Scheepsmaat Woeltje

K. Norel

1 Woeltje kan het op school niet harden

Aart Wessels heette hij, maar bij die naam kenden hem alleen zijn vader en zijn moeder en de dominee, die hem in het doopregister ingeschreven had. De buurvrouwen uit het Kreupeltje praatten van de kleine doerak van Pieter en Dina, en ieder ander sprak van Woeltje.

Woeltje! Aan meester Schrijver had hij die naam te danken, al had de deftige meester-koster, die in de school, in de kerk en op straat het voorbeeld was van nauwgezetheid, hem nooit bij die naam genoemd. 'Je bent een woelwater, Aart,' had hij gezegd, toen Aart nog maar pas bij hem op school was, 'een echte woelwater. Nooit zit je recht, nooit zit je stil. Je zit meer naast en onder je bank dan er in. Woelwater noem ik jou.'

De klas lachte toen meester dat zei en na schooltijd joelden de jongens: 'Woelwater! Woelwater!'

Maar dit woord was te lang en het klopte ook niet. Aart was een kereltje van drie turven hoog; de kleinste van de hele school. Woelwatertjé zou het moeten wezen. Doch dat was helemaal te lang. Zo werd het Woel... Woeltje. 'Woeltje!' schreeuwden de jongens. 'Woeltje!' riepen ze de volgende dag weer. Woeltje werd hij al gauw door iedereen genoemd.

Woeltje deed zijn naam eer aan al de tijd dat hij school liep... en later ook. Maar dat komt straks.

Hij leerde 't nooit om stil te zitten in zijn bank. Met goede woorden noch harde handen kon meester Schrijver dat bewerken. Met plak en gard kon hij het evenmin. De plak kletste vaak op Woeltjes handen, zo fel dat hand en wangen vuurrood werden en Woeltje zijn tanden op elkaar moest persen om het niet uit te piepen. En de gard sloeg op zijn broek dat het stof omhoog stoof tot de lage zoldering toe, en hij later op zijn achterste niet zitten kon. Maar Woeltje piepte niet en zijn ogen bleven droog, hoe het er soms ook achter brandde. Klein maar dapper was hij. Na een tuchtiging zat hij een kwartier stil, zoveel als zijn gloeiend achterwerk hem dat veroorloofde, en als meester Schrijver ernstig met hem had gesproken soms een uur. Maar dan kriebelde hij het meisje voor hem weer met zijn ganzeveer in haar nek, of schoot hij een stukje lood naar het bord; dan draaide hij weer als een tol in zijn bank of dook er onder. Een nieuw rapplement van meester Schrijver deed hem weer recht zitten met een hoge kleur. Hij wist wel hoe het moest in school en hij wóu ook wel goed. Maar hij kón het niet. Hij kon niet stil zitten. Thuis niet en op school helemaal niet. Drie, vier uur stijf in een bank zitten, dat ging eenvoudig boven Woeltjes macht.

IJverig was Woeltje wel. De schrijfvoorbeelden, die meester met veel krullen op het bord getekend had, stonden in een oogwenk op zijn lei, zónder krullen evenwel en dikwijls als hanenpoten. De sommen had hij rap gereed en doorgaans waren de meeste goed. Maar als de sommetjes af waren en de bijbeltekst, die die dag als voorbeeld voor het schrijven diende, driemaal op zijn lei geschreven stond, vond Woeltje het welletjes. Dan trok hij zijn buurman aan de mouw van zijn buisje, of het meisje voor hem aan haar mutsje en draaide hij zich om voor een praatje met zijn achterbuurman. En dan was er vanzelf weer mot met meester Schrijver. Erger was het onder een dictee. De pauzes tussen het ene en het andere woord duurden Woeltje veel te lang. Hij kon niet wachten tot er weer een volgend zinnetje werd voorgezegd. En onder een leesles, wanneer nu dit en dan een ander kind een paar woorden stamelde van een moeilijke catechismusvraag, verveelde Woeltje zich onmatig. Dan kon hij zijn hersens niet bij de les houden, maar dwaalden zijn pientere oogjes door het lokaal en zochten zijn rappe handen naar een propje, of dook zijn lenig lijfje onder de bank om te zoeken naar een bikkel of een stukje griffel of een duit, of om een kneep te geven in een der vele kousenvoeten. Machteld Roos, die in de bank voor Woeltje zat, heeft hem voor veel straf bewaard. Ze was groot en haar jakje en mutsje, altijd stijf gestreken, stonden breed uit. Als meester Schrijver in zijn katheder zat, gaf haar rug goede dekking. Maar meester zat nooit lang, ofschoon hij van de kinderen lang zitten vergde. Hij schreed gewoonlijk met speurende ogen door de klas en zag dan alles wat zijn tachtig kinderen deden. Hij zag dat zelfs als hij met de rug naar de klas zijn sierlijke krulletters op het bord schreef, want in zijn dikke brillenglazen weerspiegelde het lokaal. En dan kwam hij met grote stappen op het pratende Woeltje af of trok hem aan zijn benen onder de bank vandaan. En daarop volgde dan weer straf. Hij moest voor de klas staan met het schandbord hoog boven het hoofd geheven of werd in het turfhok opgeborgen. Vaak kletste de plak op zijn hand of zwiepte de gard op zijn achterwerk. De ergste straf vond Woeltje als hij... geen straf kreeg. Soms riep meester Schrijver hem namelijk na schooltijd bij zich, niet om hem te slaan of uit te schelden, maar om met hem te praten. Dan was de anders harde stem van de meester zacht en waren de anders strenge ogen achter de dikke glazen van de hoornen bril treurig.

'Aart, Aart,' zei hij, 'wat doe je me een verdriet.' Als meester zo sprak sprongen de tranen, die hij bij de ergste pijn bedwingen kon, Woeltje in de ogen. Hij wóu wel goed en hij deed zijn best er ook wel toe. Maar hij kón het niet. Er zweefde een vlinder langs het raam, of er zat een merel te fluiten in de kastanjeboom achter de school, of er wandelde een vlieg over zijn bank, of er stak een goudblond krulletje uit de muts van Machteld. Altijd was er wat om zijn aandacht af te leiden. En telkens was Woeltje zijn belofte om nu heus stil te zitten glad vergeten. Alleen bij geschiedenis en aardrijkskunde had meester Schrijver geen aandachtiger leerling in zijn school dan Woeltje. Bij deze lessen zat hij roerloos in zijn bank en waren zijn ogen strak op de meester gericht. Van verre landen en grote zeeën vertelde die. Daar hield Woeltje van en daar wist hij ook van af. Denemarken, Zweden en Oostland kende hij, Polen en Moscoviën ook. En dat op nog een andere manier dan door meester Schrijvers lessen. De Oostlandvaarders, die in de haven lagen, gingen naar die landen toe. Woeltje zat op vrije middagen altijd op en bij de schepen. En van Spanje wist hij, nou! Woeltjes ogen schoten vuur als er van Spanje sprake kwam. In Spanje woonde Philips, de boze koning. Uit Spanje kwam Duc d'Alv, de hertog, die nog bozer was. Spanjaarden hadden in Zutphen en Naarden en Haarlem gemoord en geplunderd. Er zaten nóg Spanjaarden in het land: aan de overkant van de Zuiderzee, in Gelre en Brabant. Maar Prins Maurits zou die Spekken er uit slaan! En Woeltje zou daarbij helpen als hij groot was...

Die middag vertelde meester Schrijver over andere landen, nog verder weg dan Spanje en Moscoviën. De wereld was, bleek Woeltje nu, nóg groter dan het gebied waar de Enkhuizer schippers voeren. En die gingen toch ver van huis. Tot aan de Witte Zee naar het noorden, en voorbij Portugal, tot aan Kaap Verde en de Azoren, naar het zuiden. Meester Schrijver had het over de nieuwe wereld, die Columbus had ontdekt, aan de overzijde van de grote zee. Weken moest je varen zonder land of schepen te ontmoeten. Maar dan kwam je in een land met hoge bergen en dichte bossen en machtige rivieren. Daar woonden mensen met een rode huid, wier wapens bijl en lasso waren en die op hun hoofden wapperende vederbossen droegen.

Er dartelde een vlinder door het open raam naar binnen. Woeltje merkte het niet. Hij zwierf op een schip over de wijde zee. Een dikke bromvlieg gonsde boven zijn bank. Woeltje zag noch hoorde het. Hij voer een brede rivier op, en op de oever reed een roodhuid op zijn paard.

'Woel... Woeltje!' fluisterde een stem achter hem. Maar Woeltje gaf er geen asem op. Met strakke ogen staarde hij naar meester Schrijver, die, voorovergebogen in zijn katheder, vertelde van de nieuwe wereld, die Columbus had ontdekt.

Een groezelig vingertje legde een briefje op zijn bank. Woeltje schoof het weg; hij luisterde.

Toen gaf de jongen achter hem, verstomd over zoveel hardnekkigheid, Woeltje een por in zijn rug.

En daarop draaide Woeltje zich om, echter niet voor het fluisterpraatje, dat zijn makker wilde, maar om hem met de vlakke hand een klap in zijn gezicht te geven.

Woeltje zat meteen weer recht. Maar de klap had door de stille klas geschald en de jongen achter Woeltje piepte.

Met grote stappen kwam meester Schrijver op het lawaai af.

'Hij slaat me, meester,' jammerde de achterbuur.

Meesters ogen schoten vuur.

Het was Woeltje weer, Woeltje, die altijd de boel op stelten zette, die nooit rustig in zijn bank zat.

'Kwaje rekel!' schold de meester en zijn gard kletste op Woeltjes rug.

Anders verdroeg Woeltje elke kastijding zonder verweer en met saamgeknepen lippen. Maar ditmaal stoof hij op.

'Dat is gemeen, gemeen, gemeen!' gilde hij. 'Ik deed niets!'

De gard bleef,boven Woeltje zweven. Deed jij niets?' Het leek een vraag maar het was een dreiging. "Deed jij niets? Heb jij die klap soms niet gegeven?!'

'Ja, maar...'

Meer had meester Schrijver niet nodig. De gard sloeg suizend op zijn rug. 'Het gaat bij jou van kwaad tot erger, jongetje. Nou liegen ook al.' Weer zwiepte de gard.

Woeltje gilde. Van woede gilde hij, zoals hij van pijn nooit had gedaan.

De gard ging weer omhoog en daalde nog eens. Maar dit keer kwam hij niet op Woeltjes rug terecht.

Meester Schrijver kreeg een harde stoot tegen zijn benen; als een kogel schoot Woeltje door het lokaal. De deur gaapte open en sloeg daarna bonkend dicht. Klompen roffelden op de keien in de steeg.

Woeltje was gevlucht.

Met geen stok was Woeltje sedert meer naar school te krijgen. "Naar die gemene loeder ga ik niet meer,' zei hij tegen zijn moeder. Hij heeft een pik op mij.' Meester Schrijver kwam zelf praten.

Woeltje zat koppig bij het raam en keek naar de goudsbloemen, die op het plaatsje naast het schuurtje bloeiden. Hij hoorde meesters stem wel, maar verstond zijn woorden niet. 'Wat een femelaar, wat een zalver,' gromde hij bij zichzelf. 'Hoe is het mogelijk dat ik die middag zo naar hem geluisterd heb. Net zo femelend en zalvend als hij nu praat, leest hij 's zondags in de kerk. Maar hij is een loeder, een loeder, die je ranselt als je oplet.'

'... Ik heb veel verdriet gehad van uw zoontje, vrouw Wessels,' zei de meester. 'Hij was erg lastig. Wat dat aangaat mag ik blij zijn dat hij weg is. Maar ik wil hem zo graag wat meegeven in het leven...'

'Ja, klappen!' gromde Woeltje in zichzelf. 'Slaag! Pakken ransel met de plak en met de gard. Die wil-ie me meegeven. Hij liegt dat hij wat om me geeft, 't Is om de vier duiten, die ik alle weken voor hem meebreng en om de turven, die ik 's winters meesjouw voor zijn kachel.'

'Ik moet vrezen,' ging meester Schrijver voort, 'dat het met hem van kwaad tot erger zal vervallen. Zo brutaal als de laatste dag heeft hij zich daarvoor nooit gedragen.'

'Zo in-gemeen als toen heb jij mij ook nooit behandeld,' dacht Woeltje daar achteraan.

Zijn moeder zat er bekommerd bij. 'Vraag de meester om vergeving,' zei ze tegen Woeltje, 'dan is alles vergeven en vergeten.'

'Ja,' knikte meester Schrijver, en de bril op zijn grote neus knikte mee. 'Ja, dan is alles vergeven en vergeten.'

Maar Woeltje vroeg geen vergeving. Wablief, vergeving vragen als je niets misdaan hebt; als je alleen de jongen, die je van je werk afhouden wou, een watje-kou verkocht; en de meester je bont en blauw ging slaan omdat je juist goed opgepast had? Daarvoor vergeving vragen?

Met een verwrongen mond zat hij bij het raam; de lippen stijf gesloten. En toen zijn moeder nog eens aandrong: 'Toe jongen, vraag de meester nu maar om vergeving,' vloog hij overeind en schoot de keuken uit, even onverwacht en snel als destijds uit de school. Moeder schrok en meester Schrijver schudde het grijze hoofd zo heftig, dat de bril meeslingerde.

En Woeltje stond te grienen met zijn hoofd tegen de muur in het steegje achter het huis.

Toen Pieter Wessels, Woeltjes vader, thuis kwam met de haringbuis, heeft hij er achteraan gezeten dat zijn jongen weer naar school zou. Hij praatte eerst met Woeltje. Daarna lei hij hem dwars over zijn knie en bewerkte zijn achterste met de lat, veel harder dan meester Schrijver het ooit had gedaan. En toen het één noch het ander hielp, bracht hij hem zelf naar school. Als een ijzeren schroef knelde vaders vuist om Woeltjes pols. Daar zat Woeltje weer in zijn bank; als een standbeeld. Het scheen dat vaders kracht hem in het gareel gedwongen had. Maar toen meester Schrijver, in zijn katheder gezeten, zijn bril had afgezet en een snuifje uit zijn tinnen snuifdoos nam, schoot er, als eens tevoren, een kogel door het lokaal, sloeg er een deur en klepperden er klompen in de steeg.

Woeltje was weer aan de haal gegaan.

Daarna gaven de meester en de ouders het op. Met Woeltje was geen land te bezeilen. Er was althans geen school met hem te houden.

'Wat wou je dan?' vroeg Wessels, zwichtend voor de stijfkop.

'Varen,' zei Woeltje.

Pieter Wessels lachte luid en spottend. 'Jij varen, jij? Dan kunnen ze kindertjes, die nog in het pak zitten, ook wel op een schip zetten.'

Zijn zusjes, die er bij zaten, lachten met hun vader mee.

Woeltje beet op zijn lippen. 'Ik ben tien,' zei hij trots.

Wessels lachte nog luider. 'Tien jaar; hij is tien jaar! Dat is net de leeftijd om schipper op een schuit te worden, hee! Nee, Woeltje, jij moet groeien voor je varen kunt. Een dwerg als jij hoort op een schip niet thuis.'

Nu beet Woeltje zo hard op zijn lippen dat er bloeddruppels te voorschijn sprongen. Hij wàs klein. Dat had hem al lang dwars gezeten.

'Wilt u geen plaatsje voor me zoeken?' vroeg hij smekend.

Wessels dacht er niet aan. 'Je zult waarlijk vroeg genoeg dat zwalken leren kennen. Blijf nog maar een paar jaar aan de wal.'

Woeltje begreep: van zijn vader had hij hierin geen steun te wachten. Maar varen wou hij. Als vader geen plaatsje voor hem zoeken wilde, ging hij er zelf op uit.

Toen Wessels weer op zee was, liep Woeltje van buis naar buis en hij ging ook naar de huizen van de schippers, die hij wist te wonen. Maar allen lachten als ze hem zagen. 'Ga jij maar naar je moeder, zeun, en kom terug wanneer je groot bent,' zei een baardige schipper. En een reusachtige bootsgezel, die op het dek stond en het hoorde, klapte van plezier zijn handen op zijn broek en zei: 'Wou dat kind hier aan boord? Dan moet ik eerst leren hoe ik hem een schone luier geven moet.'

Het liep mis met Woeltjes pogingen om op een buis een plaats te krijgen en het liep ook mis tussen hem en zijn vader. Want toen die van de volgende reis met de haringbuis thuisvoer, ontdekte hij dat Woeltje in die tussentijd weinig goeds en heel veel kattenkwaad had uitgehaald.

'Bij dit en bij dat,' voer hij tegen zijn jongen uit, 'denk je dat ik je voor galg en rad opgroeien laat? Werken zul je en anders ga je weer naar school.'

'Niet naar school,' hield Woeltje koppig vol.

'Dàn aan het werk,' zei Wessels en hij nam Woeltje mee naar de paktuinen van de haringpakkers. Die konden jongens van een jaar of tien gebruiken. Hij klampte baas Hagha aan. 'Heb jij voor die jongen van mij een plaatsje in je tuin?'

Baas Hagha keek bedenkelijk naar Woeltje. Dat ventje van drie turven hoog? Zou het boven een haringvat uit kunnen kijken? Hij zette hem bij zo'n vat; z'n oogjes kwamen amper boven de rand. Hij zou de haring er niet in kunnen vlijen. Hagha schudde het hoofd. Woeltje was te klein.

Maar hier wist Wessels raad op. Hij sleepte een blok hout aan en zette de jongen daarop. 'Zo gaat het, baas,' zei hij.

Baas Hagha lachte en knikte. Maandag kon Woeltje komen.

2 In de paktuin, in de lijnbaan en een slippertje daartussen

Zo kwam Woeltje bij de haringpakkers. Om zes uur 's morgens stond hij tussen het volk, dat op het opengaan van de deuren wachtte. Om zeven uur 's avonds klepperden zijn klompen op de ophaalbrug op weg naar huis. En 't was omtrent half acht eer hij, gereinigd van de schubben en van 't zout, in schone kleren bij zijn moeder in de keuken zat, waar de pot met bonen dampte en het gebraden spek siste in het pannetje.

In de aanvang ging het best met Woeltje bij het haringpakken. Rap vlijde hij de vissen in het vat, terwijl een werkman zout op elke nieuwe laag wierp; snel droeg hij deksels en duigen voor de kuiper aan en rolde hij de lege haringtonnen bij.

'Kwiek kereltje,' prees baas Hagha hem.

Maar een jongen, wiens geest te levendig is om het in school te harden, houdt het op een haringpakkerij ook niet gemakkelijk uit. Het was altoos dezelfde greep, aldoor hetzelfde werk. Duizend, honderdduizend haringen moest Woeltje in de vaten vlijen. Hier was nog veel minder verschot en variatie dan op school. Het was, vond Woeltje, net een verschrikkelijk lang dictee, dat duurde van 's morgens zes tot 's avonds zeven uur met twee uur tijd voor schaften. Wanneer hij 's avonds thuis kwam, was hij te moe om bah te zeggen en zat hij waar hij zat. Hij had geen tijd om naar de havens te gaan en te spelen op de opgelegde buizen, zoals vroeger na schooltijd. Hij had geen vrije middag om te knikkeren of de bal te slaan.

'Opschieten, jongen!' commandeerde baas Hagha, als hij niet vlug genoeg een nieuwe laag in het vat gevlijd had. 'Kijk uit je doppen,' hoorde hij boven zich een stem, als hij zich nog over het vat boog en de man met het zout al klaar stond voor de worp. En dan gebeurde het wel dat het zout in Woeltjes nek en op zijn blonde bol terecht kwam, in plaats van op de vis.

Zo'n tredmolen was geen instrument voor Woeltje om in te lopen. Doch ga d'r maar eens tegen in. Baas Hagha was nog hardhandiger dan meester Schrijver. Zijn touw met knopen kwam erger aan dan meesters plak.

Een troost was het voor Woeltje dat dit werk in de haringpakkerij maar tijdelijk zou zijn. Het was een noodschot, omdat hij dit jaar nog niet varen kon. Hij moest eerst groeien. Straks, als hij groter was, dan ging hij varen, nog veel verder dan de buizen, die bij Doggersbank op haring joegen. Hij wou de wijde zee op; hij wou die zee óver, naar het land dat door Columbus was ontdekt. En hij zou gauw groot zijn. Op de schutting achter het kantoortje van baas Hagha, stonden krijtstreepjes en om de veertien dagen kwam daar een streepje bij. Woeltje stond dan zo uitgerekt als hij zich maken kon, tegen de wand, en een vriendje, dat met hem werkte, trok een streepje boven zijn kruin. En Woeltje glunderde als het nieuwe streepje weer wat hoger was dan het vorige, als het dichter kwam bij die dikke streep daarboven. Zó lang was Piet Eversz geweest, toen die voor het eerst was uitgevaren. Als Woeltje zo groot was, mocht hij ook naar zee.

Maar dat zou, al groeide Woeltje ook als kool, nog vele maanden duren. Dit jaar kwam er niets meer van. Hij zou tenminste moeten wachten tot het volgend jaar. Zou hij zo lang zonder ongelukken kunnen lopen in dit strak gareel?

Op een middag foeterde baas Hagha. Hij kon Woeltje nergens vinden. En toch moest de rakker in de paktuin zijn. Bij het ontsluiten van de poort na het schaften had hij hem zien binnengaan. Waar was de bengel nu gestoven? De man, die pekelen moest, kon niet voort, nu er van de vier inleggertjes één miste. Baas Hagha zag hem niet. Maar de kleine knapen bij de vaten konden hun snuiten niet in de plooi houden, nu de baas zo kwaad werd en Woeltje druk grimassen maakte. De pret sloeg over op de werklui van de werf. De kuipers lieten hun duigen liggen en sloegen zich de handen op het gladde voorschoot van plezier. Iedereen zag Woeltje. Alleen baas Hagha, die bijziende was, had hem niet in de gaten.

Plotseling brak een zondvloed van scheldwoorden uit baas Hagha's keel. Hij had Woeltje ontdekt en hij schudde zijn vuisten naar hem.

'Jij vlegel, hufter, ongeluk!' schold hij. 'Ga jij me de hele boel verinneweren? Wil jij de haring van het jaar bederven? Kom d'r af! Hier zeg ik je, daar af!'

Woeltje liet de bui uitregenen. Zijn glundere kop vertrok geen spier. Hij zat heel boven op de berg van haringtonnen, die aan de zijde van de werf was opgestapeld en ver uitstak boven de schuttingen van deze en de naastgelegen paktuinen.

Was dat nu zo'n streek van Woeltje om op die legevatenberg te klimmen?

Het waren haringtonnen! Over hun haringtonnen waakten alle pakkers met teerder zorg dan een moeder over haar kinderen. Want in de tonnen school het geheim van de Hollandse haring. De Engelsen hadden ook geprobeerd haring te zouten en naar Duitsland te verkopen. De vis was vers, zorgvuldig gekaakt en best gezouten. Haring zo mooi als de allerbeste Hollandse was, toen ze uit Engeland verzonden werd. Verrot was ze in Hamburg aangekomen! De Engelsen stonden voor een onverklaarbaar raadsel. Maar de Hollandse haringpakkers lachten in hun vuistje. Zij kenden de oorzaak wel, al zeiden ze het niet. Enkel aan de vaten had het gelegen. De tonnen, waarin de Engelse haring verpakt was, deugden niet. En de tonnen van baas Hagha waren daarentegen het puikje van het puikje. Geen hoep ooit los, geen duig verkeerd, en aan het hout mankeerde nooit het minste. Maar wee wie ook maar een vinger naar zijn tonnen uitstak!

En nu was daar die kleine gladakker op zijn tonnenberg geklommen. Hoe hij er beland was, mocht Joost weten. Maar hoe kwam hij er weer vandaan, zonder dat de berg aan het rollen ging en alle tonnen in het vuile water van de haven en in de modder van de werf verzeilden?

Baas Hagha schold en dreigde. Verscheuren en vermorzelen zou hij Woeltje, als hij hem in handen kreeg. Maar met dat schelden kreeg hij Woeltje niet te pakken. Hoog en droog zat die boven op zijn tonnenberg.

Baas Hagha beval een paar werklui een dubbele ladder bij de tonnenberg te zetten, opdat Woeltje daarlangs naar beneden klimmen zou.

Woeltje had echter geen trek de leeuw in zijn muil te kruipen; hij bleef zitten waar hij zat.

'Kom naar beneden, weergase kwajongen!' schreeuwde baas Hagha. 'Kom hier... dan zàl ik je... dan zàl ik je!'

Dit laatste was geen aanmoediging voor Woeltje om langs de ladder af te dalen. Baas Hagha's knokige vuisten en zijn eind touw met knopen lokten hem nog minder dan de plak en gard van meester Schrijver in de school.

'Dan háál ik je!' riep de baas ten einde raad en hij klom de ladder op.

Nu werd Woeltjes toestand hachelijk. Aan de ene kant de baas met zijn ijzeren knuisten en in zijn hand een hard stuk hout, en aan de andere zijde de wankele berg van vaten, waarlangs het lastiger zou zijn om af te dalen dan omhoog te klimmen. Het zou een eierdans op rollende haringvaten kunnen worden.

Baas Hagha klom omhoog.

Woeltje schoof onrustig heen en weer. Het gezicht van zijn baas stond op storm, zijn harde vuisten dreigden van vlak bij. Woeltje keek omlaag. De tonnen lagen vast. Hij was er langs omhoog geklommen. Zo kon hij immers ook weer naar beneden gaan. Hij deed een stap.

Rommelde er wat in de vatenberg? Lagen er tonnen los? Zou de hoop gaan rollen? Bang dook hij in elkaar.

Nu stond baas Hagha boven op de ladder. Zijn vuist strekte zich uit naar het ventje en greep hem in zijn kraag.

Woeltje wrong wanhopig en kwam los. Hij deed een sprong en gleed als een aap langs de tonnen naar beneden. Eerst ging het goed. Van ton op ton gleed hij. De berg lag vast. Hij was al halverwege...

Maar toen ging er wat rommelen. Woeltjes voet vond geen steun meer. Een vat gleed weg en Woeltje gleed mee. Van boven rolden vaten op hem toe. De hele berg ging rollen. Het daverde en knalde. Het rommelde en bomde boven en beneden. De vaten bolderden naar de wal en naar de waterkant. Ze rolden over de gehele werf. En Woeltje rolde mee.

Baas Hagha beefde van drift. Daar gingen zijn kostelijke haringvaten, te water en door vuil en visafval besmeurd. Het was een ramp! En het volk op de werf bulderde van het lachen. Die kerels lachten om zo'n ongeluk. Dit joeg zijn drift nog feller op. Waar was de hufter, die dit onheil had gesticht? Hij zou 'm!

Maar Woeltje was nergens te zien.

'Zoeken!' gebood Hagha zijn mensen.

Ze gingen zoeken. Ze rolden de verstrooide vaten naar hun plaats. Geen Woeltje kwam er onder weg.

