Beschrijving

Ik vroeg: ‘Welke dag is het vandaag?’

‘Dertig februari,’ zei de oude man.

Plotseling zag ik de zee… Zee, strand, schelpen, voetsporen in het zand… ‘Hoe kom ik hier? Wat doe ik hier? Ik weet niet wie ik ben…’

Dit zijn de regels uit een dagboek, waarvan de schrijver zijn geheugen is kwijtgeraakt, al roepen sommige dingen vage herinneringen op.

De jongen die dit dagboek bijhoudt gaat op zoek naar zijn vergeten verleden. Een ontdekkingsreis in een vreemde wereld, waar alles nieuw is. Of lijkt dat maar zo? Wie kan hij vertrouwen? En zal hij vinden wat hij zoekt?

Jonge Lijsters

1993 Nr. 2

Jonge Lijsters, jeugdboekenreeks voor scholieren, is een uitgave van Wolters-Noordhoff bv, Groningen; per jaar verschijnen vijf titels.

Titeloverzicht reeks 1993 – ISBN 9001 54803 2

Jonge Lijsters 1993/1 – Wampie (ISBN 9001 54804 0)

Jonge Lijsters 1993/2 – De torens van februari (ISBN 9001 54805 9)

Jonge Lijsters 1993/3 – Het onzichtbare licht (ISBN 9001 54807 5)

Jonge Lijsters 1993/4 – Een dagje naar het strand (ISBN 9001 54808 3)

Jonge Lijsters 1993/5 – De bavianenkoning (ISBN 9001 54806 7)

Tonke Dragt

De torens van

februari

1993

WOLTERS-NOORDHOFF BV

GRONINGEN

Copyright © 1973; 1986 Tonke Dragt

Uitgegeven met een licentie van Uitgeverij Leopold.

Nawoord: Martine Letterie

ISBN 9001 54805 9

INHOUD

Ter inleiding

Motto

Eerste deel: Wie ben ik?

30 februari t/m 23 maart, geen jaartal.

Tweede deel: Was ik dat?

1 februari t/m 29 februari 1964

Derde deel: Welk woord?

23 maart t/m 1 april, geen jaartal

Vierde deel: Epiloog

dagboekfragmenten:

mei 1964 – 29 februari 1968

kranteknipsels een brief van 30 april 1972

Naschrift uit 1973 (van Tonke Dragt)

Postscriptum bij de derde druk

TER INLEIDING

Het originele dagboek staat in een klein, dik opschrijfboekje (zo een met een gemarmerd hard kartonnen kaft en linnen rug); formaat ± 10 x 16,5 cm. Het bevat 120 bladen, d.w.z. 240 dichtbeschreven pagina’s. Bovendien zijn er, behalve enkele krantenknipsels, 16 losse beschreven blaadjes aan toegevoegd. Het boekje zelf is vuil en gehavend; 12 blaadjes b.v. zijn er uit gescheurd en weer vastgeplakt.

Het manuscript bedraagt dus 272 bladzijden totaal; een aantal daarvan is moeilijk te lezen en ik vermoed dat er een paar losse blaadjes zijn weggeraakt. Toch is het geheel een samenhangend verhaal, wonderlijk en waar gebeurd.

Het grootste deel is door één persoon opgetekend, maar er zijn ook passages (naar uit het verhaal eveneens blijkt) door anderen geschreven.

Ik heb niets aan het relaas toegevoegd, het alleen ‘leesbaar’ en overzichtelijk gemaakt. Zelfs de indeling is door de auteur aangegeven; ik ben wél zo vrij geweest de vier delen van titels te voorzien.

Soms is een zin om welke reden dan ook niet afgemaakt; dit is aangegeven met het teken –.

Onleesbare passages of doorgestreepte zinnen zijn aangeduid met xxx

Dit heb ik alleen daar gedaan waar het me van belang leek dat de lezer het zou weten.

Ik heb het ook in de voetnoten vermeld, maar ik weet dat sommige mensen die overslaan. Wat die voetnoten betreft: ze zijn van mij, tenzij anders is vermeld.

Een uitgebreidere verantwoording van mijn bewerking bevindt zich achterin dit boek; het is echter zinloos die te lezen als men het nu volgende verhaal niet kent:

De torens van februari

Tonke Dragt

MOTTO

door de anonieme auteur bij de dagboeknotities gevoegd in

1967)

And now, if e’er by chance I put my fingers into glue,

Or madly squeeze a righthand foot

Into a lefthand shoe,

Or if I drop upon my toe

A very heavy weight,

I weep, for it reminds me so

Of that old man I used to know-

Whose hair was whiter than the snow…

LEWIS CARROLL

Vrij vertaald

En nu, als ik per ongeluk

Mijn vingers in de lijmpot stop

Of als een gek mijn rechtervoet

In ’t linkerschoentje prop

Of als ik op mijn grote teen

Iets zwaars laat vallen, ach

Dan ween ik, want ik denk meteen

Aan die oude man van lang geleên,

Met sneeuwwit haar, zo was er geen…

(met dank aan C. Reedijk en A. Kossmann)

EERSTE DEEL

WIE BEN IK?

30 februari t/m 23 maart, geen jaartal

30 februari

Januari februari maart april mei juni juli

augustus september oktober november december

Hij zei: ‘schrijf het op. Alles. Van het begin af aan.’

Ik keek neer op het witte blad en beet op mijn schrijfding.

‘Maak er een dagboek van,’ zei de oude man. ‘Schrijf op wat je hebt beleefd, wat je denkt en hebt gedacht, wat je hebt gedroomd en gefantaseerd.’

Dat heb ik eerder gehoord, ik wou dat ik wist wanneer en hoe.

Ik vroeg: ‘Welke dag is het vandaag?’

Hij gaf geen antwoord. Ik vroeg het hem nog eens.

‘Dertig februari,’ zei hij.

Ik schreef het op! (Zie boven). En ik las wat ik geschreven had. Ik las het en ik herinnerde me iets. Ik schreef nog wat op, onder de dag (Datum, zegt hij); ik schreef twee regels vol.

De oude man kijkt me aan. Hij heeft erg borstelige, witte wenkbrauwen. Zijn gezicht vraagt me iets.

‘Februari is een maand!’ zei ik. ‘Er zijn twaalf maanden in een jaar. Ik weet ze allemaal. Ik heb ze opgeschreven.’

Hij knikte en lachte. ‘Prachtig,’ zei hij. ‘Zie je nu wel, jongen, dat het helpt! Dat weet je weer. Nu kun je met je dagboek beginnen.’

Maar ik wacht nog even. Ik begin de bladzijden te tellen die nog leeg zijn. Hoeveel dagen zijn er in een maand?

De oude man wil het niet zeggen. ‘Denk alleen aan de dag van nu. Schrijf op wat je vandaag hebt beleefd.’

Goed, ik zal het proberen. En ik begin op een nieuwe bladzij.

Zo begint het (vandaag, 30 februari)

Plotseling zag ik de zee.

Er hingen donkere wolken boven; ze trokken op en boven de horizon kwam een lichte streep. De zee was zilvergrijs en kalm. Een breed strand lag voor mij. Het was dus eb. Eb, zei ik en het klonk als een nieuw woord dat ik net had geleerd. Ik had het koud. De zee ruiste zacht, ik rook de zoute lucht en toch wist ik niet zeker of het nu echt de zee was. Zee en strand. Schelpen. Voetsporen in het zand. Ik keek, ik luisterde, ik dacht na.

‘Hoe kom ik hier? Wat doe ik hier? Mijn voeten doen pijn. Ik weet niet wie ik ben.’

Ik schrikte. En toen herinnerde ik me van alles, maar erg onduidelijk en verward. Ik kan dat niet opschrijven.

De oude man zegt dat ik het toch moet proberen. Ik heb hem ervan verteld en nu zal hij me helpen.

Ik zag nog eens de zee. Nu stond ik aan de rand van de golven en het was schemerig. Iemand riep iets, in mijn oor. Het was belangrijk; ik geloof dat ik er antwoord op had moeten geven. (De oude man vraagt wie er dan wel riep en wat het was, maar ik weet het niet meer, echt niet. Misschien was ik het zelf wel die riep. Nee, ik heb het niet eens verstaan.) Het begon te suizen en te ruisen en de zee werd wild en de wereld draaide rond. Ik werd bang dat ik zou verdrinken, ik draaide me om en liep weg. Ik wou rennen, maar kon haast niet vooruit komen. Ik zag heuvels voor me.

Eindelijk bleef ik onder aan die heuvels staan, bij een smal zandpad dat naar boven kronkelde. Ik keek om. De zee was zilvergrijs en glad in somber daglicht. Ik zag een schip in de verte.

Ik keek nog eens: wilde golven in schemering en er was geen schip.

‘Er is nooit een schip geweest,’ dacht ik. ‘Wat doe ik hier. Naar de zee moet ik!’

Maar toen zag ik het schip opnieuw. Het vreemdste schip dat ik ooit heb gezien. Het enige schip dat ik ooit heb gezien.

Ik durfde niet terug naar de zee, ik ging de heuvels in. Er liep een breed hard pad recht naar boven. Ik klom een eindje en keek weer om.

Er was geen schip.

‘Word ik gek,’ dacht ik. ‘Ik moet terug. Of heen. Waar heen?’

Ik klom langzaam verder. Mijn angst werd minder en helemaal boven keek ik nog eens naar de zee. Het schip was er weer, het was zelfs dichterbij gekomen. Schip, zee, strand… er waren toch dingen die ik wist. Het schip verdween niet. Zou ik ernaar zwaaien? Ik voelde me erg alleen.

De weg liep verder, daalde af, steeg weer en kronkelde door heuvels van zand, de een na de ander, alle met ruig gras begroeid. Hier en daar staken stekelige struiken omhoog. Er was geen mens te zien.

‘Ik ben een mens en ik wrijf over mijn gezicht dat nat is van zweet. Toch heb ik het koud. Ik weet niet wie ik ben, mijn geest is leeg?’

Ik keek naar de verlaten heuvels, naar de geheimzinnige zee, naar de grauwe wolken.

‘Achter de wolken schijnt zon, het is dus dag. Maar zonet was het nog nacht, of schemering…’

Ik deed mijn ogen dicht en weer open. Ik bekeek mijn handen, ze waren jong en sterk. Ik stak ze in mijn zakken, draaide de zee mijn rug toe en liep langzaam het pad af. Pas na een poosje drong het tot me door dat er geen schip was, de laatste keer dat ik omgekeken had. ‘Geen schip,’ zei ik en noemde namen. ‘Zee, lucht, strand, duinen.’ Weer iets dat ik wist: ik liep door duinen.

Ik begon hardop te tellen: ‘Januari, februari, maart, april…’ Ik zei de woorden nog eens en wist plotseling dat het geen getallen waren… ‘Januari, februari… Ik ben niet gek, tellen kan ik: één twee drie vier!’

Maar wat betekenden die woorden, waar kwamen ze vandaan? ‘Maart, april!’ riep ik tegen de duinen om me heen.

‘Niet doen, straks komen je herinneringen terug, als je maar kalm blijft. Maak je niet ongerust.’

Maar dat was moeilijk. De duinen om me heen maakten me juist erg ongerust. Soms waren ze gewoon, ja, bijna bekend. Nu en dan veranderden ze, speciaal de plekken waar ik niet recht naar keek. Daar schoten de struiken op tot wilde stekelbossen, gevaarlijke paden slingerden naar alle kanten en verdwenen in donkere holen die tussen de heuvels gaapten. De weg, die vast en hard was onder mijn voeten, ging dan over in mul zand, waar ik moeilijk in vooruit kon komen. Alleen de zee bleef eentonig ruisen achter mij.

‘Dit is een weg door de duinen,’ zei ik tegen mezelf. ‘Ik heb hier vaker gelopen: een keurig aangelegde verharde weg, met een hek erlangs… dat dacht je maar! Er is helemaal geen hek, en de weg is niets dan een zandspoor door een woestenij.’

Ik kreeg het benauwd. Ik weet niet precies meer wat ik deed. Ik strompelde door met bonzend hoofd en pijnlijke voeten. Boven mij werd de lucht pikzwart, ik geloof dat het donderde en bliksemde. Ik viel in kuilen en kroop tegen bewegende hellingen op. Toen kon ik niet meer, en ik verdronk in geraas van wind en zee en in duisternis.

Nu begin ik opnieuw.

Plotseling zag ik de zee. Erboven donkere wolken, behalve een lichte streep bij de horizon. Het was eb.

‘Wie ben ik? Hoe kom ik hier, wat doe ik hier? Mijn voeten doen pijn.’

Ik probeerde me iets te herinneren, maar raakte er alleen maar door in de war.

Er waren voetsporen op het strand; ze begonnen aan de rand van het water en liepen op mij toe. Er was iets eigenaardigs aan.

Ik zag ook het schip in de verte, het vreemde schip. (Maar álles is vreemd, dus dat schip is misschien juist heel gewoon.)

Ik keek een tijd lang naar de voetsporen. Mijn eigen voetafdrukken. Ze liepen van de zee op me af. Andere sporen waren er niet.

Dat is echt vreemd. Ik kan toch niet uit zee gekomen zijn? Mijn kleren waren droog, behalve de onderste rand van mijn broek. Mijn schoenen waren maar een beetje vochtig. Mijn schoenen! Ze zaten verkeerd, omgewisseld. Ik bedoel dat mijn rechterschoen links zat en mijn linkerschoen aan de rechtervoet. Ik ging zitten om ze uit te trekken. Toen merkte ik dat ook mijn handen pijn deden: mijn vingers zaten vol bloed, ik had me gesneden.

Wat is hieruit op te maken? De sporen in het zand en het feit dat mijn schoenen verwisseld waren; je zag dat ook aan de afdrukken. (Hoe ik aan de snee in mijn vingers kwam ontdekte ik al gauw.)

Ik deed mijn schoenen uit en trok ze weer goed aan. Ik staarde naar het verlaten strand met de sporen, naar de grijze kalme zee, naar het schip in de verte. (Het is niet meer verdwenen.)

‘Ben ik met het schip gekomen?’

Vlak bij me begon een smal pad dat naar boven, de duinen in ging. Ik meende ook daar afdrukken van mijn voeten te zien in het zand – ja, natuurlijk…

Ik bekeek mezelf voor zover ik kon. ‘Een jongen of jongeman in vuile gekreukte kleren die me niet lekker zitten…’ Ik stond op om een plas te doen, ik liep een eindje het strand op en zette een paar keer een voet in de afdrukken. Maar ik durfde niet helemaal naar de zee te gaan.

Ik liep terug naar de duinen, ging weer zitten en dacht na. Ik had het gevoel dat ik heel wat had meegemaakt, maar ik kwam niet te weten wat. Het was verschrikkelijk! Ik bevoelde mijn gezicht. ‘Zijn mijn ogen licht of donker? Hoe oud ben ik?’ Ik had een horloge om mijn rechterpols; het stond stil en ging ook niet tikken toen ik het met stuntelige vingers opwond. ‘Het is vast mijn eigen horloge niet.’ De wijzers stonden (en staan nog) op even over half vijf. Ik vroeg me af hoe laat het was: ‘véél later’… Hoe wist ik dat? Het was dag en de lucht was bewolkt. Ik stak mijn handen in de zakken van mijn jak… dat had ik metéén moeten doen: kijken wat ik bij me had. Het eerste dat ik vond was een bultig pakje. Wat erin zat kon ik meteen een naam geven: brood. Ik at er wat van, dat deed me goed. Verder vond ik de scherven van een gebroken spiegeltje; daar had ik me aan gesneden. Wat moest ik met een spiegel in mijn zak? Ik probeerde mezelf te bekijken, maar ik zag alleen stukjes en beetjes van een gezicht dat ik niet kende: telkens weer angstige ogen. Ik gooide de scherven weg. Daarna bekeek ik alle dingen die ik nog meer bij me had: een vierkante lap waar ik mijn vingers aan afveegde en mijn neus in snoot. Vijf of zes glimmende schijven waarvan ik niet wist waarvoor ze waren… (Nu weet ik het weer; de oude man heeft het me gezegd en toen herinnerde ik het me: geld, geldstukken.) Ik vond ook een zaklantaarn (kapot), een knipmes, een schrijfding (stift) en een boekje. Een opschrijfboekje.

Dit boekje, waar ik nu in schrijf. Ik wist metéén wat het was en zei het blij hardop. Ik sloeg het open om mijn naam te vinden… Eerst zag ik alleen maar lege bladen, maar achterin waren bladzijden vol geschreven. Ik probeerde ze te lezen en dacht dat ik het boekje op z’n kop hield. Maar toen ik het had omgedraaid bleef wat geschreven was even onleesbaar. Toen las ik op de laatste bladzij zes letters: TIW.HT

Eronder een paar krabbels waar ik nog steeds niets uit kan opmaken. Op de op één na laatste bladzij staat een woord dat ik wél kan lezen en uitspreken, maar dat betekent niets. Ik heb het precies nagetekend:

Twaalf blaadjes achter in dit boekje zijn beschreven en ik kan er (behalve die paar letters of woorden) niets van lezen. Vierentwintig bladzijden (ik heb ze geteld) in een raar, raadselig schrift. Toen ik ze voor het eerst zag dacht ik dat ik niet meer lezen kon. Nu weet ik dat ik het nog wél kan; ik heb alles overgelezen wat ik zelf heb geschreven.

Er staat ook een tekening achterin, met cirkels, lijnen en pijlen. Heb ik zo’n tekening niet eens eerder gezien? Ik weet het niet. Het woord AMOIXA staat er ook nog eens bij.

Wie heeft de bladzijden achter in dit boekje gebruikt? Is dit boekje wel van mij?

Ik ben een uur lang aan het schrijven geweest, maar wijzer ben ik er niet door geworden. Wie ben ik? Wat doe ik hier in februari? Hoe kom ik aan dit boekje? Wat betekent amoixa? De oude man weet het ook niet. Hij wil dat ik verder schrijf, maar ik heb geen zin meer.

‘Laat mij het dan doen,’ zegt hij, ‘vertel het maar, dikteer het mij.’ Maar dan doe ik het toch liever zelf, want nu komt het belangrijkste.

(Nog steeds wat er vandaag gebeurde:)

Ik stopte het boekje weer in mijn zak en ging het zandpad op, de duinen in. Ik repeteerde wat ik wist: ‘Zee, strand, voetsporen, duinen, De zee was belangrijk,’ dacht ik. (Zee… schip.)

De duinen waren stil, erg dicht begroeid, maar met weinig kleur: veel geel-grijs-groen hoog gras, en struiken. De meeste takken bijna kaal of met heel kleine bleke blaadjes. – Geen wonder, zegt de oude man, zo is het in februari. – Eerst klimmen, toen dalen… er waren meer paden dan één; ik sloeg rechtsaf en begon weer te klimmen. Toen zag ik ze.

Ik had eigenlijk maar twee zinnen op hoeven schrijven:

1. Ik zag de zee.

2. Ik zag de torens.

Ik zag de torens, ver weg en toch niet erg ver. Twee hoge torens, de ene een beetje dichterbij dan de andere. Grote, hoekige blokken, geelgrijs, bijna lichtend tegen de sombere lucht.

Rechte strenge bouwsels met rijen ramen van onder tot boven

– elk raam een leeg oog dat naar mij keek en mij toch niet zag. Ze rezen op achter de duinenrij; misschien stonden ze wel in de duinen zelf.

Ik ken die torens, ik ken ze. Ik weet zeker dat ik er iets mee te maken heb.

Ik hield mijn adem in. Als ik maar doodstil bleef zou ik het weten, maar ik kon mijn adem niet lang genoeg inhouden en wat bekend leek werd weer onbekend. Alleen een woord kwam in me op en dat woord hoorde bij de torens: februari.

En zo voel ik het nog steeds, al weet ik niet waarom. Nu ja, het _o februari (als februari echt een maand is, soms lijkt het een verschrikkelijk woord).

Daarom geef ik mijn verhaal een titel, dat heb ik zo net bedacht:

De torens van februari

Nu hou ik ermee op. De oude man stelt me vragen en hij wil dat ik doorga met alles op te schrijven. Alles, en ik weet niks! Laat hij zelf eerst wat vertellen, want hij is de torenwachter. Ik weet niet eens hoe hij heet. Maar hij is aardig voor me en ik ben moe.

[pag. 20]

Wat er vandaag nog meer gebeurde, voor mij opgeschreven door de oude man, zijn naam is [1]

(De datum blijft 30 februari en de dag is zaterdag.)

Ik nam een besluit: naar de torens zou ik gaan. En dat deed ik. Ik kon er niet recht toe recht aan heen: de wegen kronkelden erg en soms waren er helemaal geen wegen. Nu en dan zag ik de zee en het schip; vaak verloor ik de torens even uit het oog en was opgelucht als ik ze weer zag. Toch ging ik er niet graag naar toe, ik wist alleen niets beters. Vogels vlogen over, de zee bleef ruisen. Ik schrok van een beestje dat wegsprong en van windgeritsel door het gras. Telkens keek ik rond of ik een ander mens zag. Niemand. ‘Toch worden torens,’ dacht ik, ‘door mensen gebouwd.’

De lucht werd steeds donkerder hoewel het nog geen avond was. Maar plotseling brak de zon door de wolken aan de kant van de zee. En de torens van februari werden verlicht met een ellendig licht dat me bang maakte.

‘Kan ik ze niet beter ontvluchten? Misschien bén ik op de vlucht.’

‘Nee, nee, ik ben van zee gekomen. Met het schip. Denk aan de voetsporen op het strand! Ik kan zonder schip niet droog uit zee gekomen zijn…’

Hoe dan ook, ik liep door. Ik moest het erop wagen. Naar de torens, de enige dingen die me bekend voorkwamen. Al waren ze gevaarlijk. Ik trok mijn schoenen en sokken uit en liep met blote voeten verder, duin op, duin af. Totdat ik stemmen hoorde.

Ik kwam bij een mooie brede weg, en daar liepen mensen, in de richting van de zee. Ik wilde me liever niet laten zien en verschool me achter een struik. Mensen! In kleurige kleren en vreemd. Ze hielden stil, praatten zacht met elkaar; ik kon ze niet verstaan. Ze wezen, naar de zee eerst en toen naar de torens. Dadelijk zouden ze mij ontdekken… maar ze zagen me niet, ze letten niet op mij.

Toen ze weg waren ging ik ook de brede weg op. Naar de zee wilde ik niet. Ik liep de andere kant uit; van de torens zag ik alleen de bovenkant nog maar en ik moest ergens rechtsaf om er te komen. De weg was afgezet met doornplanten en stekelstruiken, maar na een tijdje kwam ik bij een zijpad. Er stond een bord bij, het eerste bord dat ik zag: donkergroen, met niets anders erop dan een vuurrode zigzag:

Ik keek ernaar en schrikte omdat er plotseling een hond blafte. Daar was hij. Hij kwam aanrennen en sprong tegen me op. Het was een vriendelijke hond met zacht glanzend, roodbruin haar en lange oren. Na een poosje begreep ik dat hij met me wilde spelen; hij was zó lief dat ik er bijna van ging huilen. Gelukkig deed ik dat niet, want de baas van de hond kwam erbij; hij bleef naar ons kijken. Ik had graag weg willen lopen, maar de hond had net een van mijn schoenen te pakken en ik moest wachten tot ik die terughad. En toen de hond mij de schoen had gebracht, wilde hij niet dat ik ging; hij sprong kwispelend heen en weer tussen mij en zijn baas. Dat was een grote man in bruin en groen, met een gek hoedje op en een verbrand gezicht. Zijn ogen waren helblauw met rimpeltjes eromheen, ze keken erg onderzoekend. Ik was niet bang voor hem, maar voelde me toch niet veilig.

‘Ga je mee naar het strand?’ vroeg hij.

Ik zei dat ik de andere kant op moest en ik vroeg me af of hij mij kende. Hij dééd alsof het niet zo was, maar ik ben er nog steeds niet zeker van. Hij praatte verder, over het weer of zo en ik dacht alsmaar: ‘Hoe kom ik van hem weg.’ Op het laatst zei ik: ‘Ik moet gaan, anders ben ik te laat.’ En toen zei hij: ‘Je bent vreemd hier, is het niet?’

Ik mompelde zo iets van: ‘Nee hoor, een beetje maar,’ en zei dat ik een afspraak had. De hond sprong weer tegen me op.

‘Niet meer, Téja,’ zei de man en daarna: ‘Ik zou niet hierin gaan als ik jou was (hij wees naar het pad waar ik in wou). Er staat niet voor niets een bord bij…’ Hij praatte door, maar wat hij zei begreep ik niet. (Misschien heb ik niet goed geluisterd.) ‘… niet bepaald verboden, maar voor sommigen gevaarlijk,’ zei hij, en hij vroeg ook: ‘Kom je eens iets bij ons drinken in de stad; ik woon…’ Ja, hij vertelde me waar hij woonde, maar hoe ik ook nadenk, ik ben het vergeten.

(Zal ik morgen alles van vandaag vergeten zijn? Het is tóch goed om alles op te schrijven.)

Eindelijk liep de man verder, en de hond ging met hem mee. Pas na een tijdje merkte ik dat ik een sok kwijt was; de hond heeft die natuurlijk.

Ik durfde eerst het pad met het bord niet te nemen en liep dus rechtuit, heel langzaam en telkens omkijkend tot ik de hond en de man niet meer zag. Toen rende ik terug en ging tóch het gevaarlijke pad in. Waarom gevaarlijk? Een dwaze zin kwam in mijn gedachten: Verboden om groen en bloemen te plukken of te vervoeren. Maar dat was ik helemaal niet van plan! Bovendien, hoe zou dat ooit verboden kunnen zijn?

Het pad was smal, met donkere naaldbomen er omheen, heel erg stil, behalve bovenin de bomen waar het ruiste en ritselde. Ik trok mijn ene sok en mijn schoenen weer aan en liep verder. Ik daalde af en de torens zag ik niet meer, maar ik dacht dat ik in de goede richting ging. Hoog boven me werd de lucht een beetje lichter, nu en dan was er een beetje zon. Op de grond zag ik ronde gele bloempjes en wit-blauwe sterbloem-klokjes. En toch was het een akelig pad; ik dacht elke keer: ‘Nog één bocht en ik ga terug.’ Ik had nog steeds geen idee wie ik was en de voet zonder sok deed pijn.

Ik kwam bij een boom die omgevallen was; ernaast stond een gebouwtje: laag, grijs en zonder ramen. Op de metalen deur was weer een rode zigzag. Die zigzag is een bliksemschicht en ik denk dat het ‘levensgevaar’ betekent, ‘pas op, verboden, ga weg’.

De lucht was daar heel dicht en zwaar, ik werd erdoor neergedrukt en kon moeilijk ademhalen. ‘Is dit het centrum van het kwaad?’ dacht ik. ‘Ik mag hier niets aanraken. Dit huis zonder ramen hoort hier niet, het is uit de lucht komen vallen en heeft die boom omgegooid. En als ik niet naar de torens moest, zou ik er niet voorbij gaan. De torens moeten in de buurt zijn, maar ik zie ze niet, waar zijn ze…’

Nergens waren mensen en toch had ik het gevoel dat iets of iemand naar me keek. Maar dichtbij het gebouwtje bloeiden prachtige bloemen, groot, rond, rood, bruinrood en goudgeel, als kokardes. Plotseling durfde ik het gevaar uit te dagen; ik plukte er een en liep vlug door. – Het is de bloem die nu in een glas op tafel staat. Kunnen er zulke bloemen bloeien in februari?

Ik was het huis zonder ramen en de zigzag voorbij, het pad werd gewoner en maakte een bocht en daar zag ik de torens weer. Ze rezen omhoog links voor mij, maar rechts zag ik tussen twee bomen door een zwarte schaduw op een duintop staan… nee, geen schaduw, het was een man en hij keek mijn kant uit. Was het de baas van de hond? Ik weet het niet, want hij verdween. Ik begon te hollen, naar de torens toe.

Het pad hield op, er was een inham aan de landzijde van de duinenrij en daar stonden de torens op me te wachten, de eerste vlakbij, de tweede een eindje verder. De torens die ik ken. (Misschien!) Ik weet nog precies hoe ze er uitzien (moet ik ze beschrijven?)

Laat ik met de eerste beginnen. Als je van de duinen komt over het Akelige Pad, zie je twee kanten van het rechthoekige blok – ja, de torens zijn gewoon verschrikkelijk hoge, grote blokken; haast niet te geloven dat ze zijn gebouwd. – De korte kant is een blinde muur van grijzige stenen afgewisseld door gele banden. De lange kant is vol rijen ramen met nu en dan deuren ertussen, die uitkomen op galerijen met geel geverfde metalen balustrades. Vanaf de hogere verdiepingen moet je de zee kunnen zien.

Ik heb er vlak voor gestaan en ik werd duizelig toen ik naar boven keek. Al die rechte rijen met ramen en deuren en galerijen op elkaar gestapeld. Elke laag is precies hetzelfde; alleen zijn sommige ramen kapot. Er zijn twaalf verdiepingen. De onderste laag, die op de grond staat, tel ik niet mee; die is grijs en effen, met weinig en heel kleine raampjes. Aan de lange zijde springt een stuk naar voren; daar zijn de ingang en het trappenhuis. En helemaal links kronkelt een hoge metalen spiraal van beneden naar boven – ‘de wenteltrap,’ zegt de torenwachter.

De tweede toren lijkt sprekend op de eerste; ze zijn allebei recht en strak. Maar als je omhoog kijkt, gaan ze bewegen, leunen naar je over, en naar boven toe worden de ramen en deuren kleiner. Misschien verbeeld ik me dat. Misschien verbeeld ik me ook dat ik ze ken, want ze zijn leeg, onbewoond en ze fijn nooit bewoond geweest, (zegt de torenwachter). Maar dat had ik toch nooit kunnen denken: dat iemand daar zou wonen? En toch… Waarom zijn ze er dan, waar dienen ze voor? Je moet het je herinneren… Dat kán ik niet… Het is nu nacht, wil je naar buiten gaan om er nog eens naar te kijken? Je torens van februari… Nee, het regent buiten, ik wil gaan slapen… Welterusten. Morgen, als je wakker wordt, weet je misschien meer? [2]

31 februari (zondag)

Nee hoor, ik weet alleen alles van gisteren, maar eergisteren bestaat nog steeds niet. Meneer Avla heeft me gezegd dat ik in zijn hut moet blijven tot de mensen weg zijn. Op zondag komen er nooit mensen hier, maar vandaag toevallig wél, want er is een schip aangekomen en de zeelui willen graag de torens zien omdat ze vanmiddag weer wegvaren en pas over een poos terugkomen. Voor deze ene keer zal meneer Avla ze rondleiden, maar ik kan beter niet meegaan, zegt hij. Waarom niet? Ik zou die zeelui wel eens willen zien. – Maar vanmiddag zal de torenwachter mij alléén rondleiden.

Het is kil en grijs buiten, maar het regent niet meer. Meneer Avla heeft soep op het vuur gezet; terwijl hij weg is moet ik er nu en dan in roeren.

Nu schrijf ik eerst op wat er gisteren nog meer gebeurde:

Vervolg van het verhaal van 30 februari: hoe ik bij de torens kwam en kennis maakte met de torenwachter.

Hij heeft zijn naam voor me opgeschreven. Avla.

Toen ik hier gisteren kwam, vond ik de torens nog vreemder dan nu; ik kon me niet voorstellen dat iemand ze ooit had gebouwd. Ik hoop straks te horen wie ze gemaakt heeft en wanneer en waarvoor. Ze lijken vandaag nogal nieuw, maar gisteren zagen ze er oeroud uit. En toch niet als ruïnes. Gek.

Het woord ruïne is ook gek, het viel me plotseling in. Nee, de torens zijn géén ruïnes.

Tussen de duinen en de torens is een hobbelig veldje met zand en gras. Daar bleef ik staan en staarde naar boven. En plotseling zag ik mensen op een van de galerijen, heel hoog. Ik was verrast, want ik had daar geen mensen verwacht. Ik zag ze maar even; ze verdwenen door een deur. Toen pas keek ik om me heen en zag dichtbij een hut staan.

De torens zijn hard + hoog + recht. De hut is van hout en klein en krom: ik bedoel scheef, slordig, onregelmatig. Raam en deur waren dicht, maar ik had er graag aangeklopt.

Weer zag ik mensen bewegen in de voorste toren. Nu liepen ze op een andere galerij. Telkens verdwenen ze (in het trappenhuis, zoals ik later begreep) en kwamen op een lagere galerij weer te voorschijn. Ik begreep niet waarom ze dat deden. En ik wist niet wat ik moest doen: wachten tot de mensen beneden waren of juist weglopen voordat het zo ver was. Ik kon ook aankloppen bij de hut. Of zou ik vluchten, terug naar de duinen? Maar mijn voeten deden te veel pijn om nog lang en ver te lopen. En mijn hoofd was duf, ik moest maar blijven waar ik was.

Na een tijd zag ik de mensen de toren uitkomen; ze kwamen naar buiten door een draaiende deur, nee, meer deuren van glas – zoiets heb ik nog nooit gezien. Eén persoon viel me meteen op: een oude man met erg woest en heel wit haar. Hij bewoog zijn armen en stak zijn vingers op en praatte tegen de anderen, maar ik kon niet horen wat hij zei. De mensen liepen achter hem aan. Ze zagen me niet. Ze gingen weg door een poort opzij van het veld, links van de voorste toren. (Die poort staat daar zomaar los; er is geen hek of muur). De oude man met het witte haar bleef alleen achter, hij keek de mensen na tot ze weg waren, draaide zich om, liep naar de hut en ging er zonder kloppen binnen. Voor hij binnen ging keek hij mijn kant uit en zag me staan. Maar hij zei niets.

Een poosje later hoorde ik stemmen; er waren andere mensen aangekomen; ze stonden voor de poort en wezen naar de torens. De oude man kwam weer naar buiten, hij rende naar ze toe en nam ze mee. Ze verdwenen door de draaiende deuren in de toren dichtbij. Ik moest lang wachten voor ik ze op de eerste galerij zag verschijnen. ‘Zouden ze helemaal naar boven gaan?’ dacht ik. Maar ik had geen zin daarop te wachten en me af te vragen wat die mensen uitvoerden in de toren. Ik vond dat ik niet langer kon blijven staan en liep langzaam naar de hut. Uit de lucht begonnen druppeltjes te vallen. Ik was koud en moe en hongerig, ik wou ergens schuilen, warm en veilig zijn.

‘Waarom vroeg die ouwe man me niet binnen? Hij heeft me gezien.’

Ik stond voor de deur en stak mijn hand uit. Maar misschien was het hier juist onveilig… en dus deed ik niets. Toch ging de deur open, en daar stond de oude man met het witte, wilde haar.

Ik schrikte me bijna dood, want ik dacht dat hij met de mensen in de toren was.

(Op dit ogenblik bedenk ik iets: was er meer dan één torenwachter? Eén in de toren, één in de hut? Waar is de tweede dan gebleven?)

‘Wat doet u hier?’ vroeg de oude man. Hij was waarschijnlijk ook geschrikt. Waarom zei hij anders ‘u’ tegen mij?

Ik zei: ‘Niets.’ En dat was waar.

Hij keek me aan, wreef over zijn hoofd, trok aan zijn haar en zei: ‘Zo.’ Toen ging hij weer naar binnen en deed de deur heel zachtjes dicht.

De druppels werden dikker en vielen dichter op elkaar. Toch bleef de zon schijnen, ver weg, dicht bij, boven de duinen. Ik liep om de hut heen en bleef weer staan onder een uitstekend stuk dak. Ik wist dat ik zo schuilde voor de regen, maar verder kon ik helemaal niets bedenken. Alles was glinstergrijs en nat en de voorste toren werd doorzichtig en de achterste toren was van mist. Eindelijk bedacht ik wat: ik zou wachten tot de torens verdwenen waren. Maar misschien zou dat erg lang duren…

Er klapperde iets, er kraakte wat, en plotseling stond de oude man bij me. ‘Wat doet u hier?’ vroeg hij nog eens.

‘Ik schuil.’

Hij kuchte en zuchtte en keek ongerust. ‘Wilt u de torens bezichtigen?’

‘O nee, nee,’ zei ik en kreeg meteen spijt. ‘Ja toch wel, maar niet nu…’ Ik keek weer naar ze. Ze zouden niet verdwijnen. Ze waren echt en werkelijk, van harde steen en van beton.

‘Kijk me aan!’ zei de oude man. Ik deed het en hij vroeg: ‘Wie ben je?’

Ik antwoordde meteen: ‘Ik weet het niet.’

Toen schrikte hij werkelijk. Hij pakte me bij mijn arm en ik voelde zijn hand beven. Hij trok me mee, naar binnen, en zo kwam ik in de hut waar ik nu zit te schrijven.

Het is er warm en prettig, met een bed vol dekens en een slaapzak op de grond, een kachel met een pan erop en allerlei andere dingen: nog meer pannen en potten, een tikkende klok, een emmer, tassen, een kist, een tafel, twee stoelen en een lamp.

‘Wie ben je?’ vroeg de oude man nog eens.

‘Ik weet het niet!’ riep ik en ik begon te huilen, of bijna te huilen.

Hij zei: ‘Stil’ en ‘Kom kom,’ en hij liet me zitten op het bed. Hij was aardig voor me, gaf me eten en drinken en schone sokken. Toen hoorden we stemmen buiten.

‘Geheugen verloren,’ fluisterde hij. ‘Zeg niets, vraag niets, denk niet na voor ik terug ben. Ga liggen. Probeer te slapen.’ Hij dekte me toe en ging de hut uit. Ik wilde niet in slaap vallen, maar het gebeurde toch. Ik werd wakker van hém. Hij was weer binnengekomen, rommelde in de kist en haalde er papieren uit, en schriften en boekjes als het mijne. Hij keek even naar me en knipoogde vriendelijk. ‘Slaap rustig door, mijn jongen.’ Hij ging aan de tafel zitten en begon te lezen; na een poosje stak hij de lamp aan en las verder. Ik lag naar hem te kijken en werd steeds wakkerder. Dat merkte hij, hij borg zijn boeken en papieren op en zei: ‘Kom er maar uit; dan zal ik je wijzen waar je plassen en je wassen kunt. En ik zal het avondeten voor ons klaarmaken. Weet je nog steeds niet wie je bent?’

Ik wist het nog steeds niet.

‘Dan moet je me straks vertellen wat je wél weet,’ zei hij.

‘Weet u niet wie ik ben?’ vroeg ik.

‘Nee, was het maar waar!’ zei hij. ‘En jij, ken jij mij niet?’

‘Hoe kan dat nou! Wie bent u? Woont u in de torens?’

‘Nee, niemand woont in de torens. Er zijn een heleboel kamers daarbinnen; via de galerijen kun je er komen, en trappen gaan van de ene galerij naar de andere… Heb je daar nooit van gehoord?’

‘Ik vóel dat ik er meer van zou moeten weten, maar ik herinner me niets…’

Hij zuchtte. ‘Honderden kamers, maar ze zijn allemaal leeg. Niemand woont er in de torens; ze zijn een bezienswaardigheid.’

‘Waarom?’

‘Dat hoef jij toch niet te vragen, jij vond ze toch ook bezienswaardig! Mensen komen overal vandaan om ernaar te kijken. Omdat ze zo bijzonder zijn. Maar ze mogen er niet zomaar in: de torenwachter leidt ze rond. En die torenwachter ben ik.’

‘Woont u hier? In deze hut?’

Hij keek om zich heen en knikte.

Ik vroeg hem nog meer over de torens, maar hij wist er eigenlijk niet veel van… Of ontweek hij mijn vragen? Hij geeft me op alles erg weinig antwoorden; hij zégt omdat ik me dan gauwer zélf iets zal herinneren. Maar hij wil me wél de torens laten zien, straks, als de zeelui weg zijn. Misschien kom ik dan meer te weten.

Nu eindelijk het verhaal van gisteren afmaken; ik wil klaar zijn als meneer Avla terugkomt.

Ik zat hier op het bed en vertelde hem alles. Ik liet hem ook dit boekje zien, met de beschreven bladzijden achterin en vroeg hem wat het woord amoixa betekent. Hij wist het niet. Maar na het eten zei hij: ‘Waarom zou je dit boekje niet gebruiken? De meeste bladzijden zijn nog leeg. Schrijf op wat je beleefd hebt. Dan kun je dat alvast niet vergeten. En wie weet komen er dan andere herinneringen terug. Van het een komt het ander.’

‘Ik weet niet eens of ik schrijven kan!’

‘Natuurlijk kun je dat. Schrijven is net als zwemmen, je verleert het nooit. Probeer het, niets is zó goed om je gedachten te ordenen.’ Weer keek hij me lang aan, de oude torenwachter. ‘Misschien kan ik je helpen als ik je verhaal gelezen heb.’

‘Als ik het zelf maar kan lezen,’ dacht ik. Maar ik haalde mijn schrijfstift uit mijn zak en sloeg het boekje open.

Hij zei: ‘Schrijf het op. Alles. Van het begin af aan.’

En dat heb ik gedaan.

Hij schrijft zelf ook. Vannacht sliep ik in de slaapzak op de grond; hij zou in het bed slapen, maar dat heeft hij niet gedaan. Nu en dan werd ik wakker; de eerste keer was ik erg warm en ik hijgde, maar gelukkig zag ik hém. Hij zat bij de lamp aan tafel te schrijven. Elke keer als ik wakker werd zat hij daar, schrijvend of lezend. Eens had hij ook mijn boekje gepakt… ‘Ik lees wat jij geschreven hebt,’ zei hij tegen mij.

‘Nietwaar,’ fluisterde ik, ‘u las achterin.’

‘Ja, natuurlijk kijk ik ook achterin. Ik probeer jouw raadsels op te lossen.’

Ik viel weer in slaap, maar meneer Avla had geen één raadsel opgelost vanmorgen. Hij zat nog steeds aan de tafel en zag er moe uit. Hij bekeek zichzelf in een spiegel en trok lelijke gezichten. Toen hij mij zag kijken stopte hij de spiegel en al zijn papieren gauw in de kist en deed die op slot. Even later merkten we dat hij ook mijn boekje had weggeborgen. Hij gaf het me meteen terug, maar ik vind het toch niet prettig dat hij alles wil lezen wat ik schrijf. Dit is tenslotte mijn dagboek (behalve de 24 bladzijden achterin natuurlijk).

Ik vroeg hem of ik in zijn spiegel mocht kijken.

‘Waarom?’ vroeg hij. (Hij had de kist net weer op slot gedaan.)

‘Om te zien of ik mezelf herken.’

‘In een spiegel zie je jezelf alleen zoals anderen je zien. En je haar kammen kun je ook wel zonder. Of ben je zo ijdel?’

Maar na een tijdje gaf hij me de spiegel toch. ’t Was akelig erin te kijken; ik herkende mezelf helemaal niet! Hoe langer ik keek, hoe vreemder mijn spiegelbeeld werd; ik zag liever het beeld van de torenwachter, die achter me stond en me aankeek… hij kwam me bekender voor.

‘Hoe oud zou ik zijn,’ dacht ik hardop. ‘Achttien?’ Ik gaf hem de spiegel terug.

‘O nee,’ zei hij, ‘veertien, denk ik.’

Dat geloofde ik niet, maar ik kon mezelf niet nog eens bekijken, want hij had de spiegel al in de kist gedaan.

‘Laten we dan zeggen dat je zestien bent,’ zei hij, ‘net er tussen in. Je bent jong.’ Hij zuchtte. ‘Je bent zo jong of zo oud als je je voelt misschien.’

Ik zou nu de spiegel nog eens willen zien. Er is iets waar ik –––– [3]

Ik hoor praten, de zeelui hebben de toren bekeken, ze komen naar buiten. Ik ga ernaar toe.

