mijn verkenners hebben mij verteld dat het daar zacht, vlak land is.’

Kleine Robert houdt de adem in. Chandos! De generaal die bij Auray zijn meester versloeg is er ook bij! De page is lang genoeg in dienst van Du Guesclin om te weten dat John Chandos een geniale veldheer is voor wie Bertrand een geweldig respect heeft. Als Du Guesclin te horen krijgt dat hij tegenover Chandos komt te staan zal hij dubbel op zijn hoede zijn. Opeens spreekt er iemand wiens stem Kleine Robert uit duizenden zou herkennen: Hugh de Calverley.

‘En denkt u dat een man als Du Guesclin op zo’n aanbod ingaat? Dat doet hij niet! Leer mij Du Guesclin kennen! Die maakt geen domme fouten.’‘Ik ken hem ook,’ valt John Chandos in, ‘en juist daarom maan ik aan tot voorzichtigheid.’

Nu roepen er een heleboel stemmen door elkaar en Kleine Robert kan het niet goed meer volgen. Dan klinkt de beschaafde stem plotseling boven alles uit: ‘Heren, heren...' en het wordt weer rustig. De prins van Wales (want die moet het zijn) gaat voort: ‘In elk geval zal ik het eerst met een ultimatum proberen. Indien De Bastaard weigert op ons verzoek in te gaan, kunnen we altijd nog overwegen of het de moeite waard is een grote omweg te maken, óf dat we ons een doortocht moeten forceren langs Najera.’

‘Daar komen we van zijn leven niet langs,’ gromt John Chandos. ‘We zullen zien, heren. Knaap, roep mijn secretaris.’

Kleine Robert krijgt het steeds moeilijker. Hij zit in zo’n rare, gewrongen houding. De hand waarmee hij de scheur in de buitenwand dichthoudt, wordt gevoelloos, zijn voeten slapen, de spieren in zijn nek doen pijn. Hij moet maken dat hij wegkomt. Dit is misschien het juiste ogenblik; de prins van Wales gaat zijn ultimatum dicteren, de anderen praten nog druk door elkaar heen - maar straks is het tijd voor het middagmaal en dan zullen er tientallen mensen heen en weer lopen, en om de tent heen...

Uiterst langzaam draait hij zich om en gluurt door de scheur naar buiten. Hij ziet een schildknaap weghollen en vanachter een paardenstal komen vier bandieten uit de compagnie van Jake de Wyn te voorschijn. Die zullen hem zeker herkennen wanneer hij hen voor de voeten loopt. Geschrokken duikt de jongen weer weg. Hij heeft het warm tussen de tentwanden, hij snakt ernaar weg te rennen, zijn paard te zoeken, erop te springen en de frisse lentewind door zijn haren te voelen wapperen. De rook van de stenen oven drijft in zijn richting, prikkelt zijn neus. O, als hij maar niet hoeft te niezen...

Die rook brengt hem op een idee. Daarvan moet hij gebruikmaken! Nu! Bliksemsnel wringt Kleine Robert zich door de nauwe

opening, hij verbergt zijn dolk tussen zijn kleren, bukt zich, sluipt weg. Hij durft niet op of om te kijken. Wat heerlijk dat dat vuurtje zo rookt, ze hebben er zeker per ongeluk een nat stuk hout op gegooid. Op het moment dat hij uit de rook komt opduiken, daalt er een hand op zijn schouder neer; het is of zijn hart blijft stilstaan.

‘Loop je hier nu nog rond te schooieren, kind?’ toetert een vrouwenstem in zijn oren. ‘Vooruit, maak dat je wegkomt. Ga nog een bos brandhout voor me halen. Dan krijg je wat lekkers.’

Schuw kijkt Kleine Robert naar haar op: het is Mathilde. Zijn hart werkt weer, roffelend tegen zijn borstbeen, hij staat te trillen op zijn beentjes. De vrouw let er niet op; ze wijst op de berg takken naast de oven. ‘Hout,’ zegt ze nadrukkelijk, ‘nog veel meer. Begrijp je me?’ Kleine Robert laat een beverig glimlachje op zijn vuile gezicht verschijnen. Nu wijst hij ook naar de takkenbossen, daarna neemt hij een houding aan alsof hij iets zwaars op zijn rug torst en maakt een vragend geluidje. De vrouw knikt opgelucht. Kleine Robert knikt terug alsof hij blij is dat hij het heeft begrepen, maakt een sprongetje en rent weg.

Goddank, ze zien hem nog steeds aan voor een bedelkind dat karweitjes opknapt. Schichtig als een opgejaagd wezeltje schiet hij van tent tot tent, zigzag over het grote rommelige kamp. Van elke gelegenheid tot dekking maakt hij gebruik zonder al te verdacht rond te sluipen. Een paar maal ziet hij een bekend gezicht en dan wordt hij koud van angst, maar telkens kijken de kerels langs hem heen. Op zo’n armoedig, vuil knechtje letten ze niet; zo lopen er zoveel rond in de hoop iets te kunnen verdienen.

Maar dan, als hij onopgemerkt en hevig opgelucht bij het bosje komt waar hij zijn paard had achtergelaten, ontdekt hij dat het dier verdwenen is. Was het niet goed vastgebonden? Of hebben rondstruinende soldeniers het paard gevonden, losgemaakt en meegenomen naar het kamp? Hij gunt zich de tijd niet te gaan zoeken. De paar mijlen die hem scheiden van Najera legt hij te voet af, hijgend en zwetend, zo snel zijn korte beentjes hem dragen willen.

Als hij ruim een uur later buiten adem uit de elzenbosjes bij het vlakke weidegebied komt, ziet hij de schildknaap Rolin Bodin over het gras draven. ‘Rolin!’ gilt hij. De schildknaap komt meteen op hem af. ‘Ha, ben je daar eindelijk! Waar is je paard?’

‘Gestolen,’ hijgt Kleine Robert, snakkend naar adem. ‘Vlug, breng me naar ridder Du Guesclin.’

‘Spring maar achterop,’ antwoordt Rolin. Maar Kleine Robert is zo moe dat de schildknaap hem moet ophijsen. Bijna stapvoets rijden ze in de richting van de brug over de Najerillo. Rolin begint opeens te lachen.

‘Toen ik je uit die elzenbosjes te voorschijn zag komen dacht ik: is-ie het nou of niet? Weet je, ik zag je nauwelijks. Ik zag alleen een schim flitsen, weer verdwijnen, opnieuw verschijnen... Je was net een schichtig hertje. Ben je iets te weten gekomen, Robert? Bertrand du Guesclin is één brok ongeduld en hij maakte zich al ongerust over je omdat je zo lang wegbleef. Daarom stuurde hij mij om naar je uit te kijken.’

‘Ik bleef zo lang weg omdat ik het hele eind moest lopen,’ antwoordt Kleine Robert. ‘En ik moest wel telkens wegduiken. Ik was bang dat de koerier van de prins van Wales me zou inhalen en zou zien... Ik wilde hem voor blijven.’

‘Een koerier van de Engelsen?’

‘Ja. De prins van Wales zendt ons een ultimatum.’

‘Hoe weet je dat?’

‘Hij zei het zelf.’

‘Bedoel je,’ stamelt Rolin Bodin verbluft, ‘dat je hem hebt hóren praten?’

‘Allicht. Daarvoor ging ik toch naar zijn kamp? Ik was in zijn paviljoen. Hij hield krijgsraad. Rolin, ik heb iets angstwekkends ontdekt. John Chandos is meegekomen met de prins van Wales.’ ‘Tjee, dat wordt hachelijk,’ prevelt de schildknaap. ‘Maar hoe kon jij het paviljoen van de prins binnenkomen? Bij zo’n bespreking laten ze toch niemand toe!’

‘Ze hebben me ook niet gezien,’ antwoordt Kleine Robert als terloops. Hij speelt komedie en geniet ervan. Zijn stem laat hij klinken alsof het voor een verspieder de gewoonste zaak van de wereld is om in het hart van een vijandelijk kamp het hoofdkwartier binnen te dringen, een gesprek af te luisteren en ongezien weer te vertrekken. Rolin zwijgt verbaasd. Hij moet opeens terugdenken aan de brug over de Eure bij Cocherel, waar hij samen met Kleine Robert op verkenning uitging en het juist die jongen was, toen nog een onnozel kind, die met belangrijke inlichtingen terugkwam, terwijl hij, de stoere schildknaap van Du Guesclin, geen verstaanbaar woord had kunnen opvangen. Hij huivert even, overvallen door een bijgelovige vrees. Wat een vreemde mensen heeft mijn meester in dienst, denkt hij. Marie-Claire, van wie verteld wordt dat ze een toverparel bezit die maakt dat ze eeuwig jong zal blijven, Matthis Cuvelier, die de vogels uit de bomen kan zingen, en deze dwerg, die de kunst verstaat zich onzichtbaar te maken... Een hele familie van tovenaars!

Plotseling ontmoedigd omdat hijzelf maar een gewone Bretonse jongen is, simpelweg trouw aan zijn meester, houdt Rolin zijn paard in.

‘We zijn er,’ zegt hij. ‘Breng de ridder nu maar snel op de hoogte van wat je hebt gehoord enne... als je vanavond tijd hebt, Robert, wil je mij dat kunstje dan ook leren?’

‘Welk kunstje?’ vraagt Kleine Robert, terwijl hij zich van de paardenrug laat glijden.

‘Hoe je je onzichtbaar kunt maken. Dat lijkt me erg handig.’ Kleine Robert, al op weg naar Du Guesclins tent, kijkt lachend over zijn schouder.‘Dat is geen kunstje, domoor. Het is zoiets als messen werpen en koorddansen. Je moet veel en lang oefenen, dan gaat het op de duur vanzelf.’

Rolin Bodin gelooft er geen woord van.

HET EERGEVOEL VAN EEN KONING

‘Maar dat is God verzoeken!’ dreunt Bertrand du Guesclin als koning Henri hem de volgende middag bij zich ontbiedt en hem mededeelt dat hij besloten heeft aan het ultimatum van de prins van Wales gehoor te geven.

‘Bertrand, beste vriend, wij staan tegenover de prins van Wales, die een voorbeeld is voor elke edelman in de wereld,’ zegt De Bastaard zacht. ‘Zijn aanbod om slag tegen ons te komen leveren in de weilanden aan de overzijde van de rivier is zeer eervol. Het zou van mijn kant onbehoorlijk zijn, indien ik dat verzoek naast mij neerlegde.’

‘We komen tegenover John Chandos te staan,’ dondert Du Guesclin. ‘En nu wilt u deze gunstige positie opgeven ter wille van een beetje eer? Sire, ik moet u dat ten stelligste afraden, het is zelfmoord.’

‘Ik geef toe,’ antwoordt De Bastaard, ‘dat we een gunstige stelling hebben ingenomen, maar in feite is dit niet beter dan een hinderlaag. De prins van Wales zou er schande van spreken indien ik niet op zijn aanbod inging.’

‘Nou, hij spreekt maar,’ grauwt Du Guesclin, alle eerbied uit het oog verliezend. ‘Ik ben niet van plan op dat drassige veld te gaan vechten omdat de prins van Wales dat toevallig prettiger vindt. Ja, ik ben daar gek! Welke kans denkt u dat uw lichtbewapende Andalusiërs maken in het weidegebied daarbeneden? Geen enkele! Ze zullen stuk voor stuk worden weggeschoten door Engelse scherpschutters en in de modder worden getrapt door de Gasconse ruiterij van Chandos.’‘Bertrand,’ zegt de koning met nadruk, ‘ik ben hier de bevelhebber.’ ‘Dan bent u ook verantwoordelijk voor uw manschappen,’ antwoordt Du Guesclin prompt.

‘En voor mijn eer...’

‘Wat is er zo eervol aan verliezen?’

‘Vriend, ik herken u nauwelijks meer,’ roept don Henri, plotseling uit zijn humeur. ‘Heeft u dan nooit verloren?’

‘Dikwijls genoeg... en elke keer kostte het me een smak geld.’ ‘Het gaat hier niet om geld! Ik ben een koning. Mijn eer gedoogt niet dat ik een stelling bezet houd die weinig beter is dan een hinderlaag, terwijl de prins van Wales, de edelste man ter wereld, mij uitnodigt de slag te komen uitvechten op een terrein dat daarvoor bijzonder geschikt is. Het zal een mooie veldslag worden.’

‘Mooie veldslagen bestaan niet,’ gromt Du Guesclin woedend. ‘Het zijn altijd slachtpartijen.’

‘Hoe kan een beroemd krijgsman als u zoiets zeggen!’

‘Dertig jaar ervaring, sire, en misschien een beetje meer verstand dan de meeste mensen van mijn tijd. Ik ben niet zo onder de indruk van de prins van Wales. Zijn prestige is hoog, hij heeft nog nooit een slag verloren, maar hij heeft er dan ook altijd voor gezorgd dat de overwinningen die Chandos voor hem uit het vuur sleepte op zijn naam kwamen.’

Don Henri zucht.

‘Begrijp het toch Bertrand. De hele Spaanse ridderschap zal er schande van spreken wanneer ik mij als een lafaard verscholen houd op een paar steile heuvels. Zij hebben mijn broer Pedro laten vallen omdat hij zich laf gedroeg... van mij verwacht de adel flink optreden, recht tegenover de vijand staan... Als bekend wordt dat ik het eervolle aanbod van niemand minder dan de prins van Wales naast mij neer heb gelegd, zal elke edelman in Castilië de neus voor mij ophalen en dan ben ik niet lang meer hun koning, dat verzeker ik u.’ ‘De prins, de prins,’ gromt Du Guesclin halsstarrig,’ die komt er toch niet op aan! Chandos is bij hem, en die zal ons op die weilanden in de pan hakken. Dan bent u ook geen koning meer, vriend.’

Ze kijken elkaar aan en beiden beseffen ze hoe wankel het koningschap van De Bastaard nog is, al heeft het hele land hem (voorlopig) erkend en noemt hij zich in officiële stukken Henri II, koning van Oud- en Nieuw-Castilië en Leon.

‘We zullen het probleem voorleggen aan de Grootmeesters van de Orde van Santiago,’ beslist don Henri plotseling.

Bertrand stemt toe en geeft Matthis Cuvelier opdracht de hoge Spaanse ridders bijeen te roepen. Matthis, ongerust geworden door de onenigheid, gaat meteen op pad. Het kost hem bijna een uur om de veertig Castiliaanse ridders te waarschuwen. Velen houden nog siësta en mopperen omdat ze gestoord worden.

Kleine Robert heeft allang gemerkt dat er iets gaande is. Het heen-en-weergeloop, de arrogante stemmen van de ridders, de drukte bij don Henri’s paviljoen maken hem nieuwsgierig. En waar iets spannends gebeurt wil hij ook zijn. Onopgemerkt glipt hij naar binnen en wordt ‘onzichtbaar’ achter het veldbed. Glurend langs de rand kan hij Matthis Cuvelier in het gezicht kijken. Die mag er natuurlijk weer bij zijn! Maar ik hoor ook alles, denkt het jongetje vrolijk, al weten ze dat niet. Matthis’ gezicht is vandaag levendiger dan hij het in maanden heeft gezien. Kleine Robert is daar blij om. Wordt zijn grote broer eindelijk weer een gewoon mens?

Zodra de Grootmeesters zich in Henri’s paviljoen verzameld hebben, leest de koning hun met heldere stem de in het Frans gestelde boodschap van de prins van Wales voor. Het respect dat hij heeft voor de Engelse kroonprins klinkt door in zijn woorden. De Grootmeesters luisteren zwijgend, met lange, strakke gezichten. Misschien verstaan ze het niet allemaal, maar don Henri geeft er

meteen de Castiliaanse vertaling bij, zodat de trotse edelen hun gebrek aan talenkennis niet hoeven te bekennen. De brief van de prins van Wales is in zeer beleefde bewoordingen gesteld en Kleine Robert, in zijn schuilhoek, kan aan hun gezichten zien hoe ze ervan genieten. Dit is andere taal dan de rauwe kreten die ze Du Guesclin soms horen uiten. Hun verrukte gezichten weerspiegelen wat er in hen omgaat: in gedachten zien ze zich al opgesteld staan op het weidegebied langs de rivier, op snuivende paarden, terwijl de banieren boven hun hoofden golven en achter hen de Andalusiërs klaarstaan om de aanstormende Engelsen, Gascogners en compagnieën op te vangen en terug te slaan. In hun oren klinken reeds de schetterende trompetten en de roffels van de oorlogstrommen, voor hun ogen wemelen de kleuren van de schilden en vederbossen dooreen; staal klettert op staal, paarden briesen en steigeren, de vlokken schuim vliegen langs de flanken - kortom: ze verlustigen zich aan het visioen van een prachtige veldslag waarover nog jaren gesproken zal worden.

Matthis Cuvelier laat plotseling verdrietig het hoofd hangen. In zijn verbeelding ziet hij de torens en muren van Toledo en de gebroken lichamen van de strijders die uit de Taag werden gevist, die onder de muren lagen, die uit de torens kwamen tuimelen. Denkt niemand ooit aan wat er na een veldslag komt? vraagt hij zich verbijsterd af.

Koning Henri is uitgesproken. Eén van de Grootmeesters, de hertog van Cordoba, richt zich hoog op en spreekt uit wat de edelen blijkbaar allen denken: ‘Het voorstel van de prins van Wales komt ons zeer eervol voor.’ De verzamelde ridders knikken geestdriftig. ‘Mijn vriend de hertog van Trastemare,’ zegt De Bastaard, ‘meent dat slag leveren op de weilanden ons op een nederlaag komt te staan. Hoe denken de heren daarover?’

De hertog van Cordoba richt zijn arrogante blik op de Breton. ‘Ridder du Guesclin,’ zegt hij stijfjes, ‘is in zijn eigen land gewend in hinderlaag te gaan liggen en zijn toevlucht te nemen tot listen en bedrieglijke manoeuvres.’ In zijn stem klinkt diepe afkeer door. ‘Afdalen naar het dal is gekkenwerk,’ gromt Du Guesclin, bijtend op zijn snor.

Trots steekt de hertog zijn puntbaardje in de lucht.

‘Wat hoor ik daar, seigneur? Ontbreekt het u aan de moed om oog in oog te komen staan met een Engels-Gascons leger?’

‘Nee,’ bijt Bertrand hem toe, ‘maar in die vijftienhonderd Andalusiërs heb ik niet het minste vertrouwen. Ze zullen neergaan als halmen in de oogsttijd.’

De heren snuiven met lange gezichten.

‘Eer de vijand die Andalusiërs bereikt moet hij door onze linies heen snijden, messire Du Guesclin - en wij zullen hem opvangen, dat zweer ik u. Twijfelt u soms ook aan ónze moed?’ Achtendertig hooghartige koppen knikken bevestigend en kijken streng neer op Bertrand du Guesclin. Slechts één Grootmeester waagt het voorzichtig op te merken: ‘De hertog van Trastemare staat erom bekend dat hij een goed oog heeft voor de mogelijkheden die het terrein biedt. Als hij meent dat de weilanden aan de overkant niet geschikt zijn voor een gevecht omdat ze te drassig zijn.

‘Ze zijn niet drassig,’ valt de hertog van Cordoba hem snel in de rede.

‘... of andere nadelen bieden,’ prevelt de moedige voorzichtig, ‘dan lijkt het mij verstandig het probleem eerst van alle kanten te bekijken eer we een beslissing nemen. Ik... wel, ik... eh...’ Dan zwijgt hij, overmand door schaamte. Ze kijken hem allemaal aan alsof hij iets is wat op zes poten onder een natte steen uit is komen kruipen. Ontmoedigd slaat hij de ogen neer.

De hertog van Cordoba negeert de man verder en wendt zich rechtstreeks tot koning Henri.

‘Sire,’ verklaart hij plechtig, ‘ik spreek ongetwijfeld uit naam van al mijn medeleden in de Orde van Santiago wanneer ik zeg dat we het aanbod van de prins van Wales moeten aannemen. Laten we het treffen vaststellen op morgenochtend elf uur, wanneer alle nevels zijn opgetrokken. Dat geeft ons ruimschoots de tijd om onze troepen op de weilanden op te stellen. Met Gods hulp zullen we overwinnen.’

De anderen knikken gretig. De Bastaard kijkt naar Du Guesclin. ‘U hoort het, vriend. Wat is daarop uw antwoord? Mogen wij ook op uw moed en sterke arm rekenen?’

Bertrand gromt. ‘Wat kan ik anders doen? Mijn heer, Charles V van Frankrijk, heeft mij bevolen uw koningschap te verdedigen. Het is niet mijn gewoonte ongehoorzaam te zijn aan mijn hoogste gebieder. Natuurlijk vecht ik mee. Ik zal doen wat ik kan om te verhinderen dat de prins van Wales morgen doorbreekt naar Burgos. Of het me zal lukken is een andere zaak.’

En daarmee krijgt koning Henri zijn zin. Of liever: de prins van Wales krijgt zijn zin.

Fijn, denkt Kleine Robert in zijn schuilplaats. Morgen wordt er geknokt. Wat ben ik eigenlijk iets geweldigs! Ik loop koninklijke paviljoens in en uit, ik ben de page van een groot veldheer, ik zal John Chandos en de prins van Wales van dichtbij zien, ik ken hun stemmen al... Als ik thuiskom en dat allemaal aan Thérèse vertel, zal ze me niet geloven en denken dat ik zit te fantaseren. Maar als Matthis dan zegt dat het waar is, dan móet ze het wel geloven. Het wordt nu tijd voor hem om te verdwijnen; ze mogen hem niet vinden in de tent van De Bastaard, waar hij niets te maken heeft. De Grootmeesters van Santiago staan dicht bij elkaar en bespreken opgewonden het feit dat ze morgen slag kunnen leveren. Hij ziet Bertrand weggaan, samen met Matthis. Daarom wacht hij nog even en dan glipt hij ongezien achter de forse kerels weg. Rennend steekt hij de ruimte tussen de tenten van De Bastaard en die van Du Guesclin over. Bertrands tent is enkelwandig en Kleine Robert weet waar hij onder het zeil door kan glippen om eerder binnen

te zijn dan zijn meester. Maar dit keer is hij toch net te laat: Bertrand is er al en staat te praten tegen Matthis. Kleine Robert duikt weg achter een schild. Nu kan hij niets zien, maar alles horen. ‘Matthis, pak je ganzenveer en schrijf een brief aan koning Pierre van Aragon,’ commandeert Du Guesclin. ‘Pierre de Plechtige heeft mij vorig jaar het hertogdom Molina in leen gegeven met recht van terugkoop. Biedt hem Molina aan voor tachtigduizend francs.’ ‘Maar... ’ begint Matthis.

‘Niet zeuren, schrijven! Waar is mijn page?’

‘Hier,’ piept Kleine Robert terwijl hij te voorschijn komt. Du Guesclin is eraan gewend de dwerg op de meest onverwachte plekjes te zien verschijnen; toch kijkt hij elke keer weer eventjes verbaasd. Maar vandaag heeft hij geen tijd het kind een standje te geven. ‘Robert, neem je paard en ga spoorslags terug naar Burgos. Vanmiddag nog. Je kunt er voor het donker zijn. Je gaat terug naar je moeder en je blijft daar. Begrepen?’

Kleine Roberts mond valt open.

‘Mag ik... mag ik dan niet...’ stamelt hij geschrokken. ‘En morgen wordt er gevochten! Mag ik dan niet...?’

‘Wat weet jij daarvan, dwerg?’

‘Nou ja...’

Matthis kijkt op van zijn werk. ‘Hij heeft ons afgeluisterd,’ roept hij verontwaardigd. Bertrand bijt op zijn snor, zijn ogen twinkelen, maar hij lijkt niet boos.

‘Seigneur,’ smeekt Kleine Robert, ‘laat me blijven. Ik zal...’

‘Nee. Je gaat naar je moeder en je blijft daar tot ik je weer laat roepen. En waag het niet mijn bevelen in de wind te slaan!’

‘Nee seigneur, ik zal gaan,’ fluistert de jongen. De tranen springen in zijn ogen. Dit is het ergste dat Du Guesclin hem kan aandoen: hem wegsturen als het spannend wordt.

‘Moet ik in Burgos iets voor u doen? Berichten overbrengen, gesprekken afluisteren?’‘Nee, niets.’

‘Ik word dus alleen weggestuurd omdat ik te klein ben?’ vraagt hij met trillende lippen.

‘Dat heb je donders goed begrepen.’

‘Ik ben helemaal niet bang, seigneur.’

‘Dat moest er nog bij komen! Vooruit, verdwijn. En als je Clopin ziet, stuur hem dan naar mijn tent. Ik heb hem nodig.’

Daarmee snijdt Du Guesclin alle verdere tegenspraak af. Met gebogen hoofd sloft Kleine Robert naar buiten, gewoon door de ingang. Clopin weet hij wel te vinden, maar zijn nieuwsgierigheid kan hij niet bedwingen en in de vage hoop dat Du Guesclin zich nog zal bedenken, glipt hij achter de sergeant toch weer de tent binnen en verdwijnt tussen de plooien van een gordijn.

Clopin, breed en zwaar, staat midden in de ruimte en kijkt vragend naar zijn meester. Matthis is klaar met de brief. Bertrand neemt hem aan, plaatst zijn handtekening, rolt het perkament op en verzegelt het.

‘Clopin,’ zegt hij afgemeten, ‘ik wil dat jij met tien ruiters naar Barcelona gaat en dit bericht persoonlijk ter hand stelt aan koning Pierre van Aragon. Verlaat hem niet vóór hij je een antwoord heeft gedicteerd. Met dat antwoord reis je naar Bretagne en je geeft het aan mijn vrouw. Begrepen?’

Clopin begrijpt er niets van. Verbaasd knippert hij met de ogen. ‘Waarom moet ik voor koerier spelen?’ roept hij opstandig. ‘U heeft boodschappers genoeg. Morgen wordt er slag geleverd, daar wil ik bij zijn!’

‘Nee. Deze brief is belangrijk, mijn leven kan ervan afhangen. Daarom durf ik het bericht aan niemand anders toe te vertrouwen.’ ‘Maar waarom moet ik met koning Pierres antwoord naar vrouwe Tiphaine gaan? Waarom niet naar u?’

‘Omdat ik hoogstwaarschijnlijk niet in de gelegenheid zal zijn dat antwoord aan te pakken. Clopin, zeur niet, doe wat ik zeg.’

Het bevalt de sergeant niet, dat is duidelijk.

‘Seigneur, neem me niet kwalijk... Ik heb uw bevelen nooit in de wind geslagen, hoe merkwaardig ik ze soms ook vond, en ik zal u ook ditmaal gehoorzamen. Maar u moet beseffen hoe zwaar me dit valt.’

‘Je bewijst me een vriendendienst door voor deze keer mijn koerier te zijn.’

‘Nou, als u het zegt...’ Zuchtend neemt Clopin het document in ontvangst en bergt het in zijn gordel.

‘Ga dan met God, mijn vriend. En vertrek meteen.’

Clopin knikt, opent de mond alsof hij nog iets wil zeggen, schudt dan verdrietig het hoofd en loopt weg. Kleine Robert, die nu heeft gezien dat zelfs een oude beproefde krijgsmakker van Du Guesclin het niet waagt zich tegen diens bevelen te verzetten, besluit dan maar om niet ongehoorzaam te zijn en ook te vertrekken. Du Guesclin zal wel een reden hebben voor die wonderlijke maatregelen. Juist als hij overweegt hoe hij zonder gezien te worden de tent kan verlaten, hoort hij Matthis zeggen: ‘Arme Clopin, hij was woedend. Nu loopt hij het gevecht mis. Dat vergeeft hij je nooit, Bertrand.’ ‘Ik weet het. Maar het is de enige manier om zijn leven te redden. Ik ken hem, hij geeft zich niet over als het fout loopt - en ditmaal zal het fout lopen. Precies als bij Auray. En ik zie een oude makker niet graag sneuvelen. Is Kleine Robert al weg?’

‘Dat zal wel, ik zal het straks controleren,’ zegt Matthis.

‘Goed. Nu jij nog.’

‘O nee! Denk niet, Bertrand, dat je mij met een of ander smoesje kunt wegsturen. Ik blijf!’

‘Met de kans dat je in handen valt van Pedro de Wrede?’ vraagt Du Guesclin donker. Matthis stampvoet. Kleine Robert heeft zijn stiefbroer nog nooit zo kwaad gezien.

‘Het kan me niet schelen wat er morgen gebeurt, Bertrand, ik blijf bij je. Ik ben je heraut, je zult me nodig hebben.’‘Sinds wanneer,’ vraagt de Breton spottend, ‘ben jij een held geworden?’

‘Sinds... Pardieu, Bertrand, wat geef ik nog om mijn leven? Dit vervloekte land maakt ons allemaal kapot.’

Du Guesclin schudt het hoofd, wil iets zeggen en bedenkt zich dan. Begrijpt hij wat Matthis bezielt? Misschien... Kleine Robert begrijpt er niets van. Hij verdiept zich er trouwens niet in, want nu ziet hij zijn kans schoon om ongemerkt te verdwijnen en dat doet hij dan ook.

Een halfuur later is hij, zeer teleurgesteld, op weg naar Burgos. Al dravend kijkt hij nog eenmaal om naar de steile heuvelrug achter Najera en weer voelt hij de tranen in zijn ogen springen.

‘Lieve God,’ bidt hij, ‘maak toch dat ik een beetje sneller groei. Ik zou ook zo graag een held worden en grote daden verrichten. Waarom moet ik juist als een dwerg door het leven gaan en door niemand voor vol worden aangezien?’

Hij krijgt geen antwoord. Misschien weet God het ook niet, denkt hij verdrietig.

BLIKSEMSCHICHT

En dus wordt de slag bij Najera uitgevochten in de weke weilanden tussen de elzenbosjes, op een soppige ondergrond en in een stromende regen. De Spaanse hemel, dikwijls zo meedogenloos blauw, is juist op deze dag overdekt met zware onweerswolken. Felle bliksemschichten verlichten het strijdtoneel. De paarden blijven in de modder steken met hun scherpe hoeven. Het water in de Najerilla stijgt zichtbaar, treedt buiten de lage oevers, mensen en dieren gaan onder in een halve zondvloed. Het bataljon Andalusiërs, te licht bewapend, ongepantserd, te onervaren ook, bezwijkt het eerst. Ruiters en voetknechten gaan op de loop, terug naar de steile heuvels, hopend zich te kunnen verbergen voor de Gasconse pijlenregen. Maar de stenen brug is te smal, zoals alle bruggen, en er willen te veel krijgslieden tegelijk over. Velen springen vertwijfeld in het water van de gezwollen Najerilla, waarna de stroom hen meesleurt over kantige rotsblokken, zodat een aantal van hen verdrinkt. Van de Grootmeesters van de Orde van Santiago sneuvelt zeker de helft.

John Chandos maakt handig gebruik van het noodweer. Hij manoeuvreert zijn Gascogners achter de bosjes om en laat hen Du Guesclin in de rug aanvallen. Bertrand, tijdig gewaarschuwd door zijn schildknaap Rolin, slaagt erin zich vrij te vechten als hij omsingeld dreigt te worden. Hij weet te ontkomen aan zijn belagers en verdwijnt achter het regengordijn, met Rolin op zijn hielen, om terzijde even te kunnen uitblazen. Hij weet evengoed als zijn schildknaap dat ze dit gevecht tegen een grote overmacht niet kunnen winnen. Hij heeft de Andalusiërs zien wijken, de hertog van Cordoba en velen van diens vrienden zien vallen, maar waar is De Bastaard? Du Guesclin beseft dat Henri, koste wat het kost, niet in handen van de vijand mag vallen. De regen wordt even iets minder en Rolin geeft een schreeuw: ‘Daar!’

Een eind verder zien ze het witte strijdros van koning Henri aankomen. De Bastaard zit verbeten in het zadel en weert zich zoals van een Spaanse koning verwacht mag worden. Vier Gascogners vallen hem aan en drijven hem achteruit, maar hij verdedigt zich zo heftig dat ze geen kans zien hem te pakken te krijgen. Even later duikt het witte paard weer op uit de kluwen en de koning draaft weg.

‘We moeten hem helpen,’ roept Du Guesclin zijn schildknaap toe. Het duurt even eer ze de witte schim van het strijdros weer in het oog krijgen, net op tijd om te zien hoe de hengst met drie pijlen in de borst schreeuwend in de modder zinkt. De Bastaard bevrijdt snel zijn voeten uit de stijgbeugels en geeft het gillende dier de genadeslag.

Bertrand du Guesclin kan er niet bij komen; hij ziet minstens twintig ruiters op zich af stormen. Zonder aarzelen springt hij van Bliksemschicht en werpt zijn schildknaap de teugels toe.

‘Snel,’ roept hij. ‘Breng de hengst bij don Henri, ik houd die Gascogners wel tegen. Zeg de koning dat hij moet vluchten. Hij mag in geen geval in handen van Pedro vallen.’

‘Maar u dan, seigneur?’ vraagt Rolin angstig.

‘Doe wat ik zeg.’

De schildknaap knikt en draaft weg, Bliksemschicht met zich meetrekkend. De Gascogners letten niet op hem; zij zien alleen Du Guesclin, nu te voet, en ze daveren in zijn richting.

Zodra Rolin De Bastaard heeft bereikt schreeuwt hij hem toe: ‘Sire, hier is een ander paard. Bertrand du Guesclin raadt u aan te vluchten. Het is uw enige kans.’

Don Henri haalt diep adem, hij staat tot de enkels in de modder.

‘Dank je, schildknaap. Zeg je meester dat hij gisteren gelijk had... Daarom zal ik nu wél zijn advies opvolgen.’

Met die woorden slingert De Bastaard zich in het zadel van de zwarte hengst. De donder rolt, een nieuwe regenvlaag slaat neer en Henri II verdwijnt spoorloos achter het watergordijn. Rolin Bodin kijkt hem nog even na, wendt dan snel zijn eigen paard en gaat op zoek naar Du Guesclin. Opeens ontdekt hij Matthis Cuvelier naast zich.

‘Waar is Bertrand?’ schreeuwt de heraut ongerust.

‘Daar...’ Rolin wijst naar de plaats waar hij zijn meester achterliet en schrikt hevig. Hij ziet niets dan een knoedel strijdenden. Zeker twintig Gasconse ruiters verdringen zich om een onzichtbaar middelpunt.

‘O God, Rolin, we zijn te laat! Ze hebben hem al.’

Rolin antwoordt niet. Hij spoort zijn paard aan en stort zich naar voren om de omsingeling rondom Du Guesclin te doorbreken. Drie zwaarden vangen hem op. Nog even ziet hij een glimp van het gezicht van zijn meester, een lelijk, woest gezicht, bebloed en wanhopig. Dan verdwijnt de gestalte van Du Guesclin onder de paardenhoeven en Rolin spuwt zijn ziel uit.

‘Geef je je over, Breton?’ roepen de Gascogners tegen de op de grond liggende geweldenaar. Schuimbekkend kijkt Du Guesclin naar hen op. Hij knikt ja, terwijl straaltjes modderwater in zijn hals kruipen en de regen het bloed van zijn gezicht wast. Hij heeft Henri zien vluchten, zijn schildknaap zien sneuvelen, er blijft hem niets anders over dan zijn leven te redden. Clopin is het losgeld al gaan halen...

‘Doodt hem,’ roept een Engelse ridder, ‘het is Bertrand du Guesclin. Spaar hem niet.’

Maar de Gascogners denken er niet over hun tegenstander af te maken. Een levende Du Guesclin is een fortuin waard, een dode kun je alleen maar begraven. Ze helpen hem overeind, boeien hemen leiden hem weg. Vol trots gaan ze hun kostbare vangst aan John Chandos tonen.

Dan ziet ook Matthis Cuvelier zich plotseling omringd door woeste koppen en opgeheven wapens. Snel werpt hij de kerels zijn dolk voor de voeten, daarna zijn trompet. Hij heeft gezien hoe de dappere Rolin zijn poging om Du Guesclin te ontzetten met de dood moest bekopen en zijn hele ziel komt in opstand tegen de zinloosheid van dit alles. Ofschoon hij gisteren nog dacht dat zijn leven geen enkele waarde meer had, geeft hij zich zonder verzet over.

‘De dag is voor ons!’

De overwinningskreet vliegt van mond tot mond: in het Frans, Gascons, Engels. Wie niet meer kon vluchten heeft zich overgegeven. De Gascogners bespreken onder elkaar opgewonden de winst van de dag. Honderden gevangenen hebben ze gemaakt, waaronder een aantal hoge edelen. En zelfs Bertrand du Guesclin, de duurste van allen! Voor deze handelaars in mensenlevens is het een voordelig gevecht geweest.

In het kamp van de prins van Wales aangekomen worden de verliezers, stuk voor stuk geboeid, in lange rijen geplaatst. Velen van hen zijn gewond en moeten overeind worden gehouden door de brede schouders van hun buren. Anderen zitten ontmoedigd op de doorweekte grond. Geknakt, drijfnat en kleurloos hangen de vederbossen van de overwonnen ridders over de geblutste helmtekens. Straaltjes water druipen uit hun haren, snorren en wapenrokken. Het door de regen weggewassen bloed vermengt zich op de grond met de gelige modder. Matthis ziet Du Guesclin staan te midden van een groep gevangen ridders. Na enig wringen en duwen slaagt hij erin naast zijn meester te komen. Bertrand knikt hem toe, blijkbaar niet verbaasd dat zijn heraut ook tot de krijgsgevangenen behoort.

'Het is voorbij, Bertrand,’ prevelt Matthis tussen opeengeklemde tanden. Hij heeft het koud, hij rilt in zijn drijfnatte plunje.

‘De hoofdzaak is,’ hoort hij Bertrand mompelen, ‘dat koning Henri is ontkomen.’