Toen krabde baas Hagha zich de kale kruin. Waar was de aap gestoven? Zijn drift sloeg om in ongerustheid.

Maar het volk lachte weer; het lachte zich tranen. En dit maakte de baas van bang weer boos. 'Wat heb je te lachen?' beet hij een jongen toe.

'O, baas, kijk dan toch!' hikte de jongen. 'Kijk dan toch!' Hij wees naar het water.

En toen keek Hagha zich de ogen uit.

Uit een lege ton, die met de bodem naar beneden en de open zijde boven water in de haven dreef, stak Woeltjes glundere kop. Ongedeerd en droog voer hij daar in een harington.

Baas Hagha's woede rees weer op. 'Kwajongen, aap, kom hier!' Maar Woeltje, die straks nauwelijks aan de handen van zijn baas ontkomen was, gaf zich, nu hij zo prachtig buiten schot was, niet aan hem over.

Baas Hagha greep een scheepshaak. Hij zou dat kereltje wel krijgen.

Woeltje zag het gevaar. Roeiend met zijn handen probeerde hij te ontkomen. Maar een haringvat is geen goede roeiboot en twee jongenshanden zijn geen geschikte roeispanen. Het peddelen ging niet vlug. En baas Hagha's haak was lang. Het ijzer pikte in de rand van de ton. De baas palmde in. De harington en Woeltje werden naar de kant getrokken. De baas stak zijn hand weer uit om hem te grijpen.

Toen greep Aart Wessels de laatste kans om te ontkomen. Hij dook uit het vat te water en zwom de haven over. En terwijl baas Hagha nijdig grommend de ton aan wal trok, kroop een nat Woeltje aan de overkant bij de wal omhoog. Baas Hagha schold en tierde. Woeltje maakte een grimas en verdween.

Om zeven uur kwam Woeltje fluitend thuis. Hij trok zijn kleren uit in het hok, wies zich in een emmer bij de put, trok het buisje en de broek aan, die daar aan een spijker hingen, en stapte de keuken in, waar de pot met grauwe erwten al op tafel stond en het spekvet siste in het pannetje, 't Was alles net als andere dagen. Maar moeder Wessels ging, vóór zij bij tafel schoof, het hok in, waar Woeltje de kleren neergeworpen had, en bekeek zijn wambuis, broek en hozen. Zij riep haar zoon. 'Hoe komen die zo nat?' vroeg zij.

'Nat?' — Woeltje meende dat hij ze goed gedroogd had op het paalscherm aan de zeedijk, terwijl hij zelf in zee rond plaste, zijn tweede bad die middag. — 'Mijn kleren zijn toch altijd vuil en vochtig; haringpakken is vies werk.' Bij deze uitvlucht kroop een felle blos uit zijn hals omhoog en wipte hij snel het hok uit naar de keuken.

Zijn moeder kwam hem achterna. 'Nee, Aart,' zei ze verdrietig. 'zo is het niet, jongen.'

Woeltje voelde: ze weet alles. Hij schaamde zich dat hij gelogen had en sloeg zijn ogen voor zijn moeder neer. Doch toen ontmoette hij de blik van Huig, het broertje dat op hem volgde. Diens ogen stonden niet verdrietig. Bewondering was daarin te lezen; trots op de grote broer, die boven op de tonnenberg geklommen was en aan baas Hagha was ontsnapt. En nu schaamde Woeltje zich niet meer. Hij lachte bij de herinnering. Een reuze middag was het geweest.

Maar moeder Wessels schudde bedroefd haar hoofd. 'Aart, Aart, je doet me zo'n verdriet, en lach je daar nu ook nog om!' Toen bloosde Woeltje dubbel zo erg als straks. Hij boog zijn hoofd en beet zich op de lippen. En na het bidden lepelde hij stil zijn erwten. Dit was de kwade kant van een kwajongensstreek, waarom de jongens lachten en waar je zelf de grootste schik in had, daar had je moeder verdriet van. En Woeltje wou zijn moeder geen verdriet doen.

's Avonds, toen de kleintjes naar bed waren en hij alleen met moeder in de keuken zat, sprongen een berouwvol Woeltje de tranen in de ogen. 'Ik zal het nooit weer doen,' beloofde hij.

De volgende morgen stond Woeltje, achter moeders rokken weggekropen, voor baas Hagha. Of de baas hem wel terug wou nemen? vroeg vrouw Wessels.

'Nee,' zei Hagha. 'Ik kan hem niet gebruiken.'

Maar de moeder pleitte zo nadrukkelijk voor haar jongen en Woeltje stond er zo deemoedig en berouwvol bij en hij beloofde zo eerlijk beterschap, dat baas Hagha zijn hand toch over het hart streek. 'Toe dan maar,' zei hij tenslotte. 'Maar o wee als dit weer voorkomt.'

Zo vlijde Woeltje opnieuw de haring in de vaten, droeg deksels en duigen aan, deed boodschappen en werkte van 's morgens zes tot 's avonds zeven in de paktuin.

Woeltje wou wel goed. Dat had hij op school ook gewild; dat wou hij nu niet minder. Maar als je een wilde geest hebt, is het zo moeilijk je te schikken in eentonig werk.

Als hij een boodschap doen moest in de stad, kon hij het amper laten om van de paktuinen de Brugstraat door te glippen naar de buitenhaven om even zeilen en de zee te zien. En toen er bij zo'n slippertje eens juist een Oostlandvaarder binnenliep, vergat hij de klinknagels die hij bij de smid moest halen, en liep hij naar de walkant om een lijn op te vangen en een tros vast te leggen; hij klom op het schip en zat dra in een ra en keek over de haven en de stad. Hij zag uit het topje van de mast de paktuinen en het werkvolk bezig met het haringpakken. De paktuin van baas Hagha zag hij ook. Toen schoot een brok in Woeltjes keel. Daar, in die paktuin was zijn plaats en niet in het topje van de mast. Als een kat liet hij zich langs het want weer naar beneden glijden en rende naar de smid en sjouwde de nagels naar de werf. Maar ondertussen was veel tijd verknoeid en baas Hagha's gezicht stond op storm.

'Waar heb jij weer zo lang gezeten, luie rekel?'

Woeltje had geleerd niet veel te zeggen als baas Hagha boos was. Dan woei de bui nog wel eens over. Ook ditmaal was dat zo. Na deze bokkensprong nam hij zich ernstig voor om voortaan beter op te passen. Maar goede voornemens waren bij Woeltje altijd weer gauw vergeten.

Toen de baas hem op een mooie zomerdag opdroeg een rol touw te halen uit de lijnbaan van Geerts, kon hij het toch niet laten weer even de Brugstraat door te wippen en de haven langs te gaan... Hij zou hard lopen om ondanks het slippertje op tijd terug te zijn. Maar — of 't spul sprak — er liep juist een Fransvaarder de haven binnen en op het voorschip stonden twee pikzwarte jongens met wilde kroeskoppen. Negers waren dat. Die zwarte knapen moest Woeltje van dichtbij zien. Hij wachtte met een stel kornuiten, die altijd aan de haven zwierven, tot het schip was vastgemaakt en klauterde aan boord. Hij wou gaan praten met de jongens, doch in plaats van te antwoorden lachten zij met de witte tanden bloot en lieten zij hun ogen vervaarlijk draaien in het zwart gezicht. Geen woord konden de blanke en de zwarte jongens van elkaar verstaan. Meer dan een uur te laat verscheen Woeltje met de rol touw voor een ontstemde baas en 's avonds kwam hij thuis met blauwe plekken op rug en armen. Hagha's geknoopte eindje touw sloeg raak.

Toch hield hij het die zomer in de paktuin uit. Met struikelen en vallen, met blauwe plekken en onder boze woorden van zijn baas en verdrietige verwijten van zijn moeder kwam hij de weken en de maanden door. Het gebeurde ook wel dat hij — met moeders droevige ogen voor de geest — zichzelf overwon en ondanks de verzoeking, rechtstreeks en vlug zijn boodschap deed; het gebeurde dat hij hele dagen ijverig de haring in de vaten vlijde en onder het werk een vriendelijk knipoogje en aan het einde van de dagtaak een vleiend woordje van baas Hagha kreeg. Woeltje voelde zich gelukkig bij die lof. De baas was in de grond zo'n kwaje kerel niet.

Op de schutting achter het kantoortje klommen de krijtstreepjes langzaam hoger, allengs dichter naar de dikke streep, die Woeltje halen moest, wilde hij zo groot zijn als een zeeman wezen moest. Eén herfst nog en één winter. Het volgende voorjaar zou hij kunnen varen. Tot zo lang wilde Woeltje proberen het vol te houden in de paktuin.

Zijn voornemens waren goed genoeg. Maar wat helpen de beste voornemens aan wie ze al te gauw vergeet? Wat geeft het of je al goed wilt, wanneer je het niet doet?

Het was begin oktober. In Hagha's paktuin was het druk. Er moest een zending haring weg naar Danzig. Morgen zou de Oostlandvaarder zeilen; de lading moest vandaag aan boord. De volle vaten rolden door de paktuin en werden één voor één aan boord gehesen. Alles wat in 't spier. Baas Hagha schilderde ijverig de merken op de vaten. Toen bleek de baas dat zijn pot verf haast leeg was. 'Woeltje!' gebood hij, 'als de wind naar Jaap van Keessie om verf.'

'Best baas,' zei Woeltje. Hij deed zijn natte voorschoot af en ging met vaart op weg.

Als de verfwinkel van Jaap van Keessie nu maar ergens anders had gestaan, al was het aan het andere eind van de stad, dan was Woeltje vast fluks terug geweest. Maar Jaap van Keessie woonde aan de haven. En in de haven hesen juist twee jongens het zeil van een staalever.

Woeltje rende voor zijn baas, omdat er haast was bij de boodschap. Hij zag de jongens en hun boot niet.

Maar de jongens zagen hem. 'Ha, die Woeltje!' klonk het over het water.

Woeltje stond stil. 'Ha, die Kees en Gerrit!' riep hij terug, toen hij z'n vrinden zag. Meteen zette hij de sokken er weer in. Baas Hagha wachtte op zijn verf.

Het zeil op de staalever was gehesen; de wind viel er in en het scheepje liep door driftige golfjes dwars de haven over. Nu moest Woeltje toch wel kijken. Wat zeilde die schuit lekker.

'Ga je mee?' riep Gerrit Luitsz.

'Geen tijd,' zei Woeltje en zette door.

Toe jô, ga mee, een tochtje naar de Ven. Er staat zo'n mooie zeilwind.'

Woeltje keek naar de zee. Een korte golfslag, kruivend schuim, de zon blikkerde op het bruisend water, dat in de herfstzon glansde als metaal.. Hij keek naar het scheepje, dat met een witte snorrenbaard door het water sneed. Het was het fraaiste zeilweer en de Kwartel was een uitgezochte boot. Woeltjes hart ging open. De staalever liep dicht op de wal aan. Hij zou zo dadelijk door de wind gaan en dan in één streek de haven uit. Als hij mee wou, moest hij nu beslissen. Als Gerrit het scheepje dicht langs het gindse vlot stuurde, kon hij met één sprong aan boord zijn. Maar baas Hagha wachtte op zijn verf...

Kees maakte de fok al los, Gerrit haalde het roer om.

'Doen of niet doen!' riep hij voor het laatst naar Woeltje.

'Doen!' schreeuwde Woeltje.

Hij stond al op het vlot. De schuit scheerde er rakelings langs. Terwijl het grootzeil klapperde en de fok wild rammelend heen en weer sloeg, sprong Woeltje aan boord.

En van dat ogenblik af bestonden er geen verf en geen paktuin meer voor hem, geen haring die naar Oostland moest, en geen baas die op hem wachtte.

Hij was op 't water. De staalever lag over stuurboordsboeg en scheerde de haven uit. De schuit danste op de golven van het Krabbersgat. Het schuim spatte over het plechtje tot in de kuip. En toen ze eenmaal uit de luwte van het Zand weg waren, en wind en zee vrij spel hadden, kwam het water bij flappen binnenboord. Scherp zeilde de Kwartel aan de wind, nu lag de linker-, dan de rechterwang in het water, en een witte baard van schuim wapperde wild, wanneer hij zijn kop in een buizer zette. De Kwartel was net een vurig paardje. En Woeltje mocht dat paardje mennen, want Kees had hem roer en schoot gegeven. Het roer in de rechter-, de schoot in de linkervuist, het oog strak op het merk, waarop hij zeilde: de hoogte van het Mirnserklif in Gaasterland. Haarscherp liep de schuit bij de noordooster op, tot Woeltje hem door de wind liet gaan, om af te vallen naar de Drechterlandse wal. Zo ging het keer op keer, totdat ze de Ven gerond hadden en konden afvallen naar het Wagenpad. Daar was het water diep en de zee hol. De Kwartel danste op de golven als een vlinder in de lucht.

Toen de staalever na de wilde dans met wind en golven vóór het zeetje en voor de wind naar huis terugliep, zat Kees aan het roer en lag Woeltje op het plechtje te staren naar het zeil, de wimpel en de wolken. De fok stond breed gespannen, de wind floot door het want, de wimpel klapperde aan het topje van de mast en langs de hoge, blauwe hemel dreven witte wolken. En rondom ruiste de zee. De staalever deinde rustig op de achterinkomende golven. Zó dag aan dag en week aan week, droomde Woeltje. Nu eens vechten tegen de zee, zoals straks, toen zij tegen de bries opklopten, en dan weer kalm gedragen worden door de golven, zoals nu. Geen mooier leven dan het zeemansleven. Het volgend jaar zou het voor hem beginnen!

De schemer ging reeds vallen toen het scheepje de haven naderde.

'Er staat een pannetje voor jou te vuur,' voorspelde Gerrit.

'Baas Hagha zal je aanstonds met gejuich begroeten,' spotte Kees.

Woeltje lachte er vrolijk om en rekte zich, terwijl hij opstond van het plechtje. Hij was op zee. Hier trok hij zich van alles aan de wal niets aan.

Toen de schuit binnen was, hielp hij zijn vrienden bij het bergen van de zeilen, en daarna dangelde hij wat aan de haven om. Hij ging niet meer naar de paktuin, maar hij wou wachten op de klok van zeven voordat hij naar huis ging, want moeder hoefde dit niet te weten.

Er stond een grote pot met stijve meelpap op de tafel bij zijn thuiskomst. Dat was kost naar Woeltjes mond en hij begon er dapper aan. Maar eerder dan anders liet hij de lepel rusten.

'Houd je nu al op?' vroeg zijn moeder verwonderd, want doorgaans at Woeltje haar de oren van het hoofd.

Hij nam nog een paar lepels, maar het eten ging traag en weldra stokte het opnieuw.

'Ben je ziek?' vroeg moeder bezorgd.

Woeltje schudde het hoofd.

"Maar wat dan?' Vrouw Wessels was ongerust.

'Niks!' zei Woeltje.

Maar er was wel wat. Op zee was hij volmaakt onverschillig geweest omtrent alles aan de wal, maar nu kwelde hem wat hij gedaan had. Hij had het werk in de paktuin, waar zo'n haast bij was, in de steek gelaten; hij had zijn baas in ongelegenheid gebracht; hij had zijn moeder weer verdriet gedaan. Na het eten ging hij een luchtje scheppen, maar hij kwam gauw terug. Op straat beviel het hem ook niet. Daarna zat hij stil in een hoekje en toen moeder hem vragend aankeek, bekende hij wat hij die middag had gedaan.

'Hoe kon je dat doen, jongen!' riep zij ontsteld uit. 'Je hebt me zo beloofd dat je goed op zou passen.'

Woeltje keek naar de rode tegels van de keukenvloer en zei niets.

'Je valt me tegen, Aart,' ging moeder door. 'Ik dacht dat jij flinker was.'

Hierbij keek Woeltje op. Dit stak hem. Verkéérd had hij gedaan. Maar was hij minder flink? Welke jongen van zijn leeftijd kon zeilen, zoals hij vanmiddag had gezeild?

'Weet je nog van verleden zondag in de kerk?' vroeg moeder.

Woeltje trok z'n wenkbrauwen op. Wat had de kerk hiermee te maken?

'Weet je niet meer, waar de dominee over preekte?'

'Nee,' bekende Woeltje.

'Wie zichzelf overwint is sterker dan die een stad inneemt.'

Woeltje begreep niet, waar moeder hiermee heen wou. 'Jij wilde immers goed oppassen. Je wou je best doen bij baas Hagha en mij geen verdriet bezorgen. Dat heb je mij beloofd; dat was je vast van plan. Maar toen je vanmiddag die jongens in de zeilboot zag, was je jezelf geen baas meer. Toen deed je toch wat je niet wou. Flink vond je jezelf aan het roer van die schuit, met de schoot in je vuist. Maar je was zwak, Aart. Je was jezèlf geen baas.'

Er brandde wat achter Woeltjes ogen. 'Als je ook zo graag naar zee wilt,' zei hij, 'en je zit je hele leven in zo'n dooie pakkerij.'

'Ho, ho,' suste zijn moeder, 'je hele leven... Over een jaar is het al voorbij. Door een zure appel moet je leren heenbijten, Aart, hier aan wal, maar straks aan boord ook.'

Woeltje slikte. 'Ik zal het proberen, moeder, maar... maar... ik heb het al zo vaak geprobeerd. Het is zo moeilijk.'

Zijn moeder nam zijn hand. 'Het is èrg moeilijk, jongen,' zei ze zacht. 'Alléén kun je dit nooit. Eén moet je helpen. Zullen we daarom vragen?'

Met de ogen dicht en zijn hoofd aan haar schouder bad Woeltje met zijn moeder mee.

Bij zijn baas hoefde Woeltje na zijn vrolijke zeiltocht op de drukke middag van het haringladen niet terug te komen, 't Was nu genoeg, oordeelde Hagha, toen vrouw Wessels hem kwam vertellen hoe het haar speet dat Aart zich zo misdragen had. Hij wou de vlegel voor zijn ogen niet meer zien.

Woeltje moest dus een ander steetje zoeken voor de winter. In Symen Florisz' lijnbaan vond hij het. Het was een verandering, een verbetering was het niet. Hij moest het wiel draaien, terwijl de werkman met een bundel hennep voor de buik voetje voor voetje achteruitschoof, van vlak bij het wiel tot aan het einde van de lange lijnbaan, en zo de hennep tot een streng en de strengen tot kabels vlocht. Zwaar was dit draaien niet, maar zo eentonig dat je erbij in slaap zou vallen. En je armen werden er lam van op de duur, zo lam als stokken; je wist tenslotte niet meer of je draaide of niet. Voor zijn gevoel draaide Woeltje 's nachts in bed nog aan het wiel. Vier wielen stonden naast elkander in de lijnbaan, vier jongens draaiden er. Ze konden samen praten, maar het praten raakte over. Wie heel de dag gelegenheid tot praten heeft, weet op het eind niets meer te zeggen. Soms zongen ze om zich de tijd te korten, maar op het eentonig snorren van de raderen en de trage gang van de armen aan het wiel, werd het zingen sloom en slepend en verging de lust. In de lijnbaan wolkte het van stof. In dat stof vervaagden de mannen, die het touw vlochten, tot schimmen, en als de schemer aansloop in de lijnbaan, tegen de avond en er slechts hier en daar een walmend olielampje brandde, verloor het einde van het lange gebouw zich helemaal in het duister. Dan zagen de jongens aan de wielen de mannen niet meer en verdween het draaiend touw in het niet.

Toen het winter werd, gaf smeulend vuur van hout en spaanders nog meer stof en ook veel rook; warmte hadden de jongens aan het wiel er weinig van. Als een ijzige wind door de reten en de kieren van de lijnbaan blies, was het binnen even koud als buiten en werden de voeten van de jongens ijsklompen gelijk. Al draaiend aan zijn wiel dacht Woeltje terug aan de paktuin van baas Hagha. Als hij die middag niet was gaan zeilen, had hij daar kunnen blijven. Hij was dan beter af geweest dan hier. Hij dacht ook aan de school. Als hij niet koppig had geweigerd weer naar school te gaan, had hij nu nog bij meester Schrijver in de klas gezeten. Daar kon het ook koud wezen in wintertijd. Soms waren je vingers te stijf om de griffel vast te houden en op sombere dagen kon het er zo donker zijn dat je niet zien kon wat de meester op het bord geschreven had. Maar als het rekenen of schrijven niet langer vlotten wou, ging meester vaak vertellen. Van vreemde landen en volken vertelde hij, uit de boeken van Jan Huyghen van Linschoten, die zulke wonderbare reizen had gemaakt. En onder dat vertellen vergat je dat je voeten koud en je vingers stijf waren, vergat je dat het kil en duister was in het lokaal. Dan voelde je de warmte van de streken waar het altijd zomer is en zag je het felle licht van de zon, die recht boven de hoofden van de mensen brandde; dan zeilde je mee op een Hollandse fluit of een Portugese kraak de hele wereld rond.

Onder het draaien aan het grote wiel heeft Woeltje zich vaak op de lip gebeten. Het speet hem dat hij zo koppig had geweigerd weer naar school te gaan. Meester Schrijver was onrechtvaardig geweest: hij had hem gestraft toen hij geen straf verdiende. Maar had hij met zijn eeuwig draaien en gewemel hem niet honderd maal geprikkeld, en had hij hem door al zijn streken geen aanleiding gegeven om te denken dat hij het ook die middag had gedaan? 'Je moet veel leren, jongen, je moet vooral leren jezelf te overwinnen,' had moeder gezegd. Woeltje moest vaak daaraan denken in de lange uren als hij draaide aan het grote wiel. Maar er kwamen ook andere gedachten. Hij spon voort aan de vertellingen van meester Schrijver. Hij zag zichzelf aan boord van een Hollands koopvaardijschip op zoek naar verre kusten. Hij zag zich roeien in een vlet, terwijl het schip geankerd lag in een vreemde baai. Hij stapte aan land en onder hoge palmbomen ging hij met naakte negers ruilen: specerijen, zijde en goud tegen spiegeltjes en glinsterende kraaltjes. Een spinrag voor het raam werd kleurig belicht door het winterzonnetje dat de ijsbloemen op het venster had doen ontdooien. Met bijna dichtgeknepen ogen keek Woeltje naar dat web. Het spinrag werd een schip, een groot schip met een grote kampanje, een brede spiegel, hoge masten en een bezaantje achterop. Een lange wimpel waaide van de top en de oranjevlag aan de achtersteven. In de bramra zat een jongen: Woeltje; hij voer het zeegat uit. Zijn dromen werden dikwijls wreed verbroken doordat hij uitgeveterd werd, omdat hij niet aanstonds stopte als een draad gebroken was, of niet begon te draaien, zodra de man hem riep. Maar onder het draaien aan het grote wiel keerden de dromen telkens weer terug en allengs helderder werden ze overgoten door het vooruitzicht dat ze gauw werkelijkheid zouden worden. Als het voorjaar werd, dan ging hij varen.

3 Schipper Eriksz is een fijne schipper

Schipper Barent Eriksz zat met zijn kousenvoeten uitgestrekt naar het vuur te lezen. Buiten bolderde een wilde voorjaarswind. Hij floot om het huis en trok in de schoorsteen, zodat de vlammen in de haard hoog opflakkerden en de houtblokken knapten en knetterden. In schipper Eriksz' oren was die wind muziek. De zuidwester sloeg het ijs in de Zuiderzee aan stukken, hij maakte de vaart vrij.

Met zijn kousenvoeten uitgestrekt naar het vuur, las de schipper aandachtig in de Spiegel van de Zeevaart. In zijn jonge jaren had Barent Eriksz niet kunnen denken dat hij ooit zeemanschap zou leren uit de boeken. Hij meende dat je het vak op zee moest leren in plaats van bij de haard. Aan boord bij een bevaren schipper en dan je ogen open. Zo had hij zelf de Oostlandvaart en die op Portugal geleerd en er was geen droogte in de Sont en geen bank tussen het Enkhuizer Zand en het Vlie, of Barent Eriksz kende hem. Maar in de jongste tijd had hij geleerd dat er uit boeken ook wel wat te halen is, dat boeken nodig zijn, als je de grote zeeën en vreemde havens wilt bezeilen.

Deze winter, terwijl zijn schip lag ingevroren, ging hij dag aan dag met vele andere schippers naar de Westerkerk. Daar zaten zij op lage bankjes in de oude doopkapel als kinderen in school te luisteren naar Lucas Janszoon Wagenaar, die hen onderwees in de wetenschap van de zeevaart en de sterrenkunde. En nu, nu de winter voorbij was, en Barent Eriksz dagelijks aan boord van de Sint Pieter toezag en meehielp bij het zeilree maken van zijn schip, gebruikte hij de avonden om met de Spiegel van de Zeevaart op zijn knieën het geleerde in de doopkapel te repeteren.

Bij de tafel zat Eriksz' vrouw te breien. Zij legde de laatste hand aan een paar dikke wollen hozen, die nog mee moesten in de plunjezak. Want haar man moest warm gekleed zijn als hij straks op de kampanje stond in regen en wind.

In de gang weerklonk de holle echo van de klopper op de voordeur.

'Zal ik?' vroeg Barent.

'Ik ga wel,' zei zijn vrouw en zij stond op.

'Er is een jongen, die bij jou aan boord wil,' vertelde ze, toen ze terugkwam van de voordeur. 'Hij wacht in de gang.'

'Ik heb geen volk nodig,' antwoordde Barent zonder op te kijken uit zijn boek.

'Hij zegt dat je scheepsjongen als halfwas op de Stad Enkhuysen heeft gemonsterd. Nu vraagt hij om zijn plaats.'

Barent Eriksz lei zijn boek op zij. 'Laat hem komen.'

Door de lange gang liep Woeltje achter de schippersvrouw. Het flakkerend licht van de kaars, die zij in haar hand droeg, wekte glinsteringen in de koolteer van de wanden; daarboven zag hij vaag een band van blauwe tegeltjes; verder de witte muur. De rode estriken van de vloer waren koud aan zijn hozen. Zijn klompen had hij op de mat gelaten.

Met zijn muts in de handen stond hij voor de schipper. De vrouw bood hem een stoel. 'Ga maar zitten, jongen.' Vrouw Eriksz was vriendelijk, straks bij de deur al en nu weer. Maar de schipper? Hij zei geen woord, maar monsterde hem scherp met zijn donkere ogen. Woeltje was niet op zijn gemak.

'Wie ben jij?' vroeg de schipper, zo plotseling en scherp dat Woeltje ervan schrok.

'Aart,' antwoordde hij haastig. 'Aart Wessels, schipper.'

Eriksz streek met de hand langs zijn voorhoofd; hij kon die naam niet thuis brengen.

'Van Pieter en Dina, man,' hielp zijn vrouw hem op weg.

Nu wist de schipper het. 'Je vader is dus bootsman op de Elisabeth? Waarom ga je niet bij hem aan boord?'