Later (nog steeds 31 februari)

Ik hoorde meneer Avla en de zeelui terugkomen en ging naar buiten, al mocht het eigenlijk niet. Ze waren op weg naar de poort, maar toen ze mij zagen bleven ze staan en keken naar me. Ik keek ook.

Het waren heel gewone zeelui – dat gelóóf ik tenminste: ze zagen er uit alsof ze zichzelf heel gewoon vonden. Wat ze van mij dachten weet ik niet, ze staarden me erg aan (behalve één, die alsmaar naar de torens keek, soms met twee ogen, soms met een oog dicht). Ik vond dat ik iets moest zeggen:

‘Wat zijn we klein, hè, bij de torens vergeleken.’

Ze keken ernstig en knikten. Meneer Avla zei: ‘Dit is mijn neefje, Tim.’ De zeelui knikten weer. Ik was sprakeloos. ‘Tim?’ dacht ik. ‘Heet ik Tim? Of verzint-ie maar wat?’

Meneer Avla praatte verder, haastig en hard: ‘U moet nu gaan, anders mist u uw schip.’

Schip.

‘Ligt uw schip dáár?’ vroeg ik, en wees in de richting van de duinen. ‘Ik bedoel, op zee?’

Een zeeman lachte. ‘Ja natuurlijk. Elk schip ligt op zee.’

‘Waar komt u vandaan?’

‘Van waar we ook naar toe gaan.’ De zeeman lachte weer, zijn ogen lachten ook. Hij was groot en nogal dik. (Had ik hem moeten kennen?) ‘We gaan naar Atlantis,’ zei hij, ‘via Engelland. Wil je soms mee?’

Ik deed een stap achteruit. In mijn gedachten zag ik plotseling mijn voetstappen op het strand en het schip dat lag te wachten op de grijze zee. ‘Nee,’ fluisterde ik. ‘U komt me bekend voor,’ loog ik. ‘Heb ik u soms eerder ontmoet?’

De grote zeeman lachte nog eens, maar nu lachten zijn ogen niet en meneer Avla keek boos of verschrikt (ik weet niet wat).

‘Nee hoor,’ zei de zeeman, ‘ik ken je niet en jij kent mij ook niet. Een vent als ik kun je toch niet vergeten?’

‘Het was maar een grap,’ stotterde ik. ‘Ik dacht dat…’

‘En zou je nou niet eens naar onze soep gaan kijken?’ zei meneer Avla streng tegen mij. ‘Straks brandt ze nog aan.’

Ik liep terug naar de hut, keek nog even om en zag dat de zeelui weggingen.

Schip, strand, voetstappen, schoenen, zee, Engelland, Atlantis. Al deze woorden komen me bekend voor. Kon ik ze maar met elkaar in één zin zetten, een zin die iets voor mij betekent.

Ik zeg dat tegen meneer Avla, die tegenover me aan de tafel is gaan zitten. Hij strijkt zijn haar in de war en doet nog steeds een beetje boos.

‘Ga alsjeblieft niet wéér met vreemde mensen praten!’

Pah, alles en iedereen is hier vreemd, u ook meneer A.!

‘Waarom noemde u me Tim?’ vroeg ik.

‘Ik moest toch iets zeggen. Ik moet je bij een naam kunnen noemen, en daarom verzon ik er maar een.’

‘Dus ik héét niet zo?’

‘We wéten toch niet hoe je heet! Tim is maar een naam voor even. Je mag ook een andere verzinnen.’

‘Ach, noemt u me maar wat u wilt.’

‘Tim,’ zei meneer Avla. ‘Weet je iets beters?’ Hij gaf een tik op de tafel. ‘Wil je liever Tóm heten?’

‘Nee, Tim is best.’

Maar meneer Avla zeurde door. ‘Tom is óók aardig. Zie je, ik heet Tom.’

‘Ik dacht dat u Avla heette.’

‘Dat is mijn achternaam. Mijn voornaam, mijn eigen naam is Tom, of Thomas.’

Heeft iedereen hier twee namen?

‘Laat ik dan Tim heten,’ zei ik. ‘Ik wil ook mijn eigen naam hebben, voor mezelf alleen.’ (Maar het is mijn eigen naam niet.)

Meneer Avla keek bedroefd. ‘Ik bedoel het niet slecht,’ begon ik, maar hij deed alsof hij lachte en zei: ‘Ach Tim, het scheelt maar één klinker…’

TIM TOM TUM TUM. Elke naam klinkt idioot als je hem een paar keer zegt. Vandaag heet ik Tim. Met een T, en gek, de T is de eerste van de paar letters die ik kan lezen achterin. Toeval? Toeval met een T. Misschien ben ik niet 16, niet 14, niet 18, maar 10. Tien. Ik ben Niets. Niemand.

Ik heb een T op het tafelblad geschreven. Meneer A. kijkt strak en zegt dat we nu de Torens gaan bekijken. Ik xxx [4]

schrijf nog één woord op voor ik mijn boekje in mijn zak stop. Alleen voor mezelf. Wantrouwen.

(later) Toen we naar buiten kwamen, begon de zon te schijnen. We liepen naar de eerste toren. ‘Als u deze hebt bekeken, kent u ook de andere,’ zei meneer Avla. Hij had opeens een andere stem en was een echte torenwachter. ‘Deze draaiende deuren geven ons toegang; ik zal vóórgaan.’

Maar eerst wilde ik helemaal om de toren heen lopen. Zoals ik al schreef zijn er twaalf verdiepingen (étages, zegt de torenwachter) die rusten op een basement (dat is parterre, zegt de torenwachter), dat aan de ingangszijde bijna geen deuren en maar weinig ramen heeft. Plotseling bleef ik staan. Daar was een dichte grijze deur met twee, d.w.z. bliksems erop en half weggekraste tekens, zó:

Maar de torenwachter wist niet wat ze betekenden en bovendien is die deur op slot en een sleutel is er niet.

Ik dacht daar nog over na toen we aan de andere brede kant gekomen waren.

Hier is het basement juist vol met deuren, heel grote, als van schuren (zegt de torenwachter). Daarboven weer heel veel ramen en deuren. Géén galerijen, wel geen heleboel platformpjes met traliehekjes, als kooien, maar open van boven. En alles is verschrikkelijk regelmatig.

Ik zag dat we nu erg dichtbij de andere toren gekomen waren; die is inderdaad precies hetzelfde. Tussen de twee torens liggen hier en daar grijze tegels; sommige zijn gebarsten en er groeien planten tussen.

Het was erg stil en ik hoorde de zee ruisen achter de duinen. ‘Hoe lang staan deze torens hier al?’ fluisterde ik.

‘Ik kan het niet zeggen. Lang of kort. Zulk een tijd is niet te meten.’

Ik keek op mijn kapotte horloge. ‘Hoe kan het dat u dat niet weet; u bent toch torenwachter.’

‘Torenwachter, ja, precies. Wachter. Ik bewaak ze.’

‘Waarom moeten ze bewaakt?’

‘Omdat ze zo zeldzaam zijn. Er zijn er maar twee.’

‘Twee op de hele wereld?’

‘Dat denkt men,’ zei meneer Avla. ‘Loop door.’

Ik keek naar boven: ramen, ramen, kooien. Wat voor wereld is dit, en als ik de torens ken, waarom kent de torenwachter mij dan niet?

‘Hoe lang bent u torenwachter?’ vroeg ik.

Meneer Avla dacht na voor hij antwoordde en ik kreeg het koud in de schaduw van de toren. ‘Vier jaar,’ zei hij, ‘en nog eens vier. Dat zijn acht jaren.’

‘Is dat waar?’

‘Ik bewaak de torens, dat is mijn plicht, hoor je, en ik leid de mensen rond die ze willen bekijken. Ik neem ze mee naar boven en vertel ze…’

‘U vertelt mij niks!’

‘Ik heb je in mijn huis opgenomen als… als een zoon, als een neef. Ik heb je eten gegeven en een bed en…’ Meneer Avla keek rond, hij legde zijn hand zwaar op mijn schouder en ik liep mee, om de toren heen, langs de tweede korte muur, waar de open ijzeren trap aan hing, als een spiraal van onder naar boven.

‘Deze trap,’ zei de torenwachter, ‘is waarschijnlijk een reservetrap, voor als de Grote Trap (die we dadelijk zullen bestijgen) niet kan worden gebruikt.’

‘Wanneer is dat?’

‘Hoe kan ik dat weten?’

‘U bent torenwachter!’

‘Luister eens, jongeman, Tim, bedoel ik, er zijn wel honderd theorieën over deze torens: waar ze voor gediend hebben, waarom ze hier staan. Dat is iets voor geleerden. Ik ben maar een eenvoudige wachter. Het enige dat men zeker weet, is dat het bouwwerken zijn.’

‘Wat slim van die geleerden,’ zei ik. ‘De torens zijn gebouwd!’

‘Ik zeg niet dat ze zijn gebouwd, maar dat ze bouwwerken zijn.’ Intussen waren we weer bij de grote ingang gekomen, we moesten naar binnen door de vier glazen, draaiende deuren.

Maar plotseling durfde ik dat niet.

‘Doe niet kinderachtig, Tim,’ zei meneer Avla boos. ‘Elke dag (behalve zondag en maandagmorgen) ga ik met bezoekers hier naar binnen; we klimmen de eerste trap op naar de eerste galerij, de tweede trap op naar de tweede galerij…’

‘En de derde trap en de vierde trap en de vijfde,’ fluisterde ik. ‘Waarom? Waarvoor? En als je boven bent, wat dan? Stel je voor dat ik naar beneden val.’

‘Er zijn balustrades, Tim.’

‘Ik heet niet Tim. Ik weet dat ik niet zo heet. En ik weet óók dat ik deze toren ken…’

Meneer Avla pakte me in mijn nek en hield zijn hand voor mijn mond. Ik worstelde me los. ‘Wie bent u, u kent me.’

‘Ik ken je niet, als jij mij niet kent ken ik je niet,’ fluisterde hij. ‘En wees nu stil en kom mee. Want in één ding had je gelijk: het was gevaarlijk hierheen, naar de torens te komen. Al had je niet beter kunnen doen.’

Mijn schrik werd minder. ‘Waarom?’

‘Omdat ik je kan helpen. Ik ben je vriend.’

Ik heb de oude man aangekeken, zijn gezicht is me bekend geworden. Hij leek moe, vol zorgen en toch niet bang. Ik wist niet of ik hem moest vertrouwen of wantrouwen. Maar bang was ik niet meer voor hem. En ik ging achter hem de draaiende deuren door. We hadden van buiten weer naar buiten kunnen gaan, of hij binnen, ik buiten, hij buiten, ik binnen, – maar meneer Avla zorgde ervoor dat we allebei werkelijk in de toren kwamen.

Na de draaiende deuren een hal, betegeld met zwarte en grijsgroene steen; één muur vol geheimzinnige kastjes, elk had een deurtje met een spleet erin, maar ze waren alle op slot. Tegenover de trap zag ik nog een deur, groot, van metaal en ook dicht, maar er was een ronde opening in van glas. Toen ik door dat kijkgat keek, zag ik een vierkant, klein donker kamertje: drie blinde muren in de schemering, vloer, plafond… verder niets.

‘Op elke étage is er zo’n deur,’ zei de torenwachter. Zijn stem was onverwacht hard en galmend. ‘Allemaal dicht en niet open te krijgen, wat maar goed is ook, dat zul je wel merken.’

‘Gevangeniscellen?’ vroeg ik.

‘Eén cel maar, als dat zo zou zijn. Eén cel en een heleboel deuren.’

‘Hoe bedoelt u,’ begon ik maar hij wachtte niet en ging de trap op. We klommen: zeven treden, een draai, nog meer treden. Weer een hal, een kleinere.

‘Nu zijn we op de eerste étage,’ zei de torenwachter. ‘Kijk hier is weer zo’n dichte deur met kijkgat. De glazen deuren links en rechts komen uit op de eerste galerij. En elke galerij…’

Maar eerst liep ik naar de celdeur en keek door het gat. Drie blinde muren in schemering, voor me, rechts en links. Geen vloer. Geen plafond.

‘Waarom hier geen kamer?’ fluisterde ik. Stel je voor dat de deur wél open kon en dat je binnen zou stappen. Leegte onder je voeten en je valt…

Meneer Avla klopte me geruststellend op mijn schouder. ‘Er is ontdekt,’ zei hij, ‘dat er een koker loopt door het hele gebouw, van beneden naar boven. Op elke verdieping een deur die er toegang naar geeft. En één klein kamertje, een soort doosje, hangend aan kabels…’

Ik meende die te zien, dik en zwart uit het niets komend van boven en misschien naar het plafond van het kamertje beneden.

‘Waarschijnlijk hoorde er een mechanisme bij waardoor dat vertrekje op en neer kon gaan, van de ene étage naar de andere. Enkele geleerden hebben inderdaad aan een verplaatsbare gevangenis gedacht, maar velen vonden dat onwaarschijnlijk…’ Meneer Avla brak zijn torenwachtersverhaal af en zei zacht: ‘Herinner je je niets?’

‘Nee.’

‘Je zegt dat je de torens kent… Nu ja… Laten we maar een galerij opgaan.’

De torenwachter opende een van de glazen deuren en toen liep ik met hem over de galerij, net zoals ik andere mensen had zien doen. Er kwamen veel deuren op uit en door de ramen zag ik lege kamers.

‘Kunnen we er binnen?’

‘Ja zeker. Maar veel is er niet te zien.’

‘Toch wil ik erin.’

‘Ja, dadelijk.’ Meneer Avla keek om zich heen, leunde over de balustrade en keek naar zijn huis beneden. ‘Kom naast me staan, Tim.’

Ik deed wat hij zei. Misschien (dacht ik) heette ik tóch Tim.

‘Hier kan niemand ons afluisteren,’ zei meneer Avla. ‘Ik heb je een naam gegeven en je bent voor iedereen mijn neefje uit Engelland, onthou dat alsjeblieft. Want er is iets dat je moet weten: het is hier streng verboden om geen geheugen te hebben. Begrijp je me?’

Ik begreep het niet.

‘Wie zijn geheugen verliest loopt gevaar, wordt vervolgd en gevangen.’

Ik keek naar meneer Avla’s hut en wilde dat ik daar weer was, inplaats op de tochtige galerij. Ik zag mezelf in de cel, op en neer gaand in de koker, (het is waar, die loopt door tot de twaalfde verdieping). Vervolgd en gevangen.

‘Waarom?’

‘Jij bent uniek, daarom zullen ze je het kwalijk nemen dat je bent vergeten wie je bent.’

Ik dacht daarover na.

‘Maar trek daaruit niet de conclusie dat je iets bijzonders bent,’ zei meneer Avla. ‘Ieder mens is uniek, ik even goed als jij. Niemand mag zijn naam en herinneringen kwijtraken; dat is een ernstig vergrijp… Wees niet bang; een naam heb je nu en herinneringen verzinnen we wel, tot die van jezelf terugkomen.’

‘Waarom helpt u me?’

‘Omdat ik graag wetten ontduik. Of ik probeer aan te tonen dat die wetten niet juist zijn. Zo ben ik. Dat is zo vast als een huis.’

‘Welk huis? Dát (ik wees naar de kromme hut beneden) of dit?’

‘Jongen, meen je wat je zegt? Een huis? Dit? Deze toren? Met bijna duizend kamers? Denk je dat heus? Laat me niet lachen.’ Maar hij lachte toch, hakkelend en aanstellerig.

Ik wist niet of ik mee moest lachen. Het was ook een gekke inval van me. Hoewel… Er zouden veel mensen kunnen wonen in een toren met duizend kamers. Heel veel té veel. Bovendien zouden hun huizen wel erg op elkaar lijken… griezelige gedachte.

‘Maar deze torens zijn toch érgens voor gebouwd!’, zei ik, en meneer Avla hield meteen op met lachen. Hij keek me van opzij aan, hij keek… sluw.

‘Vertelt u toch eens wat!’ vroeg ik.

Hij keek omhoog en werd weer torenwachter. ‘Ik heb toch al gezegd,’ zei hij plechtig, ‘dat er niemand is die het zeker weet. Sommige mensen twijfelen er zelfs aan of ze ooit gebouwd zijn… Maar daarover wordt niet gepraat. Zo’n theorie is óf angstwekkend óf ongeloofwaardig. Laten we er vanuit gaan dat de twee torens hier staan, dat ze hecht en solide zijn en dus betreden en bezichtigd kunnen worden. Geef maar een ruk aan de balustrade (niet te hard), stamp maar eens op de vloer, bons maar op een deur. Hecht en solide. Nu ja, wat gebroken glas, maar glas is breekbaar… overal. Kom, laten we teruggaan naar het trappenhuis, verder naar boven, naar de tweede étage. Elke verdieping is hetzelfde, maar hoe hoger je komt, hoe mooier het uitzicht wordt…’ Onder het klimmen praatte hij verder, langdradig en toch weinig; ongeveer zo: ‘Ervan uitgaande dat deze toren hier staat, kunnen we aannemen dat-ie eens is gebouwd en ergens toe dient of diende, een bestemming heeft, een zeker doel. Welke bestemming en wat voor doel? Daar zijn vele theorieën over. Jij bent onbevangen: je zou zélf een theorie kunnen maken, zoals je net al probeerde.’

Maar ik zei niets en vroeg ook niets meer. Ik weet nog steeds niet wat ik van hem moet denken: Weet hij veel minder of veel méér dan hij zegt?

Ook op de tweede verdieping keek ik door het kijkgat in de stalen deur naar de stenen koker, en op de derde en vierde en vijfde. Elke keer liepen we de galerijen op en neer en zagen hoe beneden alles kleiner werd. Maar in de toren bleef alles gelijk. Ik keek ook telkens even de lege kamers in; naast een deur was er altijd één waar een soort stenen tafel stond, met een bak erin uitgehold en een kraan erboven. (Maar er was geen water, zei de torenwachter). Ik mocht naar binnen als ik wou, (sommige deuren stonden open, veel ramen waren kapot), maar pas op de terugweg; eerst moest ik op de hoogste étage staan.

Ik raakte de tel kwijt; elke hal en trap werd een beetje donkerder dan de vorige, de koker achter de gesloten deuren werd bijna onzichtbaar en zwart. Meneer Avla klom steeds langzamer, klosklos op de stenen treden, stond soms stil om te hijgen, maar hij wou me niet alleen verder laten gaan.

En eindelijk waren we 12 verdiepingen hoog. De torens van februari, 12 maanden in een jaar, heeft dat met elkaar te maken?

Het waaide koud op de twaalfde galerij, maar je zag ver, zo ver… duinenrijen, de zee.

Zijn de torens daarvoor gebouwd, om ver te kunnen zien? Maar waarom dan al die kamers? Zodat véél mensen ver zullen kunnen zien?

Eerst keek ik naar de zee, en ik zag weer het schip. Het was weg aan het varen, terug naar Engelland.

‘Kijk eens naar beneden,’ zei meneer Avla. ‘Alles is klein en lijkt onbelangrijk. Dat dakje is mijn huis, en daar, op een duinpad, lopen mensen, als mieren, als stippen. Ik hoop niet dat ze onze kant uit komen. En kijk daar is het meertje; daar zullen we wel eens naar toe gaan. Er zwemmen eenden in, al zie je ze nu niet. En binnenkort komen er de zwanen.’

Maar ik keek naar het schip dat weg voer en ik kreeg spijt, want plotseling hoorde ik een liedje zingen in mezelf:

Witte zwanen, zwarte zwanen,

Wie wil mee naar Engelland varen?

Engelland is gesloten,

De sleutel is gebroken,

Er is geen ene Tim…

Er is geen ene Tim. ‘Ik heet niet Tim, Tim is verzonnen en bestaat niet. En ik ben met dat schip hier gekomen, de zeelui weten vast hoe ik heet, maar ze zijn weg. Ik heb ze laten gaan. Ik had mee moeten varen, op hun schip, maar nu is het te laat. Engelland is gesloten.’

Meneer Avla vroeg me iets; ik wou niet naar hem luisteren, maar ik wou ook niet dat hij zag wat ik dacht en dus keek ik omlaag en zag de torenwand scheef weglopen onder mij en werd duizelig. Toen wreef ik in mijn ogen en keek weer naar de verte, maar niet naar het schip. En toen zag ik, rechts van me, een stad. Huizen, veel lichte, lage huizen tussen groen. En nog een toren, vlak bij zee, een heel andere toren dan de torens van februari: dun en met een lamp bovenin. Meneer Avla heeft me verteld dat het de Vuurtoren is, die aan schepen de weg wijst, maar over schepen wil ik met meer schrijven.

Misschien kom ik van die stad; ik wist immers meteen dat het een stad was. Daar moet ik dus ook naar toe.

Nog één keer heb ik naar de zee gekeken, het schip was een stip geworden.

Daarna gingen we naar beneden, _ouw_ na _ouw_, en ik dacht hoe leeg en dood de toren was en probeerde me voor te stellen hoe het zou zijn als er tóch mensen zouden wonen… De toren als een soort stad… Druk zou het dan zijn op de galerijen!

En stel je voor dat je twaalf-hoog zou wonen en je wilt even een eindje gaan wandelen, of je hebt iets beneden laten liggen: alle trappen af en daarna weer op… Nu bedenk ik wéér iets: die cel in de koker, zou dat niet een handig hulpmiddel zijn om naar boven en beneden te gaan? Maar zou iemand erin durven?

De torenwachter heeft me gevraagd of ik nog ergens binnen wilde, maar ik had er geen zin meer in, geen zin meer in lege kamers zonder leven, kamers waar geen mens ooit in heeft geslapen of gelachen.

En toen we weer buiten stonden dacht ik wat ik nu ook denk, als ik even uit het raam kijk van de hut: ‘Torens, trappen, tempels. Zijn deze torens tempels?’ Tempels gewijd aan gevaar, aan bliksems, verdeeld in hokjes met leegtes, zoals de leegte in mijn hoofd.

Avond) Meneer A. wil dat ik ophou met schrijven en met hem ga eten. Hij bakt eieren. Ook wil hij lezen wat ik allemaal heb bedacht vandaag, maar ik zeg nee, nee. Dit is mijn dagboek, ’t is voor mezelf (ik ben toch uniek) en wat ik denk gaat xxx niemand iets aan. Morgen ga ik nog eens een toren in (alléén als ik durf).

Toen we buiten kwamen, vanmiddag, en naar de hut liepen, blafte er plotseling een hond, een bekend en blij geluid.

Meneer Avla mompelde iets brommerigs en liep naar de poort waar de mensen door komen die de torens willen bekijken. Daar stond hij, de roodbruine hond van… was het pas gisteren? Ik herkende hem meteen en hij mij ook, want hij liep me vrolijk tegemoet. Maar meneer Avla zwaaide met zijn armen en riep: ‘Ksj, ksj!’

‘Niet wegjagen,’ zei ik. ‘Het is een aardige hond; ik ken hem, of haar… Téja!’ riep ik zachtjes.

‘Ksj, ksj!’ riep meneer Avla boos. En tegen mij: ‘Sinds wanneer ken je dit beest? En wat voor mens hoort erbij?’

De hond was geschrokken, liep een eindje weg, keek om naar mij en kwispelde voorzichtig.

‘Je kunt hier niemand vertrouwen,’ fluisterde meneer Avla. ‘Weg!’ riep hij weer. Hij stampte met zijn voet en de hond ging, met de staart tussen de benen.

‘De hond van mijn sok,’ zei ik, boos en bedroefd.

‘Onzin, je sok heb ik niet gezien, die ben je kwijt. En je hebt nieuwe gekregen, dus je hoeft heus niet te huilen.’

‘Ik huil niet!’

‘Weet je waarom die hond hier kwam? Zomaar? Of is-ie gestuurd? Er was toch een man bij, gisteren in de duinen?’

‘Ja,’ zei ik en ik keek rond. Loerde er ergens iemand op ons? De hond was weg, ik zag geen mens.

‘Die man kan best gevaarlijk zijn,’ zei meneer Avla.

‘Waarom? Kent u hem?’

‘Wat je van hem vertelde bevalt me niet. Alsjeblieft, Tim, pas een beetje op totdat je hier beter gewend bent…’

Ik was blij toen we veilig in ons huis waren, (ik bedoel meneer Avla’s huis, ik hoor nergens). Ik ben ook niet meer naar buiten geweest. Meneer Avla wel; hij moest zijn ‘torenwachtersronde over het terrein’ nog maken. Hij zegt telkens dat ik voorzichtig moet zijn. Maar ik vind de hond aardig.

Nacht, 32 februari 1 maart

Meneer Avla heeft ook een tijdje geschreven. (Hij laat mij ook niet lezen wat en stopt het in de kist die hij op slot doet.) Toen is hij naar bed gegaan en ik kroop de slaapzak in. Hij snurkt en snurkt, maar ik kan niet slapen. Nu zit ik weer aan de tafel, ik heb de lamp aangedaan en schrijf nog wat. Ik heb kramp in mijn vingers, maar het moet toch. Ik herinner me dingen, maar los, door elkaar, van alles een beetje.

Onder het eten heb ik hem gevraagd waar Engelland ligt en hij zei: ‘In de richting van zonsondergang, aan de overkant van de zee.’

En nu weet ik wat Engelen zijn, met vleugels als zwanen, maar ook dat Engelen niet bestaan. Engelland bestaat niet, want Engelen bestaan niet. Zie liegen mij maar wat voor.

En toch en toch. Soms denk ik dat Engelland wél bestaat. Zonet zag ik mezelf zitten aan een andere tafel; naast me, voor me, achter me zaten anderen, ook aan tafels. Tegenover me een zwartgrijs bord, tegen een muur, half er overheen een grote plaat, kaart, landkaart. Engelland, Nederland, Duitsland, Engelland. School. Op reis naar Engelland.

Nu zie ik niets meer. Bestaat Engelland nu wel of niet? En als ik weet wat Engelen zijn, hoe kunnen ze dan niet bestaan? Ik herinner me geen enkele speciale Engel, maar dat zegt niets.

’t Is om wat van te krijgen, hoe meer ik denk hoe minder ––– [7]

Ik probeer dat liedje nog eens te zingen.

Het maakt me bedroefd.

Meneer A. beweegt zich, zijn haar staat overeind en is heel erg wit. Hij wordt wakker ik hou op.

‘Ben je nou helemaal, je kunt het ook overdrijven, je hoeft niet alsmaar door te schrijven,’ (dat rijmt) zei meneer Avla. Hij keek op de klok. ‘Drie uur, de nieuwe dag is al lang begonnen.’

Elke dag begint om twaalf uur in de nacht, zegt hij. Ik vind dat vreemd, waarom niet bij zonsopgang? Maar ik heb een nieuwe datum opgeschreven.

Meneer Avla dééd brommerig, maar hij was aardig. Hij kwam uit zijn bed, porde de kachel op en maakte thee voor ons. ‘Je vertrouwt me niet, hè,’ zei hij. ‘Dat kan ik best begrijpen; in jouw situatie zou ik ook (enzovoorts).’

Nu vertrouw ik hem wel, dus gaf ik hem mijn dagboek. Hij las er hier en daar in; morgen (d.w.z. na zonsopgang) zal hij alles lezen en er met mij over praten. Toen moest ik de datum veranderen, het is niet 32 februari, maar 1 maart!

Na februari komt maart, maar ik herinnerde me niet hoeveel dagen elke maand heeft. Hij wou het niet vertellen en liet me raden. ‘Welk getal valt je het eerst in?’

Ik zei 30 en hij zei: ‘Goed zo.’ Ik begon andere getallen te noemen, maar hij liet me ophouden, haalde een groot papier vol letters en cijfers uit zijn kist en legde het mij uit. Een jaar heeft 12 maanden, ik heb ze opgeschreven op mijn eerste bladzij. Een maand heeft 30 dagen. ‘2 X 30 = 360, maar dat zijn niet alle dagen van het jaar; ik wist dat meteen toen hij het me zei. Een jaar duurt ongeveer 365 dagen (dat heeft te maken met de omloop van de zon). Die vijf dagen komen na december aan het eind van het jaar, het zijn de naamloze dagen, of eigenlijk niet naamloos, iedereen mag ze zelf een naam geven. De dagen die dienen voor diepe gedachten, voor feesten en extra aardige dingen. Ik vond het allemaal heel logisch en gemakkelijk en ik merkte dat de datums in mijn dagboek nóg niet klopten: het was gisteren al 1 maart, niet 31 februari. Maar toen zei meneer Avla dat het wél 31 februari was gisteren. Ik schrijf het vlug op voordat ik het vergeet: Elk vierde jaar heeft een dag méér en de maanden krijgen er om de beurt een dag bij. Vier jaar geleden had januari 31 dagen, dit jaar is de extra dag voor februari, over vier jaar zal maart die krijgen. Zo’n jaar van 366 dagen heet schrikkeljaar. Heeft dat woord iets met ‘schrik’ te maken? Meneer A. weet dat niet; voor mij is het wel zo. Ik weet niet waarom. Wel heb ik wéér iets ontdekt: februari is de maand van dit schrikkeljaar, februari is dus écht belangrijk!’

Meneer A. vindt dat we moeten gaan slapen, maar eerst moet ik weten welk jaar het is. Weer zegt hij: ‘Raden’, maar ik vertik het langer. Ik gluur op zijn papier, maar kan niet lezen wat er op staat. Ik vraag hem hoe oud de wereld is. Hij zegt dat we daar morgen wel over zullen praten.

‘Het is al morgen!’ zeg ik.

‘Morgen als de zon schijnt.’ Meneer A. pakt mijn stift – [8]

Het is nu genoeg, beste ‘Tim’. Je weet al veel meer dan gisteren en je ‘raden’ is voor een groot deel ‘herinneren’. Morgen slapen we lekker uit en dan ga ik naar de stad om inkopen te doen. (Ik zal ook wat kleren voor je meebrengen, die heb je wel nodig.) Op maandagmorgen komt hier nooit iemand; iedereen heeft dan zin om weer aan het werk te gaan. Terwijl ik weg ben blijf jij rustig thuis. Ik schrijf mijn goede raad op: Praat voorlopig met niemand, ga niet met vreemde honden (of met wie anders ook) mee! Vertrouw me.

Februari is om. Dat de maand maart ons iets goeds moge brengen! TH A. [9]

1 maart (lang na zonsopgang)

Februari is om en tóch voel ik dat dit dagboek de Torens van Februari moet blijven heten.

Ik ben alleen thuis, meneer Avla is naar de stad om eten, en kleren voor mij. ‘Ga niet met vreemde honden mee.’ Het regende maar nu is het droog. Dit boekje voelt anders aan [10]

Ze zijn weg! De beschreven bladzijden achterin zijn weg. Eruit gescheurd!

Dat kan alleen hij gedaan hebben. Vannacht, vanmorgen toen ik sliep.

Ik heb zijn kist proberen open te maken, maar die is op slot. Waarom heeft meneer Avla dat gedaan? Waarom? Hij weet meer dan hij zegt, ik kan hem niet vertrouwen.

Wat ik zelf heb geschreven is er nog allemaal, maar wat achterin dit boekje stond is vast belangrijker. Voor hem? Voor mij? Geheimschrift (amoixa). Wat nu?

Tegen één uur komt hij terug, het is nu bijna twaalf.

Ik hoor blaffen.

Daar is de hond!

Nog steeds 1 maart, ’t is nog niet helemaal donker, buiten is het blauw (een blauwe maandag).

Ik ben met de hond meegegaan.

Met opzet deed ik niet wat meneer Avla heeft gezegd. Maar het was geen vréémde hond. Ze is roodbruin en heet Téja, net als het meisje, de dochter.

Maar nu moet ik beginnen waar ik vanmorgen ophield. Alles is veranderd, ik ben weg van de torens, ik heet nog steeds Tim, maar ben niet meer meneer Avla’s neefje uit Engelland. Wél kom ik uit Engelland, of van Atlantis, dat zullen we nog wel zien.

Er is hier een poes ook, grijsgestreept en met witte snorharen, die zat op het blauwe en roze kleedje voor de kachel of haard. Ik heb een kamer die uitkijkt op Tuin, de hond zat aan mijn voeten, maar is net weggegaan. Téja roept me (nu bedoel ik het meisje). Straks schrijf ik verder

Ik hoorde blaffen en daar stond ze voor de open deur, de roodbruine hond met de zijde-achtige lange oren. Ze keek me aan en kwispelde, maar wilde niet binnenkomen. Ze blafte nog eens, liep een eindje weg en keek om. Ze kwam terug en toen ik naar haar toe ging sprong ze weer weg, bleef staan en ik begreep wat ze me zei: ‘Kom. Ga met me mee.’

‘De torenwachter heeft me bedrogen, ik hoef niet meer te doen wat hij zegt.’

Ik nam de kokardebloem uit het waterglas, droogde de steel af en legde hem in mijn boekje. Ik trok mijn jak aan, stopte boekje en schrijfstift in mijn zak en keek de kamer rond. Er was verder niets meer dat van mij was. Ik pakte het laatste stukje brood uit de kast en knoopte toen de sjaal om die over een stoel hing. Die was van meneer Avla, maar ik moest íets van hem wegnemen in ruil voor de 12 blaadjes die hij van mij gestolen heeft.

Ik ging naar buiten. De hond sprong tegen me op en rende voor me uit. Ik er achter aan, maar zó vlug kon ik niet lopen. ‘Téja,’ riep ik, ‘Téja, wacht even.’ Ze deed meteen wat ik zei, een erg slim dier. Ik wist dat ze niet zó maar was gekomen.

Ik riep nog eens, maar ze bleef waar ze was; pas toen ik terugliep naar de hut kwam ze me na. Ik ging binnen en zocht tussen de rommel naar touw. De hond stond in de deuropening te kijken. Maar toen ik een stuk touw gevonden had en naar haar toekwam, liep ze achteruit. ‘Brave hond,’ zei ik, ‘ik wil je alleen maar vastbinden om je niet kwijt te raken. Zoet beest, Téja, toe, kom dan, kom.’

Maar ze liet haar witte tanden zien en gromde. Ik gooide dus het touw neer en ging gewoon mee. Alleen iemand als ik, zonder geheugen, zal zo iets proberen: wie bindt er nu een hond aan een touw? Téja zorgde er wel voor dat ik haar niet kwijtraakte. Als ze te ver vooruit was gehold, bleef ze staan en wachtte tot ik weer bij haar was.

We gingen de poort door (ik keek niet om), een begroeid veld over, om een meertje heen (er waren eenden) en toen de duinen in, niet over het Gevaarlijke Pad. (Ik ben blij dat ik de kokardebloem nog heb.) Ik vond de hond hoe langer hoe aardiger. We aten samen het brood op en soms bleef ze een hele tijd vlak naast me lopen en dan legde ik mijn hand op haar kop. We liepen nu eens wél op paadjes, dan weer niet op paadjes, en we kwamen geen mens tegen. Maar dat was ook de bedoeling, want een paar keer schoot Téja met mij een dal in en ging plat op de grond liggen. Ik deed dat ook, en zo verborgen hoorden we dan mensen voorbij gaan. De grond was erg nat, maar het regende niet meer, het werd zelfs zonnig en ik had het helemaal niet koud. De duinen waren veel fijner dan eergisteren, al zag ik ze maar vluchtig omdat ik me steeds afvroeg waar we naar toe gingen. Niet naar de zee; volgens mij liepen we in de richting van de stad die ik had gezien toen ik op de toren stond. En dat was ook zo. Plotseling liepen we op een harde weg, en toen een heuvelachtige straat in met huizen erlangs.

Ik voelde me weer eigenaardig worden. De hond keek telkens naar me op, kwispelde zachtjes alsof ze zei: ‘Niet bang wezen, we zijn er bijna.’

We kwamen mensen tegen; ze keken me een beetje vreemd aan. De hond begon harder te lopen, ik ook… Weer een straat, smal, bochtig; stille lage huizen, met tuintjes erom heen, allemaal verschillend. Als ik niet was geweest die ik ben – angstig en zonder geheugen – had ik vaak stil gestaan om te kijken, alles te bekijken… En toen waren we er.

Een van die huizen, wit en grijsgeel, met bomen en planten er tegen aan, één van die huizen was van de hond. Een hekje dat open stond, een pad door een veld vol paarse en witte en gele kelkbloemetjes, een groene deur… De hond sprong blaffend tegen de deur op en meteen ging die open en daar stond de man die ik op 30 februari in de duinen ben tegengekomen: de grote man in bruin en groen, maar nu zonder hoedje. Hij aaide de hond. ‘Goed zo, Téja,’ en stak een hand uit naar mij.

‘Welkom, jongen. Kom binnen.’

Ik ging binnen. Hij deed de deur dicht en had nog steeds mijn hand vast en de hond likte de andere. Ik dacht even: ‘Kan ik nog vluchten? En toen wist ik dat het niet wou. Zelfs toen de hond wegliep en ergens anders heen verdween, werd ik niet bang. De man keek me aan alsof hij me kende en me aardig vond.’ Ik dacht: ‘O, waarom herinner ik me ú niet?’

Hij zei dat ik m’n jak moest uittrekken en dat deed ik. Toen schrok ik even: bijna had ik dit boekje in mijn zak laten zitten! Ik propte het gauw in mijn broekzak, maar ik geloof niet dat hij het gek vond.

Hij bracht me een kamer binnen waar de zon lichtplekken maakte op de grond, liet me zitten en zei: ‘Wacht even, dan haal ik koffie.’ Ik wist niet wat koffie was, maar ik wachtte. Ik hoorde hem lopen en praten ergens anders in het huis.

Voor de haard, waar nog een beetje vuur in smeulde, zat een grijsgestreepte poes: hij staarde me aan tot ik verlegen werd. Ik keek naar het kleed waar hij op zat, nog nooit had ik zo’n mooi, maar moeilijk kleed gezien: vol figuren van vaagrose en een beetje wit en goud op een soort blauw dat ik niet kan beschrijven.

‘Téja zegt dat je een half leven of langer nodig hebt om dit kleed te begrijpen,’ zei de man. Hij was weer binnen gekomen. Ik schrikte even en zei verbaasd:

‘Wát? Téja… zégt? Ik bedoel, wat zegt Téja?’

‘Ik heb het over mijn dochter.’

‘O, heet ze óók Téja?’

‘Mijn dochter heet Téja, ja.’

‘Net als de hond.’

‘Precies. Gelijk zoals de hond.’ Hij gaf me een kom vol koffie en ging tegenover me zitten. ‘En hoe heet jij?’

‘Ik? Tim.’ Maar mijn hand beefde plotseling zó, dat ik koffie op mijn knie morste.

Hij deed alsof hij het niet merkte, begon zijn eigen kom langzaam leeg te drinken.

Ik nam ook een slok. Koffie is erg lekker en ik denk, ik denk dat ik het vroeger ook heb gedronken. Maar ik heb het nog nooit zo goed geproefd als vanmiddag.

‘Is het zoet genoeg?’ vroeg hij en hij praatte verder: ‘Ik had het over het patroon van dit kleed. Hoe ingewikkeld dat is…’

‘Figuren, vierkanten, cirkels, en banden door elkaar, spiralen en ranken en bloemen en sterren en vogels,’ zei ik, en ik was blij dat ik zoveel woorden wist te zeggen. ‘Telkens iets anders en toch hoort alles bij elkaar.’

‘Ja, er zit een patroon in,’ zei hij. ‘maar het is niet gemakkelijk dat te vinden.’

‘Bovendien zit de poes erop,’ zei ik.

‘Een patroon,’ zei hij, ‘een bepaalde samenhang. Als je één stukje ervan goed bekijkt, begrijp je ook meer van de rest. Eén stukje is misschien wel genoeg…’ Hij keek me erg aan, ik sloeg mijn ogen neer en keek weer naar het kleed. In het kleed zaten óók ogen, een beetje eng. ‘Eén stukje is genoeg,’ praatte hij. ‘Ik weet niet of je echt Tim heet of dat je die naam verzonnen hebt. Maar je bent hierheen komen lopen en je kunt kijken en horen en denken en praten; je bént er dus. Je hoeft je heus niets te herinneren.’

Ik liet mijn koffiekom bijna vallen, maar hij pakte die en zette hem neer en zei: ‘Niet schrikken. Ik wéét dat je je geheugen kwijt bent. Maar je bent er nog, hier tegenover mij, dus zo erg is het niet.’

Ik wist niet wat ik moest zeggen. ‘Hoe weet u…?’ vroeg ik na een tijd.

‘Van het eerste ogenblik dat ik je zag… Daarom heb ik Téja gestuurd om je te halen en je hier te brengen. Ze had je sok en kon je spoor dus volgen.’

‘Kent u mij?’ vroeg ik.

‘Nee, niet van vóór 30 februari…’

‘Maar waarom liet u de hond dan…’

‘Omdat je hier veilig bent.’

‘Dat zei meneer Avla ook,’ fluisterde ik. ‘En hij…’

‘Wie is meneer Avla?’

‘De torenwachter. Hij zei… Laat u me niet gevangen nemen? Opsluiten en vervolgen…’ Ik wou opstaan, ik moest weg; maar waarheen?

Hij keek me nog steeds aan, met scherpe ogen als van een zeeman, en vriendelijk. ‘Tim, m’n jongen, hou je kalm. Natuurlijk laat ik je niet gevangen nemen! Heeft de torenwachter je dat verteld?’

‘Ja. Is het dan niet waar?’

‘Wel waar en niet waar… Luister goed, dan zal ik het je uitleggen. Ik zeg nu wat ik vind: het kan me geen barst schelen of je je iets herinnert of niet. Ik denk zelfs dat jij beter af bent zónder geheugen dan met, versta je, beter zonder dan met.’

‘Maar ik wil weten wie ik bén!’ riep ik zacht. ‘Ik weet niet eens of ik Tim heet…’

‘Wat is nou een naam,’ zei hij. ‘Jij bent toch je naam niet? Jongen,’ zei hij, ‘van wanneer zijn je oudste herinneringen?’

‘Van eergisteren, van 30 februari.’

‘En hoeveel herinneringen heb je al van die korte tijd?’

Ik dacht na. ‘Een heleboel.’

‘Goede of slechte? Prettige of nare?’

‘Nare… nee, ook prettige.’

‘Welke?’

‘Toen ik bij meneer Avla binnenkwam… (en die nacht toen meneer A. nog op was toen ik wakker schrikte, maar dat zei ik niet), en de wandeling met Téja (zei ik) en zonet, toen ik hier pas was en wij koffie dronken.’

‘Je krijgt straks nog een kom van me. Denk je dat je die prettige dingen zult vergeten?’

‘Nee, o nee.’ (Wist ik dat maar zéker.)

‘En de nare herinneringen, denk je daar graag aan?’

‘Liever niet.’

‘Goede dingen vergeet je niet gauw,’ zei hij. ‘Daarom denk ik dat jij beter zonder geheugen kunt zijn dan mét. Waarom zou je het anders zijn kwijtgeraakt? Omdat het misschien vol nare herinneringen was.’

Ik kreeg een akelig koud gevoel van binnen.

Hij boog zich naar voren en aaide de poes. ‘Nou, waarom zou je dan treuren? Leef bij de dag en wees blij dat je hier bent. Hier is het best. Laat je niet bang maken.’

De poes maakte een rinkelend geluidje en begon te spinnen. De man praatte nog een poosje door en haalde nog meer koffie en het akelige gevoel ging weg. Hij vertelde me zijn namen:

‘Jan Davit, noem me maar Jan.’ Hij is niet oud, als meneer Avla, wel ouder dan ik.

‘En nu wordt het tijd om te gaan eten,’ zei hij. ‘Ik zal Téja gaan zeggen dat we honger hebben.’ Hij liep weg en ik moest weer even bedenken dat hij zijn dochter bedoeld had en niet de hond.