Matthis is daar nog niet zo zeker van. Bijna verwijtend fluistert hij: ‘Waarom gaf je hem Bliksemschicht? Mét dat paard had je nog een kans gehad.’ Hij bedoelt: voor een gevecht te voet ben je te oud geworden. Maar zo spreekt hij het niet uit.

Ver weg schallen de trompetten die de grote overwinning van de prins van Wales verkondigen. Met een scheef hoofd en het oor van een vakman luistert Matthis naar die klanken. Ze snijden hem door de ziel. Hij sluit de ogen, alsof hij daarmee kan verhinderen dat de klanken zijn oren bereiken, maar dan spert hij ze snel weer open, want achter zijn dichte oogleden rijst plotseling weer dat beeld op van Rolin Bodin, die zich zonder aarzelen op twintig Gasconse ruiters stortte en werd neergesabeld. Hij rilt weer, van kou, van ellende, vooral van droefenis. Arme Rolin! Moge God zijn dappere ziel genadig zijn... De jongen was nog geen negentien jaar oud.

Door de rijen gevangenen golft een plotselinge beweging. Matthis kijkt snel opzij en dan ziet hij Pedro de Wrede naderen op een groot, grijsbruin paard. Hij is in gezelschap van de Engelse kroonprins en John Chandos.

Pedro’s ogen flikkeren gevaarlijk. Bij de gevangenen gekomen springt hij op de grond. Stampend loopt hij langs hen heen, terwijl zijn scherpe ogen hen man voor man opnemen. Soms schijnt hij een gezicht te herkennen en dan gromt hij. In het voorbijgaan rukt hij een edelman de juwelen van de borst. Eensklaps keert hij zich briesend om.

‘De Bastaard is er niet bij!’ schreeuwt hij met overslaande stem. ‘Dat zal je gedacht zijn,’ prevelt Du Guesclin onder zijn snor. Pedro de Wrede zwaait met de armen.‘Ga hem zoeken,’ brult hij zijn soldaten toe. ‘Zijn lijk moet ergens op het veld liggen. Waag het niet zonder zijn doorstoken lichaam terug te komen.’

Een aantal ruiters stuift weg, de modder spat hoog op. Du Guesclin kijkt hen met een spottende glimlach na. Matthis krijgt even een ander beeld voor ogen: een visioen van Don Henri, diep gebogen over de prachtige hals van Bliksemschicht, in volle vaart op weg naar de veiligheid van Aragon.

Alsof hij hoopt zijn bastaardbroer toch nog te vinden loopt don Pedro weer de rijen gevangenen langs, scherp toekijkend. Voor Du Guesclin gekomen blijft hij met een ruk staan. Ook Bertrands handen zijn op zijn rug gebonden. Zolang dure gevangenen hun erewoord niet hebben gegeven, hebben ze het recht om te vluchten als ze de kans krijgen. Maar de Gascogners willen niet het risico lopen hun buit te verliezen; daarom hebben ze hun gevangenen voorlopig met koorden aan elkaar gesjord. Pedro de Wrede en Du Guesclin kijken elkaar in de ogen. Ze hebben elkaar nooit ontmoet, maar Bertrands wapen, geborduurd op zijn wapenrok, kent iedereen in Europa. De Castiliaan grijnst minachtend.

‘Daar staat hij nu met zijn bebloede kop, de grote overwinnaar van Toledo,’ smaalt hij. ‘Frans zwijn!’ Hij spuwt de Breton in het gezicht. Bertrand spuwt meteen terug - en goed raak. Met een grauw trekt Pedro zijn dolk. ‘Daar zul je voor boeten, schurk!’ ‘Halt.’ Razendsnel drijft Chandos zijn paard tussen de twee kemphanen in. ‘Don Pedro, zoiets kan ik niet toestaan. Gevangenen worden niet beledigd.’

‘Ga opzij,’ schreeuwt Pedro buiten zinnen. ‘Madre de Dios, het zijn mijn gevangenen en ik kan met hen doen wat ik wil. Lafaards en verraders zijn het, koningsmoordenaars! Ze zullen ervoor boeten.’ En eer Chandos het kan verhinderen stort Pedro zich op een van de dichtstbijzijnde edelen en steekt hem neer. ‘Daar, vuile overloper,’ sist hij. Maar nu beginnen de Gascogners heftig te protesteren, want die Spanjaard was hun buit en zijn dood berooft hen van een hoge losprijs. Ze lopen te hoop, roepen en dreigen. De prins van Wales komt verontwaardigd van zijn paard en plaatst zich recht voor Pedro de Wrede.

‘Sire, dit gaat te ver. Weerloze gevangenen doodsteken doen wij niet. Ik eis dat u mijn Gascogners schadeloosstelling betaalt en uw verontschuldigingen aanbiedt.’

Pedro sist als een zenuwachtig geworden slang.

‘Prins, u beledigt mij,’ grauwt hij terug.

‘Ik wijs u alleen op uw plichten. Met deze moord heeft u het oorlogsrecht geschonden, don Pedro!’

De prins van Wales bestaat nu uit niets dan waardigheid en prestige. Zijn ogen schieten vonken. Hoog opgericht staat hij voor zijn bondgenoot. Zijn zwarte borstplaat glimt van het vocht, de zwarte vederbos op zijn helmteken druipt, het zwarte schild met de fel oplichtende witte eenhoorn heft hij dreigend op.

Ik hoop dat ze elkaar naar de keel vliegen en afmaken, denkt Matthis.

Ook Chandos is nu afgestegen en staat klaar om tussenbeide te komen indien de twee vorsten hun laatste restje zelfbeheersing mochten verliezen. Het is Pedro de Wrede die in dit zwijgende, roerloze gevecht bakzeil haalt. ‘Goed,’ zegt hij stug na een ademloze stilte en hij doet een stap terug. ‘Ik zal de Gascogner die deze verrader gevangen nam schadeloos stellen. Duizend dubloenen is de dood van die overloper mij wel waard. Maar dan eis ik bovendien alle Castiliaanse en Andalusische gevangenen op. Ik ben bereid voor hen te betalen, maar ik moet ze hebben!’

‘Het zijn er meer dan driehonderd,’ roept Chandos uit.

‘Ik bied vierhonderd dubloenen voor elk van hen,’ antwoordt Pedro grimmig. Hij knijpt de vingers tot vuisten. Knarsetandend voegt hij eraan toe: ‘En ik zal ze eigenhandig ter dood brengen, de een na de ander. Ze zullen het weten dat ze tegen hun wettige

koning in opstand zijn gekomen.’ Opeens wijst hij op de stevig gebonden Du Guesclin. ‘En hij ook. Hem moet ik zeker hebben. Zeg maar wat hij moet kosten. Tienduizend?’

‘Uitgesloten,’ roept de prins van Wales gruwend. Zijn neus rimpelt alsof de wreedheid van Pedro een walmende stank afgeeft waarvan de Engelse kroonprins misselijk wordt. ‘Mijn eer...' begint hij, maar de afgezette koning valt hem fel en onbeleefd in de rede. ‘Uw eer! Is dat het enige waaraan u kunt denken, Edward van Woodstock?’ zegt hij snijdend. ‘Wat kan mij uw eer schelen? Ik denk aan de toekomst. Deze mannen hebben tegen mij samengezworen toen ik hun wettige heer was. Ze hebben die vermaledijde broer van mij op de troon geholpen - dat was hoogverraad! Daarom verdienen zij de dood. Du Guesclin heeft mij Burgos en Toledo ontnomen, hij is mijn doodsvijand. Begrijpt u niet dat we ons van hen moeten ontdoen? Zodra u hen vrijlaat nadat ze hun losprijs hebben betaald, zullen ze nogmaals tegen ons optrekken, met die ellendige Breton aan het hoofd!’

‘Hij heeft nog gelijk ook,’ mompelt Du Guesclin waarderend. Matthis geeft hem een duw tegen de schouder. ‘Stil toch,’ sist hij. Hij wil geen woord van de ruzie missen; het dringt nauwelijks tot hem door dat ze ook staan te bekvechten om zijn hoofd. De botsing tussen zulke uiteenlopende karakters, tussen wreedheid en eergevoel, boeit hem uitermate.

‘Sire,’ zegt John Chandos ongerust, ‘onze gevangenen overleveren aan de ongenade van Don Pedro zou een godgeklaagd schandaal zijn.’ De Gascogners vallen hem opgelucht bij. Zij zijn niet bloeddorstig; oorlogvoeren is voor hen niets dan een riskant, maar winstgevend handeltje. Ze volgen daarbij het voorbeeld van hun Engelse meesters.

Matthis voelt zijn hele hart naar de Engelse generaal uitgaan. ‘Pedro wil bloed zien, de prins van Wales denkt aan zijn eer, maar Chandos is van hen drieën de enige mens. Hij ziet in ons de pech-vogels die het ongeluk hadden te verliezen. Mensen aan wie vrouwe Fortuna de rug heeft toegekeerd, trap je niet nog eens in de modder...’

‘Ridder Chandos heeft gelijk,’ zegt de prins van Wales. ‘Gevangenen hebben recht op een eervolle behandeling en ik zal er persoonlijk op toezien dat hun geen leed geschiedt.’

‘U bent hier in Castilië en niet in Frankrijk,’ dondert Pedro woedend. ‘Wij houden er andere denkbeelden op na.’

Trots werpt de kroonprins het hoofd in de nek.

‘Don Pedro! Ik ben troonopvolger van Engeland. En waar ik ook ben, wat ik ook doe, dat is iets wat ik nooit vergeet. Een kroonprins van Engeland duldt niet dat hulpeloze gevangenen worden gemarteld en vermoord.’

Hij heeft half Frankrijk verwoest, denkt Matthis opstandig, hij heeft stadjes uitgemoord, boerenhoeven en abdijen geplunderd... In de hele Languedoc vervult zijn naam de mensen met een hevige angst, hij wordt meer gevreesd dan de Zwarte Dood. En hij spreekt over zijn eer alsof dat iets tastbaars is, een witte vlag waarop geen smetje mag vallen. Hoe denken de boeren van de Languedoc over die eer?

‘U mag dan kroonprins van Engeland zijn,’ snauwt Pedro, ‘op dit ogenblik bent u niets dan mijn huurling.’

‘Au,’ grinnikt Du Guesclin naast Matthis.

‘Huurling?’ schreeuwt de prins. ‘Weet u wel wat u zegt? Vandaag heb ik uw koninkrijk voor u teruggewonnen. En dat alleen omdat ik niet kan dulden dat een bastaard een troon bezet houdt die hij heeft ontwrongen aan zijn wettige koning.’

‘Hij heeft niks gewonnen,’ mompelt Du Guesclin. ‘Het was wéér Chandos.’

Opnieuw stoot Matthis hem aan. ‘Stil toch.’

‘Deze mensen,’ zegt don Pedro, die het niet gauw opgeeft, ‘zijn mijn onderdanen. Ik kan naar eigen goeddunken over hen beschikken.’‘Nee - en dat is mijn laatste woord!’ roept de prins van Wales stampvoetend. ‘Ik waarschuw u, don Pedro, als u uw bloeddorst niet weet in te tomen, dan zult u uw herwonnen koninkrijk niet lang behouden.’

‘Dat heeft-ie heel goed gezien,’ lispelt Bertrand onverbeterlijk. Razend schopt Pedro tegen het lijk van de Spaanse edelman. ‘Eens zullen ze allemaal zo aan mijn voeten liggen,’ voorspelt hij. ‘Allen die het gewaagd hebben de wapens tegen mij op te nemen.’ Matthis begint zich nu toch onbehaaglijk te voelen. Straks krijgt die ellendeling nog zijn zin en worden we aan hem uitgeleverd, denkt hij. Maar dan komt een vijftal ruiters in volle vaart het kamp binnenstuiven. Ze houden halt bij de ruziemakende vorsten.

‘Sire, we hebben het hele veld afgezocht,’ roept de sergeant wanhopig, ‘maar het lijk van De Bastaard hebben we niet gevonden. Hij moet ontkomen zijn.’

Pedro verbleekt. Even staat hij doodstil, alsof hij het bericht eerst moet verwerken. Dan wendt hij zich briesend tot de prins van Wales.

‘Hoort u dat? De Bastaard is niet bij de gevangenen, hij is niet gesneuveld. Dan is hij gevlucht. Dus is alles voor niets geweest. Hij is geen man die opgeeft wat hij eenmaal begonnen is... hij heeft van het koningschap geproefd, hij zal opnieuw beginnen. O, duizendmaal vervloekt, alles voor niets...’

Hij is zo van de kook dat hij heen en weer rent, dwars door plassen en modderputten. ‘Ga hem zoeken,’ schreeuwt hij. ‘Achtervolg hem met honderd man, tweehonderd...! Zover is het niet naar de grens van Aragon, het ligt voor de hand dat hij daarheen gaat. Haast je, hij mag mij niet ontkomen. Ik wil hem levend in handen hebben...’ Hij denkt niet meer aan de gevangenen. Chandos maakt daarvan gebruik door de Gascogners te bevelen: ‘Maak de koorden los. De heren zullen mij hun woord van eer geven dat ze niet zullen ontsnappen.’

De verliezers knikken gretig.

‘Wie van u gewond is,’ vervolgt Chandos, ‘kan zich in de hospitaaltent laten behandelen.’

Een eindje verder schalt al een trompet. Honderden ruiters stijgen op om de achtervolging van De Bastaard in te zetten. Du Guesclin ziet het breed lachend aan.

‘Bliksemschicht heeft een voorsprong van zeker vier uren,’ prevelt hij. ‘Of zijn het er vijf? Don Henri moet de Aragonese grens intussen al bereikt hebben. Het paard dat Bliksemschicht kan inhalen moet nog geboren worden.’

‘Je strijdros was niet vers meer, Bertrand,’ zegt Matthis zacht. ‘Geen kwaad woord over mijn paard,’ dondert de Breton opeens boos. ‘Het is onvermoeibaar! Henri is de helft lichter dan ik ben... Bliksemschicht zal niet weten hoe hij het heeft.’ En weer grinnikt hij, terwijl een soldaat achter zijn rug bezig is zijn boeien los te maken. ‘Au!’ roept hij opeens.

‘Snijdt hij in je vlees?’ vraagt Matthis, draaiend met zijn hoofd. Bertrand antwoordt niet, Matthis let er ook niet meer op. Nu worden zijn polsen bevrijd en hij wrijft heftig over zijn pijnlijke huid. Zijn vingers tintelen als het bloed weer begint te stromen.

‘Ik moest er opeens aan denken,’ zegt hij langzaam, ‘dat die erecode waarover we ons zo dikwijls kwaad gemaakt hebben, toch wel iets goeds in zich bergt. Wat zou er van ons geworden zijn als de prins van Wales en John Chandos zich niet aan de erecode hadden gehouden?’

‘Dan lagen we nu op de pijnbank van Pedro de Wrede,’ knikt Du Guesclin.

‘Precies. En als je het mij vraagt... zeg, wat heb je?’

‘Ik geloof dat we die ziekentent maar eens moesten opzoeken.’ Nu pas ziet Matthis dat de diepe snee boven zijn rechteroog niet Bertrands enige verwonding is. Van zijn linkerhand zijn twee vingers gebroken. Ontzet staart hij naar de gezwollen hand.‘Drommels, dat moet pijn doen,’ prevelt hij bezorgd. ‘Kom gauw mee.’

Voor de hospitaaltent staan en zitten een lange rij gewonde krijgsgevangenen. Terwijl ze op hun beurt wachten fluistert de heraut zijn meester toe: ‘Weet je, ik maak me toch wel ongerust over Marie-Claire. Wat zal er van haar worden als Pedro de Wrede Burgos weer in bezit neemt?’

‘Niets,’ antwoordt Bertrand rustig. ‘Gods Vlindertje kan uitstekend voor zichzelf zorgen. En ik heb ervoor gezorgd dat ze niet alleen is. Robert is bij haar.’

‘Dat is nog maar een kind!’

‘Vergis je niet in die jongen, Matthis. Hij is klein, maar erg slim en onbehoorlijk dapper.’

‘Noem het maar roekeloos,’ gromt Matthis.

Het is al tamelijk donker geworden wanneer de chirurgijn zich eindelijk over Bertrands gekwetste hand buigt en de vingers begint te spalken. Bertrand vertrekt zijn gezicht in een pijnlijke grimas, Matthis staat er hulpeloos bij. Hij beseft dat het onzegbaar veel pijn moet doen en zijn hart stroomt vol. Dan kijkt de barbier hem aan.

‘En jij?’ vraagt hij kort.

Matthis schrikt op.

‘Ik? O, ik mankeer niets.’

‘Donders, wat doe je dan hier? Maak dat je wegkomt! Ik heb nog tientallen gewonden te verzorgen.’

Matthis gehoorzaamt onmiddellijk. Met gebroken botten weet die chirurgijn wel raad, heeft hij gezien. Maar een gebroken hart - de enige kwaal waaraan Matthis lijdt - kan hij niet helen. Dat kan alleen de tijd.

Hoeveel tijd?

GODS VLINDERTJE

Aan het kortstondige koningschap van Henri de Bastaard schijnt voorgoed een einde te zijn gekomen. Pedro de Wrede doet opnieuw zijn intocht in Burgos, edelen en stadsbestuurders buigen nederig de knie voor hem en zweren hem trouw. Don Pedro kan zich weer koning van Castilië en Leon noemen. De troepen van de prins van Wales worden in de omtrek gelegerd en omdat het leger voor bijna de helft uit bandieten bestaat, vindt de Engelse kroonprins het beter om geen paleis in Burgos te betrekken maar bij zijn soldaten te blijven kamperen. Midden in het kamp laat hij zijn prachtige paviljoen inrichten en dan eist hij dat koning Pedro eindelijk over de brug komt met de beloofde soldij. Want al toonde hij zich hoogst verontwaardigd toen Pedro hem in zijn gezicht een huurling noemde, zijn geld wil hij wel hebben. Deze veldtocht heeft de prins schatten gekost. Wil Pedro nu even afrekenen?

Maar waar moet de tiran geld vandaan halen? Don Henri had zich meester gemaakt van de schatkist - en daarvan is niets overgebleven. Castilië is in feite bankroet. De rijke steden hebben het vorige jaar met veel geld een grondige plundering weten af te kopen, maar dat betekent dat ze nu nauwelijks in staat zijn koning Pedro bij te springen. Toch moet er geld komen...

‘Ik zal zelf het land intrekken,’ verklaart don Pedro onomwonden, ‘en ik beloof u, Edward van Woodstock, dat ik binnen enkele weken zal terugkeren met het half miljoen dubloenen dat ik u heb toegezegd. Ik hoop dat u zolang geduld wilt hebben. Tijdens mijn reis zal ik alle rijke steden bezoeken: Segovia, Avila, Toledo, Sevilla... Ik neem duizend van mijn eigen soldaten mee, die er zeker in zullen slagen alle verborgen schatten die nog in het land aanwezig zijn, op te sporen en in beslag te nemen. Geef mij zes weken tijd, vriend, en ik zal terugkeren met zoveel rijkdommen als u nog nooit bij elkaar hebt gezien.’

En zo verdwijnt Pedro de Wrede met zijn mannen naar het zuiden en kan de kroonprins niet anders doen dan bij Burgos geduldig wachten op zijn terugkeer...

Heet slaat de zomerzon op het kamp. De compagnieën misdragen zich, de bandieten maken ruzie met de Gascogners, muiten en vechten. De toegang tot de stad is de soldaten verboden, ze vervelen zich. Het gebrek aan water doet zich voelen en er breken ziekten uit. Het is vooral de gevreesde buikloop die het kamp teistert. John Chandos doet wat hij kan om de orde te handhaven en totale vervuiling te voorkomen, maar het lukt hem slecht. Bertrand du Guesclin heeft samen met zijn heraut een kleine tent gekregen. De Breton is maar een half mens. Weliswaar geneest de wond boven zijn oog snel, maar met zijn hand staat het er minder goed voor. Het begint er zelfs naar uit te zien dat hij die hand nooit meer zal kunnen gebruiken. De oude ijzervreter wordt geplaagd door koorts en pijn, maar tot Matthis’ verbazing heeft dat alles geen invloed op zijn humeur.

‘Ik begrijp het niet,’ zegt hij. ‘Je bent er ellendig aan toe en je loopt rond met een gezicht alsof je je kostelijk amuseert.’

‘Dat doe ik ook,’ antwoordt Du Guesclin opgewekt. ‘Zie je dan niet wat hier gebeurt? Pedro is al vier weken weg en het kamp is een chaos. John Chandos is een voortreffelijk veldheer en een groot strateeg, maar van het handhaven van de discipline heeft hij geen benul. Toen wij vorig jaar met de compagnieën door Spanje stormden, ging het heel anders toe. Wij hadden een complete kermistroep om de soldeniers afleiding te bezorgen, we hadden Clopin met zijn militaire politie, die er goed de wind onder had. Ik zou dat natuurlijk aan Chandos kunnen vertellen en hem kunnen leren hoe je een kamp als dit moet besturen, maar waarom zou ik dat doen? Laat hem maar tobben.’

Matthis grinnikt, hij begrijpt het opeens. Bertrand is jaloers op Chandos! Hij heeft twee keer van de Engelsman verloren... Nu troost hij zich met de gedachte dat hij toch een beter veldheer is dan Chandos; kijk maar naar de toestand in dit legerkamp!

De meeste krijgsgevangenen zijn alweer losgelaten tegen een schuldbekentenis voor het losgeld. Voor Du Guesclin echter komt de vrijheid nog niet in zicht. De prins van Wales heeft hem losgekocht van de Gascogners en beschouwt de Breton nu als zijn persoonlijk eigendom. Wat hij met Du Guesclin van plan is, wordt niet duidelijk. Matthis heeft al enkele malen geprobeerd er via Chandos achter te komen hoe hoog de losprijs voor zijn meester zal worden, maar hij kreeg geen antwoord.

Het voedsel in het kamp is schaars; eigenlijk is er aan alles gebrek, want de oorlogskas van de prins van Wales raakt leeg en Pedro de Wrede is nog steeds niet terug. De soldaten morren, klagen, vloeken. Bertrand du Guesclin wordt mager. Maar dan komt de verrassing.

Op een ochtend komt met veel poeha Jake de Wyn de tent binnen. ‘Bertrand,’ zegt hij op zijn gewone overdreven manier, ‘je bent nu weer mijn vijand en zelfs mijn verslagen vijand. Maar nog niet zo lang geleden was je mijn krijgsmakker en vochten we zij aan zij onder de muren van Toledo. Daarom zal ik er persoonlijk op toezien dat het je aan niets ontbreekt. Jake de Wyn is geen man die zijn vrienden aan hun lot overlaat.’ Hij klopt zich op de dikke maag; blijkbaar voelt hij zich geweldig. Dan wendt hij zich tot Matthis. ‘En hoe maakt onze jonge trouvère het? Nog altijd verliefd? Je moet mijn compagnie eens komen opzoeken, jongen. Mijn mannen horen je graag zingen.’‘Ik heb geen zin om te zingen,’ gromt de heraut, met woede terugdenkend aan de tweehonderd dubloenen die Jake de Wyn hem in Toledo afhandig wist te maken.

Desondanks houdt De Eeuwig Verliefde woord. Terwijl de weken langzaam verstrijken en de hitte en het ongeduld toenemen, komt hij de beide gevangenen regelmatig brood, vlees, wijn, kaarsen en vers water brengen. James le Pipe, Hugh de Calverley en Eustache d’Auberchicourt komen de verlamde adelaar eveneens van tijd tot tijd bezoeken. Om oude herinneringen op te halen en iets eetbaars achter te laten.

Dan duikt op een warme avond in het kamp plotseling een complete kermistroep op, die onder leiding staat van een vrouw. Drie Castiliaanse goochelaars, twee zangers en zes jongleurs komen zingend en dansend door de houten poort. In hun midden, op een weldoorvoede ezel, rijdt een dame in een laag uitgesneden japon van groene zijde: een zomerkoningin. Haar bruine haren worden bijeengehouden door een met parels bestikte band, om haar hals bengelt een gouden kettinkje waaraan een grote zwarte parel hangt in de vorm van een traan. Ze is niet jong meer, maar gracieus en slank, en ze heeft een mooie stem waarmee ze smeltende liederen zingt. Voor haar uit buitelt een kleine jongen, lenig als een wezel en opvallend sterk voor zijn leeftijd. Een dwergje, gekleed als een page. De Engelse soldaten lopen opgewonden te hoop. Eindelijk iets om de eentonigheid van het lange wachten te doorbreken! De vrouw stijgt af, geeft een paar bevelen en dan ontrolt zich voor de verbaasde ogen van de Engelsen en Gascogners een voorstelling zoals ze nog nooit gezien hebben. Vooral de kleine page doet hen versteld staan met zijn kunsten. Hij duikelt over de kop, balanceert een glanzende dolk op de punt van zijn neus, berijdt staande een ongezadeld paard. Zingen kan hij niet, muziek maken evenmin, maar hij kan op een strakgespannen koord lopen, twaalfvoet boven de grond, hij kan zijn benen in zijn nek vouwen en weer opspringen als een losgeschoten veer - het is ongelooflijk! Zelfs de prins van Wales en John Chandos komen een kijkje nemen, ofschoon de kroonprins zich allesbehalve goed voelt. Het Spaanse klimaat vreet aan zijn gezondheid, hij heeft heimwee naar Bordeaux. Ook hem is de afleiding zeer welkom.

In de tent van Du Guesclin, die puffend van de hitte op zijn krib ligt, komt Jake de Wyn binnenstormen.

‘Bertrand! Matthis! Kom eruit! Gods Vlindertje is er. En ze heeft een hele kermistroep meegebracht.'

Matthis vliegt overeind en werpt de halfnaakte Du Guesclin zijn rok toe. Dan rennen ze naar het midden van het kamp. Al van verre herkent Matthis de vrouwenstem die juist een Franse ballade zingt. Naast zich hoort hij Du Guesclin grinniken.

‘Ik zei je toch dat ze zich zou weten te redden,’ bast hij tevreden. Matthis dringt zich naar voren, kijkt met glanzende ogen naar de nieuwe amusementsgroep die Marie-Claire om zich heen wist te verzamelen en die zij dirigeert met vaste hand en een warme glimlach. Het licht van de toortsen danst over haar gezicht, doet de parel glanzen, haar blanke armen oplichten. De soldeniers staan in een wijde kring om haar heen; ze vergapen zich en juichen haar toe. Matthis ziet ook de prins van Wales, zittend op een bankje - een ziek en ellendig mens. En zelfs de prins glimlacht alsof hij zich amuseert. Steeds meer mannen komen aanrennen. De kerels uit de compagnieën herkennen hun mascotte van het vorige jaar en begroeten Marie-Claire met zoveel uitbundigheid dat de grond ervan trilt.

Gods Vlindertje is er weer om hun geluk te brengen, om hun grenzeloze verveling te verdrijven. Eindelijk horen ze weer sentimentele Franse liederen... De kerels springen op haar af, willen haar japon aanraken. Dit was wat hun ontbrak in die gloeiend hete weken: geluk. Ze hebben gewonnen bij Najera, maar daarna kwam er niets dan narigheid: honger, dorst, ziekte, verveling en wachten, eindeloos wachten op de beloofde soldij. Maar nu is zij er weer en alles zal goed komen. Ze werpen haar bloemen toe, maar ook een gestolen diamant, een goudstuk, een zilveren beker. Kleine Robert raapt de kostbaarheden snel op. Watervlug is hij.

Jake de Wyn werkt zich met geweld naar voren. Hij knielt voor de vrouw neer en grijpt haar hand om die te kussen.

‘Marie-Claire,’ zegt hij ontroerd maar pompeus als altijd, ‘welke engel heeft je ingefluisterd dat we je zo hard nodig hadden?’

Een beetje verwonderd kijkt ze op de bandietenkapitein neer en trekt haar hand terug. Plotseling ziet ze Matthis staan, naast Bertrand du Guesclin. Ze vergeet Jake de Wyn en zijn gespeelde verliefdheid, stormt op haar vrienden af en sist hun toe: ‘Ik heb nieuws voor jullie.’ Meteen stuift ze hen voorbij, springt naar het midden van de kring, geeft de vedelaars een wenk en danst. Ze danst zoals ze eens voor het hof van Henri II heeft gedanst, zoals ze vroeger op kermissen en jaarmarkten danste. Daarna laat ze zich uitgeput op de grond zakken, raapt een toegeworpen waaier op en wuift zich koelte toe. De soldaten jubelen en stampen, klappen in de handen. Ze tillen haar op, hoog boven hun hoofden, en dragen haar in triomf rond. Gods Vlindertje is gekomen - wat kan hun nu nog gebeuren?

Ruim een uur later, als het al roetdonker is geworden, komt ze stilletjes Du Guesclins tent binnen en laat zich moe op de rand van zijn krib zakken. Matthis brengt haar een beker wijn. Bij het licht van de enkele kaars ziet hij vaag haar gezicht, dat bedrieglijk jong lijkt, omdat de fijne rimpels schuilgaan onder een dikke laag rijstpoeder. Bertrand zegt niet veel. Hij legt even zijn verminkte hand op haar schouder, alsof hij daarvan genezing verwacht.

‘Waar zijn je artiesten? Waar is Kleine Robert?’ vraagt Matthis.

‘Ze wachten op me buiten de poort. Luister, Bertrand, ik heb niet veel tijd, maar ik heb nieuws voor je. Pierre de Plechtige van Aragon is bereid het hertogdom Molina van je terug te kopen voor tachtigduizend francs. Ik heb hier een brief voor je van Tiphaine; een van Clopins ruiters heeft hem gebracht. Ik woon nog altijd in Burgos en ik zal er blijven zolang jullie hier zijn.’

‘Weet je iets over De Bastaard?’ vraagt Du Guesclin haastig.

‘Ja. Don Henri is veilig in Aragon aangekomen en verzamelt nieuwe troepen. Hij geeft het nog niet op. Koning Charles zal hem geld sturen en ook Pierre de Plechtige schijnt hem hulp beloofd te hebben.’

‘Hoe weet je dat allemaal, Marie-Claire?’ fluistert Matthis onder de indruk. Bertrand zit met de brief van Tiphaine in zijn handen. Hij kan die brief niet lezen, maar hij kan hem vasthouden, het perkament strelen, zich voorstellen hoe ook Tiphaines handen eroverheen gleden...

‘Hoe ik het weet?’ Marie-Claire lacht zacht. ‘Och, weet je, het is wel handig als vrouwen ook geletterd zijn. Ik heb brieven geschreven: naar Barcelona, naar Tiphaine, naar Parijs... En soms komt er antwoord. De poorten van Burgos worden niet zo streng bewaakt, iedereen in Castilië is ervan overtuigd dat de rol van De Bastaard is uitgespeeld. Maar Henri komt terug, vrienden... Ik moet weg, straks laat Chandos nog naar me zoeken. Over twee dagen kom ik weer.’

Ze werpt hem een kushandje toe, springt op en laat zich opslokken door de duisternis. Maar het komt Matthis voor dat ze nog altijd op de rand van het veldbed zit, pratend en gebarend: een brokje Franse zomer, een vleugje Frans temperament. En dan denkt hij terug aan Rosita met haar geheimzinnige ogen en stille glimlach: mooi als een madonna, een droom van schoonheid en gratie, de roos van Castilië. Hoe anders is Marie-Claire met haar noordelijke onverwoestbaarheid, haar energie en praktische nuchterheid. Een geheime postdienst opbouwen, een nieuwe kermistroep samenstellen, het contact herstellen met de verslagen don Henri - dat alles ziet hij de schuwe Rosita niet doen. Voor zoiets moet je Gods Vlindertje heten, bijna twintig jaar zwerverservaring hebben, overal in Aragon, Frankrijk en Castilië vrienden hebben, en je kunnen losmaken van de normen en gewoonten van je eigen tijdvak.

Voor het eerst sinds zeven martelende maanden begint hij zich af te vragen of Rosita hem werkelijk gelukkig had kunnen maken.

De hele zomer laat Pedro de Wrede zijn bondgenoot de prins van Wales op zijn geld wachten. Van tijd tot tijd stuurt hij een koerier naar het kamp bij Burgos om de kroonprins gerust te stellen en mee te delen dat het innen van de extra belastingen succesvol verloopt en dat hij binnen twee weken in de hoofdstad zal terugkeren met het beloofde half miljoen. Maar de weken verglijden, en wie er ook komt opdagen, niet koning Pedro met de soldij. Geleidelijk aan wordt de toestand onhoudbaar.

Marie-Claire, die met haar amusementsgroep regelmatig het kamp bezoekt, onderhoudt voor Du Guesclin in het geheim zijn contact met de buitenwereld. Ze smokkelt brieven voor hem binnen, ze fluistert hem haastig nieuwtjes in het oor en als het haar niet lukt om ongezien Du Guesclins tent te naderen, stuurt ze er Kleine Robert op af, wiens talent om zich onzichtbaar te maken en uit de onwaarschijnlijkste schuilplaatsen op te duiken weer goed van pas komt.

Wat aan Franse ridderlegers nooit lukte - de prins van Wales verslaan - doet nu de Spaanse zomer. De ondergang van de kroonprins zet langzaam en bijna onmerkbaar in. Edward van Woodstock, de lievelingszoon van Engelands koning, de verwoester van de Languedoc, wiens moed, veldheerschap en eergevoel legendarisch zijn geworden, voelt dag na dag zijn krachten afnemen. Hij is ziek. Hij is zelfs ernstig ziek. Dit klimaat vermoordt hem. Juist deze zomer lijkt het alsof de hitte en de droogte erger zijn dan ooit. De prins van Wales moet zich ten slotte laten overbrengen naar de stad Burgos, maar de artsen daar weten nauwelijks raad met zijn kwaal, al slagen ze erin enige verbetering in zijn toestand te brengen. Intussen heeft Pedro de Wrede zich behaaglijk geïnstalleerd in zijn paleis te Sevilla en wacht daar rustig af tot zijn prinselijke bondgenoot zijn geduld verliest en terugkeert naar Gascogne - natuurlijk zonder zijn geld gekregen te hebben.

Voor John Chandos is de aanwezigheid van Marie-Claire een geschenk uit de hemel. Sinds zij zich regelmatig in het kamp vertoont, lukt het hem iets beter de soldeniers in de hand te houden. Hij schenkt haar honderd goudstukken op voorwaarde dat ze driemaal in de week met haar muzikanten en kunstenmakers zal komen optreden. Dat ze van zijn welwillendheid misbruik maakt om brieven en nieuws voor Du Guesclin binnen te smokkelen, dringt niet tot hem door. Chandos vindt het prettig om met haar te praten, hij heeft maar zelden een vrouw ontmoet die zoveel ervaring en kennis heeft verzameld als Gods Vlindertje. Dat ze hem daarbij handig uithoort, ontgaat hem. Als alle mannen van zijn tijd onderschat hij de slimheid van vrouwen. Hij vindt haar aardig, hij maakt graag gebruik van de goede diensten die haar troep hem bewijst; dat hij het is die wordt geëxploiteerd, beseft hij niet.

‘De Engelsen gaan opbreken,’ zegt Marie-Claire als ze op een namiddag na een voorstelling Du Guesclins tent is binnengeglipt. ‘Dit was ons laatste optreden. Ik heb zojuist afscheid genomen van John Chandos. Hij vertelde me dat hij jullie beiden zal meenemen naar Bordeaux.’

‘En jij?’ vraagt Matthis geschrokken.‘Ik ga terug naar Bretagne.’

‘Alleen?’ bast Du Guesclin.

Lachend schudt ze het hoofd.

‘Ik ben nooit alleen. Raad eens wie er gisteren plotseling in Burgos opdook? Clopin! Met zeven ruiters, vermomd als pelgrims. Hij bracht brieven mee, van Tiphaine en don Henri; ik zal ze je straks geven. En nieuws! Dat nieuws is het belangrijkste. Koning Charles heeft van de afwezigheid van de prins van Wales handig gebruikgemaakt door zijn ambtenaren naar de bezette gebieden te sturen en de bevolking daar op te hitsen om in opstand te komen tegen de Engelsen. In heel Gascogne gist het.’

‘Dus daarom heeft Edward van Woodstock plotseling zoveel haast om terug te keren naar Bordeaux!’ roept Matthis uit. Marie-Claire knikt, wordt dan opeens weer ernstig.

‘Er is nog iets wat je moet weten, Bertrand. Koning Edward van Engeland heeft zijn zoon opdracht gegeven je nooit meer los te laten. Daarom weigert de prins van Wales een losprijs te noemen; je moet voorgoed worden uitgeschakeld.’

‘Nee!’ roept Matthis verschrikt.

Marie-Claire klemt de handen ineen.

‘Barbaren zijn het,’ fluistert ze en ditmaal spreekt niemand haar tegen. Bertrand zegt niets. Marie-Claire haalt de brieven uit haar zak en drukt ze hem in de handen.

‘We moeten iets doen,’ roept Matthis, ‘protesteren, uitbreken...’ ‘Je zult moeten kiezen, Bertrand,’ zegt Gods Vlindertje, die de halve nacht over het probleem heeft liggen tobben. ‘Of je breekt je woord en je ontvlucht zodra je de kans krijgt, met de mogelijkheid dat je sterft met een pijl in je rug, óf je tart de prins van Wales zo lang tot hij wel een prijs op je hoofd moet zetten.’

‘Ik zal erover nadenken,’ knikt Du Guesclin. Peinzend wrijft hij over zijn kapotte linkerhand.

‘Nu moet ik gaan,’ zegt Marie-Claire. ‘O Matthis...’ Ze slaat de

armen om de heraut heen, kust hem op beide wangen. ‘Zal ik jullie ooit terugzien? Ik zal voor je bidden, mijn zoon. Moge God jullie genadig zijn. Ik...’ Ze slikt iets weg. ‘Bertrand, ik beloof je dat ik regelrecht naar Tiphaine zal gaan. Ik zal haar troosten, moed inspreken, bij haar blijven tot jullie... Clopin en zijn ruiters zullen me veilig naar Bretagne brengen. Desnoods ga ik naar Parijs om de koning te smeken voor jullie in de bres te springen. Adieu...’