'Zij hebben jongens genoeg,' antwoordde Woeltje, 'en...'

'Wat en?' Eriksz' vraag scheen strenger dan straks. Woeltje werd verlegen onder zijn donkere ogen. Een gemakkelijke schipper leek dit niet.

'Ik wou liever bij de droge vaart dan bij de visserij,' antwoordde hij.

'Waarom?'

De vraag was weer even fel als kort en Woeltje werd al meer bedremmeld.

'Ik... ik wou zo graag naar vreemde landen toe.'

Was het een lachje van spot of van voldoening, dat door Eriksz' baard kroop?

'Bij wie ben je op school?'

Alweer zo'n nare vraag. 'Bij meester Schrijver ben ik... geweest.' Het laatste woord kwam er benepen achteraan. 'Geweest, geweest... En waarom nu niet meer? Hoe oud ben je?'

'Elf jaar, schipper,' gaf Woeltje antwoord op de laatste vraag; op de andere zweeg hij.

'Zo, elf jaar. En waarom nu niet meer naar school? Was je al volleerd misschien? Wanneer ben je van school gegaan?'

'Verleden jaar,' antwoordde Woeltje, weer over de andere vragen heen glijdend.

'Waarom?'

Woeltje had een hoge kleur. 'Ruzie gehad met de meester,' bekende hij benepen.

Schipper Eriksz' borstelige wenkbrauwen trokken hoog op. 'Zo... ruzie gehad. Zo'n erge ruzie dat het meteen was afgelopen... En waar heb je na die tijd gezeten?'

Rood tot achter zijn oren stond Woeltje met zijn muts te draaien. Dit werd niets, begreep hij. Deze schipper, die hem ondervroeg op de wijze van een kettermeester, zou hem zo meteen de deur uitjagen.

'Wat heb je sinds je schooltijd uitgevoerd?' drong schipper Eriksz nader aan.

'Eerst werkte ik bij baas Hagha,' stamelde Woeltje.

'Zo... eerst. En wat deed je naderhand?'

'Lijnbaansjongen bij Symen Florisz.'

'Dat was geen verbetering, jô. Waarom ben je bij baas Hagha weggegaan?'

Het zweet parelde op Woeltjes voorhoofd. Nu was de laatste kans dat hij een plaats op de Sint Pieter krijgen zou verkeken. 'Ik ben gaan zeilen toen ik werken moest,' antwoordde hij fluisterend.

Schipper Eriksz' voorhoofd was één frons. 'Ruzie met je meester; wegens spijbelen bij je baas vandaan gejaagd... Dacht jij dat ik je dan wel kon gebruiken, jongen?'

Woeltjes wangen gloeiden. Hij beet zijn lippen stuk van spijt over zijn onberaden daden. 'Ik wil zo erg graag varen, schipper,' zei hij zacht.

De schipper keek naar de zware zolderbalken. Achter zijn rug hoorde Woeltje de breinaalden van vrouw Eriksz tikkelen. Hij had een gevoel of die naalden in zijn hoofd prikten. Waarom schold de schipper hem nu niet weg? Waarom keek hij aldoor naar die zolderbalken? Waarom liet hij hem nog langer op deze pijnbank zitten?

'Kom morgen maar aan boord,' zei Eriksz plotseling, 'voor het zwabberen en tuigen. Volgende week woensdag varen wij.'

Woeltje keek de schipper verbijsterd aan. Hoe had hij het nu? Kon hij komen, komen ondanks het zondenregister, dat hij pas had moeten opendoen? Hoorde hij dit goed?

'Je zit daar of je geen tien kunt tellen,' zei Eriksz en Woeltje kon niet horen of hij nu boos of vrolijk was. 'Heb je me niet verstaan?'

Woeltje schrok op. 'Ja baas... meester... schipper,' stotterde hij. Hij was geheel verbijsterd van schrik en vreugde tegelijk.

'Dan kun je nu wel gaan,' zei schipper Eriksz. 'Je moeder is een zeemansvrouw. Die weet wel wat er in je plunjezak behoort. Morgenochtend zeven uur ben je aan boord.' De schipper stond op om hem uit te laten. De kaars, die hij droeg, wierp weer een flakkerend schijnsel op de witte kalk en de zwarte teer in de holle gang en op de rij van blauwe tegeltjes daartussen. Bij de voordeur gaf de schipper hem een hand, een warme, sterke hand. 'Het beste, Woeltje,' groette hij. 'Ik denk, dat wij het wel goed samen zullen kunnen vinden.'

'Ik denk het ook, schipper,' antwoordde Woeltje, plotseling dapper, maar op hetzelfde ogenblik schrok hij van zijn moed om dat te zeggen en zonder verdere groet rende hij weg. Het was donker op de Havendijk. In zijn vaart vloog Woeltje tegen een vrouw op, die luid begon te mopperen op dekselse kwajongens, die niet zien waar ze lopen en een oud mens een ongeluk bezorgen. Woeltje hoorde haar gemopper niet; hij merkte niet eens dat het donker was. In zijn hart was het licht, zo licht als het midden op de dag onder felle tropenzon kan zijn. Hij ging naar zee! Hij kwam op de Sint Pieter, het grote schip van schipper Eriksz, dat naar vreemde landen zeilde. Die schipper... hij had straks voor hem gesidderd. Een kwaje schipper leek het; een fijne schipper was het. Woeltje voelde nog de sterke druk van zijn grote hand. 'Ik denk dat wij het wel goed samen zullen kunnen vinden.' Dat geloofde Woeltje ook, vast! Met schipper Eriksz zou hij geen ruzie krijgen. Bij schipper Eriksz zou hij niet weglopen. Jubelend kwam Woeltje thuis.

'Hoe kon je dat doen?' vroeg vrouw Eriksz toen haar man de kamer weer binnenkwam. 'Een jongen, die het nergens harden kon. Daar kun je toch alleen maar last mee krijgen.'

'Het kereltje bevalt mij,' zei de schipper.

Vrouw Eriksz keek haar man verwonderd aan.

'Hij is eerlijk; hij heeft een pienter gezicht; hij houdt van varen...'

'Maar hij is tweemaal weggelopen,' riep zijn vrouw uit.

'Dat ben ik ook, toen ik naar zee wou en aan wal moest blijven.

Ik deugde ook nergens toe. En hoe is het nou?'

'Je bent de beste kerel van de hele wereld!' zei zij met overtuiging.

'Nou, nou, niet erger,' weerde hij lachend af.

Toen greep hij weer zijn boek en terwijl hij met zijn voet een blok hout in het vuur schoof, zodat de vlammen knapperend opflikkerden, verdiepte hij zich opnieuw in de voyagiën van Wagenaar en de gelegenheden langs de kust van Afrika.

4 Pokken en mazelen van een jeugdig zeeman

'Nou komen we op zee, m'n jongen,' zei schipper Eriksz tegen Woeltje, die op de kampanje van de Sint Pieter bezig was met het poetsen van de lantaarns. 'Tot nog toe kropen we door het kikkerslootje.'

Woeltje lachte om de vergelijking. Van de wal af had hij de Zuiderzee altijd terdege als een zee bekeken. Als je op het havenhoofd stond, kon je alleen bij helder weer de Friese kust zien en in het zuidoosten, als een vage vlek, het eiland Urk. En het kon er spoken ook. Niet zelden raakte een schip op het Enkhuizer Zand verdaagd. Het gebeurde wel dat grote schepen, die veilig naar Portugal of naar de Witte Zee gevaren waren, op de Zuiderzee aan stukken sloegen. Was dat geen zee?

Maar waarlijk, hier was het anders. Helderder groen was het water hier, breder en langer de golfslag. En onmetelijk was de ruimte. De duinen van Terschelling zakten weg achter de Sint Pieter en de Noordzee breidde zich uit vóór het schip. Dagen zouden ze nu varen tussen lucht en water zonder ergens land te zien, totdat ze eindelijk het Skagerrak in zouden zeilen en de kop van Jutland ronden.

Op het Wad hadden ze van ton op ton gevaren en in de nauwe slenken van Dove Balg en Inschot hadden ze onder klein zeil moeten kronkelen als een slang om niet op de banken te verdagen. Hier kwam de Sint Pieter in zijn element. Stag- en bramzeilen waren gehesen; het bezaantje, zowel als het kleine mastje op de boegspriet hadden de kleren aan. Hoor dat water bruisen bij de boeg; zie het schuim in brede slierten langs de flanken glijden; zie het witte kielzog kolken achter het schip! Een fijn schip was de Sint Pieter zoals hij, onder het volle tuig, slingerend en stampend met strakgespannen zeilen door de golven sneed, veel fijner nog dan toen hij voor de wal lag. Want nu lééfde het schip, nu was het als een sterk en machtig dier, dat door de zee joeg.

Onder het poetsen floot Woeltje en keek om zich heen, naar achteren naar de duinen, naar voren naar de zee, en naar boven, waar de zeilen en de masten zich schenen uit te strekken tot de hemel. Dit poetsen was rustig werk, waarbij je even kon uitblazen van het sjouwen en draven dat hij gister van de morgen tot de avond en vandaag tot op dit ogenblik gedaan had. "t Zal je niet meevallen, Aart,' had zijn moeder tegen hem gezegd, toen hij opgetogen kwam vertellen dat schipper Eriksz hem als scheepsjongen aangenomen had. 'Een scheepsjongen is allemansknechtje; zo'n jongen heeft geen leven.'

'Ik ga naar zee, moeder,' had hij geantwoord. 'Daar is het altijd goed.'

En vrolijk was Woeltje met de plunjezak over de schouder de loopplank opgestapt, hoewel hij in de week van het zeilree maken al had ondervonden dat een scheepsjongen voor iedereen moet vliegen.

Op de eerste zeildag ondervond hij dat opnieuw. De bootsman zond hem in het topje van de mast om een wimpel die met de vlaggenlijn niet naar beneden wou, daar los te maken, en eer hij weer aan dek terug was, liep kok Krijn Klauwers al te foeteren, omdat hij die dekselse jongen, die groenten voor hem schoon moest maken, niet kon vinden. Toen hij na het wassen van de groenten de schippershut opruimde, schold de stuurman omdat het in zijn hut nog een grote rommel was. De timmerman stuurde hem in het ruim om spijkers te halen en de konstabel commandeerde hem aan dek om te helpen bij het verslepen van de rolpaarden, 't Was: 'Woeltje, kom hier!' en: 'Woeltje, waar zit je?' en zelfs toen hij bij het schaften met een pannetje op de knieën in een hoek zat om zijn snert te eten, werd hij nog niet met rust gelaten. De man van de wacht schreeuwde in het vooronder dat Woeltje onmiddellijk de schipper zoeken moest.

Maar toen Woeltje 's avonds met hoog opgetrokken knieën — om de moeheid niet zo erg te voelen — in zijn kooi lag, en de slaap niet dadelijk komen wou, omdat alles wat hij op zijn eerste zeedag ondervonden had hem door het hoofd spookte, had hij toch geen korrel spijt. Bij al zijn moeheid was hij gelukkig. Fijn was dit werk, dat je nu eens in het hoogste topje van de mast zond en dan weer tot de kiel in het ruim deed dalen; duizendmaal mooier dan het saaie haringpakken, het afschuwelijke draaien aan het grote rad en het stokstijf zitten in de schoolbank. Hij had, liggend in zijn nauwe en smalle kooi, geluisterd naar het ruisen van het water tegen de boeg, naar het zingen van de wind in het want en het klossen van de stappen van de wachtsman op het dek. Maar spoedig had het slingeren van het schip hem in slaap gewiegd en hij werd pas wakker, toen er deze morgen overal gemaakt werd.

Nu de Sint Pieter door de geulen en slenken van het Wad was heengekropen en hij bij een kalme bries uit het west-noordwesten op stuurboordsboeg zou kunnen blijven liggen tot het Skagerrak, was het veel minder druk aan boord dan op de eerste dag. De lijnen en trossen waren geborgen, de zeilen hingen zo ze hingen, en er hoefde voorshands niet gelood te worden. Een aantal bootsgezellen zat te splitsen en te knopen; een paar hielpen de timmerman bij het vernieuwen van een deel van de verschansing; enkele anderen sjouwden met de zeilmaker waarloos doek naar het dek om na te gaan of daaraan wat te repareren viel. Nu het zo rustig was aan boord, werd Woeltje minder hard achter de vodden gezeten en kon hij kalm het koper van de kampanje poetsen.

Onder zijn werk keek Woeltje naar de duinen van het eiland, die allengs kleiner werden. Hij onderscheidde geen toppen meer; het was nog slechts een gele streep, naar grijs vervagend en straks ternauwernood te onderscheiden van het water. Woeltjes fluiten stokte bij dit kijken. Het vaderland verdween. Hij was gescheiden van zijn vader en zijn moeder, van zijn broertjes en zusjes en zijn vriendjes. Hij was alleen en ging het onbekende tegemoet. Dit greep Woeltje aan, veel meer dan gisteren, toen het schip de haven uitvoer en de stad uit het gezicht verdween. Want toen had hij, in de herrie die er heerste aan boord bij het vertrek, er nauwelijks aan gedacht dat dit nu scheiden was. Nu, nu hij de vaderlandse kust vervagen zag, besefte hij het voor het eerst. Klein en eenzaam voelde Woeltje zich. Hij keek omhoog, naar de wirwar van touwwerk, de vele zeilen en de masten, zo hoog dat het scheen dat ze de hemel raakten. Wat was alles hier groot en sterk aan boord en hoe klein was hij. Hij keek rondom zich naar de zee, die zich naar alle kanten tot het oneindige uitbreidde, nu ook het laatste spoor van het land onder de kim was weggezonken. Bruisende golven, levend water overal. Het grote schip een notedopje op die zee, en op dat schip hij, Woeltje, een klein en eenzaam kereltje.

Hij huiverde. Eenzaamheid en vrees deden een greep naar zijn hart. Woeltje schudde zich om zijn vrees kwijt te raken. Schipper Eriksz liep immers heen en weer op de kampanje. Hij zou het schip wel veilig naar de haven van bestemming en straks weer thuis brengen. En God zou de Sint Pieter en zijn volk, en ook de kleine scheepsjongen, die op zijn eerste reis was, wel bewaren. Hij begon een geuzenliedje te fluiten, terwijl hij stijver op het koper wreef, en weldra blonken kop en spijlen van de lantaarn als een spiegel. Maar daarna staarde Woeltje weer naar de lege kim, zijn deuntje brak af en de eenzaamheid strekte haar hand opnieuw uit naar zijn hart.

Woeltje was niet rouwig, toen Krijn de kok hem driftig riep om hem te helpen bij het bereiden van het eten, en toen daarna de bootsman hem naar het kuildek joeg om dat te zwabberen. Een jongen, die voor het eerst van huis is, moet geen tijd hebben om te denken, want dan wordt denken piekeren.

Die middag schafte de pot grauwe erwten met spek. Woeltje wist wel dat hij als jongste het laatst aan de beurt was om zijn schaaltje volgeschept te krijgen. In zijn hoekje wachtte hij zijn beurt af. Jaap, de halfwas, was deze middag echter uitermate vriendelijk. 'Blijf jij maar zitten, Woeltje, je hebt vanmorgen al hard genoeg gelopen.' Hij gaf hem zijn pannetje aan, een dekseltje er op.

Woeltje was verwonderd over deze hartelijkheid, want in de dagen toen ze samen werkten bij het tuigen van het schip, had Jaap hem meer getreiterd dan geholpen. Dit viel hem mee van Jaap. Hij was toch niet zo beroerd als hij zich voordeed.

'Dank je wel,' zei Woeltje dankbaar en hij warmde zijn koud geworden handen aan het pannetje, terwijl hij de ogen sloot voor het gebed, waarin aan deze bak de bootsman voorging. Woeltje zag de spot niet in Jaaps ogen. Hij merkte niet dat onder het bidden velen, in plaats van de ogen dicht te doen, naar hem gluurden, dat sommigen hun lachen amper konden houden.

Maar toen Woeltje na het bidden het deksel van het potje lichtte, stiet hij een kreet van schrik uit en viel de schaal met erwten op de vloer. Een muis was hem in het gezicht gesprongen! Onder het geschater van alle kerels van de bak moest hij de erwten opvegen en de vuile plek, die het gestolde vet gemaakt had, schoonmaken. Het spek was door het muisje opgegeten.

'Vang dat lieve diertje en eet het op,' spotte Jaap. 'Dan heb je je spek meteen.'

Woeltje dankte het enkel aan het goede hart van kok Krijn dat hij die middag nog wat anders kreeg te eten dan de koude erwten, die hij van de vuile vloer had opgeschept.

De tweede morgen nadat de Sint Pieter uit het Vlie was uitgevaren, werd Woeltje met schrik wakker. Het was al volop dag. Had de wacht vergeten hem te wekken? Hij moest in de kajuit van de overheid toch tafel dekken voor het ochtendschaft? Het was merkwaardig stil aan boord. Nevens het ruisen van de zee en het fluiten van de wind in het want hoorde hij alleen de kalme stap van de wachtsman op het dek. Geen geklop en gezaag van de timmerman en zijn helpers, geen gerucht van zwabberen of dekschuren; niets van het bedrijvig lopen, dat er anders van de morgen tot de avond op het schip was.

Woeltje richtte zich op in zijn nauwe kooi, zover als dat ging zonder zijn hoofd tegen de balk van de zoldering te stoten, en keek over de rand. Op de bank lagen de kleren van zijn maats; in de kooi aan de overkant blonk de kale schedel van de timmerman; onder zich hoorde hij een zacht gesnurk. Was het nog zo vroeg en al zo licht?

Toen bedacht Woeltje dat het zondag was. Zondag aan boord, zondag op zee. Vreemd was dat. Woeltje had er nooit aan gedacht hoe zo'n zondag aan boord wezen zou. Op zondag ging je naar de kerk; en op zee moest je werken en varen. Maar als een schip een verre reis maakt, is het natuurlijk 's zondags ook op zee. Hoe zou het vandaag aan boord zijn? vroeg hij zich af.

Vooreerst was het zo dat allen langer mochten slapen. Pas zeven uur werd overal gemaakt, en toen was het voor Woeltje eerst wel weer aanpakken, even hard als door de week, omdat de kok aan iedereen zo gauw als 't kon zijn natje en zijn droogje wou bezorgen, en na het eten de rommel weer snel moest worden opgeruimd. Maar daarmee was ook voor Woeltje het werk voorshands gedaan, net als voor de anderen, die dadelijk hun beste plunje hadden aangetrokken en nu een pijpje smokend over het dek wandelden of zaten te gezelsen in het vooronder.

De scheepsklok luidde. In de grote kajuit begon de kerkdienst. Ieder ging er heen, zelfs de mannen van de wacht. Bij dit kalme weer behoefde alleen de roerganger aan zijn kolderstok te blijven. De kajuit, die de volle breedte van het schip besloeg, liep mudvol. De mannen zaten er als haringen in een ton. Woeltje kreeg een heel smal plaatsje op het steile trapje naar het dek. Een vreemde kerk was dit, vond hij. De zoldering was zo laag, dat een man moest bukken om niet zijn hoofd te stoten aan de dikke balken. De schipper, die moest voorgaan, zat met zijn rug tegen de achterwand en had een grote bijbel op de knieën. Was dit nu een kerk? Het leek niets op de Westerkerk, waar de witte pilaren zich verloren in de hoge ruimte van het verwulft, waar de voorlezer stond in een flonkerende boog van koper, en de dominee in deftig ambtsgewaad op de hoge preekstoel troonde. Daar ruiste de orgelmuziek door de gewelven en hier zongen grove mannenstemmen zonder begeleiding draaierig de psalmen van Datheen. De schipper bad. Zijn anders klare en sterke stem was dof en mompelend. Woeltje kon geen woord verstaan. Alleen het amen klonk luid en nadrukkelijk over de gebogen hoofden.

Daarna zocht schipper Eriksz lang in de bijbel naar het hoofdstuk dat hij lezen moest. Zijn dikke vingers hadden moeite met het omslaan van de bladen. Eindelijk vond hij wat hij voor wou lezen uit het boek Ezechiël.

Woeltje had zelden geluisterd als uit de profeten voorgelezen werd. De bijbelse geschiedenissen, die waren mooi. Maar Ezechiël, dat was geen taal voor jongens.

Zo mompelend als schipper Eriksz had gebeden, zo duidelijk las hij:

Wijders geschiedde het woord des Heren tot mij...

Wat klonk dat bijbellezen, in dit laag en vol vertrek anders dan in de grote ruimte van de kerk. Daar rolde een echo achter elke zin, hier ruisten de zee en het doffe stampen van het schip om de bijbelwoorden heen.

De eerste verzen gingen over Woeltje heen zonder dat hij luisterde. Maar toen werd hij opmerkzaam. Over zee en schepen las de schipper uit de bijbel. Over masten van cederhout en riemen van Basanse eiken, over een dek van elpenbeen... Ei, dàt waren schepen! Zeilen van fijn Egyptisch linnen en dekkleden van hemelsblauw en purper... Wat voor koningsjachten had men daar! Roeiers uit Sidon waren op de schepen, maar de schippers, die de vloten over de zeeën voerden, waren Tyriërs.

De schipper las van de handel die Tyrus dreef: in zilver en ijzer, in paarden en muilezels. Dat begreep Woeltje. Maar ook in ruiteren en mensenzielen. Handel in mensenzielen! Vreemd was dat. Tarwe en wijn werd er verhandeld en witte wol. Kijk, dat waren producten, die ook in Holland werden in- en uitgevoerd. Tarwe ging de Sint Pieter halen uit Danzig, wijn kwam met de Fransvaarders uit Bordeaux, en wol uit Ierland.

Er was meer in Tyrus. Van smaragden en purper en zijde, edelstenen en goud, las de schipper. Tyrus was een koopstad, veel rijker dan Enkhuizen, rijker dan Amsterdam en Lissabon. Een prachtstad moest dat wezen. Woeltje wou dat de Sint Pieter daar eens heen voer.

De oostenwind heeft u verbroken in het hart der zeeën... las de schipper, met sterke nadruk.

Woeltje schrok. Sloeg dat op Tyrus, op die rijke stad?

... Zeelieden en schippers zullen bitterlijk schreeuwen en stof op hun hoofd werpen; zij zullen in het gekerm een klaaglied over u opheffen; gij zijt een grote schrik geworden en zult niet meer zijn tot in eeuwigheid...

Van de lange preek, die schipper Eriksz las uit 'De godvruchtige zeeman', hoorde Woeltje weinig. Hij moest telkens aan die stad denken, die zo rijk en trots was. Een oostenwind had haar verbroken, een storm- en springvloed had haar overstroomd. Als dat nu eens gebeurde. Als dat eens gebeurde met zijn stad? Och kom... zulke dingen gebeurden nu niet meer. Dat was vroeger alleen zo, in verre landen. Nu kon dat niet. Een hele stad in zee verdrinken? Dwaasheid!... Maar in '70, had vader vaker verteld, waren in Friesland alle dijken doorgebroken en het had maar een haar gescheeld of Enkhuizen was ondergedoken in die Allerheiligenvloed. Als dit nù eens gebeurde. Als moeder en de zusjes en de broertjes eens verdronken en alle huizen van de stad verdwenen waren. Woeltje probeerde zich in te denken hoe dat zou zijn, als hij bij het ronden van de Ven de stad niet meer ontdekken zou, als er alleen puin tussen klotsend water zou wezen.

Och kom, wat haalde hij voor muizenissen in zijn hoofd? Goed, goed, met een stad zou dit niet zo licht gebeuren, maar met een schip? Als het eens ging stormen. De zee was zo geweldig groot en de Sint Pieter daarbij vergeleken klein. En de wal was zo ver. Al twee dagen hadden ze gevaren zonder land te zien, alleen lucht en water en een enkele maal een zeil, dat als een schim voorbijgleed. Dezelfde bangheid, die hem op de eerste avond na het vertrek uit het Vlie bevangen had, greep hem weer aan. En de schipper las nog altijd aan zijn preek. Er werd gezongen:

Hij, die op Gods bescherming wacht,

Wordt door de Hoogste Koning

Beveiligd in de duist're nacht,

Beschaduwd in Gods woning...

Woeltje zong mee. Wel honderdmaal had hij dit vers gezongen, gedachteloos. Nu gingen plotseling de woorden voor hem leven. Beveiligd. Door God beveiligd. Dat betekende: geen nood in storm noch onweer. Geen nood voor moeder thuis en geen gevaar voor hem op zee. God kan alles. Hij is de allerhoogste koning. Hij zorgt voor ieder die op Zijn bescherming wacht. Het dankgebed van schipper Eriksz was veel duidelijker dan zijn bidden vóór de preek. 'Here, bewaar ons op de baren en onze vrouwen en kinderen aan de wal. Verleen ons uw machtige bescherming...'

Woeltje bad mee, woord voor woord. Voor het eerst bad hij mee in een kerkdienst.

Na de dienst was Woeltje het eerste uit de kajuit. Beneden was het warm en bedompt geworden door de volte. Op het dek blies de frisse zeewind om zijn oren.

De kok riep hem. Er moest een zondagse pot gekookt worden. De portie vlees was dubbel zo groot als door de week; in de gort waren ditmaal krenten en rozijnen.

's Middags speelden een paar gezellen op de fluit, terwijl anderen dobbelstenen wierpen bij de voorpiek. Een vredige zondag was het, waarop het schip kalm zijn koers vervolgde, 's Avonds, toen de zon onder was, zat Woeltje op een tros in de luwte van het voorkasteel te staren over het water. Als een blanke schijf kroop de maan uit zee omhoog, de donkerblauwe hemel in. De toppen van de golven blonken mat in het zachte licht. Een gouden pad liep van de Sint Pieter naar de maan, een pad door het water, een pad naar de hemel. En in de hemel was God, wakend over ieder, die op Zijn bescherming wacht. Eenzaamheid, vrees... Woeltje kon er nu om glimlachen. Waar ben je eenzaam als God bij je is, en wie hoeft bang te zijn als God hem wil beschermen?

Maandagmorgen kwam Jutland in het zicht. Zonderling bekend kwam deze kust aan Woeltje voor. Ze leek op de kust van Holland. 't Was of hij de duinen van Terschelling en Vlieland terugzag. En nog vertrouwder was enkele dagen later het land weerszijds de Sont. Daar waren weilanden en tuinen, net als in West-Friesjand.

Kopenhagen was een stad met vele torens en een trotse burcht. Op de rede liet de Sint Pieter het anker vallen en Woeltje mocht mee in de sloep, die naar de wal ging om verse groenten en brood in te slaan.