Een hond, een poes, een dochter… heeft hij ook een vrouw? Vader, moeder, dochter, kind… Ik moet me toch mijn vader en moeder herinneren!

Hij (Jan Davit) kwam weer terug met iets in zijn hand. ‘Dit vond ik op de grond, misschien uit jouw jak gevallen. Is dit van jou?’

Het was de kokardebloem. Ik stak mijn hand uit. ‘Ja,’ zei ik.

Hij gaf haar mij niet. ‘Dat is een mooie bloem geweest,’ zei hij langzaam. ‘Waar heb je die vandaan?’

‘Geplukt.’

‘Eergisteren?’ Er kwam een rimpel op zijn voorhoofd.

‘Ja. Mag dat niet?’ vroeg ik ongerust. ‘Is het verboden?’

‘Niet verboden, zolang je maar niet te véél plukt.’ Hij lachte tegen me, maar keek toch bezorgd. ‘Ik ben een duinwachter, zie je; ik hou alles een beetje in de gaten.’

Eerst een torenwachter, nu een duinwachter, ik vind dat niet prettig. Waarom ontmoet ik steeds wachters? – ‘Je bent dus tóch dat pad ingegaan,’ zei hij.

‘Het verboden pad? Het gevaarlijke pad?’

‘Het enige pad waar deze bloemen bloeien. Deze is verdord…’

‘Maar ik wil ’m tóch bewaren,’ zei ik.

Ik kan zelfs opschrijven waarom: omdat de bloem zeldzaam is en bijzonder, en omdat ik niet wil vergeten hoe ik me voelde toen ik haar plukte op het Gevaarlijke Pad. Een herinnering kan prettig en akelig zijn tegelijk. Dat valt me nu plotseling in en ik zal daarover moeten denken, maar eerst schrijf ik op wat er nog meer gebeurde vandaag. Ik moet dat doen, al heb ik er niet zo’n zin meer in.

Hij heeft me de bloem teruggegeven en van Téja kreeg ik een echt boek om haar in te drogen. Dat boek ligt hier, op mijn tafel.

We aten met ons drieën; Téja, zijn dochter had het eten voor ons klaargemaakt. O ja, de poes kreeg ook wat, maar de hond was er niet bij.

Téja is erg mooi, misschien net zo oud als ik, of een klein beetje ouder als ik veertien zou zijn. Ze is lief ook, en een beetje geheimzinnig. Toch voel ik me op mijn gemak bij haar, al van het begin af. Ze is net zo lang als ik, haar gezicht zal niemand gauw vergeten: ze heeft bruine ogen en drie sproetjes op haar neus en witte tanden als ze lacht, en lang, roodbruin, zijde-achtig haar. Ze lijkt niet op haar vader. (Naar haar moeder heb ik nog niet gevraagd.)

‘Téja en ik vinden dat je hier moet blijven,’ zei meneer Davit, ‘als Tim, onze neef uit… ja, waar vandaan?’

‘Uit Engelland,’ zei Téja.

‘Nee, van verder, uit Atlantis,’ zei haar vader.

‘Bestaan die landen wel?’ vroeg ik.

‘Natuurlijk,’ zeiden zij.

Ik dacht aan de torens. ‘Misschien kom ik wel van dichtbij,’ zei ik.

‘Je moet van ver komen,’ zei Téja. ‘Als je dan soms vreemd doet, zal niemand het erg vreemd vinden.’

‘Doe ik dan zo vreemd?’ vroeg ik een beetje boos.

‘We willen je alleen helpen,’ zei meneer Davit. ‘Het is voor het gemak, dat doen alsof. We moeten een achtergrond voor je verzinnen.’

‘Ik héb al een achtergrond,’ zei ik. ‘Ik ben meneer Avla’s neefje Tim, uit Atlantis, of Engelland of weet ik veel. Ik kan toch niet twee neven tegelijk zijn? En meneer Avla heeft mijn naam verzonnen, al heet ik niet zo, of misschien ook wel, want hij weet méér dan hij heeft gezegd.’

Jan Davit vroeg me hem te vertellen van meneer Avla. Ik vertelde iets, maar niet alles.

En ze vroegen mij wat ik liever wou: terug naar meneer Avla of bij hen blijven.

‘Ik wil niet naar meneer Avla, hij heeft me bestolen,’ zei ik, en ik vertelde hun van mijn dagboek.

Téja en haar vader zijn nu al lang naar bed, buiten is het pikdonker, ik heb de gordijnen dichtgedaan. Zonet kwam Téja de hond weer binnen, ze is tegen mijn koude voeten aan gaan liggen en kijkt naar me op met wijze ogen.

Jan Davit vindt een dagboek iets onzinnigs, ik denk dat hij misschien wel boos zou worden als hij wist dat ik er nu wéér in schrijf. En vertrouwt de torenwachter ook niet. Hij en de twee Téja’s willen dat ik hier blijf, ik hoef niets te doen dan gelukkig te worden. Dat lijkt me hier zo moeilijk niet.

Vanmiddag heb ik met de hond en een bal in de tuin gespeeld. En vanavond heb ik met het meisje op het kleed gezeten – niets gepraat, alleen geprobeerd te tellen hoeveel vlinders erin waren geweven. (Of waren het vogels? Ik weet het niet meer.) Ja, ik blijf, en ga nu naar bed.

Als ik maar niet van de torens droom.

2 maart

Ik heb een nieuwe broek en trui gekregen en nu zie ik er net zo uit als iedereen hier. Eigenlijk is dat niet waar, want ik vind dat de mensen die hier voorbij komen er juist heel verschillend uitzien; geen twee zijn er hetzelfde. Maar niemand draagt zulke saaie en vuile kleren als de mijne van gisteren. Toch gooi ik ze niet weg, ze worden gewassen en bewaard. Ik heb meneer Avla’s sjaal ook nog, die heb ik zolang maar in mijn kast gelegd. Hoe zou het met hem gaan? Denkt hij aan mij?

Ik heet Tim en mijn tweede naam is Davit, omdat ik doorga voor een zoon van Jan Davits broer, die jaren geleden naar Atlantis is gereisd. Daarom kom ik óók uit Atlantis, dat ligt aan de overkant van een grote zee, de Atlantise oceaan. Misschien is er iets van dit alles waar, en ben ik met een schip over zee gekomen…

Téja wees me waar Atlantis ligt, op een kaart in een groot boek, een atlas waar de hele wereld in staat. Ik ontdekte ook waar Engeland ligt, veel dichter bij, maar je schrijft het maar met één l en er wonen geen Engelen. Toen ik daarnaar vroeg, begonnen zij en haar vader te lachen. Ik werd een beetje boos en even begrepen we elkaar niet, maar toen hebben we het elkaar uitgelegd. Zij weten ook wat Engelen zijn, maar ze weten net zo min als ik of ze bestaan of niet bestaan. Ik wil dat best geloven, maar ik vind het wel vreemd; zij hebben hun geheugen nog. Jan Davit werd plotseling ernstig en zei dat er misschien best een tweede Engelland bestaat, met twee ll-en.

Engelland is gesloten,

De sleutel is gebroken

En er is geen ene Tim-mer-man

Die de sleutel maken kan!

Ik ben verbaasd, plotseling schrijf ik dit zomaar op. Meneer Avla had toch gelijk: een dagboek helpt.

Er is geen ene Timmerman. Is er wel een Tim? Heet ik echt Tim? Ik weet het niet.

Meneer Davit zegt dat ik gewoon nog wennen moet: ‘De wereld is nieuw voor je en wij willen je er de weg wijzen.’

‘Je bent mijn neef Tim Davit uit Atlantis,’ zegt Téja. ‘Weet je dat ik wérkelijk een neef in Atlantis heb? Zijn naam lijkt een beetje op de jouwe, ik heb hem nooit gezien en gelukkig is hij niet van plan hierheen te komen. Neef Tim. Als je je echt goed thuis voelt, mag je met mij mee naar school.’

School. Ik herinner me het woord, maar verder… bijna niets. Ik weet alleen zeker dat ik er niet graag naar toe ga.

‘Op school kun je van alles leren,’ zegt Téja, ‘dingen te weten komen.’

Dat zou ik wél graag willen.

Zij gaat vaak naar school en ze vindt het prettig. Ik zal er dus ook wel van houden. Ik hou er in elk geval van naast haar te zitten en naar haar te kijken. Ik heb nu een leeftijd ook: ik ben net zo oud als zij.

(’s Middags)

We zijn een eindje gaan wandelen, niet door de duinen, maar door de kronkelende straten van deze grappige stad. Ik wil er de weg leren vinden. Het was lekker buiten, de zon scheen en het begon pas te regenen toen we thuis waren. Maar in de regen wandelen is ook lekker, zegt Téja. Het regent nog steeds, maar de zon schijnt er gewoon doorheen, en als ik voor het raam ga staan zie ik een regenboog.

Ik vond het wel jammer dat de hond niet mee mocht, vanmorgen. Ik heb dat tegen Téja gezegd en ze beloofde dat ik straks met de andere Téja uit mag gaan. Zij zelf kan niet mee en ze wil niet zeggen waarom. Meneer Davit zegt dat ze naar school wil.

Op school leer je, en lees je, en schrijf je, maar meneer Davit wil niet dat ik in dit dagboek schrijf. Dat heeft hij al een paar keer gezegd. Maar hij heeft het niet verboden. (Eigenlijk is ‘verbieden.’ Hier verboden, zegt Téja.)

‘Waarom mag ik niet schrijven?’ vroeg ik.

‘Je kunt beter leven, gewoon leven bij de dag. Nu en hier. Waarom moet je het nog opschrijven ook?’

‘Om niet te vergeten.’

‘Onzin. Wat de moeite waard is vergeet je niet.’

‘Daar geloof ik niks van! Ik kende de torens meteen, ook zonder geheugen. Ik weet dat ze belangrijk zijn, al weet ik niet waarom. En ik wist dat het februari was, zoals ik weet dat het nu maart is. Waarom herinner ik me die dingen? Omdat ze de moeite waard waren. En toch ben ik er bijna alles van vergeten. Kunt u me vertellen waarom, meneer Davit?’

‘Zeg toch Jan!’ (Téja zegt ook Jan tegen hem, maar gek, ik vergeet dat steeds.)

‘En als ik bijna alles vergeten ben van zo iets belangrijks als de torens, dan kan ik ook wel bijna alles vergeten van gisteren en vandaag.’

Jan Davit zei niets.

Ik vroeg: ‘Weet u wat amoixa betekent?’

‘Nee,’ zei hij, en hij keek eerlijk. ‘Nee.’

‘Dat stond op een van de bladzijden van dit boekje, gestolen door de torenwachter.’

‘Alweer die torenwachter! Hoe heet hij ook alweer?’

‘Avla.’

Nu krijg ik spijt. Straks komt meneer Avla in moeilijkheden. En hij is goed voor me geweest. Misschien heeft hij ze niet gestolen, maar geléénd!

Ik heb dat tegen Jan Davit gezegd, en ook dat ik naar de torens wil om de blaadjes terug te vragen.

Maar meneer Davit heeft mij dat verboden.

‘De torens,’ zegt hij, ‘zijn eigenlijk taboe.’

‘Wat betekent dat?’

‘Niemand in het land, ja, in de hele wereld zou er naar toe mogen gaan. Ze staan doelloos, ze hebben geen enkel nut, ze zijn gevaarlijk.’

‘Waarom?’

‘Dat kan ik je niet vertellen, je moet het je herinneren.’

Nu begrijp ik er helemaal niets meer van!!!

Wat zei u gisteren, meneer Jan Davit? ‘Je hoeft je niets te herinneren, je bent beter af zonder geheugen dan mét…’

Het regent niet meer en Téja de hond blaft buiten. Ik ga met haar wandelen, maar eerst moet ik dit boekje verstoppen. Of ik neem het mee.

(Later)

Ik aaide Téja over haar lange zachte oren en zei: ‘Ik wil naar de duinen.’

Ze is een héél erg verstandige hond, want ze bracht me er meteen heen. De zon was weg, het begon te waaien en ik proefde druppeltjes zout water op mijn lippen. Maar ik wilde niet naar de zee, ik wilde dezelfde paden lopen als gisteren.

‘Naar de torens!’ fluisterde ik Téja toe, maar ze begreep het niet, of wilde het niet begrijpen, want ze koos telkens andere wegen dan ik. Zo gingen we er hoe langer hoe verder vandaan en op het laatst kwamen we op het strand.

Ik bleef een poosje naar de grijze zee kijken; ze maakte veel geluid, de golven waren hoog, het werd vloed.

Ja, de zee ken ik, al van lang, lang vóór 30 februari. Ik herinner me haar woest en kalm, koud en warm, grijs en blauw.

Er was geen schip te zien en Engelland zag ik ook niet. Ik kan me haast niet voorstellen dat er écht landen zijn aan de overkant.

We liepen over het strand, dat steeds smaller werd. (Ik moet eigenlijk óók nieuwe schoenen hebben.) We gingen eindelijk de kant op die ik wilde, maar ik moest telkens op Téja wachten. Soms bleef ze achter, soms wilde ze met me spelen. Maar ik had iets anders in mijn hoofd. ‘Nog een eindje verder,’ dacht ik, ‘en dan klim ik ergens naar boven; misschien zie ik ze.’

En toen ik een pad zag dat de duinen in ging, zei ik tegen de hond: ‘Van nu af aan loop ik waar ik wil, je kunt mee of niet, maar ik ga naar de torens, desnoods alleen!’

Téja kwispelde vriendelijk en ze ging naast me lopen alsof ze een gewone, gehoorzame hond was. Na een poosje herkende ik de weg. De torens zag ik ook. Ze leken kleiner dan eerst, maar dat zal wel verbeelding zijn. Nog even… en dan zou ik bij het Gevaarlijke Pad komen… Ik liep langzamer. Zou ik er wéér in durven gaan? En zou Téja ook daar naast me blijven lopen?

Maar bij het bord met de bliksem stond Jan Davit de duinwachter; hij was groot en streng en machtig, al had hij zijn gekke hoedje weer op.

Téja was blij hem te zien, (wist ze dat hij daar zou zijn)? Ik niet.

‘Ik heb je toch gezegd,’ zei hij, ‘dat dit pad voor jou gevaarlijk is. Je wou stilletjes tóch naar de torens gaan. En dat mag je niet, nu niet. Ik stuur je terug, Tim. Naar huis.’

Ik wilde zeggen dat het mijn huis niet was, maar ik kon de woorden niet uitspreken. Opeens zag ik dat hij niet alleen streng was, maar ernstig, bezorgd en… ja, wat nog meer?

‘’t Is voor je eigen bestwil,’ zei hij zacht. ‘Téja, breng Tim terug.’

‘Goed,’ zei ik, ‘ik ga naar huis. En ik zal niet stilletjes naar de torens gaan, als ú het ook niet doet.’

We keken elkaar aan. Hij weet veel dat ik niet weet, maar ik had heel even het gevoel dat ik dingen zou moeten weten die hij niet weet. We zeiden niets meer en ik ging met Téja terug naar huis.

Het meisje Téja was er nog niet en ik heb gauw alles opgeschreven. Ik wil hier graag blijven, maar ik móet nog een keer naar de torens om meneer Avla te spreken en hem de blaadjes van mijn boekje terug te vragen.

(’s Nachts)

We gingen vroeg naar bed, ik sliep meteen in, maar plotseling werd ik wakker en kon niet meer in slaap komen. Ik weet niet hoe laat het is.

Buiten kwaken dieren – kikvorsen zijn het, zegt Téja. Er is een vijver in de tuin. Ik heb het raam opengedaan. Alles is zilverig wazig en blauw, een klein beetje maan in de lucht, maar ik kreeg het koud en werd erg bedroefd. Hoe komt dat? De tuin is zo mooi, en ik zie de andere tuinen ook. En in sommige huizen brandt licht, net als nu in mijn kamer.

Téja heeft twee boeken voor me meegebracht van school, maar ik heb vergeten ze hierheen te nemen en ik durf ze niet te gaan halen omdat ik bang ben dat ik haar of haar vader wakker zal maken. Het boek waar ik de kokardebloem in bewaar is erg saai, het –––– [11] Ik schrikte. Zacht tik-tik kwam dichterbij, de deur van mijn kamer ging open.

Het was Téja de hond.

Ze gaat voor mijn bed liggen. Ik kruip er ook weer in, neem het boekje mee, maak per ongeluk met mijn stift een kras op het laken.

‘Ik móet schrijven,’ fluister ik. ‘Jij begrijpt dat niet, jij hebt een geheugen. Of hebben honden minder geheugen nodig dan mensen? En ik moet ook naar de torens, Téja, naar meneer Avla, al heb ik er geen zin meer in, o nee, nu niet meer, op m’n woord van eer.’

Téja kijkt alsof ze me begrijpt.

Bijna viel ik in slaap. Nu heb ik het licht weer aangedaan, ik dacht aan iets – wat? Téja ligt nog voor mijn bed, alsof ze slaapt. Maar ze slaapt niet, vast niet! Zou het meisje Téja slapen, in haar kamer tegenover de mijne?

Dat was wat ik zonet dacht: Waarom zie ik de twee Téja’s nooit samen?

3 maart

Het regent erg.

Jan Davit was al weg toen ik uit bed kwam, de hond ook. (Is ze mee naar de duinen?) Téja heeft me geleerd hoe ik thee moet maken en koffie zetten en eieren bakken. Ze wilde eerst naar school gaan, maar ze bleef toch thuis, om mij niet alleen te laten, denk ik.

We zaten een poosje op het kleed in de grootste kamer; zij aaide Snoera, de poes, en ik bedacht plotseling dat ik haar graag zou aaien. Ik deed het ook – haar haar is zo zacht en glanzend. Ze vond het niet gek van me, nee, juist gewoon, geloof ik, misschien wel prettig. Ik vroeg haar of ze met me mee wilde gaan, samen naar buiten, naar de torens. Maar toen ik ‘torens’ had gezegd, sprong ze op en zei: ‘Nee, het regent te hard.’

‘Gisteren zei je dat het lekker is, in de regen te lopen.’

Daar had ze geen antwoord op. ‘Nou ja, goed dan, maar niet naar de torens. Je mag niet naar de torens.’

Ik werd boos, maar liet het niet merken. ‘Dan wil ik naar de zee, met jou en Téja.’

‘Ik ben Téja.’

‘Ik bedoel Téja de hond.’

Ze schudde haar haren naar achteren en lachte met witte tanden. Ze was mooi, maar haar lach was niet vriendelijk. En haar ogen waren onbegrijpelijk. ‘Waarom? Je hebt toch zeker wel gemerkt dat de hond niet thuis is?’

‘Best,’ zei ik en nu verborg ik mijn boosheid niet. ‘Als jij niet wilt wat ik wil, en maar geheimzinnig blijft doen tegen iemand die er toch al zo weinig van begrijpt, ga dan maar gauw weg. Ik ben liever alleen.’ Haar ogen werden droevig, maar ik deed alsof ik het niet zag. Ik pakte de twee boeken die ze voor mij had meegebracht, ging naar mijn kamer en deed de deur dicht.

Eerst heb ik de boeken bekeken: het ene is vol plaatjes en er is een verhaal bij dat speelt in een school; het andere is een boek over Atlantis, speciaal over de Atlantise taal. Ja, als ik uit Atlantis kom, moet ik natuurlijk de taal kennen. Ik weet dat ze in Engeland Engels spreken, (ik weet zelfs een paar woorden: English, dog, love). Maar het Atlanties komt me onbekend voor. Ik heb tien woorden geleerd die ik leuk vond, en de vervoeging van het werkwoord zijn. Toen heb ik mijn dagboek gepakt om er die woorden in te schrijven, maar eerst heb ik andere dingen opgeschreven en nu zit ik telkens te luisteren. Wat doet Téja? Ze is nog in huis. Ik zal–––– [12]

Zonet is Jan Davit thuisgekomen, de hond was niet bij hem. Ik hoor hem en zijn dochter praten, ik kan ze niet verstaan, maar het lijkt wel of ze ruzie hebben. Ik moet toch gaan luisteren wat ze zeggen.

Nee hoor, ze hielden meteen hun mond toen ik zachtjes dichterbij kwam, alsof ze voelden dat ik in de buurt was. Later schaamde ik me even, want Jan Davit had schoenen voor me meegebracht. Ik heb ze aan, ze zitten lekkerder dan de oude.

De twee Téja’s zijn nu allebei weg; ze zouden ergens op bezoek gaan; dat zei het meisje tenminste toen we zaten te eten. Jan Davit is thuisgebleven; ik zit weer in mijn kamer en voel me bewaakt. Ik zal maar in dat schoolboek gaan lezen, dan weet ik tenminste een beetje hoe het er is voor ik er ––––

Téja de hond krabbelde plotseling tegen mijn raam. Nu staat ze in de achtertuin op me te wachten. Ze komt me halen voor een wandeling en ik weet bijna zeker waar naar toe! Als ik door het raam naar buiten klim, zal Jan D. het waarschijnlijk niet merken.

We liepen door de regen; in de duinen was het grijs en mistig en we kwamen bijna niemand tegen. We gingen niet over het Gevaarlijke Pad, maar we kwamen toch bij de torens. In de open poort bleven we even staan. De torens waren donker en dreigend. Ik had een beetje medelijden met de hond: Téja was kletsnat en haar staart hing naar beneden. Uit de draaiende deuren kwamen mensen naar buiten – drie maar, _o de torenwachter. Hij had een grote hoed op, maar ik herkende hem aan zijn gebaren. Hij rende meteen naar zijn huis toe. We gingen opzij om de weggaande mensen door te laten en liepen toen naar de torenwachtershut. Téja bleef vlak naast me, ook toen ik er aan klopte.

Het duurde even voordat de deur openging, en daar stond de torenwachter, een oude man met wit woest haar, maar hij was meneer Avla niet! Ik staarde hem, geloof ik, erg dom aan, want hij zei ongeduldig: ‘Nou, en, wat is er? Kom je voor de torens?’ Ook zijn stem was anders.

Ik vond mijn eigen stem terug en zei: ‘Ik wil graag de andere torenwachter spreken.’

‘Andere torenwachter? Er is hier maar één torenwachter,’ zei hij kribbig, ‘en dat ben ik.’

‘Ik bedoel meneer Avla!’ riep ik. ‘Ik ken hem heel goed, ik ben Tim, zijn neef uit Atlantis.’

‘Ik heb geen neven in Atlantis,’ zei de oude man, en als ik niet naar binnen was gestapt, had hij vast de deur dichtgedaan. ‘Ik ken je niet,’ zei hij, ‘en bovendien heet ik niet A… hoe zei je ook al weer?’

‘Avla, meneer Tom Avla.’

De kamer zag er nog precies hetzelfde uit en er was niemand anders. Maar de kist van meneer Avla kon ik zo gauw nergens ontdekken.

‘Ik heet niet Avla, mijn naam is Vaal. VAAL. Thomas Vaal. En ik ben torenwachter zolang de torens hier staan. Als je ze wilt bekijken, zal ik je rondleiden, maar zeur niet aan m’n hoofd met rare praatjes.’

‘Maar ik ben hier bij meneer Avla zelf op bezoek geweest!’ Hij keek me wantrouwig aan. ‘Meneer Avla. Je óóm dus. Waarom noem je hem niet zo?’

(Dat was stom van me.) ‘Mijn oom, ja natuurlijk, mijn oom Tom. Torenwachter. Hij lijkt op u, maar u bent hem niet.’

Hij fronste zijn wenkbrauwen, niet zo borstelig als van meneer Avla. Hij zei dat hij niet wist of ik hem voor de gek hield of dat ik gedroomd had. Maar hij wilde niet naar me luisteren. ‘Maak dat je wegkomt!’

‘Nee, ik wil eerst de bladzijden terug,’ zei ik, ‘de twaalf blaadjes uit mijn dagboek. Die zijn er hier uitgescheurd.’

‘Wat heb ik te maken met jouw dagboek?’ zei hij. ‘Ik ken je niet eens, ik geef niets om wat jij geschreven hebt.’

‘De blaadjes die ik niet heb geschreven. Ze zijn weg en meneer Avla…’

‘Meneer Avla bestaat niet! Jongen, je moet gek zijn, of helemaal in de war.’

In de war was ik zeker! Ik legde mijn hand op Téja’s kop, om iets te voelen waar ik van op aan kon. Téja gromde zachtjes, niet tegen mij, maar tegen die vreemde man, Vaal, die een stap achteruit deed en ook in de war leek.

‘Luister jongen,’ zei hij. ‘ik ken je niet. En stuur alsjeblieft die hond weg.’

Ik schudde mijn hoofd.

‘Verdwijn dan allebei, voordat ik kwaad word.’

Ik bleef staan waar ik was; ik wist gewoon niet wat ik moest zeggen of doen of denken.

Hij likte over zijn lippen. ‘Er is maar één torenwachter en ik heb je…’ Hij wachtte even… ‘Ik herinner me je niet.’ Weer wachtte hij. ‘En jóuw herinneringen lijken me onbetrouwbaar,’ zei hij fluisterend. ‘Misschien moet je je geheugen eens na laten kijken.’

Toen vluchtte ik.

Ik heb mijn best gedaan om alles wat we zeiden zo precies mogelijk op te schrijven. Ik begrijp er niets van. Heb ik meneer Avla gedroomd?

Nee, ik heb mijn dagboek overgelezen en wat erin staat is gebeurd; hij heeft er zelfs ook in geschreven. Er moeten dus twee torenwachters zijn.

Ik heb nog iets vreemds ontdekt. De naam Avla en de naam Vaal bestaan uit dezelfde letters: twee A’s, een L en een V. Toeval? Ik peins en denk en redeneer, te veel om op te schrijven. Ik ben bang, waar kan ik op vertrouwen? Niet eens op mezelf. Ik moet weten wie ik ben, mijn geheugen terugvinden. Ook daar ben ik bang voor.

Het is ruim een half uur lopen, denk ik, van hier naar de torens van februari, misschien iets langer. Téja en ik gingen om een uur of twee weg en waren om half vier terug. Ik klom binnen door een raam. Ik geloof niet dat Jan Davit heeft gemerkt dat ik weg ben geweest; vanavond aan tafel deed hij tenminste heel gewoon. Hij leerde me tot tien tellen in het Atlanties. Het had ook anders kunnen zijn: ik had bij mijn thuiskomst een vreemde Jan Davit kunnen vinden, lijkend op de vorige en toch niet dezelfde, met een onbekende dochter. Maar ook Téja is gelukkig dezelfde gebleven. Haar haar was nat.

4 maart

Dit huis is vol onverwachte hoekjes. Sommige muren kun je heel gemakkelijk verplaatsen; zo kun je je kamers veranderen. We hebben elk een eigen kamer, en ook kamers voor ons samen, maar dat hoeft niet altijd zo te zijn.

Vanmorgen keek ik lang in een spiegel (wie ben ik?), toen ik plotseling het meisje Téja achter me zag. Ik merkte voor het eerst dat haar wenkbrauwen verschillend zijn. Maar dat wou ik niet opschrijven – wél dat ze boos op me was. Ze zei niet waarom en ze was ook niet echt boos, dat voel ik. Ik kan het niet verdragen dat ze echt boos op me zou zijn.

Vanmiddag was de spiegel weg, en het kleine spiegeltje in de badkamer ook.

Het regent nog steeds vandaag en het gras is groener dan groen.

‘Ga wat lezen,’ zegt Jan Davit, maar ik heb er niet de rust voor. Nu zal hij me leren schaken; dat is een mooi oud spel, zegt hij.

(Avond)

De spiegel in de badkamer is terug. Hoe kan Jan zich anders scheren. (Ik hoef me nog niet te scheren.) Schaken is een leuk spel. Ik leerde het erg gauw, té gauw. Daarom weet ik dat ik het vroeger ook heb gedaan. Ik zie nu alsmaar ruit-patronen voor me, niet alleen schaakborden, maar ook de lange zijden van de torens. En daartussen door probeer ik me de ingewikkelde tekening te herinneren die vroeger achterin dit boekje stond. Geen vierkanten, maar cirkels. Hoe precies, weet ik niet meer.

5 maart (vrijdag)

In je vrije tijd ga je naar school, en omdat het vanmorgen nog steeds hard regende ben ik er met Téja naar toe gegaan. De school is een laag gebouw, of eigenlijk vier gebouwen om een grote tuin heen. In de gangen liepen veel leerlingen en leraren rond, in alle leeftijden tussen tien en heel oud. De deuren naar de kamers (lokalen) waar je dingen kon leren stonden allemaal open; je kon binnengaan waar je wou. Ik koos wiskunde, Jan Davit had mij dat aangeraden. Ik ben bij de beginnelingen gaan zitten en ik heb gemerkt dat ik er vrij veel van begrijp. Ik denk wel dat ik gauw naar een groep kan gaan die al méér heeft geleerd. Maar niet metéén, want sommige woorden herinner ik me maar vaag en ik durf niets te vragen. Wiskunde is erg interessant; ik had er wel de hele dag willen blijven. Toch ben ik ’s middags iets anders gaan doen, ik wilde naar dezelfde les als Téja.

Dat was beelden maken. Zij is daar erg goed in. Ik niet, ik heb alleen maar gekeken. We waren met z’n twaalven – leraar meegerekend. Eén jongen deed heel gek, ik moest erg om hem lachen, maar toen hij met klei begon te gooien zeiden de anderen dat hij hinderlijk was en ze smeten hem het lokaal uit. Ze hadden gelijk, want daarna konden ze beter werken. Alleen vond ik het vreemd dat de leraar zich er niet mee bemoeide. Later vroeg ik aan Téja: ‘Waarom stuurde de leraar hem niet weg?’

‘Hoe kom je daar nu bij,’ zei ze verbaasd. ‘Leraren geven les en wie geen zin heeft om les te nemen hoeft niet te komen, maar als je komt dan werk je…’ Toen lachte ze. ‘Op wat voor school ben jij geweest, Tim? Zijn er zulke bijzondere scholen in Atlantis?’

Ik vond dat geen leuk grapje. ‘En als je nou nóóit zin hebt in les en je gaat heel weinig naar school?’ vroeg ik. ‘Wat dan?’

‘Wat dan? Niets.’

‘Dan leer je niets.’

‘Nee, natuurlijk niet.’

Ja, dat is logisch. Ik ben van plan morgen weer te gaan. Na wiskunde zou ik het liefst aardrijkskunde doen, maar Téja zegt dat ze me dan vast van alles gaan vragen over Atlantis. Eerst moet ik daar meer over weten uit de boeken die zij voor mij zal lenen. De hoofdstad van Atlantis is Thule.

Als ik Atlantis opschrijf, moet ik altijd aan zee denken.

Zaterdag 6 maart

Vannacht droomde ik dat ik met Téja op het strand was, net als een paar dagen geleden. Plotseling was ze weg en in de verte zag ik meneer Avla aankomen. We liepen elkaar tegemoet en bleven tegenover elkaar staan.

‘Vertelt u me,’ zei ik, ‘wie ik ben, en wie u bent en waarom u weg bent gegaan van de torens.’

Hij keek me aan; zijn haar was helemaal in de war, hij deed zijn mond open en dicht en weer open. ‘Vraag me niet meer,’ zei hij. ‘Vraag me niet meer! Vaak weet ik niet eens of ik er heus ben geweest. Soms denk ik dat ik het heb gedroomd of verzonnen.’

‘Maar de torens zijn écht!’ riep ik. ‘U bent torenwachter. U hebt toch niet uw geheugen verloren?’

‘Stil,’ zei hij. ‘Stil.’

Intussen waren we niet meer op het strand, maar zaten ergens binnen, in een kamer. Achter zijn hoofd was een groot raam, ik knipperde tegen het licht. Ik vroeg hem waar hij de blaadjes van mijn boekje had gelaten.

‘Wacht af,’ zei hij. ‘Ik schrijf óók alles op wat ik heb gezien en beleefd. Ik zal het je laten lezen als ik terugkom en dan moet jij zeggen wat je ervan denkt.’

Waarom moet ik van meneer Avla dromen? Ik mag niet naar de torens terug en ik wil niet meer aan ze denken, ook niet aan de torenwachter. Ik wil híer blijven en doen waar ik zin in heb. Toch zou ik willen weten waarom er twee torenwachters zijn. Als er twee zijn.

(Ik bedenk opeens dat Téja nu twee Atlantise neven heeft… als er twee zijn en dat is niet zo, want ik ben niet echt.)

Ik ben weer naar school gegaan. De wiskunde-leraar heeft verteld over grondbegrippen en over verschillende soorten van wiskunde. Ik heb een schrift gekregen om dat allemaal in op te schrijven. Ik begrijp veel meer dan gisteren. Ik durfde ook dingen te vragen.

Nu is het pauze. Ik probeer mijn nieuwe schrijfstift in het boekje dat ik altijd bij me heb. Het is beter dat ik buiten de lessen niet met de anderen praat; ik ben bang dat ik me dan zal verraden.

Op zaterdagmiddag worden er binnen geen lessen gegeven, maar het is plotseling zulk zoel lenteweer geworden dat we wel van alles buiten kunnen gaan doen. We kunnen kiezen tussen verschillende spelen, en sporten (zoals slootje springen), werken in de schooltuin, of planten bestuderen in de duinen. (We mogen ook naar huis natuurlijk.) Ik ga met een heel stel de duinen in. Ik weet niet of Téja meegaat; zij is nog niet klaar met aardrijkskunde.

Téja heeft de tuin gekozen, en ik heb haar gezegd dat ik naar huis ga. Ze heeft me haar boeken meegegeven en nog een voor mezelf, over Atlantise Bergen. Heel wat mee te slepen dus, dadelijk in de duinen.

Ik heb tegen haar gelogen. Maar nu kan ik eindelijk eens uit zonder iemand die op me past! Ik kan niet anders, het komt misschien door de droom van vannacht.

Wél zorgen dat ik straks vóór Téja thuis ben!

Later, tussen 6 en 7 maart. (Nacht. Buiten maken katten erg veel kabaal.)

De leraar was een botanikus. Ik heb niets gehoord van wat hij over duinplanten vertelde. Ik lette op andere dingen: de zee, de wolken, hoe de wegen liepen, of ik Jan Davit ergens zag. En ik wachtte of we in de buurt van de torens zouden komen. Als we ze zagen, wilde ik er zogenaamd per ongeluk over beginnen te praten. Maar toen ik ze zag, zei ik niets, en de anderen letten niet eens op ze. We kropen over de vochtige grond met onze neus op die kleine kriewelplantjes – ik had ook nog die zware boeken in mijn tas – en opeens kon ik het niet langer uithouden.

Het was erg gemakkelijk om achter te blijven; ik denk dat ze me niet eens hebben gemist, en wat dan nog, we mogen weggaan als we willen. Hoewel je dan geloof ik wel goeiedag moet zeggen. Nou ja. Het kan me niet schelen, want door achter te blijven en weg te lopen kwam ik zómaar halverwege op het Gevaarlijke Pad terecht. Ik herkende het meteen. Zelfs als het zoel en zonnig is, is het daar akelig. Misschien omdat ik er niet mocht zijn. Misschien omdat ik plotseling stemmen hoorde en een gesprek afluisterde.

Ik ging gauw weer van het pad af, klom tussen donkere bomen door een helling op, maar zó, dat ik het pad nog kon zien. Even later zag ik, rechts van en beneden mij, het zwartgrijze platte dak van het dichte blokhuisje met de ‘zigzag’-deur. Daar stonden twee mannen; één kende ik: Jan Davit. Hij praatte met een ander, ook een duinwachter volgens mij; hij had net zo’n hoedje op. Ik dacht eerst dat ze ruzie hadden, maar daarna leek het er meer op dat ze ergens over mopperden, vooral de tweede man, die met zijn rug naar me toe stond. Ik kon lang niet alles verstaan wat ze zeiden en wat ik hoorde was onbegrijpelijk.

Onbegrijpelijk en tóch belangrijk, geheimzinnig en veelbetekenend. Wat weet ik veel woorden op te schrijven ineens! Waarom begreep ik dan niet wat ze zeiden? En waarom werd ik onder het luisteren banger en banger?

Eerst hadden ze het (geloof ik) over planten (de kokardebloemen?) en over een experiment. (Wéér zo’n woord dat ik eerder gehoord moet hebben. Een gevaarlijk experiment? Een dwaas experiment?)

Jan Davit zei iets over iemand die de kans moet hebben ‘in te burgeren’.

‘Als ik het kon, stuurde ik ze allemaal terug!’ zei de andere man. Hij had een harde stem.

‘Maar dat kún je niet,’ zei Jan.

‘Ik kan het niet, jij kunt het niet, maar iemand moet het toch kunnen. Als het zo doorgaat…’

Jan Davit antwoordde iets van: ‘… zaken aanvaarden’ en ‘… laten blijven.’

‘Zij zélf,’ zei de andere man. ‘… maar wat ze allemaal meebrengen en achterlaten…’ Hij zei nog een heleboel meer, maar ik verstond maar één enkel woord: ‘Torens.’

Jan praatte weer. Ik hoorde iets van ‘materie’ of ‘materiaal’ en nog eens ‘experiment’ en ‘We moeten het proberen.’

Intussen liepen ze heen en weer, en plotseling kwamen ze mijn kant op. Ik zat achter een boomstam en hoopte dat ze niet naar boven zouden kijken en mij zien.

Jan Davit had een kokardebloem in zijn hand; hij liet hem vallen. De andere man trapte erop.

‘Tegennatuurlijk!’ zei hij. ‘En jij wilt hem laten blijven, als-ie wil wennen… Nou ja, je doet maar… Maar wij zitten intussen opgescheept met raamloze huisjes, nutteloze torens, vierwielers die roesten in ons gras, met knopen en knoppen en doorzichtige zakjes die nooit vergaan.’

Ik heb dit achter elkaar opgeschreven, precies zoals hij het zei. Hij was heel dichtbij, maar gelukkig draaide hij zich om en zag me niet.

Ik hoorde Jan Davit toen ze wegliepen: ‘Vergeten… verdwenen…’

Ik bleef doodstil zitten tot ik ze niet meer hoorde of zag, en ik rilde.

Dat kattengejammer buiten gaat me door merg en been. In mijn hersens hoor ik steeds: ‘Vervolgd en gevangen, gevangen en vervolgd.’

Ik heb geen flauw idee waar die twee wachters het over hadden, maar ik denk dat het iets met mij te maken heeft.

Nu ben ik weer thuis en ik weet het wel zeker.

Téja was er nog niet toen ik binnenkwam. De hond was er wel, en Jan Davit ook; hij was koffie aan het zetten met zijn zanderige laarzen nog aan.

Hij maakte voor ons allebei een kom vol, en net als de eerste keer zaten we tegenover elkaar bij de haard. Deze keer zat de hond tussen ons in op het kleed.

‘Waar ben je geweest?’ vroeg Jan.

‘De duinen in,’ zei ik. ‘Planten bestuderen. Met school.’ (Gek, meteen herinnerde ik me een plantje, terwijl ik er helemaal niet op had gelet: ronde donkergroene blaadjes met een waterdruppel erin en kleine paarse bloemetjes ik geloof dat ik het zou kunnen tekenen.) [13]

‘Je zou vanmiddag naar huis komen,’ zei Jan Davit en al die tijd keek hij me aan.

‘Hoe weet je dat?’ zei ik en toen: ‘Ik ben tóch meegegaan, dat mag toch wel…’

‘Zeker, als je planten wilt bestuderen,’ zei hij.

Ik dacht aan de paarse, geurende bloemetjes en tegelijkertijd was ik bang dat hij me tóch had gezien. Of… ‘Hoe weet je dat ik eerst van plan was naar huis te gaan?’ vroeg ik. ‘Heeft Téja…?’

Hij keek me nog steeds aan. ‘Je vertrouwt me niet,’ zei hij.

‘Jawel… nee, ja… Ik vertrouw niemand!’, barstte ik uit. ‘Ik wou dat ik het kon, echt, heus. Wie kan ik vertrouwen?’

Jan Davit aaide Téja’s lange zachte oren. ‘De hond,’ zei hij. ‘De hond kun je vertrouwen. Zij heeft geen bijbedoelingen.’

Ik durfde niet te zeggen wat ik dacht. Ik zal het zelfs niet opschrijven. Ik geloof dat ik helemaal ophou met schrijven.

Zal ik water over de krijsende poezen gooien? Ik geloof dat Snoera er ook bij is. Maar nu is Téja blaffend de tuin in gesprongen. Ze heeft ze allemaal weggejaagd.

Zondag, 7 maart

Vanmorgen heb ik het Téja gevraagd: ‘Hoe zit het tussen jou en de hond?’

‘Op die vraag geef ik geen antwoord,’ zei ze. ‘Je moet het weten, of je bent het vergeten.’

Weet ze dan niet hoe bedroefd ik word als ze zo iets zegt? Altijd weer mijn geheugen geheugen heugen.

Ze wéét het, ze is bedroefd met mij en steeds zegt ze: ‘Denk toch niet zo veel, vergeet dat je geheugen maar jong is.’

Ik wil niet, Téja, dat mijn geheugen jonger is dan het jouwe, ’t Is jammer dat er geen school is vandaag. Snoera is op de tafel gesprongen en geeft me kopjes. Je zou niet zeggen dat die zachte poes vannacht als een gek tegen andere katten heeft gekrijst. Een wonderlijk dier, maar ze heeft niet zo veel met Téja te maken ––––

Jan Davit keek net om een hoekje; hij vindt het nog steeds niet prettig dat ik een dagboek heb. ‘Het is zo lekker buiten,’ zei hij. ‘Ga toch wandelen met de hond.’

Dat zal ik doen.

Wijd zijn de duinen. Hoeveel is er nog te ontdekken? Téja heeft me bij plekjes gebracht die ik niet kende, maar ook de plaatsen waar ik eerder geweest ben ken ik nog niet echt.

De zee is nóg wijder… eentoniger misschien. We speelden met een stok. Er waren ook andere mensen, en honden. We lachten om elkaar en met elkaar. De wind uit zee blies de lucht vol wolken, maar we gingen niet naar huis. We renden langs het strand tot waar het heel stil was, en opeens werd ik een vogel, een meeuw, een zwaan… ik vloog boven het schuim van de golven, maar ik durfde niet op het water te dalen en ook niet over de zee te vliegen, naar Engelland.

Toen stond ik weer op het strand. Ik was alleen, de hond was verdwenen. O ja, ik zag andere honden, maar die kende ik niet. En de mensen die met ze wandelden maakten me een beetje bang.

Hadden ze gezien hoe ik in een watervogel veranderde? Nee, ik moet me dat verbeeld hebben; anders hadden ze me toch zeker erg verbaasd aangekeken.

Van zee kwam mist aandrijven; ik ging de duinen in en riep de hond. ‘Téja, waar ben je!’

De mist kwam achter me aan, in slierten waaide ze de duinen in. En daar kwam de andere Téja me tegemoet, stil, lief en geheimzinnig. Haar ogen waren donker en glanzend, ze glimlachte en stak me haar handen toe. Ik pakte ze beet en voelde haar vingers bewegen.

‘Waar is de hond?’ fluisterde ik.

‘De hond kiest zijn eigen wegen,’ fluisterde zij, ‘naar huis.’

‘En jij? Waar kom jij vandaan?’

‘Ik ben je tegemoet gegaan.’

Ik draaide me om, maar liet haar niet los, en keek naar de zee – die was zonder einde, want er was geen horizon in de mist.

‘Téja, zou ik een meeuw of een zwaan kunnen worden en over zee naar Engelland vliegen?’

‘Ik denk dat het te ver is voor een meeuw, misschien ook voor een zwaan.’

‘Ik kan dus wel een zwaan worden, of een meeuw, of…’

‘Je kunt alles worden wat je wilt,’ zei Téja.