Weer zoent ze Matthis en dan, na een korte aarzeling, ook Bertrand du Guesclin. En weg is ze. Matthis draait zich langzaam om naar zijn meester.

Bertrand heeft zich op een veldstoeltje laten zakken, de brieven van Tiphaine en De Bastaard liggen ongeopend in zijn schoot. Door Matthis’ hoofd dreunen nog de woorden van Marie-Claire. De prins van Wales weigert een losprijs te noemen, je moet voorgoed worden uitgeschakeld. Dat betekent: levenslange gevangenschap!

Hoe weet ze dat? Chandos, met wie ze zo vaak een kort gesprek heeft gehad, moet op een bepaald moment zijn mond voorbijgepraat hebben. Dus daarom werden ze zo zorgvuldig afgesloten van de buitenwereld. Wat gaat er nu om in de oude geweldenaar? Zit hij Marie-Claires boodschap te herkauwen, de mogelijkheden om zijn vrijheid terug te krijgen tegen elkaar af te wegen?

Vluchten... Gods Vlindertje heeft gelijk: vluchten staat gelijk met woordbreuk en dat zal de prins van Wales de gelegenheid bieden Du Guesclin te laten doden zonder eerverlies. Hem tarten tot hij wel een prijs op je hoofd moet zetten... Dat is gemakkelijk gezegd, maar hoe doe je dat? Matthis laat zich op de knieën zakken en kijkt op naar zijn vriend.

‘Wat moeten we doen?’ vraagt hij zacht.

Over het gehavende gezicht vliegt iets als een grijns.

‘Ik ben nieuwsgierig,’ zegt Du Guesclin langzaam. ‘Bordeaux moet een mooie stad zijn. Wellicht kunnen we daar ontdekken hoe de toestand in de bezette gebieden is en welke uitwerking de politiek van koning Charles heeft gehad. Als we dat eenmaal weten zullen we beslissen over de rest van ons leven.’

Hij heeft het al helemaal uitgedacht, constateert Matthis opgelucht.

DE LOSPRIJS

Gascogne met de hoofdstad Bordeaux is al eeuwenlang Engels bezit. Sinds de Vrede van Brétigny in 1360 zijn daar nog een aantal Franse provincies bij gekomen: de Poitou, Périgord, Maine, Saintonge... zodat het hele zuidwesten van Frankrijk een Engels bewind moet dulden. Maar het daar wonende volk spreekt Frans, denkt Frans, en de door Charles V gezonden geheime agenten vinden in de bezette gebieden een gastvrij onthaal. Ridders, geestelijken, burgers en boeren luisteren gretig naar de beloften die de Franse koning hun doet wanneer ze in opstand willen komen. ‘Weg met de Engelsen, Frankrijk voor de Fransen!’ Nationalisme, patriottisme, dat zijn totaal nieuwe begrippen en lang niet iedereen is er gevoelig voor. Maar een Fransman ziet snel in waar zijn voordeel ligt - en ditmaal schijnt dat voordeel eerder uit Parijs te zullen komen dan uit Londen.

Dan komt de prins van Wales terug in Gascogne en treft het land in ontreddering aan. Zelf is hij zo goed als bankroet. De veldtocht naar Spanje heeft hem een fortuin gekost en Pedro de Wrede heeft hem geen sou terugbetaald. De expeditie ter wille van een vreemde koning heeft hem ook zijn gezondheid gekost. De kwaal die hij in Burgos heeft opgedaan, blijft hem plagen, schijnt ongeneeslijk te zijn. Zijn geweldige prestige heeft ondanks zijn overwinning bij Najera een gevoelige knauw gekregen en in heel Zuidwest-Frankrijk smeult het vuur van de opstand. Hoe kan hij voorkomen dat het smeulende vuur een laaiende brand wordt zodra hij datgene gaat doen wat hij nu wel móet doen: de belastingen verhogen? Hij moet indruk maken op zijn onderdanen! Hij is verwaand, deze kroonprins. Hij stelt zichzelf op één lijn met legendarische legeraanvoerders uit vroeger eeuwen, met de Romeinse keizers, met Alexander de Grote. Wanneer deze geweldenaren thuiskwamen na een succesvolle veldtocht hielden ze in hun hoofdstad een grote intocht, waarvoor speciale erepoorten werden gebouwd en waarbij ze zich lieten volgen door met ketenen behangen overwonnen koningen... In het beschaafde Frankrijk van de veertiende eeuw is zoiets niet mogelijk. Een man als Bertrand du Guesclin kun je niet blootsvoets en met een ijzeren ketting om de nek als een slaaf achter je strijdros laten draven. Maar je kunt hem vernederen, hem aan het volk vertonen als de grote verliezer! In Bordeaux moet iedereen er goed van doordrongen worden dat niemand tegen de prins van Wales is opgewassen - zelfs niet Du Guesclin. Het spijt de kroonprins dat de beroemde zwarte hengst Bliksemschicht geen deel kan uitmaken van zijn triomftocht. Zelfs Chandos heeft er geen idee van waar het paard gebleven is. ‘Ik denk dat het dier op het slagveld van Najera schrok van de trommelaars en op hol sloeg. Daarbij moet het Du Guesclin hebben afgeworpen. Dat is de reden dat mijn Gascogners hem te pakken konden krijgen,’ zegt de prins peinzend. Chandos knikt zwijgend, al weet hij dat het onzin is. Een goed afgericht strijdros als Bliksemschicht schrikt niet van de herrie op een slagveld. Hij gelooft ook niet dat één paard in staat zal zijn Du Guesclin af te werpen. Dat zowel De Bastaard als de machtige hengst die dag verdwenen zijn, geeft hem te denken. Maar Chandos spreekt zijn vermoedens niet uit. Hij heeft geleerd zijn mond te houden in aanwezigheid van zijn leerling.

Hoe goed de prins van Wales zijn triomfantelijke intocht in Bordeaux ook geregeld denkt te hebben, het loopt uit op een grote teleurstelling. Van de Gasconse adel komen de belangrijkste edelen niet eens opdagen om hem bij zijn terugkeer te begroeten. Misschien willen ze eerst de kat uit de boom kijken, misschien zijn ze nog niet openlijk overgelopen naar de Franse kant, maar spelen ze wel met die gedachte en houden ze zich daarom voorzichtig afzijdig. Dan moeten de compagniekapiteins hun plaats maar innemen; ook dat zijn indrukwekkende kerels die zich bijzonder fraai weten uit te dossen. En ergens halverwege de stoet, tussen al die pronk, zal de krakende, onversierde kar rijden waarop Du Guesclin vervoerd wordt. De aanblik van de getemde adelaar zal de Bordelais doen beseffen hoe wisselvallig het aardse bestaan is, hoe diep een man kan vallen.

Maar Matthis Cuvelier gooit roet in het eten. Hij heeft ontdekt welke vernedering de prins van Wales voor zijn meester heeft uitgedacht en hij besluit de situatie om te keren. Niet Bertrand zal worden uitgejouwd - niet zolang Matthis een hoofd op zijn schouders heeft en een machtig stemgeluid in zijn keel! Aan de vooravond van de intocht gaat hij in het kamp op zoek naar Jake de Wyn. Hij vindt De Eeuwig Verliefde in diens tent onder de muren van Bordeaux en hij maakt een onschuldig praatje met de plunderaar.

‘We hebben een voorspoedige reis gehad, vindt u niet?’ zegt hij neutraal. Jake de Wyn klopt hem vaderlijk op de schouder.

‘Aha, daar zie ik onze arme Cuvelier weer eens, de man met het gebroken hart! Je ziet er goed uit, knaap. Wat zeg je van Bordeaux? Mooie stad, hè? Zoals ze daar ligt aan de oevers van de Gironde...’ Matthis knikt en zucht diep. Overdreven diep.

‘Ach, ridder de Wyn, ik wilde dat ik zo gelukkig was in de liefde als u. Herinnert u zich nog hoe u tweehonderd dubloenen aan mij verdiende in Toledo? Ik heb er niets voor terug gehad, nog geen glimlach...’

De Eeuwig Verliefde grinnikt harteloos.

‘Ja jongen, toen had je wel pech.’‘U verdiende die goudstukken te gemakkelijk,’ meent Matthis. ‘Vindt u niet dat ik eigenlijk recht heb op een soort schadeloosstelling?’

Geschrokken grijpt de kapitein naar zijn beurs, alsof hij die tegen een aanslag moet beschermen.

‘Schadeloosstelling,’ prevelt hij huiverig. ‘Cuvelier, vertel me niet dat je je geld terug wilt hebben!’

‘Nee seigneur, dat bedoel ik niet. Maar in Castilië ben ik mijn luit kwijtgeraakt en zonder muziekinstrument voel ik me verloren. Ik ben een trouvère. Mijn stem komt pas goed tot zijn recht als ik mijzelf kan begeleiden. En ik heb niets meer: geen luit, geen viëlla...’

‘Draai er niet omheen. Wat wil je van me?’

‘Uw viëlla,’ zegt Matthis voorzichtig.

‘Mijn... Om erbij te zingen?’

Matthis knikt.

‘Als vergoeding voor die tweehonderd goudstukken?’

‘Zo kunt u het beschouwen.’

‘Hm.’ De Eeuwig Verliefde denkt snel na. Natuurlijk kost een goed muziekinstrument geen tweehonderd dubloenen. En Jake de Wyn heeft nu eenmaal een zwak voor broeders in de kunst.

‘Goed,’ zegt hij schijnbaar onverschillig, ‘ik zal je mijn viëlla geven, omdat je een pleegzoon bent van Gods Vlindertje. Maar dan wil ik nooit meer iets horen over die ongelukkige goudstukken. Begrepen?’

‘Dank u, seigneur,’ antwoordt Matthis nederig. In stilte denkt hij: Ziezo, die is er mooi ingevlogen.

De volgende ochtend wordt Bertrand du Guesclin gedwongen op de kale, open kar te gaan staan, opdat de Bordelais hem goed kunnen zien en naar hartelust kunnen uitjouwen. Matthis slaagt er op het laatste ogenblik in, ook op de wagen te springen. De viëlla houdt hij onder de arm. Als een officier ziet dat hij zich naast Du

Guesclin opstelt, wil hij hem bevelen van de kar te gaan, maar Chandos, die toezicht houdt op het formeren van de stoet, heft snel de hand op.

‘Laat hem,’ zegt hij streng.

Hij kijkt het ongelijke paar op de wagen eens aan, hij doet zelfs een stap terug om het effect op zich te laten inwerken. Daar staat de Breton, één brok samengebalde kracht en spierbundels, met grijze haren in zijn snor, een lelijk gehavend gezicht en een belachelijk hoog voorhoofd. Naast hem de slanke jongeman, een half hoofd langer, met golvende, blonde haren, een korte, lichte baard en prachtige blauwe ogen: een plaatje! Een grotere tegenstelling is niet denkbaar. Chandos glimlacht en wendt zich af. De Bordelais krijgen iets interessants te zien, bedenkt hij.

Voor aan de stoet schallen de klaroenen. Chandos werpt zich in het zadel en rijdt naar voren, waar hij zijn plaats vlak achter de prins van Wales inneemt. De versierde poorten van Bordeaux worden opengeworpen, op de muren ziet het zwart van het volk. Ook in de straten en op de pleinen staan de mensen schouder aan schouder om hun heerser toe te juichen.

Het spreekt vanzelf dat het na de prins van Wales vooral de kar met Du Guesclin is die de meeste belangstelling krijgt. Maar nauwelijks trekt de zegevierende stoet de stad binnen en wijzen de mensen elkaar de wagen waarop de Breton tentoongesteld wordt, of Matthis pakt zijn instrument en begint te zingen. Luid en helder klinkt zijn stem door de straat, weerkaatst door de hoge huizen, waar voor alle vensters en op alle balkons de bewoners zich verdringen.

Tweehonderdvijftig pond botten en spieren,

het gezicht van een duivel, het hart van een held,

de man van de mooiste vrouw in Bretagne,

de vriend van drie vorsten al heeft hij geen geld.

De schrik van de vijand, de troost van de armen,

het zwaard van de wrake, de bijl van de boer...

Dat is ridder Bertrand du Guesclin,

Notre Dame, Du Guesclin!

Het volk, eerst verbaasd, dan geestdriftig, juicht, stampvoet, zwaait met armen en hoeden. ‘Notre Dame, Du Guesclin!’ De kreet vliegt van mond tot mond. Bertrand wuift lachend naar de opgeheven gezichten, knikt minzaam en goedmoedig, dankt voor het applaus en laat de hulde geduldig op zich neerdalen.

Wat bedoeld was als een diepe vernedering wordt door Matthis’ schallende stem omgesmeed tot een triomftocht, een muzikaal eerbetoon, herhaald door duizend kelen. Het is alsof de prins van Wales niet meer bestaat en ze John Chandos niet meer zien. Wat een voorrecht om die man van zo dichtbij te mogen aanschouwen!

En Matthis Cuvelier zingt. Steeds hetzelfde liedje, tot het wordt overgenomen door de straatjongens van Bordeaux, door de havenarbeiders en handwerkslieden, door vrouwen en winkeliers.

Tweehonderdvijftig pond botten en spieren,

Ja, dat is geen leugen, ze zien het zelf. Wat een oersterke kerel!

De schrik van de vijand, de troost van de armen,

Vooral die laatste woorden wekken een storm van geestdrift bij de kleine luiden van de stad.

het gezicht van een duivel, het hart van een held,

Ja, lelijk is hij wel, maar toch is het een gezicht waarvan je niet gauw genoeg krijgt en het heeft iets vertrouwen wekkends.

de vriend van drie vorsten al heeft hij geen geld.

Ja, denken de mensen, dat is waar. Niemand ter wereld heeft zoveel machtige vrienden als die geweldenaar op de kar.

Notre Dame, Du Guesclin!

Het dreunt door de straten, golft over de pleinen. Zelfs de kerkklokken die de prins van Wales een welkom moeten toeroepen, schijnen het ritme van Du Guesclins krijgskreet te hebben overgenomen. Bloemen dalen neer op de wagen, hele slingers: Matthis en Du Guesclin staan er tot hun knieën in. De heraut raapt een gele roos op, ruikt er even aan, werpt die dan toe aan een aardig meisje op een straathoek. Hij knipoogt tegen haar. Nu is hij weer helemaal trouvère, een zanger die liefde, heldendaden en moed verheerlijkt. Bertrand wuift de menigte toe of hij de koning van Bordeaux is.

‘Dat was een slimme zet van je, vriend,’ fluistert hij Matthis toe. ‘Pardieu, je bent me er toch eentje!’

‘Notre Dame, Du Guesclin,’ schreeuwt het volk.

De prins van Wales, helemaal vooraan, wiens hele lichaam pijn doet en die moeite heeft rechtop in het zadel te blijven zitten, hoort het en vertrekt zijn gezicht. Van pijn, van woede, van teleurstelling. Zo had hij het niet bedoeld. Op de een of andere manier voelt hij zich bedrogen, al zou hij niet kunnen zeggen wie het is die hem zijn triomfantelijke intocht heeft afgenomen. Dat ellendige volk... Achter zich hoort hij John Chandos grinniken. Briesend wendt hij zich om in het zadel.

‘Nooit zal ik die vermaledijde Breton loslaten,’ gromt hij tussen opeengeklemde tanden. ‘Laat hem vandaag maar genieten van zijn populariteit, het lachen zal hem gauw genoeg vergaan als hij ontdekt dat hij in Castilië zijn laatste heldendaden heeft verricht.’ Chandos knikt gehoorzaam. Maar diep in zijn hart vindt hij het leuk. Hoe vaak al heeft de prins van Wales zich laten toejuichen voor de overwinningen die Chandos voor hem had bevochten? Ditmaal jubelt Bordeaux voor een andere held en de kroonprins voelt zich beledigd. Het is een vreemd soort gerechtigheid die hier voltrokken wordt...

Bertrand du Guesclin en zijn heraut krijgen in Bordeaux een huis toegewezen en ze worden streng bewaakt. Voortdurend staan er twee schildwachten voor de deur. Bertrand kan alleen wat lichaamsbeweging nemen op het ommuurde binnenplaatsje, ook onder toezicht van twee soldaten. Samen met Matthis bouwt hij een stellage waaraan hij zijn spieren kan oefenen, want hij wil in conditie blijven. Herfstregens en winterstormen kunnen hem niet binnen houden. Du Guesclin is een man van het land; tussen de muren van een kamer krijgt hij het benauwd, hij moet in beweging zijn, de wind om zijn oren voelen blazen.

Ze zijn volledig afgesloten van de buitenwereld. Tweemaal per dag komt een knecht uit het paleis hun eten brengen, maar deze knecht mag niet met de gevangenen spreken. Het wordt Matthis al spoedig duidelijk dat Marie-Claire gelijk had: de prins van Wales is niet van plan een losprijs op hun hoofden te zetten. Hij wil hen voor de rest van hun leven uitschakelen. Dus moet hij op de een of andere manier gedwongen worden een prijs te noemen, in het bijzijn van getuigen. Hoe moeten ze dat aanpakken? Matthis ontwerpt een plan.

Op een avond in januari, wanneer ze in het woonvertrek bij de haard zitten, fluistert de heraut zijn meester toe: ‘Wordt het geen tijd om in beweging te komen, Bertrand?’

Du Guesclin grijnst. Hij steekt zijn armen boven het hoofd, de spieren zwellen. Dan beweegt hij voorzichtig de vingers van de verminkte hand. ‘Dit is het enige dat niet meer wil,’ prevelt hij, ‘voor de rest voel ik me uitstekend. Ja Matthis, je hebt gelijk: het wordt tijd dat we de prins van Wales in een hoek drijven. De rust heeft lang genoeg geduurd.’

Dan dreunt hij luid, zodat de bewaker wakker schrikt: ‘Ik ga naar bed, ik voel me ellendig.’ Sloffend verdwijnt hij in de alkoof die hem tot slaapkamer dient.

De volgende ochtend horen de bewakers tot hun ontsteltenis van Matthis Cuvelier dat Bertrand du Guesclin ziek is. Handenwringend roept de heraut hun toe: ‘Het loopt af met hem. Hij heeft koorts... er moet onmiddellijk een arts komen. Haast je, man...

En een notaris! Een priester! Een man als Du Guesclin moet toch de gelegenheid krijgen voor zijn dood zijn testament te maken.’ ‘Is het zo erg?’ vraagt de sergeant van de schildwachten geschrokken.

‘Doodziek is hij,’ schreeuwt Matthis. En als de sergeant zelf wil gaan kijken in de alkoof, houdt de jongeman hem tegen. ‘Pas op, wie weet is het besmettelijk.’

De man aarzelt en strijkt zich peinzend over de kin.

‘Een arts, een notaris, alsof dat zomaar gaat,’ bromt hij. ‘Daarover kan ik toch niet beslissen.’

‘Stuur onmiddellijk een boodschap naar generaal Chandos,’ raadt Matthis aan. ‘Maar snel. Ik geloof dat het zéér ernstig is.’

Het domme gezicht van de sergeant licht op. Hij knikt Matthis toe, geeft een paar bevelen aan zijn ondergeschikten en snelt weg. Hoe wordt er in het prinselijk paleis te Bordeaux gereageerd op het bericht dat Du Guesclin doodziek is? Matthis wilde dat hij erbij kon zijn en kon horen wat Chandos en de kroonprins tegen elkaar zeggen. Vol spanning wacht hij op het resultaat van zijn mededeling.

Diezelfde middag komt de sergeant terug met een arts. Matthis brengt de geleerde man in de alkoof waar Du Guesclin kreunend op zijn bed ligt te woelen. De Breton haat artsen, volgens hem weten ze niets, kunnen ze niets en zijn ze er alleen op uit hun patiënten met grote spoed het graf in te helpen. Daarom kost het hem geen moeite zich met een vertrokken gezicht af te wenden van de in het zwart geklede man voor zijn bed.

‘Is het besmettelijk?’ vraagt Matthis angstig, wanneer de arts met gefronste wenkbrauwen op de zieke neerkijkt. Dat maakt dat de man een stap terug doet.

‘Waar doet het pijn?’ vraagt hij uit de verte.

‘Overal...’ kreunt de zieke.

‘In de buik?’‘Van boven, van onder..

Matthis moet opeens aan tante Eulalia denken, die zich ook verbeeldde dat ze van alles en nog wat mankeerde.

‘Ik zal uw meester een purgeermiddel voorschrijven,’ zegt de geleerde tegen Matthis. Uit ervaring weet hij dat de meeste kwalen van zware mensen worden veroorzaakt door verstopping, omdat ze te veel en te vet eten. Van een paar keer flink afgaan knappen ze in de regel snel op. ‘Ik zal mijn knecht kruiden laten brengen. Laat die trekken in heet water en geef hem elk uur een halve kroes.’

‘Red hem dokter, ik smeek het u,’ snikt Matthis. Hij veegt hard over zijn (droge) ogen.

‘Maak u niet ongerust, monsieur, die man kan wel iets verdragen.’ De arts vertrekt snel, maar niet nadat Matthis hem heeft bezworen: ‘Er moet ook een notaris komen!’

Het gerucht dat Bertrand du Guesclin ziek is, wellicht stervende, zet heel Bordeaux op stelten. Voortdurend verzamelen zich groepen mensen voor het bewaakte huis. Ze staren naar het venster, hopend een glimp op te vangen van wat daarbinnen gebeurt. Matthis verschijnt van tijd tot tijd voor het raam en roept hun dan toe: ‘Het gaat slecht met hem.’ In de stad wordt over niets anders meer gepraat. En het kan niet uitblijven: ook de prins van Wales wordt nieuwsgierig. De kwaal die de kroonprins in Spanje heeft opgelopen, kwelt hem nog steeds en er zijn dagen dat hij speelt met de gedachte terug te keren naar Engeland en het bestuur van Gascogne over te geven aan een van zijn jongere broers. Hij voelt wel dat hij niet lang meer te leven heeft. Maar nu is Du Guesclin ziek. Het schijnbaar onverwoestbare lichaam geeft het op... Dat wil hij zien! Met eigen ogen wil hij zich overtuigen van de miserabele toestand waarin de Breton verkeert; wellicht vermindert die aanblik dan zijn eigen pijn.

Matthis Cuvelier, die er de afgelopen weken wel voor heeft

gezorgd dat hij met de schildwachten op goede voet staat, zodat hij hen altijd handig kan uithoren, is bijtijds van de komst van de kroonprins op de hoogte. Blij stormt hij de slaapkamer binnen. ‘Het lukt,’ fluistert hij de zieke opgewonden toe. ‘De prins van Wales komt naar je kijken, met Chandos, een notaris en een heel gevolg. Onze bewakers hebben er nog nooit zo keurig bij gestaan. Ze hebben zich extra opgepoetst en hun hellebaarden glanzen als zilver. Kleed je aan, Bertrand. Nu kunnen we lachen.’

Du Guesclin rekt zijn machtig lichaam, laat de spieren zwellen onder zijn huid, beproeft nog eens zijn verstijfde linkerhand, verlaat dan het bed en kleedt zich met zorg.

Het is een heldere, droge winterdag. Bordeaux lijkt zich als een poes uit te rekken in het zonlicht. Het is koud, maar het is geen onaangename koude. Bij zulk weer voelt de prins van Wales zich minder ziek. De gedachte dat zijn aartsvijand op sterven ligt, geeft hem de kracht zijn paleis te verlaten om zich per draagstoel naar de woning van zijn gevangene te laten vervoeren. De klaroenen schallen, de lijfwacht staat stram, de bewakers voor de deur van het huis staren strak voor zich uit, de straat is zwart van het te hoop gelopen volk.

De deuren zwaaien open. Met alle waardigheid die zijn kwaal hem toestaat betreedt de prins van Wales op zijn gezwollen benen het woonvertrek. En daar vindt hij Bertrand du Guesclin. Blakend van gezondheid, wijdbeens, met een door weer en wind getint gezicht vol littekens. Een toonbeeld van kracht en zelfvertrouwen. De Breton buigt diep, schuift de verbijsterde prins een zetel toe, kan het dan toch niet nalaten om even in de richting van John Chandos te grijnzen.

De prins van Wales, blij dat hij zit al wil hij dat niet laten merken, kijkt streng op naar zijn gevangene. Is dat een stervende?

‘Hoe gaat het met u, ridder Bertrand du Guesclin?’ vraagt hij afgemeten terwijl hij meesterlijk zijn teleurstelling verbergt.‘Sire, het gaat mij uitstekend,’ dreunt Bertrand. ‘Hoe kan het ook anders? Ik ben de meest geëerde gevangene ter wereld, ik ben de gegijzelde van de prins van Wales. En iedereen in Frankrijk en Gascogne weet dat u, de kroonprins van Engeland, geen prijs op mijn hoofd durft te zetten omdat ik te gevaarlijk ben om vrij man te zijn. Zoveel eer is nog nooit eerder aan een krijgsman betoond.’ Matthis ziet hoe John Chandos zich op de lippen bijt. Uit ergernis of om een glimlach te verbergen?

‘Wie zegt dat ik bang voor u ben, ridder Du Guesclin?’ stuift de prins op.

‘Iedereen, tot de eenvoudigste schildwacht toe,’ antwoordt Bertrand droogjes. ‘En hoe kan het ook anders? De koning van Frankrijk heeft u verzocht uw prijs te noemen en u heeft geweigerd. Wanneer een man als u het oorlogsrecht met voeten treedt, kan dat maar één ding betekenen: u vreest niets zozeer als Du Guesclin op vrije voeten. En natuurlijk beschouw ik het als een hoge eer dat de prins van Wales bang voor mij is.’

Edward van Woodstock snuift woedend; achter zich hoort hij Chandos kuchen. Dat betekent: pas op, er zijn getuigen bij! Trots werpt hij het hoofd in de pijnlijke nek.

‘Ik vrees u niet, Bertrand du Guesclin! Waarom zou ik u niet durven vrijlaten? Men heeft mij verteld dat het er niets toe doet hoe hoog de prijs is die ik op uw hoofd zet: Frankrijk zal die zonder morren betalen. Maar een bod is mij tot nu toe niet gedaan; men laat het blijkbaar aan mij over. Welnu, om alle misverstanden te voorkomen stel ik voor dat u zelf de hoogte van uw losprijs vaststelt. Niemand beter dan u kan zeggen wat u voor Frankrijk waard bent.’

Dat is een gemene streek, denkt Matthis. Hij wéét dat Du Guesclin niet rijk is en meer schulden dan bezittingen heeft. En als Bertrand een laag bedrag noemt zal hij hem honen, vernederen... Du Guesclin aarzelt echter geen moment.

‘Wat zou u denken van honderdduizend francs, sire?’ zegt hij bedaard. Chandos zuigt verrast de adem in. De leden uit het gevolg kijken elkaar ongelovig aan. De notaris heft het hoofd op alsof hij zijn oren niet durft te geloven.

‘Honderdduizend francs?’ lispelt de prins, bang dat hij het verkeerd heeft verstaan.

‘Waarbij ik als voorwaarde stel dat mijn heraut eveneens zijn vrijheid terugkrijgt,’ knikt Bertrand.

‘Maar dat is de losprijs voor een prins! Denkt u werkelijk dat koning Charles bereid zal zijn zo’n fortuin voor uw persoon neer te tellen?’

Zelfs Matthis is met stomheid geslagen. Hij voelt het bloed uit zijn wangen wegtrekken. Is Bertrand krankzinnig geworden? Honderdduizend francs voor één krijgsman - het is ongehoord. Het is de helft van wat Du Guesclin een paar jaar tevoren de paus afdreigde en Matthis herinnert zich de kisten met goud en juwelen, de zwarte parel van Marie-Claire. Waar moet zijn meester zo’n duizelingwekkend bedrag vandaan halen? Chandos buigt zich voorover en fluistert de kroonprins iets in.

Hij raadt hem aan het aan te nemen, schiet het door Matthis heen. Dan ziet hij hoe de prins de notaris naderbij wenkt.

‘We zullen een contract opstellen,’ zegt hij stug. ‘U krijgt uw vrijheid zodra de helft is betaald, voor het resterende bedrag geeft u mij een schuldbekentenis. Zolang die schuld niet is ingelost, ridder Du Guesclin, heeft u niet het recht de wapens tegen mij op te nemen, zoals u weet. En dan zullen we eens zien hoeveel jaren er verstrijken voor die eerste vijftigduizend binnenkomen.’

Bertrand buigt eerbiedig.

‘Drie weken, sire,’ voorspelt hij rustig.

‘U schijnt heel zeker te zijn van uw zaak,’ gromt de prins verontwaardigd. Bertrand lacht hem zonnig toe.

‘O ja, sire. Frankrijk zal met vreugde het offer brengen. Ik dank u zeer voor uw komst en voor de grote eer die u mij daarmee heeft bewezen. Het is niet ieder gegeven de machtige prins van Wales, de edelste ridder van het vasteland, aan zijn ziekbed te mogen ontvangen.’

‘Ziekbed!’ snuift de prins, trillend van woede. Er gaat een steek door zijn hart als hij naar de brede gestalte van de Breton kijkt. Mijn God, denkt hij jaloers, ik wilde dat ik half zo gezond was als die vermaledijde boer... Steunend op John Chandos verlaat hij een kwartier later het huis. Een ziek en verslagen man.

Februari is nog niet ten einde wanneer de eerste vijftigduizend francs Bordeaux binnenkomen. Bertrand du Guesclin en zijn heraut kunnen vertrekken.

Chandos in eigen persoon komt hun twee prachtige paarden uit zijn stal brengen. Een geschenk van de ene generaal voor de andere.

‘Ik begrijp het niet,’ zegt hij tegen Du Guesclin. ‘Toen u vier weken geleden dat duizelingwekkend hoge bedrag noemde dacht ik: hij bluft. Zoveel is geen enkele man waard die niet van koninklijke bloede is. Maar ze betalen, ridder Du Guesclin, ze betalen zonder morren; heel Frankrijk betaalt mee... Wist u dat dat zou gebeuren?’

Bertrand kijkt hem recht in de ogen.

‘Ja seigneur, dat wist ik,’ zegt hij.

Een ogenblik staren ze elkaar aan. Chandos, de beste Engelse generaal die Edward III ooit heeft gehad, en Bertrand du Guesclin, die tweemaal van hem verloor. Ze glimlachen tegen elkaar. Ze zijn ongeveer even oud, even ervaren en ook wat hun verstand betreft aan elkaar gewaagd.

Toch is het John Chandos die het eerst de ogen neerslaat. Zou het Engelse volk voor mij honderdduizend francs betalen, vraagt hij zich in verwarring af. Nee...

‘U moet zeer populair zijn in Frankrijk, seigneur,’ zegt hij niet zonder jaloezie. ‘De Fransen staan erom bekend dat ze niet graag scheiden van hun geld.’

‘Dat is waar, seigneur, en daarom betalen ze nu. Zonder Du Guesclin lopen ze kans dat al hun geld hun wordt afgenomen door de Engelsen. Mét Du Guesclin zullen ze uw landgenoten succesvol kunnen weerstaan en uit Frankrijk verdrijven.’

Bescheidenheid is nooit Bertrands sterkste zijde geweest. Chandos, die wel een bescheiden man is, verbaast zich.

‘Ik herinner mij,’ zegt hij stijfjes, ‘dat de vermaarde Bertrand du Guesclin, in wie het Franse volk blijkbaar zoveel vertrouwen heeft, toch al vele malen in gevangenschap is geraakt, wat hem aardig wat gekost heeft. Vindt Frankrijk niet dat u een dure kostganger bent, seigneur?’

‘Ongetwijfeld. En daarom is dit de laatste keer geweest.’

‘Hoe kunt u daarvan zo zeker zijn?’

‘In het vervolg zal ik alleen nog vechten wanneer ik het opperbevel mag voeren. Telkens als mij dat niet werd toegestaan liep het verkeerd af. Maar wanneer ik beveel, ridder Chandos, dan win ik en ben ik degene die gevangenen maakt.’

Dat is waar, denkt Chandos. Hij steekt zijn hand uit, Du Guesclin grijpt die hand en drukt hem warm.

‘Wellicht ontmoeten wij elkaar nog eens, ridder Du Guesclin.’

‘Ik hoop het, seigneur. Een slimmer en dapperder tegenstander kan geen man zich wensen.’

Dan stijgt Bertrand op en wenkt Matthis. ‘Kom, vriend. Naar Tiphaine!’

Ze draven weg, nagekeken door John Chandos, uitgeleide gedaan door honderden juichende Bordelais.

In zijn paleis zit de prins van Wales rechtop in zijn bed, wrijft over zijn pijnlijke knieën en hoort hoe het volk tekeergaat. Op dat moment betreedt John Chandos de prinselijke slaapkamer om te informeren hoe het met zijn zieke beschermeling gaat.

‘Zijn ze weg?’ vraagt de prins van Wales spijtig.

‘Ja sire.’

Samen luisteren ze naar het gejubel van het volk dat dof tot hen doordringt.

‘Ik begrijp het niet,’ prevelt de prins. ‘Waarom zijn mijn onderdanen zo gesteld op die lelijke geweldenaar?’

Ja, waarom? denkt Chandos. Hij haalt de schouders op en zegt tactvol: ‘Ik denk, sire, dat uw onderdanen brave christenen zijn en de woorden in praktijk brengen: hebt uw vijanden lief.’

De prins van Wales heeft geen gevoel voor humor. Hij gromt en wrijft weer over zijn knieën.

‘De Gascogners zijn ondankbaar, ze zijn niet waard dat ik over hen regeer.’

‘Sire,’ antwoordt Chandos geschrokken, ‘u kunt nog niet teruggaan naar Engeland. Elk ogenblik kan de oorlog met Frankrijk weer uitbreken. Koning Charles bereidt zich voor. In Castilië is De Bastaard weer aan de winnende hand. Uw belastinggaarders worden in de bezette gebieden uitgejouwd en omgebracht.’

De prins knikt, zwijgt, piekert.

We hadden nooit naar Spanje moeten gaan, denkt Chandos. We hebben daar gewonnen en toch... toch werden we er verslagen, geruïneerd; was het allemaal tevergeefs omdat De Bastaard wist te ontkomen. Hoe? Zijn dode paard vonden we op het slagveld van Najera... Iemand moet hem een ander paard gegeven hebben en de raad om te vluchten en zijn leven te redden. Wie?

De beroemde hengst van Du Guesclin was na het gevecht ook verdwenen, even onvindbaar als De Bastaard. Het kan toch niet waar zijn dat een paard de geschiedenis ombuigt en Engeland op de knieën dwingt?

THÉRÈSE

Thuiskomen na een lange, lange afwezigheid heeft iets ontroerends. Je kunt het niet allemaal tegelijk verwerken; iedereen vliegt op je af, wil je bekijken, bestormt je met vragen. Als het dan bovendien een ijskoude februaridag is, je na een lange, bitterkoude rit in een ridderzaal komt waar een laaiend haardvuur brandt, een dienstmeisje je warm gezoet bier in de handen drukt en vrolijk ‘dag Matthis’ zegt, alsof ze je zusje is, dan duurt het wel even eer het tot je doordringt wie zij is.

Matthis, door en door koud, met de warme kroes in de handen, kijkt verwonderd in een paar ijsblauwe ogen. Het meisje is lang, ze heeft een rond gezichtje, een brutale wipneus, een terugwijkende kin, een brede mond. Hij schudt het hoofd; hij kent haar niet. Op dat moment plant Kleine Robert zich tussen het meisje en Matthis en gilt: ‘Ik ben gegroeid. Het laatste jaar een heel stuk, zie je wel?’

Matthis knikt verstrooid - het zal wel - maar het meisje zegt opgewekt: ‘Kleine Robert groeit net als de blauwe bosklokjes: naar beneden.’ Ze lacht, draait zich om en loopt weg. Kleine Robert stampvoet.

‘Ze plaagt me altijd, maar ik zet het haar nog wel eens betaald,’ roept hij beledigd. Matthis grinnikt en laat de warme drank in zijn keel glijden. In zijn rug voelt hij de gloed van het haardvuur; hij begint een beetje bij te komen van de reis. ‘Trek het je niet aan, broertje,’ zegt hij goedmoedig. ‘Jij kunt het niet helpen dat je hooguit negen jaar lijkt.’

‘Ik ben twaalf, misschien al dertien,’ roept Kleine Robert verontwaardigd. Dan holt hij weg, naar zijn moeder die met Bertrand du Guesclin en een innig gelukkige Tiphaine staat te praten.

Matthis drinkt stil zijn bier. De maandenlange gevangenschap zit hem nog in de leden; hij kan nauwelijks geloven dat hij weer vrij is. Vrij om naar buiten te lopen, door de velden te rijden...

Het brutale meisje staat opeens weer naast hem, met een schaal van de beroemde honingkoekjes van vrouw Béchet. Verstrooid steekt Matthis zijn hand ernaar uit.

‘Neem er maar twee,’ zegt ze, ‘maman heeft er erg haar best op gedaan.’ En dan pas beseft Matthis wie ze is: Thérèse, het dochtertje van de kokkin. Tjee, hij zou haar niet herkend hebben! Wat is ze lang geworden; ze is al bijna een vrouw.

‘Dank je,’ zegt hij, want hij is altijd beleefd tegen vrouwen.

‘Met dat blonde baardje ben je net een Noorman,’ zegt ze vrolijk. ‘Welkom thuis, viking.’

‘Ik ben een Picardiër,’ laat hij zich ontvallen. Hij vindt haar nogal brutaal.

‘Wil je nog bier? Warm Normandisch bier om je de zuidelijke zon te herinneren?’