Voor het eerst in een vreemde haven voet aan wal! Woeltje stond vooraan in de sloep, gretig kijkend naar al het nieuwe. De grote haven lag vol koopvaarders en vissersschuiten. Op verscheidene schepen woei de prinsenvlag. Sloepen schoten in de haven heen en weer; op de kade gleden sleden en dokkerden wagens. Het was alles net als in Enkhuizen; dezelfde volte in de haven, dezelfde drukte op de kaden. Vreemd was alleen de taal. Hoe bestond het dat deze mannen, allemaal eenvoudige werk- en varenslui, een andere taal spraken dan hijzelf? En hoe zou hij zich hier ooit verstaanbaar kunnen maken? Hoe kon de bootsman dat, die groenten en brood moest kopen? Sprak die soms Deens?

Op de markt stonden de kooplui met hun groenten. De bootsman stevende recht op een stalletje af en vroeg in onvervalst Hollands om kool, peen en uien. En de groenteboer gaf hem uien, peen en kool alsof de bootsman in zijn moeders taal tot hem gesproken had, al sprak hijzelf ook een taaltje, waar Woeltje geen touw aan vastknopen kon.

'Hoe hebben jullie dat?' vroeg Woeltje toen zij elk met een zak groenten op de schouder naar de sloep teruggingen. 'Hoe kunnen jullie elkaar verstaan? Kent u Deens en kent dat boertje Hollands? Hebt u dat geleerd?'

De bootsman lachte smakelijk. 'Of ik Deens ken en Per Olaf Hollands? Voor welke wonderen van geleerdheid zie je ons aan? Al die drukte is nergens voor nodig. Het zeevolk en de mensen aan de haven verstaan elkander best als ieder zijn moerstaal spreekt.'

Des middags had het volk van de Sint Pieter vrij om de benen eens te rekken, nadat men zoveel dagen slechts het smalle dek gehad had om zich te vertreden. Voor Woeltje was het vreemd weer vaste grond te voelen: het schommelen van het schip zat hem nog zo in de leden dat hij als vanzelf zijn benen wijder plantte. Dat was het begin van de brede, wiegelende gang van alle zeelieden. Ze bewonderden de koningsburcht en gingen de stad uit langs boomgaarden en weiden vol mals vee. Toen ze terugkwamen aan de haven was het al laat en stond de maan boven het water van de Sont. Nu is het net of we in Enkhuizen zijn, dacht Woeltje. Daar staat de maan des avonds ook zo boven de zee. Daar maakt ze de spiegel ook zo tot een plaat van geschubd, glanzend zilver. Even rees een sterk verlangen in hem op om thuis te zijn. Maar toen hij, in de sloep terugvarend naar het schip, de stad zag, de donkere massa's van de huizen van de havenwijk met de karteling van de gevels, het zwakke rood der daken in het maanlicht en het matte blinken van de windvanen op de toren van de burcht, dacht hij niet meer aan thuis en wou hij graag veel steden zien; #Mie steden van de wereld.

'Hei, Woeltje, sufferd, gooi dat lijntje eens op!' Woeltje schrok op uit zijn gepeins. 'Ja, bootsman!' En rechtop staande in de sloep wierp hij met een brede zwaai het lijntje omhoog naar de man van de wacht, die gereed stond om het op te vangen.

Woeltje had gemeend dat Kopenhagen met zijn menigte van vissersschepen en koopvaarders en met de vele prinsenvlaggen die hij in de haven had gezien, veel weg had van een Hollandse waterstad. Maar Danzig overtrof de Deense hoofdstad in dit opzicht ver. Er was een wemeling van oranje-blanje-bleuvlaggen in de haven. Er lagen rijen koffen, smakken en fluiten. De steden Amsterdam, Hoorn en Enkhuizen waren onder de Hollandse schepen sterk vertegenwoordigd. Een Deense of Zweedse en zelfs een Poolse vlag was een witte raaf tussen al de Nederlandse kleuren.

De jonge zeelui van de Sint Pieter gingen passagieren. In hun beste plunje en met veel branie stapten ze de wal op. Na zoveel dagen varen, het uurtje passagieren in Kopenhagen buiten rekening gelaten, moesten de benen flink gerekt worden, en na zoveel tijd van strenge tucht, geoefend met de stok van bootsman Janus, moest de teugel ruim gevierd.

Woeltje stapte met de anderen mee de kade op. Zijn hart klopte van verwachting.

'Wat wou jij, dreumes?' vroeg Jaap Leffers uit de hoogte toen hij Woeltje bij het troepje ontdekte.

'Mee,' zei Woeltje, zo dapper als hij het zeggen kon, maar zijn stem trilde toch een beetje. Niemand had hem gevraagd mee te gaan. Maar hij hoorde er toch bij.

'We kunnen geen kleine kindertjes gebruiken. Ga jij maar weer naar boord, zeun.'

'Ik mag de wal op van de schipper,' verweerde Woeltje zich.

'Zo, mag jij van de schipper,' teemde Jaap. 'Maar van ons mag je niet, zie je. Zuigelingen moeten met hun moesje mee, en als hun moesje er niet is, dan met hun opa. Ga jij maar met opa Krijn op stap, m'n kindje.'

De andere jongens lachten en Woeltje beet zich op de lippen. Een lichtmatroos sprong voor hem in de bres. 'Och, laat het jog maar meegaan.'

En toen draaide Jaap opeens een volle slag om. 'Best,' zei hij, 'best. Hij mag mee. En we zullen goed op 't ventje passen. Hij zal vandaag eens leren hoe een zeeman passagieren gaat.'

Woeltje zag de grijns bij Jaap niet en hij merkte niet dat sommige anderen grinnikten. Hij mocht mee! Verruimd stapte hij met de grote jongens op.

Hij vond de wandeling fijn. Hij vroeg zich af of hij in de Westerstraat of in de Breedstraat van Enkhuizen liep in plaats van in een vreemde stad en een vreemd land, zo eigen deed alles hem aan. Was Danzig feitelijk wel een vreemde stad? Hollanders brachten hier hun eigen haring, Franse wijn en Indische specerijen. Hollanders haalden hier Pools hout en koren vandaan. Sinds de Ommelandvaarders over de Wadden en langs de Friese eilanden de weg gevonden hadden naar Jutland en om de kop van Jutland door de Sont naar de Oostzee, hadden Nederlandse schippers op Danzig gevaren, en de laatste tijd waren zij niet alleen schippers, maar ook handelaars geweest. Verscheidene Nederlandse kooplui hadden zich er metterwoon gevestigd, en hun getal had zich sterk uitgebreid toen de Bloedraad zijn schrikbewind in de Nederlanden vestigde. Toen kwamen hier ook Nederlandse handwerkslieden. Zij bouwden huizen aan de grachten, molens in de buurt. Danzig werd een stukje Holland in den vreemde, waar iedere Nederlandse zeeman zich thuis voelde als in zijn eigen land.

De wandeling bracht de jongelui al gauw in een taveerne. Daar riep Jaap Leffers aan de waard om bier. Die kwam met grote kroezen en zette ook een kan voor Woeltje neer.

'Ik trakteer,' zei Jaap royaal.

Woeltje verbaasde zich over zijn gulheid. Jaap Leffers viel toch mee.

Het bier smaakte anders dan het lichte brouwsel, dat Woeltje thuis wel eens dronk. Dit Duitse bier was zwaar en prikkelend. Wel lekker toch. Maar je werd als je zo'n kroes gedronken had, wat licht in het hoofd. Hij moest niet meer drinken dan deze ene kroes, vond Woeltje.

'Ik geef nog een rondje!' riep de royale Jaap. 'Meyer, schenk nog eens in!'

De waard kwam aandragen met een stoop vol bier en schonk de kroezen vol. Toen hij bij Woeltje kwam, bedankte die. 'Slaat u mij maar over.'

Maar daar kwam niets van in. 'Als zeelui samen passagieren, dan drinken zij ook samen,' zei Jaap gul, en toen dorst Woeltje niet weigeren. Jaap Leffers was een royale vent. Hij hield de waard niet langer tegen en die schonk zijn kroes zo vol dat het schuim over de rand welde.

'Op je gezondheid, Woeltje!' riep Jaap Leffers, terwijl hij de tweede kroes aan zijn lippen bracht, 'en dat je maar een grote zeeman wordt.'

Zij dronken allen. Woeltje ook. Deksels lekker vond hij het bier nu. Als zijn hoofd er niet zo licht van werd, zou hij nog wel twee kroezen lusten. Maar hij deed het niet; hij deed het vast niet. Hij wilde bij zijn positieven blijven. Gelukkig dat hij in een hoekje zat. Nu kon hij achterover leunen tegen de muur en af en toe zijn ogen even sluiten. Zo ging de duizeligheid wel over. De jongens naast en tegenover hem hoorde hij als in de verte lachen. Werd er nu weer bier ingeschonken? Woeltje hoorde het bruisen in de kroezen. Hij deed zijn ogen open. De dikke waard schonk uit een verse stoop. Hij was aan Woeltje toe.

'Nee, nee,' schoot Woeltje uit. 'Niets meer. Ik drink niet meer.'

'Ik betaal!' riep de grootmoedige Jaap Leffers.

'Kan me niet schelen, maar ik wil niet meer,' zei Woeltje.

Toen lachte Jaap luid en spottend. 'Zie je nou wel dat je een dreumes bent en met opa Krijn had moeten passagieren in plaats van met ons. Een bakerkindje kan geen biertje drinken, hee. Ga jij maar gauw naar boord terug, klein wurm.'

Woeltje werd rood tot in zijn hals. Hij een klein wurm, een zuigeling? Dat zou hij anders tonen! 'Schenk op!' riep hij de waard toe. En dadelijk dronk hij uit de volle kroes.

'Bravo!' riep Jaap en al de anderen riepen mee: 'Bravo voor Woeltje!' Zij lachten en Woeltje lachte ook, schaterend. Hij praatte ook luid en begon te zingen. Had het bier hem duizelig gemaakt? Nu maakte het hem vrolijk, uitermate vrolijk. Hij sprong van zijn stoel op de tafel en hij draaide daar op één been rond. En hij sloeg de maat en zong en de hele bent van de Sint Pieter zong daverend mee. Nog nooit was Woeltje zo vrolijk geweest als nu. Hij draaide rond, al zingende, en de taveerne draaide mee. Dat was lollig! Als hij draaide, draaide alles. De taveerne ging slingeren, de ramen kwamen omhoog en de tapkast dook naar beneden.

Was de taveerne een schip geworden? Zo slingerde de Sint Pieter ook. Stampen en slingeren, zo dat je op de benen niet kon blijven staan. Het tafelblad, waarop hij stond, ging mee aan het wiebelen, vervaarlijk wiebelde het. Woeltje zwaaide met zijn armen in de lucht. Hij verloor zijn evenwicht.

'Hé... Hik... Hoe ging dat nou? Ik tuimel in jouw armen, Jaap.'

Hij rolde echter langs Jaap heen. Hij kreeg een harde klap en daarop werd het donker...

Toen Woeltje bijkwam, lag hij in zijn kooi. Het was klaar dag. Aan dek hoorde hij het piepen van een takel en het roepen van ahoi! van hijsend volk. Er werden vaten van het schip gerold. De anderen waren dus al aan het werk. Maar dan moest hij er ook uit. Haastig wou hij opspringen, maar een felle steek van pijn in het hoofd weerhield hem en nu ontdekte hij dat er een natte doek om zijn hoofd gebonden was. Hij voelde zich ellendig, misselijk, moe. Hij poogde zich te herinneren hoe dit zo geworden was. Waren ze niet wezen passagieren, en hadden ze niet in een taveerne gezeten? Daar had hij bier gedronken. Hij kotste bijna bij de herinnering aan dat bier, dat hij gister lekker vond. En toen?...

Woeltje wist het niet meer. Hij begon opeens te huilen. Er klonken voetstappen op het trapje van het dek naar het logies. Woeltje beet op zijn lippen, haalde zijn mouw over de betraande wangen, dook dieper onder de dekens en hield zich muisstil in zijn kooi. Voor geen geld mocht iemand weten dat hij had gehuild. De oude Krijn liep op Woeltjes kooi toe. 'Hoe is 't, mijn jongen?' vroeg hij vriendelijk. Toen Woeltje geen antwoord gaf, klom hij op de bank, die langs de wand van het vooronder was getimmerd, boog zich over de bovenkooi en legde zijn oude handen op het blonde jongenshoofd.

Woeltje zei niets. Hij rukte zijn hoofd op zij om Krijns hand kwijt te raken. Daarbij vlijmde evenwel de pijn fel door zijn schedel. De kok liet zich niet afschepen. Hij wist hoe jongens waren. 'Het hindert niks hoor, dat je een beetje hebt gehuild. Dat doen ze allemaal op de eerste reis. Ik heb het ook gedaan, toen ik een jongen was als jij. Je mist je moeder, hee?'

Met een scheef oog keek Woeltje onder het verband uit naar de kok.

'Huil jij gerust maar eens, mijn jongen,' zei Krijn, 'dat geeft je lucht.'

Toen schreide Woeltje. Hij schreide zo veel dat zijn kussen er nat van werd. Krijn streelde zacht zijn haar en bleef bij hem tot hij eindelijk was uitgehuild.

'Wat ben ik een klein kind,' verweet Woeltje zichzelf beschaamd. 'Niks geen zeeman.'

'Géén klein kind,' gaf Krijn ten antwoord. 'Een zeeman in de dop, die op het ogenblik alleen de pokken en de mazelen van het varen door moet maken. Je komt daar best doorheen, Woeltje.'

Er gleed een dankbare glimlach over Woeltjes moe gezicht. 'Ga nou maar slapen, jongen,' ried Krijn hem, en hij stopte de dekens in de rand van de kooi.

Eer de oude de trappen naar het dek was opgestommeld, sliep Woeltje weer.

Maar lang duurde de slaap niet. Er klosten telkens zware voeten boven zijn hoofd. De lieren ratelden en haringvaten bonsden bij het lossen tegen de scheepswand. Het was Woeltje of er hamers klopten in zijn hoofd. Van het schaaltje bruine bonen, dat hem des middags werd gebracht, at hij slechts een paar lepels. Hij kon ze niet door het keelgat krijgen en het vette spek stond hem verschrikkelijk tegen. Toen het werk was afgelopen, kwamen de scheepsmaats met lawaai beneden om zich te verkleden voor passagieren.

'Wou onze dreumes ook niet mee de wal op?' vroeg Jaap Leffers met een grijns aan Woeltje.

'Stik!' zei Woeltje en hij draaide zich om in zijn kooi, het gezicht naar de wand.

'Je hebt weer vrij gelag, hoor, als je dan ook weer zo mooi zingt,' plaagde Jaap nog verder.

Woeltje gaf geen antwoord, maar de halfwas liet niet af te treiteren. 'Och zo, wil ons ventje het liefst te kooi blijven? Heeft hij zijn hoofdje zo gestoten en is z'n maag misschien ook wat van streek? Dat gaat zo als kleine kindertjes dadelijk groot willen wezen. Ze kunnen niet tegen een biertje en niet tegen een stootje. Ik heb het immers wel gezegd, je moest niet meegaan. Veel plezier vanavond in je kooitje hoor, en vraag maar of je morgen met opa Krijn de wal op mag.'

Woeltjes hoofd werd rood en de pijn schrijnde onder zijn schedel. Een pestbol was die Jaap. Hij zou hem van z'n leven nooit meer aanzien.

Nadat het passagierend volk was weggegaan, lag hij stil in zijn kooi. Nu het rustig om hem heen was, voelde hij de hoofdpijn niet zo erg meer. Hij richtte zich een beetje op, voorzichtig, opdat hij zijn hoofd niet zou stoten tegen de balk, vlak boven de nauwe kooi, en keek in het vooronder rond.

De koekoek boven het volkslogies werd opgelicht. Twee benen kwamen het steile trapje neer. Wie zou dat zijn? De wachtsman? Al het andere volk was vast de wal op.

Het was Krijn Klauwers, die een schaaltje in zijn handen droeg. 'Hier heb ik wat gestoofde peertjes voor je,' zei hij. 'Heb je er trek in?'

Woeltjes ogen glansden.

'Een ziekenkostje, Woeltje,' zei Krijn. Met voldoening keek hij toe hoe gretig de jongen at.

Toen Woeltje de peertjes op had, bleef Krijn bij hem zitten.

'Wou jij de wal niet op?' vroeg Woeltje hem. 'Om mij moet je niet blijven, hoor.'

'Ik voel me aan boord het beste thuis, m'n jongen, aan boord en bij mijn vrouw. Danzig ken ik al lang en ik heb er helemaal geen behoefte aan me te bedrinken.'

Woeltjes wangen werden rood. Dit zei Krijn met een doel, begreep hij. Dit sloeg op hem, op gisteravond. Hij zei niets. 'Je moet je voor Jaap Leffers hoeden,' ging Krijn door. 'Dat is een valse vent.'

'Nou,' beaamde Woeltje.

'Het was gemeen van hem jou te pressen om te veel te drinken. Maar jij moet leren tegen zulke vlegels sterk te staan.' Woeltje knikte. Hij zou het proberen. Dat van gisteravond was een les geweest.

'De jongste aan boord heeft het nooit gemakkelijk,' vervolgde Krijn. 'Die moet door heel veel zure appels heen bijten. Maar als hij stevig in z'n schoenen staat en steun zoekt daar waar steun te vinden is, komt hij er wel doorheen. Als ze het je lastig maken, ouwe Krijn wil je graag helpen, hoor.'

Woeltje staarde naar de koekoek. Zijn ogen waren vochtig. 'Dank je,' nokte hij.

De oude kok bleef bij hem zitten. Met zijn kalme, diepe stem vertelde hij hem van zijn reizen. Hij had veel op de Oostzee gezworven. Hij kende Rostock, Lübeck, Riga en Libau. In Visby was hij ook nog wel geweest, maar die haven raakte in verval. Vroeger hadden de Ommelandvaarders daar hun vitten. De Hollandse schippers brachten er Vlaams linnen en laken, Franse wijn, en specerijen die ze uit Lissabon gehaald hadden, en de Russen kwamen er met de pelzen van de marters en de vossen, in hun grote bossen gejaagd. In Visby werden deze waren uitgeruild. In de Golf van Riga was Krijns schip eens door een vroege winter overvallen. Zij konden er niet meer uit en moesten in Riga overwinteren van november tot april. In die lange winter had Krijn de Russen leren kennen. Vuil waren ze, maar hartelijk, goedig volk. Dom schenen ze, maar ze waren meesters in het schaakspel. Ze dronken daar een fijne drank, heel anders dan bier of brandewijn. Een kruidentreksel was het, diep uit het binnenland van Azië afkomstig. Uit een samowar werd die drank geschonken.

Ook naar de Witte Zee was Krijn geweest, een zomerreis naar Archangel. Het was daar in de zomer altijd licht; er was geen nacht.'s Nachts twaalf uur zag je de zon recht in het noorden op de kim staan als een gouden bal. Zonder te zijn weggedoken klom ze weer omhoog. Ook naar het zuiden had Krijn gevaren, naar Bordeaux en Nantes, naar Lissabon en Cadiz. In de Franse havens werd zijde en wijn verhandeld tegen kaas, boter en vis. In Spanje wijn en vruchten tegen hout en hennep. In Lissabon werden de voortbrengselen van Indië en Amerika, door Portugese kraken aangevoerd, geruild tegen alles wat de Hollandse schippers uit alle delen van Europa naar Portugal hadden gebracht.

Woeltje luisterde gretig. Dit was nog mooier dan een aardrijkskundeles van meester Schrijver. Krijn Klauwers had dit alles zelf beleefd. En hij zou het beleven!

'Nog meer,' zei Woeltje, toen Krijn zweeg.

Maar Krijn stond op om heen te gaan. 'Nee, nee, het is voor jou nu tijd van slapen, vrindje. Die wond aan je hoofd moet gauw weer beter zijn. Ik mis mijn hulpje veel te veel in de kombuis.' Hij stopte de dekens bij zijn rug in en streek met zijn ruwe hand over Woeltjes krullenbol.

'Dank je, Krijn,' fluisterde Woeltje en hij dacht er bij: het is nu net of moeder het doet...

Het was stikdonker in het vooronder, toen Woeltje wakker werd van veel lawaai. De jongens kwamen uit de stad terug. Ze klosten op het dek; één rolde het steile trapje af en bleef liggen op de vloer, te laveloos om op te staan. Anderen klommen met moeite in hun kooien zonder zich uit te kleden. Jaap Leffers stond te hikken voor een stukje spiegelglas. 'Ik... hik... dat buis van mij wil maar niet los.'

Bootsman Janus verscheen in zijn rood baaien onderbroek met een knuppel in zijn hand om het dronken stel zijn praatjes af te leren. Toen werd het stil, maar een poos daarna werd Woeltje nog eens wakker van een benauwd gerochel. Een jongen lag over de rand van zijn kooi en kotste. Een ellendige lucht van braaksel en verzuurd bier hing in het logies. Woeltje werd er misselijk van. Hij trok zijn dekens hoog over zijn hoofd om het niet te ruiken en stopte zijn oren toe om niets te horen. Was het zeemansleven fijn? Dit was ellendig!

5 Woeltje maakt bestek

Toen de Sint Pieter zijn lading haring had gelost en de ruimen daarna waren volgestort met Poolse tarwe, was Woeltje de gevolgen van zijn val in de taveerne helemaal te boven. Bij het uitvaren voor de thuisreis zat hij op een ra om de zeilen uit te rollen en op zee deed hij weer al die menigvuldige karweitjes, die een scheepsjongen te verrichten heeft. Hij deed ze opgewekt want hij was blij. Naar huis ging de Sint Pieter. Daar verlangde Woeltje onmatig naar. Nog sterker dan hij in de paktuin van baas Hagha en in de lijnbaan van Symen Florisz had verlangd naar zee te mogen gaan verlangde hij nu naar huis. Dit benauwde Woeltje.

'Ben ik toch wel een goeie zeeman?' vroeg hij aan Krijn op een morgen toen ze naast elkander zaten op het dek, op een luw plekje en in het zonnetje, en ieder bezig was een eend te plukken voor de tafel van de overheid. 'Ben ik toch wel een goeie zeeman, nu ik zo graag naar huis wil?'

Krijn lachte en klopte zijn kleine vriend vertrouwelijk op de schouder. 'Ben ik een zeeman?' vroeg hij hem, in plaats van dat hij antwoord gaf.

'Ja,' knikte Woeltje. 'Ja.'

Krijn was een zeeman, een man, die zich op zee net zo thuis voelde als zijn vrouw in haar keuken. 'Welnou, m'n jongen,' zei Krijn toen. 'Dacht je dat ik niet erg naar huis verlangde? Thuisvaren, dat is het mooiste wat een zeeman kent. En thuis wezen een dag of wat, in je eigen stad en in je eigen huis, dat is heerlijk. Alleen, te lang moet het nooit duren. Dan wordt het me in huis te benauwd en in de stad te eng, dan moet ik weer de golven zien en pekel ruiken. Dan moet ik weer een slingerend dek onder de benen hebben. Zo is een zeeman; hij verlangt altijd. Op zee naar huis en thuis naar zee. Als het bij jou zo is, dan kun je daaraan zien dat je een geboren zeeman bent.' Woeltje lachte. Hij kon het met Krijn Klauwers altijd heel goed vinden.

De volgende dag was Woeltje in de hut van schipper Eriksz om haar op te ruimen en te stoffen. Dat was zijn dagelijks karweitje, waarbij hij al vaak met een scheef oog gekeken had naar de kaartenboekjes en naar een groot boek, de Spiegel van de Zeevaart, die daar lagen. Hij had er ook wel eens in gebladerd, haastig en stiekem, want de studieboeken van de schipper waren natuurlijk geen leeskost voor de jongste man aan boord.

Deze morgen lag het grote boek op 's schippers tafel open. Woeltje sloeg er een oog in. Zeilaanwijzingen voor de Oostzee stond boven een hoofdstuk. Hoe men varen moest door de Golf van Riga, hoe langs de Putziger Nehrung om Danzig te bereiken... Eenmaal lezend raakte Woeltje weg in de lectuur. Hij las van lichtopstanden en kerktorens, die in elkaars verlengde moesten vallen, van geulen, die konden worden afgediept, van de Haffen aan de Oostzeekust...

Opeens sprong hij op, als door een wesp gestoken. De deur was open. Schipper Eriksz stond daar. Waarschuwend ging zijn vinger omhoog. 'Woeltje, Woeltje,' zei hij dreigend.

't Was Woeltje of hij door de grond zonk. Maar de schipper scheen niet boos. Hij keek de hut rond. Ze was netjes opgeruimd, er lag geen stof. 'Is je werk af?' vroeg de schipper.

'Hier wel,' kon Woeltje antwoorden.

'Als je boven ook klaar bent en je wilt eens in dat boek lezen, dan mag dat best hoor,' zei de schipper.

Woeltje hoorde het in Keulen donderen. Geen straf! De schipper vond het goed dat hij in de Spiegel van de Zeevaart las! Een nachtmerrie verdween; een paradijs ging open.

De volgende dagen ging Woeltje, als hij met zijn werk klaar was, niet met de andere jongens in het vooronder zitten of op het voordek spelen en praten. Terwijl de schipper op de kampanje was of in de grote kajuit met de andere leden van de overheid, zat Woeltje in zijn hut. Met een gloeiend hoofd en rode oren las hij van de vaart tussen de Hoofden en in het Engelse Kanaal, in de Noorse fjorden en de Franse riviermonden.

Soms vroeg schipper Eriksz hem wat over geulen en banken en bij het antwoord knikte hij goedkeurend. En als Woeltje op de kampanje kwam om een kop soep te brengen of koper te poetsen, riep de schipper hem wel eens bij zich. 'Daar is Bornholm,' wees hij, 'wij koersen er benoorden om. Als we die kerktoren in het topje van die heuvel houden, lopen we net de goede koers.'

Zo leerde hij hem ook hoe bij Falsterbö de Zweedse zuidpunt gepasseerd moest worden, en hoe men tussen Soltholm en Amager door moest zeilen, hoe de navigatie was in het Kattegat en langs Skager Horn.

'En nou varen we maar in het wilde weg,' zei schipper Eriksz, toen, na Skager Horn elk merk verloren ging en men aan alle kanten niets dan water zag.

Woeltje lachte eens. Hij wist wel beter. Vroeger, toen voeren de schepen als het gezichtsverband met het land verloren was gegaan, in 't wilde weg, en hadden ze hoogstens wat houvast aan zon en sterren. Maar sinds de naald was uitgevonden, de naald die altijd naar het noorden wijst, hoefde je nooit meer in het wilde weg te varen. Vroeger hadden de Ommelandvaarders altijd dicht langs de kust gehouden, van de Wadden af tot aan de kop van Jutland toe, ook bij de Jammerbocht, met zijn gevaarlijke banken, waar zoveel schepen waren gestrand en stuk geslagen en zoveel zeelieden verdronken. Thans evenwel hadden alle Oostlandvaarders een naald aan boord en nu zetten ze na Skager Horn koers zuidwest ten zuiden recht toe recht aan op het Vlie.