‘Maar hoe? In mijn verbeelding? Hoe zeg je dat, in mijn fantasie?’

‘Noem het zo, als je wilt.’

‘Maar ik bedoel… was het echt of was het fantasie?’

‘Wat is echt?’ zei Téja, en ze probeerde zich los te maken. ‘En wat is fantasie? Je kunt alles worden wat je wilt: Mijn neef Tim uit Engeland.’

‘Uit Atlantis!’

‘Uit Atlantis. Mijn vriend Tim uit Atlantis.’

‘Het doet er niet toe waar ik vandaan kom,’ zei ik. ‘Het is toch allemaal fantasie en verzinsel. Bedoel je dat? Ik ben niet echt.’

‘Je bent wél echt, je bent hier,’ zei Téja. ‘Hier en nu.’ Ze trok haar handen weg en kuste me. Haar lippen waren zout. Ik kuste haar. We liepen langzaam terug naar huis.

Toen we in de stad kwamen keek ik om. De duinen waren nog mistiger en het begon donker te worden.

‘Ik heb het koud,’ zei Téja. ‘Vlug, vlug, kom mee.’ Ze rende weg en ik rende haar achterna. Maar ze was vlugger dan ik en al het huis in toen ik er aan kwam. In de tuin sprong de hond me tegemoet, kwispelstaartend. Ik wilde haar pakken, haar dwingen met me mee naar binnen, naar Téja toe te gaan, maar ze ontsnapte me en verdween in de schemering, een andere tuin in, of om een hoek van de straat.

Binnen wachtte Jan op mij; zijn dochter kwam even later tevoorschijn. De hond heb ik niet meer gezien.

Is het waar dat ik alles kan worden wat ik wil? Ik wou dat ik niet vergeten was hoe ik dat dan moet doen.

maandag, 8 maart

Vandaag naar school geweest. Verder gegaan met wiskunde. Ik zou graag meer met de anderen praten, tussen de lessen door, maar durf nog steeds niet. Iedereen die ik ontmoet weet precies wat-ie is of is geweest; ik ben anders. Zou ik de enige zijn? Nee toch zeker!

Ik lees niet meer in de boeken over Atlantis. Ik wil niet in Atlantis geboren zijn, maar hier, in deze stad bij de duinen en de zee. De enige stad waar twee lege torens staan. Hier hoor ik thuis.

9 maart

heb vanmorgen op school van klei een beest proberen te maken. Het was een kat, maar géén echte. De leraar zei dat ik eerst maar eens goed naar een kat moest kijken, dat ik eerst goed een kat moest zijn. (Een kater dan toch zeker.) Heb ook een balspel gespeeld, buiten, met andere jongens en meisjes. Voor het eerst voelde ik me niet meer vreemd op school.

Ik heb geen zin om te schrijven, dit dagboek kan me niet veel meer schelen. Ik heb wel betere dingen te doen.

10 maart (woensdag)

Toch zijn er twee dingen die me niet bevallen: Téja vindt het niet leuk als ik in een spiegel kijk. Vandaag keek ik eens heel goed, toen we op bezoek waren bij Margareet, (een buurvrouw). Zij (Téja) houdt ook niet van dit dagboek. Jan evenmin. Ik heb het ze niet laten lezen.

Zonet, toen ik dit op wilde schrijven, was het weg. De hond had het bij zich in haar mand. Gelukkig niet verscheurd of gelezen. (Honden kunnen immers niet lezen?) Ik was boos: ‘Jou moet ik kunnen vertrouwen. Jij hebt geen bijbedoelingen.’ De hond keek me aan alsof dat waar was, maar ik ben er niet zo zeker meer van. Dit dagboek kan me wél schelen, al schrijf ik er misschien niet meer in.

12 maart

Ik wilde met mijn dagboek ophouden, maar nu moet ik er toch weer iets in schrijven. Gisteravond zat ik op dat mooie kleed voor de haard, (Jan had vuur gemaakt, want het was koud) en ik keek naar Snoera de kat, die zich waste. Ik keek goed, ik probeerde te bedenken hoe ik me zou voelen als een kat die zich likt. En plotseling had ik een ruwe roze tong, en snorharen, ik voelde mijn vacht en mijn soepel lenig lijf, en ik was een kat die zich wast. Intussen zag ik ook de figuren in het kleed, nieuwe patronen, ik keek op, mijn tong stak nog uit mijn bek, keek recht in de ogen van Snoera en bíjna begreep ik wat ze dacht. We waren twee katten die elkaar aankeken.

Toen was ik weer ik, al weet ik niet wie, een mens die naar een kat keek. De poes keek nog steeds naar me, werd steeds vreemder voor mij en begon zich weer te likken.

Ik moet opschrijven dat ik hiervan geschrikt ben, al is het misschien helemaal niet iets om van te schrikken. Dat kan wel zijn omdat ik mijn geheugen nog steeds niet terug heb. Maar daar wil ik niet aan denken. Ik moet dat vergeten en leven bij de dag. Of ik moet hélemaal Tim worden, de jongen uit Atlantis die ze voor me verzonnen hebben. Als ze hem verzonnen hebben.

Jan was óók in de kamer, gisteravond. Heeft hij het gemerkt? Hij deed heel gewoon.

15 maart

Gisteren was het weer zondag.

Er staan wilgen bij het water. Met katjes.

16 maart

T. heeft me naar een bloem laten kijken. Klein, zó blauw en mooi dat ik die na wil tekenen. Maar ik heb geen blauwe verf.

Overal bloeien die bloemen nu, ongelooflijk –––– [14]

18 maart

al 3 dagen niet naar school geweest. Volgende week zullen we weer gaan. Nu moet ik eerst overal heen. Landinwaarts. Ook: haven, pier.

Ik doe alleen waar ik en Téja zin in hebben.

schrijf ook niet meer.

woensdag

Heerlijke wereld!

19 maart

Op 17 maart was ik een hond, met Téja. We speelden samen buiten.

Hielden van elkaar.

We houden nog steeds van elkaar.

zaterdag, 20 maan

Vanmorgen nog zei Jan dat vandaag de lente begint. Ik was zo gelukkig, waarom kon het niet zo blijven.

Hij wil dat ik hem dit dagboek geef, zodat hij het kan vernietigen, verbranden. Om Téja, zijn dochter.

Ik heb bedenktijd gevraagd.

Later

Vanmiddag kreeg Jan bezoek van een man die telkens tegen mij begon te praten. Ik wilde weggaan, maar kreeg de kans niet. Hij vroeg van alles, en ik verzon antwoorden, en ik voelde weer dat ik maar een jong geheugen heb, en dat terwijl ik het de hele week niet heb gemist.

Ik begon die man te haten om zijn gevraag en om zijn harde stem, en plotseling wist ik wie hij was: de man met wie ik Jan Davit heb gezien op het Gevaarlijke Pad. Jan noemt hem Wim, dat is dus zijn voornaam. Had ik hun gesprek toen maar beter gehoord en begrepen!

Na een tijd lachte die Wim een beetje en tegen Jan zei hij: ‘Je zou nog wel eens gelijk kunnen krijgen. Hij begint al aardig te wennen.’

‘Hij wil hier blijven,’ zei Téja, die er ook bij was, ‘en hij wil zijn die hij nu is.’

‘Maar kan hij dat?’ vroeg de man Wim.

‘Ja,’ zei Téja, ‘ja.’

‘Ik denk het wel,’ zei Jan. (Ik zag dat hij toen erbij dacht: ‘als Tim zijn dagboek maar verscheurt.’)

Ik werd boos en voelde me ongelukkig. ‘Waarom praten jullie alsof ik er niet bij ben?’

Wim deed alsof hij mij niet hoorde. ‘Ik wil je best geloven, Jan,’ zei hij. ‘maar ik weet niet of de anderen het met je eens zullen zijn. Ik ben niet de énige die jullie in de gaten heeft gehouden. Laat hij zich vandaag maar schuilhouden.’

‘Waarom?’ riep ik.

‘Dat weet je best,’ zei Jan streng. Tegen zijn vriend zei hij: ‘Bedoel je dat ze het weten, dat ze hier zullen komen kijken?’

‘Heb ik niet genoeg gezegd?’ zei Wim. ‘Stuur je neefje maar een nachtje uit logeren.’

Hij ging weg en Jan liet hem uit.

Ik keek naar Téja. ‘Vervolgd en gevangen,’ fluisterde ik. ‘Meneer Avla had gelijk. Wat verschrikkelijk. En als ik nou maar begreep waarom.’

‘Omdat je je niets herinnert,’ begon Téja.

‘En jullie willen juist dat ik alles vergeet! Waarom moet ik anders mijn dagboek aan jullie geven. Dat doe ik niet, nooit!’

‘Ssst,’ zei Téja. ‘Lieve Tim, daar is het niet om. We hebben het je toch uitgelegd.’

Dat hébben ze gedaan, maar niet duidelijk genoeg. Ik zal het opschrijven. Het gebeurde vanmorgen, vóórdat die Wim kwam.

Ik hou me nu schuil in het huis van Margareet, de buurvrouw die bevriend is met Jan Davit.

Ik moet hier blijven tot ze bij de Davits zijn geweest en mij daar niet gevonden hebben. Ik weet niet wie ze zijn, degenen die ‘vervolgen en vangen’? Zouden ze me echt gevangen nemen als ze me vinden?

Margareet heeft lekker voor me gekookt (ik had geen trek) en me niets gevraagd. Ze heeft de gordijnen in mijn kamer dichtgedaan en me alleen gelaten. Ik ben gaan schrijven.

Zonet is Margareet me komen vertellen dat ze Jan Davits huis hebben doorzocht en weer zijn weggegaan. Ik heb ze niet zien komen, wel weg zien rijden toen ik naar buiten gluurde. Heel gewone mensen. Ze zijn niet hier gekomen; ik ben dus veilig en zal morgen wel weer naar huis mogen. Maar is het mijn huis?

21 maart

Het is twaalf uur in de nacht en dus is de nieuwe dag begonnen, de derde zondag. Ik ben weer alleen. Margareet is naar bed, ze denkt dat ik slaap. In het huis hiernaast is alles donker.

Nu vertel ik wat er gistermorgen gebeurde.

Jan Davit zei dat de lente begon en Téja en ik zeiden dat we van elkaar houden. Misschien hadden we dat niet moeten doen, maar Téja’s vader wist het toch al.

Hij zei: ‘Jullie passen al beter bij elkaar dan veertien dagen geleden, maar er is nog steeds een verschil…’

Het was een erg ernstig gesprek.

Jan heeft me geholpen te verbergen dat ik geen geheugen heb, hij heeft me een thuis gegeven en een verleden verzonnen (niet de naam, die is van meneer Avla). Zijn dochter Téja heeft gemaakt dat ik me hier ook echt thuis begin te vóelen, zelfs zó dat het me niet zo veel meer kan schelen dat ik niet weet wie ik ben.

En zo moet het blijven. Ze vinden allebei dat ik hier helemaal thuis moet worden, dat ik niet meer moet zoeken naar hoe ik vroeger was. Ik moet vergeten dat ik een heleboel ben vergeten: pas dan zal ik helemaal bij hen horen, pas dan zal Téja werkelijk van mij kunnen houden.

En als ik me niet meer herinner dat ik zo weinig herinneringen heb – zeggen zij – zal het hier ook niet meer gevaarlijk voor me zijn. Dan kan ik echt worden wat ik wil, doen wat ik wil en Téja zal van me houden.

Daarom moet ik ophouden met dit dagboek, want als ik erin schrijf ben ik aan het zoeken – zeggen ze zoeken naar wie ik vóór 30 februari was, zoeken naar wat ik beter niet kan weten. (Hoe komen ze daarbij?) Als ik ermee doorga zal ik alleen maar in de war raken, onrustig worden, ongerust en ontevreden.

En dus willen ze dat ik hun dit boekje geef, of dat ik het zelf vernietig.

Ik dacht dat ik iets hoorde, buiten, en toen ik uit het raam keek, zag ik de hond in de tuin tussen de twee huizen staan. Ik heb gedaan alsof ik haar niet zag.

(’s morgens)

Ik heb de gordijnen opengedaan. Het wordt licht. Ik heb nog eens hier en daar in dit boekje gelezen. Het is nog lang niet compleet, maar ik heb eigenlijk genoeg van al dat geschrijf.

Ik heb nagedacht. Waarom willen ze dat ik dit vernietig? De torenwachter wilde juist dat ik er iedere dag in schreef.

Niet nog eens meneer Avla proberen te vinden? Met meer proberen te weten te komen wie ik ben? Niet achter de verdwenen blaadjes van dit boekje aan?

Van die paar leesbare letters was de eerste een T. (Ook de eerste letter van mijn naam, als ik Tim heet.) AMOIXA betekent niets. Ik adem op de ruit van het raam en teken de letters op het beslagen glas.

Ik kijk naar buiten, naar het huis van de Davits. Téja zal naar me zwaaien als het veilig is en ik terugkomen kan. Téja. Daar is ze!

Ik heb ook gezwaaid. Ik ga naar haar toe. T is mijn letter, Tim is mijn naam.

Dit is het einde van mijn dagboek. Ik ga naar huis en zoek niet verder.

T.

Dit is opnieuw een begin van mijn dagboek [15]

Ik was buiten, ik keek om, want ik wilde Margareet nog eens groeten, en ik zag de T op het beslagen raam, nog steeds een T, ik was nog Tim. Toen las ik daaronder een woord, maar van buiten was het anders dan toen ik het binnen opschreef, AMOIXA is AXIOMA geworden, dezelfde letters, een ander woord, en AXIOMA betekent wél iets, ik heb het vorige week nog gehoord bij wiskunde: GRONDSTELLING.

Ik heb Téja en Jan gezegd dat ik hun vanmiddag mijn dagboek zal geven, dat ik het in het vuur wil gooien waar zij bij zijn, maar of ik het alsjeblieft nog een keer mocht lezen. Ze vonden het goed en gingen weg.

Er hangt geen spiegel meer in het hele huis. Toch heb ik er een gevonden: in een la in Téja’s kamer. Ik moet ’m terugleggen voor ze thuis is. AMOIXA = AXIOMA in de spiegel, TIM = MIT in de spiegel. Mijn dagboek is onleesbaar in de spiegel, net zo onleesbaar als de 24 gestolen bladzijden. Maar sommige hoofdletters blijven hetzelfde.

Mijn gezicht ken ik alléén door de spiegel – ziet Téja me anders? En wat zei meneer Avla ook weer, die zondagmorgen, drie weken geleden? [16]

Axioma, grondstelling, dat wat waar is, of wat je als waarheid aanneemt.

Alweer bedrogen!

Waarom hebben ze anders de spiegels verstopt.

Nu moet ik die 12 blaadjes terughebben. En meneer Avla (de echte) vinden. Hoe? Waar?

Ik weet het. Stom dat ik daar niet eerder aan heb gedacht. Ik kan niet verder schrijven. Ik geloof dat er iemand aankomt

(nacht) Twee torenwachters en twee torens. Alleen één van die torens kan bezichtigd worden. De andere toren is immers precies hetzelfde. Die is dus niet alleen onbewoond, maar er komt nooit iemand. Een goede schuilplaats! Daar zit meneer Avla. Waar zou hij anders moeten zijn?

Ik moet dus naar de torens, wachten tot de andere wachter met mensen in de eerste toren is en dan gauw de tweede binnengaan. Maar hoe vind ik meneer Avla als hij daar is? Twaalf verdiepingen, duizend of meer kamers!

En kom ik ooit ongemerkt hier weg? Ik durf niet ’s nachts te gaan, zou misschien verdwalen en ––––

Vanavond vroeg Jan Davit wanneer ik hem nu eindelijk dit dagboek wilde geven. Ik had het goed verstopt en zei dat ik het verbrand had in de haard. Maar ik heb alleen mijn schrift over Atlantis verbrand (hoewel ik dat jammer vond), zodat er nog verkoold papier in de as lag. Ik heb gedaan alsof. Alsof het me niet meer kan schelen wie ik vroeger was. Ik weet niet of ze mij geloven. Ik ben bang van niet.

Téja is de enige die me kan helpen. Téja de hond. Morgen ga ik naar de torens, ik mag niet langer wachten. Met Téja de hond. Ik moet het erop wagen, en haar vertrouwen. De hond heeft mij gevonden door mijn sok. De hond moet meneer Avla vinden door zijn sjaal. Ik herinnerde me plotseling dat die hier in mijn kast ligt.

Zover was ik toen het meisje Téja bij me binnenkwam en me zag schrijven. Ik gaf haar niet de kans om te praten, maar zei dat ik haar mijn boekje wil geven, aan haar alleen, om het te lezen en te bewaren. Als ze belooft dat ze het niet zal vernietigen. Eerst wilde ze dat wél beloven en toen weer niet, maar wéér liet ik haar niet verder praten; ik had zelf zo veel te zeggen. Ik was boos op haar en hield van haar, tegelijk.

‘Waarom hebben jullie me bedrogen?’ zei ik. ‘Jullie weten wat amoixa betekent… Waarom heb je anders alle spiegels verstopt?’

Ze keek radeloos, begon iets te zeggen en hield op. Ik ging door: ‘Morgen wil ik dat Téja met me meegaat. Téja de hond. Zij heeft geen bijbedoelingen, dat zegt je vader tenminste. De hond kan me helpen.’

‘Waarmee?’

‘Meneer Avla vinden. De torenwachter.’

‘Stil.’ Téja leek bang; ik was het ook, want ik wist niet wat Jan Davit zou doen als hij wakker werd. ‘Wéér naar de torens?’ fluisterde Téja. ‘Je weet toch dat ze gevaarlijk zijn?’

‘Me vervolgen en vangen, dat willen jullie! Nóg gevaarlijker. Meneer Avla had gelijk…’

‘Meneer Avla weet er helemaal niets van. Als hij bestaat,’ zei Téja, nu ook boos.

‘Hij bestaat,’ zei ik. ‘Ik herinner me hem en hij heeft de vierentwintig bladzijden achter uit mijn boekje gescheurd. Ik moet ze lezen. Ik kan ze lezen.’

‘Hou toch eens op met dat boekje,’ fluisterde ze driftig. ‘Je was hier toch gelukkig, je wilt toch hier blijven! Tim, toe, ik hou van je, echt, en de torens zijn gevaarlijk voor je, spiegels zijn gevaarlijk voor je, je moet er zelfs niet aan denken.’

‘Hoe weet je dat, Téja? Hoe weet je zó veel van mij? Meer dan ik begrijp? Ken je me soms van vroeger?’

‘Nee, nee nee Tim. Ik ken jou net zo lang als jij mij kent. En ik wil niet dat je ongelukkig wordt.’

We dachten dat we haar vader hoorden, ik stuurde haar weg en ben weer gaan schrijven. Elke keer kijk ik naar de deur, die kan niet op slot.

En nu schrijf ik alleen voor jou, Téja:

Ik hou van je en als jij van mij houdt help me dan. Ik moet weten wie ik ben, of wie ik was, ik weet al te véél, ik zal geen rust hebben voor ik méér, of alles weet. Misschien word ik dan ongelukkig, maar ik voel me nu óók ongelukkig, dus het komt op hetzelfde neer.

Ik zal je morgen dit boekje geven, als je vader erbij is, en dan zal ik zeggen: ‘Doe ermee wat je wilt.’ Maar ik vraag eigenlijk iets anders: ‘Lees het en onthou wat erin staat.’ Daarna kun je het verbranden zoals je vader beveelt, maar ik hoop dat je het voor me bewaart, totdat ik terugkom van de torens.

TIM

(tot nu toe heet ik zo)

Lieve Tim, (zo zal ik je altijd noemen) [17]

Ik heb het geleden en zal het onthouden en hier heb je het terug.

Téja

(zo zal ik altijd heten)

Hoe lang geleden lijkt het dat ik Téja dit boekje gaf [18]

Ze heeft het gelezen en het me teruggegeven, en ik zou het ook moeten lezen, woord voor woord. Maar nee, ik geloof niet dat het me zal helpen.

’s Middags gingen zij en haar vader weg; Téja had mijn boekje bij zich. Ik bleef thuis met de poes en wachtte. En plotseling stond de hond bij de voordeur te blaffen: ‘Hier ben ik, ga mee.’ Ik liet haar binnen, en opgewonden haalde ik meneer Avla’s sjaal en liet haar eraan ruiken.

Toen gingen we de straat op. Mevrouw Margareet stond in de tuin en keek ons na. Wie hield ons nog meer in de gaten? Mensen? Andere honden?

Dit is een vreemde wereld… maar misschien minder vreemd als ik mijn geheugen terugheb.

Op zoek naar meneer Avla. [19] Eerst in de richting van de duinen, maar toen opeens op andere wegen en straten, kriskras in het rond, leek het mij, en steeds voelde ik dat er ogen naar me keken.

Ik had de sjaal in mijn zak en toen ik bijna zeker wist dat niemand naar me keek (dat was pas na een poos), liet ik Téja er weer aan ruiken. Ze snuffelde gehoorzaam en ze was helemaal een hond. Ergens anders moest het meisje Téja zijn… las ze in mijn boekje? Ik wenste dat ze mee had kunnen gaan, met ons drieën op deze belangrijke tocht.

Waar was je, Téja?

Eindelijk kwamen we terecht op een weg die ik kende (die met de wilgen bij het water) en toen nam ik de leiding. Ik had bedacht dat de sjaal pas in de buurt van de torens een spoor aan kon wijzen. De hond bleef gelukkig dicht naast me, gromde tegen een andere hond en tegen alle mensen die te dicht in de buurt kwamen. Maar toen ik de torens zag oprijzen was het stil om ons heen; het werd al laat, ik zou nooit voor het eten terug kunnen zijn. Ik begon te hollen, de hond ook, tot we er vlakbij waren. We gingen niet naar de losstaande toegangspoort, maar liepen er in een wijde boog omheen, tot bij de inham in de duinen waar het Gevaarlijke Pad eindigt of begint. De vogels vlogen weg voor ons. [20]

Ik vroeg me af of ik terug zou gaan. De torens waren heel strak en donker tegen de groenig-blauwe hemel, maar de ramen van de hogere étages glommen en leken nat van waterig bloed. Pas later begreep ik dat het weerspiegelingen waren van de ondergaande zon en de vurige lucht er omheen.

Er was geen mens te zien, ook geen torenwachter. Zou er iemand in de hut zijn?

Weer liet ik de hond ruiken aan de sjaal; deze keer begon ze te kwispelen en liep zonder aarzelen naar de torens toe. Ik liep voorzichtig achter haar aan, nu en dan wachtend als ze rondsnuffelde op de grond. We kwamen bij de hut, hielden stil… ik hield mijn adem in; de deur was dicht, maar ik zag een streep licht eronder. Toen gingen we er vandaan, niet naar de eerste toren, maar erlangs, het hobbelige veld over naar de tweede. Vlak eronder bleven we staan, de toren leek naar ons over te hellen.

Hoe vaak ben ik daar eerder geweest, ben ik de vier draaiende deuren door naar binnen gegaan… vele keren of nooit?

De hond liep de vier deuren voorbij; ik volgde haar, de lange voorkant langs (of de achterkant, wie zal het weten), voorbij de spiraaltrap aan de korte zijde, ongelooflijk hoog en teer, tot bij een kleine deur ernaast. De hond ging ervoor zitten en gaf een geluidje tussen een blaf en een jank.

Geen metalen deur, geen gevaarlijke zigzag… ik zocht naar de knop, die zat aan de verkeerde kant. De deur was niet op slot, ging naar binnen open en ik zag een lange gang, met hier en daar nog meer deuren. Door een paar raampjes in de buitenmuur rechts viel nog licht naar binnen, maar de gang werd steeds duisterder in de verte. ‘Dadelijk,’ dacht ik, ‘zal het helemaal donker zijn en ik heb geen lantaarn bij me…’

‘Moet ik hier binnen?’ fluisterde ik. ‘Kom dan maar.’

De hond wilde niet, maar toen ik de sjaal onder haar neus hield, ging ze toch mee, met de staart tussen de benen.

De gang was eindeloos lang en erg stoffig; ik meende voetsporen te zien op de grond. Het rook er duf en overal liepen dikke buizen, die soms verdwenen in de muur links en in het plafond. De deuren waren allemaal dicht; ik dacht: ‘Zijn er leegtes achter of ergere dingen?’

Nu ik dit opschrijf, weet ik dat sommige uitkomen in net zulke schuur-achtige ruimtes als ik onder de andere toren heb gezien, en even zag ik in een flits iets anders: voertuigen van glimmend metaal en gelakt metaal en vier wielen. Hoe kom ik daar nu aan en wie zei ook weer iets van ‘vierwielers die roesten in het gras’?

Het is tóch goed dat ik doorga met schrijven.

We liepen de hele gang door, Téja zacht trippelend en mijn voetstappen veel te hard. We waren natuurlijk in het basement en ik wist dat we uit zouden komen in de hal waar al die dichte kastjes zijn, en de vierkante cel die omhoog en omlaag kan gaan, de hal waar de grote trap begint. En ja, ik had gelijk. Het was nog licht genoeg om alles te herkennen… als het herkennen genoemd mag worden, het is precies zoals bij de andere toren.

Ik liep als vanzelf naar de deur waar de cel achter moet zijn, maar de hond duwde me opzij en liep toen snuffelend de trap op. Zo gingen we naar boven, de eerste trap op, de tweede, de derde… Telkens keek ik door de glazen deuren de galerijen af en zag de kleuren van de hemel boven de duinen fletser worden. Ik wilde roepen: ‘Meneer Avla!’ maar had geen stem, behalve voor de hond, die beefde. En eindelijk gingen we een galerij op – ik weet niet welke, ergens halverwege denk ik – de eerste galerij vanwaar je over de duinen heen de zee kunt zien. De zon hing er laag boven. Vlak ernaast stond de andere toren, bijna helemaal zwart. Ik bleef even staan, omklemde de balustrade en keek langs de toren in de richting van de stad. Daar gingen al lichtjes aan.

Plotseling schrok ik. Téja was gaan zitten voor een deur en jankte smartelijk, ja, dat is het woord, smartelijk. Ik ging naar haar toe, en misschien waren we daarna samen gevlucht, als niet de deur open was gegaan. En daar stond meneer Avla.

Het volgende ogenblik vergeet ik nooit. De hond sprong wild tegen me op, jankend: ‘Niet verder, terug, ga met mij mee!’ En meneer Avla stak me zijn handen toe: ‘Tim, Tom, ben je daar eindelijk!’

De hond gromde en hij deinsde achteruit. ‘Weg jij,’ zei hij, en toen tegen mij: ‘Vlug, kom binnen, anders zien ze m’n licht.’

De hond jankte nog een keer en rende weg, de galerij af. Ze bleef staan in de open deur naar het trappenhuis, keek om… maar ik volgde haar niet en ze verdween.

‘Vlug, kom binnen,’ zei meneer Avla nog eens. En ik ging binnen.

‘Die hond, moet je hem eigenlijk niet pakken en bij je houden?’ vroeg hij bezorgd. ‘Hij kan ons wel verraden.’

‘Die hond,’ zei ik, ‘is misschien wel m’n beste vriendin. Zij heeft me hier gebracht.’ Ik gooide hem zijn sjaal voor de voeten.

Het was allemaal heel vreemd. Hij had de deur dichtgedaan en we stonden tegenover elkaar in een kleine hal. Daarna waren we in een kamer; ik heb niet goed gekeken hoe die er uitzag – kaal en naargeestig, met weinig meubels, een paar kisten en een bed op de grond. Er stond een brandende lamp en er hingen lappen voor het raam.

Meneer Avla stond mij midden in die kamer aan te kijken. Hij was niets veranderd; alleen was zijn haar nog langer en hij had een stoppelbaard.

‘Ik kom de bladzijden terugvragen die u uit mijn boekje hebt gescheurd.’

Zijn gezicht veranderde niet. Hoe keek hij eigenlijk? Onderzoekend, maar niet op een nare manier, een beetje nieuwsgierig, nogal kalm, afwachtend, niet erg verbaasd.

‘Waarom?’ vroeg hij.

‘Waarom?’ zei ik langzaam. ‘Waarom?’ vroeg ik driftig. Ik moest er niet aan dénken dat ik voor niets gekomen was. ‘Ik herinner me alles!’ zei ik hard, en al was dat een leugen, op het moment dat ik het zei had ik het gevoel dat het waar was. Daarom geloofde meneer Avla mij, denk ik. Zijn gezicht begon te stralen, werkelijk te stralen, en dat maakte me weer onzeker.

Hij kan geen vijand zijn, hij was écht blij te horen dat ik mijn geheugen terughad.

‘Zie je wel, zie je wel,’ zei hij. ‘Dat was niet gebeurd als ik die paar bladzijden niet had weggenomen. Als je erachter gekomen was hoe je ze kon lezen…’

‘In een spiegel,’ onderbrak ik hem.

‘Precies! Je had er niets van begrepen; je had het gewéten, maar niet gevoeld?’

Ik werd nog onzekerder en erg ongerust. Wanneer zou hij merken dat ik had gelogen? ‘Maar nu weet ik alles,’ zei ik, ‘en daarom wil ik…’

Hij kwam vlak bij me staan en fluisterde: ‘Echt, alles? Ook het wóórd?’

De letters van twee woorden lichtten op in mijn geest, AMOIXA-AXIOMA. ‘Daar begon het mee,’ zei ik, opgelucht omdat ik nu wél de waarheid kon spreken.

‘Stil,’ zei hij. ‘Ik ben dankbaar… Je kent me toch, Tim… Tom?’

Gelukkig wendde hij zich af, maar hij praatte mompelend verder: ‘Waarschijnlijk omdat je jong bent… meer aanpassingsvermogen… voor de jeugd het land niet gesloten…’

‘Ik wil mijn blaadjes terug!’ riep ik.

Toen leek het erop dat hij wel eens aan mij kon gaan twijfelen. ‘Waarom?’ vroeg hij weer.

‘Als bewijs,’ zei ik.

Dat was blijkbaar het juiste antwoord, want hij knikte. Hij keek de kamer rond, ik volgde zijn blik en zag de kist die vroeger in de hut had gestaan. Hij slofte erheen en ik had wel kunnen stampvoeten van ongeduld, van angstig en nieuwsgierig ongeduld.

‘Bewijs,’ mompelde hij en keek me over zijn schouder nog eens aan. Er was iets sluws in zijn ogen. ‘Het is misschien moeilijk te geloven,’ zei hij, ‘maar een bewijs heb je toch eigenlijk niet meer nodig, Tim?’

‘Het is míjn boekje,’ zei ik, ‘en ik heet niet Tim. (Ik hoorde in mijn hoofd opeens naklinken wat hij tegen me had gezegd.) Ik heet Tom… (Dat zal wel waar zijn ook, hij ként me.) Ik heet net als u.’ (Ook dat heeft hij me zelf verteld.)

Hij stak zijn handen in zijn zakken en rammelde ergens mee. Sleutels? Hij staarde naar de kist alsof hij nadacht. Ik vond het steeds moeilijker om kalm te blijven.

‘Die rare dwaze oude man heeft de sleutel van mijn geheim,’ dacht ik. ‘Ik ben bijna even groot als hij en waarschijnlijk sterker. Zal ik hem de sleutel afpakken?’ Ik voelde duidelijk dat de toren wiebelde, ik beleefde weer mijn oudste herinneringen bij de zee, en intussen deed ik een stap naar hem toe. Ik wou de sleutel némen.

Maar hij was al neergeknield bij de kist en had de sleutel in zijn hand en stak hem in het slot en draaide hem langzaam om. Terwijl hij dat deed, vroeg hij: ‘Herinner je je echt alles? Ik kan het haast niet geloven.’

‘Gelooft u me dan niet!’, zei ik. ‘Het kan me niet schelen òf u me gelooft. Ik wil alleen terughebben wat van mij is.’

Hij zuchtte diep en keek neer in de kist; die was open – vol schriften, boekjes, papieren. Hij rommelde erin en had toen een gele envelop in zijn hand. Hij sloeg het deksel neer, legde de envelop erop en deed de kist weer op slot. Ik had de envelop kunnen pakken en ermee weg kunnen rennen, maar ik deed het niet.

Hij kent me, maar hij is voor mij een vreemde, ik herinner me hem niet van vóór 30 februari. Er is iets ontzettends te lezen in die bladzijden; dat blijkt uit wat hij heeft gezegd en uit Téja’s waarschuwingen.

Hij kwam langzaam overeind en duwde de envelop in mijn trillende hand. ‘Kijk maar of dit echt jouw papieren zijn,’ zei hij. ‘O ja, je moet natuurlijk een spiegel hebben. Ik zal je de mijne geven…’ Hij begon rond te lopen.

‘Dat hoeft niet,’ zei ik. De envelop was open; het waren mijn blaadjes inderdaad. De indeling ervan deed aan een dagboek denken.

Meneer Avla stond plotseling weer voor me, met een spiegel.

‘Dat hoef niet,’ zei ik nog eens. ‘Dank u wel. Ik neem ze mee.’

Dat maakte hem aan het schrikken. ‘Je gaat toch niet weg? Je blijft toch zeker hier?’

‘Nee, ik ga terug. Ik heb het beloofd.’

Hij leek erg verschrikt. ‘Dat kun je niet doen, nu niet. Je hoort hier, bij mij! Bovendien ben je hier veilig.’

‘Hier, in een toren?’

‘Juist daarom.’ Hij keek doordringend en steeds meer ongerust. ‘Wat herinner je je van deze toren?’ Hij pakte me beet, maar ik maakte me los en liep achteruit naar de deur.

‘Ik herinner me precies alles wat u weet,’ zei ik in het wilde weg.

‘Blijf… Lees het niet voordat je je alles herinnert… En laat zij het niet lezen, laat hun het niet lezen, laat niemand…’

‘Ik moet gaan!’ zei ik, nu bijna in paniek.

‘Maar je komt toch terug? Je moet terugkomen!’

‘Ik kom terug.’

En die belofte zal ik houden.

‘Vertel niemand over mij,’ zei hij. ‘Blijf nou!’

‘Nee,’ zei ik, en ik vluchtte het huis uit. Hij liep me een eindje na over de galerij. ‘Tom, Tim, Tom, blijf hier!’ riep hij. ‘Straks laten ze je niet meer gaan… Tom!’

Ik heet dus Tom.

Veel meer ben ik niet te weten gekomen. Ik ben uren bezig geweest met proberen me iets zinnigs te herinneren, en ik heb heel precies opgeschreven hoe ik de bladzijden heb teruggekregen die meneer Avla uit dit boekje heeft gescheurd. Ze liggen naast me, nog steeds in de gele envelop; ik durf ze niet te lezen. Ik mag ze niet lezen, niet voor ik mijn geheugen terugheb. Maar wat moet ik anders als ik alleen door ze te lezen dat geheugen terug kan krijgen?

Ik kan nog opschrijven hoe ik uit de toren ben gekomen, maar gek genoeg ging dat zó vlug dat ik het nog maar vaag weet. Het was bijna helemaal donker, maar ik rende alle trappen af zonder één keer te struikelen of me een keer te vergissen. In de hal was het nog donkerder; ik wou niet de gang nog eens door en wilde door de draaideur gaan, maar die zat vast, hoe ik er ook aan rukte. Toen moest ik tóch de zwarte gang in; niet ver, want de eerste deur aan mijn rechterhand bleek niet op slot te zijn en kwam uit in een garage. Ik opende de grote buitendeuren en was zo gauw de toren uit. Ik keek even naar boven – stond daar een mens op een balkon? Meneer Avla? Ik rende weg, in de richting van de stad. Een eindje verder bleef ik staan en voelde me dankbaar en blij. Daar stond de hond op me te wachten, trouw, lief, dapper dier!

Hoe wist ik zo goed de weg in het donker. Waar haal ik de nieuwe woorden garage en balkon vandaan? Ik ken de toren! Nog even, en ik weet alles

Nee, niets meer.

Ik heb Téja de datum gevraagd, het is pas 23 maart.

Ik kan ook nog opschrijven dat de Davits me die avond vriendelijk ontvingen met ‘Welkom thuis’. Jan vroeg niet waar ik was geweest. Téja praatte later alléén met mij; ze heeft dit boekje gelezen en het me teruggegeven. Ze weet ook dat ik de verdwenen bladzijden terugheb, en dat ik haar spiegel heb gepakt. Ze wil niet dat ik ze lees, maar ze heeft gezworen dat ze geen flauw idee heeft wat erin staat.

Ondanks alles helpt ze me.

Jan denkt nu dat ik ziek ben (niet erg, kougevat, zegt Téja) en zij heeft hem ook verteld dat ze mijn dagboek heeft vernietigd door het in zee te gooien. Ze bewaakt en beschermt mij. Ik schrijf, en ik peins tot ik er suf van word.

Ik heb het eerste blaadje voor de spiegel gehouden.

Het is geschreven in mijn handschrift of in een schrift dat er heel erg op lijkt.

Tom (Thomas) Wit, ben ik dat?

Téja wil me alleen Tim noemen. [21]

TWEEDE DEEL

WAS IK DAT?

1 februari t/m 19 februari 1964

I. HET AXIOMA EN DE THEORIEËN

VAN THOMAS ALVA

Zaterdag 1 februari 1964

Dit is het begin van mijn dagboek maar ik schrijf het alleen als wetenschappelijk experiment. Ik heb vroeger ook eens een dagboek gehad toen ik xxx [22] maar dat was waardeloos en ik heb het verbrand. Meneer Alva houdt een dagboek, hij zei dat ik het ook zou moeten doen als ik b.v. een probleem wil oplossen. En dat is wat ik van plan ben. Ik wil een studiereis gaan maken, als het me lukt. En omdat het experiment pas op 29 februari kan beginnen, is wat ik nu opschrijf alleen maar een inleiding. Ik moet eerst alles vertellen van meneer Alva en zijn plan. Dat is wetenschappelijk. Ik ga een theorie bewijzen.

Meneer Alva is een uitvinder. Misschien kan ik hem beter een geleerde noemen. Hij zegt dat hij dat is geworden door zijn naam. Hij heet Thomas Alva voluit, dat zijn ook de voornamen van Edison. (Thomas Alva Edison, Amerikaans uitvinder. Er is natuurlijk ook de Spaanse Hertog Alva, maar daar heeft hij niets mee te maken.)

Dat is een punt van meneer Alva’s theorieën: namen zijn belangrijk, of beter gezegd: woorden. Alva is niet alleen een naam, maar ook een woord. Thomas is een woord. En omdat ik Thomas heet, is hij bevriend met mij geworden. In elk geval vertelt hij veel aan mij wat hij anderen niet vertelt.

Meneer Alva woont in dezelfde flat als ik, een van de nieuwe torenflats bij de duinen. Maar bij hem thuis kun je veel verder zien dan bij mij, want hij woont 12 hoog. Je kunt er de zee zien. Ik schrijf dat op omdat de zee ook belangrijk is in zijn theorieën. Hij is veel op reis geweest. Nu moet ik zijn theorieën uitleggen, maar dat doe ik morgen.

Zondag 2 februari 1964

De theorieën van meneer Thomas Alva berusten op het axioma. Als je in dit axioma niet gelooft, geloof je ook niet in de theorieën. Maar ik geloof erin (tenminste soms) en ik wil ze bewijzen. Meneer Alva zegt dat hij al bewezen heeft dat er minstens één andere wereld is dan deze, maar een echte geleerde moet zo iets nooit zomaar geloven. En meneer Alva heeft zijn bewijs nooit echt bewezen, ik bedoel hij heeft er niets van laten zien. Met andere woorden: je moet zelf naar die andere wereld gaan.

Wat die werelden betreft (zie axioma), ik moet eerst dit zeggen:

Die werelden zijn 1e) niet vreemde planeten, of sterren in andere zonnestelsels. Die horen bij ónze wereld, ons heelal, al zijn sommige zó ver weg dat we er niet kunnen komen. 2e) Ze zijn óók niet de werelden in onze fantasie of dromen. In een droom lijkt het soms alsof je in een andere wereld bent, maar die zit tóch in je eigen hoofd.

De werelden die in het axioma worden bedoeld zijn niet hier (of in heelal) en toch echt (geen droom).

Ziezo! (Ik ben gisteren bij meneer Alva geweest en heb er nog eens over gepraat. Hij had het ook over dimensies en splitsingen in de Tijd, maar dat is te ingewikkeld.)

Vraag: Waar zijn die werelden dan en hoe kun je er komen?

Antwoord: Die werelden zijn overal, maar we merken er niets van omdat ze een andere tijd hebben.

Hoe je er moet komen weet niemand. Tenminste, bijna niemand.

4 februari 1964

Toch is er een wereld waar je vrij gemakkelijk naar toe kunt gaan, die is om zo te zeggen vlakbij. En meneer Alva is er geweest.

Meneer Alva zegt dat er méér mensen op andere werelden zijn geweest. Hij bewijst dat met literatuur, gedichten en zo. (Ik heb zelf nog geen literatuur gehad op school, maar ik lees veel. Gedichten lees ik nooit.) Maar alle mensen die in andere werelden zijn geweest wilden het geheim houden en ze vertelden ervan alsof het een droom of fantasie was. Anders zou niemand ze geloofd hebben.

Ik geloofde het eerst ook niet. Ik deed wel alsof, maar ik geloofde het niet echt. Nu geloof ik het wel, of bijna. En ik ga het bewijzen.

Ik kan het! Daarom heb ik dit boekje gekocht. Als ik eenmaal in die andere wereld ben, zal ik elke dag opschrijven wat ik heb gezien en beleefd, en ik zal niet doen alsof het gefantaseerd is. Dit boekje past precies in de zak van mijn windjak. Ik neem het mee als ik ga, op 29 februari. (Ik wou dat het al 29 februari was.)

2. DE WERELD GENAAMD ‘x’ (OF IMFEA) [23]

15 februari 1964

Ik heb een tijd niets geschreven omdat xxx [24] Maar als je een theorie wilt bewijzen moet je eerst die theorie opschrijven om later te zien of het klopt met de praktijk. En dan heb ik nog veel te doen voor het de 29ste is! Ik wou alleen dat ik niet zo veel huiswerk had en dat vader me niet steeds zo achterna liep. (Ik haal op school alsmaar onvoldoendes, maar ik heb wel wat anders aan mijn hoofd.) En xx [24] Ook zou ik willen dat mijn kamer op slot kon. Han komt telkens binnenrennen en vraagt wat ik doe. Stel je voor dat hij iets gaat vermoeden!

Maar nu de theorie. Daar is de kwestie van de torenflats. Nee, dat komt later.

De wereld waar ik het bestaan van wil bewijzen noem ik ‘X’, net als de onbekende in de algebra. Meneer Alva heeft X ontdekt en hij heeft me uitgelegd hoe ik er kan komen. (Ik weet nog meer dan hij heeft verteld, maar dat weet hij niet.)

Zie tekening hiernaast

1.) De eerste cirkel stelt voor: een jaar in deze wereld. (De symbolische naam van onze wereld is dag of zon, want ze is bekend.)

2.) De tweede cirkel stelt voor: een jaar in die andere wereld ‘X’. (De symbolische naam voor die wereld is nacht of maan, want ze is onbekend.)

Meneer Alva noemt de wereld niet X, maar IMFEA en soms IMAEF, dat is een afkorting. De wereld Inter Menses Februarium Et Aprilem. Dat is latijn, het betekent: tussen de maanden februari en april.

Copie in zwart-wit van de tekening uit het dagboek (het origineel is een combinatie van lijntekening met O.I. inkt en waterverf.

Uitleg: Allebei de cirkels draaien in een voor ons onbegrijpelijke ruimte, elk volgend jaar in een andere stand, maar eens in de 4 jaar snijden ze elkaar, als het ware in een plat vlak (snijpunten A en B), en dan kun je van de ene tijd in de andere springen, en wel in het schrikkeljaar.