‘Goed.’ Hij steekt haar de kroes toe. Ze is lelijk, maar het is duidelijk dat ze hem wil verwennen. Het is vele maanden geleden dat vrouwen zich voor hem uitsloofden; hij ontdekt nu dat hij dat heeft gemist. Ja, hij is weer thuis! Heerlijk is dat...

Thuis, dat is ditmaal kasteel Longueville, waar Tiphaine met smart op haar man heeft gewacht vanaf het moment dat het bericht kwam: Du Guesclin heeft zijn vrijheid teruggekregen. Eigenlijk is hij verrast Thérèse hier te vinden. Hoort ze niet op Pontorson? De slotvrouwe zal haar kokkin wel altijd met zich meenemen, bedenkt hij dan, en dat houdt blijkbaar in dat Thérèse haar ook vergezelt.

Hij bekijkt haar met de ogen van een kenner. Ze heeft hoekige schouders, een platte buik, veel te lange benen, en dan die ogen!

Als ijsschotsen in een winterse rivier... Die ogen kijken hem nog steeds vrijmoedig aan. ‘Ik heb gehoord,’ zegt ze, ‘dat de prins van Wales aan waterzucht lijdt. Jij hebt hem gezien, Matthis. Is het waar dat hij zo is opgezwollen dat hij niet meer in zijn wapenrusting past?’

‘Praatjes,’ bromt Matthis, zijn handen warmend aan de kroes. ‘De prins loopt moeilijk, maar wat hij precies mankeert weet niemand. De knapste artsen staan voor een raadsel. Wil jij het dan beter weten?’

‘Natuurlijk! Ik wil altijd alles beter weten.’

Weg is ze alweer met haar schaal en dampende kruik. Verbluft kijkt Matthis haar na. Hij herinnert zich dat ze als kind ook al zo beweeglijk was, nooit lang kon stilstaan. Ze was heel anders dan de wat slome dorpskinderen van Pontorson of Longueville.

De gloed van het vuur verspreidt zich door zijn leden, het zoete bier heeft hem vanbinnen verwarmd; hij begint zich weer een beetje mens te voelen. Mensen lopen de zaal in en uit. Hij gaat zitten op een schemeltje bij de haard, staart in de vlammen en denkt aan Rosita. Hij zou er wat voor gegeven hebben om haar hier nu naast zich te hebben bij dat koesterende vuur! Bertrand du Guesclin is toch maar een geluksvogel, denkt hij verstrooid. Hij heeft een mooie vrouw die hem vereert, die hem uitbundig begroet bij zijn thuiskomst, hem omringt met warmte en liefde. Ik heb niemand... Een hand daalt op zijn schouder.

‘Je ziet er bedroefd uit Matthis,’ zegt Marie-Claire zacht. Ze trekt een krukje bij, gaat naast hem zitten. ‘Ben je niet blij weer thuis te zijn?’

‘Jawel.’ Hij doet moeite zijn somberheid van zich af te schudden. ‘Hoe was jullie reis?’ vraagt hij snel. ‘Geen moeilijkheden gehad in de bergen?’

‘O nee, de reis verliep heel vlot. We hadden goede paarden, voldoende geld en Clopin had een vrijgeleide van don Henri in zijn zak, daarvan hebben we in Aragon en in de noordelijke bergen veel gemak gehad. We reden over Huesca, ken je die weg? Eerst zie je niets dan ruige bergen, knisperend onkruid, drooggevallen dalen. Hoe hoger we kwamen, hoe kaler het landschap werd - niets dan steen en nog eens steen. En opeens veranderde de wereld. Ik zag weer bloemen, lichte struiken, diepgroene bomen en water, kristalhelder water dat zong en spetterde, over bemoste rotsblokken naar het noorden stroomde. Toen zei Clopin plotseling: “Ziezo, Marie-Claire, we zijn weer in Frankrijk.” We lieten de onherbergzaamheid achter ons, we reden het paradijs binnen, het was zo heerlijk. Op dat moment zwoer ik een dure eed: nooit meer zal ik het gezegende Frankrijk verlaten, wat er ook mag gebeuren. Want hier is mijn tehuis.’

‘Maar hoe konden jullie zoveel gemak hebben van een vrijgeleide van De Bastaard?’ vraagt Matthis verbaasd.

‘Lieve jongen, weet je dat niet? Don Henri is bezig zijn koninkrijk terug te veroveren. In Castilië woedt een burgeroorlog! Pedro de Wrede heeft Burgos weer verlaten; hij heeft zich teruggetrokken op Sevilla en een bondgenootschap gesloten met de Morenkoning Mohammed van Granada. Net als twee jaar geleden heeft hij Toledo aangewezen als het bolwerk dat de oprukkende troepen van De Bastaard moet weerstaan.’

Bertrand du Guesclin staat opeens achter haar en grijpt haar bij de schouder.

‘Dat is nieuws voor ons,’ roept hij uit. Tiphaine is ook naderbij gekomen. ‘Marie-Claire,’ zegt ze zacht en verwijtend, ‘had je dat nieuws niet nog een halve dag voor je kunnen houden? Nu wil Bertrand er alles van weten.’

‘Reken maar!’

‘Het... het spijt me.’ Marie-Claire lijkt niet echt onder de indruk te zijn. ‘Het ontviel me. Nou goed, luister dan. Toledo is na jullie

nederlaag bij Najera onmiddellijk weer overgelopen naar de zijde van Pedro de Wrede, die zich weliswaar koning van Oud- en Nieuw-Castilië noemt, maar slechts door een deel van het land wordt erkend. De kleine luiden willen De Bastaard terug, in wie ze meer vertrouwen hebben. Een deel van de adel ook. Zodra de prins van Wales was teruggekeerd naar Bordeaux trok De Bastaard Castilië weer binnen en hij ondervond veel steun van de bevolking. Hij trotseerde de winter, joeg de troepen van Pedro voor zich uit en nu belegert hij Toledo.

‘Nee!’ roept Matthis geschrokken.

Iedereen die in de zaal aanwezig is, staat nu om Gods Vlindertje heen.

‘Jawel, De Bastaard belegert Toledo en hij kan de stad niet nemen, dus heeft hij de toegangswegen geblokkeerd en probeert hij Toledo uit te hongeren en zo te dwingen zich over te geven.’

Matthis tracht zich te beheersen. Hij ziet twee ogenparen die hem niet loslaten: die van Clopin en de ijsblauwe kijkers van Thérèse. Clopin weet van Rosita...

‘De Bastaard,’ gaat Marie-Claire argeloos verder, ‘heeft koning Charles om hulp gevraagd. Dat wil zeggen: hij heeft om Bertrand du Guesclin gevraagd. Don Henri is ervan overtuigd dat Bertrand de sterke stad wél op de knieën kan dwingen. En koning Charles heeft toegestemd.’

‘Bedoel je,’ stamelt Matthis, ‘dat we teruggestuurd zullen worden naar Castilië?’

Marie-Claire knikt. Tiphaine roept: ‘Is het niet verschrikkelijk? Jullie zijn nét terug... Ik verwacht elke dag een koerier uit Parijs. Bertrand, waarom gunt de koning je nooit een ogenblik rust?’ ‘Kom, kom, zo’n haast zal er niet bij zijn,’ bast Du Guesclin terwijl hij een arm om haar heen slaat. ‘Het is winter.

‘Er is wel haast bij,’ zegt Marie-Claire. ‘Koning Charles is gereed om de oorlog tegen Engeland te hervatten en de bezette gebieden te bevrijden. Dat zal een langdurig en moeizaam karwei worden en daarvoor heeft hij een bondgenoot nodig die over een goede vloot beschikt. Dat wil zeggen: Castilië. Don Henri moet in zijn rechten hersteld worden en Pedro de Wrede moet worden verjaagd - voorgoed. Waarom denken jullie dat koning Charles het hele land heeft gemobiliseerd om jullie losprijs zo snel bij elkaar te krijgen, Bertrand? Hij heeft er een deel van zijn juwelen voor moeten verpanden, hij heeft alle bisschoppen ingeschakeld voor een collecte door heel Frankrijk, hij heeft elke stad, elk dorp laten meebetalen. Twee grote taken wachten op je. Je zult de oorlog in Castilië snel tot een goed einde moeten brengen en daarna de Engelsen uit Frankrijk jagen.’

‘Te beginnen met Toledo,’ prevelt de geweldenaar.

Matthis is opgestaan, bleek en geschrokken.

‘Hoe lang... hoe lang ligt De Bastaard al voor die stad?’ vraagt hij haperend.

‘Al een paar maanden.’

‘Grote hemel!’

Wanhopig denkt hij aan de machtige vestingwerken, de zwaar versterkte San Martinobrug, de dikke muren, de rijke bovenstad met de vele handwerkers en handelshuizen, aan Rosita... Lijdt zij honger?

‘Opgesloten zitten in een belegerde stad - ik weet wat dat betekent,’ zegt hij smartelijk. ‘Herinner je je het nog, Bertrand? Toen in Rennes... Maand na maand... Het voedsel wordt schaars, de brandstof raakt op, uitgehongerde kinderen kauwen op vetkaarsen, sabbelen op steentjes, iedereen wordt mager, verzwakt zienderogen. Ziekte, gebrek, wanhoop sluipen door de straten, geleidelijk aan verliezen de poorters alle hoop...’ Zijn stem stokt. Marie-Claire kijkt verwonderd naar hem op.

Matthis is zich er niet eens van bewust dat hij hardop heeft gesproken. De geur van gebraden varkensvlees dringt zijn neusgaten binnen. Het schemert al. Thérèse loopt af en aan en ontsteekt de kaarsen. Vrouw Béchet brengt dampende schalen binnen, roept haar meesteres toe dat er is opgediend. Nee, hier op Longueville lijden ze geen honger!

Woedend kijkt Matthis neer op de volgeladen tafel, de glanzende bruine broden. Een grote kluit boter in de vorm van een Normandische eend prijkt in het midden. En Rosita moet droog brood eten - als er tenminste nog brood gebakken wordt in Toledo... O, die vervloekte Bastaard, waarom moet hij juist Toledo belegeren? Alsof er in Spanje geen andere belangrijke steden zijn! ‘Ga toch zitten, dromer,’ zegt een schrille stem achter hem. Twee handen duwen hem neer op de bank. Thérèse buigt zich half over hem heen als hij zit, schenkt zijn beker vol fonkelende wijn.

‘Hier, drink. Ze zeggen dat je daar zuiver bloed van krijgt. Ik ben bang dat je er eerder onzuivere gedachten van krijgt.

Voor hij kan antwoorden ziet hij haar wegschieten, in het voorbijgaan Kleine Robert aan zijn oor trekkend. De page staat achter de zetel van vrouwe Tiphaine, klaar om haar te bedienen. Maar aan Thérèses brutaliteiten schijnt hij gewend te zijn, want hij lacht erom. Matthis herinnert zich plotseling hoe de twee kinderen vroeger samen optrokken, samen kattenkwaad uithaalden, zich samen over hun schrijftafeltjes bogen. Ach, eigenlijk zijn het nog steeds kinderen...

Bij Bertrand du Guesclin gaat het aan tafel ongedwongen toe. De boerenafkomst van de ridder verloochent zich niet; als in een hoeve zitten ook hier heren, vrouwen en knechten bijeen en doen zich te goed. Matthis ziet hoe tientallen mensen zich om de lange schragentafel scharen en vrolijk pratend op het voedsel aanvallen. Maar er is ook een lege plaats: die van Rolin Bodin. Op die plek ligt een krans van gedroogde bloempjes. ‘Ik drink op de gezondheid van de gravin van Longueville,’ dreunt Du Guesclin, ‘op onze behouden thuiskomst en op de dappere schildknaap die zijn leven gaf in een vergeefse poging om mij te redden. God hebbe zijn eerlijke ziel.’

‘Amen,’ fluistert Matthis bleekjes. Hij ziet hoe Kleine Robert even iets moet wegslikken. Rolin was zijn vriend, denkt Matthis plotseling. Arme Robert, hij moet nog leren hoe wisselvallig het leven van een krijgsman is. Je maakt vrienden en je verliest ze weer. Het leven jaagt je van de ene hoek van het koninkrijk naar de andere en overal zijn mensen: goede en slechte. Je hecht je aan de goede, je haat de slechte, maar het rad van fortuin wentelt rond en voor je het beseft ben je weer alleen, berooid, zonder troost...

Het dringt plotseling tot hem door wat een geweldige steun zijn meester heeft aan de mooie Tiphaine, die er altijd is als hij terugkeert van de zoveelste veldtocht, die tijdens zijn afwezigheid zijn bezittingen beheert, de schuldeisers op een afstand weet te houden, op wier toewijding hij altijd kan rekenen. Een goede vrouw is voor een belangrijk man haar gewicht in goud waard.

Dwars door zijn gepieker heen dringt de stem van Bertrand tot hem door: ‘Rolin Bodin was een goede schildknaap en ik zal hem missen. Ik moet een plaatsvervanger voor hem vinden.’

Kleine Robert springt in de houding.

‘Seigneur,’ zegt hij flink, ‘ik ben bereid.’

‘Nee,’ antwoordt Du Guesclin. ‘Jij bent een moedige jongen, maar veel te klein. Op een slagveld ben je niets waard.’

‘Seigneur...’ begint de page verontwaardigd.

‘Robert, houd je mond. Olivier moet mijn persoonlijke schildknaap worden, hij is groot en sterk.’

Olivier, een achttienjarige jongen en een neef van Clopin, zit te stralen. Hij is al een tijdje in opleiding geweest bij zijn oom en sinds een jaar draagt hij de rang van schildknaap, maar de persoonlijke schildknaap van Du Guesclin worden is iets anders. Kleine Robert zwijgt verpletterd. Hij kijkt schuw over Tiphaines schouder naar Marie-Claire, die verstrooid met de zwarte parel speelt. Zal hij zijn hele leven page moeten blijven? Dat kan toch niet...

Thérèse strijkt langs hem heen, fluistert hem iets in en Matthis ziet hoe er opeens een glimlach over Roberts gezichtje flitst. Wat zou ze gezegd hebben? vraagt hij zich nieuwsgierig af.

Bertrand du Guesclin veegt met de hand het vet weg dat langs zijn kin druipt, slikt en slikt tot zijn mond leeg is en dreunt dan onverwacht: ‘Hoe oud ben je nu, Robert?’

‘Dertien, seigneur... ik bedoel: bijna. Geloof ik.’

Niemand weet wanneer hij precies werd geboren, deze vondeling. ‘Goed. Dan word je te oud voor pagediensten. Ik zal jou ook de rang van schildknaap verlenen, waardoor ik je soldij kan verhogen. Maar je blijft mijn verspieder. Begrepen?’

‘O ja, seigneur, graag!’

De jongen draait zich om en roept Thérèse toe: ‘Hoor je dat? Ik word schildknaap. Dat is heel hoog. Voortaan mag je me niet meer plagen.’

‘Ik zal eraan denken,’ antwoordt het meisje vrolijk. ‘Gefeliciteerd hoor. Wat zullen de Castilianen lachen...’

‘Nu doet ze het weer!’ Kleine Robert stampvoet en rent woedend achter haar aan, maar hij krijgt haar niet te pakken. Ze is hem veel te vlug af. Tiphaine klapt lachend in de handen.

‘Rustig jullie,’ zegt ze. ‘Dien de puddingen op.’

Matthis wendt zich tot zijn pleegmoeder.

‘En jij?’ vraagt hij. ‘Wat zijn jouw verdere plannen?’

‘Moet ik plannen maken?’ prevelt Gods Vlindertje verwonderd. ‘Waarvoor dan wel?’

‘O, je blijft op Longueville!’

Tiphaine kijkt snel op.

‘Natuurlijk blijft Marie-Claire bij mij. Een betere gezelschapsdame kan ik me niet wensen. Samen rafelen we Latijnse teksten uit alsof het versleten weefsels zijn, nietwaar?’Marie-Claire knikt opgewekt.

‘Daar ben ik blij om,’ zegt Matthis.

Marie-Claire trekt de wenkbrauwen op. ‘Had je dan iets anders verwacht?’

‘Nou nee...’

Eigenlijk wel. Eén ogenblik was hij bang geweest dat ze Bertrand zou vragen haar ook weer mee te nemen naar Castilië, naar De Bastaard. Dat zou hij een beetje pijnlijk hebben gevonden.

Later op de avond, wanneer Matthis Cuvelier voor het slapengaan nog even een luchtje schept op de binnenplaats, ziet hij een hinde over het hobbelige plaveisel snellen. Of liever, dat is het eerste waaraan hij denkt als hij in het heldere maanlicht een ranke gestalte de ruimte tussen de keuken en de varkensstal ziet oversteken. Dan beseft hij dat het geen dier kan zijn geweest. Het is een meisje. Enkele ogenblikken later komt ze weer te voorschijn, snel, lichtvoetig, en hij begrijpt wie het is. In het donker lijkt Thérèse minder lelijk. Dan vallen de onregelmatige gelaatstrekken en die wipneus niet op. Ze heeft hem gezien en huppelt op hem toe.

‘Dag Matthis.’

Lachend kijkt ze naar hem op; het maanlicht schijnt recht in haar ijsblauwe ogen. ‘Wat een heerlijke nacht, hè? Eergisteren regende het nog...’

In werkelijkheid is het bitter koud. Het ziet ernaar uit dat het gaat vriezen. De sterren twinkelen, de maan zeilt langs een ijzige hemel. Matthis trekt de wollen mantel dichter om zich heen.

‘Vind je het lekker weer?’ vraagt hij verbaasd.

‘Ja, ik houd van die tintelende lucht. Clopin heeft me verteld hoe heet het soms in Spanje is. Dat zou niets voor mij zijn.’

‘Daar kan het ’s winters ook behoorlijk koud zijn,’ prevelt hij. Zijn hoofd staat niet naar een weerpraatje; de ongerustheid over het lot van Rosita knaagt aan hem.

‘Reizen is leuk,’ babbelt Thérèse onbekommerd. ‘Vrouwe Tiphaine neemt me overal mee naartoe en zo heb ik ook iets van de wereld gezien. Pontorson, St.-Michel, Longueville... Dat is al heel wat, niet?’

Voor het dochtertje van een kokkin wel, denkt hij vaag. ‘Marie-Claire heeft me verteld over het bergland en hoe mooi dat is,’ vervolgt ze opgewekt. ‘Dat zou ik ook wel eens willen zien. En Parijs... Dat moet een geweldige stad zijn en altijd even druk.’

Nu begrijpt hij het. Thérèse is nieuwsgierig naar de wereld buiten de burcht. De grote, wijde wereld, vol wonderen en avonturen. In de regel gaat de belangstelling van dienstmeisjes niet zo ver. ‘Heeft je moeder nog geen trouwplannen voor je?’ vraagt hij plotseling.

Ze is zo lang, ze lijkt veel ouder dan haar veertien jaren. Ze draagt het steile haar bijeengebonden in de hals; onder de dichtgeweven omslagdoek welven zich haar borsten. Ze heeft zulke lange benen dat haar rok te kort is en haar enkels vrijlaat. Thérèse lacht weer en steekt haar onmogelijke kinnetje in de lucht. Dat zou ze niet moeten doen, denkt hij, het staat haar niet.

‘Zie ik eruit als een meisje waarvoor de mannen zich verdringen?’ kirt ze.

‘Je bent toch aardig,’ mompelt hij hoffelijk.

‘Mannen zoeken geen aardige vrouw, ze willen een dienares die hard kan werken, een flinke bruidsschat meebrengt en veel kinderen kan krijgen,’ antwoordt ze nuchter. ‘Maar ik heb me voorgenomen me niet zomaar te laten weggeven. Ik wil er zelf iets over te zeggen hebben.’

‘Toe maar...’

Ze slaat de armen uit alsof ze heel Longueville wil omvatten. ‘Keus genoeg hier,’ zegt ze grinnikend.

O ja? Met zo’n uiterlijk?

‘Je hebt een oogje op een van de soldeniers,’ gist Matthis.‘O nee. Van soldaten begrijp ik niet veel. Ze hebben altijd de mond vol over hun onvergelijkelijke heldendaden en tegelijkertijd zijn ze bang in het donker. Ze hangen zich vol met amuletten of met de valse tanden van een of andere heilige om toch vooral maar niet gewond te raken...’

‘Heb je dan liever een handwerksman?’

‘Ook niet. Van werklieden begrijp ik nog minder. Als oorlog goed voor de zaken is, moet er maar oorlog komen, vinden ze. Als ze meer aan de vrede kunnen verdienen willen ze vrede hebben. Weet je, Matthis, ze zijn allemaal zo bekrompen en zelfzuchtig.’ Nu begint hij zich te ergeren. Wat een hoogmoedig kind!

‘Je bent kieskeurig,’ zegt hij boos. ‘Ik wed dat een trouvère nog niet goed genoeg voor je is.’

Tot zijn verwondering gaat ze erop in.

‘Trouvères trouwen toch niet! Bovendien zijn het huichelaars. Ze zingen van wanhopige liefde en hoe mooi die wel is. Maar o wee als een aardig meisje hun de rug toedraait. Dan zijn ze in alle staten, voelen zich beledigd en trekken een gezicht of de wereld vergaat.’

‘Bedoel je mij?’ stuift hij woedend op. Thérèse bekijkt hem rustig. Hij krijgt het gevoel dat ze door zijn kleren heen kijkt, hem op een weegschaal zet. Het is een zeer onbehaaglijk gevoel.

‘Ben jij er dan ook zo één?’ vraagt ze onschuldig. ‘Nee, dat geloof ik niet.’ Ze steekt haar hand uit, legt die even tegen zijn koude wang.

‘Nu heb ik je gekwetst,’ zegt ze als ze hem ziet terugdeinzen. ‘Dat spijt me. Ik wist niet dat je echt verdriet had.’

‘Ach, stil toch,’ gromt hij boos. Hij kan niet goed verdragen dat een onbetekenend dienstmeisje hem doorgrondt, medelijden met hem heeft. Laat ze zich liever bezighouden met dat wonderlijke broertje van hem, niet met een volwassen jongeman die zijn hart heeft achtergelaten in Castilië.

Thérèse verbergt haar armen weer onder de omslagdoek en knikt hem bemoedigend toe.

‘Ik begrijp het,’ zegt ze vriendelijk, ‘je hebt een meisje in Toledo. Daarom schrok je zo toen je hoorde dat De Bastaard de stad al maanden belegert en uithongert. Ik dacht ook al, waarom kijkt hij zo angstig? Is ze mooi?’

‘Dat gaat je niets aan,’ bromt hij stug.

‘Natuurlijk niet. Maar ik benijd haar.’

‘Omdat ze in een belegerde stad woont en honger lijdt?’ vlamt hij weer op.

‘O nee, dat lijkt me iets verschrikkelijks. Maar ze heeft jou. Ik bedoel, ze weet dat jij aan haar denkt en met haar mee lijdt.’ ‘Daar weet ze niets van,’ laat Matthis zich ontvallen.

‘O.’

Even lijkt Thérèse van haar stuk gebracht. Weer legt ze haar hand tegen zijn wang. Een stug, eeltig handje.

‘Je hebt het koud,’ zegt ze zacht, ‘en je bent verdrietig. Mag ik je niet een beetje troosten?’

De onbeschaamdheid!

‘Hoe kom je erbij,’ valt hij uit.

Het kan haar blijkbaar niets schelen dat hij boos op haar is. Ze kijkt hem nog steeds recht aan. ‘Waarom niet? Ik vind je aardig.’ Het komt er zo spontaan uit dat het hem toch wel iets doet. Hij herinnert zich opeens dat ze vroeger ook altijd zei wat haar voor de mond kwam. Nu begrijpt hij ook waarom vrouwe Tiphaine op haar gesteld is. Ze is genadeloos eerlijk, ze flapt er alles maar uit en zo werd ze de nar van de kasteelvrouwe.

‘Nou ja, als je niet wilt...’ prevelt ze. ‘Slaap lekker, Matthis.’

Ze gaat op haar tenen staan en kust hem op de wang. Meteen draait ze zich om en loopt weg. Huppelt weg. Nee, ze springt. Toch niet - opnieuw lijkt het alsof een hinde een open plek in het bos oversteekt en tussen de struiken verdwijnt. Wat een wonderlijk kind is dat geworden, denkt Matthis verbaasd. Omdat vrouwe Tiphaine de goedheid heeft gehad haar een beetje lezen en schrijven te leren, denkt ze blijkbaar heel wat van zichzelf.

Dan dringt het tot hem door dat hij alleen maar zo kwaad is omdat een dienstmeisje feilloos zijn zwakke plek heeft geraakt en medelijden met hem heeft...

‘Ach, wat kan mij zo’n meisje schelen,’ bromt hij in de stilte van de avond. ‘Ze is helemaal niet belangrijk.’

Maar diep in zijn hart voelt hij een knagende spijt. Ik had niet zo onvriendelijk moeten zijn, denkt hij. Ze bedoelde het goed.

Dan draait hij zich om en gaat naar binnen. Ontevreden over !!broken!!

WEERZIEN MET TOLEDO

Begin 1369 arriveert Bertrand du Guesclin met zijn ruiters onder de muren van Toledo. Ze hebben een bliksemsnelle reis achter de rug, dwars door Aragon, door besneeuwde siërra’s, over uitgestorven velden. De Bretonse ruiters gromden; ze moesten voortdurend van paarden wisselen, geen dag respijt werd hun gegund. Maar Kleine Robert vond het geweldig. Hij verlangt er hevig naar De Bastaard terug te zien, die mooie koning Henri met zijn donkere puntbaardje, prachtige ogen en vriendelijke stem. Wat zal de koning zeggen wanneer hij ontdekt dat het goudhaantje van eerst, de lenige dwerg uit de amusementsgroep van Gods Vlindertje, het intussen tot schildknaap heeft gebracht?

Tot Kleine Roberts onuitsprekelijke teleurstelling merkt De Bastaard hem niet eens op. Hij ziet alleen Bertrand du Guesclin die hem te hulp snelt. Hartelijk omhelst hij zijn oude vriend. ‘Welkom vrienden, welkom! Bertrand, u weet niet hoe blij ik ben dat u zoveel haast heeft gemaakt. Tijd is belangrijk! Die vermaledijde Pedro de Wrede is in Valladolid en stelt een nieuw leger samen om Toledo te komen ontzetten. We moeten hem voor zijn en de stad op de knieën dwingen eer hij kan oprukken. Daarna zullen we korte metten maken met die tiran. Kom mee vriend, ik heb nog een verrassing voor u.’

Hij trekt Du Guesclin mee naar een grote stal. Matthis en Kleine Robert volgen nieuwsgierig. Een knecht snelt toe, opent de staldeuren en daar, glanzend en fit, staat Bliksemschicht!

Du Guesclin vliegt op het paard toe, slaat de armen om de fraaie hals, drukt zijn gezicht tegen de zwarte schouders van de hengst.

366 Het paard hinnikt verrast als het zijn vroegere meester herkent. ‘Dit paard,’ zegt don Henri ontroerd, ‘heeft mijn leven gered. Zonder Bliksemschicht zou ik er nooit in zijn geslaagd aan de achtervolging van Pedro’s mannen te ontkomen.’

Bertrand zegt niets. Zijn handen glijden liefdevol over de satijnen huid, voelen in de zwarte manen, bekloppen onderzoekend de neus. Bliksemschicht drukt zich tegen hem aan.

‘Ik heb mijn les geleerd, messire Bertrand,’ vervolgt De Bastaard. ‘Uw paard heeft mij er voortdurend aan herinnerd dat ik nooit meer een advies van u in de wind moet slaan. Ik draag het opperbevel van mijn leger aan u over. Het is mijn wens dat u mijn mannen zult aanvoeren, op de rug van deze hengst.’

‘Dank u sire,’ zegt Bertrand verheugd. ‘Ik accepteer het opperbevel én het paard. Samen zullen wij uw koninkrijk voor u terugwinnen.’ ‘Om dat te bereiken moet ik eerst Toledo weer in mijn bezit hebben,’ knikt De Bastaard. ‘De stad heeft echter alle aanvallen afgeslagen. Toch moet er nood heersen achter die dikke muren.’

‘Ik zal om te beginnen de bisschop een ultimatum sturen,’ zegt Du Guesclin.

‘Tot nu toe heeft de bisschop van Toledo elk ultimatum verworpen,’ merkt don Henri twijfelend op. Du Guesclin knikt.

‘Dat zal veranderen, sire, als mijn naam eronder staat.’

Elke andere koning zou door dat antwoord diep beledigd zijn geweest. Maar don Henri weet wat hij aan de Breton heeft en hij glimlacht. Ja, denkt Matthis als hij die glimlach ziet, De Bastaard is toch wel een fijne kerel. Castilië zou een slechtere koning kunnen treffen...

Matthis kijkt op naar de geweldige bastions en torens. Achter die muren woont Rosita. Is ze bang, lijdt ze honger, is ze misschien ziek? Hij durft er niet aan te denken welke vreselijke dingen haar overkomen kunnen zijn sinds de dag dat zij als jonge bruid op de trappen van de parochiekerk stond.

Ze keren terug naar don Henri’s legertent en Bertrand dicteert zijn ultimatum. Het is een trotse brief vol bedreigingen. Toledo wordt gesommeerd zich onmiddellijk te onderwerpen aan koning Henri II. Zo niet, dan zal commandant Du Guesclin de stad met geweld innemen en tot aan de fundamenten verwoesten. Van afkopen zal dit keer geen sprake zijn: het is alles of niets. Alleen wanneer de stad zich binnen vierentwintig uur overgeeft, zal ze voor totale vernietiging gespaard blijven. Matthis penseelt de wrede woorden op het perkament met sidderend hart.

In Toledo zijn ze Du Guesclin nog niet vergeten. Het stadsbestuur herinnert zich huiverend het tomeloze geweld waarmee de Breton hen een paar jaar geleden tot overgave wist te dwingen. De Bastaard durfden de heren te weerstaan, maar dit wordt hachelijk! Du Guesclin voor de muren! De man die nooit verliest als hij het bevel voert, de generaal voor wiens vrijheid de losprijs van een prins werd betaald; die na een leven vol tegenslagen altijd weer terugkwam en moeizaam zijn weg naar de top wist te bevechten. De bisschop hoeft er niet lang over te vergaderen.

De volgende dag capituleert Toledo, zweert Pedro de Wrede voor de tweede maal af, erkent Henri als haar wettige heerser. Het is voorbij.

Kleine Robert is diep onder de indruk.

Ik ben de schildknaap van een man die zich maar hoeft te vertonen om alle vijanden buikloop te bezorgen, denkt hij. Goeie genade, zijn naam is al voldoende.

Trots als een pauw tuigt hij zijn paardje op om deel te nemen aan de intocht.

'Toch vind ik het bijna jammer dat Toledo zich zonder strijd heeft overgegeven,’ vertrouwt hij Matthis toe. ‘Ik had het wel leuk gevonden als we erom hadden moeten vechten.’

Tot zijn verbazing springt Matthis bijna uit zijn vel.

‘Ach, houd je mond, domoor! De inwoners van Toledo kunnen er toch niets aan doen dat hun commandanten weer overliepen naar Pedro de Wrede? Moeten zij dan boeten? Ik dank God dat die poorters er zonder kleerscheuren zijn afgekomen, ze zullen honger genoeg geleden hebben.’ Dat is waar, maar Bertrand du Guesclin houdt woord. Hij organiseert voor de uitgehongerde bevolking onmiddellijk een groot voedseltransport en de inwoners van Toledo begroeten hem bij zijn intocht met gejuich, alsof hij hun bevrijder is in plaats van de man voor wie ze sidderden.

Don Henri, zijn bevelhebber en hun gevolg nemen hun intrek in het bisschoppelijk paleis en dan breekt voor Kleine Robert eindelijk het grote uur aan: De Bastaard neemt hem terzijde. Hij schijnt de schildknaap plotseling herkend te hebben en spreekt hem vriendelijk toe.

‘Robert, ik zie tot mijn genoegen dat ridder Du Guesclin je tot schildknaap heeft benoemd.’

Kleine Robert bloost van blijdschap.

‘Je pleegmoeder, Gods Vlindertje, zal wel trots op je zijn,’ merkt don Henri als terloops op. ‘Eh... hoe maakt ze het?’

‘Heel goed, sire. Ze is nu gezelschapsdame van vrouwe Tiphaine.’ ‘Mooi. Heeft je moeder je nog een boodschap voor mij meegegeven?’

Daarbij kijkt de Bastaard langs de jongen heen en doet zijn best zijn stem onverschillig hoffelijk te laten klinken. Maar Kleine Robert is niet helemaal onnozel; hij doorziet de komedie. ‘Maman droeg mij op u te zeggen dat ze u alle succes ter wereld toewenst en dat zij vurig voor u zal bidden,’ dreunt hij braaf op. Henri slaagt erin zijn diepe teleurstelling te verbergen. Hij kijkt neer op zijn handen, op de diamant in zijn ring die fonkelt in het kaarslicht. Dan, alsof het hem niets kan schelen en hij alleen maar hoffelijk wil zijn, vraagt hij: ‘Draagt Gods Vlindertje nog altijd de zwarte parel?’ ‘Ja sire. Elke dag.’ ‘Die stond haar goed... Je houdt zeker veel van je pleegmoeder, Robert?’

‘Ze is lief,’ zegt de jongen stralend. ‘Iedereen houdt van haar.’

De Bastaard knikt, trekt een gezicht of het gesprek hem al verveelt, kan dan toch niet nalaten te vragen: ‘Spreekt ze vaak over mij?’

‘Ja hoor,’ antwoordt Kleine Robert, alsof hij don Henri een kostbaar geschenk aanbiedt. ‘Ze zegt dat u een goede koning bent en erg verstandig en... nou ja, van alles. Ze vindt u erg aardig.’ Ondanks zijn zelfbeheersing begint het neutrale gezicht van De Bastaard te stralen. Kleine Robert amuseert zich kostelijk; hij doet echter alsof hij niets begrijpt en alleen maar gevleid is omdat een koning zich verwaardigt naar zijn pleegmoeder te informeren, uit beleefdheid.

‘Je bent een beste jongen,’ zegt don Henri, terwijl hij iets wegslikt. ‘Hier, dit is voor jou.’

Tot Kleine Roberts onmetelijke verrukking schenkt de koning hem een prachtige dolk van Toledaans staal in een rijkversierde schede. Een prinselijk geschenk!

‘O, wat mooi,’ fluistert de miniatuurschildknaap verrukt. ‘Dank u, sire, dank u! Wat zal maman dat lief van u vinden!’

‘Het is goed,’ zegt De Bastaard snel. ‘Je kunt gaan.’

Kleine Robert buigt en buigt, lispelt nog meer dankwoorden, rent dan dansend van vreugde door de paleisgangen, de dolk aan zijn gordel. Omdat hij zo klein is, lijkt het of hij een zwaard draagt. Als Thérèse dat ziet, denkt hij - want dat is eigenlijk zijn grootste zorg - zal ze me nooit meer plagen...

Twee dagen loopt hij op wolken, paraderend in zijn op maat gemaakte kleren, pronkend met de dolk. Dan stuit hij op Matthis Cuvelier die kennelijk van plan is de stad in te gaan.

‘Je ziet eruit of je naar een feest moet,’ zegt Kleine Robert.

‘Ik heb een vrije middag, ik denk erover nieuwe schoenen te gaan kopen.’‘Ik ga mee!’ roept de schildknaap. ‘Ridder du Guesclin zit krijgsplannen te bespreken met de koning, dus ik heb toch niets te doen.’

Matthis aarzelt. Bij wat hij zo half en half van plan is kan hij eigenlijk geen toeschouwers gebruiken.

‘Kom dan,’ zegt Kleine Robert ongeduldig. ‘Je ziet bleek, een wandeling zal je goeddoen.’

Matthis knikt. Even later lopen ze door de bekende straten, langs de machtige kathedraal, door de wijk van de wapensmeden. De poorters van Toledo, blij dat de ellende achter de rug is en dat ze weer te eten hebben, zijn ijverig aan het werk gegaan; het is druk in de straten. Kooplui prijzen luidkeels hun waren aan, de zon schijnt op hun hoofden.

In Toledo komt de lente vroeg. Kleine Robert geniet van de wandeling. De mensen kijken naar hem om, verwonderd over zo’n jongetje dat is uitgemonsterd als een schildknaap. Hun verbazing doet hem goed. Matthis slaat een hoek om...

‘Je loopt verkeerd,’ zegt Kleine Robert. ‘Zo kom je in de wijk van de kleermakers.’

‘Ik weet het.’

‘Maar je zei dat je schoenen wilde kopen!’

‘Straks.’

Kleine Robert zegt niets meer, hij vindt het best dat ze zomaar wat ronddwalen zonder iets te kopen. Pronkend stapt hij naast zijn grote broer voort.

Opeens staat Matthis stil. Voor hen ligt de Straat van de Heilige Sandalen. Ook hier is alles weer in vol bedrijf.

‘O, je wilt een nieuw wambuis hebben,’ gist Kleine Robert. Matthis geeft geen antwoord. Onbeweeglijk staat hij voor de ingang van de straat; op zijn gezicht ligt een trek van uiterste spanning. Zal hij...?

Het is zelfkwelling om nog eens deze straat te betreden, maar het verlangen Rosita terug te zien is sterker dan zijn gezonde verstand. Zo dichtbij! Hij moet weten wat er van haar geworden is.

Bijna tegen zijn wil komen zijn voeten weer in beweging. Nieuwsgierig en verbaasd trippelt Kleine Robert achter hem aan. Matthis schijnt de aanwezigheid van zijn broertje vergeten te zijn. De jongen trekt hem aan de mouw.

‘Wat moeten we hier eigenlijk doen, Matthis?’

‘Iemand een bezoek brengen,’ zegt de heraut moeilijk.

‘Maar we kennen toch niemand!’