Schipper Eriksz had nog meer instrumenten aan boord dan het kompas. Hij had ook een apparaat voor hoogtemeting. Als het bij het vallen van de avond helder was schoot hij daarmee de sterren, d.w.z.: hij mat de hoeken tussen de sterren en de kim en daarna ging hij naar zijn hut om te cijferen. Als uitkomst van die rekensom kwamen graden, minuten en seconden op een stuk papier te staan. Dit was een werkje, waar veel schippers om lachten, en dat voor de Oostlandvaart ook niet noodzakelijk was. Met behulp van het kompas en het log wisten ze best uit te vinden waar ze voeren, en mochten ze nog in twijfel zijn, dan visten ze maar wat grond uit zee op. Met het oog, de vingers en de tong konden zij op een haar de plaats bepalen waar ze waren. Want als ze het aan de kleur van zand of klei niet aanstonds konden zien, dan konden hun vingers het aan de losheid of de vastheid van de bodem best voelen, en mocht ook dat in een zeldzaam geval nog falen, dan legden ze maar wat modder op hun tong en ze proefden dwars door het zilte van het water heen van welk plekje van de Noordzeebodem dit monstertje afkomstig was.

Schipper Eriksz kende die simpele methoden voor de plaatsbepaling op zijn duimpje en om uit te maken op welke plek hij tussen Skager Horn en het Vlie zeilde, had hij waarlijk geen hoogtemeting nodig. Maar Barent Eriksz was niet voornemens al z'n leven op de Oostzee te blijven varen. De Franse vaart was hem ook nog niet ver genoeg. Hij wou de oceanen over, en de oceanen zijn zo groot dat je in weken geen merk aan land kunt peilen, en zo diep dat men nooit grond ophalen kan.

Drie winters reeds had Barent Eriksz, tezamen met een aantal andere schippers, haast dag aan dag gezeten in de kleine doopkapel van de Westerkerk om zeevaartkunde te leren van Lucas Janszoon Wagenaar en op deze reis oefende hij zich in het berekenen van de breedte op grond van een hoogtemeting, en de lengte te schatten met behulp van het log.

Er waren er onder het scheepsvolk, die stiekem lachten om de malle fratsen van de schipper. De beste zeelui waren immers altijd die geweest, die zonder kaart en zonder naald konden varen waar zij wilden, die als kleine jongens op zee gekomen, hun ogen en hun oren goed de kost gegeven hadden en voeren zoals hun vader of hun schipper vóór hen had gevaren.

Woeltje lachte niet. Hij stond graag bij de schipper als deze de Jakobsstaf hanteerde en hij loerde langs de graadstok als Eriksz het instrument een ogenblik liet staan. Hij wou ook leren met behulp van deze stok met zijn verschuifbare dwarslatjes aan zon en sterren vast te stellen op welke plaats men was.

Eens kwam hij in de schippershut om de karaf te vullen, toen Eriksz zat te zweten op een som.

'Dat miserabele gecijfer,' gromde hij. 'Zeg Woeltje, kun jij dit uitrekenen? Och nee,' liet hij er op volgen, 'jij was ook met je tiende jaar de school al uit, slacht mij wat. Jij krijgt er ook nog eens berouw van dat je van je meester weggelopen bent; net als het mij spijt.'

'Mag ik eens proberen, schipper?' vroeg Woeltje met een hoge kleur. En terwijl zijn tongpunt tussen de smalle lippen doorgluurde, vermenigvuldigde hij en daarna deelde hij op aanwijzing van de schipper. Eriksz wist best welke berekeningen nodig waren voor de plaatsbepaling, maar hij raakte de draad kwijt in de zee van cijfers die hij op het papier bracht. Woeltjes rekenknobbel was, ondanks dat hij te weinig school gelopen had, zeer goed ontwikkeld; hij cijferde secuur. Eindelijk legde hij het resultaat van zijn becijferingen voor zijn schipper neer: 55 graden, 30 minuten, 10 seconden noorderbreedte.

'Het klopt,' zei Eriksz. Dit was de plaats waar ze naar het gegist bestek op grond van de ouderwetse plaatsbepaling moesten zijn. Woeltje had goed gerekend.

'Jij bent klein maar dapper, Woeltje,' prees hij. 'Jij blijft niet altijd varen voor de mast. Mettertijd kom jij op de kampanje. Je moest aanstaande winter maar bij ons komen in de doopkapel. In jonge hersens als de jouwe gaan die nieuwe dingen veel gauwer dan in de mijne, die verpekeld zijn van het zoute water.'

Woeltjes wangen gloeiden bij die lof. 'Zou dat mogen?' vroeg hij. 'Zou Wagenaar mij willen hebben tussen al die grote mannen?'

'Ik zal een goed woordje voor je doen,' beloofde Eriksz.

Met schipper Eriksz kon Woeltje het best vinden, Krijn Klauwers was zijn beste vriend, en ook met de meeste bootsgezellen stond hij op een goede voet. Alleen tussen Jaap Leffers en hem wrong het gedurig.

Bij het schaften ging Jaap op een middag zo breed zitten dat er voor Woeltje, die naast hem moest, geen ruimte overbleef.

'Toe, laat me zitten, Jaap,' vroeg Woeltje hem.

'Moet jij hier zitten?' vroeg de ander quasi hoogst verbaasd.

'Toe nou,' drong Woeltje en hij probeerde een plaatsje te bemachtigen.

'Maar jij hoort van vandaag af toch bij de andere bak,' zei Jaap.

'Bij welke dan?' vroeg Woeltje, die van een andere indeling bij het eten niets gehoord had.

'Bij die van de overheid,' spotte Jaap. 'Jij rekent immers een bestek uit. Meneertje is piloot.'

De bak brulde om de grap en Woeltje werd vuurrood. 'Jij bent jaloers,' zei hij.

'Hoor, hoor, het kleine schippertje,' plaagde Jaap, aangemoedigd door het gelach, nog verder. 'Hoor ons kleine schippertje nu eens. Wij zijn allemaal jaloers op hem. Ja, ja, als je ook zo groot bent en dan voor schipper spelen mag.'

Woeltje kookte. De tranen sprongen hem haast in de ogen. Hij liep weg met zijn schaaltje erwtensoep en ging in zijn eentje op een tros zitten eten. Die Jaap, die etter, vergalde hem de reis.

'Een beetje stuurboord,' zei schipper Eriksz, terwijl hij scherp naar voren tuurde, tot de man aan 't roer. 'Dan kom je recht voor het Noordergat.'

Woeltje tuurde ook over zee in dezelfde richting als hij Eriksz had zien kijken. Maar hij kon niets dan zee en schuim ontdekken. Hoe kon de schipper ergens het Noordergat bespeuren?

'Daar!' wees schipper Eriksz hem. 'Daar zijn de duinen van Terschelling.'

Woeltje zag niets en hij had toch beste ogen.

'Wacht maar een kwartiertje, dan zul je ze wel ontdekken.'

Na een kwartier zag Woeltje vaag een grijze streep en na een half uur kon hij duinen onderscheiden. Een goed uur later voeren ze in het Noordergat.

Woeltjes hart klopte van verlangen om weer thuis te zijn. Hij droomde die nacht dat hij bij moeder in de kamer zat. Hij hoorde de klok van de Zuidertoren slaan. Zijn moeder stak haar hoofd door het trapgat van het zoldertje om hem te roepen.

In plaats van moeder maakte de wachtsman overal. Maar toen Woeltje door de patrijspoort keek zag hij een groene dijk en daarboven uit de Zuidertoren en toen hij aan dek kwam was de Ven al gepasseerd en voeren ze recht op Enkhuizen aan.

Woeltje stond bij het binnenlopen op de voorplecht. Hij zocht onder het volk dat op de kade stond naar zijn moeder. Ze was er niet. Ze kon er haast niet zijn. Hoe zou ze weten dat de Sint Pieter binnen was gevaren?

Woeltje was een van de eersten van het scheepsvolk, die met de plunjezak op de rug aan wal sprong.

'Het kindje moet gauw naar z'n moesje,' hoonde Jaap achter hem. Maar Woeltje hoorde dat niet eens want hij zag zijn moeder. Op de kade kwam ze hem tegemoet. Hij gooide zijn plunjezak op straat en vloog haar in de armen.

'Moeder!'

Het kon Woeltje geen steek schelen dat de mensen het zagen; het had hem ook niets kunnen schelen als Jaap dit had gezien. Arm in arm met zijn moeder wandelde hij naar hun huisje in het Kreupeltje. Twee zussen en een kleine broer sjouwden de plunjezak achter hen aan.

Thuis vertelde Woeltje van de reis. Geestdriftig deed hij dat. Hij had het over Danzig en Kopenhagen en over het werk aan boord, en met schitterende ogen vertelde hij van de hulp die hij aan schipper Eriksz mocht bewijzen bij het berekenen van het bestek.

Alles zei Woeltje niet. Over de plagerijen van Jaap Leffers zweeg hij. Maar hij vertelde wel dat Krijn Klauwers goed en vriendelijk voor hem was geweest, dat hij hem een ziekenkostje had gebracht toen hij te kooi moest liggen, dat hij hem dikwijls had geholpen en altijd voor hem klaar stond.

'Dus Krijn is jouw zeevader,' zei moeder.

Woeltje knikte.

Dit zinde moeder Wessels zeer. Ze kende Krijn Klauwers als een man met een hart van goud. Met zo'n zeevader zou haar jongen veilig varen, wist ze.

6 De grote reis begint

Begin november 1590 lag de Sint Pieter zeilree voor een grote reis. Dit was de vijfde reis, die Woeltje maken ging. Nog twee keer was hij na de eerste reis naar de Oostzee geweest, en eens naar Engeland. En nu...

Neen, dit werd geen reis naar Oostland in het laat seizoen. Schipper Eriksz nam nooit het risico van in de Oostzee te worden overvallen door een vroege winter en daar tot 't voorjaar in te vriezen. Het zou ook niet een stille winter in Enkhuizen worden, geschikt om het schip te kalefateren en om zelf kennis van de zeevaart op te doen bij Lucas Janszoon Wagenaar in de kapel van de Westerkerk. Die kans was dit jaar voor Woeltje verkeken. De Sint Pieter was al op de helling geweest, een korte, snelle schoonmaakbeurt. Met man en macht was er geschrapt, gebreeuwd, geteerd, want de schuit moest spoedig weer te water. En daarna was er hard gewerkt om het schip zeilree te maken.

'Voor ons wordt het van 't jaar geen winter,' had schipper Eriksz tot Woeltje gezegd, toen deze zich de armen beukte na een koud karweitje in de mast bij het tuigen van het schip. Woeltje had eerst vreemd gekeken en daarna aan een grap gedacht. Maar na een poosje had Eriksz eraan toegevoegd: 'Wij zoeken straks de zomer op.' En toen begreep Woeltje dat er wat bijzonders aan de hand was. Zou dit een reis naar het zuiden worden, zó ver en zó lang dat ze de hele winter duren zou?

'Waar gaan we heen, schipper?' vroeg Woeltje met ogen, lichtend van verwachting.

'Naar Medemblik,' antwoordde schipper Eriksz.

'En dan?'

'Naar Hamburg,' liet de schipper erop volgen.

Woeltje wendde zich af; dit was een flauwe grap. Het werd een reisje naar Hamburg, een laatste reisje vóór de winter, anders niets.

'En dan gaan we naar Magasant,' zei Eriksz verder.

Woeltje bleef staan. 'Magasant, waar ligt dat, schipper?'

'In Barbarije, aan de Afrikaanse kust. En daarna steken we over naar Braziel.'

Toen danste Woeltje een kuitenflikker op het dek. Naar Afrika en naar Brazilië! Het zuiden in en de oceaan dwars over! Dàt werd een reis! En het werd wellicht vechten ook want zij gingen naar de vreemde landen, die door Spanje werden overheerst en waar de Nederlanders zich tot dusver nauwelijks durfden wagen. Dan zouden de geschutspoorten opengaan en de rolpaarden aangereden worden; dan zouden de kanonnen hun monden uit de boorden van de Sint Pieter steken, en het zou daveren over zee, wanneer een kaper of Spanjool de volle laag kreeg. En daarna zouden ze komen in de landen van de sinaasappels en citroenen, van hoge palmen en reuzenvarens, in de landen waar de mensen rode huiden hadden en wapperende vederbossen op het hoofd. Woeltje kon zijn vreugde over het avontuur, dat ze tegemoet gingen, haast niet op.

'Bedaar maar wat,' zei schipper Eriksz. 'Je kon van 't varen wel eens teveel krijgen op deze lange reis.'

'Van varen krijg ik nooit te veel,' zei Woeltje met schitterende ogen.

Schipper Eriksz lachte in zijn baard. Hij had sinds Woeltje aan boord was schik gekregen in zijn scheepsjongen: een kwiek kereltje, dat werken en leren wou, en dat van varen hield, een jochie dat vast niet vóór de mast zou blijven. Hij hielp zijn schipper nu geregeld als de zon geschoten werd met het berekenen van het bestek, en hij kende de leeskaarten van de vaart op de Oostzee al bijna uit zijn hoofd. In de Spiegel van de Zeevaart las hij druk en soms stelde hij er vragen over, waar schipper Eriksz geen antwoord op kon geven. Het was jammer dat Woeltje deze winter niet bij Lucas Wagenaar in de leer zou kunnen gaan, maar op een ander jaar zou dat gebeuren, hoopte schipper Eriksz.

'Jij wordt nog eens mijn stuurman,' zei hij tegen Woeltje, die daarbij een blos van trots en vreugde kreeg.

Moeder Wessels verschoot van kleur toen Woeltje haar opgetogen vertelde van de grote reis, die hij ging maken. 'Ga je zo ver?' vroeg zij verschrikt. 'En hoe lang blijf je wel weg?'

Dat wist Woeltje niet. Tot het volgend voorjaar, dacht hij. Vrouw Wessels vreesde dat het wel een jaar of langer worden kon. Zij had gehoord van vreselijke stormen, die in die verre wateren konden woeden, en van windstilte, die er vaak bij de Linie heerste, zodat de schepen soms weken dobberden in een hitte, die het pek in de naden smelten deed. Ze had ook gehoord van wrede piraten, die de zeeën ginds onveilig maakten, en van woeste stammen aan de kusten, die het scheepsvolk plotseling overvielen. En ze had zo gehoopt dat Woeltje, haar oudste, die ze deze zomer zo gemist had, de winter thuis zou zijn. Maar ze verkropte haar verlangen en verbeet haar vrees. Woeltje was nu eenmaal zeeman; hij moest varen. Waarom zou ze hem het vooruitzicht donker maken? Een moeder moet haar kinderen niet verontrusten; zij moet haar kinderen steunen. En Aart was aan boord van de Sint Pieter, bij een schipper als men geen betere wensen kon, hij had daar in Krijn Klauwers een vaderlijke vriend.

In plaats van zichzelf of Woeltje te beklagen, was ze aan het werk gegaan. Tot laat in de nacht had ze genaaid, weken achtereen, om de plunjezak goed vol te krijgen voor de lange reis. Maar als ze 's avonds laat, als Woeltje al lang sliep, de naald nog door het baai en bombazijn dreef, pinkte ze vaak een traan uit haar oog, en eindelijk te bed, kon ze soms de slaap niet vatten van zorg om haar jongen, die zo ver ging zwerven.

Dat merkte Woeltje echter nooit. Hij zag altijd een dappere en opgewekte moeder. Alleen op een avond, toen de andere kinderen naar bed waren en hij nog een uurtje op mocht blijven, praatte ze met hem over dingen, waar ze vroeger zelden over gesproken had. 'Er zijn op zo'n grote reis veel gevaren, Aart,' zei ze. 'We weten niet of we elkander hier op aarde weerzien. Als we elkaar dan Boven maar ontmoeten dan is het goed.' Woeltje knikte zonder iets te zeggen. 'Er zijn nog andere gevaren,' zei z'n moeder, 'gevaren van slechte vrienden, van vreemde steden...' Woeltje knikte weer en een huivering liep langs zijn rug. Hij dacht aan de eerste avond passagieren in Danzig, aan Jaap Leffers, die hem op volgende reizen ook telkens weer had willen treiteren.

'... Wanneer je je eens eenzaam voelt, Aart,' ging moeder door, 'als je ziek mocht wezen of in groot gevaar verkeren, bedenk dan steeds dat je toch nooit alleen bent en dat er Eén is die je altijd helpen wil en helpen kan. Ik kan hier voor je bidden, jongen; doe jij het op het schip.'

'Ja, moeder,' beloofde Woeltje en voordat hij naar bed ging, gaf hij zijn moeder een lange, warme zoen.

Op de dag, waarop de Sint Pieter varen ging en Woeltje met een stijf volgepropte plunjezak naar boord toog, ging zijn moeder met hem mee. 2e scheen vrolijk en bij de loopplank praatte ze opgewekt met hem. Maar toen ze hem een lange kus ten afscheid gaf, werd Woeltjes wang nat van haar tranen. 'Dag jongen,' zei ze. 'God moge je bewaren op de reis.'

Toen knapte haar stem. Maar snel streek ze haar arm langs haar ogen en op een heel andere toon ging ze door: 'Hou je taai, Aart, en pas goed op.'

Bij dat afscheid aan de loopplank voelde Woeltje een vreemde steek in het hart, en toen het schip het havenhoofd passeerde, vanwaar zijn moeder hem toewuifde, was die pijn er weer. Moeder was ongerust, had hij gemerkt. Moeder was bang voor een ongeluk op deze reis. Een ongeluk! Daar lachte Woeltje om. Barent Eriksz was toch schipper, en de Sint Pieter een best schip. Ze kwamen vast weer veilig thuis. Alleen, het zou heel lang duren. Wanneer zou hij zijn moeder weerzien? En wanneer vader? Zo lang hij voer had hij hem maar eenmaal ontmoet, deze zomer toen vaders buis en de Sint Pieter gelijktijdig in de haven lagen. Als vader straks thuis kwam met behouden teelt en dan thuis zou blijven tot aan Buisjesdag van 't volgend jaar, zou Woeltje weg zijn. Het kan heel lang duren eer twee zeelui, die op onderscheiden schepen varen, elkander in de haven treffen.

Woeltje had geen tijd voor piekeren. Het fluitje van de bootsman snerpte. Hij moest de mast in om te brassen. En toen het schip, na driemaal door de wind te zijn gegaan, de kaap van Drechterland rondde bij de Ven, en door het Wagenpad de Medemblikker koers nam, was de pijn van het scheiden al lang over. Dit werd een reis van avontuur!

De Sint Pieter voer, na het oponthoud in Medemblik, boven de Noordergronden langs naar het oosten, langs Terschelling, Ameland, Rottum, een rij van eilanden, een lange rij van duinen, rijzend en dalend, met vuurtorens en lichtopstanden op de hoogste toppen.

Het was novemberweer. Er woei een gure wind en bij vlagen kletste de regen op het dek. De vorige reizen waren zomerreizen geweest met veel zon en speelse briesjes. De zee was toen doorschijnend groen, het schuim sneeuwwit, het zonlicht wekte gouden spetters in de golven. Nu was het water grauw, het schuim vuil; de duinen, 's zomers blinkend geel, waren droefgrijs en soms verdwenen ze in regenvlagen. Op de wrede golfslag stampte het schip zo wild, dat zelfs bevaren zeelui een draaierig gevoel in het lijf kregen, en Woeltje, die meende door alle kinderziekten van de zeevaart heen te zijn er misselijk van werd. Daarom ging hij naar dek, terwijl de andere jongens in het vooronder zaten om zich te warmen bij het vuur, dat in een kleine schouw gestookt werd.

De Sint Pieter buisde zwaar; keer op keer stond voor de boeg een hooggespannen witte waaier, die kletterend achterover viel. Eén zo'n waaier, extra hoog en verder vallend dan de andere, tuimelde op Woeltje neer en maakte hem nat tot op 't hemd. Rillend van kou ging hij weer naar het vooronder. Op het trapje sloeg de warme en benauwde lucht van rook en wasemende natte kleren hem reeds tegemoet. Hij kokhalsde, maar durfde niet naar het dek terug. In een hoekje ging hij zitten, diep ineengedoken, zoals een zieke vogel met zijn kopje in de veren zit. Ook de anderen hadden niet veel praatjes. De stemming in het vooronder was even grauw als de novemberdag.

Jaap Leffers wou wat leven brengen in de stille brouwerij. 'Allo Woeltje, speel jij eens op je fluit.'

Woeltje schudde het hoofd. Hij kon wel kotsen. 'Ik speel niet,' zei hij.

Zijn tegenstreven drong Jaap juist om door te zetten. 'Je zult spelen!' riep hij en hij ging in Woeltjes kooi aan het rommelen om zijn fluit te zoeken.

'Laat dat nou,' drong Woeltje aan.

Maar Jaap liet het niet. Hij vond de fluit en de jonge matrozen, blij met een verzetje op de trieste dag, deden mee. Ze tilden Woeltje uit zijn hoekje en zetten hem op de tafel in het midden van het vooronder. Ineengedoken, bleek en grauw, zat hij daar, loerend op een weg om aan zijn kwelgeesten te ontkomen. Maar hij zag geen gat.

De anderen joelden en dansten om de tafel heen, en ze lachten nog harder, toen bij een schuiver van het schip Woeltje van de ene kant van de tafel naar de andere gleed. Met stompen dreven zij hem weer naar het midden.

'Spelen, spelen!' schreeuwden ze. De één gaf Woeltje een draai om de oren, de ander een stoot in de ribben, en ze hielpen het slingerende schip nog een handje in zijn spel met de kleine kerel op het gladde tafelblad door hem van de ene naar de andere zijde heen en weer te kaatsen.

Om aan de marteling te ontkomen, bracht Woeltje zijn fluit toch aan de mond. Maar zijn maag schoot naar zijn keel. Hij zou spuwen als hij probeerde te fluiten. Kokhalzend smeet hij het speeltuig weg.

Dit maakte de anderen kwaad. Woeltje wou niet? Woeltje zou! Jaap zocht de fluit weer op en duwde hem Woeltje in de mond. Het ijzer knarste tussen zijn tanden. 'Fluiten zal je!' De uitgelaten bende stond juichend om haar slachtoffer geschaard.

Toen dook Krijn Klauwers in het vooronder. 'En als het nou maar uit is!' schreeuwde hij. 'Schavuiten! zien jullie niet dat het kind te ziek is om boe of bah te zeggen!' Zijn harde handen deelden klappen uit naar rechts en links, en terwijl de jongens verschrikt het trapje opstoven, tilde hij Woeltje van de tafel en hielp hem in zijn kooi.

'Slaap jij maar lekker,' troostte hij, 'dan ben je morgen onze ouwe Woeltje weer.'

Na Hamburg werd het een kalme vaart onder grijze luchten met af en toe wat kille regen. Langs de Hollandse kust, waarvan de duinen soms flauw zichtbaar waren, voeren ze naar het zuiden. In het Kanaal werden de patrijspoorten geopend en de kartouwen gebakst. In de omgeving van hun eigen nest was het gevaar voor de Duinkerkers altijd het grootst. Maar schijnbaar zaten de piraten bij het gure weer meest thuis. Slechts eenmaal verscheen een verdacht zeil aan de einder, dat echter snel weer uit het zicht verdween.

Ze kwamen door het Kanaal zonder dat de konstabels aan de stukken waren geroepen... tot spijt van Woeltje, die graag gezien had dat het tot een kloppartijtje was gekomen.

'Je weet niet wat je zegt,' bromde Krijn, toen Woeltje bij het wassen van het kommaliewant de zee aftuurde in de hoop dat er toch nog een Duinkerker zou opdagen. 'Je weet niet wat je zegt. Of vind jij het soms leuk dat je de voeten gespoeld worden of dat je bengelt aan een ra?'

'We hebben toch zes gotelingen!' zei Woeltje trots.

'De Duinkerkers hebben er twaalf op z'n minst op ieder schip en meer volk aan boord dan wij. Als we die duivels ontlopen kunnen, moeten we dankbaar zijn.'

De Sint Pieter raakte veilig in de oceaan. Ze zeilden al ter hoogte van Bordeaux, toen schipper Eriksz op een morgen voor zijn wacht op de kampanje komend, een bezorgd gezicht zette. Geen Duinkerkers waren er op komst, maar wel wat anders.

De lucht was wild en de zee schoot aan. De meeuwen, die gisteren nog als een witte wolk achter het schip gehangen hadden, en krijsend neergetuimeld waren in het zog, telkens als Woeltje wat afval van het eten had overboord gegooid, waren verdwenen. De wind floot dreigend in het want.

"Bramzeilen bergen!' gebood schipper Eriksz en het fluitje van de bootsman joeg de jongens naar omhoog. Woeltje stond op het paard van de grote bramra, palmde het zeil in en bond de lussen vast. Hij had z'n draai. Van zeeziekte had hij vandaag geen last. De brede deining van de oceaan was lang zo naar niet als de dwarse golfslag bij het Wad. En nu hij in de mast zat, was het net of hij op een schommel slingerde. Het ene ogenblik was je dichtbij de golven, zodat je meende dat je de toppen met je tenen raken kon; dan vloog je omhoog, de wolken tegemoet. En daarna slingerde je over het andere boord tot bijna aan de spiegel toe.

'Zo'n storm is wel gezellig,' zei hij tegen Krijn, toen hij na het karwei aan de zeilen de kombuis binnenstapte.

Krijn bromde op zijn zeekind. 'Jij bent een raar portret. Eerst kijk je naar de Duinkerkse moordenaars uit en nou verlang je naar storm, hier nog wel, in de Golf van Biscaje. Wacht maar makker, als het spul goed gaande is, zullen wij elkander nog eens spreken.' Hij duwde zakken en wat zeildoek tussen zijn kommaliewant, opdat de potten en pannen niet konden gaan rammelen bij het slingeren van het schip. Hij bond de zakken erwten, gort en bonen stevig af — 'anders eten jullie morgen een rare ratjetoe' — en haalde een zak met harde scheepsbeschuit te voorschijn. Daarmee zou men het die dag moeten stellen, want van eten koken zou niet veel komen, dacht hij.

Hierna moest Woeltje naar beneden om daar te helpen bij het zeevast sjorren van de boel. De lampen werden in een kooi gestopt; de spiegels die aan de schotten hingen, moesten tussen de dekens om voor het geweld van het slingeren bewaard te worden. Zelfs de kanonnen, toch zo zwaar dat men ze met vier man verslepen moest, werden aan de scheepswand vastgesjord. Met bevreemding zag Woeltje al die voorbereidingen aan. Zou het zó gaan spoken?

Voorshands zag het er niet naar uit. De zee was wat holler geworden sinds vanmorgen, de wind floot luider. Maar de Sint Pieter liep kalm zijn koers en lag stevig onder het kleine zeil. In deze storm, die reuring bracht in het eentonige leven van een lange reis, had Woeltje wel plezier.