Meneer Alva heeft dit berekend: Eens in de vier jaar, in het schrikkeljaar, in de schrikkelmaand, op de schrikkeldag, op 29 februari, is er een ogenblik waarop je wereld X kunt bereiken. (Snijpunt A of Schrikkelpunt.) Je komt dan in de tijd van X, je kunt er één maand blijven en dan weer naar je eigen wereld teruggaan (snijpunt B, op de eerste dag van april).

Als je niet teruggaat, moet je 4 jaar wachten voordat je terugkunt (volgend schrikkeljaar). Je kunt natuurlijk ook bij snijpunt B (op 1 april) naar X gaan, maar dan moet je er elf maanden + 3 jaar blijven en dat is misschien wat lang. Om mee te beginnen kun je er dus het best op 29 februari heen reizen.

Hoe je dat doet? Het is heel geheim. Misschien kan ik het beter niet opschrijven, zelfs niet in een dagboek.

Nog een opmerking: Je kunt zien dat de tijden van de cirkels in tegengestelde richting gaan. Daardoor is alles in de wereld X een spiegelbeeld van de onze. Maar als je er eenmaal bent, zul je het niet merken omdat je zelf ook in je spiegelbeeld verandert. (Ik begreep niet alles toen meneer A. het mij uitlegde.)

16 februari (zondag)

Alles in de wereld X is dus een spiegelbeeld van hier. Levende wezens die van hier naar X gaan, passen zich aan en worden hun eigen spiegelbeeld. Dus zul je nergens last van hebben als je h xxx w xxx [25]

Dode dingen zoals je kleren, en gebouwen, blijven zoals ze zijn. Als ik dit dagboek daar wil lezen, moet ik een spiegel meenemen.

Ik heb gisteren bijna de hele dag aan de tekening van de tijdcirkels gezeten. En nu is hij nog niet erg mooi. De poes sprong op tafel toen ik bijna klaar was en maakte er nog een vlek bij ook.

Meneer Alva heeft een heleboel van zulke tekeningen. Sommige heeft hij zelf gemaakt, met passer en trekpen. Andere heeft hij uit heel oude boeken; er zijn prachtige bij en nog veel ingewikkelder, gekleurd en met geheimschrift. Ik ga proberen er nog een te maken, op een groot vel papier, ik heb al een geheimschrift verzonnen. Maar het zal wel moeilijk zijn, want ik heb geen voorbeeld. De tekening in dit boekje heb ik uit mijn hoofd gemaakt; meneer Alva wil me geen van de zijne lenen. Soms denk ik dat hij spijt heeft dat hij mij zo veel heeft verteld. Toen ik vrijdag even bij hem aan wou gaan, deed hij niet open. Ik weet dat hij thuis was; ik had hem net nog op de galerij zien staan. (Hij heeft erg woest wit haar.)

Maar nu ben ik alleen nog vaster besloten om gebruik te maken van wat ik weet. Ik zal met dit projekt doorgaan. Projekt is een goed woord, het klinkt geleerd. Maar niet erg machtig. Ik noem het Projekt 29 februari. Projekt Schrikkeldag is nog beter. Nee, Schrikkelproject. Schrikkel, schrik, verschrikkelijk, hebben die woorden met elkaar te maken?

Dat geloof ik in elk geval: dat woorden machtig kunnen zijn, niet enkel in zinnen, maar los.

3 DE KWESTIE VAN DE TORENFLATS

19 februari 1964

EEN OUD KRANTEBERICHT.

Ik heb het knipsel zelf gezien, maar schrijf het hier op uit mijn geheugen:

Raadselachtige Verdwijning

(toverij in de 20ste eeuw?)

‘Twee torenflats in de nieuwe wijk bij de duinen zijn in één nacht verdwenen. Waar ze gestaan hebben is alleen nog maar een gat; zelfs de heipalen zijn weg. Hoewel er gisteren een storm woedde, is het onbegrijpelijk dat dit kon gebeuren. De torenflats (beide 12 verdiepingen hoog) waren gelukkig nog niet bewoond; ze waren nog niet helemaal klaar…’

Het artikel ging nog verder, maar er stond niets belangrijks meer in; ze praatten over aardstralen, vliegende schotels en para-en-nog-iets en over tele-en-nog-wat.

Het stond in de Stedelijke Courant van maandag 2 april 1956, en in nog meer kranten. En op diezelfde dag zijn er veel mensen gaan kijken en hebben met eigen ogen gezien dat die twee torenflats (westen van de stad, dicht bij de zee) er niet meer waren. Op de zondag ervoor hadden een paar mensen de flats gemist; zij hebben de politie en de krant gewaarschuwd.

Acht jaar geleden is het gebeurd, maar ik had er nooit van gehoord en ook niemand anders die ik het vroeg. Maar meneer Alva, die me het bericht liet lezen, zegt dat het waar is.

Alleen gebeurde het op 1 april en daarom dacht iedereen dat het een aprilmop was.

‘Ja maar,’ zei ik, ‘dat kan toch helemaal niet? Als die flats echt verdwenen waren kon iedereen dat toch zien. Al die mensen die zelf zijn gaan kijken…’

‘Die geloofden het ook niet,’ zei meneer Alva. ‘Ze durfden het gewoon niet, want als je het wél zou geloven, is het eigenlijk heel griezelig. Denk je maar eens in! Dus zeiden ze tegen elkaar dat er op die plek nooit flatgebouwen hebben gestaan. Dat maakten ze elkaar wijs en op het laatst dachten ze dat het echt zo was. De politie kwam ook kijken natuurlijk, maar die had nog nooit zo’n zaak onderzocht en zei dus maar dat het een flauwe grap was. Daarna kwam er een Commissie die de verdwijning moest bestuderen. Maar de leden van die Commissie begrepen er ook niets van, en het rapport dat ze maakten is nooit in de krant gekomen. Tenslotte was er nog de aannemer die de flats had laten bouwen. Hij heeft nogal wat drukte gemaakt, hij schreef brieven aan de krant en aan de minister en aan de Tweede Kamer en weet ik aan wie nog meer. Maar dat heeft hem niet geholpen, de arme man. Iedereen zei dat het maar smoesjes waren omdat hij nog steeds niet was begonnen met het bouwen van de flats. En alles wat er nog in de krant kwam was dit: dat het een schande was om aan te komen met zulke fantastische verhalen in deze tijd van woningnood. En op het laatst zette een andere aannemer nieuwe flats neer op dezelfde plek. En één van die twee is deze, waar wij wonen.’

Is het gevaarlijk, op deze plek te wonen? Meneer Alva zegt van niet, niet als het aan hém ligt. Maar dat is nu niet belangrijk, het gaat om de flats van acht jaar geleden. De flats die verdwenen zijn. En iedereen is ze vergeten.

Ze staan in de wereld X.

20/2. Raar verhaal, van die torenflats (heb het net overgelezen.)

En het klopt niet met wat meneer Alva me eerder heeft verteld. Hij zei dat hij alleen levende wegens over kan brengen naar Wereld X, op z’n hoogst met de kleren die ze aanhebben en met wat ze stevig in hun hand houden.

Flatgebouwen zijn levenloze dingen en erg groot bovendien. Tóch heeft meneer Alva ze in die andere wereld gebracht. Dat deed hij per ongeluk, zegt hij nu, of eigenlijk was het een mislukte proef. (Ik zou zeggen juist gelukt, maar hij beweert dat hij niet had verwacht dat het echt zou gebeuren.) Toen hij ze eenmaal had verplaatst (met zichzelf erbij), kon of durfde hij ze niet weer terug te brengen. Nu kan hij het niet meer doen, omdat hier nieuwe flats zijn gebouwd.

Als wat hij heeft verteld werkelijk waar is, moeten de flats daar dus nog staan. Ze zullen er erg opvallen, want op X bouwen ze de huizen heel anders dan hier. Als ik daar kom, en ik zie twee flats, net als de onze, dan is dat het bewijs dat het echt is gebeurd.

Ik vroeg me af of er intussen mensen in zijn komen wonen.

Ja, er zijn mensen op X, dat is een van de eerste dingen die ik meneer Alva heb gevraagd. X lijkt heel veel op onze wereld, zegt hij; zelfs de tijd is net zo ingedeeld. De mensen op X zijn net als wij, maar er woont er geen één in de flats. Ik vroeg waarom niet.

‘Ze houden niet van flats,’ was alles wat meneer Alva zei. (Ik ook niet, ik zou liever in een huis wonen met een tuin. Gelukkig zijn de duinen en de zee vlakbij.)

Vanmiddag ben ik bij hem geweest (hij deed nu wél open) en ik heb hem een heleboel gevraagd. Maar hij wilde weinig zeggen, eigenlijk zei hij niks! Hij streek zijn witte haar helemaal in de war, deed zijn mond open en weer dicht en op het laatst zei hij:

‘Vraag me niet meer, Tom. Vaak weet ik niet eens zéker of ik er nu heus ben geweest. Soms denk ik dat ik het heb gedroomd of verzonnen.’

Dat is ook wat! De werelden van het axioma zijn geen werelden van droom of fantasie. X (of IMFEA) moet echt bestaan, daar draait het juist om.

Ik probeerde hem dat te zeggen. Ik stotterde een beetje (wat ik haast nooit meer doe), omdat hij me zo vreemd aankeek. (Zijn wenkbrauwen zijn erg borstelig.)

Toen zei hij: ‘Ik ga er binnenkort weer heen, Tom, en ik zal alles opschrijven wat ik zie en beleef. Ik zal het jou laten lezen als ik terugkom, en dan moet jij me zeggen wat je ervan denkt.’

Ik kan het beter zelf zien en beleven. Dat zei ik hem ook en niet voor de eerste keer. Ik heb hem al een paar keer gevraagd of ik mee mag. Hij weet niet dat ik in elk geval zal gaan, of hij het goed vindt of niet. Hij vindt het niet goed.

‘Nu niet,’ zei hij. ‘Bovendien zou je dan een fijne vakantie missen. Ik hoorde van je moeder dat je naar Engeland gaat. Over vier jaar mag je mee. Dan heb je je eindexamen achter de rug, als je tenminste niet blijft zitten.’

(Flauw om dat te zeggen, vader en moeder hebben hem natuurlijk verteld van mijn tussenrapport.)

‘Dan ben je volwassen,’ zei hij, ‘of in elk geval geen kind meer. Eerder kun je niet gaan. Dat is gevaarlijk.’

Dat hoorde ik voor het eerst! ‘Waarom?’

‘Een andere wereld is altijd gevaarlijk, zelfs als die mooi is en goed. Jij bent te jong.’

‘Ik word vijftien,’ zei ik, ‘op 22 maart.’

‘Erg jong,’ zei hij. ‘Je kent je eigen wereld nog niet eens. Bovendien is het gevaarlijk om het woord, uit te spreken.’

Maar nu hou ik op, het is al laat.

4. HET WOORD

Zaterdag 22 februari 1964

Nog een week!

Ik heb de bladzijs geteld die ik heb volgeschreven, het zijn er al 16, met de tekening erbij. [26] Nu zijn er 240 in dit boekje, maar ik moet er toch zuinig mee zijn, want ik heb het gekocht om het in X te gebruiken. Ik zal dus alleen nog maar opschrijven waar het om gaat: het woord.

Woorden hebben betekenis en klank.

Sommige woorden hebben meer dan één betekenis. Sommige woorden hebben behalve een bekende ook een geheime betekenis. Er zijn ook woorden die zogenaamd niets betekenen, die alleen klank hebben. Maar dat is onzin! Elk woord betekent wat. Ook woorden die je zelf verzint. Er zijn een heleboel woorden met een grote macht. In sprookjes heten ze toverspreuken. In werkelijkheid zijn het magische woorden, woorden waarmee je een berg zou kunnen verplaatsen, als je ze maar goed uitspreekt, op het juiste moment, op de juiste plaats.

Meneer Thomas Alva heeft er veel boeken over, hij heeft er zijn hele leven op gestudeerd. Hij vertelde mij ervan omdat mijn voornaam (voluit Thomas) net zo klinkt als de zijne, en ook omdat hij heeft gemerkt dat ik voor woorden voel.

Nu, en dat is het geheim. Hoe kom je in X?

Door een woord uit te spreken.

Welk woord? Dát heeft meneer Alva mij niet verteld. Hij heeft het gevonden in een boek uit de middeleeuwen. Het was niet opgeschreven, zulke woorden worden nooit opgeschreven. Ze zouden dan hun macht kunnen verliezen. Bovendien zou iedereen ze dan zomaar kunnen lezen, wat gevaarlijk is. Maar in dat middeleeuwse boek stonden tekeningen en verzen en geheime tekens. En wanneer je dat alles goed bestudeerde, kon je het woord ontdekken. Zo’n beetje alsof je een kryptogram oplost, maar dan moeilijker. Meneer Alva heeft er lang over gedacht, en het hele woord viel hem pas in op een nacht tussen waken en slapen, twintig jaar geleden.

‘Is het een lang woord?’ vroeg ik.

‘Nogal,’ zei hij, ‘en moeilijk om goed uit te spreken. Nu heb ik het alleen over dit ene woord; er zijn nog andere woorden ook…’

‘Hebt u daarmee de flats verplaatst?’ vroeg ik.

‘Ja, dat is waar, maar nooit meer zal ik zo iets nog eens doen! Er zijn meer woorden dan één, van vele weet ik minder dan niets, maar ik wil er één en niet meer dan één onthouden. Het woord voor bezielde wezens… of beter gezegd het woord waarmee je je zelf kunt verplaatsen, je zelf alleen, maar dan…’

‘Wat dan?’ vroeg ik.

Maar hij gaf geen antwoord.

Nu heb ik alweer meer dan twee bladzijs geschreven, (’t Is 12 uur, ik kan niet slapen.) Nog alleen iets over dat ene woord. Op 29 februari en 1 april (dus twee maal in vier jaar) moet je dat hardop uitspreken, op de juiste tijd, op de juiste plaats.

De juiste tijd is omstreeks zonsopgang (heeft meneer A. uitgerekend, hij weet niet precies welk ogenblik).

De juiste plaats: ergens waar je alleen bent en ver uit kunt kijken. Dat is hier dus op het strand (daar is het stil om die tijd), aan de zee.

Meneer Alva heeft het woord al een paar keer gesproken; hij is drie keer in X geweest, de laatste keer zelfs heel lang, bijna vier jaar. Over een week gaat hij weer.

Ik ga ook. Hier is het alleen maar rot de laatste tijd en –––– [27]

23/2. Meneer Alva is een oude zonderling. Dat zeggen ze thuis. Bijna iedereen zegt het. Misschien is het wel zo. Naar een andere wereld reizen, dat is toch iets zonderlings. Meneer Alva heeft veel gereisd. Hij gaat vaak naar Engeland, naar Amerika en nog verder. Niemand weet (behalve ik) dat hij oneindig ver is geweest. Of toch niet? De wereld X is bij wijze van spreken een paar seconden van hier. ‘Bij wijze van spreken’ = het spreken van het woord.

Maar de mensen bedoelen iets anders met ‘oude zonderling’. Ze denken dat meneer Alva een fantast is en zelfs misschien niet helemaal goed wijs. Hij mompelt bijvoorbeeld vaak in zichzelf als hij denkt dat hij alleen is, of als hij buiten loopt te wandelen. Ik vind dat maar goed! (Bovendien lopen geleerde professoren ook vaak te mompelen, dat lees je tenminste altijd. Omdat ze verstrooid zijn. En die zijn juist héél goed wijs, dus mompelen zegt niets.)

Ik vind dat juist goed. Meneer Alva wil mij het woord niet zeggen, en ik weet het toch!

24 februari

Ik weet het woord

Ik heb het opgevangen toen meneer Alva dacht dat hij alleen was. Ik kon het niet helemaal verstaan, maar ik heb de rest erbij gevonden en verzonnen, bedacht, bepeinsd, geraden, gefantaseerd, gedroomd, beredeneerd. Ik weet zeker dat ik het goed heb.

Op 29 februari zal ik het uitspreken en dan zal ik in een andere wereld zijn.

Ik spreek het nu al uit, zonder geluid, elke dag, zodat ik het niet zal vergeten.

25/2: Ik mag het niet opschrijven. Ik geloof dat ik het wel zou kunnen spellen. Ik zal het niet vergeten.

Hoe zal het gaan als ik het woord zeg, op de goede dag en plek? Ben ik dan éen twee drie in X? Of duurt het langer? Zou het een griezelig gevoel zijn? Pijn doen? Ik durf meneer Alva nu niets meer te vragen, ik ben bang dat hij dan argwaan krijgt. Hij vermoedt, geloof ik, soms al iets. Gisteren zei hij dat zo’n reis geen ‘pretje’ is.

En als ik ga, loop ik die andere reis mis. Oom Jan heeft me uitgenodigd om in de paasvakantie te komen logeren. Een week naar Engeland! Dat is iets waar ik zekerder van kan zijn dan de onbekende X. Toch heeft meneer Alva gezegd dat die wereld goed, ja, soms zelfs heerlijk is. En als ik weg ben, kan Han in mijn plaats naar Engeland gaan. Hij is toch al jaloers.

Hoe is X??? Ik weet er eigenlijk veel te weinig van.

1. X lijkt op deze wereld, maar is mooier.

2. Er zijn mensen, en ook dieren. (Meneer A. deed een beetje geheimzinnig over de dieren, maar later zei hij dat ze heel gewoon zijn. Honden, poezen, vogels, enz.)

3. Alles is een spiegelbeeld van hier, maar dat merk je niet als je er eenmaal bent.

4. De twee torenflats staan er.

Je zou dus zeggen dat het helemaal niet zo’n bijzondere wereld is, als het zo op hier lijkt. Maar ik denk dat het er toch heel anders is. Ik hóóp dat het er heel anders is!

Had ik meneer Alva vroeger maar méér gevraagd.

26 februari

Eén ding weet ik zeker: als ik ga moet ik in m’n eentje gaan. Meneer A. vindt het beslist niet goed dat ik het probeer. Ik weet het woord nog precies.

23/2. Ik moet gaan.

Het zou laf zijn als ik het niet deed.

28/2. Ik trek stevige kleren aan, en neem een pak brood mee, mijn mes en mijn nieuwe zaklantaarn en wat geld. (Zou ik daar wat aan mijn geld hebben?) Verder dit boekje, een schrijfstift en een spiegeltje. Een kompas heb ik niet, jammer genoeg, dat zal ik pas op mijn verjaardag krijgen.

Vanmiddag was ik met meneer Alva in de lift; hij gaf me een knipoogje en zei: ‘Tot één april.’

Ik heb een briefje geschreven, dat ik op reis ga en over een maand terug ben, en heb dat neergelegd op mijn schrijftafel.

Ik heb mijn horloge opgewonden en gelijk gezet. Ik ben gereed.

de nacht van vrijdag op zaterdag

Het is twaalf uur.

29 februari 1964, de laatste dag van de maand.

De dag is dus aangebroken. Ik durf het woord nu alleen nog maar te dénken.

(vijf voor zes in de morgen) Tot straks.

Ik ga!!! [28]

Daarna vervolgt hij zijn dagboek aan de andere kant van het opschrijfboekje; de eerste bladzij is niet gedateerd. (Zie Derde deel.)

DERDE DEEL

WELK WOORD?

23 maart t/m 1 april, geen jaartal

Ik heb dit geschreven. Ik kan daar niet aan twijfelen. Maar dat betekent niet dat ik me die andere ‘ik’ herinner: Tom (niet Tim) Wit. ’t Is niet een maand, maar een onmeetbare tijd geleden dat hij of ik in dit boekje heeft geschreven, letterlijk in een andere wereld. Ik ben ijskoud, alleen door eraan te denken. Ik probeer het allemaal te begrijpen.

De plek, wereld (‘X’, zegt Tom) waar ik nu ben is dus echt vreemd, ook als ik mijn geheugen terug zou krijgen zou het hier vreemd zijn, of nog vreemder.

Als ik terug wil naar waar ik vandaan kom moet ik een woord uitspreken: Het Woord. Welk woord? Niet axioma, en ook niet amoixa, begrijp ik nu. Wat dan wel?

Geen flauw idee.

woensdag 24 maart (is het hier ook 1964?)

Maar ik weet wie Thomas Alva is – hij heeft wit haar en borstelige wenkbrauwen. De oude man, de zonderling, de uitvinder. De torenwachter. Hij kent mij dus werkelijk van vroeger. Hij noemde mij Tom. Avla. Hij heeft zijn naam omgedraaid.

We hadden misschien beter samen ‘op reis’ kunnen gaan. We horen in dezelfde wereld. Moeten we daarheen terug? Over een week is het 1 april.

Toch begrijp ik niet waarom meneer Avla-Alva deed zoals hij deed. Ik moet zo gauw mogelijk naar hem toe, naar de torens van februari. Nee, eigenlijk zouden ze de torens van 1 april moeten heten.

De torens zijn de torenflats van Toms dagboek. Daar waar ik vandaan kom werd er dus wél in gewoond. Ik woonde zelf in een torenflat. Maar dat was een andere toren, gebouwd na 1956, heel ver van hier. Hoe kom ik daar terug? En wil ik wel terug?

Hoe is de wereld waar ik vandaan kom?

Ik begrijp nu waarom ik het woord februari aan de torens verbonden heb. Februari was een belangrijke maand, 29 februari de dag van vertrek. En wat heb ik geschreven en getekend op 15 februari?

Eens in de vier jaar, in het schrikkeljaar, de schrikkelmaand, schrikkeldag… 29 februari is de schrikkeldag, de laatste dag van de maand.

En hier – 31 februari.

De datums kloppen niet! Deze twee werelden kloppen niet met elkaar. Ik moet hier weg. Terug. Waar naar toe wanneer is het 1 april? Ik word er –––– [29]

Téja is gekomen, heeft me mijn boekje afgenomen, me in bed gestopt en gezegd dat ik moet slapen. De beste waarheid, zei ze, is misschien te vinden in dromen.

Dat was uren geleden. Nu is de middag om, ze heeft me het boekje weer teruggegeven. We hebben samen gegeten en niets tegen elkaar gezegd. We houden misschien van elkaar, maar we zijn werelden apart.

Is dat waar? Ik durf het haar niet te vragen.

Misschien is dat axioma wel helemaal verkeerd.

25 maart

We zaten met z’n drieën op dat wonderlijke kleed, Téja en ik, en Jan. De dieren waren er niet bij.

In het kleed zag ik telkens cirkels; ik dacht aan de tekening in mijn spiegeldagboek. Misschien zijn er in het kleed óók aanwijzingen, als in meneer Alva’s oude boeken, en zijn al die vreemde figuren letters en woorden.

‘Téja,’ zei Jan Davit, ‘heeft je dagboek gelezen.’

‘Allebei mijn dagboeken,’ zei ik.

‘Weet je zeker,’ vroeg hij, ‘dat dat andere dagboek ook van jou is?’

‘Ik weet het heel zeker.’

‘Herinner je je er iets van?’

‘Nee.’

Hij trok met een vinger figuren na op het kleed.

‘Beste Tim…’

‘Ik heet Tom.’

‘Tom dan. Wat doet een naam er toe? Jij en mijn dochter hebben me belogen en bedrogen…’

‘Dat moet je niet zeggen,’ onderbrak Téja hem. ‘Ik heb…?’

‘Je hebt gedaan wat je vond dat je doen moest,’ zei Jan vriendelijk tegen haar. ‘Je hebt gedaan wat je zelf wilde, tegen mijn raad in, maar goed, het is gebeurd. En toch is het – geloof ik – nog steeds niet te laat.’

Ik dacht: ‘Te laat voor wat? Nog niet eens een week en het is 1 april. Misschien nog eerder, ik moet te weten komen hoe het met de datums zit…’ Toen schrok ik van mijn gedachten. Ik wilde immers niet terug?

‘Ik wil toch niet weg van Téja, naar een wereld die ik niet ken, vier jaar wachten voor ik weer hierheen kan gaan? Nee, ik wil niet terug, ik kan trouwens niet terug, want ik weet het woord niet.’

‘Nog niet te laat,’ zei Jan Davit en hij keek op van het kleed. ‘Je kunt nog steeds je dagboek, je beide dagboeken vernietigen, ophouden met dat gezeur over een Vergeten Vroeger, en hier blijven bij Téja en mij. Dat wil mijn dochter. Ik ook, omdat ik haar graag gelukkig zie.’

Ik wendde mijn ogen af naar Téja, maar zij zat met gebogen hoofd, haar haar viel voor haar gezicht en ze keek mij niet aan. Toen moest ik wel weer haar vader aankijken.

‘Dat andere dagboek kan nou wel door jou geschreven zijn,’ zei hij, ‘maar is niet echt van jou, want je weet niet eens over wie het gaat. Het heeft je geen steek verder gebracht.’

‘Jawel,’ begon ik. ‘Ik herinner me niets, maar ik begrijp meer…’ Maar dat was niet waar.

Ik begrijp er minder en minder van. Soms kan ik dat andere dagboek niet eens gelóven.

‘Begrijp je dan niet dat je moet leven in het Hier en Nu?’ zei Jan. ‘Je herinnert je niet eens het woord.’

(Hij heeft het dus ook gelezen, of Téja heeft het hem verteld.)

Ik kon niets zeggen, schudde alleen maar mijn hoofd.

‘Herinner je je het woord nu?’

‘Nee.’

‘En als je het je herinnerde, zou je het dan uitspreken en teruggaan?’

‘Wanneer?’ dacht ik. ‘Nee!’ zei ik… ‘Ik weet het niet,’ dacht ik.

‘Zeg toch ook eens wat, Téja. Ergens anders heb ik een vader en een moeder, een broer (denk ik) die Han heet, een oom in Engeland (met één 1), een poes…’ Ik vroeg: ‘Geloven jullie het dan? Geloven jullie in het axioma? Ja, dat moet wel. De spiegels…’

‘Ik weet dat er andere werelden zijn dan deze,’ zei Jan. ‘Ik denk dat iedereen beter in zijn eigen wereld kan blijven, maar als iemand per ongeluk of met opzet in een betere wereld terechtkomt… want deze wereld is beter dan de jouwe…’

‘Hoe weet je dat?’

‘Ik bedoel jouw wereld zoals die uit het dagboek naar voren komt. Waarom wilde je er zo graag weg? Een maand lang schreef je (als jij het schreef) over niets anders. Daar vond je het niet prettig op school, hier wel. Daar woonde je in zo’n verschrikkelijke toren, zonder tuin. Ik heb gelezen dat het daar “rot” is en hier “heerlijk”.’

Téja ging rechter zitten, zodat ik niet alleen haar lange haren, maar eindelijk haar gezicht zag, veraf, ogen neergeslagen. En toch, wist ik, waren haar gedachten bij mij. ‘En Téja is hier.’

‘Laten we aannemen dat je het allemaal zelf geschreven hebt en dat het waar is,’ zei Jan Davit, ‘dan ben je gekomen waar je wezen wilde. Je hebt je eigen wereld zo ver achtergelaten als je kon: door die helemaal te vergeten.’

‘Niet helemaal,’ dacht ik.

Jan praatte door. ‘Zo is de situatie. Maar als je je alles zou herinneren en door het spreken van een woord uit deze wereld zou kunnen verdwijnen, dan zou je hier niet meer thuishoren.’

‘En evenmin daar,’ fluisterde ik… ‘Want daar is geen Téja,’ dacht ik, maar haar vader scheen dat niet te voelen, want hij vroeg: ‘Waarom niet?’

Ik begon zomaar wat te antwoorden, maar alles wat ik zei was waar: ‘Omdat ik daar naar hier zou verlangen, omdat het hier echt heerlijk is en, ach dat weet je toch, om Téja… En omdat ik niet in een toren wil wonen; ik ben bang voor de torens.’

‘Misschien ben je bang voor de torens omdat je er heel vaag iets van hebt onthouden,’ zei Jan.

‘Dus het is allemaal waar, ik kom daar vandaan!’

‘Waar vandaan?’

‘Van een Andere Wereld.’ Ik werd ongeduldig en boos omdat hij met zoveel omwegen praatte. Maar ik dacht toen plotseling heel zeker te weten dat het waar moest zijn: die angstige, droomachtige herinneringen bij de zee waren een bewijs: ik had toen net het woord uitgesproken en was dus een onmeetbare tijd in de twee werelden tegelijk. [30]

‘Je kunt maar in één wereld tegelijk leven,’ zei Jan Davit. ‘Je bent nu hier en een paar dagen geleden vond je het hier nog heerlijk. Weet je het woord waarmee je hier weg kunt?’

Ik zei niets.

‘Het woord waarmee je terug kunt?’

‘Nee, dat heb ik al gezegd.’

‘Maar als je het wist, Tim, zou je het dan niet willen proberen? En dan ben je weg en kunt pas over vier jaar terug.’

‘Ik herinner me het woord niet,’ zei ik, ‘en al was het wél zo, wat dan nog? Ik weet niet eens wanneer het 1 april is, wanneer het daar 1 april zal zijn.’

Voor het eerst keek Téja me aan. ‘Als je weggaat,’ zei ze, helder en duidelijk, ‘wil ik niet vier jaar op je wachten.’

‘Maar ik wil niet weg!’ riep ik. ‘Ik wil alleen weten wie ik ben, of was. Is dat zo erg? Ik wil niet anders zijn dan jullie.’

‘Als je van een andere wereld komt ben je anders dan wij,’ viel Jan me in de rede. ‘Daar gaat het juist om. Zolang je niets van die andere wereld weet, hoor je het best thuis op de plaats waar je nu bent, bij ons. En daarom vind ik nog steeds dat je op moet houden met dat zoeken naar vroeger, omdat dat “vroeger” iets “anders” is. Dat betekent dat je beide dagboeken weg moet doen. Het weinige dat je je herinnert is meer dan genoeg; het is eigenlijk heel veel: je kunt horen, zien, voelen, je bewegen, je kunt denken en je gedachten uitspreken, opschrijven… Maar als je door het schrijven in je dagboek soms herinneringen terugkrijgt uit een andere wereld, dan zou déze wereld je wel eens te vreemd kunnen worden. Wat zal er dan met je gebeuren? Zul je zijn als een statenloze, nergens thuis, een zwerver, steeds buitengesloten uit beide werelden? Misschien zul je het woord vinden, en nogmaals, zul je dan sterk genoeg zijn om het niet uit te spreken?’

‘Alleen maar om te weten of…’ fluisterde ik.

Jan stond op. ‘Denk daar maar eens over na,’ zei hij, ‘maar niet te lang, mijn jongen.’

Hij ging weg. Téja bleef. Ik staarde naar het kleed tot de figuren dansten voor mijn ogen, ik werd bang dat in de tekens plotseling het woord geschreven zou staan, ik deed ze dicht en wist dat Jan gelijk had. ‘Als ik het woord weet zal ik het waarschijnlijk uit willen spreken.’

Ik tastte naar Téja en pakte haar hand. ‘Ik ben niet compleet,’ fluisterde ik. ‘Wil je me hebben zoals ik ben, niet compleet? Waarom kan het niet anders zijn?’

Téja kwam dichterbij en vleide zich tegen me aan. ‘Denk aan het axioma,’ fluisterde ze. ‘Er zijn meer werelden dan deze. Maar ik ben alleen hier, in deze… Heb je het niet verstaan? De meeste mensen vinden dat iedereen in zijn eigen wereld moet blijven. Jij terug naar de jouwe, ik hier in de mijne. Ze zullen ons willen scheiden.’

‘Als ik het woord wist, zouden we bij elkaar kunnen blijven, in welke wereld dan ook,’ zei ik.

Ze pakte me ruw vast, zodat ik haar nagels voelde in mijn arm, liet me toen plotseling los en kwam half overeind. ‘Zeg dat niet nog eens,’ siste ze bijna. ‘Ik ga niet met je mee naar een andere wereld. Dat kan niet, nooit, nooit!’

‘Maar ik moet wél doen wat jij wilt en hier blijven.’

Téja stond op. ‘Ik heb er voor gezorgd dat je bij de torens kwam, de torenwachter vond, dat je je verloren bladzijden terughebt. Niet voor mezelf, alleen omdat jij het wou. En waar heeft dat jou gebracht? Nergens! Jan heeft gelijk; gooi dat ellendige dagboek van je weg, als je tenminste hier wilt blijven. En als je dat niet wilt, verdwijn dan, met je axioma’s van werelden die niet eens bestaan…’ Ze stampvoette. ‘Ga weg, ga wonen in zo’n afschuwelijke toren die hier nooit had mogen zijn. En vergeet mij, vergeet mij!’

Ik begon wat te zeggen, van alles door elkaar, want ik was verschrikt, boos en bedroefd tegelijk. Maar ook dat heeft me nergens gebracht behalve dat ik nu in mijn kamer zit en alles probeer op te schr ––––

Veel later

Zover was ik gekomen toen Téja binnenkwam en me op hoge toon begon te verwijten dat ik meer om mijn dagboek geef dan om haar. We maakten ruzie, totdat we Jan hoorden roepen: ‘Téja, Tim, hou op en kom hier!’

Ik ben het raam uitgesprongen en weggelopen, hard weggerend, aan één stuk door, alsof ik werd achtervolgd. En ik werd achtervolgd, misschien ben ik steeds achtervolgd. Ik denk dat er iemand beneden, buiten op me wacht.

Ik schrijf dit in de tweede toren.

(nog steeds 25 maart)

Ik ben de duinen in gevlucht, heb het Gevaarlijke Pad genomen, want dat is de kortste weg naar de torens.

‘Alleen met meneer Alva zal ik misschien zonder raadsels kunnen praten, omdat hij mij van vroeger kent.’

Weer vroeg ik me af waarom het pad gevaarlijk is… eigenlijk is het erg mooi; het is hier overal mooi, behalve in de torens. (Van buiten of van ver gezien zijn zelfs de torens soms mooi.) De zon scheen, maar ik had het koud; ik had bij mijn vlucht mijn jak niet meegenomen.

Bij het grijze gebouwtje bloeiden nog steeds uitbundig de kokardebloemen en daar aangekomen dacht ik te begrijpen wat er verkeerd was… ‘Wij zitten opgescheept met raamloze huisjes en nutteloze torens’… Meneer Alva had de torens hierheen gebracht van onze eigen, door mij vergeten wereld. Had hij (of een ander) ook dit kleine, dreigende gebouwtje overgebracht? Waar had het voor gediend? Wat betekende die bliksemschicht?

En toen klonk daar plotseling de stem die ik net in mijn gedachten had gehoord, de harde stem van de duinwachter die door Jan Davit ‘Wim’ wordt genoemd.

‘Maar jongen,’ zei hij tegen mij, ‘wat doe je nu? Je weet toch dat het hier voor jou verboden is?’

Ik stond te trillen op mijn benen. ‘Straks neemt hij me gevangen, pakt me mijn boekje af.’ Ik probeerde gewoon te doen. ‘Verboden?’ herhaalde ik dom.

Hij praatte door: ‘Er staat een heel duidelijk bord, voor jou waarschijnlijk dubbel duidelijk.’

‘Waarom?’ fluisterde ik.

‘O, weet je dat niet? Des te beter, jongen. Maar je ging tóch dit pad in. Waarom dat?’

‘Omdat ik er zin in had.’

Hij kneep zijn ogen half dicht. Zijn gezicht is groot en rond en net zo bruin als van Jan Davit, maar zijn ogen zijn groengrijs en hém mag ik niet.

‘Hoe heet je, jongen?’

‘Dat weet u toch: Tim.’

‘Dat rijmt op Wim!’ Hij lachte, maar daar liep ik niet in. ‘En wie ben je, Tim?’

‘De neef van uw vriend Jan Davit, uit Engeland.’

‘Uit Atlantis, dacht ik.’

‘Ik kom uit Atlantis,’ verbeterde ik mezelf, ‘via Engeland.’

‘Goed zo! Zullen we dan maar samen naar Jan Davit… naar je oom toe gaan?’

‘Nee,’ zei ik, ‘dank u. Ik ga door, dit pad af.’

Hij stond erg breed voor me.

‘Waarom is het verboden?’ zei ik. ‘Téja zei me dat er hier niets verboden zou mogen zijn. Ik zal geen bloemen plukken.’

‘Jongen, doe niet zo moeilijk,’ begon hij. ‘Wat heb je…’

‘Laat u me door!’ zei ik met de moed der wanhoop. ‘Ik moet naar de torens.’

Hij hield me niet tegen toen ik om hem heen liep en verder rende. Na een tijdje keek ik om en zag dat hij me volgde, maar hij rende niet, hij stapte op z’n dooie gemak vooruit. Ik liep nog harder en bedacht toen dat hij tóch al wist waar ik naar toe ging. ‘Maar misschien,’ dacht ik, ‘weet hij niet dat meneer Alva in de tweede toren zit.’

De torens stonden stil in de wind, heel hecht en echt tegen de helderblauwe hemel. Sommige ramen lichtten een beetje door zonnespiegeling; waar het glas kapot was, waren er doffe gaten.

Vlak bij de voorste toren stonden een heleboel mensen, met de torenwachter, die me zag, me wenkte en naar me toe kwam. Nee, het was niet meneer Avla of Alva, maar de man Vaal, die op hem lijkt. Hij herkende mij ook, al zei hij alleen:

‘Wat doe jij hier? Dit is mijn terrein.’

‘Ik wil de torens bezichtigen,’ zei ik haastig. ‘Dat mag toch wel? Iedereen bekijkt ze.’

Hij keek om naar de mensen bij de draaideur en zei onwillig: ‘Je behoort door de póórt te komen; hoe kan ik er anders een oogje op houden? Nou ja, kom maar mee.’

Maar toen ik vroeg of ik ook de tweede toren kon bekijken werd zijn gezicht helemaal strak. Ik moest het erop wagen: ‘Ik ben een vriend van meneer Thomas Alva, of Avla, die in de andere toren woont.’

Hij bewoog zijn lippen zonder dat er geluid uitkwam. Ik keek achterom en zag in de verte Wim verschijnen.

‘Ik ben meneer Avla’s enige echte vriend,’ fluisterde ik, ‘ik bedoel dat ik uit dezelfde wereld kom. Ik moet… laat me meegaan… help me.’

Ik durfde niet weer om te kijken, maar ik wist dat de torenwachter Wim ook had gezien. Hij bromde iets en we liepen samen naar de andere mensen toe, die stonden te wachten bij de voorste toren.

‘En nu,’ zei meneer Vaal, ‘zullen we deze toren binnengaan door vier vernuftig geconstrueerde draaiende deuren… nooit echt open, nooit echt dicht. We gaan na elkaar; dat kan snel gaan, maar u zou er ook voor kunnen zorgen dat u nooit binnen komt.’

‘Elkaar achterna zonder elkaar ooit te bereiken,’ zei iemand uit de groep.

‘Nooit binnen komen en evenmin ooit buiten komen,’ zei een ander. ‘Wat is de betekenis van zulke toegangsdeuren? Ik geloof dat ik maar helemaal buiten blijf.’

‘Waarom? U bent toch niet bang?’ klonk een harde stem, en daar stond Wim, vlak bij me. ‘Kan ik ook nog mee naar binnen?’ vroeg hij.

Het was plotseling erg stil. Alle mensen keken naar Wim. Die knikte ons allemaal toe (mij ook) en zei: ‘Laten we de toren gaan bekijken. Het is nog steeds niet verboden.’

‘Denkt u, duinwachter,’ vroeg een van de anderen (het was een bleke vrouw met een bedroefd gezicht), ‘dat het verboden zal worden?’

Wim haalde zijn schouders op. ‘Eigenlijk zou hier niets verboden mogen zijn,’ zei hij, ‘maar het is niet aan mij om om dat te beslissen. De torens hóren hier niet en wat mij betreft mogen ze morgen verdwijnen. Wat voor schepselen hebben deze bouwsels verzonnen? Het bezichtigen ervan zou wel eens gevaarlijk kunnen zijn voor brein en geest.’ Hij keek mij aan.

‘Maar waarom wilt u dan mee?’ vroeg dezelfde vrouw.

‘Ik ben ook maar een mens,’ zei de duinwachter, ‘en nieuwsgierig, net als u.’

‘Zullen we dan binnengaan?’ zei de torenwachter. ‘Om de beurt, ik ga wel voor.’

Maar de mensen aarzelden. ‘Denkt u,’ vroeg iemand, ‘dat deze toren plotseling kan verdwijnen, net zoals-ie eens gekomen is?’

‘Ik heb gehoord,’ fluisterde een ander, ‘dat deze torens er eigenlijk helemaal niet zijn; ze zijn van schijn-materie, een fictie die echt lijkt…’

‘Dat moet u niet zeggen,’ zei de torenwachter. ‘Laten we er alsjeblieft van uitgaan dat ze hecht en solide zijn, en dus betreden en bezichtigd kunnen worden. Zie maar hoe ik een duw geef tegen deze draaiende deur…’ Zijn stem leek nu op die van meneer Avla.

Ik luisterde goed naar alles wat gezegd werd, want ik hoopte iets te weten te komen wat ik niet wist. En al die tijd lette Wim op mij, alsof hij door mij iets te weten kon komen dat hij niet wist. En daar had hij misschien gelijk in. Toen we allemaal binnen waren begon de torenwachter plechtig te vertellen dat we nu een gebouw betreden hadden waar niemand met zekerheid van wist waarvoor het dienen moest. Als ik nou eens gezegd zou hebben: ‘Deze toren dient om in te wonen!’?

Hoeveel mensen kunnen er worden opgeborgen in een toren met 1000 kamers, of meer?

Ik stond in de kille hal en kon nog steeds niet echt geloven dat dit de toegang was tot een opstapeling van huizen. En ondertussen vroeg ik me af hoe ik aan Wim kon ontsnappen. Hij was hier om mij! Wist hij van meneer Avla in de andere toren?

‘Een gebouw zó groot als dit,’ galmde de torenwachter, ‘moet natuurlijk een doel of bestemming hebben gehad; daar zijn verschillende theorieën over. Maar we weten niet wie het gebouwd heeft en wanneer. Het staat hier, evenals de toren hiernaast, nu bijna acht jaren, zoals u misschien weet. Binnenkort acht jaar precies.’

‘Dat klopt!’ dacht ik en merkte met een schok dat de twee wachters mij allebei aankeken. Veelbetekenend. Beschuldigend. ‘Niet ik heb de torens hier neergezet’, dacht ik, ‘’maar meneer Avla… Alva. Ik moet naar hem toe, ongemerkt naar de tweede toren.’

De torenwachter liet de mensen de cel achter de deur met het kijkgat zien. Alleen Wim keek niet; hij lette nog steeds op mij, zodat ik niet kon vluchten.

Toen maar omhoog, de trap op… De duinwachter liep met me mee; hij had zijn gekke hoedje afgenomen en veegde zijn voorhoofd af.

‘Waarom bekeek je de cel niet?’ vroeg hij.

‘Waarom keek u er niet naar?’ zei ik.

‘Ik ben hier al eerder geweest.’

‘Ik ook.’

Hij bleef staan op de eerste overloop. ‘En ben je nu van plan wéér al die trappen op te klimmen?’

‘Ja zeker,’ zei ik zonder na te denken, ‘dat moet wel, nu de lift niet werkt.’

‘De wát?’ We staarden elkaar aan.

‘De lift,’ zei ik langzaam. Mijn adem stokte.

‘Lift,’ herhaalde hij, alsof het een nieuw woord was, dat –

Ik heb me wéér iets herinnerd. [31] Geen gevangeniscel meer, gewoon een werktuig om op en neer te gaan. Je drukt op een knop en… Maar op dat ogenblik was de hele toren een gevangenis en Wim was mijn bewaker.