Kleine Robert krijgt geen antwoord. Ze lopen verder, heel de lange straat uit. Dan staan ze stil voor een parochiekerk met vier stenen treden en een breed bordes. Aan de overzijde ziet Kleine Robert een witte muur die een Moorse tuin van de straat scheidt. Zijn aandacht wordt getrokken door het smeedijzeren poortje met Arabische motieven; daarachter kan hij het geklater van een fontein horen.

Matthis staat roerloos, starend naar het hekwerk. Dan doet hij drie stappen naar voren, zijn handen omklemmen de ijzeren spijlen - en hij kijkt. Kleine Robert duikt watervlug onder zijn arm door en kijkt ook, brandend nieuwsgierig.

Het is een mooie tuin. De oleander boven de witmarmeren bank naast de fontein bloeit al. Op de bank zit een fraai geklede vrouw, terwijl aan haar voeten een kind speelt. Achter de tuin ligt een laag, wit huis, met een galerij waar op dit moment een dienstmeisje verschijnt met een dampende kom in haar handen. Ze loopt op de vrouw toe en zegt iets tegen haar. De dame kijkt glimlachend op en steekt haar handen uit naar de kom...

Matthis Cuvelier kan niet verstaan wat de twee vrouwen tegen elkaar zeggen. Zijn oren suizen, zijn ogen drinken gretig het huiselijke tafereeltje in. Het dienstmeisje bukt zich, neemt het kind op en zet het naast zijn moeder op de bank. Rosita heeft een lepel uit de zak van haar japon gehaald; ze voert haar zoontje de warme pap. Een schilder zou er een altaarstuk van kunnen maken...

Kleine Robert drukt zijn gezicht tegen de spijlen.

‘Wie zijn dat?’ fluistert hij. ‘Ken je die mensen?’

‘Stil,’ zegt Matthis. Hij kan geen oog afhouden van de jonge vrouw op de bank naast de fontein. Ze is nog even mooi als toen en toch veranderd. Over haar gave gezicht ligt een trek van tevredenheid, waardigheid. Ze is magerder geworden, nog slanker en sierlijker dan hij zich herinnert. Misschien heeft ze in de afgelopen maanden ook honger geleden, het voedsel uit haar mond gespaard om haar kind in leven te houden. De baby - hij kan zitten en kruipen maar nog niet lopen - hapt gretig toe. Het dienstmeisje kijkt op moeder en kind neer, de handen in de zij; blij dat er weer volop voedsel is, blij dat haar jonge meesteres zich kan koesteren in de lentezon zonder dat geweld of plunderingen haar bedreigen.

Om dit te kunnen zien heb ik vijfhonderd mijlen gereisd, vlijmt het door Matthis heen. Het doet hem pijn, en tegelijkertijd daalt er iets van vrede in zijn hart. Rosita merkt niet dat iemand haar gadeslaat. Ze gaat geheel op in het voeren van haar zoontje. Onbekommerd babbelt ze tegen het kind en tegen het dienstmeisje; een gelukkige jonge moeder, tevreden met haar leven. Ze lacht, de prachtige ogen glanzen diep en donker. Matthis beseft dat hij die ogen voor het laatst ziet.

Met moeite scheurt hij zich los van het ijzeren hek, draait zich om en rent weg. Hevig geschrokken holt Kleine Robert hem na. ‘Matthis toch... wat betekent dit allemaal? Waarom huil je?’

‘Om iets wat ik zojuist heb begraven,’ zegt de heraut verstikt.

‘Ik begrijp je niet!’

Matthis staat weer stil, hij slikt en slikt nog eens. Het harde brok verdriet zakt langzaam uit zijn keel, nestelt zich in zijn borst en blijft daar liggen.

‘Nee,’ zegt hij hees. ‘Later zul je het begrijpen.’

Schuw kijkt Kleine Robert op naar zijn pleegbroer en hij schrikt van diens gezicht. Maar hij durft niets meer te vragen. Onwillekeurig tast hij naar zijn dolk, het mooie geschenk van De Bastaard, en even krijgt hij het wonderlijke gevoel dat Matthis’ verdriet en de gulheid van de koning eenzelfde oorzaak hebben. Maar dat gevoel vervluchtigt snel.

Zwijgend volgt hij Matthis terug naar het paleis. Geen van beiden denkt meer aan nieuwe schoenen en Kleine Robert vergeet zelfs te pronken met zijn schildknaapkostuum. Hij voelt zich klein, omgeven door !!broken!!

OP VERKENNING IN DE REGEN

In de Siërra Morena, even boven de zuidelijke hoofdstad Sevilla, heeft Pedro de Wrede een leger samengetrokken om Toledo te komen ontzetten. De winter, gebrek aan geld, en tegenwerking van de bevolking maakten dat het lang duurde eer hij die vierduizend man bijeen kreeg. Als Pedro dan eindelijk kan optrekken, bereikt hem halverwege het bericht dat Bertrand du Guesclin Toledo heeft genomen. De oersterke stad is voor de tweede maal gevallen voor de Bretonse geweldenaar. Dat bericht brengt Pedro’s officieren bijna aan het muiten. Ze zijn bang voor Du Guesclin en weigeren nog verder op te trekken naar het noorden. Bovendien hebben ze genoeg van het bergland. Staat Bertrand du Guesclin er niet om bekend dat hij een meester is in het opzetten van hinderlagen? De vierduizend man van Pedro de Wrede willen wel vechten, maar niet in de onoverzichtelijke bergen, en nog minder onder de muren van Toledo. Ze eisen van hun aanvoerder dat hij hen laat afbuigen naar de vlakte, waar ze de vijand op grote afstand kunnen zien aankomen (denken ze), waar ze een geregelde veldslag kunnen leveren en niet beducht hoeven te zijn voor hinderlagen of een onberekenbare list.

Pedro, die zijn laatste getrouwen niet tegen zich in het harnas wil jagen, kan niet anders doen dan toegeven.

‘We zullen uitwijken naar Albacete,’ belooft hij.

Zijn officieren knikken opgelucht. Albacete is een oersterke vesting die de grote hoogvlakte van Montiel beheerst, maar die ook de toegangsweg tot de Middellandse Zee én de weg naar Granada bewaakt. Een prachtig strategisch punt, zwaar versterkt. Van daaruit kan Pedro, desnoods met hulp van de Moren, trachten Nieuw- Castilië opnieuw te onderwerpen. Dus buigen ze ten zuiden van Toledo af naar het oosten.

Bertrand du Guesclin, met de ongeduldige Bastaard aan zijn zijde, heeft in Toledo weinig tijd verspild. Een week na de capitulatie trekt hij Pedro’s leger al tegemoet, maar omdat dit intussen een andere richting heeft ingeslagen, lopen de beide legers elkaar mis. Bertrand had erop gerekend de troepen van Pedro in de omgeving van Cuidad Real te ontmoeten; daar aangekomen verneemt hij van de bevolking dat Pedro in de richting van Albacete marcheert. Don Henri schrikt.

‘Albacete!’ roept hij uit. ‘Als die vervloekte broer van mij erin slaagt die vesting te bereiken, zullen we hem er niet gemakkelijk uit krijgen. En van welke kant we ook optrekken, hij zal altijd een uitweg hebben. We moeten hem voor zijn, Bertrand.’

‘We zullen hem ingehaald hebben eer hij halverwege de vlakte van Montiel is gekomen,’ belooft Bertrand du Guesclin grimmig. En hij laat Matthis verzamelen blazen.

Het is een geruisloze storm die achter het leger van Pedro de Wrede aan jaagt. Zonder rusten trekt Du Guesclin op. Hij kiest zijn weg door mulle gronden, ontwijkt dorpen en steden, heeft de trommelaars verboden hun woeste roffels te laten weerklinken. De Spaanse ruiters klagen over het moordende tempo. De Castiliaanse edelen uit het gevolg van De Bastaard zeuren omdat ze hun dure paarden zo moeten afjakkeren. En het weer zit ook niet mee. De warme lentezon heeft onverwacht plaatsgemaakt voor eindeloze regens en de grond wordt sompig. Alleen de Bretons zijn in hun element. Ze zijn gewend aan kilte en regenvlagen, aan storm en onweer. Die kunnen ze beter verdragen dan de moordende hitte van de Spaanse zomers. Bovendien beseffen ze dat het leger van Pedro de Wrede met dezelfde moeilijkheden te kampen moet hebben en slecht vooruitkomt. Elk ogenblik kunnen ze nu de vijand in zicht krijgen. Alsof er sprake zou kunnen zijn van ‘zicht’ in dit hondenweer.

De hoogvlakte van Montiel is even eentonig en naargeestig als al die andere hooglanden in het hart van Castilië: armoedige dorpen, olijfbossen, akkerland, onkruid en hier en daar een ruige rotspiek. In één van die uitgestrekte olijfbossen slaat Du Guesclin zijn kamp op en hij roept Kleine Robert bij zich. Kritisch bekijkt hij zijn schildknaap. Kleine Robert ziet er krijgshaftig uit. In Toledo heeft Matthis een mooie gordel voor hem gekocht, waaraan de kostbare dolk van De Bastaard hangt. Kleine Robert lijkt op een miniatuurridder.

‘Uitkleden,’ zegt Bertrand kort. ‘Ik heb werk voor je.’

Kleine Robert straalt van genoegen en gaat fier rechtop staan. ‘Trek die kleren uit,’ beveelt Du Guesclin, ‘en dit,’ zegt hij, wijzend op een hoop stinkende vodden, ‘trek je aan.’

Kleine Robert onderdrukt een zucht. Hij begrijpt het al, hij moet weer op verkenning uit. Daartegen heeft hij geen enkel bezwaar, maar waarom mag hij zijn mooie kleren niet aanhouden? Hij gehoorzaamt en even later staat hij walgend van zichzelf in de stinkende lorren op blote voeten in de tent.

‘Mooi. Nu neem je een ongezadeld paard, een bonkig beest zoals de boeren hier gebruiken. Je spreekt behoorlijk Castiliaans, nietwaar?’

‘Ja seigneur. Toen ik vorig jaar met mijn moeder in Burgos was, u weet wel, toen...’

‘Ja, ik geloof je zo ook wel. Luister: je bent nu een boerenjongetje op zoek naar een weggelopen ezel. Je zoekt de hele vlakte af. Je bent niet ouder dan een jaar of acht, verlegen en angstig, maar je mag niet terugkomen zonder die ezel, dus je blijft volhouden en je slaat geen dorp in de omtrek over. Intussen kijk je goed uit je

ogen, je probeert de dorpelingen uit te horen over troepenbewegingen en je probeert erachter te komen hoe lang het geleden is dat het leger van Pedro de Wrede voorbijkwam.’

‘En als ik het leger gevonden heb?’

‘Dan kom je onmiddellijk terug om het mij te vertellen.’

‘Ja seigneur.’

Fier stapt Kleine Robert weg. Hij kiest een miserabel paard, klimt op de ongezadelde rug en draaft het bos uit. De regen striemt bij vlagen op hem neer, de lucht is grauw en onheilspellend. De dorpen liggen wijd verspreid: ellendige opeenhopingen van hutten met soms een uit rode rotsblokken opgetrokken kerk in het midden. Kleine Robert huivert. De kille wind blaast door de gaten van zijn kiel, zijn blote voeten worden ijskoud. Maar een held deinst niet terug voor ongemakken, houdt hij zich voor. In elk dorp dat hij passeert stijgt hij af, klampt oude vrouwen aan, vertelt op huilerige toon en alsof hij moeilijk uit zijn woorden kan komen dat hij op zoek is naar het ezeltje van zijn vader: een mooi dier met een donkere streep over de rug en een litteken aan de rechtervoorpoot. Heeft iemand de ezel soms gezien? Zijn gestamel wordt met hoongelach begroet.

‘Dat dier is natuurlijk door de soldaten meegenomen. Dat zie je nooit meer terug.’

‘Soldaten?’ prevelt Kleine Robert onnozel. ‘Wat voor soldaten?’ ‘Kind, wat ben je dom! Weet je niet dat koning Pedro hier met een heel leger voorbijgekomen is? Uit welk dorp kom je?’

Kleine Robert mompelt iets onverstaanbaars met een Castiliaanse klank. De vrouwen die hem te woord staan halen de schouders op.

‘Maar ik moet onze ezel terugvinden,’ huilt de jongen. ‘Mijn vader zal me slaan als ik zonder het beest thuiskom. Het was mijn schuld dat het kon weglopen...’

‘Kind, ga toch naar huis. Die ezel vind je nooit terug.’Snikkend vervolgt Kleine Robert zijn zoektocht. Eenmaal buiten het dorp gekomen trommelt hij met zijn blote hielen tegen de flanken van het logge paard.

‘Mooi, we gaan in de goede richting.’

In het volgende dorp stuit hij op de eerste soldaten. De kerels blijken in elk hutje te zitten, de bewoners zijn verdreven en kamperen ergens in het vrije veld. Alleen een paar vrouwen zijn achtergebleven om voor de soldeniers te koken. Kleine Robert, die zijn prevelementje intussen vlot uit het hoofd kent, raffelt opnieuw zijn verhaal af, ontmoet hoon en medelijden. Van een van de soldaten krijgt hij een draai om zijn oren, waarop hij prompt reageert door een vreselijke keel op te zetten.

‘Mijn ezeltje...! Mijn vader zal me vermoorden als ik zonder ezel thuiskom,’ loeit hij wanhopig.

‘Dan geef ik je vader groot gelijk. Als ik zo’n zoon had zou ik hem in een trog verdrinken,’ snauwt de soldaat.

Maar niet alle soldeniers van Pedro de Wrede zijn van hetzelfde slag. In een ander dorp, dat ook tjokvol krijgslieden blijkt te zitten, wordt hij beter behandeld. Een sergeant met een grauwe snor en een goed hart komt een hut uit. Hij luistert naar het gestamel van de jongen, schudt meewarig het hoofd en strijkt Kleine Robert even over de druipende haren. ‘Beste jongen, ga naar huis. Jouw ezel zal wel door een of andere soldaat zijn opgevangen en die zal gedacht hebben: mooi cadeautje van de hemel.’

‘Waar kan ik die soldaat dan vinden?’ jammert Kleine Robert hardnekkig.

‘Overal! Alle dorpen hier in de omtrek zitten vol, tot aan Montiel toe.’

‘Montiel? Waar is dat?’

‘Zie je daar in de verte die heuvel met die sterke burcht? Dat is kasteel Montiel. Maar als ik jou was zou ik daar vandaan blijven. De koning heeft er zijn intrek genomen.’Kleine Roberts mond valt open.

‘Koning Pedro? O...' Hij rilt alsof hij bang wordt.

De sergeant kijkt omhoog naar de donker wordende lucht. ‘Vervloekt, het gaat weer regenen. Weet je wat je doet, jongen? Blijf vannacht hier en ga morgenochtend zo vroeg mogelijk terug naar je eigen dorp. God geve dat je het haalt, want er schijnt nog een leger in aantocht te zijn.’

‘Ook van koning Pedro?’ vraagt Kleine Robert onnozel.

‘Dat zal je gedacht zijn! Het leger van De Bastaard.’

De vermomde schildknaap trekt een gezicht alsof hij nooit van De Bastaard heeft gehoord, niet weet dat er op de wereld zoiets als oorlog bestaat en hij geen benul heeft van de risico’s die hij loopt wanneer hij tussen twee oprukkende legers ingeklemd zal raken. De sergeant, die thuis zelf kinderen heeft, schuift hem een half afgekloven schapenbout toe.

‘Hier, eet, er zal nog wel genoeg aan zitten. Die vader van jou is ook gek dat hij zijn enige zoon erop uitstuurt om een stomme ezel te zoeken, terwijl de streek vergeven is van de soldaten! En dat nog wel op een werkpaard. Als je niet oppast ben je dat paard straks ook nog kwijt.’

Snikkend kluift Kleine Robert op zijn bot.

‘Here Jezus, wat een huilebalk ben jij! Hoe oud ben je eigenlijk?’ ‘Weet ik niet,’ snuift Kleine Robert, ‘ik kan niet tellen.’

De sergeant schatert het uit en roept zijn mannen toe: ‘Zien jullie nou waarvoor we moeten vechten? Voor mensen die niet tot tien kunnen tellen.’

Het grapje wekt een storm van vrolijkheid.

De sergeant is vriendelijk voor hem, maar verder telt het kind voor hem niet; de andere soldaten letten evenmin op het jongetje. Ze praten onbekommerd met elkaar en zo ontdekt Kleine Robert dat ze er geen idee van hebben dat Du Guesclin al zo dichtbij is. Don Pedro heeft zijn troepen ondergebracht in de dorpen en zich teruggetrokken op de burcht Montiel in afwachting van beter weer. De schildknaap staat op.

‘Waar wil je heen?’ vraagt de sergeant verwonderd.

‘Naar huis...’

‘Kind, het is al donker buiten! Blijf hier vannacht. Bovendien regent het.’

Kleine Robert knikt. Nu weggaan zou misschien argwaan wekken. Overigens, hoe moet hij op die duistere vlakte de weg terugvinden? Nog steeds in zijn rol van wanhopig jongetje legt hij zich neer op een hoop stro in een hoek van de hut en probeert te slapen. Maar hij is te opgewonden en hij is vooral geschrokken van de opmerking van de sergeant over zijn paard. Het is weliswaar een oude knol en niet veel waard, maar als de soldaten het dier in beslag nemen, hoe komt hij dan terug in het olijvenbos?

Om hem heen snurken en mompelen de soldeniers in hun slaap. Zijn vodden zijn nat, het stro stinkt naar urine en schimmel; Kleine Robert is het beter gewend. Achter de lemen wand kan hij de paarden horen bewegen. Eindelijk valt hij in een lichte slaap.

Als hij weer wakker wordt is het roetdonker om hem heen. Hij heeft het koud. De hut heeft geen venster, maar de wrakke deur hangt halfopen om wat frisse lucht toe te laten. Nou, fris is die lucht wel, het tocht verschrikkelijk. Met weemoed denkt hij aan zijn warme kleren, zijn mooie maliënkolder... Rondrossen in gescheurde lompen waar de natte wind doorheen blaast, is dat grote daden verrichten? Word je zo een held?

Voorzichtig komt hij overeind, zijn tanden klapperen. De kerels om hem heen snurken geweldig. Hij wil hier weg. Zouden ze bij de paarden een wachtpost hebben gezet? Misschien bij de ingang van het dorp...

Zo stilletjes mogelijk gaat hij overeind staan, stapt over de slapende soldaten heen en beweegt zich in de richting van de half openstaande deur. Hij trapt op een hand, en zó koud zijn zijn voeten

dat de slaper het gevoel krijgt dat die hand wordt afgehakt. Hij vliegt overeind.

‘Hé daar, waar moet jij naartoe?’

Robert staat doodstil, met bonkend hart. Hij is zich een ongeluk geschrokken.

‘Wou je weglopen?’ gromt de kerel woest maar zonder zijn stem te verheffen. Hij wil zijn kameraden niet wakker maken.

‘Ik... ik moet plassen,’ fluistert Kleine Robert in paniek.

Ze zien niets van elkaar dan donkere schimmen in een donkere omgeving. Is het de sergeant? Nee, die had een andere stem. Intussen schuift Kleine Robert met knikkende knieën nog wat dichter naar de deur. Hij heeft gemerkt dat het niet helemaal donker is buiten. De dag kan niet ver meer zijn.

‘Als je maar niet tegen de hut aan plast,’ bromt de soldaat, ‘het stinkt hier al genoeg.’

‘Nee señor,’ fluistert Kleine Robert opgelucht en dan glipt hij naar buiten. De koude slaat op hem neer, maar het regent niet. Tegen de zijkant van de hut ziet hij vaag de omtrekken van de stal. Die is niets dan een door balken en stro overdekte ruimte, aan drie zijden open. Maar misschien ligt die kerel te luisteren...

Om geen argwaan te wekken doet Robert wat hij zei te moeten doen; het was trouwens niet helemaal gelogen. Dan kijkt hij schichtig om. In de hut blijft alles stil, in de andere hutten ook. Hij sluipt naar de stal en bekijkt de paarden. Zijn eigen knol staat ertussen, maar naast dat lompe dier ziet hij een beter paard. In de eerste grauwe schemering van de ochtend kan hij de kleur niet onderscheiden, maar zijn handen voelen een mooie rechte rug, een lange hals, een benig hoofd. Terwijl hij zachtjes tegen de hals van het dier klopt om te voorkomen dat het gaat hinniken, maakt hij met zijn andere hand het touw los waarmee het is vastgebonden. Zijn de hoefijzers in orde? Aan een kreupel paard heeft hij niets... Zachtjes tikt hij tegen de linkervoorknie. Gehoorzaam heft het paard het been op en Robert voelt aan de hoef. Hij controleert ook de andere hoeven. Alles lijkt in orde. Een zadel heeft hij niet nodig. Hij duwt het paard naar achteren; nu kan het elk ogenblik gaan briesen. Snel steekt hij zijn vingers in de neusgaten en tot zijn opluchting houdt het dier zich stil. Het laat zich gewillig uit de rij wegduwen en nauwelijks is het de stal uit of Robert verliest geen tijd meer. Hij springt recht omhoog op de ongezadelde rug, grijpt zich vast aan de manen en dreunt zijn hielen in de flanken.

‘Vort,’ sist hij. De ruin zet er meteen de pas in; de door de vele regens week geworden grond dempt het geluid van zijn hoeven. Diep buigt de schildknaap zich over de lange hals, zijn hielen roffelen.

‘Vort, vort!’

Het mooie paard heeft er zin in. Zo’n lichte ruiter heeft het nog nooit gehad; het ontbreken van teugels en zadel is een verrukking. Zijn draf gaat over in galop. In het oosten breekt aarzelend een sombere dag aan, opeens gutst de regen weer neer. Achter zich hoort Kleine Robert iemand schreeuwen. Oef, ze hebben hem horen vertrekken! Nu zullen ze de achtervolging inzetten.

Voor hem springt een donkere schim op, en nog één... Schildwachten!

Kleine Robert davert langs hen heen, rijdt een van de kerels vierkant omver. Een pijl zoeft hem voorbij. Nog dieper buigt hij zich over de paardenhals. ‘Vort, vort!’

Als ze me inhalen moet ik me weer onnozel houden, denkt hij, dan zeg ik gewoon dat ik me in de schemering heb vergist en dacht dat dit mijn knol was...

Maar hij betwijfelt of de soldeniers dat smoesje zullen geloven. Ze mogen hem dan voor een dom boerenjongetje houden dat niet eens de vingers van zijn hand kan tellen, het verschil tussen een goed en een slecht paard kan geen sterveling ontgaan op het platteland van Castilië. Ook niet een kind van een jaar of acht dat is opgegroeid in een armoedig dorpje...

Hij kijkt om. Het wordt nu snel lichter, maar de regen ontneemt hem een goed zicht. Ver achter zich hoort hij dof gedreun, roepen en vloeken. Ze hoeven alleen maar de hoefindrukken van mijn paard te volgen, schiet het door hem heen. Vlak voor zich ziet hij een veld vol onkruid. Het is taai en dor, het zal zijn sporen verbergen. Hij stuurt zijn paard erin. ‘Vort vriend, vort!’

Gisteren heeft hij de hele dag Castiliaans moeten stamelen, nu doet hij dat onwillekeurig weer en het paard gehoorzaamt. Het is niet zo afgejakkerd als de dieren waarmee Du Guesclin zijn snelle mars heeft voltooid, het draagt bovendien een lichte ruiter en het wordt niet gehinderd door een zadel. Het vliegt over de velden. Het geschreeuw achter hem valt geleidelijk aan weg... Opgelucht richt Kleine Robert zich op en kijkt nog eens om. Hij ziet niemand. Ze zijn het spoor bijster. Hij besluit nu verder de dorpen te vermijden, maar beseft dat hij daarbij vooral niet mag verdwalen. En alles hier lijkt op elkaar. De velden, de heuvels in de verte, de dorpen, de verspreid liggende bossen...

Aan een vroege landarbeider vraagt hij de weg naar Montiel. Wantrouwig kijkt de man naar hem op.

‘Montiel? Dat is precies de andere kant op...’

‘Dank u,’ roept Kleine Robert over zijn schouder en dan spoort hij zijn paard weer aan.

‘Hé,’ roept de man, ‘ik zei: de andere kant op!’

Enkele uren later komt hij uitgeput en drijfnat in het kamp van Du Guesclin aan. Hij kan geen pap meer zeggen, zijn kleren druipen, zijn maag rammelt, zijn ogen zijn roodomrand en hij heeft geen gevoel meer in zijn versteende voeten. De schildwachten vangen hem op; ze herkennen hem niet eens en weigeren hem door te laten. Ze lachen hem hartelijk uit als hij hun toeroept: ‘Maar ik ben Robert, de schildknaap van ridder Du Guesclin!’

‘Mooie schildknaap - je stinkt een uur in de wind. Maak dat je wegkomt, jongen, dat paard houden wij wel. Je hebt het natuurlijk ergens gestolen.’

Dat is waar. Kleine Robert grijpt zonder aarzelen naar het laatste redmiddel: hij zet een geweldige keel op.

‘Help, Matthis! Help!’ loeit hij.

Altijd als er ergens in het kamp opschudding ontstaat is Clopin er als de kippen bij om zo nodig in te grijpen. Gevolgd door drie Bretons komt hij al aanrennen.

‘Zijn jullie gek geworden? Wat is dat voor geschreeuw?’

‘Clopin, ze willen me niet doorlaten!’

‘Maar dat is Kleine Robert! Laat hem gaan mannen, het is in orde. Ridder Du Guesclin zit met smart op hem te wachten. Verroest, hoe kom je aan zo’n mooi paard? Zorg voor dat dier, mannen... En jij komt met mij mee, kleine lastpost. Wat bezielt je om zo’n deining te maken, leer je het dan nooit? Niemand mag weten dat we hier zijn.’

Al mopperend trekt hij Kleine Robert mee naar het paviljoen van de bevelhebber.

‘Alstublieft seigneur, hier is uw verspieder. Een beetje verregend en verkleumd, maar hij heeft zijn armen en benen nog en hij heeft zelfs kans gezien een goed paard te stelen. Als iemand ons een slechte naam weet te bezorgen is hij het wel.’

Kleine Robert rilt.

‘Niet gestolen,’ roept hij snel, ‘alleen maar geruild voor mijn eigen knol. Ik... ik had zo’n haast.’

Matthis komt toelopen en slaat snel een warme mantel om het rillende jongetje heen. Dankbaar gaat hij op de grond zitten en wrijft zijn verijsde voeten.

‘Je bent gauw terug. Heb je iets ontdekt?’ vraagt Du Guesclin gretig.

‘O ja, seigneur...’

Dan brengt hij verslag uit van zijn verkenningstocht. Daarbij gooit hij Frans en Castiliaans door elkaar; Matthis moet hem herhaaldelijk onderbreken om erachter te komen wat hij bedoelt. Maar hij is nog niet helemaal uitgesproken of Du Guesclin reageert al. ‘Matthis, blaas verzamelen! We gaan de dorpen overvallen.’

Nog geen uur later donderen de troepen van Du Guesclin het bos uit. Opeens is de hoogvlakte van Montiel vol bereden soldaten, die zich in groepen verspreiden en de dorpen omsingelen met trompetgeschal, opzwepend tromgeroffel en geschreeuw: ‘Notre Dame, Du Guesclin!’

Voor de avond valt is het voorbij. De in de dorpen ondergebrachte soldaten van Pedro de Wrede, totaal verrast, zien geen kans zich te verenigen en gezamenlijk front te maken. Sommige groepen trachten verzet te bieden, maar zien al spoedig het hopeloze daarvan in en geven zich over. Ze worden gevangengenomen, ontwapend - en daarna weggestuurd.

Kleine Robert heeft van zijn verkenningstocht in de regen alleen een flinke verkoudheid overgehouden. Drie dagen lang hoeft hij geen dienst te doen en dat is leuk, maar ook een beetje vervelend. Om zichzelf bezig te houden vertelt hij intussen aan Thérèse wat hij allemaal heeft beleefd. Hij verbeeldt zich dat ze naast hem zit en ademloos luistert naar zijn wilde avonturen.

En zo werd het leger van Pedro uiteengeslagen, vertelt hij haar in gedachten. De soldaten die niet waren gevlucht werden van hun wapens en bagage beroofd en weggestuurd, naar huis. Het was een mooi gezicht ze te zien afdruipen...

Het was géén mooi gezicht geweest. Kleine Robert had ze zien gaan, de verslagen soldaten. Sommigen van hen waren gewond en sleepten zich met moeite voort. Toch waren ze dankbaar dat hun leven gespaard bleef en dat er een einde kwam aan de burgeroorlog. Kleine Robert had even iets van medelijden gevoeld met de berooide kerels. En ook had hij de sergeant herkend die tijdens zijn verkenningstocht zo vriendelijk voor hem was geweest. Tot Kleine Roberts opluchting leefde de man nog, hij was zelfs niet gewond, maar in de mooi aangeklede schildknaap herkende hij geen moment het armoedige boerenjongetje van twee dagen tevoren. Kleine Robert zag hem gaan, dacht aan het stuk been-met-vlees dat de man hem op die regenavond had toegestopt, en opeens wist hij dat hij iets terug moest doen. Hij rende naar de veldkeuken, greep een brood, bracht het naar de sergeant en drukte hem het voedsel in de handen.

‘Hier, niks zeggen hoor. U moet misschien nog zo’n eind lopen. De man had hem stomverwonderd aangekeken, met een door vermoeidheid en pech getekend gezicht. Hij mompelde iets en liep door. Hoe ver? Kleine Robert had er geen idee van. Misschien wel helemaal naar Toledo...

Dit voorvalletje vertelt hij niet aan de onzichtbare Thérèse, zelfs niet in gedachten, want een verslagen arme drommel een brood in de armen duwen, wat is daar voor heldhaftigs aan? Thérèse wil over heldendaden horen, stelt hij zich voor - niet over sentimentele zwakheden.

En de vesting, met Pedro de Wrede erin? laat hij Thérèse vragen. Hoe kregen jullie die in handen?

Hier moet Kleine Robert zijn vriendinnetje voorlopig het antwoord schuldig blijven, want de burcht Montiel staat nog: hoog op een geweldige rots boven het riviertje de Ruidera, omgeven door ruig land, struikgewas en rotsblokken.

De vesting, zegt hij dus maar, gingen we belegeren.

NACHTELIJKE GEHEIMZINNIGHEID

Vier dagen al liggen de troepen van Du Guesclin om de vesting Montiel, waarin Pedro de Wrede zich heeft verschanst. Na de gemakkelijke overwinning op Pedro’s leger wilde De Bastaard de sterke burcht meteen laten bestormen, maar Du Guesclin weigerde zijn mannen daartoe het bevel te geven. ‘Het terrein is te ruig, sire, een bestorming zal ons honderden mensen kosten. Waarom levens op het spel zetten als we met uithongering hetzelfde kunnen bereiken zonder dat er bloed vloeit?’

Dus laat hij aan de voet van de heuvel waarop Montiel troont een muur optrekken, van steen en hout, met een houten poort beschermd door wachttorens. Dag en nacht houden de vertrouwde Bretons daarop de wacht. Het is een heel werk, maar Bertrand zet er duizend soldaten aan en binnen twee dagen is de muur opgetrokken. De vesting Montiel is van de buitenwereld afgesloten en nu is het een kwestie van wachten. Pedro de Wrede zal het niet lang volhouden, verwacht Du Guesclin.

Don Henri, vertelt Kleine Robert in gedachten aan Thérèse, vond die belegering niet leuk, maar hij had nu eenmaal gezegd dat hij de leiding aan ridder Du Guesclin zou overlaten, dus hij moest zich er wel bij neerleggen. Je kon zien dat het hem moeite kostte... ‘Robert!’ De harde stem van de bevelhebber snijdt dwars door zijn dromen heen. Kleine Robert springt verschrikt op en Thérèse verdwijnt naar de achtergrond.

‘Ja seigneur?’

‘Kom mee, we gaan de muur inspecteren.’

‘Ja seigneur.’‘Jij draagt mijn schild.’

‘Ja seigneur.’

Ik mocht soms zijn schild dragen, vertelt Kleine Robert nog even gauw aan zijn onzichtbare vriendin. Nou, en dat ding was zwaar, hoor!

De regen is opgehouden, de zon doorgebroken. Eenmaal buiten het kamp vergeet Kleine Robert verslag uit te brengen aan zijn vriendinnetje, want nu moet hij dat zware schild sjouwen en hij kan zijn meester nauwelijks bijbenen. Bertrand loopt vooruit met Matthis Cuvelier. Kleine Robert strompelt er hijgend achteraan, worstelend met het handvat dat erop is gemaakt gehanteerd te worden door een man met een verminkte hand. Maar voor gezonde vingers is dat lastig. Het is al laat in de middag, de zon begint te zakken. Ver voor zich uit ziet Kleine Robert hoe Du Guesclin en Matthis aanstalten maken de ladder van een der wachttorens te beklimmen. Angstig vraagt hij zich af of van hem wordt verwacht dat hij ook die wankele ladder bestijgt, mét dat onhandelbare schild. Of kan hij het ding beneden laten staan? Even staat hij aarzelend stil. Dan vliegt er met een angstwekkend geluid een pijl over zijn hoofd, die een eindje verder in de grond blijft steken. Kleine Robert is zo geschrokken dat hij kletterend het schild uit zijn handen laat glippen. Wie schiet daar op hem? Hij kijkt om en ziet de pijl liggen, met iets wits aan de schacht. Snel als de weerlicht stuift hij erop af en raapt de pijl op. Ja, er zit een briefje aan! Hij holt terug naar het schild, sleept het mee naar de ladder, laat het dan toch maar beneden staan en snelt naar boven.

Bertrand, Matthis en een Bretonse wachtpost staan op de nauwe ommegang en kijken naar het in schemering wegzinkende niemandsland, vol losse stenen en struikgewas, met hier en daar een eenzaam oprijzende boom. Aan de overzijde, op de transen van de burcht, wordt een flambouw ontstoken.‘Aflossing van de wacht daarboven,’ prevelt Matthis. ‘Hoeveel man zou Pedro nog in de vesting hebben? Honderd?’

‘Minstens tweehonderd,’ antwoordt Bertrand. Dan draait hij zich om naar Kleine Robert.

‘Waar is mijn schild?’

‘Seigneur, er vloog een pijl over de muur, daarginds,’ stamelt de jongen. ‘U kon het niet zien omdat u juist de ladder opging, maar ik werd bijna geraakt. Er... er zat een briefje aan.’

Vlug buigt Matthis zich over de borstwering.

‘Dan moet er een schutter tussen die rotsblokken zitten.’

Du Guesclin trekt hem terug.

‘Dwaas! Als daar een boogschutter in hinderlaag ligt, moet jij je dan blootgeven? Je bent zeker je leven moe.’ Hij neemt de pijl aan, trekt het briefje eraf en bekijkt het. ‘Kun je het lezen?’ vraagt hij aan Matthis.

‘Het schijnt Castiliaans te zijn - maar het licht is al te slecht.’ ‘Kom mee.’

Du Guesclin rent de ladder af, pikt in het voorbijgaan zijn schild op en wenkt ongeduldig.

‘Wijs me de plaats waar je die pijl vond,’ gebiedt hij.

‘Hier,’ zegt Kleine Robert. ‘Het ding vloog recht over mijn hoofd, ik schrok me een bochel.’

Met de ogen meet Du Guesclin de afstand tussen de plaats waar hij staat en de burcht op de rotsen.

‘Die kan nooit van de kasteeltorens zijn weggeschoten,’ meent Matthis, ‘zo ver reikt zelfs een Engelse langboog niet. Die kerel moet inderdaad in het niemandsland gezeten hebben.’

‘Ik schrok zo,’ vertelt Kleine Robert opgewonden, ‘eerst wou ik weglopen en roepen, maar toen zag ik opeens dat er een briefje om de schacht was gebonden en ik dacht, ik dacht...’

‘Jij dacht, wat jammer dat ik nog steeds niet kan lezen,’ valt Matthis in. Kleine Robert zwijgt beledigd.‘Maar hoe kon iemand ongezien uit de burcht afdalen om zich tussen de stenen en struiken beneden te verstoppen?’ vraagt Matthis zich hardop af. Bertrand haalt de schouders op.

‘Het is een ruig terrein en sluippaadjes zijn er genoeg. Bovendien zal de vesting wel een paar geheime vluchtgangen hebben met een uitgang tussen de rotsen. Waarvoor denk je anders dat ik die muur heb laten bouwen?’

‘Ja,’ roept Kleine Robert zonder dat hem iets gevraagd is, ‘dat was een slim idee.’ Hij kijkt nog eens om naar het kasteel, dat nu zwart afsteekt tegen de avondhemel, een dreigende steenklomp in een naargeestige vlakte.

Terug in Du Guesclins paviljoen steekt Matthis een kaars aan en probeert het briefje te ontcijferen. Met de taal heeft hij weinig moeite, maar het is slordig geschreven. Eindelijk zegt hij: ‘Bertrand, het is voor jou persoonlijk bestemd.’

Du Guesclin knikt en stuurt iedereen de tent uit, behalve Matthis. Kleine Robert doet ook of hij weggaat maar maakt zich in een hoekje onzichtbaar en kruipt achter een gordijn. Hij is vreselijk nieuwsgierig naar de inhoud van die geheimzinnige boodschap. ‘Lees voor.’

‘Er staat: Wanneer ridder Du Guesclin iets in zijn voordeel te horen wil krijgen, moet hij omstreeks middernacht naar de oude eik in het niemandsland komen.’

‘Vreemd...’

‘Die schutter hoorde ons aankomen en herkende je stem,’ meende Matthis. ‘Misschien lag hij al een halve dag tussen de struiken te wachten tot je een keer voorbij zou komen.’

‘Geen ondertekening?’

‘Ja, maar ook weer zo onduidelijk... Men Rodriguez de Sanabria of zoiets...’