Bij het vallen van de avond was het vliegend weer geworden. Het leek er op of roofdieren aan het vechten waren. De golven sprongen de Sint Pieter op de nek. Het schip kreunde onder hun geweld. En toen lag Woeltje plotseling in het water. Hij kon geen adem krijgen en het was stikdonker om hem heen. Ik verdrink, dacht hij, terwijl hij tevergeefs naar lucht hapte. Hij wist niet of het schip gezonken was dan wel dat hij in zee geslingerd was, maar dat dit het einde was, stond voor hem vast. Doch het werd weer licht; hij kon weer ademhalen. Een zware golf had hem in een hoek van het dek geslingerd en bedolven, maar tegen de verschansing was hij blijven liggen en nu gutste het water door de spuigaten weg.

Woeltje was al zijn branie kwijt. Hij greep zich vast aan een bolder en bibberde van kou en vrees, terwijl hij angstig staarde naar de jagende wolken en door een spuigat naar de zee, die brulde en bruiste.

'Meer zeil bergen,' commandeerde schipper Eriksz. De bootsman en een aantal bootslieden renden naar de vallen. Woeltje bleef zitten waar hij zat. Met ontzag zag hij het werken van de mannen aan. Hoe konden zij zich staande houden op het geweldig slingerende schip? Voor geen geld dorst hij zijn bolder loslaten.

'Naar beneden jij,' schreeuwde de bootsman in het voorbijgaan tegen hem.

Woeltje durfde niet. Krampachtig hield hij zijn handen om de bolder geklemd.

Toen kwam Krijn uit zijn kombuis. Woeltje zag zijn grijze kop en daarna niets meer, want een nieuwe golf bedekte de Sint Pieter en Woeltje hapte weer vergeefs naar lucht, terwijl hij zich in doodsangst vastklemde aan zijn steunpunt.

Toen echter het schip zich na deze golf weer oprichtte en het uitlopend water door de spuigaten gutste, stond Krijn bij hem.

'Los die vingers!' gebood hij.

Woeltje deed het niet; hij durfde niet.

'Los!' gebood Krijn nog eens en hij hief zijn harde hand op om Woeltje van de bolder weg te slaan. Toen gehoorzaamde Woeltje sidderend.

Krijn tilde hem op en nam hem onder zijn linkerarm, terwijl hij met de rechter zich voortpalmde langs de verschansing. Zo droeg hij hem naar het voorschip. Onderweg nam de Sint Pieter nog een zware stortzee over. Stijf tegen de verschansing aangedrongen, Woeltje met zijn lichaam dekkend, liet Krijn de zondvloed over zich heen gaan. Vervolgens dook hij met de knaap in het vooronder. Hij kleedde hem uit, zoals een moeder het een kleuter doet en legde hem in zijn kooi.

'En nu blijf je hier tot ik je roep!' gebood hij streng.

Woeltje kon geen woord uitbrengen. Hij klappertandde van kou, en luisterde bevend naar de oordelen, die losgebarsten waren. Gekraak, gesteun, gedonder. Het schip kreunde onder het geweld van de golven die het besprongen. Woeltje huilde van angst en schaamte. De schipper en het scheepsvolk streden voor hun leven en voor het schip. En hij lag hier te kooi, uitgeteld. Zou hij nog ooit een zeeman worden?

Met een schreeuw vloog Woeltje plotseling overeind. Er dreunde een slag op het dek. Het schip trilde in zijn spanten. Gekraak en schreeuwen volgden. Verging het schip? Het zweet brak Woeltje uit. Hij dacht aan moeder, die zo bezorgd was bij het vertrek. Zij vreesde een ongeluk. Hier was de ramp. Het water zou het trapgat binnen storten; hij zou verdrinken in zijn kooi.

Geen water stroomde in het vooronder. Woeltje hoorde het wegklokken door de spuigaten. Het schip had zich weer opgericht. En toen viel plotseling de vrees van Woeltje af. Waartoe zou hij zich angstig maken? Schipper Eriksz stond aan het roer. En God waakte over het schip en zijn bemanning. Hij hoefde helemaal niet bang te zijn.

Terwijl nieuwe golven de fluit besprongen, de storm raasde en de zee brulde, vier man op de kolderstok hingen om het schip bij de wind te houden, en de schipper geen ogenblik van de kampanje week; terwijl het scheepsvolk op het voordek, telkens door nieuwe brekers overstelpt, het tuig kapte van de voorsteng, die naar beneden was gekomen... sliep de jongste aan boord, onwetend van het gevaar, waarin het schip verkeerde-

De volgende ochtend moest Krijn hem wakker schudden. 'Hier, eet es.'

Woeltje knipperde met de ogen; hij richtte zich op, beschaamd omdat hij naakt onder de dekens uit kwam. 'M'n kleren?' vroeg hij, terwijl hij in het vooronder rondkeek.

'Die hangen aan dek; ze zullen gauw droog zijn, want het is mooi weer. Eerst eten.' Hij had een bord met grove gort voor hem meegebracht.

Door het glas van de patrijspoort scheen de zon.

7 De hoenders en de varkens van kok Krijn

Bij het naderen van Magasant konden ze goed merken dat ze in het zuiden waren. Het was nieuwjaar geweest, maar de zon scheen even warm als in Holland in augustus. De witte huizen van de Berbers blonken in haar licht en er lag een warme gloed op de bergen achter de stad. De mannen van de Sint Pieter hadden hun duffels opgeborgen en koesterden zich in het zonnetje bij het binnenlopen van de baai.

Woeltje keek zijn ogen uit. Die blinkend-witte, vierkante huizen, de hoge bergen in de verte, de wonderlijk getuigde schepen in de haven, het was alles even vreemd. Hij kon de mensen op de kade onderscheiden: mannen in lange gewaden en met een rode fez op het hoofd; vrouwen, zwaar gesluierd.

Er kwamen bootjes bij het schip langszij nog eer de trossen waren uitgebracht. Bruine kerels met manden op de rug klommen bij de touwladders omhoog. De eerste had fruit; hij vloog het volk aan boord haast aan om het zijn waren op te dringen, en achter hem kwam een tweede rode fez boven de verschansing uit: kralen, ringen en armbanden had die koopman in zijn mand.

'Schone geschenken,' prees hij aan, 'om mee te nemen voor de vrouwen!' Een derde kwam met rieten mandjes; een vierde met messen met fraai besneden hechten. Ze stalden al hun snuisterijen op het dek uit en trokken de matrozen aan hun kleren om hen te bewegen toch van hen te kopen. En ze kakelden daarbij zo druk dat horen en zien een mens verging.

Maar bootsman Janus had zijn volk nodig; het schip moest nog gemeerd. Met een paar harde klappen joeg hij de bruine kooplui uit elkaar en hun koopwaar schopte hij aan kant, terwijl hij zijn kerels naar de vallen en het gangspil joeg. De zeilen moesten neer, de kabels vast. Eer dat geschied was geen gesjacher met de Moren.

Woeltje had gedacht dat de driftige kooplui, die zoveel spektakel maakten om hun waren aan de man te brengen, nu woedend de bootsman te lijf zouden gaan. Maar ze berustten even lijdzaam als ze straks brutaal aan boord geklommen waren en onbeschaamd hun koopwaar hadden opgedrongen. Ze zochten hun door elkaar getrapte snuisterijen zorgvuldig bijeen, recht buigend wat krom geraakt en reinigend wat vuil geworden was. En daarna wachtten ze geduldig tot het schip gemeerd lag. Amper was dat echter het geval of ze dansten weer als gekken om het scheepsvolk heen en er waren niet veel bootsgezellen, die weerstand konden bieden aan hun drang. Allen kochten snuisterijen voor hun vrouwen, hun meisjes of hun moeders.

Intussen roeiden er jongens om het schip in kleine, ranke bootjes, ze droegen alleen een lendendoek om het blote lijf. Met hun felle ogen keken ze begerig naar omhoog.

'Duikers!' lichtte Jaap Leffers Woeltje in. Hij gooide enkele duiten overboord en dadelijk doken een paar bruine knapen het geld na. Woeltje zag hun lenige lijven in het heldere water diep naar beneden schieten; met een vaste greep haalden zij de zinkende muntjes op. Hij gooide ook een paar duiten overboord. Als vliegen op stroop vlogen de bruine knapen op het geld af.

's Middags keek Woeltje over de verschansing leunend naar de stad. De witte huizen leken in het zonlicht wel van marmer: de koperen torens van de moskeeën glinsterden als goud. De palmen hieven hun brede kruinen op en de hoge bergen stonden statig op de achtergrond. Dit lijkt Jeruzalem, dacht Woeltje. Het hoge gebouw ginds: zo moet de Davidsburcht geweest zijn. En de witte kerk met het gouden dak in het midden: zo was de tempel van Salomo. Hij hunkerde ernaar al dat schoons, dat hij in de verte zag, van dichtbij te bezien.

Die middag mochten de matrozen de wal op. Met andere jong volk ging Woeltje de stad in. Ai, wat viel Magasant nu tegen. Was dit de stad, die uit de baai zo prachtig leek, het Jeruzalem van Afrika? De witte muren bleken grauw; de straatjes vies en smal; in moddergoten wroetten vuile kinderen. Een weeë lucht kwam uit de donkere huizen, op welker stoepen luie mannen zaten. Woeltje liep schuw door. Hij voelde zich niet op zijn gemak onder al die starende ogen; hij walgde van het vuil en van de stank.

Bij een moskee was het anders. Het gebouw was statig als een tempel en op het voorplein lagen mannen op hun bidmatten geknield, de hoofden op de grond. Terwijl hij stond te kijken greep iemand zijn schouder. Verschrikt keek Woeltje op. Een mager wijfje had haar hand op hem gelegd. Door de smalle gleuf van haar zwarte sluier zag hij haar felle ogen gloeien.

'Kom mee,' drong ze, 'kom mee. Ik zal je voorspellen wat je worden zult. Zij greep zijn hand en haar benige vinger gleed reeds langs de lijnen. 'De zee... ramp en ongeluk... een vogel met sterke vleugels... redding... een grote toekomst...' Meer hoorde Woeltje niet. Hij trok zich los en rende zijn makkers achterna. De vrouw gilde om geld, maar Woeltje rende des te harder en keek niet om. 'Laat je nooit met waarzegsters in,' had zijn moeder voor hij wegging tegen hem gezegd. Die plegen duivelskunsten.'

Met een paar vrienden ging Woeltje de stadspoort uit. Daar was het rustig. Daar was het ook mooi. Een weg met palmen klom bij een berg op; weerszijds waren tuinen en hoger op was bos. Een enkele Moor reed op een ezeltje naar boven. Zij klommen tot een kromming van de weg, waar de rots recht naar beneden schoot. Hier hadden zij vrij uitzicht. Uit de hoogte was Magasant even schoon als uit zee gezien. De grauwe huizen waren nu weer wit; scherp tekenden hun kubussen zich af tegen de blauwe zee daarachter. Hoog en rank lag de Sint Pieter tussen de kleine Moorse scheepjes in de haven. Woeltje vergat de stank en de vuilheid van de straatjes. Hij vergat het wijfje, dat hem op een verkeerde weg wou trekken. Leunend tegen een palm keek hij over stad en baai. Nu werd waar wat hij op school gedroomd had. Hij maakte grote reizen en zag vreemde landen. Fijn was dit. En hij zou nog veel meer zien. Na Magasant kwam de grote oversteek naar Brazilië, het wonderland aan de andere zijde van de oceaan.

's Daags voor het vertrek uit Magasant moest Woeltje met Krijn Klauwers er op uit om victualie in te slaan voor de oversteek naar het westen. Zij gingen naar de markt. Daar was het vol als mud en heerste een herrie als in een karnton. Kippen kakelden en varkens gilden, maar de kooplui schreeuwden verreweg het hardst. Zij vlogen Krijn haast naar de keel om hem te bewegen toch van hen te kopen, doch als hij van zins was dat te doen, vroegen ze hem ongehoorde prijzen. Voor dat gat was Krijn Klauwers echter niet te vangen. Hij kende dit volkje langer dan vandaag. Als hij overvraagd werd, draaide hij zich om of hij er niets van weten wou, ook als hij vast van plan was dit of dat te kopen. En dan kwam de koopman hem wel achterna. Ofschoon hij juist bij hoog en bij laag verzekerd had dat hij geen duit verdienen zou als hij iets van de prijs afdeed, bleek dan opeens dat het voor een kwart of een derde minder ook wel kon. En als de koopman redelijk werd, werd Krijn dat ook.

Toen Krijn en Woeltje weer naar de Sint Pieter gingen, waren veel groenten en vruchten reeds aan boord gebracht, zou een vracht mais nog volgen en liepen er vier Berbers met hen mee. Twee van hen droegen elk een grote mand vol levende kippen op het hoofd en de twee anderen dreven vier varkens voort.

'Wat wou je daarmee, Krijn?' vroeg schipper Eriksz, toen hij zijn kok met dat vreemd gevolg zag naderen. 'Wou je een boerderij beginnen wanneer we in Holland terug zijn? Maar dan ben je rijkelijk vroeg met het kopen van je veebeslag.'

'Laat dat nou mijn geheim eens wezen, schipper,' antwoordde Krijn met een geheimzinnig lachje om zijn brede mond. 'Als u het goed vindt dat ze aan boord komen en als de timmerman een paar hokken voor mijn vee mag timmeren, dan zult u straks ervaren wat wij op zee aan kippen en aan varkens hebben.'

De schipper lachte ook. Hij begreep iets van het geheim van Krijn. Wel, van een lekker maal met vers vlees was een Hollandse schipper nooit afkerig. 'Ga je gang,' zei hij, 'maar hoe denk je aan voer te komen?'

'Daar heeft Krijn ook al aan gedacht, schipper. Dat komt best voor mekaar.'

De varkens moesten op het schip gehesen worden. Ze krijsten erbarmelijk toen ze in de broek hangend tussen wal en scheepsdek zweefden. Ze jankten verschrikkelijk toen Woeltje ze in een afgeschoten hoek van het dek dreef in afwachting van de hokken, die de timmerman ging maken. Maar dit lawaai, vermeerderd met het gekakel van de kippen, toen die uit hun manden werden gehaald en in een hok gestopt, haalde nog lang niet bij het spektakel van de kooplui toen die aan boord geklauterd waren, vóór de Sint Pieter aan de trossen lag.

De volgende morgen werd het anker gehieuwd en zeil gehesen. De Sint Pieter voer de haven uit voor de oversteek van de Atlantische Oceaan.

Kok Krijn was zeldzaam in zijn nopjes met de dieren, die hij in Magasant aan boord gebracht had. Af en toe vers vlees zou een aangename afwisseling wezen tussen de gezouten haring en het pekelvlees, dat anders dagelijks werd geschaft. Een fééstmaal zou hij de overheid bezorgen met een kippenbout. En de varkentjes, die tevreden knorden in het hok, dat de timmerman op de voorpiek voor hen had getimmerd, zag hij met welgevallen aan. Daar zouden de jongens straks aan smullen. Vers varkensvlees zouden ze krijgen midden op de oceaan, op vele weken varens van het land. Welke kok had 'm dat ooit geleverd!

Krijn voerde ze met mais, waarvan hij in Magasant een paar last voor een krats gekocht had. Hij verzorgde zowel zijn gevederde als zijn borstelige vrienden of het zijn kinderen waren. En Woeltje hielp hem daarbij graag. Onder zoveel goede zorgen groeiden de varkens zeer voorspoedig. Bij de Moren hadden ze niet half zo'n goede kost gehad als aan boord. Niet enkel mais vraten ze; ook het overschot van het middagmaal was voor de varkens, en merkwaardigerwijs bleef er telkens heel wat over.

'Dat komt omdat jullie niet eten,' zei Krijn.

'Dat komt omdat jij tegenwoordig zoveel kookt,' antwoordde echter bootsman Janus. Maar al verhuisden er dan wat erwten en bonen, gort en boekweit in de magen van de varkens in plaats van in die der bootsgezellen, daarover rouwde niemand. Er werd een goede ruil gedaan. Als karbonade en spek, als pootjes in de soep, als bloedworsten en saucijsjes kwamen bonen en grutten straks terug. Het water liep de mannen om de tanden bij het vooruitzicht van die heerlijkheden.

Ze voeren drie weken na Magasant. 'Gaat er nou nog geen varken aan?' vroegen de jongens Krijn. Maar Krijn wou wachten. Het verse vlees, dat uit de Afrikaanse haven meegenomen was, was weliswaar reeds op, zodat er thans slechts pekelvlees geschaft werd, maar dat was nog zeer goed. En 't kon straks anders worden. Als de Sint Pieter wegens windstilte lang onder de linie zou moeten dobberen zoals vaak voorkwam dan liep het pekelvlees, hoe goed gezouten ook, gevaar van te bederven. Een levend varken in zijn hok bedierf niet. 'Die varkentjes zijn appeltjes voor de dorst,' verklaarde Krijn in krasse beeldspraak.

De Sint Pieter zeilde voorspoedig. De wind was steeds noord-west en schipper Eriksz koerste zuid-zuidwest. Hij wou bij deze wind de Afrikaanse kust maar houden tot kaap Verde en dan de oversteek maken daar waar de Atlantische Oceaan het smalst is.

Ze gingen nu, ofschoon het januari was, de warmte tegemoet. Elke dag werd het een beetje warmer. Na de duffels, die voor Magasant reeds uitgetrokken waren, gingen nu ook de dikke buizen uit. In hemdsmouwen liepen de mannen over het dek en ze lieten zich behaaglijk zonnen. Wat een leven, wat een leven! In februari languit op het dek te liggen en je bruin te laten bakken door de zon. Thuis vroor het nu misschien dat het kraakte en zaten de mensen te kleumen bij het vuur.

Toen het schip nog verder naar het zuiden voer werd het van warm heet, maar niemand klaagde. Hadden ze niet dikwijls bittere kou geleden op de reizen naar de Oostzee? Was het niet fijn om nu eens lekker doorgestoofd te worden? Last gaf de hitte weinig. Als het benedendeks soms wat benauwd was bleef men boven. Men at aan dek en weldra kwamen 's avonds enkele gezellen met hun kooigoed boven. Het sliep ook goed aan dek; het lichte briesje blies de hitte weg en het zacht deinend water gaf koelte op.

Op de vijfde zondag na Magasant diende Krijn de eerste kippen op. Goudbruin had hij ze gebraden; de pootjes staken recht omhoog. Met gejuich werd het gerecht begroet. En Krijn glom van genoegen toen hij zag hoe ieder smulde. 'We hebben eer van ons werk,' knipoogde hij naar Woeltje, die de vorige dag de kippen had geplukt.

'Dit is het eerste feestmaal, jongens,' zei Krijn vergenoegd. 'Er volgen er zo meer. En als straks mijn varkentjes aan bod komen!...' Hij wreef zijn buik van het genot-bij-voorbaat, en de hele bak, opgetogen na het smullen in de kippenboutjes, zong Krijn toe: Lang zal ie leven!

De Sint Pieter naderde de evenaar. Verscheidene jonge bootsgezellen sliepen nu vanwege de hitte elke nacht aan dek, zodat bijna de hele ruimte van het voorkasteel met hangmatten was belegd. Het oudere volk bleef tussendeks; die waren banger voor reumatiek en kouvatten dan voor benauwde warmte. Zo bleef ook Krijn in zijn kooi, terwijl Woeltje iedere avond zijn matje op dek uitspreidde.

'Heb je de hokken goed gesloten?' vroeg Krijn aan Woeltje op een avond, toen hij de varkens had gevoerd.

'Jazeker, Krijn,' antwoordde Woeltje.

Het was een maanloze maar heldere nacht. De sterren fonkelden en hun licht riep zwakke glanzen op in het water. Aan boord was het donker en stil. De mannen van de wacht hoorden, behalve het licht geruis van het water langs het schip dat rustig voortdreef op de lichte bries, alleen het snurken van een slapende matroos. Woeltje droomde. Van thuis droomde hij, van moeder en de zussen, aan wie hij kralen gaf en armbanden en ringen, die hij in Magasant van Moren had gekocht. En van Brazilië droomde hij, van palmen en reuzevarens, van mensen met een huid van koper en wapperende vederbossen op het hoofd. Hij reed te paard door dat vreemde land; hij galoppeerde over wijde velden. Alleen was hij. Maar plotseling was hij niet meer alleen. Opeens was hij omringd door varkens; wilde varkens waren het, hoog op de poten en met grote slagtanden. Van alle kanten drongen ze op Woeltje aan. Hij wou er aan ontkomen. Hij sloeg zijn paard en drukte het de sporen in de flanken. Maar het paard kon de omsingeling niet doorbreken. De varkens beten in zijn poten. Hun slagtanden drongen in zijn buik; het brieste, steigerde en viel. Woeltje lag temidden van krijsende varkens. Hun tanden rukten in zijn kleren, hun poten trapten op zijn lijf; hun bloeddoorlopen ogen waren vlak bij zijn gezicht; een slagtand boorde in zijn borst. Met een kreet werd Woeltje wakker. Hij hoorde dreigend knorren bij zijn oor. Wild sloeg hij met zijn handen om zich heen. Hij sloeg een varken in zijn snuit.

Het angstzweet brak Woeltje uit. Hij had toch gedroomd! en nu was hij wakker! Hij was aan boord! Verwilderd keek hij om zich heen. De zeilen zag hij donker tegen de besterde lucht. Hij hoorde het ruisen van de zee, en het zachtjes piepen van licht schurend touwwerk.

Maar hij hoorde ook varkenspoten trappelen op het dek; hij hoorde knorren; een varken trapte op zijn lijf; een flapoor streek langs zijn neus.

Met een wilde kreet vloog hij op.

Ook andere bootsgezellen sprongen overeind. Door die beweging werden de varkens wild en vlogen schreeuwend als dollen over het voordek heen en weer, over dekens en matrassen en over mannenlijven heen. Het schip raakte in opstand.

'Licht!' eiste bootsman Janus.

Er kwam een flakkerende flambouw. Maar wat heeft men aan een fakkel op een scheepsdek, dat in onstuur is? De varkens, opgejaagd, geslagen en getrapt, vlogen woest heen en weer. Uit stukgereten matrassen stoof het stro omhoog, dekens werden weggeslingerd. Als één een langoor had gepakt, jankte het beest zo erbarmelijk en beet zo dreigend naar de bootsgezel, dat deze het weer schieten liet. En terwijl op het voordek de jongens met de varkens vochten, stonden de ouderen op de kampanje bulderend te lachen en staarde Krijn ontzet de jammer aan.

Woeltje rende als een dolle achter de bleke schimmen van de varkensruggen. Hij greep tienmaal een gladde rug, en evenveel keren schoot het dier onder zijn handen weg. Toen kreeg hij eindelijk een staart te pakken en hield die vast met alle macht. Hij zou die krulstaart houden, al sleepte het varken hem mee over boord.

'Help, help!' riep hij. 'Ik heb 'm. Help me toch!'

Maar er kwam geen antwoord dan alleen het gillend janken van het varken. En niemand hielp; het lachen van het scheepsvolk op het achterdek werd alleen nog luider. Woeltje werd meegesleurd naar de reling van het kuildek. Over die reling wou het varken. Toen brak Woeltje het zweet uit alle poriën. Dat niet. Dat nooit! Het varken mocht niet over de reling op het kuildek tuimelen. Hier niet. Hier zéker niet!

Hij trok en rukte aan de staart. Hij schreeuwde alweer. 'Help, help me toch!'

Maar niemand hielp, en naarmate Woeltje harder trok, deed ook het varken dat. Naarmate Woeltje het dier terug wou houden, wou het nog koppiger de reling over. Het had zijn voorpootjes er al overheen; zijn logge lichaam hing op het dek; de achterpootjes zetten af en het varken krijste erbarmelijk.

'Krijn! Krijn!' kreet Woeltje, 'help me toch. Ik ....ik kàn niet meer.'

Hij zweette bijkans bloed van angst om hetgeen er nu gebeuren ging.

'Ik kom!' riep Krijn en hij naderde met grote stappen.

Doch juist had het varken zijn lijf over de reling heengewerkt. De jachterpootjes vlogen omhoog. Het dikke lijf zweefde boven het kuildek. Woeltje moest het volle gewicht van het dier enkel aan zijn krulstaart houden.

'O, Krijn! O, Krijn!'

'Hier ben ik!' schreeuwde Krijn.

Het was te laat. Woeltje liet het varken glippen.

Boven het gejammer van het dier, dat bij zijn val een poot brak, klonk toen het krijsend gillen en geklapwiek van kippen die als zware spookschaduwen rondfladderden over de Sint Pieter. Het varken was — en Woeltje wist dat dat gebeuren zou — boven op het kippenhok getuimeld en had het dak ervan door zijn gewicht verbrijzeld.

In de grauwe schemer van het allereerste morgenkrieken schimden de bleke ruggen van opgejaagde varkens over het dek, omstuwd en nagezeten door zeelui in hun baaien ondergoed. Bedstro stoof op; dekens en kleren slingerden rond. En boven dat tafereel klapwiekten krijsend de verschrikte kippen. De Sint Pieter leek een spookschip.

Schaterend lachten de mannen op de veilige kampanje. Maar Krijn kon wel schreien van spijt, en Woeltje, niet meer in staat om een hand uit te steken, zat in een hoek te snikken. Snel schoot de zon uit de kim. Het werd opeens klaar dag. De mannen, die in de duisternis de varkens niet hadden kunnen grijpen, vingen ze thans fluks en dreven ze met klappen naar hun hokken. De kippen werden opgevangen. Maar vier vlogen, toen de matrozen ze uit hun schuilhoeken achter de trossen en kisten vandaan wilden halen, krijsend weg en streken naar in zee, waar ze verdronken. En toen de overige weer in een hok zaten, telde Krijn er slechts twaalf, terwijl er de vorige avond twee en twintig waren. Zes kippen waren dus vannacht reeds overboord gevlogen. De halve pluimveestapel was verloren.

'Tien kippen naar de haaien!' klaagde Krijn.

'Dan hebben die ook eens een lekker hapje,' zei bootsman Janus, die het kalmpjes opnam.

Maar Krijn had zijn levende have niet aan boord gebracht en onderhouden om er de haaien mee te voeren.

Het scheepsvolk werd getroost over de gestoorde slaap en het vertrapte beddengoed, toen er des middags karbonade werd geschaft, afkomstig van het varken dat zijn poot gebroken had en daarom was geslacht. En de volgende dag waren er vette kluiven in de snert.

'Kijk, Woeltje,' spotte Jaap, terwijl hij een beentje afkloof, 'daar heb je het gebroken pootje van jouw varken. Het was toch niet zo kwaad dat jij dat hok hebt los gelaten. We eten er nu lekker van.' Aan de bak werd gelachen, maar het stak Woeltje.