De anderen kwamen de trap op. Ik ging zoveel mogelijk tussen hen in lopen en probeerde bij Wim uit de buurt te blijven. Ik was daar zó mee bezig, dat ik haast niets hoorde van wat de torenwachter zei, totdat we op de zesde galerij kwamen.

‘Hier kunt u de zee zien,’ zei hij. ‘Hoe hoger u komt, hoe mooier het uitzicht wordt. En achter elke deur zijn dezelfde kamers. Leeg, ongebruikt.’

Hij deed een deur open, we gingen binnen… een huis in? Heel even was ik met de torenwachter alleen.

‘Ik moet hier ongemerkt weg,’ fluisterde ik. ‘Kunt u Wim, de duinwachter, niet aan de praat houden?’

‘Ik zal het proberen,’ fluisterde hij. ‘Maar je moet wél handig zijn. Hij blijft steeds in de buurt van het trappenhuis.’ Dat was waar; Wim ging nooit ver de galerijen op.

‘Ik ga langs de brandtrap omlaag,’ fluisterde ik. ‘Dat verwacht hij misschien niet.’

Nog meer trappen, galerijen heen en weer, lege, stoffige kamers in en uit… Pas op de elfde étage kreeg ik mijn kans. En toen was daar de verschrikkelijke diepte onder de open brandtrap, die naar beneden spiraalde.

Ik was misselijk toen ik naar omlaag begon te gaan; het dunne ding zou me vast niet houden, oplossen in het niets… wat ook weer? Schijn-materie. Maar even later klikklakten mijn schoenen op hard metaal. Tussen de spijlen van de leuningen en de treden door zag ik hoe duizeligmakend hoog ik nog was. Toch bleef ik dalen, draaiend en draaiend, steeds vlugger; het zieke gevoel werd minder toen ik lager kwam; soms leek het of ik zweefde. Eindelijk was ik beneden, de grond deinde, ik liep zwaaiend en zwetend naar de andere toren, zonder op of om te kijken.

Ik was er: de spiraaltrap daar voorbij (daar zal ik niet langs omhoog gaan!), de deur in die ernaast is – open – de lange, erg nauwe gang door, tot in de hal met de kastjes waar de lift is, weer trappen op… ‘Welke étage? Daar waar ik de zee kan zien. Heeft Wim al gemerkt dat ik ontsnapt ben? Weet hij dat ik hier ben?’

Ik wilde dat ik een woord wist om mijzelf, de toren en alles ver weg te wensen, buiten bereik van wachters en achtervolgers. Nee, dat mag ik niet denken, dat is gevaarlijk.

Ik vond de galerij waar ik zijn moest: één deur was op slot, daar had Téja de hond voor zitten janken, daarachter moest meneer Alva zijn. Ik klopte aan, ik bonsde, ik riep, maar niemand deed open. Ik keek naar de toren waar ik vandaan kwam… stonden daar mensen naar mij te kijken, voor een raam, op een balkon? De zon scheen in mijn ogen, ik wist het niet zeker.

Tenslotte ging ik de deur ernaast binnen, liep de kamers door naar de achterkant, ging het balkon op en klom vandaar op het balkon dat hoort bij het stukje toren waar meneer Alva woont. Ik kwam waar ik wezen wilde: dezelfde kamer, met het bed op de grond, de lamp en de kist en ook nog een tafel, een stoel, een bankje en wat losse rommel, en de lappen voor het raam. Maar meneer Avla was er niet.

Hier ben ik nu. Meneer Avla/Alva is nog steeds niet gekomen. Ik heb geprobeerd zijn kist open te maken, maar die is en blijft op slot. Ik heb de andere kamers bekeken: leeg… alleen deze en de keuken (?) zijn gebruikt. Op het aanrecht naast de gootsteen stond een half volle fles waar ik wat uit gedronken heb; daar ben ik van opgeknapt.

Nu is het nog later en bijna helemaal donker. Ik zal de lamp maar aansteken, want ik kan haast niets meer zien. Ik wacht nu zeker al uren. En bijna al die tijd heb ik zitten schrijven, met een stift die ik hier op de tafel vond. Mijn eigen stift ligt thuis, nee, niet thuis. Bij de Davits. Téja.

Ik heb de fles helemaal leeg gedronken en voel me raar, verward, doezelig en helder tegelijk. Soms doe ik mijn ogen dicht en verwacht iets heel anders te zien als ik ze open doe. Maar dat gebeurt nooit.

Ik hoor stappen ergens. Komt hij daar?

Eindelijk is hij er; hij was niet verbaasd mij te zien. Ik begon meteen te vragen, alles door elkaar, maar hij zei dat ik stil moest zijn. ‘Dus je bent nog steeds je geheugen kwijt?’

Ik zei dat ik dáárom gekomen was. Hij moet me helpen, hij kent me van vroeger.

‘Stil toch! Ik ken jou niet beter dan jij mij. Van vóór 30 februari herinner ik me niets.’

Vrijdag 26 maart

Meneer Avla stond tussen mij en de lamp, zijn haar wijd om zijn hoofd, het licht scheen er doorheen. Ik kon hem niet goed zien, maar zijn antwoord hoor ik nog steeds:

‘Ik herinner me niets, geen steek, geen moer, geen donder, begrijp je me?’

En het is zo, het is waar. Hij zegt dat ik het me niet te veel aan moet trekken. ‘We zitten in hetzelfde schuitje,’ allebei zonder geheugen, ‘ver van ons geboorteland.’

Daar zaten we dan, gisteravond, alles vergeten; de woorden ‘vervolgd en gevangen’ tolden door mijn hoofd. Ik moet ze hardop gezegd hebben, want hij vroeg: ‘Ben je gevolgd hier naar toe?’

‘Ik ben bang van wel.’

‘Ach ja. Maar gevangen zijn we nog lang niet! Niet in deze toren. De toren is van ons.’ Hij boog zich naar me toe en tuurde in mijn gezicht. ‘Jij hebt al mijn wijn opgedronken! We moeten eten… Tom heeft me gelukkig een heleboel meegegeven.’

‘Tom?’

‘Mijn vriend Vaal, de échte torenwachter; hij heet ook Tom. Of Thomas. Driemaal Thomas, dat is toch iets… Herinner je je het woord?’

‘Alleen dat amoixa axioma betekent,’ zei ik slaperig. Ik hoorde hem zuchten.

‘Hoe weet u dat ik Tom heet?’ vroeg ik.

‘Ik was beter voorbereid dan jij. Ik hou al jaren een dagboek bij en ik wist wat me te wachten stond…’

Terwijl hij praatte viel ik in slaap.

Dat was gisteren. Vandaag weet ik een heleboel meer. En het aller-verschrikkelijkste is dat het erbij hoort. Het gebeurt op de reis van onze eigen wereld naar hier: ergens onderweg raak je je geheugen kwijt.

Meneer Alva zegt dat je niet alles vergeet – want dan zou je als een pas geboren baby zijn maar wel heel veel; hij is nog meer vergeten dan ik. Hij wist het van tevoren en had dus een heleboel opgeschreven over zichzelf dat hij hier meteen kon lezen. Bovendien is hij hier al voor de vierde keer en hij herinnert zich wél alles van wat hij de vorige keren hier heeft beleefd.

Ik begrijp alleen nog steeds niet helemaal waarom hij me mijn dagboek van vóór 30 februari heeft afgepakt.

Hij wil nu lezen wat ik heb geschreven sinds ik met Téja mee ben gegaan.

Antwoord van meneer A [32]

Waarom ik je spiegelschrift-dagboek heb weggenomen, Tom? Om verschillende redenen, de belangrijkste komt het laatst.

Als je het metéén gelezen zou hebben, had je er wel zó van kunnen schrikken dat er helemaal niets van je geheugen was overgebleven. Of je had het niet geloofd. En als je het wél geloofd had (zoals nu, maar nu was je er enigszins op voorbereid) en niet al te zeer geschrokken… zou je dan niet (nog véél meer dan nu) in de war zijn geraakt tussen wat je hebt gelezen en wat je je werkelijk herinnert??

Op de eerste dag dat je hier was – 30 februari – had je je al meer herinnerd dan ik ooit in een week; waarschijnlijk omdat jij jong bent, en dus leniger van geest, met meer aanpassingsvermogen.

Daarom nam ik je vroegere dagboek weg: ik wilde ervoor zorgen dat je geest onbevangen bleef, ik hoopte dat je geheugen vanzelf, met zo weinig mogelijk hulp van wie of wat dan ook, terug zou komen. De kans daartoe was bij jou veel groter dan bij mij. En die kans is misschien nog niet geheel verkeken.

Je vriend (nog steeds, of

opnieuw) Thomas Alva

Terwijl meneer Alva mijn dagboek las, [33] las ik stukjes van de zijne – lang niet alles, want hij heeft schriften vol geschreven. Het was gek om te lezen wat er over mij in staat, soms leek het net alsof het over een ander ging.

En ja, Han is mijn jongere broer. Het is ook zeker dat ik een moeder en een vader heb.

Misschien is deze toren alleen maar akelig omdat-ie zo leeg is; hij zou vol met mensen moeten zijn. Maar ik herinner me nog steeds niets van thuis en deze wereld is vast en zeker beter dan die waar ik vandaan kom. Meneer A. denkt dat ook.

Tóch hebben we allebei het gevoel dat we ondanks dat misschien terug zouden moeten gaan. Dat geldt vooral voor mij, zegt hij, want ik heb familie daar; hij heeft kind noch kraai.

Maar ik heb ook iemand hier. Téja.

Ik moet naar buiten, ik wil kokardebloemen plukken op het Verboden Pad; ze doen me aan haar denken. Maar dat kan ik meneer Alva niet uitleggen en hij wil me niet laten gaan. ‘Schrijf, schrijf,’ zegt hij. ‘Schrijf alles op, alles…’ Ik wilde het niet meer, ‘maar je moet’ zei hij, ‘want dat is het enige dat je straks zult hebben als je terugbent.’

Ik begreep het niet – nu wel. Het gebeurt ook omgekeerd: als je daar terugkomt, zul je alles van hier vergeten zijn. Alles??!! Dat kan niet, dat wil ik niet.

Ik ga niet terug. Ik kan het niet (gelukkig), al zou ik willen. Ik weet immers het woord niet.

‘Ik weet het woord,’ zegt meneer Alva, ‘en ik zal het je vertellen.’

Ik wil het niet weten, ik wil het niet weten. Hij heeft het niet gezegd. Maar ik ben bang, elke keer als hij naar mij kijkt en als hij zijn mond open doet.

Misschien is hij wel gek. Er kan geen andere wereld zijn dan deze. Ik kom uit Atlantis of uit Engelland, met een schip over zee. Dat andere dagboek is onzin.

Maar hoe kwam ik op het strand, met mijn linkerschoen aan mijn rechtervoet?

BIJLAGE 1: Uit de geschriften van Thomas Alva [34]

De eerste maal dat ik het Woord uitsprak was in het jaar 1944 – twintig jaar geleden moet dat zijn. In mijn wereld woedde toen een oorlog, ons land was bezet, ik wilde weg, hoe dan ook. En het is me gelukt; ik was Hier – Inter Menses Februarium Et Aprilem – géén exact spiegelbeeld van mijn wereld, maar een vertekend beeld, of een verbeterd beeld, want hier was er geen oorlog. Maar dat wist ik toen niet meer; ik was geheel zonder herinnering. Ik voelde mij misschien nog meer verloren dan mijn naamgenoot, de jongen Tom Wit, toen hij hier kwam; vergeefs heb ik in die maartse maand naar mijn afkomst en herkomst gezocht – niet wetend welk een geluk mij ten deel was gevallen: korte tijd te mogen verblijven in een wereld die vrolijk, vredig en vriendelijk was.

Nu ik hier weer ben – en dit is de vierde maal – herinner ik mij alles van die eerste keer en ook van de keren dat ik hier was erna, maar ik weet niets van waar ik vandaan kom, behalve dat wat ik met verbazing in mijn eigen dagboeken lees, net zoals ik straks daar ongelovig zal lezen wat ik hier opschrijf. Het is alsof ik een dubbel leven leid: in het ene weet ik niets van het andere, en toch zijn ze beide waar.

Reeds gedurende mijn eerste verblijf hier hield ik een dagboek bij, maar dat hoef ik nu niet te lezen. Ik ben toen de zee overgestoken naar Engeland, waardoor ik, toen ik op de eerste april (blijkbaar het Woord wetend dat ik me op dit moment niet te binnen kan brengen) terugkwam in mijn eigen wereld, ook daar in Engeland bleek te zijn… een ander Engeland, dat wel… Ze noemden mij daar een ‘Engelandvaarder’, [35] niet vermoedend langs welk een omweg ik er was gekomen. Ik vermoedde het ook niet.

En zelfs toen ik mijn aantekeningen had gelezen, die de waarheid van mijn hypothesen en de macht van het Woord bewezen, heeft het nog twee maal vier jaren geduurd voordat ik opnieuw de reis hierheen durfde te aanvaarden… Nu ben ik voor de vierde keer hier, in deze wereld die waarschijnlijk even heerlijk is als vroeger, maar waar vreemdelingen als Tom en ik helaas niet meer welkom zijn. Mijn (onze?) eigen schuld? Eerlijk gezegd zal ik nooit in staat zijn een juist oordeel te geven over wat ik Hier + Nu – inter menses februarium et aprilem – zie, hoor en beleef. Nimmer zal ik helemaal begrijpen hoe het hier is, want ik kan de werelden alleen vergelijken door mijn dagboeken te lezen; ik kan nooit zeker weten wat ik heb gevoeld in het stuk leven dat ik vergeten ben. Misschien schrijf ik niet goed genoeg, misschien ben ik tóch nog ongelovig.

Hoe dan ook: straks in mijn eigen wereld zal ik geen enkele herinnering hebben aan deze. Opnieuw zal ik mijn dagboek lezen zoals de jongen Tom onlangs zijn eigen vergeten verhaal las, dat met mijn axioma begint en–––– [36]

(nog steeds 26 maart) [37]

‘Waarom wilt u me terug laten gaan, meneer Avla, als het hier vrolijk, vriendelijk en beter is?’

Jan Davit had gelijk en Téja ook.

‘Je moet terug omdat je daar thuishoort, Tom. Het is mijn schuld dat je hier bent terechtgekomen; ik moet ervoor zorgen dat je veilig thuiskomt. Je ouders weten niet waar je bent; ze zullen vreselijk ongerust zijn, je missen! Jouw wereld is daar, of je wilt of niet; als je je geheugen had zou je daar niet meer aan twijfelen.’

‘En u, gaat u ook terug?’

‘Voor mij doet het er niet toe of ik ga, ja of nee. Ik ben oud. Ik probeer alleen nog mijn doel te bereiken. In jouw dagboek schreef je op 1 februari dat ik een geleerde ben. En dat is zo. Ik zoek. Ik zoek naar een manier om zonder geheugenverlies heen en weer te reizen tussen de twee werelden.’

‘Met een ander woord?’ vroeg ik en had spijt dat ik het woord ‘woord’ had gezegd. Maar toen bedacht ik plotseling iets.

Het woord mag niet opgeschreven worden en meneer Alva herinnert zich nog minder dan ik. Hij kan het niet weten! Dus vroeg ik: ‘Zegt u eens eerlijk, herinnert u zich het woord?’

Hij keek me lang aan. ‘Nee.’ En toen: ‘Maar ik wéét het wel. Of bijna…Jij hebt het me verteld.’

Ik stond verstomd, maar we praatten niet verder omdat meneer Vaal aanklopte.

Nu moet ik eerst opschrijven wat er gisteravond (25 maart) nog meer gebeurde. Over de heren Avla/Alva en Vaal, en nog meer. [38]

Ik viel in slaap. Meneer Alva zegt dat ik dronken was, maar dat geloof ik niet. Hij maakte me wakker en even dacht ik dat ik dubbel zag, maar dat was niet zo: meneer Vaal was gekomen.

Toen ik at zaten de twee oude mannen tegenover me mij aan te kijken.

Ze lijken erg op elkaar, maar zijn niet hetzelfde. Meneer Vaal is hier geboren; hij is alle acht jaar torenwachter geweest, en is bevriend geworden met meneer Avla/Alva. Dat kon ook haast niet anders, zeiden ze: ze zijn ook nog even oud, hun voornamen zijn allebei Thomas (Tom) en hun achternamen bestaan uit dezelfde letters. Meneer Alva noemt dat geen toeval, maar voorbeschikking.

‘En de laatste keer dat ik hier was…’ zei meneer Alva.

‘De langste tijd dat hij hier was, bijna vier jaar…’ zei meneer Vaal…

‘Toen hebben we afgesproken dat we, als ik terugkwam, samen voor één persoon zouden doorgaan,’ zei meneer Alva.

‘Niemand zou ons ooit tegelijk zien,’ zei de torenwachter. ‘Zo zou geen mens te weten komen dat hij hier weer is.’

‘Maar nu weten ze het tóch,’ sprak meneer Alva.

‘Door jóu,’ zei meneer Vaal tegen mij.

‘Waarom mag niemand het weten?’ vroeg ik.

De twee oude mannen keken me aan; achter hen op de muur waren hun twee schaduwen. De kamer was klein en veilig, maar buiten dreigde gevaar.

‘Personen uit andere werelden zijn hier ongewenst,’ sprak meneer Vaal. ‘Wat we van jullie wereld weten bevalt ons niet. En de laatste schrikkeljaren brengen jullie steeds meer dingen… onzinnige voorwerpen mee.’

‘Dat is per ongeluk,’ mompelde meneer Alva.

‘Weet je dat wel zeker? Per ongeluk of niet – sommige mensen hebben zich daar erg aan geërgerd. Deze twee torens maakten de maat vol… Voor mij niet, hoor; ik vind ze juist interessant; daarom ben ik torenwachter geworden. Het spijt me alleen dat ik bij rondleidingen moet doen alsof ik er even weinig van begrijp als de meeste mensen hier… Maar ja, ik mag ze niet op vreemde en verkeerde ideeën brengen. En het idee dat iemand hier zou willen wonen is zelfs míj te machtig, ’t Is om jou, Tom (meneer Vaal had het nu tegen meneer Avla) – anders kwam ik hier niet binnen na zonsondergang. Ook in een reis naar jullie wereld heb ik geen zin.’

‘Niet veel mensen hebben onze reis gemaakt, Tom,’ zei meneer Avla tegen mij, ‘maar wij schijnen toch niet de enigen en evenmin de eersten te zijn…’

‘Allemaal te herkennen aan hun verlies van geheugen,’ zei meneer Vaal.

‘Dus daarom…’ begon ik.

‘Ik heb je niet met léugens proberen bang te maken,’ zei meneer Alva en hij legde een stuk kaas op mijn brood.

Maar ik had geen trek meer. ‘Worden we daarom vervolgd en gevangen?’ vroeg ik. ‘Omdat we ongewenste vreemdelingen zijn?’

‘Jij bent niet gevangen,’ zei meneer Alva. ‘Je hebt zelfs vrienden gemaakt.’

‘Vertrouw ze niet ál te gauw,’ bromde meneer Vaal. ‘Ik weet nog best dat je hier kwam met die rossige hond.’

‘Ze zijn aardig voor me geweest,’ fluisterde ik.

‘Toch zullen ze je terugsturen als ze kunnen.’

‘Dat hebben ze nooit gezegd.’

‘Wat hebben ze dan wel gezegd?’

‘Dat ik moet blijven, dat ik mijn dagboek moet vergeten, vernietigen. Dat ik niet meer moet zoeken.’

Meneer Alva fronste zijn wenkbrauwen.

Meneer Vaal knikte en zei: ‘Dan meent Jan Davit dus echt wat hij altijd beweert. Hij hoort bij de mensen die vreemdelingen wél willen laten blijven, als ze hun eigen wereld maar volkomen afzweren… ja, ze zouden niet eens mogen wéten dat er een andere wereld is dan deze.’

‘Een heleboel mensen – de meesten zelfs – weten dat inderdaad niet,’ zei meneer Alva. ‘Zowel hier als thuis.’ Hij at de kaas van mijn brood. ‘Thuis is niet hier, Tom.’

‘’t Is gek, maar de meeste mensen willen hun geheugen niet graag kwijt,’ zei meneer Vaal. ‘Ze gaan er altijd naar zoeken of erover zeuren… Waar had ik het ook weer over… O ja, er zijn andere mensen hier die het niet met Jan Davit eens zijn. Zij vinden alle vreemdelingen ongewenst. Sommigen beweren zelfs dat het Tegen Elke Natuurwet is dat wie dan ook uit een Andere Wereld hierheen komt…’

‘Onzin natuurlijk,’ onderbrak meneer Alva hem. ‘Als één mens van de ene wereld naar een andere weet te reizen, heeft hij bewezen dat zulk een natuurwet niet bestaat.’

‘Ik zeg wat ánderen beweren,’ zei meneer Vaal. ‘Zij denken dat het nooit de Bedoeling kan zijn…’

‘De bedoeling van wie?’ vroeg ik.

‘Het kan nooit de Bedoeling zijn,’ sprak meneer Vaal, ‘omdat de reizigers uit andere werelden nooit compleet hier aankomen; ze laten het belangrijkste achter: hun geheugen.’ Hij pakte het brood dat ik had laten liggen en begon het op te eten.

‘Dat is inderdaad een groot probleem,’ zei meneer Alva zuchtend. ‘Ik ben hier gekomen met een kist vol papieren waarop staat geschreven wie ik was, wat ik wou, maar dat is niet meer dan een surrogaat. Ik herkende jou ook niet, Tim-Tom; gelukkig had ik het in mijn dagboeken uitgebreid over je gehad. Tom Vaal herkende ik wél, want ik herinner me alles van de vorige keren hier. En dat is wat ik nu probeer uit te vinden: hoe men hier als compleet mens kan komen en gaan.’

Meneer Vaal knikte. ‘Ik steun hem daarbij,’ zei hij kauwend, ‘hoewel ik niet hoop dat alle mensen zijn spel met woorden zullen leren.’

‘Maar hoe kunt u ooit terug, meneer Alva?’ vroeg ik. ‘Weet u het woord dan nog?’

‘Nee. Dat was het enige dat ik niet op mocht schrijven. Maar de vorige keren moet ik het me op de laatste ogenblikken steeds herinnerd hebben, al vergat ik het zodra ik het had uitgesproken… ook dat is al iets vreemds. Ik vertrouw erop dat het me binnenkort weer in gedachten zal komen. En ditmaal kun jij me helpen, jongen. Twee weten meer dan één.’ Ik huiverde. Ik wilde het woord niet weten.

Toen niet, nu niet, nog niet. En toch…

‘Wanneer is het één april?’ vroeg ik.

‘De dag na dertig maart,’ zei meneer Vaal.

‘Maar de datums kloppen niet.’

‘Jawel. Eén april hier en daar vallen op dezelfde dag. Dit jaar tenminste.’

‘Welk jaar is het?’

‘1964,’ zei meneer Alva. ‘Deze wereld heeft erg veel overeenkomsten met de onze. Over drie dagen is het Pasen.’

‘Wat is Pasen?’ vroeg ik.

‘Probeer je dat maar te herinneren,’ zei meneer Vaal. ‘Deze werelden hebben zó veel overeenkomsten dat het volgens mij geen toeval kan zijn. Het zou daarom juist wél de Bedoeling kunnen wezen dat er verbindingswegen worden gevonden tussen de twee… of verbindingswóórden kun je beter zeggen.’

‘Maart heeft hier 30 dagen, bij ons 31,’ zei meneer Alva.

Ik begon langzaam te tellen, op de knokkels van mijn hand. ‘Januari, februari, maart, april…’

‘Waarom doe je dat?’ vroeg meneer Alva.

‘Zomaar,’ begon ik. ‘Om…’ Maar ik kon niet bedenken waarom.

Meneer Alva was teleurgesteld. ‘Nou ja, ik heb het allemaal op schrift,’ zei hij. ‘Weet je nog wat ik je ervan heb verteld? [39] Vroeger was de tijdsindeling precies zoals bij ons. Februari was altijd de schrikkelmaand. Nu is dat veranderd.’

‘Geen toeval,’ zei meneer Vaal. ‘Een probeersel om het verkeer tussen de twee werelden in beide richtingen moeilijker te maken. Moeilijker om te berekenen zogezegd.’

‘Het woord,’ fluisterde meneer Alva, ‘behoort men uit te spreken op de juiste dag.’

‘Sinds acht jaar zijn alle maanden hier even lang en de schrikkeldagen op andere data dan bij jullie,’ zei meneer Vaal. ‘Aldus hebben onze regeringen beslist. Zogenaamd voor het gemak. In waarheid omdat er meer werelden zijn dan deze ene…’ Het begon mij te duizelen. Het was net een droom: die twee pratende oude heren en hun schaduwen die mee bewogen achter hen.

Ergens was een plek die veel meer ‘gewoon’ was, een plek waar ik plotseling heel erg naar verlangde. Een blauw kleed met rose en witte figuren, een halfronde kamer, een meisje met roodbruin haar en donkere ogen en zachte lippen. Ik knipperde met mijn ogen. Ook dat leek ineens meer op een droom dan iets anders.

Mijn werkelijkheid is een wereld die ik me niet herinneren kan. Ik kan toch niet terugwillen, daar naar toe?

Ik weet niet of ik weer in slaap gevallen ben en gedroomd heb, maar plotseling was ik weer alleen met meneer Alva; hij was aan het praten: ‘…ben benieuwd of Thomas terugkomt en wie hij dan bij zich heeft.’

‘Nóg een Thomas, welke Thomas?’ brabbelde ik. Ik rook iets lekkers. ‘Hebt u koffie?’

‘Geen vierde Thomas, denk ik. Iemand die al een tijdje door deze toren zwerft… We hoorden gestommel in het trappenhuis. Thomas is gaan kijken; Tom Vaal. Als hij dadelijk bezoek meebrengt, krijg je koffie. Ik heb zo’n idee dat we onze hersens op moeten frissen.’

Er klonken voetstappen buiten op de galerij. Ik werd er helemaal wakker van. Meneer Alva gluurde door een reetje tussen de lappen voor het raam.

‘Een duinwachter,’ fluisterde hij.

Ik dacht aan Jan Davit. ‘Hij komt me halen, ik mag terug!’ Maar het was Wim. Natuurlijk, wie anders?

Meneer Vaal, die hem binnenbracht, keek mij verwijtend aan. Meneer Alva niet; die legde een hand op mijn schouder en zei: ‘Goeie avond, of goeie morgen zolangzamerhand, meneer Jansel, als ik me niet vergis.’

‘Hij heet Wim,’ zei ik.

‘Wim Jansel,’ zei de duinwachter. Voor het eerst was zijn stem zacht, ingehouden. ‘Uw geheugen is beter dan ik verwacht had.’

‘Ik ben niets vergeten van vier jaar geleden,’ zei meneer Alva, ‘ook niet van twaalf jaar, zelfs niet van twintig jaar. Maar tóen was jij niet ouder dan deze jongen hier.’

‘Zijn naam is Tom, naar ik hoorde’, zei Wim, mij aankijkend.

Sable!

‘Tim’, zei ik.

‘Twaalf étages en een lift,’ zei Wim, ‘in de hele wereld is nergens een gebouw met twaalf étages en een lift.’

‘De lift werkt niet!’ fluisterde ik.

‘Maar goed ook!’ zei hij. ‘’t Is dat de toegangsdeuren allemaal op slot zijn, anders…’

‘Probeer ons niet bang te maken,’ viel meneer Alva hem in de rede. ‘Wat kom je hier doen?’

‘Zie je dan niet,’ zei meneer Vaal, ‘dat hij het is die bang is, meer dan jullie?’

‘U hebt hier niets te maken, al bent u torenwachter,’ zei Wim boos. ‘De torens zijn alleen overdag open, ter bezichtiging… en dat geldt nog maar voor één van de twee. Ik denk niet dat u nog lang torenwachter zult blijven, meneer Vaal. Ik verzoek u beleefd terug te gaan naar uw eigen huis beneden. Ik kom alleen voor deze twee.’

‘Jij hoort hier net zo min,’ zei meneer Vaal, ‘tenzij…’

‘Tenzij ik in mijn functie van wachter kom.’ Wim keek weer naar mij. ‘Wachters,’ zei hij, ‘houden grenzen in de gaten. Ik bemoei me heus niet met groen en bloemen! Jij en deze lastige oude heer hebben de grens in het mij toegewezen gebied overschreden…’ Hij praatte nog steeds zacht, een beetje hees en langzaam. ‘Ik deel jullie mee dat ik jullie moet arresteren.’

‘Probeer dat eens als je durft,’ begon meneer Vaal.

‘Ik neem ze niet gevangen,’ zei Wim. ‘Ik leg ze – als duinwachter van dit gebied, aangesteld door de regering – een arrest op. Thomas Avla of Alva en Thomas of Tim of Tom Wit moeten in deze toren blijven tot de eerste april. Begrepen?’

‘Nee,’ zei meneer Alva. ‘Ik woon hier al weken, sinds éen maart om precies te zijn, toen het me raadzamer leek niet te veel op te vallen. En de jongen Tom is vrijwillig bij me gekomen. Wat je ons beveelt is dus overbodig.’

‘Het arrest houdt óók in dat u beiden de toren niet mag verlaten,’ zei Wim. (Zijn stem schoot uit en was bijna als vroeger.) ‘Zelfs niet voor een wandelingetje naar de andere toren.’

‘Dus we zijn hier gevangen?’ vroeg ik.

‘Jongen, hier is geen gevangenis,’ zei Wim. (Ik geloof heus dat hij probeerde vriendelijk te zijn.)

‘En dit is één van de weinige plaatsen ter wereld waar jij je echt thuis moet voelen. Bovendien hoef je niet lang te blijven. Op één april mag je terug.’

‘Waar naar toe?’

‘Naar waar je vandaan komt.’

‘Maar we weten het woord niet!’ riep ik.

‘Dan kun je voor altijd blijven waar je bent, in deze toren, die bij jullie hoort, als het slakkenhuis bij de slak, de schelp bij de mossel.’ Wim keek woedend naar meneer Alva. ‘U komt hier al jaar in jaar uit…’

‘Schrikkeljaar in en uit,’ verbeterde meneer Alva hem. ‘Telkens weer bent u terug gegaan. Hoe deed u dat dan? Met het woord toch zeker! Of hebt u ons maar wat wijs gemaakt?’

Nu schrijft meneer Alva een stukje: [40]

Nee, ik heb niemand ooit iets wijsgemaakt; het is waar dat ik vroeger altijd ben teruggegaan als de tijd daarvoor gekomen was; mét het woord, dat ik blijkbaar altijd vond als ik het nodig had. (Ik schrijf nu niets op van de angsten die ik heb uitgestaan als ik er vergeefs naar zocht in de dagen ervoor.) Dus zei ik vriendelijk: ‘Ik zeg niet dat ik het me over een dag of wat niet herinneren zal.’

‘Dat is u geraden,’ zei de duinwachter. ‘En bedenk dan ook het woord om deze twee torens met u mee te nemen; dan zijn wij ze kwijt.’

Plotseling praatten we allemaal door elkaar.

‘Dat zou ik niet durven,’ zei ik (naar waarheid).

‘De torens blijven hier!’ riep Thomas Vaal. ‘Ze zijn mijn baantje en bovendien…’

‘Dus u bent onder arrest,’ brulde Wim Jansel, ‘tot op 1 april, en er is nog iets…’

‘Ik wil Jan Davit spreken!’ riep de jongen Tom. ‘Hij is net zo goed een wachter.’

‘De torens blijven…’

‘De torens moeten weg.’

Het ogenblik was gekomen er een eind aan te maken. Ik wist ze te kalmeren en schonk ze allemaal koffie in. Intussen praatte ik en zorgde ervoor zo veel mogelijk aan het woord te blijven.

‘Wij zijn onder arrest, heel goed en best. En we zullen eerlijk proberen ons het woord te herinneren. (Ik vermoedde toen al dat dit niet moeilijk zou zijn, deze keer; de jongen Tom heeft de sleutel.) Ga zitten, Wim,’ zei ik, ‘drink rustig je koffie op… (Maar ik wilde niet dat hij veel langer zou blijven.) Misschien, (ging ik voort) herinner ik me dadelijk wel veel méér woorden dan dat ene. En men kan ook woorden maken… Je weet toch wel iets van mijn theorieën? Anders moet je het rapport maar eens overlezen dat de geleerde heer Denosi hier vier jaar geleden over mij opstelde…’

‘Ik ga naar huis,’ zei Thomas Vaal. (‘Goed zo, vriend Thomas!’)

‘Nee, wacht,’ zei Wim Jansel zenuwachtig. ‘Ik ga ook, laten we samen gaan.’ Hij hield zijn ogen niet van me af. ‘Denosi zegt nu,’ zei hij, ‘dat die woorden van u wel suggestie kunnen zijn.’

Dat verraste mij niet. ‘O ja?’ zei ik lachend. ‘Woorden zijn suggestie en bedrog… of moet ik er een andere naam aan geven: magie! Deze torens zijn fictie, schijngestalten. Ah, ik wilde dat ik precies het woord wist waarmee ik dit kan onderzoeken!… Deze toren is van Tom en mij, Wim Jansel! Wat zou er gebeuren als ik hem met één woord weg kon toveren, zoals jij blijkbaar wenst? Zou dat een botsing, een ineenstorting van gebouwen veroorzaken in de wereld die ik achterliet? Of zal deze toren in het Niets oplossen, met Tom en mij erbij? Maar Tom en ik hóren in dit gebouw, Wim; jij bent binnen deze muren een vreemdeling. Ik denk eerder dat jíj in niets zult verdwijnen.’

‘Ik ga naar huis,’ zei mijn vriend Vaal nog eens. Hij stommelde naar de deur.

De duinwachter wist niet hoe vlug hij op moest staan. ‘Ik ga mee. Maar,’ zei hij tegen mij, ‘u moet niet denken dat ik bang ben voor uw bedekte dreigementen.’

‘Dreigementen?’ Ik lachte. ‘Hoe kan een man zonder geheugen ergens mee dreigen?… Wél thuis, Thomas. En jij Wim, bent hier ook elke dag en nacht welkom. Alleen nog dit: de jongen heeft gelijk; er zijn twéé wachters die de grenzen bewaken in dit gebied. We willen ook graag dat je collega ons een bezoek brengt: Jan Davit. We willen het niet alleen graag, we éisen het zelfs, omdat we, onder arrest staande, niet naar hém toe kunnen gaan.’

De duinwachter ging weg, achter mijn vriend Vaal aan. (Alléén had hij niet naar beneden gedurfd.)

Maar we zullen hem nog wel terugzien, hem of Jan Davit, of allebei.

En dan zullen ze niet vergeten wat Wim Jansel nu vergat. O ja, ze komen nog wel, vóór de eerste april. [41]

BIJLAGE II: Uit de geschriften van Thomas Alva [42]

De indeling van de tijd ‘Inter Menses Februarium Et Aprilem’ is een beetje anders dan bij ons, sinds januari 1957, het jaar nadat de torens werden overgebracht, en ik, Thomas Alva, vier jaren (minus één maand) moest blijven (‘Inter Menses Aprilem et Februarium’) voordat ik weg kon.

Hier zijn nu 12 maanden van 30 dagen en 5 feestdagen erna.

Schrikkeljaar: elke maand krijgt er om de beurt een dag bij:

in 1960: januari      )

in 1964: februari    )    maanden dus

in 1968: zal het      )     van 31 dagen

maart zijn )

In dit jaar (1964) zijn de z.g. ‘Gevaarlijke Dagen’: 30 februari (= 29 februari bij ons) en 1 april (= 1 april bij ons).

De vraag is echter of zo’n eenvoudige verandering van tijdsindeling invloed zal hebben op de loop van de tijd zelve. Dit lijkt dwaas, maar is diepzinnig: zie hiervoor mijn derde dagboek van 1960 (dáár) en de tractaten van Denosi (hier).

Geven wij ménsen aan die ene extra dag eens in de vier jaar een magische betekenis, of is die magie waarlijk besloten in de dag zelf, welke datum men er ook aan geeft?

Iets anders dat aan het denken zet: de betekenis die de maand maart in beide werelden heeft. In onze wereld (zie mijn aantekeningen daar in 1944) is deze maand sinds vele eeuwen de maand van Schokkende Gebeurtenissen, bij de Ouden aan Mars gewijd.

MEMORANDUM VOOR 1964

Onze wereld

(Terra, Aarde,

nu onbekend,

want vergeten)

Inter M. F. &A

(Tom Wit noemde deze

wereld X, de onbekende)

29 februari correspondeert met

(zaterdag,

schrikkeldag)

30 februari

(zaterdag)

1 maart

(zondag)

31 februari

(zondag

schrikkeldag)

2 maart (ma)

1 maart (ma)

7 maart (zo)

7 maart (zo)

20/21 maart

(begin v/d lente

maan 1ste kwartier)

19/20 maart

(begin v/d lente

maan 1ste kwartier)

22 maart (zo)

(Tom Wit is jarig)

21 maart (zo)

(Tims verjaardag)

28 maart (za)

(volle maan)

27 maart (za)

(volle maan)

29 maart (zo)

(Eerste Paasdag)

28 maart (zo)

(Pasen)

30 maart (di)

30 maart (di)

1 april (woe)

1 april (woe)

de dag waarop we terug kunnen

omstreeks zonsopgang

Vrijdagavond (nog steeds 26 maart) [43]

‘Wat is Wim vergeten?’ vroeg ik, toen ik had gelezen wat meneer Alva geschreven heeft.

‘Misschien is hij het niet vergeten, hij heeft nog tijd genoeg. Pas woensdag is het 1 april.’

Zó kort nog voor ik hier weg kan – als ik kan, als ik wil. We zijn gevangen. ‘Kunnen we niet ontsnappen?’ vroeg ik.

‘Ik dacht,’ zei meneer Alva, ‘dat je wilde weten wat die duinwachter vergeten is. Ik heb het erop toegelegd dat hij het vergat: ons onze dagboeken af te nemen en ze vernietigen.’

Hij vond het erg dom dat ik niet meteen begreep waarom: ‘Stel je voor dat we, straks in onze eigen wereld onze dagboeken zouden lezen. We kunnen ons gehéugen nu wel niet meenemen, maar zolang onze geschriften bestaan, bezitten we bewijzen dat deze wereld bestaat – inter menses februarium et aprilem, of X zoals jij zegt. En dat willen ze hier niet; dat zullen ze ons nooit toestaan. Ze willen de twee werelden voor elkaar sluiten, zó dat ze van elkaar niet weten.’

Hij heeft de lappen voor het raam weggehaald en tussen ons schrijven en lezen door liep hij telkens de galerij op om uit te kijken. Ik moest waarschuwen als er iemand van de andere kant aankwam. Ik zit nu dus op het balkon, met een deken om, want het is koud.

Vandaag is ook de andere toren voor bezichtiging gesloten; dat hoorden we van meneer Vaal, die ons eten kwam brengen en met ons koffie dronk. Hij had geen mens in de buurt gezien; alleen een paar honden. Er was geen roodbruine bij. Later ben ik met hem meegeweest naar zijn huis, om water te halen. Niemand hield me tegen toen ik de toren uit ging! Toen ik weer boven kwam vroeg ik wéér waarom we niet konden vluchten.

‘Waarheen?’ vroeg meneer Alva. ‘Toch niet naar de andere wachter? Want Jan Davit is óók een wachter…’

Het begint donker te worden. We zitten nu binnen. De wind is opgestoken en we horen de zee bulderen achter de duinen. We hebben allerlei plaatsen bedacht waar we onze geschriften kunnen verstoppen. Voor meneer Alva is dat moeilijker dan voor mij: ik heb alleen dit kleine boekje. Het begint al aardig vol te raken, maar meneer Alva zegt dat hij nog een heleboel blanko papier heeft.

Tot nu toe hebben we, behalve onze vriend de torenwachter, geen enkele wachter gezien. Meneer Alva zit allemaal vreemde woorden te mompelen. Ik geloof dat ik mijn dagboek maar wegstop en ga slapen.

Zaterdag 27 maart

Midden in de nacht maakte hij me wakker.

‘Wees niet boos,’ zei hij, ‘maar ik moet het je vertellen, ik durf niet langer te wachten… Waar is je dagboek?’

Ik moest het halen; rillend en mopperend liep ik over de galerij naar de plek waar ik het had verstopt. De wind waaide recht uit zee, maar het regende gelukkig niet.

Meneer Alva had geen lamp aangestoken omdat de lappen voor het raam niet waren opgehangen, maar in de achterkamer was het licht genoeg om te kunnen lezen: een enorme maan stond te schijnen boven bewegende wolken.

‘Volle maan,’ zei ik.

‘Morgen pas, morgen is ze pas helemaal vol.’ Meneer Alva pakte mijn dagboek, bladerde het door en vroeg: ‘Heb je het helemaal gelézen ook?’

‘Ik geloof het wel… In elk geval herinner ik me alles van 30 februari af…’

‘Lees deze bladzij eens over, en deze, en deze…’ [44] Hij noemde er nog een paar.

Ik hield ze in het licht van de maan en deed wat hij vroeg maar het patroon dat hij er blijkbaar in zag kon ik niet ontdekken.

‘Begrijp je het dan niet?’ vroeg hij. In het blauwwitte licht zag hij er uit alsof hij zó kon verdwijnen, zonder dat er een woord gesproken hoefde te worden. ‘Lees nog eens, Tom,’ fluisterde hij, ‘aandachtig.’

Daarna legde hij het me uit. Ik was nu wel het woord vergeten, maar ergens diep in me – onbewust – had ik het onthouden. En ik had het opgeschreven, niet echt natuurlijk, maar als het ware ‘vertaald’, of een beetje verdraaid. ‘Steeds weer,’ zei meneer Alva, ‘komt er iets van het woord in je verhaal terug; een goede lezer zou het met enige moeite kunnen vinden. O, niet het woord zélf, maar de richting waarin je het moet zoeken. Ik heb het gevonden en nu weet jij het ook.’

‘Nee,’ fluisterde ik.

‘Ja wel, denk maar even na… Welk woord? Lees…’ [45]

Ik wilde het niet, maar ik deed het toch, en ik kon niet laten erover na te denken, terwijl ik naar de maan keek, die telkens nét niet door de wolken werd bedekt.

‘Is daar ook een maan?’ vroeg ik.

‘In onze eigen wereld? Ja, ja zeker. Ze maken er zelfs plannen om erheen te reizen.’

Dat is net zo wonderlijk of onzinnig als mijn reis hierheen en terug. Ik kan terug, want ik weet het woord.

Dat was vrijdagnacht. Nu schijnt de zon op dé torens, op het land, op de duinen, de zee. Het waait nog steeds hard. Ik heb gekeken of ik een schip zag. Geen een.

Wat zal er gebeuren als je het woord uitspreekt op een schip? Zal dat schip onder je verdwijnen, zal deze zee overgaan in een andere zee, waarin je moet verdrinken?

Beneden lopen mensen; meneer Vaal laat ze de andere toren bekijken. Meneer Alva roept me; hij vindt het niet goed dat ik op de galerij sta, waar iedereen me kan zien. Waarom niet? We zijn toch ontdekt en zelfs gearresteerd. En ze kunnen ons niet dwingen terug te gaan, zelfs al weten we het woord, ’t Is trouwens nog de vraag wélk woord. Meneer Alva en ik zijn het over de plaats van één letter niet eens. Maar ik weet zeker dat ik het goedheb…

Hij vindt dat ik terug moet. ‘Je dagboek,’ zegt hij, ‘staat vol met $$Wie ben ik? Pas daar waar je vandaan komt zul je weten wie je bent, of wie je was. Daarom moet je terug.’

Nee nee nee, dat doe ik niet.