‘O, die ken ik!’ roept de bevelhebber. ‘Dat is een ridder die eerst onder bevel stond van De Bastaard, maar na de inval van de prins

van Wales de zijde van Pedro de Wrede heeft gekozen. Een gewone overloper. Wat moet die kerel van me?’

‘Hij wil je spreken. Als je het mij vraagt, Bertrand, is het een list om je midden in de nacht naar een onbeschermde plek te lokken.’ ‘Dat geloof ik niet. Als list is zoiets te doorzichtig. Kijk niet zo verschrikt, natuurlijk ga ik niet midden in de nacht alleen in dat niemandsland rondlopen... Maar ik wil wel weten wat Men Rodriguez me te zeggen heeft. Pak een stuk papier, Matthis, en schrijf op: “Seigneur, indien u ridder Du Guesclin wilt spreken, meld u dan een uur na middernacht aan de poort in de muur. Sergeant Clopin zal u naar de bevelhebber brengen.” Heb je dat? Vouw het klein op... Robert!’

Moet ik nu te voorschijn komen? denkt de jongen angstig. Dat durf ik niet.

‘Robert is met de anderen naar buiten gegaan,’ zegt Matthis. ‘Ik zal hem wel zoeken.’

‘Goed. Breng meteen Clopin mee.’

Matthis loopt weg. Kleine Robert komt met bevend hart uit zijn schuilhoek. ‘Heeft u mij geroepen, seigneur?’ vraagt hij met een onschuldig smoeltje.

Bertrand kijkt verbluft op hem neer. ‘Waar kom jij vandaan?’

‘Ik... ik dacht dat ik u hoorde roepen,’ piept de jongen.

‘Je was al die tijd in de tent,’ dondert zijn meester plotseling.

‘Ik... nee... ik, nou ja, ik dacht.

‘Sinds wanneer bespioneer jij mij?’

Kleine Robert weet zich geen raad meer. Onder die strenge, boze ogen blijven alle uitvluchten in zijn keel steken.

‘Geef me je dolk.’

‘Wat?’

‘Je dolk. Vlug een beetje.’

Niet-begrijpend steekt Kleine Robert de ridder het prachtige wapen toe. ‘Zie je dit briefje? Dat bind ik met een zijden draad om het heft. Ik wrijf er wat as overheen zodat het niet te veel opvalt. Jij bent een uitstekend messenwerper, nietwaar? Dan wil ik dat je met die dolk naar een van de wachttorens gaat. Ergens halverwege het niemandsland moet een oude eikenboom staan. Het is heldere maan vanavond, die boom moet je kunnen zien. Jij werpt je dolk zó dat hij in de stam van die eik blijft steken. Kun je dat?’ ‘Jawel... maar hoe krijg ik dan ooit mijn dolk terug?’ vraagt de jongen geschrokken.

‘Die ben je natuurlijk kwijt. Dat is je straf omdat je je met zaken bemoeit waarmee kleine kinderen niets te maken hebben.’

Kleine Robert had liever een pak slaag gehad.

‘Het is een geschenk van de koning,’ jammert hij.

‘Des te beter. Dat zal je afleren mijn gesprekken te beluisteren. En denk eraan, mondje dicht.’

Kleine Robert dringt met moeite zijn tranen terug. Du Guesclin ziet het en grijnst.

‘Als je je werk goed doet, krijg je van mij wel een andere dolk,’ belooft hij. Maar dat kan de schildknaap niet troosten. Doodongelukkig maakt hij dat hij wegkomt. In de verte ziet hij Matthis aankomen met Clopin. Hij ontloopt hen en sloft met loden schoenen het kamp uit in de richting van de muur. Hij weet welke boom in het niemandsland bedoeld wordt; de knoestige eik was hem de vorige dag al opgevallen. Verbeten beklimt hij de wachttoren die daar het dichtst bij is en hij kijkt schuw op naar de twee Bretons die zich staan te vervelen.

‘Het is de dwerg,’ roept de jongste als hij Kleine Robert in het oog krijgt. ‘Wat kom jij hier doen, ventje? Om deze tijd horen kleine kinderen op hun bed te liggen.’

Kleine Robert mompelt iets als: ‘beetje rondkijken’ en de kerels lachen hartelijk.

‘Kijken! Je hoofd komt nauwelijks boven de weergang uit.’

Hij geeft geen antwoord en tuurt naar het niemandsland. De

maan is al op maar staat nog niet hoog genoeg om de ruige strook land helder te verlichten. Kleine Robert sleept een steen aan om wat hoger te staan.

‘Waar kijkje toch zo naar, dreumes?’ toetert de spraakzame wachter hem in het oor.

‘Naar... naar die eikenboom.’

‘Wat is daaraan te zien? Eikenbomen zijn net als vlooien, je vindt ze overal.’

Mondje dicht, heeft Du Guesclin gezegd. Maar die schildwachten maken het hem wel moeilijk.

‘Ik... eh... ik heb wel eens gehoord dat in oude bomen aardmannetjes wonen die op maanlichte nachten te voorschijn komen. Ik wil weten of dat waar is,’ verzint hij snel. Het hoongelach van de mannen doet hem ineenkrimpen.

‘Hij wil zijn broertjes zien,’ brult de oudste.

‘Zijn vader zul je bedoelen,’ giert de tweede.

Kleine Robert verdraagt het geduldig. De maan klimt hoger; zwart tekent de oude eik zich af, in scherp contrast met de omringende stenen en kuilen. Eigenlijk is het een prachtige avond, met dat koude, witte licht, de flonkerende sterrenhemel en tegenover hem de met licht overgoten rotsheuvel waarop de burcht Montiel troont.

De wachters blijven hem plagen met de aardmannetjes en Kleine Robert kan wel huilen, maar hij houdt zich goed.

‘Jullie hoeven niet zo minachtend te doen,’ snuft hij eindelijk. ‘Wat ik kan, kan niemand. Die boom daar zou ik in één keer met mijn dolk kunnen raken. Wedden?’

‘We zullen wedden om die helm van je dat je het niet kunt,’ lacht de jongste soldenier.

‘Zonde van die mooie dolk,’ prevelt de ander. ‘Als je met dat mes gaat gooien ben je het voorgoed kwijt.’

‘Wat geven jullie mij als ik die boom raak?’ roept Kleine Robert.‘Een zilverstuk.’

‘Mijn helm is meer waard.’

‘Twee dan...’

‘Goed. Let op.’

Kleine Robert weegt de dolk op zijn hand, meet met de ogen de afstand tot de boom, die in het maanlicht een roetzwarte schaduw werpt. Hoe loopt de stam precies? Het zilveren licht is verraderlijk, het is moeilijk om onderscheid te maken tussen de boom en zijn schaduw. Daar, vlak onder die dikke tak, moet de stam het stevigst en het breedst zijn. De jongen concentreert zich. Plotseling vliegt het mes uit zijn hand...

‘Raak!’ roept de oudste wachter bewonderend. ‘Nom de Dieu, jongen, jij kan mikken. Er zit kracht in die korte armpjes van je.’ Hunkerend kijkt Kleine Robert naar de boom, naar zijn mooie dolk die goed zichtbaar in de stam steekt. Zal Men Rodriguez het mes daar omstreeks middernacht vinden, het briefje lezen en er gehoor aan geven, of is zijn offer vergeefs geweest?

Als de dolk daar morgenochtend nog zit, neemt hij zich voor, ga ik hem terughalen!

‘Ik heb twee zilverstukken verdiend,’ zegt hij dan. De kerels grinniken en betalen. Eerlijk is eerlijk. Maar in stilte vinden ze die kleine schildknaap een grote domoor, want de dolk was veel meer waard...

Een kwartier later staat Kleine Robert verdrietig voor zijn meester.

‘Het is gebeurd, seigneur. De boodschap voor Men Rodriguez steekt in het hout van de eikenboom. Vóór middernacht zal de maan weer verdwenen zijn, uw schildwachten zullen hem niet eens opmerken als hij bij de eik komt,’ dreunt hij op.

‘Jij weet dus wat er op dat briefje staat?’

‘Ik... eh... ik hoorde het toevallig, seigneur.’‘Jij hoort nooit iets toevallig,’ gromt de bevelhebber. ‘Nou ja, ga maar slapen.’

Slapen? Kleine Robert denkt er niet over! Juist nu het spannend wordt... Misschien lukt het hele plan en komt straks Clopin met die geheimzinnige Spaanse edelman aanzetten. Dan moet Kleine Robert toch zeker kunnen horen wat er besproken wordt? Gehuld in zijn donkere mantel verstopt hij zich tussen de struiken, niet ver van de houten poort in de muur.

Zijn geduld wordt lang op de proef gesteld. Langzaam zakt de maan weg. Dan, ruim een uur na middernacht, ontstaat er beweging bij de poort. Kleine Robert herkent de gestalte van Clopin en van nog iemand: Villaines de Stotteraar, ook een oude Bretonse krijgsmakker van Du Guesclin. Ze openen de poort op een kiertje, een man glipt erdoor. Achter hem wordt de poortdeur meteen weer vergrendeld. Kleine Robert hoort hen fluisteren; Clopin en Villaines leiden de gast naar het kamp. Geruisloos sluipt de jongen achter hen aan.

Al is het nacht en is de maan ondergegaan, Kleine Robert kan toch wel iets zien. Hij moet bijna grinniken om Du Guesclins slimheid. Clopin is zijn meester blindelings toegedaan, dat weet iedereen. En Villaines zit niet voor niets in het complot; hij is de zwijgzaamste man ter wereld. Geen wonder, want zodra hij zijn mond opendoet wordt hij door zijn makkers uitgelachen. Dus zegt hij liever niets. Bij samenzweringen en nachtelijke geheimzinnigheden kun je je het beste toevertrouwen aan zwijgzamen. Maar nu heeft Kleine Robert toch pech. De beide Bretons brengen de Spanjaard niet naar Du Guesclins paviljoen maar naar een kleine tent aan de rand van het kamp. Ze laten Men Rodriguez naar binnen gaan. Op hetzelfde ogenblik komen ook Bertrand en Matthis aanlopen en verdwijnen achter de flap. Clopin en Villaines betrekken de wacht bij de ingang. Zie daar maar eens langs te komen! Kleine Roberts hartje loopt vol bitterheid. Hij heeft zijn mooie dolk moeten opofferen om het contact met de vijand tot stand te brengen, maar daarmee is zijn rol uitgespeeld. Van wat er in die tent bekonkeld wordt, mag hij niets weten. Matthis natuurlijk wel! Zijn oude jaloezie vlamt weer op. Hij duikt weg tussen de struiken en maakt voorzichtig een omtrekkende beweging. Nu kan hij de tent aan de achterzijde naderen. Op zijn buik kruipt hij naderbij tot hij met zijn oor tegen het doek aan ligt. Hij hoort vaag het brommerige geluid van Du Guesclins stem, het doordringende gefluister van Matthis en een onbekende neusstem, die wel van Men Rodriguez zal zijn. Ze spreken Castiliaans met elkaar. ‘Honderdtwintigduizend dubloenen liggen voor u klaar, seigneur,’ hoort hij de neusstem zeggen. En dan Matthis: ‘Ssst, niet zo luid.’ ‘Pedro de Wrede houdt nooit zijn woord,’ gromt Du Guesclin.

‘Ik bezweer u dat hij het geld voor u heeft klaarliggen in een geheime bergplaats, seigneur,’ sist de Spanjaard.

‘Ik moet erover denken.

Dan dringt er zoveel geritsel tot Kleine Robert door dat hij snel en lenig terug kruipt in de bosjes. Even later ziet hij de schimmen van de samenzweerders uit de tent komen. Men Rodriguez wordt door de Bretonse schildwachten teruggebracht naar de poort, Du Guesclin en Matthis verdwijnen in de richting van het paviljoen. Rillend blijft de nieuwsgierige jongen achter tussen de struiken. Hij begrijpt niet veel van de situatie. Honderdtwintigduizend dubloenen, denkt hij, dat moet toch wel vreselijk veel geld zijn. Zou er iemand op de wereld zijn die zover kan tellen? En Pedro de Wrede wil ze aan Du Guesclin geven - in ruil voor wat? De ridder bezit niets dat hij voor zo’n prijs zou kunnen verkopen. Zelfs Bliksemschicht is hooguit dertig pond zilver waard.

Ik kom er morgen wel achter, denkt hij dan, geeuwend en rillend. Koud tot op zijn gebeente sluipt hij naar de tent die hij deelt met andere schildknapen. Hij glipt naar binnen en kruipt in zijn bed.

Matthis’ trompet wekt hem. Hij springt lenig naar buiten en holt naar het paviljoen. Hij vindt zijn meester ook al op. Bertrand zit half aangekleed op een veldstoeltje, waar hij peinzend naar zijn lelijke voeten staart.

‘Goede morgen, seigneur.’

‘Zo, ben je daar? Help me in mijn laarzen.’

‘Ja seigneur.’

Kleine Robert knielt, kijkt over zijn schouder. Matthis is nog buiten. Dan vraagt hij opeens zacht: ‘Wat moet ik tegen koning Henri zeggen als hij vraagt waar mijn mooie dolk is gebleven?’

‘Je kunt altijd zeggen dat je het ding verloren hebt,’ antwoordt Du Guesclin kortaf.

‘Zoiets verliest men toch niet, seigneur!’

Bertrand grinnikt. Zo’n kleine duvel, denkt hij, die probeert mij in verlegenheid te brengen. Maar daarvoor is hij net niet slim genoeg.

Overeind komend zegt hij: ‘Ik had je een andere dolk beloofd; die kun je krijgen.’ Hij beent naar een kist in de hoek, rommelt er even in en steekt de schildknaap onverschillig een wapen toe. Kleine Robert durft zijn ogen niet te geloven.

‘Maar dat is de mijne! Dat is de dolk die ik van koning Henri heb gekregen!’

‘Misschien lijkt deze erop,’ zegt Du Guesclin rustig. Verrukt drukt Kleine Robert het kostbare voorwerp tegen zich aan. ‘Wat aardig van Men Rodriguez om mijn dolk mee te brengen vannacht,’ laat hij zich ontvallen. Meteen klemt een harde vuist zich om zijn arm. ‘Wat weet jij daarvan, dwerg?’

‘Au seigneur, u doet mij pijn.’

‘Spreek op!’

De greep verslapt enigszins, maar de geschrokken schildknaap blijft kronkelen als een gevangen slangetje.

‘Seigneur,’ stamelt hij. ‘Het briefje dat u aan de dolk had gebonden was immers bestemd voor Men Rodriguez. Dat... dat had ik toch toevallig gehoord? Dan... dan moet die man vannacht hier geweest zijn, anders had mijn dolk niet kunnen terugkomen.’

‘Je hebt gelijk.’ Du Guesclin laat hem los. ‘Als je je mond er maar over houdt.’

‘Ik kan zwijgen, seigneur.’

‘Dat is je maar geraden ook. En ik verbied je je verder met mijn zaken te bemoeien, begrepen?’ Hij geeft de jongen een harde klap op diens achterste.

‘Ik zal het nooit meer doen, seigneur,’ fluistert Kleine Robert, wrijvend over zijn gloeiende billen.

‘Zorg dan nu dat ik mijn ontbijt krijg.’

‘Ja seigneur.’

Juist als hij met de armen vol brood, kaas, honing, olijven en zoet bier terugkomt uit de veldkeuken, ziet hij Matthis Cuvelier het paviljoen binnengaan. Kleine Robert houdt de pas in en blijft wachten tussen de gordijnen die voor de ingang hangen. De plooien onttrekken hem aan ieders blikken.

‘Die bliksemse kwajongen,’ hoort hij de ridder grommen. ‘Hij weet dat Men Rodriguez vannacht in het kamp is geweest. Hij heeft het geraden - of gezien. Die knaap ontgaat ook niets.’

‘O jee...’ prevelt Matthis.

‘Ik heb hem bevel gegeven zijn mond te houden. Maar waarom kijk jij alsof je wormen hebt gegeten? Ben je soms bang dat ik me laat omkopen door die Castilianen?’

‘Honderdtwintigduizend dubloenen, dat is een kar vol geld,’ antwoordt de heraut eerlijk. ‘Zo’n bod heb je nog nooit gehad, Bertrand - en je stikt in de schulden.’

‘Hoe komt het,’ vraagt Du Guesclin scherp, ‘dat jij, terwijl je zelf zo betrouwbaar bent, andere mensen nooit helemaal vertrouwt? Zelfs mij niet?’

Matthis geeft geen antwoord.‘Heb je mij ooit verraad zien plegen?’

‘Ja,’ prevelt Matthis gesmoord. ‘Bij Auray...’

‘Zwijg! Noem die naam nooit meer.’

‘Goed. Maar verwacht dan niet, Bertrand, dat ik nadien nog enig vertrouwen in mensen kan hebben. Ik vertrouw niet eens mijzelf. Als het er werkelijk op aankomt, als er iets geweldigs op het spel staat - de toekomst, de liefde van een vrouw, een onmogelijke wens die opeens vervuld lijkt te worden - dan zijn mensen tot alles in staat. Heiligen zijn zeldzaam.’

‘Inderdaad, heel zeldzaam, behalve op de jaarkalender. Maar ik zal De Bastaard inlichten over het bezoek van Men Rodriguez. Nodig hem en alle officieren uit om vanmiddag in mijn paviljoen te komen. Dan kunnen we de zaak bespreken.’

Het wordt steeds spannender, denkt Kleine Robert verheugd. Hij duwt met zijn voet het gordijn opzij.

‘Alstublieft seigneur, uw ontbijt,’ zegt hij met het onschuldigste gezicht ter wereld.

RUZIE OM EEN KONINKRIJK

‘Ik zal het niet meer doen,’ heeft Kleine Robert beloofd, maar hij kan het eenvoudig niet laten. Zodra die middag koning Henri, de grootmeesters van Santiago, lagere ridders en Bretonse officieren zich verzamelen in het ruime paviljoen van de bevelhebber, wordt de miniatuurschildknaap ‘onzichtbaar’ en verdwijnt in een schuilhoek. Ditmaal is dat achter een kist waar Du Guesclins schild tegenaan staat.

De tent lijkt vol met zoveel mensen. De mannen staan in een kring rond De Bastaard, wiens knappe gezicht zeer ernstig staat. Kleine Robert weet hoe dat komt. Don Henri kan de gedachte dat zijn gehate broer zo dichtbij is en toch zo onbereikbaar blijft, nauwelijks verdragen. De besliste weigering van Du Guesclin om de vesting Montiel te bestormen hindert hem meer dan hij durft uitspreken. Maar wanneer Bertrand hem inlicht over het nachtelijke bezoek van Men Rodriguez klaart zijn gezicht op.

‘Die ellendige Pedro de Wrede biedt u honderdtwintigduizend dubloenen als u hem helpt ontvluchten en zijn generaal wilt worden? Bertrand, beste vriend, dat bedrag kunt u van mij ook krijgen als u mij Pedro in handen speelt! Al moest ik er mijn halve koninkrijk voor verpanden, u zult ze krijgen,’ roept De Bastaard. ‘Ik stel voor dat u de onderhandelingen met Men Rodriguez zogenaamd in het geheim voortzet. Doet u maar alsof u oren heeft naar het voorstel en u werkelijk bereid bent Pedro te laten ontsnappen. Dan komt hij eindelijk die vesting uit... en op dat moment grijpen we hem.’

‘Sire, dat lijkt me een verstandig voorstel,’ zegt de hertog van Lerna tevreden. ‘De graaf van Longueville zal alleen wat komedie moeten spelen, maar dat is hem wel toevertrouwd.’

‘Nee!’

Als een krakende donderslag dreunt dat ‘nee!’ door de tent. Kleine Robert, achter de kist, krimpt ineen.

‘Heeft u er bezwaar tegen, vriend?’ vraagt De Bastaard verwonderd als hij Du Guesclins vertrokken gezicht ziet.

‘Niet tegen de komedie,’ dondert Du Guesclin, ‘maar ik wil geen koningsmoord op mijn geweten hebben.’

In de tent valt een ijzige stilte. De ridders van Santiago sperren verschrikt de donkere ogen open, don Henri knijpt de handen ineen. Bertrand staat recht voor hem, woedend en strijdlustig. Henri doet een stap terug. ‘Afrekenen met Pedro de Wrede,’ zegt hij langzaam en nadrukkelijk, ‘is geen koningsmoord. Mijn stiefbroer is een ondergeschoven kind. Door zijn aderen stroomt geen druppel koninklijk bloed.’

Du Guesclin schudt bijna onmerkbaar het hoofd. Hij heeft het gerucht nooit willen geloven, maar misschien geloven de ridders van Santiago in het sprookje en is dat de reden dat zij De Bastaard steunen. Daarom wil Bertrand het verhaal niet openlijk tegenspreken. Strak zegt hij: ‘Wat de afkomst van Pedro ook moge zijn, hij is een gezalfd en gekroond koning, erkend door de paus.’

De hertog van Lerna, die zich geroepen voelt als woordvoerder van de edelen op te treden, zegt opeens: ‘Denk aan Najera, seigneur. Daar wilde Pedro u loskopen van uw overwinnaars om u te kunnen vermoorden. Ook ons wilde hij ter dood laten brengen omdat we de pech hadden gehad in handen van de Gascogners te vallen. Pedro de Wrede is volstrekt meedogenloos. Moeten wij dan genade met hem hebben?’

Met vlammende ogen draait Du Guesclin zich om.

‘Pardieu,’ snauwt hij, ‘sinds wanneer moet een man zich als een schurk gedragen omdat zijn tegenstander het toevallig ook is? Een koning van zijn troon jagen en daar een ander op zetten die er evenveel recht op heeft en die ongetwijfeld een beter koning zal zijn, dat is tot daaraan toe. Maar een koning doden - niet in een eerlijk gevecht van man tegen man, maar hem door middel van bedrog in de val lokken en hem in de rug steken, dat is iets anders, heren. Dat is moord en daaraan wens ik mijn handen niet vuil te maken.’

‘U wilt Pedro de Wrede redden,’ schreeuwt de hertog van Lerna verontwaardigd.

‘Ik wil hem gevangennemen. En ik zal hem niet uitleveren vóór ik er zeker van ben dat hij eerlijk berecht zal worden. Pedro is een misdadiger. Hij heeft zijn vrouw laten ombrengen. Hij heeft gemene zaak gemaakt met de Moren van Granada. Hij heeft elke edelman die het waagde hem tegen te spreken, laten onthoofden. Zijn volk heeft hij gruwelijk onderdrukt en tot armoede laten vervallen. Hij verdient gestraft te worden, maar pas na een eerlijk gevoerd proces.’

‘U hoeft hem niet te doden vriend,’ gromt De Bastaard. ‘Dat doe ik wel - en graag!’ Hij balt de vuisten, de haat misvormt zijn gezicht.

‘Nee.’ Weer die weigering, als een zweepslag. ‘Ik ben alleen bereid Pedro ’s nachts naar mijn tent te lokken wanneer de heren mij, bij alles wat hun heilig is, zullen zweren dat ze deze koning geen haar zullen krenken.’

‘Ik zweer niet!’ roept don Henri met overslaande stem. ‘Ik zal niet rusten voor het lijk van die ellendige halfbroer van mij aan mijn voeten ligt.’

Uit de rijen officieren klinkt een opstandig gemompel: ‘wij ook niet, wij ook niet’. De sfeer in het paviljoen is vergiftigd met haat en wraaklust. De Bastaard doet moeite zijn zelfbeheersing terug te vinden. Op snijdende toon zegt hij: ‘Deze belegering kunnen wij niet lang meer volhouden, vriend. Wachten tot Pedro en zijn mannen zich door honger gedreven zullen overgeven duurt te lang. We weten allemaal dat de koning van Portugal van plan is Pedro de Wrede te hulp te komen. Ik kan me niet veroorloven mijn tijd hier nog langer te verspillen. Wanneer u blijft weigeren Pedro door middel van valse beloften naar uw tent te lokken, zal er niets anders opzitten dan dat we onmiddellijk de burcht bestormen en Pedro er met geweld uithalen. Dan zijn er twee mogelijkheden: óf die ellendeling sneuvelt als een man, óf hij geeft zich gevangen. In beide gevallen blijft uw geweten zuiver.’

Bertrand knarsetandt en wordt bleek van woede.

‘U geeft mij de keuze tussen de dood van één man of van vijfhonderd man?’ schreeuwt hij met een stem die rauw is van emotie. ‘Inderdaad,’ antwoordt De Bastaard koud. Dan wordt het opnieuw griezelig stil.

Kleine Robert gluurt even langs het schild, verbaasd over die stilte. Du Guesclin staat roerloos tegenover de koning, het hoofd tussen de schouders getrokken. In zijn hart woedt een hevige tweestrijd tussen zijn geweten en zijn verlangen om zo weinig mogelijk mensenlevens te verspillen. Een bestorming van de burcht zal stromen bloed kosten en allen in de tent weten dat... Buiten is het rumoerig; daar praten, lopen, wachten vijftienhonderd soldeniers over wier levens hier wordt beslist zonder dat ze het zelfs vermoeden. Vijftienhonderd mensen met rood bloed, een toekomst, een gezin. Ver weg achter Montiel gromt de hemel: er is een lenteonweer op komst. Het is alsof God zelf dreigend de keel schraapt.

In de tent houdt de stilte aan. Bertrand du Guesclin en De Bastaard staan oog in oog, roerloos en beiden even koppig. Kleine Robert begrijpt het niet helemaal, hij voelt alleen dat hier een zwijgend gevecht wordt geleverd. Dan doet Bertrand plotseling een stap terug, hij slaat de ogen neer.

‘Het is goed,’ zegt hij moeilijk. ‘Ik zal de geheime onderhandelingen met Men Rodriguez voortzetten en Pedro in uw handen spelen, don Henri. Maar God weet dat ik het met tegenzin doe.’

Snel legt De Bastaard zijn handen op de brede schouders voor hem.

‘Dank u, vriend,’ zegt hij bewogen. ‘Ik besef wat dit besluit u kost. Maar geloof mij, het is beter zo. Pedro mag niet blijven leven. Als we ooit vrede willen krijgen in Castilië, moet hij van de aardbodem verdwijnen. Zoals u hart heeft voor de levens van uw soldaten, zo heb ik hart voor mijn volk dat ik wil bevrijden van een tiran. Koningen kunnen nu eenmaal niet kieskeurig zijn in hun middelen.’

Du Guesclin onderdrukt een rilling.

‘Zulke woorden heb ik eerder gehoord, sire, maar overtuigd hebben ze mij nooit,’ gromt hij.

Kleine Robert heeft moeite het allemaal te volgen. Dat hij getuige is van een drama, dat zijn meester voor een bijna onmenselijke keuze werd geplaatst, beseft hij maar half. Zijn hart gaat uit naar De Bastaard, die hem zo’n mooie dolk gaf en die nu blijkbaar weer goede vrienden is met Du Guesclin, ofschoon het er even naar uitzag dat ze ruzie hadden gekregen. De schildknaap is hevig opgelucht dat de onenigheid met een sisser is afgelopen en dat er nu alleen nog maar gepraat wordt over de methode die ze zullen volgen om Pedro de Wrede uit de vesting naar het paviljoen van Du Guesclin te lokken. Dat klinkt zo heerlijk samenzweerderig en geheimzinnig. Hij wilde dat hij erbij betrokken werd en zijn zegje mocht zeggen, maar piepkleine schildknapen mogen zich natuurlijk weer nergens mee bemoeien. Die mogen alleen bevelen uitvoeren. Maar ik, denkt hij inwendig gnuivend, ik weet lekker alles. In gedachten brengt hij verslag uit aan Thérèse: En toen gingen de officieren weg en ridder Bertrand trok een gezicht of hij pijn had. Maar koning Henri stond te stralen en beloofde hem nog eens dat hij hem honderdtwintigduizend dubloenen zou

schenken zodra hij had afgerekend met Pedro de Wrede. Wist jij dat koningen zo rijk waren?

Verliefd streelt hij de dolk aan zijn gordel, de dolk die hij wegwierp en die op zo’n miraculeuze wijze weer terugkwam omdat Men Rodriguez geen sporen van zijn nachtelijke onderneming had willen achterlaten.

Ineengedoken in zijn schuilplaats moet hij lang wachten tot iedereen is weggegaan en ook Du Guesclin met Matthis en don Henri naar buiten loopt om de muur te gaan inspecteren. Als hij eindelijk uit zijn hoekje kan komen is hij stijf geworden. Hij weet heel goed dat hij door zijn grenzeloze nieuwsgierigheid grote risico’s loopt en dat hij, als hij nog een keer gesnapt wordt, verschrikkelijk gestraft zal worden. Maar die kwade kans heeft hij er voor over. Kleine Robert is een ongehoorzaam, wijsneuzig, nieuwsgierig ventje, maar bang uitgevallen is hij beslist niet.

Twee dagen lang gebeurt er ogenschijnlijk niets. De burcht Montiel ligt te baden in het zonlicht; een ruige tand die opsteekt uit het landschap, grimmig en ongenaakbaar. In het legerkamp is het rustig. De soldeniers poetsen hun wapens, herstellen hun kleren en wachten. Montiel wordt uitgehongerd, maar niets wijst erop dat de vesting zich spoedig zal overgeven. Boven het dorre landschap hangt een sfeer van dreiging. De boeren zijn weggetrokken, de velden liggen verwaarloosd, het onkruid begint de kop op te steken. Een droge wind blaast over de hoogvlakte en brengt de bodem aan het stuiven. De soldeniers eten brood met zand. Maar opeens, alsof die wind het hem heeft ingefluisterd, weet Kleine Robert: vannacht gaat het gebeuren!

De voortekenen zijn hem niet ontgaan. Du Guesclins paviljoen is van het midden van het kamp verplaatst naar de rand - zogenaamd omdat de bevelhebber de stank van het legerkamp niet te harden vindt en hij behoefte heeft aan meer frisse lucht, in werkelijkheid om het geheime, nachtelijke contact met Men Rodriguez te vergemakkelijken.

In de nacht van 22 op 23 maart glipt Kleine Robert ongezien de slaaptent uit die hij met de andere schildknapen deelt en hij verbergt zich tussen de struiken waar hij een oogje kan houden op de houten poort in de muur. De lucht is helder, de maan halfvol, het is niet helemaal donker. Alles is stil. In de verte roept een uil, een paar kleine nachtdieren ritselen in het onkruid, dreigend en roerloos steekt de burcht van Montiel af tegen de lichtere nachthemel. In het legerkamp wordt hevig gesnurkt. Er zijn geen wachtposten uitgezet, alleen de muur wordt bewaakt door Bretons.

Kleine Robert weet dat het opnieuw Clopin en Villaines de Stotteraar zijn die wacht hebben bij de poort.

Weer de roep van een uil. Is dat een sein? Kleine Robert spitst de oren. Opeens komt er beweging in de duisternis. Schimmen glijden langs de poort, die geruisloos opengaat. Zeven mannen, die elk een paard aan de teugel meevoeren, sluipen erdoor naar binnen. De hoeven van de paarden zijn omwonden met lappen. Nog dichter drukt Kleine Robert zich tegen de grond. Clopin en Villaines de Stotteraar gaan zwijgend te voet voor de stoet uit. Als ze heel stilletjes vlak langs zijn schuilplaats komen, ziet Kleine Robert hoe Villaines de arm uitstrekt en wijst op het paviljoen van Du Guesclin. ‘D... ddaar,’ sist hij.

De voorste ruiter werpt Villaines de teugels van zijn paard toe, stapt naar de grote tent en werpt de voorhang open.

‘Te paard, messire Du Guesclin,’ roept hij zacht. ‘Het is tijd om te vertrekken. Ik heb zes man als gevolg meegebracht. Kom.’

Dat is Pedro de Wrede, denkt Kleine Robert opgewonden. Onhoorbaar sluipt hij nog iets dichterbij.

In Du Guesclins tent blijft alles stil.

‘Vlug, stijg op, messire Du Guesclin. Grote rijkdommen wachten op u,’ fluistert Pedro dringend. Stilte. Rust. Duisternis. Pedro kijkt om zich heen, maakt een beweging alsof hij het onbewaakte paviljoen wil binnengaan.

En dan komt eensklaps alles in beweging. Fakkels vlammen op, kletterend komt don Henri aanlopen, op de voet gevolgd door Matthis Cuvelier, Castiliaanse ridders, Bretonse officieren. Ook in Du Guesclins tent vlamt licht op, de veldheer verschijnt in vol ornaat in de tentopening. De kleine stoet vluchtelingen is omsingeld en wordt reeds ontwapend. Pedro, beseffend dat hij in de val is gelopen, draait zich om, wil in het zadel springen en ervandoor gaan, maar Clopin rukt hem terug en duwt hem in de richting van de bevelhebber. Du Guesclin doet een stap opzij en maakt een uitnodigend gebaar.

‘Hierin, don Pedro. Geef mij uw zwaard, u bent mijn gevangene.’ ‘Halt,’ schreeuwt De Bastaard, ‘dat is die twaalfmaal vervloekte broer van mij. Hij is mijn gevangene.’

‘Nee, de mijne,’ antwoordt Du Guesclin koud. Hij maakt zich breed, terwijl Clopin zwaard en dolk van Pedro uit de schede trekt en op de grond werpt. ‘Vrees niet, sire, u heeft mijn woord van eer dat u goed behandeld zult worden.’

‘Ridder Bertrand, dat was de afspraak niet,’ roept De Bastaard teleurgesteld. ‘Ik eis die schurk op.’

Pedro laat zijn ogen van de een naar de ander vliegen. Op Henri’s gezicht leest hij haat en moordlust, in de ogen van de officieren niets anders. Hij begrijpt dat hij maar van één man redding kan verwachten: van Bertrand du Guesclin. Doodsbleek vliegt hij diens paviljoen binnen. De Bastaard, trillend van woede, wil hem volgen, maar vindt dan Du Guesclin op zijn pad.

‘Halt, sire. Uw broer is gekomen om zijn overgave met mij te bespreken.’

‘Ik draai hem de nek om, die duivelskerel,’ briest De Bastaard. ‘Niet in mijn tent, sire.’

‘Ik scheur hem in stukken!’‘Sire, ik smeek u, geef hem een kans. U zult Pedro bereid vinden om afstand te doen van al zijn rechten.’

Het hele kamp is wakker. Uit hun slaap opgeschrikte soldeniers komen toelopen, maar worden door Clopin en zijn Bretons op een afstand gehouden. Don Henri kalmeert enigszins.

‘Goed,’ zegt hij. ‘Laat me door. Ik ben bereid te horen wat mijn broer te zeggen heeft.’

Tussen al dat gewemel van lijven kan Kleine Robert rustig te voorschijn komen; er let toch niemand op hem. Hij ziet Du Guesclin, De Bastaard, Matthis en een paar ridders van Santiago het paviljoen binnengaan en het kost hem weinig moeite om méé naar binnen te glippen en zijn schuilplaats achter de grote kist te bereiken. Nieuwsgierig gluurt hij naar het gezicht van Pedro de Wrede. Hu, wat een engerd! Geen wonder dat iedereen een hekel aan die vent heeft; hij ziet er taai, hardvochtig en gemeen uit. En nu is hij bovendien razend omdat hij zich verraden voelt.

Hij schreeuwt, stampvoet, slingert Du Guesclin scheldwoorden en beschuldigingen naar het hoofd.

‘Sire,’ antwoordt Du Guesclin rustig, ‘ik heb u niet verraden, ik probeer u te redden.’

‘Ik eis die vermaledijde schurk op,’ tiert De Bastaard, ‘hij is mijn doodsvijand. Mijn halve familie heeft hij laten uitroeien, een kind van de duivel is hij, een schurk en een ketter. Zijn land heeft hij laten verkommeren, de boeren onderdrukt en uitgezogen, hij verdient de dood.’

‘Nee,’ snauwt Du Guesclin, ‘don Pedro is mijn gevangene. Hij kan zijn leven redden door afstand te doen van de troon ten behoeve van zijn halfbroer don Henri. De stukken liggen voor hem klaar, hij hoeft ze alleen maar te bekrachtigen met zijn handtekening en zegel.’

‘Zolang hij leeft zal hij een gevaar voor de rust in Castilië zijn,’ protesteert De Bastaard heftig.

‘Ik zal de troonsafstand ondertekenen,’ verklaart Pedro, opeens kalm geworden. Maar het is de kalmte van een sluw mens. ‘Maar mijn zegel wordt bewaard in Toledo.’

Het is duidelijk dat hij probeert eronderuit te komen: een troonsafstand zonder zegel zal ongeldig zijn. De Bastaard balt de vuisten en doet een stap in de richting van zijn broer.

‘Je liegt het schurk, je bent nog nooit op reis gegaan zonder je zegel.’ Ziedend wendt hij zich tot Du Guesclin. ‘Zelfs nu nog wil die bandiet ons bedriegen.’ De aanblik van zijn gehate halfbroer heeft hem weer alle zelfbeheersing doen verliezen.

Kleine Robert, in zijn schuilhoek achter de kist, ziet het met schrik aan. Ruzie om het bezit van een koninkrijk, denkt hij, maar ze schelden als visverkopers. Het is een voorbijgaande gedachte; hij staat met hart en ziel aan de kant van De Bastaard, die hem zo’n mooie dolk gaf, die zo warm sprak over Gods Vlindertje en die in zijn ogen een held is. En omdat die held Pedro de Wrede haat, haat Kleine Robert de tiran even hevig.

‘Jij!’ barst Pedro plotseling uit en hij spuwt in de richting van zijn broer, ‘jij hebt mij altijd de voet dwars gezet. Jaar na jaar heb je geprobeerd mij van mijn plaats te dringen, mij, de wettige koning van Castilië. Jij bent de schurk en de dief, niet ik!’