'Ik heb het hok niet los gelaten,' zei hij fel. 'Het is mijn schuld niet.'

'Schuld, schuld?' loenste Jaap. 'Praat niet van schuld, man. We zijn je allemaal dankbaar voor deze kluif. Maar maak jij ons nu niet wijs dat die varkens door het sleutelgat gekropen zijn.'

Woeltje gromde. Hij had al lang gepiekerd, hoe het mogelijk was geweest dat de varkens uit hun hok gebroken waren. Krijn had hem ook verweten dat hij het hok open had gelaten. Woeltje had echter strak staande gehouden dat hij het wel gesloten had. Toen had Krijn verdrietig de schouders opgehaald, alsof hij Woeltjes ontkenning niet geloofde en het hem tegenviel dat hij niet eerlijk schuld bekende. Maar hij had geen schuld! Met stellige zekerheid wist hij dat hij de grendel op het hok geschoven had. 'Wie komt er anders aan het hok dan jij en ik,' had Krijn ook nog gezegd. Daarop had Woeltje geen antwoord kunnen geven.

8 Dorst en honger bij de Linie

Met slappe zeilen dreef de Sint Pieter bij de Linie rond. Dit was nu al de zesde week. De zesde sinds schipper Eriksz de koers had verlegd en west was gaan zeilen. Dakar was gepasseerd. Toen moest de Afrikaanse kust verlaten worden, ofschoon de wind tegen was; de oversteek was hier het kortst. Men moest laveren, vele dagen achtereen.

Ach, hadden zij maar kunnen blijven laveren. Opkloppen tegen een straffe tegenwind was tienmaal beter dan het drijven en vervorderen, waartoe men nu al weken lang gedoemd was. Glad als olie was de zee geworden; geen zuchtje blies meer in de zeilen. En dagelijks brandde dè zon. Stikkend heet was het op het schip. Tussendeks broeide een dompe warmte en aan dek was het nauwelijks beter. De hitte scheen uit het water op te stijgen. Er was geen koeltje; er was geen plekje aan boord, waar men verademing kon vinden. Het scheepsvolk, lui en landerig door de hitte en doordat er niets te doen was, nu men toch niet zeilen kon, werd bovendien erg prikkelbaar. Op het voedsel werd gemopperd. Het was de ene dag te hartig en de andere dag te flauw. Het vlees had een garstige smaak gekregen. De erwten wilden niet gaar, en alle dagen bruine bonen wou men ook niet langer. Krijn werd verdrietig onder dat geklaag. Altijd had hij het 't scheepsvolk naar de zin kunnen maken met het eten. Hij was geprezen als een beste kok. Soms gaf een nieuweling aan boord hem de ongehoorde pluim dat hij nóg lekkerder kon koken dan moeder thuis. En nu... nu kon hij niets meer goed doen.

Dat kwam — Krijn sloeg ook al aan het mopperen — van die vervloekte warmte. Wat deed de schipper ook hierheen te varen? Waarom moesten ze naar het andere eindje van de wereld? Was het niet goed varen naar de Oostzee en de Witte Zee? Was dat niet ver genoeg? 't Was omdat de sinjeuren alles wilden hebben, omdat ze nooit genoeg verdienden, dat ze hen hierheen hadden gestuurd. Naar deze hel! Voor Krijns part mocht de vaart op Braziel — en die op Indië natuurlijk ook, want daar wilden de sinjeuren hen ook al heen hebben! — in handen blijven van de Portugezen. Die zwartkoppen konden tegen de warmte, zoals een Hollander kou verduren kon.

Toen Krijn mee aan het kankeren ging, vergaten de anderen voor een poosje hun gemopper op het eten en vielen ze hem bij. Welja, wat deden ze in deze contreien van de hel? Dit was geen leven voor een Hollandse zeeman. Ze moesten hier vandaan, terug naar huis. Ze zouden de schipper pressen terug te keren, zodra er wind kwam. Als er wind geweest was om te varen, zouden ze schipper Eriksz aangevlogen zijn en hem gedwongen hebben noord voor te leggen. Nu er geen wind was, konden ze echter niemand dwingen.

Woeltje had onthutst geluisterd naar het gekanker van de mannen. Niet doorgaan, niet naar Brazilië? Zei Krijn dat zelfs? Krijn, de altijd goed gemutste kok, de man, die tegen hem gezegd had: Woeltje, dit is het mooie in het zeemansleven, dat de hele wereld je tehuis is, dat je in alle landen komt. Wou Krijn nu ook al naar huis terug, in plaats van vreemde landen te bezeilen?

Er kwam bederf in het gezouten vlees, er kropen wormen in de gort — elke morgen zocht Woeltje er dozijnen uit — en de bonen werden muf en stonken. Gelukkig, de varkens waren er nog. Op een avond zei Krijn tegen Woeltje: 'Morgen gaat het tweede eraan. Haal jij het vetste morgenochtend uit het hok.'

Toen Woeltje die morgen naar het hok ging om het varken voor de slacht te halen, sleep Krijn zijn messen en zette hij de slachtbank klaar. Maar in het hok vond Woeltje alles stil. Geen varken drong, als anders, knorrend naar de deur om het eerst zijn voer te krijgen. Het stonk er alleen veel erger nog dan anders. Woeltje bukte in het schemerige hok, hij hield zijn hand voor de neus vanwege de ondragelijke lucht. Toen zag hij de varkens liggen, op hun ruggen met de pootjes in de lucht, dood, alle drie. Met een wit gezicht vertelde hij het aan Krijn. De kok ging mét hem mee; sprakeloos stond hij een poos bij het hok.

'Gauw slachten,' zei hij toen. 'Misschien kan het nog.'

Tezamen droegen zij een varken weg, maar het bloed was reeds door het vlees gelopen en uit het kadaver steeg een vreselijke stank op.

'Varkenspest,' mompelde bootsman Janus.

De kadavers werden over boord gezet. Krijns trots en de hoop van het scheepsvolk, nu het andere voedsel grotendeels bedorven was, ging naar de haaien. Die vochten om een kadaver zodra er een in zee plofte. Het water om het schip werd rood van bloed en wild van het gespartel van de haaien.

Ook de hokken met alles wat daarbij behoorde, werden overboord gesmeten, en toen het hout in zee viel sprongen de haaien boven het water uit. Later dreven de planken op het oliegladde water naast het schip. Het voordek werd geducht gezwabberd, opdat de pest het scheepsvolk niet zou besmetten.

Toen dat gedaan was, gebood bootsman Janus, die als de dood zo bang voor pest was, dat de jongens die gezwabberd hadden op hun beurt moesten worden afgespoeld. Dozijnen putsen water werden over de blote lijven van Woeltje en zijn makkers uitgestort. Als natte katten dropen ze. Er werd aan boord weer eens gelachen door de kerels, die het water hoosden en door de jongens ook. Zo'n stortbad was behaaglijk in de hitte. Het waterballet deed het verlies van de varkens en de hitte een ogenblik vergeten. Maar 's middags bij het schaften zetten ze met tegenzin hun tanden in het halfbedorven pekelvlees en keerde de stemming van chagrijn weerom. Kwam er maar wind!

Doch er kwam geen wind. Langer dan twee maanden zat de Sint Pieter gevangen in de windstilte, die bij de Linie heersen kan. De stroom dreef het schip naar het oosten in plaats van naar het westen. Ze raakten in plaats van dichterbij steeds verder van hun doel. Het vlees was nu totaal bedorven en de erwten en bonen zaten vol met mijt. Alleen de pekelharing was nog goed, maar die was brijnzout en ze kon niet worden uitgeverst, omdat er geen zoet water was voor spoelen. Er was geen water om te drinken haast. Wie had er op gerekend dat men omtrent een verreljaars zou liggen drijven? Wie had gedacht dat er zoveel water gedronken zou worden als in deze maanden was gedaan? Gezopen was er om de hitte te verslaan.

De vaten raakten leeg. Schipper Eriksz had zijn mannen op rantsoen gesteld om de voorraad wat te rekken. Maar nu kwelde de dorst. De kelen waren droog, de tongen als leer. Sterk lokte de verleiding om een puts uit zee te scheppen, maar dat zoute water zou de dorst slechts erger maken.

En al leger werden de vaten. Drabbig water werd van de bodems geschraapt. Het zou niet lang meer duren of de laatste flapkan was verbruikt.

Als er dan geen wind kwam, die hen naar land bracht, kwam er dan maar regen, regen die zoet water gaf.

Doch de hemel was van koper. De zon steeg iedere morgen laaiend uit de kim; ze brandde als vuur de ganse dag; des avonds zonk ze gloeiend in de golven, terwijl haar hitte natrilde boven het water. Het schip droogde uit onder haar verzengend vuur. Uit de naden, die wijd open lagen, was al het pek gedropen. Wie zich nog een ogenblik tussendeks dorst te wagen, waar het heet was als in een hard gestookte oven, zag het felle zonlicht door de reten van dek en scheepswand boren.

Erger en erger kwelde de dorst, want al schraler werd het rantsoen, kwaadaardiger en grimmiger de stemming van het volk. De mannen stoven op om niets; jongens, die anders goede vrienden waren, vlogen elkaar nu plotseling in de haren. Het was alleen omdat de dorst zo kwelde, het nietsdoen zo zwaar drukte en er geen hoop was om uit deze hel van hitte te ontkomen. Bootsman Janus kon met zijn touw met knopen de orde onder het volk niet langer handhaven. Schipper Eriksz kwam er aan te pas. Een konstabel raakte in de ijzers; twee matrozen werden gelaarsd. En de schipper dreigde dat gekielhaald worden zou, wie herrie maakte. Die dreiging hielp een poosje, want kielhalen hier, in een zee vol haaien, was een zekere dood. Toch bleef het broeien onder het volk.

Voor een scheepsjongen was er ook op een traag ronddrijvend schip nog werk in overvloed. Woeltjes werk was des te zwaarder. Het zweet gutste van zijn gezicht als hij de hutten van de overheid in orde brengen moest en bij het opmaken van de bedden was het zo benauwd onder de planken waar de zon op brandde, dat hij naar adem snakte. Het werk bij de kok was weerzinwekkend, sinds de provisiekasten stonken van bedorven voedsel en alles wat je voor de middagpot gebruiken moest, vol maden zat. Vuil werk was er genoeg.

Alleen van het mooie werk kwam niets. Een bestek behoefde niet gemaakt te worden als je week in week uit op hetzelfde plekje ronddreef, en voor het bestuderen van de zeevaartboeken ontbrak de lust, nu de hitte moe en landerig maakte.

Op een dag liep Woeltje met een pan vol bonen, die hij uit het provisieruim gehaald had over het kuildek naar de kombuis. De grote jongens lagen landerig languit op het dek. Toen Woeltje langs ging, stak Jaap Leffers onverwachts zijn been uit. Woeltje struikelde, zijn pan sloeg tegen het dek: de bruine bonen rolden weg en weer.

Meestal verdroeg Woeltje de plagerijen van Jaap Leffers vrij geduldig. Hoe minder notitie je van zijn streken nam hoe beter, had hij al lang ervaren. Als Jaap geen eer had van zijn plagerijen hield hij er vanzelf mee op. Maar nu werd Woeltje kwaad. Hij was ook prikkelbaar door hitte en dorst en door het eindeloze drijven. Razend vloog hij op zijn vijand af.

Op zo'n reactie was Jaap niet verdacht. Hij had geen tijd om overeind te komen toen Woeltje boven op hem sprong. Diens vingers nepen om zijn hals. 'Ik zal je smoren,' dreigde hij. De lome stemming op het dek was plotseling weg. Alle jongens stonden om de vechtersbazen heen. 'Toe maar, Woeltje. Pak 'm, Woeltje,' hitsten ze de kleine furie aan.

Maar Jaap was groter en sterker dan Woeltje. Hij wrong om los te komen. Een hand schoot vrij. Hij tastte naar zijn gordel. Een mes flikkerde.

De jongens juichten om het gevecht. Dit was een afwisseling in de dodelijke verveling. Dat er een mes getrokken werd maakte het nog spannender.

Woeltje had het gevaar gezien. Hij sloeg Jaaps hand opzij en het mes vloog over het dek. Maar daarvoor had hij Jaaps keel moeten los laten. Als razende honden rolden ze ineengestrengeld over het dek. Met handen, voeten en tanden vochten zij. Woeltje beet Jaap zo fel in zijn kin dat het bloed er uit sprong. Jaap klemde zijn beide handen zo vast om Woeltjes keel dat deze rochelde. En de jongens om hen heen hitsten en lachten. Zij zouden blijven lachen als er een moord was gebeurd.

Opeens grepen twee grote handen de vechters en smeten ze ieder naar een kant. Woeltje tuimelde tegen de stuurboordsreling. Jaap suizebolde bij de grote mast. Maar nog was de furie niet uitgewoed. Ze krabbelden weer overeind, elk in zijn hoek en vlogen nog eens op elkander af.

Toen sprong die man opnieuw ertussen, en nu zagen beiden tegelijk wie het was: de schipper! Zij krompen angstig in elkaar.

'Zet ze in de ijzers, Janus!' gebood zijn zware stem.

De bootsman zette de twee vechtersbazen tegenover elkander in de ijzers. Ze zagen elkaar recht in het gezicht. Ze konden niet eens anders, tenzij ze de ogen sloten. Want hun hoofden zaten even vast geklemd als hun handen en hun voeten. Zo zaten ze met gebogen rug in een hok, waar het kokend heet was. Woest keken ze elkander aan. Woeltje dacht niet aan vergeving. In Jaap z'n ogen gloeide haat. Zij gromden, scholden. Als ze gekund hadden, waren ze elkaar weer aangevlogen.

Dit duurde tot de hitte in het hok al erger werd. Toen kreeg Woeltje sterretjes voor de ogen; hij zag Jaap in een waas, dat roder en roder werd, tenslotte rood als bloed. En daarop zag hij niets meer.

'Dit valt me van je tegen, Woeltje,' zei schipper Eriksz. Schuldbewust stond Woeltje voor hem op de mat van de kajuit. Hij zei er niets op. Hij wachtte op zijn straf, die nu zou worden uitgesproken.

'Dat je zo razend werd, m'n jongen. Je had een moord begaan, als je je gang had kunnen gaan.'

Woeltje boog zijn hoofd nog dieper. De schipper had gelijk, "t Kwam zo maar,' klaagde hij. 'Ik werd zo woest. Ik wist niet wat ik deed.'

Schipper Eriksz wist het wel. Dit was de wildheid, die schepelingen dikwijls overviel, als dorst en hitte plaagden en een schip verlaten ronddreef op de oceaan. Dan waren de mannen niet in toom te houden. En het moest toch. Er moest tucht aan boord zijn. Anders vermoordde de een de ander.

Met twee dagen water en brood strafte de schipper Woeltje. Het was de lichtst mogelijke straf voor dit vergrijp. Jaap, van wie de schipper wist dat hij de meeste schuld had, ging tien dagen in de ijzers.

Zuchtend schreef Barent Eriksz de straffen in het journaal.

De hitte drukte al zwaarder op de opvarenden van de Sint Pieter en de dorst kwelde alle dagen sterker. De tongen van de mannen werden droog als leer, de. ademhaling piepte van de droogte. Nog meer dan naar een zuchtje wind verlangden zij naar een droppel regen. Kwam er toch regen! Zij zouden de droppels op hun tong opvangen.

Op een middag verschenen wolken aan de strakke lucht. Zou dat regen zijn? Kwam er nu uitkomst? De wolken dreven weer uiteen, weldra was de hemel weer van koper. De zonnebrand bleef laaien over de zee en over het uitgedroogde schip.

Op een avond was er weer een wolkje. Klein was het. Niemand durfde daar iets van verwachten. Maar die nacht scholen de sterren weg en de volgende morgen was de lucht van wolken zwart geworden.

Er kwam eindelijk regen; een tropische regen; het water stortte uit de hemel; het overstortte de Sint Pieter. Het stroomde als een waterval van het voorkasteel en de kampanje in het kuildek; het spoelde klokkend de spuigaten uit.

Maar gelukkig kwam niet al het kostbare water in zee terecht. Met emmers, pannen, schalen en alles wat houden kon, liep het scheepsvolk om het water op te vangen. Emmers, onder de uitlopen van het voorkasteel en de kampanje opgehouden, waren in weinig tellen vol. Het volk stortte hun inhoud in de watervaten over. En daarna stonden de mannen rechtop in de witte regen met het hoofd achterover en de monden open. Het water stroomde hun in het gezicht; het klokte in verschroeide kelen. Zo dronken ze; ze dronken zich de uitgedroogde buik vol water. En daarna dansten ze van vreugde als natte poedels in de witte regen op het dek.

Terwijl de matrozen daar als gekken dansten, riep bootsman Janus uit het vooronder: 'Kom hier, kom hier, het is een zondvloed.'

Een zondvloed was het overal benedendeks. Een voet hoog stond het water in de kajuit en in de hutten, voeten hoog stond het water in de ruimen. Door alle naden van het uitgedroogde dek was het heen gedrongen. Bedden en dekens dropen van water, geen kleerkist of haar inhoud was doorweekt. Alle hens moesten aan het scheppen om de kajuiten droog te maken; alle hens moesten aan de pompen om het schip weer lens te krijgen. En toen de bui was weggedreven werden vrachten natte plunje aan dek gebracht om daar te drogen.

Er kwam echter geen zon om de kleren en het kooigoed droog te stoven. Zwarte wolken kropen al weer uit de kim. Weldra viel het water opnieuw met bakken uit de hemel. De mannen, die straks uitgelaten dansten, dronken van vreugde over de zoete regen, zaten nu als vogeltjes met hangende veren, gedoken onder het geweld van de verschrikkelijke regen. Zo ging de dag, zo ging een lange nacht voorbij, waarin men — wonderlijke ervaring na zoveel weken van zengende zonnegloed — huiverend in zijn natte kleren rondliep, omdat aan boord nergens een droog plaatsje was te vinden.

De volgende morgen kwam evenwel de tropenzon te voorschijn. Zij stoofde de Sint Pieter, die dampte als een pan met kokend water. De mannen in hun natte plunje dampten ook, en het beddengoed dat tussen de masten uitgehangen was, rookte als een schoorsteen. In deze gloed droogde alles snel. Toen het 's middags weer ging regenen, was met zeilen een stuk van het dek in zoverre afgedekt dat men daaronder droog kon zitten.

Onder herhaalde regenbuien zette het hout weer uit. De naden trokken dicht. Het schip, dat in zijn uitgedroogde staat een wrakke tobbe was geweest, zodat men angst in het hart had moeten hebben als er wind was gekomen vóór de regen, werd weer zeewaardig.

Thans echter zag men reikhalzend uit naar wind. Hij kwam! Eindelijk! De Sint Pieter kon weer varen. Op andere tijden zou men gemopperd hebben: 'Is dat nou wind?' De zee rimpelde amper en het zeil stond lang niet strak, en opschieten... geen klap. Maar ieder was nu blij met het briesje en dolverheugd toen het log bewees dat men een behoud had gemaakt van twee mijl per uur. Na drie volle maanden, waarin de linie de Sint Pieter in haar greep gevangen had en de stroom hen naar het oosten in plaats van naar het westen had gedreven, was het schip eindelijk weer vrij. Er was weer schuim bij de boeg; weer kielzog achter 't roer; het schip, dat dood geweest was, leefde weer.

Nu er weer schot in 't schip en werk voorhanden was, was het gekanker onder het scheepsvolk aanstonds uit. De mannen aten het muffe en beschimmelde voedsel zonder klacht. Ook de zware regens, die dagelijks bleven vallen, konden de goede stemming niet meer breken. Het leed van hitte en zwakte was voorbij. De reis ging door!

Alleen de timmerman liep met een donker gezicht rond. Hij keek nauwlettend naar verscheidene planken van het dek; hij klopte keurend op de scheepswand. Na ieder onderzoek stond zijn gezicht nog zwarter.

De eerste dagen zei hij niets. Hij klopte en keurde alleen en daalde telkens in het ruim af. Maar toen hij op een morgen, afdalend tot de kiel, tot aan de knieën door het water liep, kon hij het niet langer voor zich houden.

'We maken water, schipper,' zei hij tegen Eriksz.

'Dan gaan we pompen,' antwoordde die rustig, en liep door naar de kampanje, waar het ostralabium stond opgesteld, voor het maken van het dagbestek.

Maar de timmerman liet hem niet los. 'Het ziet er lelijk uit beneden,' zei hij.

De schipper daalde met de timmerman in het ruim af. Zij klopten beiden op de wanden van het schip. Dof klonk dat kloppen, 't Was niet de heldere toon, die hard hout geeft. Rottend hout geeft een dof geluid als men er tegen klopt. Rottend hout houdt ook geen water tegen.

'Een rotte plank,' begreep schipper Eriksz. 'Die moet versterkt en straks vervangen worden.'

De timmerman klopte op een andere plank. De klank was even dof. Ook daar rotte het hout.

Hier begreep de schipper niets van. 'De Sint Pieter is toch een degelijk schip; van het beste en hardste hout getimmerd en onder de waterlijn geheel met lood bekleed.'

'De tropen, die doen 't 'm, schipper,' zei de timmerman. 'De droogte eerst; de lauwe regen nu; de warmte die in alles het bederf bevordert: dat vreet in het lood en in het hout. Het lood is afgebrokkeld; het hout vermolmd.' Hij graaide met zijn vingers langs de wand en ging toen naar een patrijspoort. 'Kijk, schipper,' zei hij.

Schipper Eriksz bezag bij het licht, dat door het poortje binnenviel, wat de timmerman in zijn hand had; tussen bruin afschraapsel van rottend hout witte, wriemelende diertjes. 'Ons schip wordt door de wormen opgegeten, schipper. Als we niet heel gauw een haven bezeilen, gaan we met hutje en mutje naar de kelder.'

'Zwijg tegen het volk,' beval de schipper. 'Zij behoeven het nog niet te weten.'

Maar het scheepsvolk bevroedde alras iets. Af en toe eens pompen, dat gebeurde op ieder schip op elke reis. Toen de Sint Pieter lek was als een mandje door de droogte, moest er vanzelf dikwijls gepompt worden. Maar nu waren alle reten allang weer dichtgetrokken en toch stond er alle dagen water in het schip, veel water zelfs, zoveel dat er ononderbroken een ploeg aan de pompen stond en deze kerels zich aan water zweetten, hun armen lam werden en hun ruggen soms gebroken schenen. En nimmer kwamen de pompen lens; integendeel zonk het schip gedurig dieper. Dan moest er toch een lelijk lek zijn.

'Stop jij dat lek toch, timmerman!' drongen ze aan. Maar de timmerman gromde en liep met een gezicht als een oorwurm rond; hij zweeg als het graf als men hem vroeg wat er toch loos was. Dit maakte het bootsvolk achterdochtig. Ze daalden zelf af in het ruim. Ze klopten ook. Ze hoorden hoe dof dat klonk en ze roken de muffe geur van rottend hout. 2e zagen de witte wormen kruipen en ze merkten hoe het water langzaam hoger steeg. 'We zitten in onze doodkist en de wormen zijn al aan het knagen,' spotte een ruw gezel.

Woeltje huiverde toen hij dat hoorde. Hij wou niet geloven dat er gevaar was. Maar de timmerman keek somber en de schipper was stroef en stil. En zij weerspraken niet wat die gezel gezegd had. Ze zaten midden op de oceaan op een schip dat van de wormen werd gegeten.

Toen ieder het wist, vond schipper Eriksz het niet nodig langer te zwijgen. 'Het schip is lelijk lek,' zei hij. 'Maar als er flink gepompt wordt, houden we het wel drijvend. We zijn niet ver meer van het land.'

Hierbij sperden Woeltjes ogen zich wijd open. Land? Waren ze niet ver meer van Brazilië?

Brazilië? De schipper glimlachte medelijdend. Woeltje had er geen begrip van hoe ze in de stille maanden door de stroom verlijerd waren. Ze zaten onder de Afrikaanse kust in plaats van bij Amerika.

'We naderen het eiland van de Prins,' zei schipper Eriksz.

Ze zeilden nog vier dagen. Fraai weer was het nu. De regens hadden opgehouden. Er woei een mooie zeilbries, uit het oosten. Recht voor de wind had de Sint Pieter het; op de kalme, achterin komende golven deinde het schip rustig. Als het lek er niet was geweest, zou het ideaal zeilen zijn. Maar het piepend zwoegen van de pompen en het wegklokken van het water uit de spuigaten was er dag en nacht. En de Sint Pieter zakte langzaam dieper en zeilde al trager.

'We zitten onder het eiland,' bemoedigde schipper Eriksz het uitgeputte volk, nadat hij het bestek gemaakt had. Maar hoe men tuurde, er viel die hele dag geen stipje aan de horizon te ontdekken. Lucht en water, zee en hemel. Zo was het nu al zoveel maanden geweest. Zo bleef het. Geen land doemde op. En dieper zonk het schip en trager werd zijn gang. Een drijvende doodkist, waaraan de wormen vraten.

Op een morgen maakte de wacht met groot spektakel overal. De zon was opgegaan. Het was licht geworden, zo plotseling als dat in de tropen gaat.

'Land!' schreeuwde men door het trapgat naar de kajuit en door het luik van het tussendek. 'Land in 't zicht!' Nooit, zelfs bij storm of bij gevaar voor stranding niet, was het volk van de Sint Pieter zo vlug aan dek geweest als nu. Geen die zich tijd gunde om boks of hozen aan te schieten. Zij vlogen hun kooien uit en de smalle trappen op. Het werd aan dek parade van blote voeten, rood baaien ondergoed en ongekamde pruiken. En sommigen moesten zich de slaap uit de ogen wrijven, eer zij geloofden wat ze zagen: land, palmen, een strand van helgeel zand, groen gras, een baai en mensen!

De drijvende doodkist, door wormen gegeten, had hen tóch aan wal gebracht.

Het was 15 juli 1591.

9 Op het eiland van de Prins

Op het eiland van de Prins was hout in overvloed, niet enkel in het bos, maar ook gezaagd aan gave, grote planken. En de inlanders waren graag genegen dat hout te ruilen tegen messen en een paar staven ijzer. Zij wilden ook wel helpen bij het kalefateren van het schip. Er was een kleine baai, die heel geschikt voor werf kon dienen. Zo smal was ze dat de Sint Pieter er net in kon; bij vloed kon het schip er binnen varen; bij eb viel het baaitje droog; en als er dan met haast een dijkje achter het schip gelegd werd, had men zowaar een droogdok. Nergens had de Sint Pieter met zijn rotte huid beter kunnen vervallen dan op het eiland van de Prins. En zijn uitgehongerde bemanning had ook geen beter land kunnen bezeilen.

Want er was op het Prinseneiland nog veel meer dan hard, droog hout en een goede gelegenheid om het schip te kalefateren. Er was ook vlees in overvloed te krijgen, er waren groenten en vruchten bij de vleet. Het scheepsvolk, dat maanden lang garstig pekelvlees en aangestoken bonen had gegeten, deed zich thans te goed aan vers gebraad en aan de sappige vruchten, die op het eiland groeiden: appelsienen en bananen.