Ik moet mijn dagboek completer maken; ik heb veel te weinig opgeschreven hoe het hier is, en wat ik opschrijf zal blijven, óók als ik het zelf niet meer weet.

om niet te vergeten: AANVULLINGEN [46]

Hoe kan gras groener dan groen zijn, zoals ik schreef op 4 maart? Tóch was het zo; het was nat en heel helder van kleur, bijna té… terwijl alles grijs was van regen; ook het netwerk van struiken was grijs, de kale takken van bomen waren grauw en somber. Maar de lage struiken waren al vol knoppen, en een paar bloeiden er zelfs, met gele klokjes (het mooiste in de zon). Vandaag is het groen weer heel anders; er is veel meer blad dan toen ik hier pas kwam. (Ik ben toch de toren uit gegaan, even maar, want ik dacht dat ik een wachter zag en ben toen gauw weer naar binnen gevlucht.) Sommige boomstammen zijn bruingrijs met groene strepen, of bijna helemaal groen, andere bruin en ruw.

Over de blauwe bloemen schreef ik al, op 16 maart. Die dag was het weer véél te mooi om naar school te gaan. De tekening is niet goed. [47] Ik zou veel meer moeten tekenen, maar dat is te moeilijk en ik heb nog zo weinig tijd.

Als ik over Téja wil schrijven kan ik niet verder.

‘Mijn dochter,’ zei Jan Davit op 1 maart, en daar zat ze, tegenover mij aan tafel; ze lachte een beetje en keek me aan… nee, niet nieuwsgierig… en belangstellend is te zwak… Hoe kan ik haar ooit vergeten? Maar ik heb ook 15 jaar van mijn leven vergeten, mijn ouders, alles.

En onthou de kokardebloemen die alléén maar bloeien langs het Gevaarlijke Pad. O, ze groeien overal hier, maar ze bloeien nooit in maart. Zijn de bloemen daar van schrik uitgekomen, omdat het raamloze huisje uit onze wereld is komen vallen?

Ik kan er de oorzaak van zijn, of meneer Alva: als het woord wordt uitgesproken kan de tijd even in de war raken.

Ik weet niet wie het huisje daar gebracht heeft; niet ik. Meneer Alva ook niet, zegt hij, maar hij weet het niet zeker. Het kan ook per ongeluk gebeurd zijn. Hij en ik zijn niet de enigen die uit onze wereld hierheen zijn gekomen. Maar waar zijn de anderen, waar vind je ze? Of zijn ze al vier jaar weg? [48]

Eigenlijk zou ik een kaart moeten maken, en daar alles opschrijven. De zondag vóór 16 maart zijn Téja en ik landinwaarts gegaan, langs het water. En op 17 maart zijn we naar de haven gegaan. Er is een pier die ver in zee steekt, en een vuurtoren. Veel schepen liggen daar, komen aan en vertrekken. Soms ben ik van plan –––– [49]

Ik zal nu heel overzichtelijk, van het begin af, mijn dagboek van aanvullingen voorzien. [50]

Meneer Alva is ook aan het schrijven.

Ik heb hem gevraagd of het waar is dat je jezelf in een dier kunt veranderen. Hij zegt dat hij vermoedens heeft, maar geen bewijzen. Hij heeft het nooit iemand zien doen. Zelf kan hij het niet. In onze eigen wereld kan niemand het. En ik?

Denk aan: de schelpdieren op het basalt.

de zwanen [51]

de kikvorsen (ik weet zeker dat ik die nooit eerder heb gezien, maar nu kan ik me dat niet meer voorstellen.) Margareet zette er een op mijn hand xxx

Die ene avond dat we hebben gezongen.

Het vuur dat we maakten op het strand.

Téja – Als het zomer was geweest, zei ze, hadden we onze kleren uitgedaan en waren we gaan zwemmen.

Als het koud was, stak Jan de kachel aan.

Het kleed. De strepen van Snoera –––– [52]

Zondag 28 maart [53]

Als ik nu dadelijk tóch mijn geheugen eens terug zou krijgen? Dan betekent dat toch zeker dat ik straks, daar, niets zal zijn vergeten van wat ik hier heb beleefd. Er mag geen contact zijn tussen de twee werelden, maar intussen ben ik toch maar hier en herinner me meer dan op de eerste zondag, en meneer Alva is hier, en anderen zijn hier geweest, en de torens staan er, en het raamloze huisje.

Misschien, zegt de geleerde heer Denosi van de universiteit, zijn de torens wérkelijk schijnmaterie. Maar dat begrijp ik niet. Alleen gisteravond, toen de volle maan de kamer binnen en later op de andere toren scheen, begreep ik het wel. Ik bedoel dat ik geloofde dat het waar kon zijn.

Meneer Alva en ik wilden hier niet blijven, met z’n tweeën in een toren met duizend kamers; we zijn naar meneer Vaal gegaan in zijn kleine kromme huis. Niemand hield ons tegen.

Later droomde ik dat ik in het maanlicht op het strand liep. En Téja liep naast me. Stil. Geen geluiden, behalve de zee. En toen wilde ik plotseling het woord zeggen. Ik wilde het niet echt, maar ik moest, ik kon niet anders. Gelukkig werd ik wakker, het was nog geen 1 april. Maar Téja was verdwenen.

Ik hou op met dit geschrijf. Ik word er ziek van, ik wou dat ik nooit met dit dagboek was begonnen. Ze kunnen het me afnemen voor mijn part. Laat ze allemaal barsten.

BIJLAGE: van Thomas Alva aan Thomas Wit, n.a.l.

van de theorieën van Denosi. [54]

‘De torens als materie kunnen in deze spiegelbeeldwereld niet bestaan.’ Dat jij en ik hier kunnen leven komt alleen door onze geest. Het bezielde woord brengt ons hierheen en onze geest maakt ons hier een passend lichaam. Alle levenloze dingen die wij meebrengen kunnen alleen hier zijn omdat ze in onze geest bestaan: dingen die wij kennen, ons goed voor kunnen stellen, ons herinneren. Door de werking van onze geest en het spreken van een woord worden ze hier gematerialiseerd – of het nu torens zijn of stiften om mee te schrijven.

Zodra alle mensen uit onze wereld hier weg zijn gegaan, zullen (volgens Denosi) ook de torens en wat wij nog meer hebben meegebracht vervluchtigen en verdwijnen, omdat ze alleen bij gratie van onze geest tastbaar zijn (of lijken).

Toen ik hier kwam op 29 of 30 februari, was ik vier jaar weggeweest. De torens zijn gedurende die tijd niet verdwenen. Dat betekent dat Denosi ongelijk heeft, of dat er in de afgelopen jaren anderen uit onze wereld hier verbleven. Voor dat laatste schijnen er (volgens mijn vriend Vaal) veel bewijzen te zijn. Maar waarschijnlijk houden ze zich schuil: meer en meer worden vreemdelingen als wij immers vervolgd en gevangen, of gedwongen om terug te gaan.

Als wij allen weggingen en wij lieten onze dagboeken hier achter, wat zou daarmee gebeuren? Ze zijn zowel van hier als daar en in de door ons opgeschreven woorden zit een heleboel van onze geest…

Ik schrijf dit op voor Tim, ik bedoel Tom, op de 28ste dag van de maartse maand.

De jongen heeft het verbod getrotseerd en is weggegaan, de duinen ingelopen; ik denk zelfs het Gevaarlijke Pad in… volgens mij alleen gevaarlijk in de ogen der wachters: het transformatorhuisje zou immers ongewenste herinneringen en ideeën kunnen oproepen. Maar zelfs de torens hebben dat niet gedaan, dus… Toch heeft Tom zijn geheugen niet geheel verloren; telkens weer komt er een beetje van terug. Zijn oude dagboek heeft daar eerder toe bijgedragen dan eraan afgedaan; soms spijt het mij dat ik het hem heb ontnomen. En het spijt mij ook dat hij niet veel langer hier kan blijven, want wie weet zou hij dan…! Maar ik moet ervoor zorgen dat hij naar huis gaat; het is mijn schuld dat hij hier is, míjn schuld dat hij zich straks heen en weer getrokken zal voelen tussen twee werelden – tenzij hij zijn dagboek achterlaat. Ja, het zou beter zijn als hij het niet meenam; hij is nog zo jong, kent zijn éigen wereld nauwelijks. Toch, juist door zijn jeugd… Hij zegt het woord een weinig anders dan ik, met twee letters omgewisseld. Zou ik werkelijk twee letters moeten verplaatsen? Welk woord krijgen we dan?

Neen. Géén experimenten met de jóngen, Thomas Alva! Jij bent voor hem verantwoordelijk. Misschien kun je zijn dagboek, nu je het in handen hebt, maar het best houden en niet teruggeven. En als hij niet naar huis wil, moet je hem sturen, moet je met hem meegaan; ja, we zullen samen gaan. En hij hoeft nooit te weten wat er is gebeurd, inter menses februarium et aprilem; dat zal hem onrust en verdriet besparen. (En als hij het zich onverwacht tóch mocht herinneren, dan is mijn streven bereikt: een open weg tussen twee werelden.)

Later: Tom is terug, ziet er veel beter uit. Heeft een grote bos van die geel-en-rossige bloemen geplukt, onbescheiden, volgens mij. Men plukt hier nooit zoveel, en zeker geen bloemen als deze, mijn glas en waterkan staan vol. Mooi zijn ze wel, zeer zonnig; tenslotte is het een feestdag, ook hier. [55] Maar het hadden beter gewone lentebloemen kunnen wezen.

Ik weet niet hoe deze heten, zelfs niet of ze nu eigenlijk hier thuishoren of daar, Tom noemt ze kokardebloemen.

Nu zegt hij dat ze voor dat meisje Téja zijn; hij wil ze haar zelfs gaan brengen. Naar mijn tegenwerpingen luistert hij niet. Lieve hemel, ik weet het niet hoe erg of hoe echt verliefd hij is, maar dit maakt de situatie wel extra-gecompliceerd.

Hij heeft niet naar zijn dagboek gevraagd, zelfs niet gemerkt dat ik het heb en erin zit te schrijven. Ik denk dat ik het maar in bezit houd (ook goed voor documentatie).

Wat nu? Nog drie dagen moet ik deze jongen in toom houden. Ik heb hem overgehaald vandaag hier te blijven; het is al laat in de middag en het ziet ernaar uit dat het weer (tot nu toe stralend) om gaat slaan. Bovendien moet hij nog eens water en leeftocht gaan halen bij Tom Vaal beneden (ik kan als oude man niet nóg eens de trappen af en op). Nu gaat Tom mórgen naar Téja. Maar wie dan leeft, wie dan zorgt.

Zondagavond

Heb de lamp aangestoken hoewel ik het raam niet had bedekt. Een uitdaging misschien, net als de wandeling van Tom: ‘Wij zijn hier, in een van de onbewoonbare/verboden torens; laat iedereen zien dat we hier zijn, onder arrest!’

Ik vraag me soms af of ik genoeg woorden weet om een beetje wraak te nemen, en de mensen hier – velen onwetend van ons bestaan, allen vriendelijk, vreedzaam en zij die ons vervolgen zelfverzekerd en overtuigd van hun gelijk – al die mensen eens op te schrikken en bang te maken:

Ja er bestaan andere werelden dan deze.

Zij die dat maar al te goed weten, zoals de wachters Jansel en Davit, proberen nu meer en meer hun wereld voor de onze te sluiten. Lang geleden schijnt het verkeer tussen de twee tamelijk intensief te zijn geweest [56], maar nu is dat veranderd. Wij moeten weg, onze dagboeken achterlaten, zodat we, eenmaal teruggekeerd, nooit zullen weten dat we hier geweest zijn, niet kunnen vertellen wat we ontdekt hebben. Want dan zouden onze medemensen óók wel eens hierheen kunnen gaan reizen (wilde ik zelf niet eens een poosje aan mijn eigen wereld ontsnappen?) en dat willen zij hier niet; wij zijn niet welkom, ongewenst; we moeten blijven waar we geboren zijn.

‘Jij wilt van twee wallen eten,’ zei Jan Davit vier jaar geleden tegen mij. ‘Als jullie het hier beter vinden, maak het dan daar, bij je zelf, ook zo.’ (Maar hij kon net zo min als ik bedenken hóe!)

‘Blijf hier voor altijd, als je je verleden maar vergeet…’ Je eigen wereld afzweren dus en werden als iedereen hier. Dat heeft hij bij Tom geprobeerd.

Ik wens beide werelden de mijne te noemen!

Geen van de mensen hier voelt er meer voor naar onze aarde te komen, behalve Denosi, maar die is een geleerde, en nu schijnt het hem verboden te zijn. Eens (zegt Tom Vaal) vertrokken er soms wél reizigers van deze kant; ik geloof niet dat ik ze ooit heb ontmoet en ik weet ook niet wat er van hen geworden is.

Wat deze wereld betreft, de gelijkenis met de onze is (voor zover ik kan nagaan) zó groot, dat ik geneigd ben te denken dat ze vroeger geheel aan elkaar gelijk zijn geweest en op zeker tijdstip uit elkaar zijn gegroeid. Maar dan –––– [57]

Tom zit tegenover me in mijn schriften te lezen. Nu en dan vraagt hij me wat: alleen over hier, zeer concrete vragen.

Ik vertrouw hem niet, hij voert wat in zijn schild. Is dat zo, Tom?

Voetstappen op de galerij –––– [58]

Uit het dagboek van meneer Alva

gescheurd om mijn eigen dagboek

aan te vullen.       Th. W. [59]

Maandag 29 maart

Gisteravond: Tom en ik in de toren, ons raam als enig verlicht venster misschien van mijlen ver te zien. Voetstappen op de galerij. Bezoek. Van wie?

Wij verstopten snel mijn boeken, schriften, paperassen. Ik had Toms dagboek nog, deed dat in mijn zak.

(Intussen hebben we een betere bergplaats voor mijn aantekeningen bedacht – of eigenlijk heeft Tom die verzonnen het enige bezwaar is dat ze, eenmaal daar verstopt, moeilijk tevoorschijn kunnen worden gehaald. Maar nu heb ik ze nog bij me.)

Het was Jan Davit, niet Wim Jansel gelukkig.

Hij kwam ‘eens kijken hoe wij het maakten’ en bracht bovendien Toms oude kleren en een paar schoenen mee. Toen viel zijn blik op de bossen kokardebloemen en dat beviel hem niet, want hij begon tegen de jongen uit te varen.

Tom is gegroeid; hij liet Davit praten en zei na een tijdje kalm dat hij van die bloemen hield omdat ze hem aan Téja deden denken. En dat hij ze haar wilde geven en of hij haar nog een keer mocht ontmoeten, want hij hield immers van haar. ‘Dat kan ik toch ook niet helpen?’ zei hij. ‘Eerder is dat jouw schuld, Jan, want door jou hebben we elkaar leren kennen.’

‘Ja en nee,’ zei Davit, ook geheel kalm nu, en een weinig bedroefd, naar mij voorkwam. ‘Waarom wil je mijn dochter zien?’ vroeg hij. ‘Om afscheid te nemen? Waarom zou je afscheid nemen als je weet dat je haar toch vergeten zult zijn, straks, als je thuiskomt op één april?’ Hij ging zitten, maar hield zijn ogen niet van de jongen af.

‘Wie zegt dat ik naar huis zal gaan?’ zei die.

‘Je móet, je kunt niet anders meer. Je weet te veel van daar om hier te blijven; je zult nooit helemaal bij ons kunnen zijn…’

‘Jan Davit heeft gelijk,’ zei ik, al deed het me pijn het te moeten zeggen, ‘en je weet het woord.’

De jongen keek me even aan… Zal hij me verrader noemen of het begrijpen?

Jan Davit was opgelucht, zag ik. Hij zei: ‘Beste Tim… ja, hier voor mij ben je Tim, maar je ware naam is Tom. Het woord zal je straks het grootste stuk van je leven teruggeven; misschien wel het belangrijkste.’

‘En ook het beste?’ mompelde de jongen. ‘Zo praatte je vroeger niet.’

De man ging verder: ‘Je ouders, je broer… Die wil je toch zeker wel terugzien? Je vader, je moeder…’

‘Ja, dat wel,’ fluisterde Tom. Plotseling vroeg hij: ‘Waar is Téja’s moeder?’

Jan Davit verstrakte even. Hij antwoordde: ‘Niet hier. In een andere wereld.’

‘In een andere… in onze, in m-mijn wereld?’ stamelde Tom. Ook ik was verrast. Over Jan Davits vrouw heb ik mij nooit iets afgevraagd.

Maar Jan Davits volgende antwoord verraste mij nog meer: ‘Met in de mijne, niet in de jouwe. Een andere wereld, zeg ik. Heb je het zelf niet als axioma opgeschreven: ‘Er zijn andere werelden dan deze’? Werelden. Meervoud. Ontelbare werelden. De meeste weten niets van elkaar. Vele sluiten elkaar uit. Als twee elkaar ontmoeten, zal een afscheid bijna onafwendbaar volgen, al kun je ontelbare woorden maken. Ik herinner mij mijn vrouw, Téja’s moeder. Ik denk niet dat zij zich mij herinnert. Méér wil ik hierover niet zeggen.’

We waren een poosje stil. Toen zei Jan Davit zacht: ‘De zaak zit zo, dat Téja zich jou straks wél zal herinneren. Moet daar nu nog een afscheid bij?’

‘Het hoeft geen d-droevig afscheid te zijn,’ begon Tom hakkelend. ‘Ik…’ Hij wachtte een ogenblik. ‘Ik wil alleen… Ik zal heus niet zielig gaan doen. Ik…’ Hij was opgestaan. ‘Ik wil haar gewoon nog één keer zien, met haar wandelen in de duinen, langs het verboden pad, of naar zee, of waar dan ook. Niet hier in de toren!’

Davit stond ook op. ‘Goed. Je mag Téja ontmoeten, morgen, waar je maar wilt… op één voorwaarde: dat je me nu je dagboek geeft.’

‘Mijn dagboek? En ga je dan…’

‘Ik wil niet dat je het meeneemt, woensdag.’ Davit wendde zich tot mij. ‘Dat geldt ook voor u. U gaat ook, hoop ik?’

‘Ja, ja, natuurlijk ga ik met hem mee.’ Ik probeerde de aandacht van de jongen te trekken. ‘Samen uit, samen thuis, nietwaar, Tom?’

De jongen lette echter helemaal niet op mij; hij bleef Jan Davit aanstaren en scheen na te denken.

‘Maar mijn dagboeken krijgt u niet,’ zei ik. ‘Het wetenschappelijk werk van jaren kunt u niet zomaar vernietigen.’

‘Ik zal ze niet vernietigen,’ zei de wachter.

‘U zult ze verbergen, of laten verbergen, zodat niemand ze ooit kan lezen.’

‘Daarover beslis ik niet alléén. Waarschijnlijk zal het wel zo iets zijn. In het belang van onze wereld.’

‘Ik weet nog niet precies wat ik zal doen,’ zei ik, ‘ze hier achterlaten of meenemen.’

‘Meenemen is verboden.’

‘Er is hier veel veranderd in vijf maal vier jaar,’ zei ik. ‘Tóen was hier niets verboden.’

‘Dat kan wel zo zijn,’ antwoordde Davit scherp, ‘maar wilt u daarbij bedenken dat “verbieden” en “verboden” woorden zijn die mede door úw toedoen hier zijn ontstaan? Lees de dagboeken uit uw eigen wereld er maar eens op na.’

‘Met meneer Alva’s dagboeken heb ik niets te maken!’ riep Tom. ‘Maar het mijne kun je krijgen, Jan, hoor je? Je kunt het krijgen. Maar ik heb ook een voorwaarde.’

Jan Davit wendde zich van mij af. ‘En die is?’

‘Dat je het eerst aan Téja laat lezen, voordat je het verbergt, of verbrandt of verscheurt. Eerst moet Téja het lezen.’

Nu was het Jan Davit die aarzelde. ‘Waarom?’

‘Dat hoef ik niet te vertellen… Je krijgt het alleen op die voorwaarde. Ik heb het heel erg goed verstopt.’

‘Maar Téja hééft het al gelezen.’

‘Niet alles. Niets van de laatste dagen. Ze moet het nog eens lezen… En jij mag het ook lezen, best, maar ná haar.’

Jan Davit nam een besluit. ‘Goed, Téja zal het lezen.’

‘Op je woord van eer?’

‘Op mijn woord van eer… behalve als zij er zelf geen zin in heeft.’

‘En wanneer zal ik haar zien?’

‘Dat heb ik je al gezegd: morgen. Wacht op haar bij de poort. Alleen nog dit: vanaf nu geen wandelingen meer buiten de toren, behalve met uitdrukkelijke toestemming van Wim of mij. Met uitzondering van morgen alleen nog naar buiten op 1 april. Er zullen méér wachters in de buurt worden geplaatst…’ Davit zuchtte. ‘En geef me dan nu je dagboek.’

‘Ik zal het halen.’

‘Hoeft niet,’ zei ik. ‘Ik heb het hier, Tom. Ik hoop dat je het me niet kwalijk neemt dat ik er het een en ander in heb geschreven.’

‘Nee,’ zei hij, terwijl hij het aanpakte. ‘Alleen jammer dat ik het nu niet meer lezen kan…’ Hij vroeg Davit: ‘Mag ik er nog een paar regeltjes in schrijven? Een soort slot.’

Jan Davit keek alsof hij spijt had van zijn belofte. Maar hij zei: ‘Goed. Maar maak het niet te lang.’

De jongen ging zitten en begon haastig te krabbelen.

Davit wendde zich weer tot mij. ‘Het liefst zou ik uw dagboeken meteen ook meenemen.’

‘Je krijgt ze niet,’ zei ik, maar plotseling voelde ik enige vrees. Hij is een forse, sterke man.

Tom was aan het schrijven, voor hem belangrijk, voelde ik. ‘Je krijgt ze niet! Ik ben oud en Tom is nog maar een jongen, maar dit is onze toren, hou daar rekening mee, Jan Davit! Ik weet meer dan één woord…’ Het was bluf en Davit is lang niet zo bang voor het onbekende als Jansel. ‘Mijn dagboeken,’ zei ik, ‘beschouw ik als mijn levenswerk. Ik geloof niet dat onze werelden voor elkaar gesloten moeten worden. En ik bega liever geen wanhoopsdaad door een paar klanken uit te spreken waar ik de gevolgen niet van kan overzien…’

‘Het is nog geen 1 april,’ zei hij kalm.

‘Ik heb het niet over een verplaatsing naar mijn wereld. Je zei het zelf: er zijn ontelbare werelden. Eén ervan is…’ (Ik huiverde, want een plotselinge ingeving toonde mij dat mijn wild gepraat waar was, maar daarover later.)

‘Stil maar,’ zei hij. ‘U bent nog steeds dezelfde lastige oude heer, maar gelukkig voor u zelf en voor ons bent u onder arrest.’ En zachter: ‘Pas goed op de jongen. U hebt hem hierin gehaald.’

‘Ik ben klaar,’ zei Tom. Hij klapte het boekje dicht, stond op en hield het Davit voor. Zijn ogen waren helder, wakker en toch ondoorgrondelijk. ‘Alsjeblieft.’

Davit bladerde het vluchtig door, knikte en zei: ‘Dank je wel.’

De jongen griste plotseling de bloemen bij elkaar. Een glas viel om. ‘Neemt u deze mee,’ zei hij, ‘voor Téja.’

Jan Davit kreeg ze in zijn handen gedrukt, met gefronste wenkbrauwen bekeek hij ze. ‘Het wordt slecht weer,’ mompelde hij, ‘maar deze zijn van de zomer.’ Hij gaf ons een stijf knikje en ging weg (Tom liet hem uit), met bloemen en boekje, over de koude, tochtige galerij.

Wij luisterden hoe zijn voetstappen wegstierven.

‘Misschien,’ fluisterde Tom, ‘had ik mee moeten gaan? Hij is niet gewend aan al die trappen, en dan nog wel in het donker.’

‘Ja, misschien had je dat moeten doen,’ zei ik.

Maar hij deed het niet. We spraken ook niet meer samen. En ik durfde evenmin te vragen wat Tom (Thomas) Wit als laatste regels in zijn dagboek heeft geschreven.

Nu is Toms morgen aangebroken met regen, wind en natte sneeuw. Hij loopt ergens buiten, met het meisje Téja. Hoewel, wat geeft dit maartse weer als hij verliefd is?

Toch goed dat hij die bloemen heeft geplukt; anders zou er niets van zijn overgebleven. [60]

Zondagavond. 28 maart

Lieve Téja, ik ben liever bedroefd omdat ik je niet vergeet, dan dat ik je wél vergeet. Ik wil weten dat je bestaat, al zie ik je nooit meer.

TIM

(Dagboek Tom Wit)

Maandagavond, (nog steeds 29 maart) [61]

Tom is terug, nat, blozend en niet zo treurig als ik had verwacht: eerder opgewonden. Ik denk, ja, ik vrees nog steeds dat hij een of ander plan heeft. Hij is er toe in staat; is hij ook niet tegen mijn raad en verwachting in hierheen gekomen? Ik vroeg hem e.e.a., maar inplaats van te antwoorden vroeg hij naar mijn plannen. Ik zei dat we samen terug zullen gaan, fluisterde hem voor alle zekerheid nog eens het woord toe, maar nu is hij het er niet mee eens. Hij denkt niet dat ik ooit al mijn geschriften mee kan nemen (uitgebreider en veel vollediger dan de zijne, hoewel ik b.v. van de scholen hier nauwelijks iets heb genoteerd) en het zou zonde en jammer zijn als ik ze achterliet, al zullen de mensen hier ze waarschijnlijk nooit vinden; de plaats waar we ze zullen verbergen vereist enige bekendheid met bouw en doel van torenflats. Tom vindt dat ik hier moet blijven als ik dit liever wens. Ze kunnen mij niet dwingen het woord uit te spreken.

Ik zeg dat ik het mijn plicht vind hem te begeleiden.

Hij zegt dat hij geen kind meer is en dat hij nog niet eens zeker weet of hij wel zal gaan. Ik ben het daar niet mee eens en tenslotte vraagt hij me om papier. Hij gaat verder met een dagboek, alleen voor Téja, zegt hij, maar dat geloof ik niet. Zal ik –––– [62]

Vervolg van het dagboek van Tom-Tim Wit [63]

maandag 29 maart

Je kunt in de regen wandelen en niet nat worden, je kunt nat worden en het niet erg, zelfs fijn vinden. Met Téja kun je zwemmen, lopen, rennen, vliegen, alles! Maar de kokardebloemen waren omgewaaid en verflenst en het raamloze huisje maakte haar bang. Mij niet, niet meer.

We moesten praten, maar we hadden er geen zin in, we zwierven kriskras door de wilde duinen, maar eindelijk kregen we het tóch koud en toen bracht ze me ergens binnen waar het warm was en waar we iets konden drinken. We zaten voor een raam waaruit we over de grijze zee keken, en ik vertelde haar van mijn plan.

‘Maar zij zei dat ik moest gaan, net als haar vader. We gingen ergens anders zitten, zodat ik de zee niet hoefde te zien, we speelden met elkaars vingers en ik zei dat ik niet weg wou. Je weet waarom!’

Ze zei: ‘Hier en nu houden we van elkaar. En als je me vergeet – wat ik haast niet kan geloven – dan heeft dat zo moeten zijn.’

‘Waarom moet het zo zijn? Ik wil niet geloven dat het zo zal zijn, alsof het een natuurwet is. Toch ben ik bang dat het zal gebeuren. Als jij nou eens mee zou gaan.’

Ik had dat niet moeten zeggen. Ik wist al dat ze niet mee wil, of niet kan. Tóch verweet ik het haar. Ze kreeg tranen in haar ogen, maar veranderde niet. ‘Ik ben van hier, hier hoor ik thuis, het is hier precies goed voor mij, ergens anders kan ik niet leven. Ik zou ongelukkig zijn daar en het jou verwijten. Ik wil Jan, ik wil dit, hier, vandaag, gisteren… Ik wil dat niet kwijtraken, ik wil het allemaal bij me houden. Jou ook, Tim, jou ook, maar ik zie nu dat het niet kan; jij kunt het ook niet helpen, pas nu begrijp ik waarom je bleef zoeken, al heeft ons dat nu hier gebracht… Tim, ik wil niet vergeten; als het waar is wat ze allemaal zeggen zal ik toch óók vergeten als ik meega? Ook jóu zal ik me niet herinneren; we zullen elkaar in jouw wereld als vreemden aankijken…’

‘En wéér van elkaar houden!’

‘Hoe kun je dat zo zeker zeggen? Jouw wereld is de mijne niet. Misschien ben je heel anders daar…’

Ik zei: ‘O nee, vast niet,’ maar ze bleef haar hoofd schudden en trok haar handen weg. ‘Lieve, lieve Tim, je kunt maar één ding doen; je moet gaan. Luister naar me, ik ben ouder dan jij.’

‘Niet ouder.’

‘Ik praat niet over jaren, dat kan me niet schelen xxx [64]

Later liepen we langzaam terug.

‘Als ik nou wist dat ik je niet zal vergeten,’ zei ik, ‘dan zou ik misschien wel gaan, want dan kan ik altijd weer hier komen. Maar jij wilt geen vier jaar wachten.’

Ze zei dat ze op dit ogenblik wél vier jaren zou willen wachten, maar, vroeg ze, wie kan er nu zeker weten hoe je zult denken en voelen over vier jaar?

‘Ik heb mijn dagboek weggegeven in ruil voor deze ontmoeting met jou!’

‘Ik weet het.’

Ik kan niet beschrijven hoe ze er uitzag, nog steeds nat, en treurig en mooi.

Ik dacht meer aan mijn plan. Net doen alsof ik zal gaan, door het woord uit te spreken op een stille plek aan zee, maar inplaats daarv an vluchten en hier blijven tegelijk: me verstoppen op een boot, een schip naar Engelland… daar een tijd blijven, misschien wel verder reizen en terugkomen lang na 1 april, als iemand van déze wereld: Téja’s neef Tom uit Atlantis. Zij noemt me Tim, alleen maar Tim. Haar neef uit Atlantis heet Tom… Is dat niet heel vreemd?

Maar ze wilde niets meer zeggen op mijn vragen en plannen, ze wou alleen maar dat ik haar kuste. En toen zei ze dat ze een einde had geschreven in mijn dagboek, of beter gezegd een antwoord., en dat ik dat zal weten voor ik wegga.

30 maart

Meneer Alva en ik hebben zijn papieren verborgen op de plaats die we hadden afgesproken, en nu is hij (met toestemming van de wachters) op bezoek bij meneer Vaal.

Over 12 uur is het 1 april.

Ik heb ongemerkt 29 maart uit meneer Alva’s dagboek gescheurd, omdat het bij mijn verhaal hoort en hij kan het ook zónder wel onthouden, omdat hij niet weggaat. Ik weet zeker dat hij het eigenlijk niet wil en ik vind dat hij het dan niet moet doen. Ik wou dat ik wist wat ik doen moet!

Als ik straks wegga neem ik in elk geval al deze blaadjes mee (verstopt in mijn schoenen). Misschien worden ze gevonden en afgepakt, maar nou ja.

Ik weet niet precies wat Téja bedoelde.

Ik weet wél dat ik op 1 april in m’n eentje op weg zal gaan, en vroeg, vannacht, al hoef ik pas bij zonsopgang aan zee te zijn. Ze zullen me volgen, maar niet tot het laatst, want wie het woord spreekt moet alléén zijn. Zullen ze (als ik dat heb gedaan) mijn voetstappen volgen op het strand, tot waar ze plotseling verdwijnen?

Ik kan nog steeds mijn plan uitvoeren; ik weet genoeg om een goede kans te hebben dat het me lukt: naar Engelland, over deze zee.

Maar ik ben bang.

Dat ik het woord tóch zal uitspreken.

Omdat ik nieuwsgierig ben naar wie ik was. En is degene die ik ben niet voortgekomen uit degene die ik was?

Omdat ik wil weten, zeker wil weten of die andere wereld bestaat, en bij wie ik hóór, daar, van wie ik hield en wie van mij houden.

Omdat ik het niet zal kunnen laten, zoals in de dromen die ik in de laatste nachten heb gedroomd. Een macht die sterker was dan ik of Téja deed mij het woord uitroepen. Misschien héb ik het geroepen, maar toen was het nog geen 1 april.

(Later): Niets van Téja gehoord.

Gisteren stond ik met haar op een duin, het was bijna droog geworden, een beetje motregen waar de zon wazig doorheen kwam. We hielden elkaar vast, het rook naar natte aarde. En we keken naar de torens. Ze waren machtig, groots, mysterieus, met honderden vaag lichtende vensters, ontzagwekkend oprijzend in grijze regenlucht – tussen echt en niet echt.

Téja fluisterde: ‘Wat voor een wereld is het waar ze steden bouwen met hoge, vreemde, onmenselijke torens als deze? Ik kan daar niet naar toe gaan.’

Maar ik was onder de indruk, en nieuwsgierig.

Woensdag 1 april (nacht)

Meneer Alva slaapt nog. De klok die hij van meneer Vaal heeft geleend tikt; hij weet niet dat ik die een uur achter heb gezet.

Bij het fletse maanlicht in de achterkamer heb ik hem een brief geschreven op een van de blanko blaadjes die nog over zijn. Ik ga, en alleen.

Wat zal ik als laatste regel schrijven? Ach niets, of straks mijn namen in het zand.

Maar Téja heeft gezegd dat zíj een einde heeft gemaakt voor mijn dagboek, waar ik steeds opnieuw aan begon.

: Er zijn andere werelden dan deze.

(Ik heb bewezen dat dit wáár is,

tussen 30 februari en 1 april). [65]

Antwoord van Téja aan Tim [66]

Lieve Tim, ik hoop en wens dat je mij niet vergeet en dat je weet dat ik besta.

Neem je dagboek mee.

1 april, vlak voor zonsopgang

Dit heeft zij voor mij opgeschreven. Ze heeft mijn dagboek van haar vader gestolen (ik hoopte dat), zodat ik altijd zal kunnen lezen over ons. Er ligt een kokardebloem in.

De hond heeft het mij gebracht, toen ik zachtjes door de duinen liep; ze kwam tevoorschijn als een schaduw, legde het voor mijn voeten en verdween. Ik heb haar nog gezocht, maar niet lang; ik ben gaan hollen; ik weet zeker dat ik ben gevolgd, door wachters of anderen; ze moeten in de buurt zijn.

Toen ik omkeek naar de torens waren ze allebei donker, maar nu kan ik ze al lang niet meer zien. Ik zit rillend tegen een duinhelling, met het gezicht naar strand en zee, dichtbij de haven.

Dadelijk zal de zon opgaan.

Heel, heel in de verte zie ik een figuurtje op het strand komt het dichterbij? Of niet? Een mens?

Zal ik het woord zeggen, ja of nee [67]

VIERDE DEEL

EPILOOG

dagboekfragmenten: mei 1964 t/m 29 februari 1968

krantenknipsels, een brief van 30 april 1972

en een naschrift, 1973.

Twee kranteknipsels

Uit:

Uit:

DE STEDELIJKE COURANT

DE STEDELIJKE COURANT

2 maart 1964

2 april 1964

Op zaterdag 29 februari j.1. is van huis weggelopen de jongen Thomas Wit (roepnaam Tom), oud 14 (bijna 15) jaar.

Signalement: lang van postuur donkerblond haar, grijze ogen. Draagt waarschijnlijk een donkerblauwe spijkerbroek, grijze trui en blauw windjak. Een ieder die inlichtingen kan verschaffen wordt verzocht zich in verbinding te stellen met de politie…

Gisteren is Tom Wit (15), die al een maand lang spoorloos was, teruggevonden. De heer D.J., een buurman van de familie Wit, kwam hem tegen en herkende hem. De jongen zwierf door de duinen dicht bij de haven en hoewel hij lichamelijk niets mankeerde, bleek hij geestelijk enigszins in de war te zijn. Hij kon zich namelijk volstrekt niet herinneren wat hij de afgelopen maand had gedaan en waar hij was geweest. Hij wist alleen te vertellen dat hij zich plotseling op het strand bevond en hij dacht dat het 29 februari was…

mei 1964 [68]

Pas nu heb ik alles gelezen, van 30 februari tot 1 april in X. Ik weet niet wat ik ervan denken moet. Ben helemaal in war.

27 mei 1964

Ik heb dit dagboek goed verstopt, maar de dokter weet ervan en hij wil dat ik het hem laat lezen. Ik zal daar gek zijn! Misschien ben ik gek. Ik ben het nu nog eens aan het overlezen (dat is lastig, ik moet er steeds een spiegel bij halen) en ik herinner me er niets van.

Toch moet ik het zelf geschreven hebben, ik geloof vast dat het mijn handschrift is (alleen slordiger). Maar ik heb het niet verzonnen, dat weet ik zeker. En als ik het niet verzonnen en het toch wél geschreven heb, moet ik het dus beleefd hebben. Wat verschrikkelijk, zo iets te beleven en het je niet te herinneren!

Nee, ik ben niet gek, ik ben alleen mijn geheugen kwijt van die maanden en dat is heel gewoon, als ik tenminste echt daar was. Ik was daar in maart, kwam terug in april en als ik het me probeer te herinneren zeg ik tegen mezelf: de torens van februari.

28 mei

De twee andere handschriften in mijn dagboek zijn toch ook een bewijs dat het echt gebeurd is. Meneer Alva (Avla) en Téja. Ik ben haar vergeten! Ik wou dat ik haar kende.

30 mei

Ik herinner me wél alles van vóór 29 februari. Ook dat ik op de 29ste ’s morgens heel vroeg uit onze flat ben weggegaan en naar het strand ging. Het was schemerig toen ik aan de rand van de golven stond. Maar ik herinner me niets van het woord.

Meneer Alva heb ik die morgen niet gezien.

Ik ben gisteren naar zijn flat geweest, alle trappen op, niet met de lift. Alles was afgesloten; ze zeggen dat hij op reis is. Ik heb een hele tijd op de galerij gestaan. Overal zijn torenflats, veel meer dan twee. Maar ik kon ook de zee zien.

Eén ding weet ik zeker: heb ik daar toen het woord gesproken? Ja!

3 juni 1964

De dokter zegt dat ik me niet ongerust moet maken. Het komt wel terug (het geheugen) tezijnertijd. En als het niet terugkomt, geeft het ook niet, zegt hij. Gemakkelijk gezegd, hij weet nergens wat van.

Waarom herinner ik me het woord niet? Dat wist ik in februari wel! Ik moet het kunnen ontdekken, heb nog eens overgelezen wat ik op 27 maart in mijn spiegeldagboek heb geschreven; daar moet het te vinden zijn.

Was meneer Alva maar hier! Hij is niet op reis, niet in Engeland of Amerika. Hij is nog dáár! Zou hij nog steeds gevangen zijn in de toren?

1967 [69]

Dit vond ik, bijna tot mijn schrik, in een gedicht van Lewis Carroll, schrijver en wiskundige. Het stond in ‘Through the lookingglass’, ook een verhaal van een ‘andere wereld’, al vertelt hij dat het een droom was.

And now if e’er by chance I put

My fingers into glue,

Or madly squeeze a righthand foot

Into a lefthand shoe,

Or if I drop upon my toe

A very heavy weight,

I weep, for it reminds me so

Of that old man I used to know –

Whose hair was whiter than the snow…

It reminds me so of my dagboek (ik weet niet zo gauw wat dagboek in het Engels is). En meneer Alva, of Thomas Alva geleerde en uitvinder. En de spiegels. Ik ben van plan van mijn dagboek een echt boek te maken. En dan zal ik dit gedicht voorin zetten.

To remind. Ik herinner me nog steeds het woord niet. Maar ik vermoed wél hoe het ongeveer zou kunnen zijn. Door het lezen van mijn dagboek daar.

dinsdag 28 februari 1967

Na 28 februari komt 1 maart. Maar over een jaar zal het hier weer 29 februari zijn. Dan zou ik daar weer heen kunnen gaan, als je de theorieën van de heer Thomas Alva mag geloven. Toen ik 14 was geloofde ik ze; nu lijken ze vérgezocht en ongeloofwaardig. Schrikkelpunt en schrikkeldag!

Maar meneer Alva is nog steeds niet teruggekomen.

En mijn dagboek is er. Dat blijft onverklaarbaar. Een maand lang hebben ze mij overal gezocht en niet kunnen vinden. In die maand schreef ik het grootste deel van dit boekje vol. In spiegelschrift. Was ik in trance toen ik het schreef? Heb ik het gedroomd? Maar je droomt toch geen maand lang! En waar was ik, toen ik het schreef?

In een wereld die in sommige opzichten een spiegelbeeld (vertekend? verbeterd?) was van deze. Dat is, wetenschappelijk gezien, toch onmogelijk? Zo iets als van materie en antimaterie: die heffen elkaar op. Nee, het was anders: ik veranderde in mijn eigen spiegelbeeld. Het dagboek, de toren(flat)s en andere onbezielde dingen niet. Het is jammer dat ik niet méér bladzijden heb van de geschriften van Thomas Alva, speciaal over de theorieën van die ‘Denosi’. (Anagram van Edison!) [70] Jammer ook dat ik niet meer heb opgeschreven van de gesprekken met hem en de wachters.

Het maakt me dol dat het dagboek zo incompleet is. Ik kan erbij fantaseren, maar wat heb ik daaraan? Zelfs naar de gewoonste dingen moet ik raden. Ja goed, de torens zijn gewone (??) torenflats en de deur met de bliksemschicht van het raamloze huisje wijst op het Gemeentelijk Electriciteits Bedrijf. Maar wie zou een transformatorhuisje willen overbrengen, zelfs per ongeluk doe je dat toch niet? En hadden ze daar elektrisch licht? Ik lees alleen dat er ‘lampen’ zijn. En met wat voor voertuig reden bijvoorbeeld mijn ‘achtervolgers’ weg, op die avond van de 20ste maart? Hoe zag die ‘grappige’ stad er uit, waar ik ruim drie weken woonde in een huis ‘vol onverwachte hoekjes’ en waar ik zelfs met pleger naar school ging?

En dan Atlantis. Was ik in een ‘alternatieve’ wereld, waar dat continent niet verzonken is? Ik lees nu wéér boeken over Atlantis, het ene na het andere, maar wijzer ben ik er niet van geworden.

Tot nu toe heb ik pas één concreet ding nagevorst: de kokardebloem bestaat hier ook – beter bekend als gaillardia [71], bloeit midden in de zomer, beslist nooit in maart. Een prachtige bloem!

Ik wil niet over Téja schrijven. Ik heb een voorstelling van haar, maar die kan wel helemaal verkeerd zijn. Ik ben haar vergeten. Als ze was (of is) zoals ik denk, hoe kán ik haar dan vergeten zijn?!

Ik heb vroeger nooit fantasieën gehad die op mijn dagboek lijken. Nu heb ik ze wel, maar dat is gekomen nadat ik het gelezen had.

Niemand vraagt ooit nog naar mijn maand van geheugenverlies en ik praat er met niemand over. Mijn dagboek hebben ze nooit gevonden; misschien zijn ze het nu vergeten of denken dat het nooit heeft bestaan. Maar ik denk er heel veel aan, ik ken het bijna uit mijn hoofd.

Soms zie ik iets, hoor ik iets dat me een gevoel geeft dat ik het me bijna herinner. Een gezicht dat ik nooit gezien heb en en dat me toch vertrouwd lijkt, een plek waar ik niet eerder geweest ben en die me toch bekend voorkomt. Maar dat gevoel heeft iedereen wel eens.

Het andere gevoel is naarder. Dan is het alsof alles onbekend wordt, alles lijkt vreemd, alsof ik niet meer thuishoor hier.

1maart 1967

Alsof ik niet thuishoor, hier en nu.

‘Aanpassingsmoeilijkheden’ noemen ze dat.