En voor iemand kan ingrijpen werpt hij zich lijfelijk op De Bastaard. Met een dreun komen de twee kemphanen op de vastgestampte vloer terecht, rollend en worstelend. Don Henri is de jongste; tegen de stierenkracht van Pedro kan hij niet op. Pedro was weliswaar ontwapend eer hij het paviljoen kon binnenvluchten, maar hij krijgt de dolk van zijn tegenstander te pakken en rukt die uit de schede. Hevig geschrokken ziet Kleine Robert het staal flitsen, hij hoort de uitroep van Du Guesclin die zich op de over de grond rollende koningen wil storten.

‘Terug!’ schreeuwt Pedro. Hij ligt boven op De Bastaard en houdt de dolk omhoog. Het licht van de flambouwen weerkaatst dreigend in het vlijmscherpe staal. ‘Laat niemand zich verroeren of ik snij hem de keel af.’ De omstanders bevriezen. Doodstil ligt De Bastaard op zijn rug, de uitpuilende ogen gericht op de punt van zijn dolk. Du Guesclin is een standbeeld geworden, Matthis Cuvelier durft nauwelijks adem te halen, de edelen zijn ontsteld teruggedeinsd. Minachtend kijkt Pedro de Wrede neer op zijn wasbleke halfbroer.

‘Daar lig je nu, afgunstig mormel,’ grauwt hij. ‘Nu zul je boeten voor de ellende die je me hebt bezorgd. Niet ik zal wegrotten in een kerker, maar jij. Terug!’ schreeuwt hij weer als hij meent dat Du Guesclin in beweging wil komen. ‘Moet ik uw vriend voor uw ogen doorsteken, messire? Wilt u zijn bloed tegen het dak zien spuiten? Ik zal het met vreugde doen als u ook maar een vinger beweegt om hem te hulp te komen.’

Achter zijn kist haalt Kleine Robert diep adem. Wat er ook voor onbegrijpelijks gebeurd moge zijn in de afgelopen dagen, wat zich daar voor zijn ogen afspeelt is duidelijk genoeg. Koning Henri, de vriend van zijn moeder, de krijgsmakker van zijn meester, verkeert in doodsgevaar. De vriendelijke koning die hem de mooie dolk gaf, kan elk ogenblik zijn leven verliezen en niemand, niemand kan er iets tegen beginnen. Niemand? Roberts hand kruipt naar zijn gordel. Met zijn ogen tast hij de dreigende gestalte van de tiran af. Diens helm is tijdens de worsteling van zijn hoofd gevallen, zijn onbeschermde nek glanst in het licht van de flambouwen...

Vastbesloten staat Kleine Robert op.

Zoefff! Het geschenk van De Bastaard vliegt door de tent, boort zich in de hals van Pedro de Wrede en snijdt een slagader door. Op hetzelfde ogenblik komt Du Guesclin in beweging. Hij springt naar Pedro toe, duwt hem van De Bastaard af. Stuiptrekkend ligt de tiran op de grond. Don Henri krabbelt lijkbleek overeind, met bloed overdekt. Pedro de Wrede blijft liggen.‘Grote genade, hij is dood!’

Een ogenblik kijken ze elkaar ontsteld aan. Wie heeft de wettige koning van Castilië de doodsteek gegeven? Verbijsterd staart Du Guesclin naar zijn lege handen, de goede rechter, de verminkte linker... dan schudt hij stomverbaasd het hoofd. Don Henri, niet minder verbaasd, tast naar zijn lege schede... nee, zijn dolk was in handen van Pedro en ligt nu ongebruikt op de grond. De aanwezige edelen wisselen vragende blikken: niemand van hen heeft toegestoken. Toch ligt daar aan hun voeten, in een grote plas bloed, de verslagen Pedro de Wrede met een Toledaanse dolk diep in zijn keel.

‘Een Godsgericht,’ fluistert Matthis Cuvelier. Wit als een doek slaat hij een kruis. Twee ridders van Santiago stormen naar buiten. ‘Dood! Pedro de Wrede is dood! God zelf heeft hem verslagen,’ roepen ze. De soldeniers werpen hun baretten en bassinets in de lucht.

‘Leve koning Henri, Castilië voor koning Henri!’ schreeuwen ze opgewonden. Nu rennen ook de andere ridders de tent uit om te verhinderen dat de zes man van het gevolg van Pedro zullen ontsnappen. Bertrand, De Bastaard en Matthis blijven achter. Ongelovig kijkt Du Guesclin neer op de dode Pedro. Hij buigt zich over het lijk en herkent opeens de fatale dolk die uit de keel steekt. Hevig verschrikt trekt hij het wapen uit de wonde en werpt het van zich af alsof het gloeiend heet is. Hij perst de lippen opeen, kijkt rond, ziet de schildknaap die staat te beven op zijn benen - en begrijpt.

‘Ik kon het niet helpen,’ snikt Kleine Robert, ‘het... het ging vanzelf. Ik kon koning Henri toch niet laten vermoorden? Hij is zo goed voor me geweest... Pedro zou hem gedood hebben als ik niet... als ik niet...’ Een hoopje ellende is hij, klein en bang als nooit tevoren. Wat heeft hij gedaan?

‘Kind,’ stamelt Du Guesclin, ‘heb jij... was jij...?’‘Hij was het werktuig van God,’ zegt De Bastaard snel. Dankbaar kijkt Kleine Robert naar hem op en een vreselijke last valt van hem af. Natuurlijk! Niet hij gooide dat mes, het was God zelf die zijn hand stuurde om De Bastaard te redden. Begrijpt zijn meester dat niet?

Buiten het paviljoen klinkt geschreeuw, gejuich, stampende voeten rennen voorbij. Krijgsmakkers van Bertrand lopen het paviljoen in en uit. Iedereen is opgewonden, niemand treurt over de dood van een tiran wiens lijst van misdaden zo lang is als een mannenarm. Alleen don Henri lijkt niet blij. Huiverend wijst hij op het lijk van zijn vijand.

‘Draag hem weg,’ gebiedt hij gesmoord. ‘En laat iemand mij warm water brengen...’

Hij walgt van zichzelf Zijn kleren zijn doordrenkt met het bloed van zijn broer.

Kleine Robert maakt dat hij wegkomt en gaat snel water halen. Om de tent te reinigen, om de weer in ere herstelde Henri II te wassen, om zich met een huishoudelijk karweitje nuttig te maken, nadat hij zojuist het aanzien van Europa heeft veranderd.

Maar dat laatste dringt nauwelijks tot hem door.

DE VERLOREN ZIEL

Langzaam bestijgt Marie-Claire, bijgenaamd Gods Vlindertje, de wenteltrap van de hoogste toren van kasteel Longueville. Ze wil uitkijken over het zomerse land. Ze houdt meer van Pontorson dan van Longueville, maar uitziend over de akkers met goudgeel graan, over boomgaarden, weilanden en oogstende boeren, voelt ze haar hart volstromen: hoe mooi is dit land! Hoe heerlijk kun je hier leven wanneer je je niet voortdurend bedreigd voelt door invallers, plunderaars en kibbelende edelen.

Ze heeft er behoefte aan alleen te zijn, na te denken, de vrede te proeven die uitgaat van de zomerse velden, terwijl op een andere plaats in het land hevig gevochten wordt.

Charles V, koning van Frankrijk, heeft Engeland de oorlog verklaard. Sinds zijn troonsbestijging zes jaar geleden is dit het waaraan hij onafgebroken heeft gewerkt. Om dit te bereiken moest hij aan de andere zijde van de Pyreneeën een trouwe bondgenoot hebben. Met dit doel voor ogen heeft hij zijn land op de been geholpen, zijn postdienst gereorganiseerd, een nieuw belastingstelsel ontworpen, Du Guesclin de roverscompagnieën laten weglokken, in het geheim in de door Engeland bezette gebieden opstanden ontketend en het bestuur van de prins van Wales onmogelijk gemaakt. Nu acht de geduldige spin in Parijs de tijd rijp.

Het was de prins van Wales zelf die hem de aanleiding bood om de oorlog tegen erfvijand Engeland te hervatten. Na de vrijlating van Du Guesclin liet de prins van Wales zijn huurlingen, die in hoofdzaak bestonden uit voormalige compagnieën, over de grenzen van Gascogne zetten. Dat wil zeggen, hij liet de bandieten

opnieuw op Frankrijk los. Charles V legde dat uit als een daad van ongeoorloofde agressie en verklaarde Engeland en Gascogne de oorlog. Door heel het koninkrijk vloog de leus: ‘Frankrijk voor de Fransen’. Charles’ legers, aangevoerd door zijn jongere broers, vielen de bezette gebieden binnen. Het grote werk van de herovering is begonnen.

De prins van Wales, eens de geduchtste en meest gevreesde krijgsman van zijn tijd, kan er niet tegenop. Hij is ziek, hij zal niet lang meer leven... In zijn wanhoop vergeet hij dat hij eens door vriend en vijand werd geëerd als de edelste ridder van zijn eeuw. Hij zint op wraak. Op zijn bevel wordt de stad Limoges verwoest, waarbij grijsaards, vrouwen noch kinderen gespaard blijven. De mare van dat bloedbad vliegt door Frankrijk en wordt ontvangen met een kreet van afgrijzen. Dit is geen oorlogsvoering meer, dit is een smerige en overbodige wraakneming door een man die altijd zo prat ging op zijn riddereer! Vanaf dat moment is de rol van de prins van Wales als heerser over Gascogne uitgespeeld. Zijn eigen edelen wenden zich walgend van hem af. Steeds meer ridders, steden en bezette landstreken komen in opstand. Edward van Woodstock, ziek, ellendig, geruïneerd en uitgespuwd, scheept zich in voor Engeland en laat het bestuur van Gascogne over aan een van zijn broers.

Toch verloopt de nieuwe oorlog niet geheel naar wens. De maarschalken van Frankrijk doen te veel op eigen houtje, de corruptie in de oorlogsleiding is groot, de connétabel, monseigneur De Brienne, is een oude man zonder inzicht of vechtlust en heeft koning Charles gevraagd hem van zijn plichten te ontslaan. Er moet een man komen die de troepenbewegingen goed in de hand kan houden, die een einde zal maken aan corruptie en bedrog, die het vertrouwen van het volk geniet. Kortom: Bertrand du Guesclin.

Het volk roept om hem. En het volk, dat zijn de ongetelde miljoenen van Frankrijk, dat zijn de steenhouwers en kolenbranders, de metselaars en botenbouwers, de boeren en paardenfokkers, dat zijn de landarbeiders, bedelaars, naaistertjes, bakkers en schippers. Kleine luiden die schijnbaar geen enkele macht hebben, maar die niettemin de ruggengraat van het rijk vormen. Dat volk eist van koning Charles dat Bertrand du Guesclin teruggeroepen zal worden naar Frankrijk en tot connétabel - dat wil zeggen: hoogste bevelhebber - zal worden benoemd. Charles V, door zijn volk De Wijze genoemd, bezwijkt voor de aandrang en zendt zijn koeriers naar Castilië. Bertrand du Guesclin, in het besef dat Henri II nu stevig op de troon van dat hete, geteisterde maar rijke land zit, accepteert de benoeming.

Dat is het nieuws dat Marie-Claire wil verwerken, boven op de torens van kasteel Longueville. Ze denkt aan haar beide pleegzoons, in dienst van de geweldenaar, en opeens fluistert ze tegen de strakke zomerhemel: ‘O lieve God, geef onze koning en Bertrand voldoende jaren om hun werk te voltooien, terwille van dit mooie land. Lieve moeder Maria, waak over mijn pleegkinderen opdat zij eens in een vrij en gelukkig land zullen leven.’

‘Amen,’ klinkt het achter haar. Verrast draait ze zich om en ziet Thérèse. ‘Kom je ook kijken of onze helden al in aantocht zijn?’ vraagt Gods Vlindertje glimlachend. Thérèse knikt. ‘Het kan nu toch niet lang meer duren,’ antwoordt ze levendig. ‘Ridder du Guesclin zal zeker even langs Longueville rijden eer hij doorreist naar Parijs.’

‘Ja,’ zegt Marie-Claire.

‘En Matthis zal bij hem zijn,’ vervolgt Thérèse dromerig. ‘Kleine Robert natuurlijk ook,’ voegt ze er dan snel aan toe.

Ze leunt naast Marie-Claire tegen de borstwering en zwaait vrolijk naar een boer die opkijkt.

‘Weet u, ik vind het zo raar,’ zegt ze plotseling. ‘Matthis houdt helemaal niet van vechten, belegeringen en al dat vermoeiende gedoe. Hij is een dichter, een muzikant. Hoe kon hij dan de beste vriend van ridder Du Guesclin worden?’

‘Ze vullen elkaar aan,’ zegt Marie-Claire.

‘Ja, dat heb ik ook wel eens gedacht. Toch blijft het een beetje vreemd. Ze hebben me altijd verteld dat je in dit land alleen meetelt als je vreselijk veel koppen in elkaar hebt geslagen. Matthis slaat nooit een kop in elkaar; toch is hij bijna zo beroemd als zijn meester en alle meisjes zijn dol op hem.’

‘Jij ook?’ vraagt Marie-Claire geamuseerd. Thérèse bloost.

‘Och,’ zegt ze voorzichtig, ‘de dienstmeisjes van ridder Du Guesclin krijgen niet vaak een mooie man te zien. Daarom lopen ze ook allemaal rond met de ogen halfdicht. Behalve als Matthis thuis is. Dan kijken we onze ogen uit.’

Marie-Claire schatert. Net als vrouwe Tiphaine is ze gesteld op dit levendige wezentje met haar geestige invallen.

‘Misschien,’ zegt ze plagend, ‘brengt Matthis wel een Spaanse schone mee uit Sevilla.’

‘Zou u denken?’ Thérèse is er werkelijk van geschrokken. Dan schudt ze het hoofd; de vlechten van haar steile haar vliegen om haar oren. ‘Ik geloof er niets van.’

Naast elkaar kijken ze uit over het weidse landschap en de wouden in de verte. Thérèse verandert van onderwerp.

‘Vindt u niet, Marie-Claire, dat wij op elkaar lijken? Ik bedoel niet aan de buitenkant, maar op een andere manier. Vrouwe Tiphaine heeft me verteld dat u als jong meisje van huis wegliep omdat uw ouders u met een koopmanszoon wilden laten trouwen. Maar u had zo’n hekel aan die jongen dat u ervandoor ging.’

‘Het is waar,’ antwoordt Gods Vlindertje, ‘maar dat is al zolang geleden, ik denk er nooit meer aan. Ik word nu een oude vrouw.’ ‘Dat valt wel mee,’ meent Thérèse. Ze praat met handen en voeten, de energie spat eraf. ‘Vrouwe Tiphaine vertelde me ook dat u toen een jonge trouvère ontmoette, Berton de Fleur, dat u zijn leven redde en met hem trouwde. Toen ik dat verhaal hoorde dacht ik: het lijkt wel een ballade. Is het allemaal zo gebeurd?’

‘Ja, en ik heb er nooit spijt van gehad. Berton de Fleur was een edel mens.’

‘Ik herinner me hoe ik heb gehuild op de dag dat hij werd begraven,’ knikt Thérèse.

Marie-Claire zucht en betast de zwarte parel.

‘Dus lijken wij op elkaar,’ constateert Thérèse verrast. Marie-Claire moet de kronkelende logica even verwerken. Dan begrijpt ze het plotseling.

‘Thérèse, je wilt me toch niet vertellen dat jij van plan bent om weg te lopen!’

‘Als mijn moeder een man voor me vindt die me niet aanstaat doe ik dat zeker.’

‘Kind, dat moet je uit je hoofd zetten! Omdat ik zo dwaas ben geweest, moet je niet denken dat...’

‘U zegt zelf dat u er geen spijt van heeft gehad.’

‘Dat is zo. Maar ik was als kind diep ongelukkig. Jij... wees eerlijk, kindlief, jij hebt een heerlijke jeugd gehad. Vrouwe Tiphaine is altijd goed voor je geweest, ze heeft je veel geleerd, plezierig werk gegeven. Ze zal er ook wel voor zorgen dat je een goede man krijgt.’

Thérèse beweegt haar hoekige schouders. Ze maakt een beweging alsof ze zó wil wegvliegen, de zomerzon tegemoet.

‘Een handwerksman of een soldaat,’ zegt ze afwerend, ‘die wil ik niet. Ik wil een dichter, net als u vroeger.’

‘Hoor eens, ik zou geen enkel meisje durven aanraden om een voorbeeld aan mij te nemen,’ haast Marie-Claire zich te zeggen. ‘Als ik eraan denk aan welke gevaren ik blootstond, zo helemaal alleen, dan lopen de koude rillingen me over de rug. Destijds besefte ik dat niet, ik was nog maar een onnozel wicht. Nu zou ik het niet meer durven.’‘Dan treft het dat ik ook maar een onnozel wicht ben. Dan kan ik lekker eigenwijs zijn.’

‘Thérèse, als je moeder dat hoorde kreeg je een pak slaag.’

‘Ze hoort me niet. Alleen u hoort me, en met u valt te praten.’ Verwonderd kijkt Marie-Claire naar het meisje. Een boerenkind dat een beetje heeft leren lezen en schrijven, dat wel eens in Tiphaines boeken mocht snuffelen... Arm kind! Ze is nog zo naïef, met al haar vijftien jaren zo kinderlijk... Ze denkt dat ze verliefd is op een blonde trouvère die haar niet eens opmerkt en dat ze haar leven in de hand kan nemen om het te vormen naar eigen inzicht. Zoals eens Marie-Claire... Ongerust zegt Gods Vlindertje: ‘Thérèse, wil je een goede raad van mij aannemen?’

‘Nee hoor!’

Met stomheid geslagen staart Marie-Claire het kind aan. Dan begint ze hartelijk te lachen.

‘Warempel, je hebt gelijk! Het is of ik mijzelf hoor, twintig jaar geleden.’

‘Ik zei u toch dat ik op u lijk,’ antwoordt Thérèse vrolijk.

Ze had mijn dochter kunnen zijn, schiet het door Marie-Claire heen. Merkwaardig - ik heb pleegkinderen gehad, maar dat waren altijd jongens. Ik heb er geen ogenblik bij stilgestaan dat ik me evengoed had kunnen ontfermen over een meisje...

‘Hoe oud was u toen u van huis wegliep?’ vraagt Thérèse, die dat blijkbaar een boeiend onderwerp van gesprek vindt.

‘Bijna zestien...’

‘Zo oud ben ik nog niet.’

‘Luister meisje,’ zegt Marie-Claire dringend, ‘je moet niet verdrietig worden, maar ik wil heel eerlijk tegen je zijn. Wij lijken niet werkelijk op elkaar. En twee levens verlopen nooit langs dezelfde lijnen. Ik... ik zag er in mijn jeugd aardig uit, de mensen zeiden dat ik mooi was.’

‘U bent het nog!’

‘Dank je. Ik had ook een goede stem, ik kon snel en gemakkelijk leren, Ik had alles méé. Begrijp je? Jij... het spijt me dat ik je pijn moet doen, maar jij bent niet mooi, je hebt ook geen talenten. Als jij probeert te doen wat ik gedaan heb loopt het verkeerd met je af.’

‘Welnee,’ zegt Thérèse, niet in het minst onder de indruk, ‘u begrijpt me niet. Dat ik geen schoonheid ben weet ik. Ik kan niet dansen, niet zingen, geen muziek maken. Allemaal waar. Maar ik ben niet bang voor de wereld.’

‘Dat is hovaardij, lieve kind.’

‘Reken maar!’

Marie-Claire kan er niets aan doen, ze moet weer lachen. Maar dan krijgt de bezorgdheid opnieuw de overhand. Vrouwen in deze wereld hebben het niet gemakkelijk, weet ze. Niemand ziet hen voor vol aan, ze zijn afhankelijk en worden dom gehouden. Hoe hun leven zal verlopen hangt af van de man aan wie zij worden uitgehuwelijkt. Thérèse is tegen dat aloude patroon in opstand gekomen. Uit zichzelf, of omdat ze gehoord heeft over Marie-Claires jeugdzonden? Maar voor Thérèse zal geen dichter klaarstaan om haar op te vangen, haar bij de hand te nemen en gelukkig te maken.

Het arme kind staart zich blind op mijn voorbeeld, denkt Gods Vlindertje, op mijn roem en grote naam. Ze weet niet hoe hol die glorie is, hoe ik al maanden naar mezelf loop te zoeken...

‘Heb geduld, Thérèse,’ zegt ze zacht. ‘Laat je niet verblinden door schone schijn. Als je wegloopt zul je het moeilijk krijgen; je zult veel moeten lijden.’

‘Vast wel.’ Het meisje is nog steeds niet onder de indruk.

‘Je luistert helemaal niet,’ roept Marie-Claire boos. ‘Het dringt niet

eens tot je door wat ik je probeer te zeggen. Als jij...’

‘Vergeef me, vrouwe,’ antwoordt Thérèse zacht en ze legt haar hand op de arm van Gods Vlindertje, ‘ik heb heus wel geluisterd. Maar alles wat u zegt schrikt me niet af. Het heeft u ook niet afgeschrikt.’

‘Je moet ophouden met ons te vergelijken, we zijn niet hetzelfde,’ stampvoet Marie-Claire ongeduldig. Thérèse kijkt haar lachend aan.

‘U durfde, vrouwe. Ik durf ook.’

Marie-Claire opent woedend haar mond en sluit hem dan weer. Moed! De moed om het leven tegemoet te treden. Dat is iets anders dan de dapperheid waarover de mannen altijd de mond vol hebben, denkt ze, het is ook geen onverschilligheid voor pijn of minachting - echte moed zit veel dieper. Heeft Thérèse die moed in zichzelf ontdekt?

‘Lieve kind, je hebt geen flauw idee van wat je te wachten staat als je meent op eigen houtje... Overal loeren gevaren! Zeg niet dat je durft, dat is onzin. Je moest eens weten hoe dikwijls ik in mijn leven doodsbang ben geweest!’

‘Bang zijn we allemaal wel eens,’ knikt Thérèse onverstoorbaar, ‘en dat bedoel ik juist. Ik ben niet bang om bang te worden.’

‘Angst,’ zegt Marie-Claire vasthoudend, ‘is iets verschrikkelijks. Het doet pijn, het verlamt je, het snijdt je de adem af Jij kent de echte angst nog niet, dat vreselijke verstikkende gevoel.’

‘Misschien niet,’ geeft Thérèse toe, ‘ik heb ook nog niet veel beleefd. Ik ben bang wanneer het onweert. Ik stel me altijd voor dat de bliksem zal inslaan, dat de burcht in vlammen opgaat en dat ik opgesloten raak in een brandende voorraadkamer terwijl de uitgang versperd wordt door vallend puin. Toch kan ik niets anders doen dan afwachten tot het onweer voorbij is. Het is een soort angst die onvermijdelijk is. Je moet erdoorheen, want al je bangheid helpt niet. Dus haal ik dan maar eens diep adem, probeer niet te denken aan wat er zou kunnen gebeuren en ga door met mijn werk. En voor ik het besef ben ik niet bang meer, ook al woedt het onweer nog uren. Ik vergeet de angst.’‘En dat heeft je op het idee gebracht dat je een moedig mens bent?’ roept Marie-Claire, huiverend bij zoveel kinderlijkheid.

‘Het bracht me op de gedachte dat op die manier alle angsten te overwinnen moeten zijn.’ Thérèse dwarrelt om Marie-Claire heen, begint zacht te lachen. ‘Kijk eens naar mij, ik ben niet mooi. Maar soldeniers zijn niet veel gewend en ze vallen me wel eens lastig. Eerst maakten ze me doodsbang, ik voelde me zo hulpeloos. Toen ontdekte ik opeens dat ik helemaal niet hulpeloos was. Ik ben veel vlugger dan hun grijpende handen. Ik zorg dat ik altijd een scherp keukenmes bij me heb. Ik kan hun de stuipen op het lijf jagen door hen te dreigen met het ongenoegen van vrouwe Tiphaine. Zo ontdekte ik dat er veel verschillende manieren waren om mezelf te beschermen; ik moest alleen niet in paniek raken. Ik geloof dat daarin de echte moed van mensen schuilt. Niet in hun snoeverij, hun spierkracht, maar in het overwinnen van hun angst, zodat ze niet in paniek raken. U raakt nooit in paniek. U klemt de tanden op elkaar, u overwint uw angsten en u laat niemand merken dat u inwendig siddert. Daarvoor hebben de mensen respect. Maar ik kan het ook; iedereen kan het.’

Marie-Claire knikt zwijgend. Nooit eerder heeft ze iemand zo duidelijk het wezen van de angst uiteen horen rafelen als deze ochtend en het maakt haar helemaal warm. Als alle mensen van haar tijd wordt ze achtervolgd door duizend angsten: voor de duisternis, voor de hellestraffen waarmee de priesters dreigen, voor oorlogsgevaren, armoede, pijn en schande. De wereld is vol risico’s en als ze terugkijkt op haar leven ziet ze de gevaren overal om zich heen opdoemen. Als een vlinder in het zonlicht was ze erlangs gefladderd, erbovenuit gestegen. Soms schroeide ze haar vleugels, maar haar zelfvertrouwen bleef ongeschokt. Ze was kwetsbaar; het besef van die kwetsbaarheid maakte dat ze zich ertegen pantserde. Wat maakt mensen tot lafaards? Het feit dat ze zich door hun angsten laten uithollen, dat ze zich eraan overgeven. Maar wie dwars door de angst heen gaat vindt daarachter de lieve vrijheid. Een vrijheid die blijkbaar ook de droom van Thérèse is. Maar moed alleen kan een ziel niet redden.

‘Thérèse,’ zegt ze onbewogen, ‘je maakt een grote vergissing. Je hebt mij als je voorbeeld gekozen en dat is fout. Ik ben een slecht voorbeeld. Het is waar: als kind was ik ongehoorzaam, ik liep weg van huis, ik ben mijn hele leven in opstand geweest tegen de mensen die God boven mij had gesteld, ik was een eigenzinnig, eigengereid vrouwmens en balanceerde altijd op de rand van de afgrond. God heeft mij daarvoor zwaar gestraft, meisje - met onvruchtbaarheid.’

‘U heeft twee kinderen grootgebracht!’

‘Ja, omdat ik mij niet kon schikken in de straf die de hemel over mij had uitgesproken. Daarmee zondigde ik dan wéér. Dus werd ik opnieuw gestraft. Kleine Robert maakte zich van mij los en werd krijgsman.’

‘Maar Matthis werd trouvère.’

‘Nauwelijks. Hij kan prachtig zingen, een beetje dichten. Maar hij zet het werk van Berton de Fleur en mij niet voort. Ik bracht twee weesjongens groot en faalde tegenover Berton. Hij heeft geen opvolger.’

‘U faalde niet,’ roept Thérèse heftig. ‘Kleine Robert is dapper, slim en handig, dat heeft hij van u geleerd. En Matthis is zo knap... Wat zouden ze geworden zijn zonder Gods Vlindertje? Niets.’

Het doet Marie-Claire een wereld van goed dat te horen zeggen, al komt de lof uit de mond van een eenvoudig dienstmeisje.

‘U zegt,’ vervolgt Thérèse vrolijk, ‘dat moed grenst aan hovaardigheid en dat is een zonde. Volgens de huiskapelaan van Longueville is het zelfs een zware zonde. Daarom moeten we hem maar niet laten merken hoe dapper we zijn. Hij zou er slapeloze nachten van krijgen en ons nederigheid aanpraten tot we er gek van worden. Maar u en ik, wij weten beter, nietwaar?’

‘Thérèse, je bent onverbeterlijk,’ roept Marie-Claire, maar ze kan haar lachen niet houden. Ze is ook ontroerd. Het is lang geleden dat ze zo vertrouwelijk met iemand kon praten. Vrouwe Tiphaine wordt te veel in beslag genomen door haar zorgen over het beheer van Du Guesclins bezittingen. Door de schulden waaronder het graafschap doorbuigt, door de verantwoordelijkheid die bij afwezigheid van haar man op haar schouders drukt. Ze is voortdurend in touw, voert besprekingen met pachters en vrije boeren, regelt lonen en marktprijzen; soms moet ze recht spreken, verordeningen uitvaardigen, het contact met Parijs onderhouden. Marie-Claire helpt haar, maar dikwijls heeft ze toch het gevoel dat ze gepensioneerd is en genadebrood eet. Peinzend leunt ze tegen de borstwering; de eenzaamheid bekruipt haar.

‘Ik moet weer aan het werk,’ fluistert Thérèse naast haar. Marie-Claire steekt haar hand uit, zoekt de hand van het meisje.

‘Ga niet weg - loop niet weg, bedoel ik,’ fluistert ze.

‘Nog niet,’ belooft Thérèse. ‘Pas als het echt nodig is.’

Dan rent ze de wenteltrap af. Marie-Claire ziet haar ver beneden het deurtje uitkomen en de binnenplaats opstuiven. Het kind huppelt op lange, dunne benen, als een hinde, en verdwijnt in een van de bijgebouwen. Liep ik vroeger ook zo, springend van levenslust en energie? vraagt Gods Vlindertje zich af. Ze piekert over het lot van de vrouwen in Frankrijk, die dom en onderworpen moeten blijven. Kijk eens wat er gebeurt wanneer één van hen de kans krijgt iets te leren, zoals zijzelf of Tiphaine. Of wanneer een gewoon boerenmeisje als Thérèse opgroeit te midden van vrouwen die zich aan het noodlot wisten te ontworstelen. Zie hoe dan de onvermoede schatten van wijsheid en moed te voorschijn komen!

Ze grijpt weer naar de zwarte parel, het symbool van haar glorie. Ik heb een goed leven gehad, denkt ze weemoedig. Nadat ik mijn ouderlijk huis ontvluchtte heb ik geen bijtende armoede gekend,ik heb veel gevaren doorstaan. Ik verloor de man die ik liefhad en dacht dat ik zou sterven van verdriet, maar ook daar kwam ik doorheen. Ik werd elke dag meer gerespecteerd, ik was de geliefde van een koning, ik heb hertogen en prinsen voor me zien buigen... Maar ergens ontbreekt iets. Het is of ik niet meer mijzelf zie wanneer ik in de spiegel kijk, alsof ik in de glorierijke jaren die achter me liggen, mezelf ben kwijtgeraakt. Eens was het mijn werk het volk mondig te maken, de kleine machteloze lieden een gevoel van eigenwaarde bij te brengen, hun weerstand te versterken. Wat is daar, bij al mijn roem, van overgebleven? Niets... De oorlog met Engeland is opnieuw uitgebroken. Straks komt Du Guesclin en zal als een orkaan door het land razen, de Engelsen voor zich uit jagen, de zee in. Frankrijk zal het oude Frankrijk weer worden, ontzaglijk uitgestrekt, bevolkt door miljoenen kleine mensen die moeten leren zich te weer te stellen tegen de onderdrukking door de hoge heren, tegen uitbuiting, bedrog, onrecht, minachting. Ben ik dan Gods Vlindertje niet meer, die hun moed in zong, troostrijke en leerzame verhalen vertelde, hen wees op hun mogelijkheden en rechten? In deze tijd zijn trouvères en jongleurs niet langer de luxe van de adel; ze zijn de spreekbuis van het volk, ze vertolken wat er leeft in de harten van honderdduizenden. Ze brengen nieuws, niet om zich daarvoor te laten belonen met zilverstukken en brood, maar om het volk inzicht te geven in wat er op de wereld gebeurt. Hoe kon ik ooit zo ver van die weg afdwalen? God gaf mij mijn talenten om het volk van dienst te zijn, maar ik heb mij van dat volk afgewend, ben een andere weg gegaan, heb mij vereenzelvigd met de adel, met de machtsstrijd van koningen. Ik ga met de machthebbers om als met mijn gelijken en dat is bedrog: ik ben een kind van het geknechte volk. Moet ik mijn leven eindigen in schijnglorie en daarbij mijzelf verliezen? Dat kan God nooit gewild hebben, dat zou een grotere zonde zijn dan al mijn ongehoorzaamheid en trots bij elkaar. De nederigheid waar-

om Thérèse in haar onschuld lacht, moet ik terugvinden. Kan ik dat zonder Berton, op eigen kracht? Heb ik nog zoveel moed?

Ze kijkt naar de boeren op het land, diep beneden haar. Naar de vrouwen die op blote voeten door de pas gemaaide akkers lopen, de gevallen aren bijeenrapen en tot schoven binden. Als een miniatuur in een getijdenboek ligt het vruchtbare Normandische land voor haar. Ze hoort de vrouwen zingen. De harde stoppels verwonden hun voeten niet, ze zijn eraan gewend. Hun voetzolen zijn van eelt, hun handpalmen zijn eeltig...

Marie-Claire kijkt neer op haar eigen handen die zacht en rozig zijn als die van een edelvrouw. Toch zijn de boerinnen daar op het land haar zusters, zij is één van hen. Ja, ze moet een middel vinden om terug te keren naar het volk. Eigenlijk zijn de ongetelde miljoenen van Frankrijk de werkelijke pleegkinderen van Gods !!broken!!

DE ZWARTE PAREL

Matthis kijkt om. Ver achter hem liggen, hoog en ongenaakbaar, de Pyreneeën, de toppen door mistflarden omgeven. De dalen, kloven en passen zijn nu niet meer zichtbaar. Op deze afstand lijkt het bijna onwaarschijnlijk dat ze in de afgelopen week door dat gebergte zijn getrokken, het ziet er zo ontoegankelijk uit. Om hem heen golft het voorgebergte: lieflijke groene heuvels. Ze zijn op weg naar huis; Spanje ligt achter hen.

Ik zal er nooit terugkeren, denkt Matthis niet zonder weemoed. De mistflarden worden door de wind uiteengeblazen, de namiddagzon doet de besneeuwde toppen gloeien. Het is een prachtig gezicht. Hij haalt diep adem, keert het gebergte dan welbewust de rug toe. Wat hem in Spanje is overkomen ligt onherroepelijk in het verleden. Hij moet het van zich afzetten, opbergen bij zijn andere herinneringen. Voor hem ligt de toekomst, ligt Frankrijk dat de oorlog met Engeland heeft hervat, dat bezig is zich vrij te worstelen van vreemde overheersers. Hij weet dat Bertrand du Guesclin, zijn levenslange vriend, bij die worsteling de leiding zal krijgen, dat hij meteen een einde zal maken aan bedrog, corruptie en versnippering van krachten. Wat hij ook weet is dat het een menselijke oorlog zal worden, waarin de oude partizanentactiek van Du Guesclin zal worden toegepast. Grimmig zullen ze de Engelsen voor zich uit jagen zonder het tot echte veldslagen te laten komen. Mijl voor mijl zullen ze de vijand terugdringen naar het westen, onverbiddelijk, zonder veel bloedvergieten, zonder nodeloze verspilling van mensenlevens, maar onweerstaanbaar. Gesteund door het geweldige prestige van zijn reputatie, door een wijze koning en vooral door het vertrouwen van het gewone volk zal Du Guesclin zijn strategie bepalen en bolwerk na bolwerk heroveren.

Matthis werpt een blik opzij, naar het lelijke gezicht van zijn meester. Zijn hele hart gaat uit naar de oude geweldenaar, die geen leeftijd schijnt te hebben. Toch is Bertrand al vijftig jaar en dat is oud voor een krijgsman. Maar nog altijd zijn z’n botten bekleed met staalharde spieren en lijkt hij onvermoeibaar. Toch is het vooral zijn verstand waarvan Frankrijk de redding verwacht. Snelle beslissingen nemen, organiseren - niemand is daarin zo goed als hij. De rauwe partizaan van vroeger, de kleine kapitein van de Bretonse vrijheidsstrijders, is in de loop der jaren uitgegroeid tot bevelhebber over alle Franse strijdkrachten en hij zal zich die geweldige verantwoordelijkheid waardig tonen. De toekomst ziet er hoopvol uit.

Matthis moet opeens terugdenken aan Marie-Claires oordeel over Du Guesclin: ‘Jij neemt mensen in je op alsof het broden zijn en je verteert ze.’

‘Ja,’ mompelt hij voor zich heen, ‘dat doet hij. Maar hij doet het op een eerlijke manier, hij ontneemt de mensen hun zelfrespect niet. Hij maakt gebruik van ons zonder ons kapot te maken. Dat is zijn kracht. Daarom houden we zoveel van hem. Hij is te groot, te geniaal om te weerstaan, we beschouwen het als een eer hem te dienen, want hij haalt het beste dat we in ons hebben naar boven. Aan zijn zijde groeide Tiphaine uit tot een mooie, zelfbewuste edelvrouw. Hij redde Gods Vlindertje van de wanhoop. Hij maakte van Kleine Robert een held, van al zijn vrienden toegewijde medewerkers die voor hem door het vuur gaan. Zelfs van koning Charles maakte hij een groot vorst die als De Wijze de geschiedenis in zal gaan. Hij is de ziel van Frankrijk, trots en goedmoedig tegelijk, met flitsende invallen, getemperd door gezond verstand. En hij houdt van mensen.’Matthis zucht, kijkt dan toch nog een keer om naar de geweldige bergmuur.

Ik dacht dat ik het ook kon, denkt hij. Ik zag een meisje dat zo mooi was als een engel en meende dat ik haar maar hoefde te kopen en dan met haar kon doen wat ik wilde: haar liefhebben, haar vormen tot een ideale vrouw om wie alle baronnen mij zouden benijden. Wat een dwaas was ik! Je kunt iemand niet vormen naar een ideaal, het blijft altijd een mens met eigen gedachten, gevoelens, karakter. Wat had ik moeten beginnen met een gewillig onderdanig wezen zonder eigen leven? Zo zijn vrouwen niet! Het is Kleine Robert die zijn gedachtegang onderbreekt. De miniatuurschildknaap heeft zijn paardje naast dat van Matthis gebracht en trekt hem aan de arm.

‘Komen we voor de nacht in Oloron?’ vraagt hij.

‘Dat denk ik wel,’ antwoordt Matthis verstrooid.

‘Wanneer zullen we dan in Longueville zijn?’

‘Over een paar dagen, dat hangt van het weer af. Als het gaat regenen...’

Kleine Robert lacht blij.

‘Het gaat niet regenen,’ voorspelt hij hoopvol. Hij heft de rechterhand op. Aan zijn middelvinger fonkelt een gouden ring met een diamant, die hij heeft gekregen van koning Henri, omdat hij hem het leven heeft gered.

‘Die zal ik aan Thérèse schenken,’ zegt hij trots.

‘Waarom?’

‘Als een krijgsman thuiskomt na een succesvolle veldtocht brengt hij schatten mee voor zijn dame.’

‘Zijn dame!’ lacht Matthis. Even kijkt Kleine Robert beteuterd, dan roept hij uit: ‘Waarom zou ik geen schone dame het hof mogen maken?’

‘Je bent nog veel te jong, broertje.’

‘Ik ben veertien!’

‘Jouw schone dame,’ zegt Matthis plotseling ernstig, ‘is je allang vergeten. En ik ben bang dat ze ook te groot voor je is geworden. Vorig jaar stak ze al ruim een voet boven je uit. Je zult op een bankje moeten klimmen om haar te kussen. Zou je je dan niet ongelukkig voelen?’

‘Misschien. Maar Thérèse heeft me altijd geplaagd en nu kom ik terug als held.’

‘Dat zal weinig indruk op haar maken.’

‘Denk je?’ vraagt Kleine Robert geschrokken.

‘Leer mij Thérèse kennen! Die laat zich niet van de wijs brengen door een diamant en grote woorden. Die doet wat ze zelf wil.’ Matthis gaat opeens rechtop in het zadel zitten. Wat heeft hij daar gezegd? Zijn hart wordt warm.

‘Thérèse,’ roept hij uit, ‘is een verstandig en aardig meisje en ze weet precies wat ze wil. Als zij zin heeft om je te plagen dan doet ze dat; al zou je de koning van Napels zijn, daar trekt ze zich niets van aan. Ze laat zich door niemand imponeren.’

‘Maar dat vind ik juist zo leuk,’ antwoordt Kleine Robert opgewonden.

Ik ook, denkt Matthis.

De schildknaap, die om de een of andere reden meent dat hij zijn jeugdvriendinnetje moet verdedigen, zegt snel: ‘Ik weet toch dat ze het niet kwaad bedoelt. Ze zegt altijd van die grappige dingen. Ze plaagt me, ik word boos, maar ik moet er meteen om lachen.’ ‘Ja.’

Matthis staart voor zich uit. Hij denkt terug aan een ijskoude maannacht toen hij meende dat er een hinde over de binnenplaats stoof en de hinde zich ontpopte als een meisje, dat hem op de wang zoende, ronduit haar mening uitsprak over mannen, medelijden met hem had omdat hij zo verdrietig was... Toen ergerde ik me, denkt hij, maar dat was louter ijdelheid. Eigenlijk had ik veel langer met haar willen praten, had ik wel zin me door haar te laten troosten. Ze zou geen moment geaarzeld hebben alles te doen wat ik van haar vroeg. Niet omdat ze zo onderdanig is, maar omdat ze het zelf wilde. En ik stootte haar terug... Drommels, hoe heb ik zo dom kunnen zijn?

Ze brengen de nacht door in het gastenhuis naast de kathedraal van Oloron. In de vroege ochtend wonen Bertrand du Guesclin, Matthis en de schildknapen de mis bij, om te danken voor de goed verlopen reis. Als ze weer buiten staan kijkt Matthis op naar het prachtige halfronde portaal met de vergulde beelden van heiligen en kerkvaders en zijn hart stroomt vol. De Sainte-Marie is een eenvoudig bouwwerk, opgetrokken uit grote steenblokken, maar het portaal is grandioos met zijn gebogen arcaden en de gebeeldhouwde kruisafneming boven de zware deuren. Matthis herinnert zich de geweldige kathedralen in Castilië, overdadig versierd, rijk en overdonderend, bedoeld om de mensen te imponeren en klein te houden. Terwijl dit portaal, met de rustige beelden en uitgewogen eenvoud, maakt dat hij zich dichter bij de hemel voelt, beschermd en geborgen. Warmte en geruststelling stralen ervan uit. Matthis Cuvelier is weer thuis.

Zoals de kathedralen verschillen, zo verschillen de twee meisjes die zijn gedachten in beslag nemen. Rosita: een oogverblindende schoonheid die je de adem beneemt, tegenover wie je klein en machteloos wordt. Thérèse: een eenvoudig mensenkind met een harmonisch innerlijk dat je soms kan overrompelen en verrassen, zoals dit onder arcaden weggestopte portaal een verrassing is. En zoals dit warme bouwwerk hem het gevoel geeft thuis te zijn gekomen, zo zal ook Thérèses beweeglijke lijf en onafhankelijke geest hem een tehuis bieden...

Vanaf dat moment kan Matthis zijn ongeduld nauwelijks bedwingen. Wanneer ze hun paarden bestijgen om hun reis naar het noorden voort te zetten, barst hij uit in een schallend lied dat Kleine Robert verbaasd naar hem doet opzien.

De hemel is bewolkt, maar het regent niet. Op de torens van kasteel Longueville wapperen vlaggen en vanen; Matthis Cuvelier kan ze al van grote afstand zien. Hoe vaak is hij niet uitgereden naast Bertrand du Guesclin om na vele maanden terug te keren en uitbundig begroet te worden! Ditmaal is het anders. Het is nu de nieuw benoemde connétabel die thuiskomt, met zijn befaamde heraut. En die heraut weet eindelijk wat hij wil.

Tiphaine, aan het hoofd van een stoet bereden soldeniers, jagers en boeren, komt hun in galop tegemoet. Kleine Robert raakt zo geestdriftig dat hij met de voeten op het zadel springt, eindelijk boven iedereen uittorent en wild met zijn hoed zwaait. ‘Hei ho, daar zijn we dan!’ gilt hij. Matthis laat feestelijk zijn trompet schetteren. De twee stoeten ontmoeten elkaar, draaien om elkaar heen, vermengen zich. Bertrand du Guesclin vangt Tiphaine op in zijn armen. De lucht is vervuld van uitroepen, vragen en antwoorden. Over de valbrug van de voorburcht komen nog meer mensen aanhollen: de dikke vrouw Béchet, knechten en meiden... Matthis stijgt af, geeft de teugels van zijn paard aan een toegeschoten knecht en kijkt zoekend rond. Zijn hart roffelt.

‘Dag Matthis.’

Snel draait hij zich om, grijpt naar de kleine handen die hem worden toegestoken. Hij voelt eelt. Hij kijkt in twee ijsblauwe ogen die stralend naar hem worden opgeslagen.

‘Dag Thérèse,’ zegt hij een beetje hees. ‘Je bent waarachtig weer gegroeid, kindlief.’

Ze lacht. Wie kan er zo onbekommerd, vrij en zonder schroom lachen als zij? Ze moet iets in zijn gezicht gelezen hebben wat haar moed geeft, want opeens slaat ze haar armen om zijn hals en zoent hem op de mond. Toe maar... Als haar moeder dat ziet!

‘We hebben je gemist, Matthis,’ zegt ze uitgelaten. ‘Mooie vrouwen genoeg op Longueville, maar de mannen... En ze zingen nog vals ook.’

Hij schiet in de lach.

‘Ik zal voor je zingen,’ belooft hij, ‘tot je hart breekt.’ Vergeefs probeert hij de gemakkelijke manieren terug te vinden waarmee hij met meisjes placht om te gaan. Ditmaal lukt het hem niet goed. In Castilië heeft hij een lieflijk tafereeltje achtergelaten, omlijst door een Moorse tuin. Een droom van schoonheid en geluk. Nu weet hij dat het nooit iets anders is geweest dan een droom. Terwijl hij die kleine eeltige handen in de zijne houdt, kijkt naar het brutale wipneusje en de brede mond, vervaagt het levende altaarstuk uit Toledo.

Hij is terug in de werkelijkheid. De werkelijkheid heet Thérèse, heeft een lelijk gezichtje dat uit elkaar lijkt te vallen als ze lacht - en wanneer lacht ze niet? De werkelijkheid is een meisje dat zich niet schaamt te tonen wat ze voor hem voelt, dat zich niets aantrekt van fatsoensnormen of andere mensen, maar hem gewoon om de hals valt omdat ze zo blij is hem terug te zien.

Rosita zou mij altijd vreemd zijn gebleven, denkt hij. Ze past niet in onze wereld van narren en vernieuwers. Thérèse hoort er helemaal bij. Er is niets geheimzinnigs of dromerigs aan haar. Hij hoort haar opgewekt zeggen: ‘Maman zal gebakken lever met zure saus voor je klaarmaken, daar houd je van,’ en aardser kan het niet. Het is ook de lievelingskost van Du Guesclin, maar zij stelt het voor alsof het feestmaal alleen voor Matthis bestemd zal zijn, alsof alleen zijn thuiskomst voor haar telt. Dit merkwaardige wezentje heeft geen dichterstaal of muziek nodig om uit te drukken wat er in haar omgaat. Ze somt een menu op en de woorden dalen op Matthis neer als lauwe regen op een uitgedroogde bodem. Hij kan zich niet herinneren dat hij ooit zo gelukkig is geweest.

Iemand dringt zich met geweld tussen hen in.

‘Thérèse, ik heb je zoveel te vertellen, ik ben een held geworden,’ gilt Kleine Robert. ‘Ik heb koning Henri het leven gered. Kijk eens wat hij mij heeft gegeven?’ De dolk die een einde maakte aan jaren van tirannie flitst voor haar ogen.

‘Mooi hoor,’ zegt Thérèse zonder haar blik af te wenden van Matthis’ gezicht.

‘En later gaf hij me ook nog deze ring,’ schreeuwt de schildknaap. ‘Ik ben een held, ik heb grote daden verricht en...’

Dan pas merkt hij dat ze niet luistert, dat ze alleen Matthis Cuvelier ziet. Woedend trekt hij zich terug. Hij holt naar zijn moeder, werpt zich tegen haar aan.

‘Robert!’ roept Marie-Claire verrukt. ‘Wat zie je er prachtig uit. Ik hoor net van Clopin dat je geweldige dingen hebt gedaan. Laat me je eens goed bekijken.’

‘Thérèse,’ snuft hij, ‘ze wil niets meer van mij weten. Ze kijkt alleen naar Matthis. Nou krijgt ze mijn ring ook niet.’

Marie-Claire werpt een blik over haar schouder en ziet dan iets wat haar innig gelukkig maakt. ‘Trek het je niet aan, Robert,’ zegt ze snel. ‘Alle meisjes kijken naar Matthis, dat is heel gewoon.’

Het was hem nog niet eerder opgevallen, maar nu Marie-Claire het zegt, herinnert Kleine Robert zich de steelse blikken van Castiliaanse schonen als ze door de straten van een stad reden. Naar Matthis keken die vrouwen heel anders dan naar de pronkende miniatuurschildknaap. De woede over zijn gebrek aan lengte overvalt hem opnieuw. Zelfs zijn vroegere speelkameraadje, die toch beter zou moeten weten, ziet hem niet voor vol aan.

Al de spannende avonturen die hij Thérèse in gedachten heeft verteld, die hij haar zo graag in werkelijkheid zou vertellen om haar uitroepen van bewondering te ontlokken, schijnen opeens niet belangrijk meer te zijn. Omdat een blonde trouvère van zijn paard steeg en ‘dag Thérèse’ zei, bestaat Kleine Robert niet meer voor haar.

Hij denkt aan de Straat van de Heilige Sandalen, aan het ijzeren tuinhek met die mooie vrouw erachter. En aan koning Henri, die

voorzichtig informeerde naar Gods Vlindertje en hem zo’n mooie dolk schonk. Er begint hem iets duidelijk te worden. Zijn het wel de mannen die ’s werelds loop bepalen? Altijd doemen achter die machtige mannen de stille schimmen van vrouwen op. Het is voor die vrouwen dat de helden uitrijden, de wereld veroveren en vijanden verslaan, om dan hun overwinningen nederig aan de voeten van de vrouwen te leggen. Zelfs Bertrand du Guesclin doet dat voor zijn schone Tiphaine...

Maar onmiddellijk verzet Kleine Robert zich weer tegen dat doorgebroken inzicht. Ach wat een onzin, vrouwen zijn niet belangrijk. Het zijn de mannen die de wereld regeren en hij is een man wiens boontje boven op het rad van fortuin is aangekomen. Thérèse kan hem gestolen worden!

Zelfbewust trippelt hij achter Marie-Claire de valbrug over, de binnenplaats op. Een piepkleine, eigenwijze schildknaap die toch een held was. Kleine Robert de Geweldige.

Het weerzien met Thérèse en de ontroering die hem daarbij overviel, maakten dat Matthis zijn pleegmoeder nog nauwelijks heeft kunnen begroeten. Pas in de ridderzaal, als het welkomstfeest in volle gang is en de wijn in de bokalen fonkelt, zoekt hij haar op, neemt haar handen in de zijne en kijkt haar onderzoekend aan. Hij schrikt. Gods Vlindertje is oud geworden! Dwars door haar lange bruine haar loopt een zilverwitte streng. Zonder de rijstpoeder waarvan ze in Castilië zo’n kwistig gebruik maakte, zijn de fijne rimpels om haar ooghoeken en mond duidelijk zichtbaar. ‘Koning Henri heeft mij opgedragen je zijn hartelijke groeten over te brengen, Marie-Claire,’ zegt hij zacht.

‘Dank je.’ Het schijnt haar weinig te doen.

‘Ben je niet blij dat onze oude vriend Bertrand tot connétabel van Frankrijk benoemd zal worden?’

‘Ja. Het is het beste dat Frankrijk kan overkomen,’ knikt ze met overtuiging.‘Ik heb nog een nieuwtje,’ zegt Matthis, hopend haar te verrassen. ‘Jake de Wyn is met zijn hele compagnie in dienst getreden van koning Charles. Zodra De Eeuwig Verliefde hoorde dat Bertrand connétabel zou worden, moet hij uitgeroepen hebben: “Tegen die man wil ik niet vechten.” Als je het mij vraagt heelt die slimmeling ingezien dat de Engelsen nu spoedig uit het land verdreven zullen worden, en hij wil niet weg. Dus sluit hij zich bij ons aan.’

‘Ja.’ Het kan Gods Vlindertje blijkbaar weinig schelen hoe Jake de Wyn over de toekomst denkt.

‘Deze laatste veldtocht heeft Bertrand een fortuin opgeleverd,’ vervolgt Matthis, ‘en als connétabel zal hij een fabelachtig salaris krijgen. Hij is rijk, Marie-Claire, voor het eerst in zijn leven. Stel je dat eens voor. We zullen het goed bij hem krijgen.’

‘Ja...’

Verwonderd kijkt de heraut op zijn pleegmoeder neer. Waar is het uitbundige Gods Vlindertje gebleven dat zingend en dansend met een leger door Castilië trok, koning Henri om haar vinger wond, Chandos naar haar pijpen liet dansen, gewonden uit de Taag viste en altijd zo fanatiek op de bres stond voor een vrij Frankrijk? Ze ziet er een beetje neerslachtig uit. Ze zou opgetogen moeten zijn, blij en gelukkig als Tiphaine, levenslustig als Thérèse, geestdriftig als Kleine Robert. In plaats daarvan knikt ze braaf bij elk woord dat hij zegt en maakt een verstrooide indruk. ‘Het beste nieuws,’ zegt hij geheimzinnig, ‘heb ik tot het laatst bewaard. Kijk eens wat ik voor je heb? Een oorkonde van koning Henri. Hij beseft dat hij je nooit zal terugzien en dat doet hem verdriet, hij houdt veel van je, Marie-Claire. Desondanks heeft hij je benoemd tot gravin van Aranda en je een jaargeld toegekend van zeshonderd dubloenen. Je wordt een grote dame.’

‘Nee.’

‘Je wilt niet?’ vraagt Matthis in opperste verbazing.‘Ik wil geen grote dame zijn en wie weet ook nog uitgehuwelijkt worden aan een of andere dikke baron. Ik ga weg.’

‘Weg? Waarheen?’

‘Terug naar mijn oorsprong, naar waar ik werkelijk thuishoor.’ ‘Vlaanderen?’

Ze schudt het hoofd.

‘Frankrijk is mijn land. Ik ga terug naar de gewone mensen. Daaruit ben ik voortgekomen, tussen hen hoor ik te leven.’

‘Alleen? Marie-Claire, dat kun je niet doen!’

‘Ik ben nooit alleen, ik heb duizenden vrienden. De boeren en poorters doen mij geen kwaad, ze houden van me. De kermissen en jaarmarkten, de dorpen en vergeten gehuchten hebben het lang genoeg zonder Gods Vlindertje moeten doen. Ik zal er welkom zijn. Trek niet zo’n beteuterd gezicht, Matthis, ik weet wat ik doe. En ik ben niet bang. Ik ben nooit bang geweest voor mensen, hoe slecht ze soms ook waren. Op de modderwegen van Frankrijk, in de bergen en valleien, op de dorpspleintjes onder de hoge hemel zal Berton de Fleur bij mij zijn. Zijn stem zal doorklinken in de liederen en muziek die ik de mensen voorspeel, in de verhalen die ik hun vertel. Ook al is hij al vijf jaar dood, hij zal voortleven in mij.’ Ze heft opeens de armen op, maakt het gouden kettinkje los en legt de zwarte parel in Matthis’ handen.

‘Geef die uit mijn naam aan Thérèse, mijn zoon, en geef jezelf erbij. Ik heb jullie gezien samen en jullie hebben mijn zegen. Zij zal je genezen van je Castiliaanse dwaasheid. Ze is lief, heel wijs en altijd vrolijk. Laat je niet misleiden door haar uiterlijk; achter die eigenwijze wipneus woont een briljante geest, in dat onmogelijke lijfje klopt een moedig hart. Deze parel schenk ik haar als bruidsschat.’ Verbijsterd staart Matthis neer op het kostbare kleinood, eens het symbool van Marie-Claires nieuwe leven na de dood van haar man. Ze doet er afstand van, ze wil weer de trouwe metgezel van Berton de Fleur worden.

‘Maar...' stamelt hij.

Zacht legt ze haar hand op zijn mond.

‘Zeg niets meer.’

Ze kust hem, loopt dan opeens de zaal door, omhelst Tiphaine en Bertrand du Guesclin. Ze kust Thérèse die juist met een kruik wijn binnenkomt, ze schudt Clopin de hand, knuffelt Kleine Robert, die dat beneden zijn waardigheid vindt en heftig protesteert. En plotseling verdwijnt ze. Onbeweeglijk staart Matthis naar de brede deur van de ridderzaal die achter haar is dichtgevallen.

Even later vliegt die deur weer open. Vrouw Béchet en drie knechten komen binnen met dampende schalen. Het is tijd voor het middagmaal. Ieder der aanwezigen trekt zijn mes, schaart zich om de lange tafel en tast gretig toe. Bertrand du Guesclin brengt een toost uit op de koning, op Frankrijk, op Tiphaine...

Opeens roept de kasteelvrouwe: ‘Waar is Marie-Claire?’

Matthis werpt een blik uit een van de openstaande vensters, springt op, wenkt haar, wijst naar beneden. De anderen komen verwonderd naderbij. Ze verdringen elkaar achter zijn rug.

‘Daar gaat ze,’ zegt Matthis ontroerd, ‘terug naar haar oorsprong, terug naar het volk.’

Over de weg draaft een ezeltje met een vrouw op de rug. Ze is eenvoudig gekleed; op haar rug hangt een luit, uit de zadeltas steken drie lange !!broken!!

EPILOOG

De gebeurtenissen in de jaren 1346-1370, beschreven in de drie boeken Geef me de ruimte, Triomf van de verschroeide aarde en Het rad van fortuin zijn historisch. Ook de erin op1tredende p1ersonages zijn dat, uitgezonderd Marie-Claire, Berton de Fleur en Kleine Robert, die ontsp1roten zijn aan de fantasie van de schrijfster. Zij vertegenwoordigen echter het kunstenaarstyp1e uit die tijd, de reizende trouvères en jongleurs, die nieuws versp1reidden en een groot aandeel hadden in de bewustwording van het gewone volk. In 1370 werd Bertrand du Guesclin, voortgekomen uit de lagere Bretonse landadel (herenboeren), benoemd tot connétabel, dat wil zeggen, tot op1p1erbevelhebber van alle Franse strijdkrachten. In de tien jaren die daarop1 volgden verdreef Bertrand du Guesclin de Engelsen uit bijna geheel Frankrijk. Bij zijn dood in 1380 bezaten de Engelsen alleen nog enkele geïsoleerde steunp1unten aan de kust, onder andere Bordeaux en Calais. Bertrand du Guesclin stierf aan dysenterie tijdens de belegering van Châteauneuf-de-Randon, een vesting in Auvergne waar een laatste restant van het Engelse leger zijn toevlucht had gezocht. Op1 de dag dat de Engelsen zich overgaven blies Bertrand, zestig jaar oud, de laatste adem uit. In zijn testament had hij bep1aald dat hij begraven wilde worden in de Bretonse stad Dinan naast zijn eerste vrouw Tip1haine, van wie hij zoveel had gehouden en die zes jaar eerder was gestorven. Charles V echter wenste dat het stoffelijk overschot van zijn succesvolle generaal een p1laats zou vinden in de basiliek van Saint-Denis (bij p1arijs) te midden van de koningstomben. Ook Charles voelde zijn einde naderen en hij wilde na zijn dood naast zijn trouwe vriend rusten. Dus werd alleen het hart van Du Guesclin naar Dinan gestuurd en daar begraven naast Tip1haine. Het grafmonument in de basiliek van Saint-Denis, waar Du Guesclins gebeente rust, kan nog steeds bezichtigd worden. Koning Charles V overleefde zijn vriend slechts drie maanden.

De p1rins van Wales, die p1as een eeuw later zijn bijnaam De Zwarte p1rins kreeg, stierf in 1377, enkele dagen voor zijn stokoude vader, koning Edward III. Het nog minderjarige zoontje van de p1rins van Wales, Richard II, volgde zijn grootvader op1.

Na de dood van Bertrand du Guesclin trok zijn vermaarde heraut Cuvelier zich terug en begon aan een merkwaardig dichtwerk dat 23.000 dichtregels telde: La vie de Bertrand du Guesclin. Dit boek van een ooggetuige maakte zijn naam onsterfelijk. Latere historici trokken de vele feiten die Cuvelier te boek had gesteld, wel eens in twijfel. Cuvelier schijnt zich vaak vergist te hebben in jaartallen en de volgorde van de gebeurtenissen. Niet te verwonderen overigens voor een man die alles uit zijn geheugen moest p1utten en die bovendien over een rijke fantasie beschikte. Maar het is een levendig boek geworden, vol onverwachte wendingen, gesp1rekken en grap1jes. Cuvelier deed zijn best om Du Guesclin te beschrijven als de boer die hij geweest was: ruw en onbehouwen, goedmoedig en slim, zonder goede manieren. In zijn ogen moet het een verhaal voor het volk zijn geweest, niet voor de verfijnde adel. Je zou kunnen zeggen dat de trouvère Cuvelier de eerste schelmenroman in de West-Europ1ese literatuur schreef. Geen historische kroniek, maar een echte roman.

Vijfendertig jaar na de dood van Bertrand du Guesclin deden de Engelsen een nieuwe p1oging om Frankrijk te veroveren. Ze versloegen de Fransen bij Azincourt in 1415, bezetten Normandië en p1arijs, en sloten een verbond met de Bourgondiërs. Het was Jeanne d’Arc die het bijna vergeten p1atriottisme van het Franse volk nieuw leven inblies en het nationale verzet tegen de vreemde overheersers wist te organiseren. In mei van het jaar 1431 werd zij in Rouaan als ketter verbrand, maar het volk herinnerde zich de vroegere leuzen van Du Guesclin en het was vooral te danken aan connétabel De Sancerre, die Du Guesclins wijze van oorlogsvoering had overgenomen, dat Frankrijk de eenheid hervond en de Engelsen definitief verdreef, zodat in 1453 eindelijk een einde kwam aan de Honderdjarige Oorlog. In werkelijkheid had deze vrijheidsstrijd honderdvijftien jaar geduurd. Frankrijk kwam eruit te voorschijn als een grote !!broken!!

VOOR WIE ER MEER VAN WIL WETEN

Jongleur

In de eerste plaats liedjeszanger, liedjesmaker, waarbij soms commentaar werd gegeven op gebeurtenissen - min of meer te vergelijken met een moderne cabaretier. Sommige jongleurs konden een beetje goochelen. Een jongleur was in de regel afkomstig uit de burgerbevolking.

Trouvère

In Italië: trovatore, in Zuid-Frankrijk: troubadour, in Noord-Frankrijk: trouvère, in Duitse landen: Minnesänger, in de Nederlanden: minstreel. Trouvère betekent ‘vinder’. Een echte trouvère was tegelijkertijd zanger en dichter, muzikant en componist. Bijna altijd van adel, soms een zéér hoge heer. Richard Leeuwenhart bijvoorbeeld was behalve koning van Engeland, kruisvaarder en legeraanvoerder, in zijn vrije tijd ook nog trouvère.

Maarschalk

In het Frankrijk van de 14e eeuw waren er meestal twee. Behalve dat ze veldslagen moesten leiden en krijgsplannen moesten maken, waren ze ook verantwoordelijk voor de aanvoer van levensmiddelen (voor het leger), voor de opslagplaatsen van wapenen (arsenalen), enzovoort.

Connétabel

Stond nog boven de maarschalken en had als enige meester de koning. Zelfs een prins kon een connétabel niet zomaar bevelen geven.

Vrijgeleide

Een document dat iemand het recht gaf bepaalde landstreken door te trekken zonder lastig te worden gevallen.

Standen

Er waren drie standen: de adel, de geestelijkheid en de burgers (derde stand). Boeren, onvrijen, horigen en vrije dagloners telden niet mee. De laagste adel was landadel: een soort herenboeren, met een eigen boerderij, een paar lapjes grond en wat dienstknechten. Bertrand du Guesclin behoorde tot deze landadel. Het landgoed La Motte-Broons waar hij werd geboren (in Bretagne) was dus niets meer dan een flink boerenbedrijf.

Vrije steden

Eigenlijk heten ze in het Oud-Frans: Goede Steden. Ze behoorden tot het koninkrijk, maar bestuurden zichzelf. Deze bestuurders werden door de aanzienlijkste burgers uit hun midden gekozen, soms voor een jaar, soms voor langere tijd. Had de koning geld nodig, dan moest hij ‘beden’ richten tot de Goede Steden. De bestuurders stemden daarover in de raadzaal en stelden de nieuwe belasting vast, meestal voor één jaar. Maar niets voor niets! Zij wisten bij zo’n gelegenheid meestal wel een paar extra privileges of voorrechten voor hun stad los te peuteren en werden daardoor steeds machtigen

Het is niet waar dat in de 14e eeuw slechts priesters, monniken en hoge edelen konden lezen en schrijven. Alle jonge edelen kregen privé-les of gingen naar een kloosterschool. In de Middeleeuwen bestond de bevolking uit drie standen: de adel, de geestelijkheid en de derde stand - de burgers. Maar wie niet van adel was, of geen priester werd, kon toch wel schatrijk worden, vooral in de steden. De burgers daar stuurden hun zoons ook naar school of stelden een huisleraar aan (meestal een kapelaan). Elke koopman kon lezen, schrijven en boekhouden. Papier, gemaakt van lompen, kwam in die tijd al in gebruik en begon het dure en schaarse perkament te vervangen, vooral op de scholen, waar trouwens ook met wastafeltjes werd gewerkt (te vergelijken met de leitjes uit later tijd). Edelvrouwen en burgervrouwen waren ook dikwijls ‘geletterd’ zoals men dat noemde. Tiphaine Raguenel was zelfs een ‘geleerde’; ze kende Latijn en studeerde wiskunde, filosofie, astronomie en astrologie. Bertrand du Guesclin werd als jongetje ook naar school gestuurd, maar hij spijbelde meestal en leerde niets. Hij heeft nooit méér leren schrijven dan zijn eigen naam. Je begrijpt de minachting die de ontwikkelde edellieden hadden voor een ‘ongeletterde boer’ als Du Guesclin. Maar hij was een uitzondering in zijn eigen ‘stand’.

Het lagere volk: boeren, landarbeiders, dagloners, ongeschoolde arbeiders (die waren er toen ook al), horigen, enzovoort, waren gewoonlijk niet op school geweest; dat waren de ‘ongeletterden’. Onder vrouwen kwam analfabetisme meer voor. Burgermeisjes kregen meest maar twee jaar school, bij het lagere volk werden de meisjes alleen onderwezen in huishoudelijke taken. En dat waren er wat! Vooral op het platteland. Naast het gewone werk als koken, wassen, naaien en schoonmaken, fabriceerden de vrouwen kaarsen en zeep; ze brouwden bier en bakten dikwijls hun eigen brood. In de steden waren wel bakkerijen, en ook grote naai-ateliers.

De grenzen liepen anders dan tegenwoordig en waren tamelijk vaag. (Zie ook Bourgondië en de Dauphiné.) Het centrum van het koninkrijk was het Isle-de-France, met Parijs, de hoofdstad van het land, als middelpunt. In het noorden lagen grote provincies: Picardië, Artois, Vlaanderen; in het westen Normandië. In het oosten de Champagne, en zuidelijk daarvan Bourgondië. Zuidwestelijk van Normandië lag Bretagne, meer zuidelijk onder meer de Poitou, de Anjou en Auvergne. Ten zuiden van de Poitou lag Guyenne, in de zuidwesthoek. De Guyenne (bewoners: Gascogners) was een zeer groot gebied. De hoofdstad was Bordeaux. De inwoners van Bordeaux heetten Bordelais. Deze provincie was eigendom van de koning van Engeland, die in feite van Normandische afkomst was en die Guyenne door overerving had verkregen. Aanvankelijk had het gebied ook de Anjou en de Poitou omvat; het heette toen Aquitanië. Dat ‘oude’ hertogdom Aquitanië wilde de koning van Engeland, Edward III, in de eerste plaats terug hebben.

Ofschoon ze een Frans dialect spraken, wilden de Gascogners uit Guyenne niet bij het koninkrijk Frankrijk horen; ze gaven de voorkeur aan het Engelse bestuur, omdat hun dat meer vrijheid en onafhankelijkheid bood - althans voorlopig.

Gelegen ten westen van het Isle-de-France, met als hoofdstad Rouaan. In het zeer grote Normandië bestond van oudsher een streven naar onafhankelijkheid. Normandiërs waren in feite van afkomst Scandinaviërs, zij het dan verfranst. Maar in de geweldige provincie lagen omstreeks 1350 grote gebieden die toebehoorden aan de koning van Navarra, die deze gebieden had geërfd.

Een ingewikkeld verhaal. Bretagne was net als Bourgondië een min of meer onafhankelijk gebied, al stond het onder de koning van Frankrijk. De Bretons voelden zich nauwelijks Fransen (nu nóg niet!) Pas in de 15e eeuw werd Bretagne voorgoed bij Frankrijk ingelijfd. In de 14e eeuw had de koning van Frankrijk er nauwelijks iets te vertellen, al had hij er wél grote bezittingen (mijnen, zoutpannen, enzovoort).

De ‘burgeroorlog’ in Bretagne werd gevoerd door twee hoge edelen, Charles de Blois (bloedverwant van de Franse koning) en Jean de Montfort, die beiden meenden recht te hebben op de titel (en voorrechten) van ‘hertog van Bretagne’. Charles de Blois was leenheer van Bertrand du Guesclin. Jean de Montfort was opgevoed aan het Engelse hof en ontving veel steun van Edward III van Engeland. De koning van Frankrijk steunde Charles de Blois, zijn familielid. Bertrand du Guesclin vocht dus voor Charles de Blois, zijn ‘heer’ en daarmee tegelijk tegen de Engelsen en voor Frankrijk. Niet om Bretagne bij Frankrijk te doen inlijven, maar juist om het land min of meer onafhankelijk te houden. En, natuurlijk, de koning van Frankrijk was ook zijn koning.

Dit kleine koninkrijk lag op de grens van het tegenwoordige Frankrijk en Spanje, in de zuidwestelijke Pyreneeën dus. De koningen van Navarra en van Frankrijk waren nauw verwant. Karel van Navarra wilde ten eerste ‘hertog van Normandië’ worden, vanwege zijn uitgestrekte bezittingen daar (én omdat hij getrouwd was met een Franse koningsdochter) en bovendien droomde hij ervan koning van Frankrijk te worden (als zoon van een Franse prinses).

was aanvankelijk min of meer onafhankelijk gebied. Na zijn vrijlating in 1360 lijfde Jean II Bourgondië in bij Frankrijk; eigenlijk ‘kocht’ hij de provincie en schonk die als leengoed aan zijn jongste zoon Philippe (bijgenaamd De Stoute) als waardering voor het dappere gedrag van de prins tijdens de slag bij Poitiers. Philips de Stoute werd dus de eerste Franse hertog van Bourgondië.

Tegenwoordig ruwweg aan te duiden als de Franse Alpen. Dat was oorspronkelijk een totaal onafhankelijk gebied, bestuurd door een hoge edelman, de Dauphin. Koning Philippe VI ‘kocht’ deze streek van de verarmde Dauphin en schonk de provincie aan zijn kleinzoon Charles, die daarmee de eerste Franse Dauphin werd. Sindsdien werden alle Franse kroonprinsen Dauphin genoemd, want de provincie was altijd eigendom van de oudste zoon van de regerende koning.

hoorde nog niet tot het koninkrijk Frankrijk. Een deel van de Provence hoorde bij het koninkrijk Napels, een ander deel was eigendom van de paus (Avignon!). In de veertiende eeuw hebben de pausen lange tijd in Avignon gewoond (hun paleis staat er nog), omdat Rome voor hen niet veilig was. In die tijd waren veel pausen ook van hoge Franse adel. Pas in 1378 keerde het pauselijk hof terug naar Rome. Languedoc

Eigenlijk Langue d’Oc. (Dat betekent: westelijke taal.) Zo werd de hele streek ten zuiden en zuidwesten van de Loire genoemd. Dat had wérkelijk iets met de taal te maken. De streek noordelijk en oostelijk van de Loire heette Langue d’Oil. In de Languedoc sprak men een ander dialect dan in Languedoil. De Languedoil werd echter het officiële Frans, want daar lag het politieke centrum Parijs.

Het Frankrijk waarin Marie-Claire aanvankelijk rondzwierf was dus een stuk kleiner dan de republiek Frankrijk die wij nu kennen. Guyenne, een stuk Navarra, Bourgondië en de hele Provence hoorden er (nog) niet bij, wél het grootste deel van Vlaanderen. Frankrijk was, vooral in het begin van de 14e eeuw, het rijkste land van Europa, omdat de bevolking talrijk was (dat telde toen zwaar mee: veel werkkrachten!). De bodem was bijna overal zeer vruchtbaar, uitgezonderd in de berggebieden van Auvergne en in het zuiden van de Languedoc. Bovendien hadden de kruistochten uit vorige eeuwen schatten opgeleverd. Er waren kolenmijnen (nog erg primitief), koper-, ijzer- en zilvermijnen, de zee leverde tonnen zout en vis, de steengroeven bouwstenen, de zachte klei bakstenen (de kathedraal van Albi, een geweldig bouwwerk, is helemaal uit baksteen opgetrokken). Er werd veel handel gedreven, het wegennet was het beste van het middeleeuwse Europa. Frankrijk lag op de route van de pelgrims, bijvoorbeeld zij die op weg waren naar Santiago de Compostela in Spanje (het vermaardste bedevaartoord uit die dagen). Ook de industrie bloeide. Echte fabrieken zoals wij die kennen bestonden niet, wel wat men noemde ‘ateliers’. Frankrijk - ook Bretagne - was toen nog zeer bosrijk, er was volop hout voor de grote kuiperijen en timmerwerkplaatsen. De organisatie van de gilden maakte dat elke ambachtsman het

loon kreeg dat hem toekwam, al naar zijn bekwaamheid. De grote veestapels leverden niet alleen vlees op, maar er werd ook leer gemaakt. De welvaart stond op zo’n hoog peil dat zelfs de armste horige er tenminste twee linnen hemden op nahield. De papierindustrie was daarvan weer het gevolg: lompen genoeg!

Spanje

In de 14e eeuw verdeeld in verschillende

koninkrijken. Ten oosten van Navarra, langs de Middellandse Zee, lag het grote koninkrijk Aragon, waarin het vroegere rijk Catalonië was opgenomen. Het grootste deel van Spanje werd echter ingenomen door Castilië. Officieel heette dat: het koninkrijk Oud- en Nieuw- Castilië en Leon.

In het zuiden lag het laatste bolwerk van de Moren, het koninkrijk Granada.

In Castilië was een belangrijk deel van de adel verenigd in de Orde van Santiago. De steun van deze ridderorde was van groot belang in de strijd om de troon.

Alle belangrijke personen in dit boek (met uitzondering van Marie-Claire, Berton en Kleine Robert) zijn historisch. Meer over deze mensen en de omstandigheden waarin zij leefden, staat in enkele voortreffelijke Nederlandse boeken en in een groot aantal Franse, onder meer:

F.W.N. Hugenholtz

Drie Boerenopstanden in de veertiende eeuw

F.W.N. Hugenholtz J. Huizinga S. Luce

Ridderkrijg en burgervrede Herfsttij der Middeleeuwen Histoire de Bertrand du Guesclin et de son époque

Y. Le Febure

Etienne Marcel et le Paris des marchands au 14e siècle

J. Denifle

La désolation des églises, monastères et hópitaux en France pendant la guerre de cent ans.

Complainte de la Bataille de Poitiers