Wat zouden ze zeggen als ze mijn spiegeldagboek lazen, inter menses februarium et aprilem?

Woensdag 8 maart 1967

Gisteren, onder de natuurkundeles schrikte, nee schrok ik even op: een transformatorhuisje uit de wereld hier en nu is eigenlijk iets heel bijzonders: wie weet waar het voor dient zou best eens op allerlei filosofische gedachten kunnen komen; dat geldt speciaal voor mensen die op de hoogte zijn van het axioma. Want wat doet een transformator? Omzetten. [72] In zekere zin is het woord ook een transformator, dat voor bezielde wezens tenminste.

donderdag 1 februari 1968

Precies vier jaar geleden begon ik in dit boekje te schrijven.

Vorig jaar, in 1967, ben ik wéér begonnen een dagboek bij te houden; op 22 maart heb ik een nieuw schrift genomen. Het begin daarvan schrijf ik hierin over; er zijn nog een paar blaadjes leeg, die zal ik gebruiken om dit een beetje af te ronden en compleet te maken.

22 maart 1967 (woensdag) [73]

Ik ben in de duinen gaan wandelen. Het regende en de zon scheen tegelijkertijd. Het licht was eigenaardig, een beetje vals, en erg opwindend. Ik keek om naar onze torenflats en zag ze plotseling heel anders… zoals ik ze op 30 februari gezien moet hebben, niet thuishorend hier, geelachtig glanzend, afstekend tegen de donkere wolken.

Later liep ik langs de zee; er was een bruine hond, géén roodbruine, die speelde met een stok die ik telkens weer weggooide. Toen de hond weg was (geroepen door een ‘baas’), was ik helemaal alleen. En op dat ogenblik herinnerde ik mij het woord precies, letter voor letter.

23 maart 1967

Ik heb mijn spiegeldagboek nog eens overgelezen (de niet al te slordig geschreven passages kan ik nu zonder spiegel lezen) en nu begrijp ik niet dat ik het woord niet éérder wist.

Verder herinner ik me nog steeds niets van de maart-maand in 1964.

Wat voor een man was (is) Jan Davit? Wist hij dat Téja mijn dagboek voor mij zou stelen? Hij wist méér van andere werelden dan hij heeft verteld (of dan ik heb opgeschreven).

Is hij hier geweest?

Jan, zo’n gewone naam. Mijn vaders broer heet Jan, of eigenlijk Johan; Han heet naar hem. Hij (Han, mijn broer) weet nu dat ik een dagboek bijhou. Ik laat het hem niet lezen. Maar ik heb hem soms wel iets verteld… alsof het fantasie was, een door mij verzonnen verhaal.

vervolg 1 februari 1968

Ik heb een besluit genomen. Op 29 februari a. s. ga ik dezelfde reis maken. Ditmaal beter voorbereid. Ik zal niet kunnen wennen aan mijn leven hier en nu voordat ik dat heb gedaan! Misschien kom ik helemaal niet weg; dan weet ik tenminste dat wat ik geschreven heb niet gebeurd kan zijn, en dan zal ik me aanpassen aan alles hier. Ik probeer het steeds, heus waar, maar vaker en vaker krijg ik vreemde ideeën. Waarom, denk ik dan, kan ik bijvoorbeeld niet eens vliegen als een meeuw, of zwemmen als een zwaan, of praten met een hond? En telkens weer vraag ik me af of er niet een andere wereld is, net om de hoek, een wereld beter dan deze.

Toch weet ik dat ik waarschijnlijk verstandiger doe als ik hier blijf, want hier hoor ik thuis. Daar naar toe kan ik niet eens mijn geheugen meenemen; ik kan nooit echt vergelijken tussen daar en hier.

Maar ik heb hier naar Téja gezocht en haar niet gevonden. Zij had een echte neef uit Atlantis, die bijna Tim heette, of Tom, net als ik. Is er hier een meisje dat bijna Téja heet? Als dat zo was, zou ze me bekend voor moeten komen…

In april moet ik eindexamen doen (te laat omdat ik in ’64 ben blijven zitten). Ik weet heel goed dat ik zal zakken als ik er een maand tussen uit trek. Maar nog eens vier jaar wachten, dat hou ik niet uit!

Ze maken zich hier thuis, geloof ik, zorgen over mij. Daarom zal ik, als ik ga, dit dagboek achterlaten, zó dat ze het zullen vinden…

En dat jullie het zullen lezen en misschien begrijpen.

Aan Han, mijn broer:

Ik heb je soms verhalen verteld, zogenaamd gefantaseerd. Nu zul je weten dat het niet zo was.

Zaterdag, 3 februari 1968

Elke dag repeteer ik stil het woord. Ik mag het immers niet opschrijven.

Zal ik daar meneer Alva weer zien? Of zal hij weggaan op het moment dat ik kom? Men denkt hier dat hij nog steeds een wereldreis maakt. Ik ben een keer zijn flat binnengedrongen, maar heb niets kunnen vinden dat mij bewijzen gaf: er waren boekenkisten, met ijzer beslagen en niet open te krijgen. Ik hoop dat hij er nog zal zijn – dan zal ik tenminste één bekende ontmoeten, iemand die in beide werelden heeft geleefd.

En zal ik Téja weer zien? Haar herkennen? Weer van haar houden?

11 februari

VRAAG: Waarom verlies je in deze wereld de herinnering aan de andere en alles van de andere in deze?

Zou het werkelijk verboden zijn dat ze echt in contact komen met elkaar?

Maar wie kan dat verbieden?

AXIOMA: Er zijn andere werelden dan deze, maar wij kennen die andere niet.

Is dat zo? Is het een natuurwet, steekt daar een of andere geheimzinnige bedoeling achter?

12 februari

Als je je nu en dan tóch iets herinnert – al zijn het maar flarden – dan gaat het voorgaande niet op. We zullen moeten leren (door middel van nieuwe woorden? door oefening?) ons geheugen mee te nemen en weer terug te brengen. Net als meneer Alva wens ik beide werelden de mijne te noemen!

donderdag, 22 februari 1968

Vroeger las ik nooit gedichten. Nu wel. Maken kan ik ze niet. De laatste dagen speelt wel steeds een oud versje door mijn hoofd, oud en nieuw; ik heb het een beetje veranderd:

Witte zwanen, zwarte zwanen,

Wat niet is, dat kun je maken.

Engelland is gesloten,

De sleutel is gebroken.

En Tom, wie is de timmerman,

Die de sleutel maken kan?

(Maar timmermannen maken geen sleutels, sleutels worden gesmeed.)

Over een week is het zover. Maar soms twijfel ik of mijn woord de sleutel is. Zal er heus iets gebeuren als ik het uitspreek? En zo ja… dan ben ik bang. Hoe zal het daar nu, na vier jaar, zijn? Ik ben ook bang voor de herhaling van die vergeten, verwarrende gewaarwordingen waarvan ik in het begin van mijn spiegeldagboek heb verteld… vergéten? Soms droom ik ervan: een nachtmerrie tussen twee werelden. Als ik daar eens opgesloten zou blijven…

[186]

28 februari 1968:

Ik heb geprobeerd een brief te

schrijven, maar dat ging niet ––––

Dan maar hier in mijn dagboek:

Beste Han,

Ik vertrek morgen en blijf een maand weg. Als ik niet terugkom, maak je dan niet bezorgd, dan kom ik vier jaar later. Ik beloof het!

Maar er zou iets kunnen gebeuren waardoor het anders loopt. Daarom wil ik je dit vragen:

Als ik in april 1972 niet terugben, zou je er dan voor kunnen zorgen dat dit dagboek als een boek uitgegeven wordt? Gewoon als een verhaal, alsof het door een ander geschreven is. Misschien zijn er mensen die alles weten van het axioma en van de wereld ‘inter menses februarium et aprilem’, die ik vroeger ‘X’ noemde. Zij zullen weten dat het geen verhaal is. De anderen vertel ik alleen dat het geen verzinsels zijn en dat ik er zeker van ben dat er méér werelden zijn dan deze.

Als ik terugkom – want ik kóm terug, al is het over 4x4 jaar – zal ik er meer van kunnen vertellen, maar ik geloof dat wat ik weet (en toch niet echt weet) niet te lang verborgen mag blijven. Jij bent tot nu toe de enige aan wie ik er iets van heb verteld; nu weet je alles.

De uitgever mag er niets bij maken en er niets aan veranderen, behalve spellingsfouten en zo. En dan nog één ding: Als dit een boek zou worden moet het als titel hebben:

de torens van februari.

Voor mij kan het niet anders heten, al is het een maarts verhaal.

Je broer

Tom

donderdag 29 februari 1968 (buiten is het winters koud en grauw, maar de sneeuwklokjes bloeien).

Dit is de laatste blanko bladzij, laat ik die nog vol schrijven en zo mijn verhaal besluiten. Ik laat dit achter op mijn schrijftafel, dan kunnen jullie dit lezen en begrijpen dat ik wel weg móest gaan om in elk geval te probéren die andere wereld te bereiken. Pas dan zal ik zeker weten dat wat geschreven staat waar is, tussen 30 februari en 1 april… Maar zal ik het ooit zéker weten? Nu ja…

Ik heb dit dagboek niet meer nodig, want als ik eenmaal daar ben, zal ik me alles van m’n eerste verblijf herinneren. Ik neem wel opschrijfboekjes mee, twee, deze keer. Eén is nog leeg, in het andere heb ik sinds 1967 zo veel mogelijk opgeschreven over mezelf en de wereld waarin ik leef. Ik heb me geoefend in het schrijven en lezen van spiegelschrift. Meer heb ik niet te doen, ik ben reisvaardig.

Hoe voel ik me nu? Vol verwachting en ongelovig, verlangend en angstig. Ik weet het niet… ik voel me best.

Houdt ze nog van me, Téja? Zijn ze er nog, de torens van februari?

Ik hoop op 1 april terug te zijn.

Hier eindigt het dagboek van Tom (Thomas) Wit; in de volgende bladzijden wordt alleen nog verteld wat er gebeurde in april 1972.

Uit

DE STEDELIJKE COURANT

Vrijdag 1 maart 1968

Gisteren (29 februari) is van huis weggelopen Thomas (Tom) Wit, op 22 maart a.s. 19 jaar oud. In een brief die hij achterliet schreef hij dat hij op reis ging, maar hij deelde niet mee waarheen…

Het vermoeden bestaat dat hij zich wel eens op zou kunnen houden aan het strand of in de duinen, misschien lijdend aan geheugenverlies. Een ieder die…

(fragment van een kranteknipsel)

Copie van een brief

30 april 1972

Geachte Tonke Dragt

Hierbij neem ik de vrijheid u te vragen of u het dagboek wilt lezen dat mijn broer Tom heeft bijgehouden tussen 1964 en 1968, tussen zijn 14de en 18de jaar. Het gaat speciaal om de maand maart waar geen jaartal bij staat.

Ik stuur het u nog niet op; ten eerste omdat het beslist niet weg mag raken ten tweede, omdat ik niet weet of u bereid bent het te lezen. Het is namelijk nogal moeilijk om te lezen en bovendien is er een verzoek aan verbonden.

Zou u er een boek van kunnen maken dat gedrukt en uitgegeven kan worden? Ik denk dat u het dagboek een beetje vreemd zult vinden, maar ik denk óók dat u het zal interesseren. Ik geloof dat u het een spannend verhaal zult vinden en ik hoop dat u het zult geloven.

U vraagt zich nu misschien af waarom mijn broer niet zélf contact met u zoekt, of zelf zijn dagboek uitwerkt. Maar dat kan hij niet. Hij is weg; ik weet niet hoe ik hem moet vinden en ook niet precies wanneer hij terug zal komen. In elk geval niet eerder dan over vier jaar. Dit klinkt geheimzinnig en het ís ook geheimzinnig. Ik maak geen grapjes; om dat te bewijzen sluit ik een paar krantenknipsels in en fotocopieën van twee bladzijden uit het dagboek (dat zouden volgens mijn broer de eerste en laatste bladzijden van het boek moeten zijn; het verhaal heeft al een titel ook).

Als u ervoor voelt het helemaal te lezen, wilt u het mij dan laten weten? Dan kom ik het u graag persoonlijk brengen.

Bij voorbaat dank voor uw moeite.

Met vriendelijke groeten

hoogachtend

Han Wit

OPROEP [74]

Een ieder die na lezing van dit boekje opheldering of aanwijzingen zou kunnen geven betreffende de plaats waar de jongeman Tim, Tom of Thomas Wit zich op dit ogenblik bevindt, wordt verzocht zich schriftelijk in verbinding te stellen met de uitgever.

Naschrift

Uit de brief van Han Wit en de oproep op bladzij bij noot 74 blijkt dat Tom (Thomas) Wit niet is teruggekomen op 1 april 1968 en evenmin op 29 februari of 1 april 1972, vier jaar erna.

Vorig jaar kreeg ik zijn dagboek in handen en nu heb ik er, zo getrouw mogelijk aan zijn wensen, een ‘boek’ van gemaakt. Misschien komt hij volgend schrikkeljaar terug, maar in overleg met zijn ouders en broer is besloten niet tot dan met publicatie te wachten. Als Tom – naar we hopen – in 1976 hierheen kan (of wil) komen, zal er misschien een gewijzigde en uitgebreidere herdruk van dit verhaal verschijnen.

Wat mijn bewerking betreft; ik heb, zoals reeds gezegd, nauwelijks iets aan het origineel toegevoegd, behalve leestekens en onmiskenbaar vergeten woorden. Op enkele plaatsen, waar de schrijver in haast een soort telegramstijl heeft gebruikt, heb ik voor de duidelijkheid losse woorden tot zinnen samengevoegd. De afkortingen heb ik bijna allemaal voluit geschreven. Onleesbare gedeelten, doorgestreepte of onvoltooide passages heb ik – waar het van belang leek – in voetnoten vermeld, óók als ik liever mijn fantasie had laten werken.

Sommige passages zijn onduidelijk van betekenis – speciaal tussen 7 en 20 maart. Dat ze in mijn bewerking toch nog enige samenhang vertonen is te danken aan het feit dat Tom, in de dagen dat hij ‘onder arrest’ was in de tweede toren, begonnen is aanvullingen op te schrijven bij zijn belevenissen in de dagen ervoor. (Zie blz. bij noot 46 tot noot 52). Helaas heeft hij geen tijd genoeg gehad, zodat nog veel te raden overblijft. Het lijkt me bovendien dat er van de losse blaadjes enkele zijn weggeraakt; ook de aantekeningen van de heer Alva zijn niet compleet.

Ook bij de indeling van het verhaal heb ik de aanwijzingen van de schrijver gevolgd. Hij wilde beginnen met 30 februari, aanvang dus van het ‘vergeten avontuur in die andere wereld’. Naar men zal begrijpen staat voor een lezer hier de tekst van het eerste en derde deel in spiegelschrift. Er kan niet aan getwijfeld worden dat het hele dagboek – behalve de passages van de heer Alva en de weinige regels van Téja – door één en dezelfde persoon geschreven is. De tekeningetjes in de tekst zijn van de schrijver zelf, ook de stukjes handschrift zijn reproducties van het origineel.

De kokardebloem die Téja in het opschrijfboekje gedaan moet hebben, is niet gevonden… weggeraakt? Of heeft Tom die meegenomen op zijn reis?

Tenslotte nog dit: ik heb niets toegevoegd en ook niets weggelaten… behalve enkele regels uit het gesprek van Tim met meneer Alva op de nacht van 26 op 27 maart (pag. bij noot 44, 45). Zo lang Tom niet terug is lijkt het me ongewenst dat een willekeurige lezer het woord te weten zou komen. En als iemand (gelijk meneer Alva) het tóch uit de tekst zou concluderen, laat die zich dan héél goed bedenken alvorens het te gebruiken.

Of het woord nu ‘suggestie’ is, of ‘magie’ (waar niet iedereen in gelooft); volgens mij is het ‘niet bepaald verboden’, maar wél ‘gevaarlijk’ het uit te spreken.

TONKE DRAGT

juni 1973

Postscriptum bij de derde druk,

tevens antwoord op vele brieven

In een PS bij de vorige druk heb ik vermeld dat Tom Wit niet terug is gekomen in de schrikkeljaren 1976 en 1980. Ik verwachtte dat ik hetzelfde zou moeten meedelen voor 1984, ondanks het feit dat het toen zestien jaar geleden was dat Tom uit deze wereld verdween. In een aantal van de brieven die ik naar aanleiding van dit boek ontving werd daarop gezinspeeld, met een verwijzing naar bladzijde[186]. Na ‘4 x 4 jaar’, moest Tom – zo hoopten, wensten of vermoedden sommige lezers – toch zijn teruggekeerd!

Ik wil hier even iets naar voren brengen dat mij (niet voor de eerste keer) heeft getroffen: de meeste briefschrijvers zien Tom als de jongen die hij jaren geleden was; bijna niemand schijnt zich gerealiseerd te hebben dat hij – volgens onze tijdrekening althans – op de 22ste van deze maand 37 jaar geworden moet zijn. Of dat in IMFEA ook geldt is natuurlijk niet zeker.

Dat Tom na 4 x 4 jaar zou zijn teruggekeerd leek mij tot voor kort heel onwaarschijnlijk. Als hij in 1968 ten tweeden male IMFEA heeft bereikt, dan hoort hij, na zo lange tijd, veel meer daar thuis dan hier.

In een eerder geschreven postscriptum dat voor deze editie gereed lag, maar dat intussen terzijde is gelegd, stond onder meer het volgende: ‘Tom Wit is ook niet teruggekomen in 1984’. [75]

Niet lang geleden hebben mij echter vage berichten bereikt waardoor men zou kunnen vermoeden dat Tom in het laatste schrikkeljaar wèl hier is geweest! Ik herhaal: die berichten zijn vaag. Zo heeft bijvoorbeeld iemand begin april 1984, gedurende een strandwandeling, een gehavend stuk papier gevonden met enkele nog leesbare regels handschrift die op dagboekaantekeningen leken. De schrijver: Tom Wit. De datum: 1 april van dat jaar. Helaas is het papier weg gewaaid en wat erop stond weet ik dus alleen van ‘horen zeggen’, uit iemand anders, herinnering. De datum had de vinder (die toentertijd dit boek niet gelezen had) langdurig in de waan gelaten dat het een grap betrof… Die eerste april heeft meer mensen parten gespeeld. Het schijnt nu en dan moeilijk te zijn werkelijkheid en dagdromen, zin en onzin uit elkaar te houden. (Maar wie weet altijd het verschil tussen zin en onzin.?)

Hoe dan ook, ondanks het ontbreken van enig tastbaar bewijs voel ik mij genoodzaakt te vertellen dat het niet geheel uitgesloten is dat Tom Wit hier in 1984 een soort bliksembezoek heeft gebracht: van 29 februari tot 1 april. Hij zou hierheen zijn gekomen uit nieuwsgierigheid, om onze wereld met die andere te vergelijken. (De vraag die hierbij opduikt is: heeft hij dan toen zijn geheugen behouden?) Uit de weinige berichten – of die nu waar zijn, of gefantaseerd, of berusten op ‘wishful thinking’ – spreekt iets dat mij er bijna zeker van maakt dat Tom thans niet hier is. Hij is op 1 april 1984 weer verdwenen omdat hij aan IMFEA de voorkeur gaf. Voorgoed verdwenen dus, lijkt mij.

En waarom, vragen sommige lezers zich nu wellicht af, heeft Tom gedurende zijn verblijf hier geen contact gezocht met mij, ondergetekende? Laat mij er eerst even op wijzen dat Tom mij niet kent! Ik heb van zijn dagboek pas na zijn vertrek in 1968 dit boek gemaakt. Ik zelf meen hem daardoor héél goed te kennen, maar dat neemt niet weg dat wij elkaar nooit hebben ontmoet… Toch moet Tom, als hij hier geweest is, van de publikatie van dit boek en dus ook van mijn bestaan op de hoogte zijn gebracht. Zo stond op dat weggewaaide blaadje papier míjn naam, met het verzoek mij zijn boodschap door te geven. Dat hij zich niet persoonlijk tot mij heeft gewend zou kunnen zijn omdat hij niet de kans wilde lopen dat ik, of wie dan ook, hem tegen zou houden, hem zou beletten te vertrekken. Toch wenste hij dat ik te weten zou komen dat hij, na hier geweest te zijn, uiteindelijk heeft gekozen voor die andere wereld.

Méér kan ik niet antwoorden op de vragen die mij zo langzamerhand ontelbare malen zijn gesteld:

‘Is Tom Wit teruggekomen?’

‘Weet u waar hij zich momenteel bevindt?’

Deze editie van De torens van februari is dus, op een paar verbeterde zetfouten na, gelijk aan de vorige.

Of ik zelf de berichten over 1984 geloof? De ene dag wel, de andere dag niet. Ik hóóp echter dat Tom in ‘zijn wereld X’ gelukkig is, met Téja.

Er is nóg een vraag die telkens weer opduikt: ‘Wat is het woord?’

Op die vraag geef ik geen antwoord. Mijn mening wat het woord betreft is sinds 1973 niet veranderd. En dat het inderdaad moeilijk te vinden is, zal mogelijkerwijs iedereen begrijpen die bladzij bij noot 55 nog eens heel aandachtig overleest.

TONKE DRAGT

eind maart 1986

OVER DE SCHRIJVER

Het is een tijdje stil geweest rond Tonke Dragt, maar nu staat ze weer volop in de belangstelling. Dit komt niet in de laatste plaats door haar laatste boek Aan de andere kant van de deur (1992). Ze bewees hiermee eens te meer dat ze een heel eigen plaats heeft tussen de Nederlandse kinderboekenschrijvers.

Antonia Johanna Dragt werd geboren in Batavia (nu Djakarta) in Nederlands-Indië op 12 november 1930. Haar vader werkte als ambtenaar in Nederlandse dienst.

Het leven van de familie Dragt veranderde sterk toen de oorlog ook in Nederlands-Indië uitbrak. In 1942 vielen de Japanners Indië binnen. Ze werden door de inlandse bevolking in eerste instantie als bevrijders binnengehaald. Indië was immers al bezet door de Nederlanders. Het leven voor de Nederlanders werd al gauw minder prettig. Binnen een jaar werden ze in interneringskampen ondergebracht. Mannen en vrouwen werden gescheiden. De kinderen bleven bij de vrouwen. Van haar twaalfde tot haar vijftiende verbleef Tonke Dragt in zo’n kamp.

Die kampen waren vreselijk. Hoe langer de oorlog duurde, hoe minder er te eten was. Mensen leden op den duur echt honger. Verzwakt als ze waren, werden velen ziek. Tyfus en dyfterie waren geen uitzondering. De geïnterneerden werden ook niet bepaald zachtzinnig behandeld. De Japanners zagen de blanken immers als een inferieur ras.

De periode in het kamp heeft Tonke Dragt dan ook erg beïnvloed. Om te overleven begon ze te schrijven en te tekenen. Op die manier kon ze aan de werkelijkheid ontsnappen. Samen met een vriendinnetje maakte ze haar eigen boeken. Ze gebruikten alles wat ze maar konden voor hun boeken, zelfs wc-papier.

Na de oorlog keerde ze terug naar Nederland. Ze koos in eerste instantie voor tekenen en ging naar de Academie voor Beeldende Kunsten in Den Haag. Ze haalde daar haar akte tekenen en werd tekenlerares. Aanvankelijk had ze moeite met orde houden, maar ze wist haar leerlingen te boeien door haar verhalen.

Tonke Dragt begon de verhalen weer op te schrijven en illustreerde ze zelf. Ze schreef korte verhalen en sprookjes. Sommige daarvan werden gepubliceerd in het blad Kriskras.

Haar eerste boek verscheen in 1961: Verhalen van de tweelingbroers. Een jaar later was er al een tweede boek: De brief voor de koning. Daarvoor kreeg ze in 1963 de onderscheiding ‘Het beste kinderboek van het jaar’, de voorloper van de Gouden Griffel. Dit boek kreeg een vervolg in De geheimen van het Wilde Woud.

Deze drie boeken spelen in een middeleeuwse fantasiewereld. Ze zijn beïnvloed door middeleeuwse sagen en er zijn sprookjesmotieven in te herkennen. De wereld in Verhalen van de tweelingbroers staat trouwens los van die in de twee latere boeken.

Tiuri, de hoofdpersoon in De brief voor de koning, krijgt een opdracht in de nacht voor hij tot ridder geslagen wordt. Hij moet een verzegelde brief brengen aan de koning van Unauwen. Dit wordt een moeilijke tocht vol gevaren en uiteindelijk slaagt hij erin zijn opdracht te volbrengen.

Dit alles doet erg denken aan een bekend middeleeuws thema, dat van de queeste: een ridder krijgt een opdracht en weet die te vervullen nadat hij veel gevaren heeft overwonnen. Het gaat bij de queeste niet zozeer om de opdracht, maar om wat de ridder ermee bereikt. Hij wordt er, als het goed is, namelijk een beter mens van. Door de confrontatie met gevaar leert hij zichzelf beter kennen en zal hij ook zichzelf wel eens moeten overwinnen.

Ook in De brief aan de koning gaat het om meer dan de opdracht. Tiuri ‘reist’ naar de volwassenheid. Ook hij leert zichzelf en zijn mogelijkheden kennen.

Door deze boeken was direct duidelijk dat Tonke Dragt een andere weg insloeg dan de meeste kinderboekenauteurs uit de jaren zestig en zeventig. De meeste boeken waren immers juist realistisch, terwijl Dragt ook in veel van haar latere werken een complete fantasiewereld beschrijft.

Ze schreef hierna onder andere twee science-fictionromans: Torenhoog en mijlenbreed (1969) en Ogen van Tijgers (1982). Voor Torenhoog en mijlenbreed kreeg ze de Nienke van Hichtumprijs in 1976. Het verhaal speelt op Venus. Daar wonen planeetonderzoekers van de Aarde onder een grote plexiglas koepel. De Aarde is zo langzamerhand één grote stad geworden en de wetenschappers van de Aarde onderzoeken de mogelijkheid of er op Venus gewoond kan worden. Ze zijn echter als de dood voor de voor hen vreemde natuur. Het is hun verboden daarin zelf op onderzoek te gaan. De hoofdpersoon Edu Jansen negeert dit verbod en maakt een ontdekkingstocht door het woud. Ook bij hem, dus net als bij Tiuri, is deze tocht een hulpmiddel om zichzelf te ontdekken. Door zijn ontmoeting met de Afroi, de bewoners van Venus, gaat hij ook de Aardebewoners anders zien. De Afroi leven immers totaal anders. Ze kennen bijvoorbeeld geen stress en hebben telepatisch contact met elkaar.

De eerste boeken van Tonke Dragt kunnen door kinderen onder de tien gelezen worden. In die boeken zijn de meeste personages duidelijker herkenbaar en ze staan als goed en kwaad tegenover elkaar. De latere boeken zijn beduidend moeilijker. De karaktertekening is bijvoorbeeld veel ingewikkelder. De verhaallijnen zijn hierin lastiger te volgen en lijken meer bedoeld voor meer volwassen lezers.

Voor Tonke Dragt is er dan ook geen scheiding tussen boeken voor volwassenen of kinderen, ook al heet ze kinderboekenschrijfster. Ze schrijft boeken die ze zelf graag zou hebben gelezen.

Het meest vraagt ze wel van haar lezers in haar laatste boek Aan de andere kant van de deur. Otto, de hoofdpersoon, ontdekt een andere wereld. Deze wereld bevindt zich aan de andere kant van de deur. Als Otto zijn kamerdeur opent, komt hij soms in de Januaraanse ambassade. Daar vinden mensen en dieren uit andere werelden asiel. Ook Otto voelt zich niet thuis in zijn eigen wereld en bezoekt daarom steeds meer de Januaraanse ambassade.

Het boek is zo moeilijk omdat Dragt veel verwijst naar andere boeken. Die verwijzingen op zich passen heel goed in het verhaal, maar vragen een behoorlijke concentratie van de lezer. In de wereld van de Januaraanse ambassade is de tijd heel anders, de mensen hebben er zeeën van tijd en de seizoenen lopen bijvoorbeeld helemaal door elkaar heen. Echt ouder word je er ook niet.

Dat is allemaal vrij ingewikkeld. Daarnaast zit het boek nog vol met symbolen die niet allemaal even makkelijk te begrijpen zijn.

Ondanks dit alles is het boek de moeite waard en het mag duidelijk zijn dat Dragt haar lezers serieus neemt. Ze stelt aan hen even hoge eisen als aan zichzelf.

Over het boek

In 1973 verscheen De torens van februari. Tom Wit ontdekt een andere wereld en raakt daarbij zijn geheugen kwijt. Zo klinkt het gemakkelijker dan het is.

Tom lijkt in een aantal opzichten op andere hoofdpersonen uit Dragts werk. Hij is een sterke persoonlijkheid en hij durft tegen anderen in te gaan. Hij gaat zijn eigen weg en neemt zijn eigen beslissingen. Die zijn af en toe nogal gewaagd. Zo besluit hij de andere wereld te gaan zoeken waarover meneer Alva hem verteld heeft. Dit is niet zonder risico’s.

Dat blijkt ook wel als hij de stap eenmaal gewaagd heeft. Hij doet er lang over, voordat hij ontdekt wie hij ook weer was en wat hij in die andere wereld doet. Het duurt ook een tijdje voordat hij erachter komt hoe hij weer terugmoet naar zijn eigen thuis.

Aan het eind van het boek lijkt hij definitief gekozen te hebben voor de andere wereld. Hoe veel mooier die wereld ook lijkt, het is toch geen makkelijke beslissing. Hij laat immers zijn ouders en zijn broer Han achter. Hij weet dat hij ze daarmee verdriet doet en hij weet ook dat hij ze zal vergeten. Die beslissing is ook moeilijk omdat hij zich op dat moment niets kan herinneren van de andere wereld. Hij weet alleen nog wat hij heeft meegemaakt door wat hij heeft opgeschreven.

Of je het nu met zijn beslissing eens bent of niet, Tom is toch iemand om je petje voor af te nemen.

De lezer weet trouwens nooit helemaal zeker of Toms keuze definitief zal blijven. Tot nu had elke nieuwe druk een ander nawoord en daardoor ook een iets ander eind. In 1976 en 1980 bericht Dragt alleen dat er geen teken van Tom is vernomen. Hij zal dus nog in die onbekende wereld zijn. In 1986 vertelt het nawoord dat hij waarschijnlijk in 1984 even hier is geweest. Sindsdien is er geen nieuws.

Je kunt je natuurlijk afvragen of de wereld X bestaat. Dragt speelt in dit boek met het idee tijd, net als in haar laatste boek Aan de andere kant van de deur. X bestaat niet in ons zonnestelsel zoals je dat in sterrenkundige boeken kunt vinden. X bevindt zich in een andere tijdcirkel.

In Toms dagboek lees je een ‘wetenschappelijke’ verklaring voor het bestaan van X. Door de ingewikkelde tekening lijkt het een overtuigend verhaal. X is het spiegelbeeld van onze wereld. Onze werelden raken elkaar maar eens in de vier jaar, tijdens het schrikkeljaar. Dan kun je op twee momenten reizen tussen die twee werelden, als je het juiste woord uitspreekt.

Veel lezers raakten in de ban van de wereld X. Ze geloofden in het bestaan ervan. Ze schreven brieven naar Tonke Dragt en velen vroegen daarin naar het ‘woord’. Haar antwoord was altijd hetzelfde: ‘Als je het verhaal goed leest kun je het vinden.’

Andere lezers geloven dat X alleen bestaat in de ogen van Tom. Het is zijn fantasiewereld waarin hij vlucht voor de echte wereld. Er waren zelfs journalisten die in dit boek een perfecte beschrijving van een geval van schizofrenie, gespletenheid van geest, zagen. Ze vonden het zelfs gevaarlijk dit boek te laten lezen door kinderen. Ze zouden eens ontevreden kunnen worden met hun eigen wereld.

Dragt zei in een interview dat ze dit maar een hoop koude drukte vond: ‘Laten we het er maar op houden dat X een andere mogelijkheid voor onze eigen wereld is. Ze kennen daar nog het oude Atlantis. Ze zijn er nooit op het idee gekomen om de natuur vol te bouwen met torenflats en het milieu kapot te maken met rijdend blik en plasticverpakkingen.’ Als je het zo leest, kun je in het boek nogal wat kritiek op onze wereld vinden. We vinden het nu allemaal heel vanzelfsprekend dat we zorgvuldig moeten omgaan met het milieu, maar toen De torens van februari voor het eerst verscheen (1973), dacht nog lang niet iedereen er zo over. In 1973 schoten de torenflats inderdaad als paddestoelen uit de grond. De meeste mensen vonden dit toen een hele normale zaak. Inmiddels worden er lang niet meer zoveel flats gebouwd en worden er zelfs weer afgebroken omdat ze leeg staan.

In X heeft iedereen op maandagmorgen weer zin om aan het werk te gaan en kinderen gaan voor hun plezier naar school. Dat geldt in onze wereld maar voor weinigen. Gelukkig zijn er genoeg chefs en leraren die hun best doen om er wat van te maken, maar zo ideaal als in X is het hier nog lang niet…

In X gaan de mensen met veel respect om met de dieren. Ze proberen zich soms zelfs zo in ze te verplaatsen, dat ze zelf een dier worden. We kunnen hieruit misschien wel opmaken dat Tonke Dragt vindt dat we hier niet zo aardig met dieren omgaan.

Als je het zo naast elkaar op een rijtje zet, kun je je best voorstellen dat Tom voor X koos. En of die wereld nu bestaat of niet… Dat moet je zelf maar bepalen.

Martine Letteri

[1] Van hier af een aantal pagina’s in een ander handschrift, dat van ‘de oude man’: Avla.

[2] Hier eindigt het ‘andere’ handschrift. De cursieve (i/h origineel onderstreepte) passages zou men op kunnen vatten als opmerkingen van de oude man (Avla) aan wie het verhaal is gedikteerd. Van 31/2 af schrijft de ‘ik’ weer zelf.

[3] afgebroken zin.

[4] doorgestreepte zinnen.

[5] 32 februari: doorgestreept.

[6] 1 maart: onderstreept.

[7] afgebroken.

[8] ander handschrift, dat van Avla (als [pag. 20]).

[9] hier eindigt het ‘andere handschrift’, ‘Tim’ gaat met zijn dagboek verder.

[10] in ’t originele manuscript bevat de hierop volgende passage geen enkel leesteken.

[11] afgebroken zin.

[12] niet afgemaakte zin.

[13] Dat zou een ‘maarts viooltje’ of bosviooltje kunnen zijn.

[14] De aantekeningen worden in deze periode korter, soms ‘kryptisch’.

[15] De eerste passage van deze bladzij is duidelijk met bevende hand geschreven; géén datum, maar het moet nog steeds 21 maart zijn.

[16] op 31 februari (pag. bij noot 3).

[17] Ander handschrift. Op pag. bij noot 18 gaat ‘Tim’ weer met zijn dagboek verder.

[18] vervolg Tims dagboek, niet gedateerd. (Dr.)

[19] dat moet op 22 maart geweest zijn. (Noot van de schrijver zelf.)

[20] Dat doen ze anders nooit. (Noot v/d schrijver).

[21] Nu volgt de inhoud van de 24 bladzijden ‘achterin’ het boekje, zoals ‘Tim’ of‘Tom’ die in de spiegel las, op de 23ste maart.

[22] Onleesbaar doorgestreepte zinnen.

[23] Dit deel van het manuscript is door de schrijver zelf van ‘hoofdstuktitels’ voorzien. (Zie ook pag. bij noot 22)

[24] Onleesbaar doorgekraste zinnen.

[25] Onleesbaar gemaakte zin (alleen een h en een w zijn nog te zien).

[26] Uiteraard is dit het aantal bladzijden van het oorspronkelijke manuscript.

[27] Onafgemaakte zin.

[28] Hier eindigt het dagboek dat Tom Wit schreef in februari 1964.Tim (of Tom) las het op de 23ste dag van een maart-maand ‘ergens anders’.

[29] afgebroken zin.

[30] Zie pag. (vandaag, 30 februari). Was de ‘iemand’ die iets riep ik-zelf? (Noot van de schrijver).

[31] Of heb ik ’t woord lift uit mijn andere dagboek? (Noot v/d schrijver.)

[32] Eén bladzij in een ander handschrift, dat van de heer Alva (of Avla), als pag. bij noot 3 e.v. en noot 8.

[33] Tom (Tim) vervolgt zijn dagboek weer.

[34] Het opschrift is van Tom (niet gedateerd); de bijlage is van de hand van de oude man Alva. Dit is de tekst op een van de losse blaadjes die in het opschrijfboekje lagen waar het oorspronkelijke manuscript in staat; volgens mij moeten er enkele zijn weggeraakt.

[35] Engelandvaarder, benaming voor de personen die tijdens de Duitse overheersing van bezet gebied naar Engeland overstaken.

(Van Dale: Groot Woordenboek der Nederlandse Taal).

[36] Het relaas van Thomas Alva breekt midden in een zin af. (Zie ook noot 34).

[37] Vervolg van Toms dagboek.

[38] Vervolg gebeurtenissen van donderdagavond (aansluitend op 1ste alinea van pag. van Vrijdag 26 maart): meneer A. heeft zich duidelijk met Toms verslag hiervan bemoeid, er dingen aan toe gevoegd of veranderd.

[39] Zie bladzij boven noot 8 en ook bijlage II uit de geschriften van Thomas Alva op bladzij bij noot 42.

[40] Enkele bladzijden in meneer Alva’s handschrift. Zoals al gezegd zijn Tom en hij op 26 maart duidelijk ‘samen’ aan het schrijven geweest.

[41] Hier eindigt meneer Alva’s handschrift in Toms dagboek. De nu volgende bijlage staat op een tussengevoegd los blaadje.

[42] Opschrift van Tom, gedateerd 1964; de rest van het losse blaadje is beschreven door de heer Thomas Alva.

[43] Vervolg van Toms dagboek (sluit aan op meneer Alva’s verhaal op pag. 144).

[44] Op deze passage kom ik nog terug.

[45] Hier zijn enkele regels weggelaten.

[46] Door Tom op losse blaadjes geschreven, niet gedateerd, waarschijnlijk in haast.

[47] Het schetsje bij de tekst doet een beetje denken aan een sterhyacinth (scilla).

[48] Hierbij een noot in het handschrift van Th. Alva:

‘Er bestaat een interessante theorie: Waarom zou een mens in onze wereld niet per ongeluk een woord kunnen zeggen waarmee hij datgene wat toevallig dicht in de buurt is of waar hij aan denkt naar een andere wereld helpt? Denk ook aan de zegswijze “naar een andere wereld wensen” en bedenk dat er meer dan één woord is; er zijn er zeer veel, denk (vrees??) ik...

Met deze theorie zouden vele onverklaarbare verdwijningen en verschijningen kunnen worden uitgelegd.’

[49] Onafgemaakte zin.

[50] De meeste van deze, op losse blaadjes geschreven aanvullingen heb ik, om het relaas overzichtelijk te houden, in het dagboek zelf ingepast -voor zover dat mogelijk was, want ze zijn niet af, onvolledig, allerminst overzichtelijk en soms erg onduidelijk, zowel wat handschrift als wat betekenis betreft.

[51] Begin van een zin; rest echter onleesbaar. Al deze losse aantekeningen ‘schelpdieren, zwanen, kikvorsen’, etc. wist ik niet in te passen zonder mijn voornemen ‘er niets bij te verzinnen’ geweld aan te doen.

[52] Op deze manier gaat het door. Zie verder wat ik al gezegd heb bij noot 51 en 50.

[53] Vervolg van het gewone dagboek.

[54] Van hier af schrijft de heer Alva weer een aantal pagina’s; niet alleen theorieën en overpeinzingen, maar ook een stukje ‘dagboek’; eerst in Toms opschrijfboekje, later op ander papier.

[55] Pasen.

[56] Heb hier helaas weinig aantekeningen van. Hoe zat het met de kwestie Geheugenverlies in die vervlogen tijden? (Noot van Th. Alva zelf).

[57] Afgebroken.

[58] Hier breekt meneer Alva’s relaas in Toms opschrijfboekje af.

[59] Opschrift van Tom Wit. Daarna nog steeds het handschrift van Thomas Alva, ditmaal op losse blaadjes (vijf totaal).

[60] Vervolg dagboek Thomas Alva op pag. bij noot 61; nu volgen eerst de regels die Tom in zijn dagboek schreef.

[61] Vervolg dagboek van Thomas Alva.

[62] Hier breekt Th. Alva’s dagboek (op het vijfde losse blaadje) af, aan het begin van een zin.

[63] Op losse blaadjes geschreven.

[64] Deze bladzijden zijn erg gevlekt, moeilijk leesbaar.

[65] Hier eindigen Toms aantekeningen op de losse blaadjes. Ik heb de tekst van één bladzij weggelaten: die bevat, behalve het axioma, enkele warrige aantekeningen over de periode tussen 30 februari en 29 maart, die in zijn dagboek uitgebreid beschreven is. Wat volgt staat weer in dat dagboek zelf.

[66] Dit in Tim/Toms eigen opschrijfboekje.

[67] Hier eindigt het dagboek ‘INTER MENSES FEBRUARIUM ET APRILEM’, maar in het opschrijfboekje staat nog meer. (Zie Vierde Deel: Epiloog).

[68] Vervolg dagboek Tom Wit, beginnend op de eerste bladzij na 29 februari 1964. (Het relaas van 30 febr. t/m 1 april staat aan de andere kant, in spiegelschrift, uiteraard).

[69] Geen datum; het jaartal is later toegevoegd. Dit is het begin van een nieuw dagboek, nog steeds in hetzelfde opschrijfboekje. In 1965 en ’66 heeft Tom, voor zover bekend, niets geschreven.

[70] Anagram: Woord gevormd door omkering of verschikking van de letters van een gegeven naam of woord. (v. Dale).

[71] Op de omslag staan twee ‘kokardebloemen’ of gaillardia’s (zoals ze er hier uitzien).

[72] Transformator: toestel voor het omzetten van een electrische wisselstroom van hoge spanning in een van lagere spanningen omgekeerd, (v. Dale).

Transformeren: van gedaante doen veranderen, een andere vorm geven, omzetten. (Idem).

[73] Toms verjaardag (hij werd toen 18).

[74] Deze oproep dateert van 1973, werd gehandhaafd in 1981 en is ook nu blijven staan, hoewel dat na 1984 misschien overbodig is geworden. Meer daarover in het postscriptum aan het eind van dit boek.

[75] Dit postcriptum staat wèl in de tweede druk van de Duitse editie, die onlangs is verschenen.

Table of Contents

Beschrijving

INHOUD

TER INLEIDING

MOTTO

EERSTE DEEL WIE BEN IK?

TWEEDE DEEL WAS IK DAT?

I. HET AXIOMA EN DE THEORIEËN VAN THOMAS ALVA

2. DE WERELD GENAAMD ‘x’ (OF IMFEA) [23]

3 DE KWESTIE VAN DE TORENFLATS

4. HET WOORD

DERDE DEEL WELK WOORD?

VIERDE DEEL EPILOOG

OVER DE SCHRIJVER

Table of Contents

Beschrijving

INHOUD

TER INLEIDING

MOTTO

EERSTE DEEL WIE BEN IK?

TWEEDE DEEL WAS IK DAT?

I. HET AXIOMA EN DE THEORIEËN VAN THOMAS ALVA

2. DE WERELD GENAAMD ‘x’ (OF IMFEA) [23]

3 DE KWESTIE VAN DE TORENFLATS

4. HET WOORD

DERDE DEEL WELK WOORD?

VIERDE DEEL EPILOOG

OVER DE SCHRIJVER