'We zijn hier aangeland in het paradijs,' zei Krijn, terwijl hij vol welgevallen draaide aan het spit, waaraan een malse bout geregen was. Nog nooit had hij zo naar hartelust kunnen koken, braden en bakken als nu, nu hij alles wat maar lekker was haast voor het grijpen had. En dat nadat hij maanden achtereen zich alle dagen had verbeten, omdat hij aan zijn mensen zo weinig eetbaars voor kon zetten.

Wij zijn hier in het paradijs. Dat vond ook Woeltje. Ze mochten dan nog niet in Brazilië zijn, hier was het ook een wonderland. Er groeiden palmen, klapperbomen en reuzevarens. Je kon, wanneer je althans goed klimmen kon, de kokosnoten zo maar uit de bomen halen, en van grote struiken plukte je zoet fruit, zo sappig als een fijne peer. In het bos zag Woeltje vogels met de bontste kleuren: glanzend groen, fel geel en iriserend blauw, en in de dichte kruinen hoorde hij apen snateren. Met grote ogen liep hij langs de ronde hutten van het dorp, waarvoor de bruine vrouwen zaten rijst te stampen en waarbinnen zij een weefgetouw hanteerden. En meisjes vlochten matten en regen kralen aan een snoer. Hij drong het bos in om het eiland te verkennen. De laatste weken had hij het krap gehad. Onder het zengen van de zon en bij het walgelijke voedsel was zijn geestdrift voor de zeevaart diep gedaald. Het kankeren en vloeken en de ruzies onder het scheepsvolk hadden hem benauwd. En toen het schip zo heftig lekte, had hij gevreesd dat de Sint Pieter waarlijk de doodkist van hen allen zou worden. Toen had hij hevig naar zijn moeder verlangd en had hij spijt gehad naar zee te zijn gegaan. Maar nu was dat alles voorbij en de ellende grondiger vergeten dan Woeltje eertijds de vermaningen van meester Schrijver en de boodschappen van baas Hagha vergat, als zijn verlangen naar het water hem te pakken kreeg. Een reis als deze, die je telkens nieuwe avonturen deed beleven, was het fijnste wat zich denken liet.

Op het Prinseneiland bleven ze niet een blauwe maandag, zoals in Magasant, in Hamburg of in Danzig, waar soms bijna geen tijd was om te passagieren. De Sint Pieter lag in zijn baaitje als een vis op het droge. Er rondom heen werd druk gezaagd, gespijkerd en geschaafd. De wrakke delen werden uit de huid gesloopt; het nieuwe hout op maat gemaakt en in zijn plaats gebracht. De timmerman had het druk en de bootsgezellen die handig waren met zaag en beitel, moesten hem assisteren. Maar lang niet al het scheepsvolk kon daarbij aan de slag en zo was er steeds een flink deel dat vrijaf had. Het was een ongekend genot voor Janmaat, zo vrij en onbezorgd, door niets gedreven, in een vreemd land te leven. Ze zwierven de kust langs en drongen de bossen binnen en op zo'n tocht door het bos ontmoetten de schepelingen op een open plek een koppel herten, die met gespitste koppen naar hen keken en dan wegstormden.

Er was wild op het eiland! Wel, aan boord van de Sint Pieter hadden ze geweren, kruit en kogels.

'Zullen we gaan jagen?' vroeg Woeltje aan zijn jonge makkers, die met hem de ontdekking deden.

Ze waren geen van allen ooit op jacht geweest. Woeltje ook niet. 'Maar geeft dat wat?' vroeg hij. Ze hadden aan boord toch leren schieten. Evengoed als ze de strooien pop op de verschansing konden raken, evengoed als de anderen wel piraten hadden neergeschoten die poogden de Sint Pieter te overvallen, evengoed zouden ze herten kunnen schieten, meende Woeltje.

De jongens bedelden bij schipper Eriksz om wapens voor de jacht. Die had daar weinig oren naar. Jongens, die nooit jaagden, wat zouden die ooit kunnen schieten? Het zou op ongelukken uitdraaien. Nee, zij kregen geen geweren mee.

Maar Krijn Klauwers had zijn oren opgestoken toen hij van jagen hoorde. Een herteboutje, dat zou nog fijner zijn dan het varkensvlees, dat hij vandaag had opgediend. 'Laat ze schipper, laat ze; een hertebout smaakt lekker, en een hazerug...' Hij klakte met zijn tong.

Nog was de schipper er niet voor. Het werd toch niets met die jacht. Maar Krijn hield aan met pleiten: 'Laat ze schipper, geef de jongens wat te doen. Van niets doen gaan ze achteruit, en zouden ze niets vangen, aan een paar kogels en een zakje kruit is niet zoveel verloren.'

Toen gaf de schipper toe en de jongens trokken het bos in, ieder met een vuurroer op de schouder. Woeltje stapte als een pauw vooraan; hij droeg een groot geweer. 'Roer, waar moet je met de man naar toe!' spotten zijn makkers achter hem. Met de wapens in de hand slopen ze voort, dieper en dieper het bos in. Hazensporen vonden ze bij hopen; bij een beekje ontdekten ze de verse indruksels van hertenhoeven. Maar de hazen, die ze op vorige dagen hadden zien springen door het struikgewas en zelfs zien slapen in hun leger, en de herten, die gister kwamen drinken aan de beek, ontdekten ze nu nergens.

'We moeten wachten,' verklaarde Woeltje, en hij kroop in een bosje bij de drinkplaats van de herten. Zijn makkers volgden hem. Lang lagen ze er, maar geen hert verscheen. Het wachten begon Woeltje te vervelen. Dezelfde ongedurigheid, die hem voorheen belette in de schoolbank rustig te blijven zitten, verhinderde hem nu kalm te wachten op een prooi. Hij begon met zijn geweer te spelen. Hij kittelde zijn makkers met strootjes. Hij stak zijn lont aan, want je ging toch niet op jacht zonder een schot te lossen. Als er dan geen herten kwamen, er hingen kokosnoten aan de bomen. Die kon je met een geweer veel gemakkelijker naar beneden halen dan door zelf in zo'n hoge, gladde stam te klimmen. Hij schoot en de klappers tuimelden omlaag. Ha, dat wou! De anderen deden met Woeltje mee. Het bos weergalmde van de schoten. En toen er maar geen hazen kwamen, deden zij haasje over; dat haasde toch. 's Avonds kwamen zij aan boord terug met lege kruithoorn en kogelzak en met een lege weitas. Ze werden door het scheepsvolk uitgelachen en Krijn keek sip. Het viel hem tegen dat Woeltje niets had meegebracht.

De volgende dag riep schipper Eriksz Woeltje. 'Draag jij die kruithoorn en die kogelzak voor mij,' zei hij, 'die weitas ook.' Zelf nam de schipper een geweer.

Woeltje keek verrast op. Ging nu de schipper jagen?

'Ik ga op jacht,' zei Eriksz, 'en jij gaat mee. Ik zal je eens leren hoe je jagen moet. Wijs jij me maar de plek waar de herten dronken.'

Woeltje bracht zijn schipper naar de beek. Daar hebben wij gezeten,' wees hij, 'maar ze kwamen niet.'

De schipper keek naar de toppen van de bomen en de drift van de wolken. 'Je zat boven de wind, jongen; dacht je dat dan de herten zouden komen?' Hij ging hem voor naar de andere kant van de beek en kroop daar in de bosrand. 'Jij hier,' gebood hij.

Eriksz en Woeltje lagen naast elkander stil te wachten, langer dan een uur. Het begon Woeltje te vervelen. 'Kijk schipper...' wou hij zeggen.

'Stil!' siste schipper Eriksz.

Woeltje zweeg verschrikt en keek gespannen uit. Kwamen de herten? Er kwam niets. Nog een vol uur wachtten zij vergeefs. Als Woeltje niet sterk onder het beslag van schipper Eriksz had gestaan, was hij in zijn ongedurigheid vast weggelopen. Nu lag hij doodstil naast de schipper. Die keek met waakse ogen uit; zijn lont was gereed; vuur smeulde in de pan.

Opeens kneep Eriksz Woeltje in de arm. Doodstil zijn, beduidde hij en wees naar de overkant. Er was nog niets te zien, maar men hoorde geritsel in de bladeren dat niet van de wind kon komen; er kraakten takjes. Toen stak er een fijn, spits kopje uit het dichte loof, een tweede en een derde volgden. Vier herten stonden, scherp luisterend en speurend of er geen onraad was, gereed tot vluchten, in de bosrand. Schipper Eriksz en Woeltje bleven roerloos in hun schuilhoek liggen.

De herten liepen naar de beek; ze bogen hun koppen naar het water en dronken gretig.

Plotseling hielden ze op, hun oren spitsend; uit hun monden droop het water nog. Ze strekten hun ranke benen om te rennen. Het zachte sissen van de lont van schipper Eriksz was hun niet ontgaan. Maar het bleef stil en er was niets te zien. Hun koppen bogen weer naar het water. Toen dreunde er een schot.

Het grootste hert maakte een hoge sprong; zette zich op zijn achterpoten met het gewei hoog in de lucht en viel toen op de rug. De andere renden weg. Toen Eriksz en Woeltje bij het getroffen dier kwamen, lag het dood. Een dun straaltje bloed vloeide uit een wondje tussen de ogen.

'Een best schot,' bewonderde Woeltje zijn schipper.

'Straks jij!' beloofde Eriksz.

Zij drongen verder het bos in. Nu droeg Woeltje het vuurroer. Op zijn tenen liep hij, speurend en turend. Maar hij zag geen hert, geen haas, geen korhoen of fazant. Het bos, dat pas nog leefde van het wild, scheen eensklaps uitgestorven.

Opeens hield Eriksz hem bij de schouder staande. 'Daar!' beduidde hij Woeltje met uitgestoken vinger.

'Waar?' wou Woeltje vragen, maar Eriksz hield hem de hand op de mond en wees naar een boom. Tussen de groene takken schemerde wat bruins. Woeltje richtte en brandde los. Er volgde een gillend kraaien en een wild gefladder. Toen viel een vogel uit het gebladerte. Woeltje had een korhaan geschoten.

Toen zij bij het schip kwamen, was Krijn erg in zijn schik. Hij had een reebout aan het spit. Een paar inlanders hadden het hert, dat schipper Eriksz neerschoot, reeds naar boord gedragen, en de kok had het wildbraad ijlings toebereid. Aan Woeltjes bak werd de korhaan die avond gegeten.

'Uit dit paradijs moeten we nooit meer vandaan,' zei een van de makkers, terwijl hij na het kluiven van een boutje zich de vingers likte.

Maar het kon niet altijd kermis blijven! Schipper Eriksz kreeg haast. De trage gang van deze reis brandde hem in. Eerst het lange drijven bij de Linie, nu dit oponthoud. April-mei had hij gerekend in Brazilië te zijn en nu was het oktober. Bijna een jaar was er verstreken, sinds hij uit het vaderland vertrokken was. Zijn reders zouden hem zuur aanzien straks. Zou de winst op de lading, die hij in Brazilië nog moest zien te krijgen, ooit opwegen tegen de kosten van zo'n lange reis? Daarom moest er nu met man en macht gebreeuwd, geteerd, getimmerd worden. De timmerlieden schoten op. Ze zouden eerlang klaar zijn. En nu moest al het volk aan het werk opdat tegelijk met de laatste plank, ook het laatste breeuwwerk in de naden kwam en de laatste kwast teer, die het schip broodnodig had, werd uitgestreken.

Er werd aanvankelijk flink gewerkt. Daarna deed Janus, de bootsman, die het dagelijks toezicht op het volk had, echter vreemde ervaringen op. De jongens, die aan het teren waren, lieten merkwaardig vaak hun bolletje vallen en moesten dan eerst van hun stelling op het schip klauteren en daarna van het scheepsdek naar de bodem van de baai afdalen om het verloren bolletje weer op te halen. Het was ook vreemd, hoe vaak een pot met teer leeg was en langs dezelfde omweg weer gevuld moest worden. De breeuwers hadden nu eens vlas en dan weer pek te kort, en bij de timmerlui scheen geen enkele plank meer pas te zijn. Janus moest foeteren en schelden, zoals hij van zijn leven nog nooit had gedaan, en toen hij eens de hielen had gelicht en onverwacht terugkwam, vond hij het hele koor luierend in de schaduw van de palmen.

Schipper Eriksz had er niet dadelijk erg in. Hij was niet gewend dat zijn volk de lijn trok. Aan bootsman Janus had hij steeds de leiding van het werk best kunnen overlaten. Hij ging op jacht of hengelde in de baai, wanneer hij niet tezamen met zijn stuurman de 'Spiegel van de Zeevaart' bestudeerde. Zijn dagelijkse ronde langs het werk was vluchtig, want nooit nam hij iets waar dat argwaan wekte. Er werd steeds flink gewerkt wanneer hij langs kwam. De timmerlieden dreven hun zagen door het hout en joegen hun schaven langs de planken; de breeuwers klopten vlot de naden dicht. De jongens streken met brede halen hun teerbollen over het door weer en wind, door zon en zout grijs uitgeloogde hout, dat nu weer helderbruin werd met donkere vlammen van nerven en kwasten.

Op een dag bleef hij echter langer staan dan anders en keek aandachtig toe. Niet dat er thans niet duchtig werd gewerkt. De mannen waren ijverig als bij elke rondgang van de schipper. Daar was niets op aan te merken. Maar schipper Eriksz lette vandaag op iets, waaraan hij tot dusver weinig aandacht had geschonken. Het werk schoot niet op. Tussen gister en vandaag was er bijna niets uitgevoerd. Een frons trok in zijn voorhoofd. Hij riep de bootsman. 'Wat betekent dit?' vroeg hij streng.

Janus kon er niets aan doen, beweerde hij. Hij zat de lui geducht achter de vodden, maar er scheen een afspraak te zijn om de lijn te trekken, en daaraan deden allen mee, ook mannen, die voorheen altijd van ijver blonken.

De rimpel op Eriksz' voorhoofd werd diepe®. 'Weet je of er een oorzaak is?' vroeg hij.

De bootsman krabde zich achter de oren. 'Weten... weten? Ik vermoed wel wat.'

'Wat dan?'

'Ze noemen 't hier het paradijs, schipper. Uit een paradijs willen de mensen niet graag en zeker niet graag vlug vandaan.'

Toen speelde er een glimlach door Eriksz' baard. Was het zo'n wonder dat zijn mannen het verblijf op het eiland, waar bananen en kokosnoten voor het plukken waren en de gebraden korhanen je bijna in de mond vlogen, een weinig wilden rekken? Was het zo vreemd dat zij geen haast maakten om af te zeilen, na de moeilijke en kwade reis, die zij achter de rug hadden? Eriksz kon dat begrijpen. Maar daarom was hij hun mening, dat er wel gelanterfant mocht worden, helemaal niet toegedaan.

'Kom mee,' zei hij tegen Janus, 'dan zal ik ze hun streken eens afleren.'

De schipper en de bootsman liepen samen het bos in. Toen de opper- en de onderbaas verdwenen waren, meenden de lijntrekkers geheel vrij spel te hebben. Ze gooiden kwasten en hamers neer en strekten zich onder de palmen uit. Het was zoet rusten in het paradijs.

Zoals een zwerm eenden, dommelend aan een slootwal, uiteenstuift als er een schot in valt, zo dwarrelden de luiaards plotseling uiteen. Ginds kwam de schipper aan met Janus! Ze vlogen naar hun stellingen; de breeuwers klopten; de timmerlieden zaagden; de teerders streken wild met brede halen. De glimlach in de baard van schipper Eriksz werd breed en vol. Hij zou zijn volk wel krijgen. Onder dezelfde palmen, waar zijn bemanning de laatste dagen de kunst der luiheid vlijtig had beoefend, zette hij zich neer met de 'Spiegel van de Zeevaart' in zijn handen. Zijn oog gleed slechts een enkele maal van het boek naar de mannen op de stellingen van het schip en bij dat kijken schoten er pretvonkjes uit zijn ogen. Want de jongens, die aan het teren waren, keken om, eerst verwonderd en toen schichtig, maar bleven ijverig strijken. De breeuwers en de timmerlieden keken ook op, verbaasd dat de schipper daar bleef zitten, en klopten daarna vlijtig voort.

Zo ging het met het volk, dat werkte aan deze zijde van het schip. De jongens, die het andere boord bewerkten, konden de schipper niet zien en konden ook niet denken dat Eriksz toezicht houden bleef. Nadat ze een poosje vlijtig hadden doorgewerkt, gingen een paar kijken. Eén gluurde om de vóór- en een om de achtersteven. Zij zagen de schipper niet, noch bij de stellingen, noch op de walkant. Eriksz zag hun koppen wel en hij schudde bijna van plezier om wat er aanstonds komen ging. De kust is veilig, beduidden de gezellen aan hun makkers en toen kwam het hele koor van de bakboordstellingen naar beneden en wandelde in de richting van de palmen, naar het oord van zoete rust.

'Hei!' riepen ze naar het volk, dat aan stuurboordkant zo ijverig werkte. 'Hei! Krijgen jullie het op je heupen? Verveelt het je in het paradijs?'

De mannen, die aan deze kant aan het teren waren, bleven aan de arbeid. Zij dorsten niet uitscheiden; zij dorsten ook niet zeggen waar de schipper zat. Een knikte met zijn hoofd in de richting van de palmen. Maar de kornuiten begrepen dit niet. Ze liepen fluitend door en klommen uit de droge baai omhoog. Eén wierp zich languit in het gras. 'Ziezo, ik lig!'

Op hetzelfde ogenblik verstarde hij. Vlak bij hem, in de schaduw van een palm, zat de schipper. Eriksz keek slechts even op; hij trok zijn voorhoofd in een lichte frons. Toen las hij door. Maar de jongens tuimelden als door de bliksem getroffen bij de steile heuvel neer, renden naar hun stellingen, vlogen omhoog en teerden met een haast alsof de Boze zelf hen aanjoeg. Geen bolletje viel die middag, niet één moest van zijn stelling om zijn pot met teer opnieuw te vullen.

Schipper Eriksz glimlachte. Het oog van de meester maakt de paarden vet en doet de knechten werken.

De volgende dag zat hij weer onder de palmen en de derde dag ook. Hij bleef toezien.

De Sint Pieter was nu snel gebreeuwd en had zijn nieuwe pak van verse teer gauw aan. De dam van het droogdok werd weer doorgestoken. Het water stroomde toe. De vloed hief de Sint Pieter op. Het schip ging ten anker in de ruime baai, die de natuurlijke haven van het eiland was.

'Morgen varen we,' zei schipper Eriksz, 'zodra het licht wordt anker op.'

10 De overval

Die nacht werd Woeltje wakker. Hoorde hij riemen plassen? Het zou verbeelding zijn dacht hij. En als er wel een boot aan kwam dan een met eigen volk, want anders had de wacht natuurlijk wel alarm geslagen. In elk geval had hij er niets mee uit te staan. Hij had geen wacht en mocht dus slapen. Hij legde zich op het andere oor.

Maar even later lag hij weer met open ogen op zijn rug te luisteren. Er klommen mensen langs een touwladder bij de scheepswand op. Sluipende stappen gingen over het dek. Was er dan toch onraad? Ach wat, onraad? Welk onraad zou er kunnen wezen op het eiland van de Prins? En als er onraad was, dan sloeg de wacht immers alarm. Het waren stellig een paar bootsgezellen, die moeilijk hadden kunnen scheiden van het paradijs, en zich verlaat hadden bij zwaar bruin bier of sterk gegiste wijn. Hij dook onder de dekens, want hij wou slapen. Morgen zou het vroeg dag zijn...

Een pistoolschot! Wapens kletterden! De mannen in het vooronder vlogen uit hun kooien. Woeltje zat rechtop in zijn bed. Hij merkte niet eens dat hij zijn hoofd tegen een balk stootte. Dit was een droom.

Maar twee vuurroeren staken dreigend door de koekoek en in het trapgat glinsterde het staal van pieken. Een stem gelastte: 'Handen op of er wordt geschoten!'

Toen gingen de handen omhoog. Al het volk in het vooronder stak ze op. Twintig stoere kerels, die, als ze rapier, pistool of handspaak in hun vuist hadden gehad, elke rover zouden hebben neergeslagen, gaven zich weerloos over. Ze konden niets. Ze waren in hun slaap verrast. Twee roeren en twee pieken hielden twintig mannen in bedwang.

"Hoe kan dat nou?' vroeg Woeltje fluisterend aan een makker. 'Hoe is dit mogelijk dat die kerels ons zo maar overvallen? Waar was de wacht?'

'Kiezen op mekaar!' klonk het bevel van boven bij het trapgat. Eén voor één moesten de bootsgezellen zich kleden. Eén voor één werd hun gelast het trapje op te gaan. Met verbeten koppen en verwrongen trekken gingen ze, onwetend wat op het dek hun lot zou zijn. Als Duinkerkers een koopvaardijschip overvielen, maakten ze met de bemanning altijd korte metten. Berbers deden dat ook. Wie hadden deze overval gepleegd? De inboorlingen van het Prinseneiland niet. Het moesten vreemdelingen zijn, die plotseling opgedoken waren, piraten van de Afrikaanse of de Amerikaanse kust of van een eiland in de Zuid-Atlantische Oceaan. Zouden zij zachter handelen dan Duinkerkers en Berbers?

Woeltje moest lang wachten in het vooronder. Haast alle anderen gingen aan hem voor. Hij moest maar blijven staan met de handen omhoog. Loodzwaar werden die opgestoken handen en ze gingen prikken, omdat het bloed was weggevloeid. De onzekerheid omtrent zijn aanstaand lot deed zijn hart bang kloppen. Zouden de rovers hen allen doden, hem ook? Zou hij van het leven moeten scheiden? Hij dacht aan moeder. 'Houd aan de Here Jezus vast, Aart,' had ze gezegd voor het afscheid. Daarop had hij ontroerd geknikt. 'Ja, moeder.' Maar naderhand had hij er weinig aan gedacht. Nu bad hij: 'Here Jezus, red mij.' Maar bang was zijn hart. Ik lijk niets op die mensen, die mannen en vrouwen, die zingend naar de brandstapel zijn gegaan, verweet hij zichzelf. Die martelaars verlangden naar de hemel; zij wisten dat het daar schoon en heerlijk was. Hij wist dat ook. Moeder had hem ervan verteld, en meester Schrijver. Maar hij verlangde er niet naar. Hij wou blijven leven. Hij vreesde voor de dood...

Woeltje luisterde naar de geluiden op het dek. Geen schoten hoorde hij, geen kreten, geen geplons van lichamen, die in het water stortten. De voetstappen van de mannen, die het trapje opgeklommen waren, gingen alle naar het voordek. Werd het dan geen sterven? Lieten de piraten hen in het leven?

Toen Woeltje eindelijk als een van de laatsten uit het trapgat klom, klopte zijn hart weer wild van angst. Hij stond temidden van een troep piraten, woeste kerels met gele gezichten, zwarte kroeskoppen en dikke lippen. Het waren geen negers en ook geen Europeanen. Mestiezen waren het, begreep Woeltje, halfbloeden, van Portugese vaders en zwarte moeders, wild volk, dat sommige eilanden in die buurt van de Afrikaanse kust bewoonde. Hun bovenlijven waren bloot, zij droegen lange messen en pistolen in hun gordels, sommigen hadden een vuurroer in de vuist. Ze bonden hem met grof touw, dat om zijn polsen knelde, en dreven hem daarna naar het voordek, waar al zijn makkers uit het vooronder stonden, en ook bootsman Janus, de stuurman en de schipper, allen met gebonden handen.

Toen alle Hollanders op het voorkasteel bijeengedreven waren, wilden de geelvinken gaan varen, kon men zien. Zij dansten bij het gangspil, liepen op de kampanje en bij de zeilen heen en weer. Ze wilden het anker winden en de zeilen hijsen. Bij de vallen stonden ze, trokken nu aan deze, dan aan die lijn, delibereerden lang en luid en sprongen zenuwachtig heen en weer. Een paar werden in de mast gejaagd om de razeilen bij te zetten. Een enkel doek kroop scheef omhoog, maar stortte gauw weer neer. De vallen raakten in de knoop. Scheldend riep de roverhoofdman zijn mannetjes weer naar beneden. Toen kwam hij op de gevangen schepelingen af en liet zes bootsgezellen de handen vrij maken. Zij moesten de zeilen hijsen.

De mannen weigerden. De roverhoofdman dreigde hen met het pistool dat hij aan zijn gordel droeg. Het hielp niet. Stug stonden ze op het dek, zonder een vinger te verroeren. Voor die rover in de mast klimmen, dat vertikten ze. Ze deden het zelfs niet toen de geelvink zijn haan liet klikken.

Doch schipper Eriksz gaf een wenk: doe het maar. En toen gingen ze de mast in, omdat hun eigen schipper het hebben wou. Het anker werd gewonden en de zeilen gingen op. De Sint Pieter stevende de baai van het Prinseneiland uit... oostwaarts. Naar de Afrikaanse kust in plaats van naar Brazilië.

'Daar gaat ons paradijs,' verzuchtte Krijn Klauwers met een hoofdknik naar het eiland.

"Nou gaan we rechtstreeks naar de hel,' zei bootsman Janus ruw en somber.

Woeltje rilde, toen Janus zo ruw uitviel. Naar de hel? Wat stond hen te wachten als gevangenen van deze woeste kerels? Was hun leven vandaag alleen gespaard, opdat ze straks gemarteld zouden worden?

Het schip van de zeerovers voer achter de Sint Pieter aan. Het was een notendop in vergelijking tot de fluit en volstrekt niet zwaar bewapend. Een paar lichte stukjes staken boven de verschansing uit. Ergernis vlamde op in Woeltje toen hij zag door welk een simpel scheepje zij waren overrompeld. En daar zaten mestiezen op, half negers, half Portugezen. Zulk volk had Nederlanders kunnen overmannen. Woeltje beet op zijn lippen van woede; hij rukte aan zijn boeien. Als hij vrij geweest was, hij zou die kerels...

Maar hij was niet vrij. Hij was gevangen en kon geen vin verroeren. En zijn makkers waren er even kwaad aan toe als hij. Dicht bij Woeltje op een tros, zat schipper Eriksz, ook met de handen op de rug geboeid. Woeltje keek naar hem. Hoe rustig zag de schipper er uit. Zo kalm alsof er niets gebeurd was. En voor hem was deze overval toch nog veel erger dan voor Woeltje, erger dan voor alle anderen. Hij was de baas aan boord. Hij had de Sint Pieter als schipper door duizend gevaren heengevoerd. Dwars door een vloot Duinkerkers had hij menigmaal zijn schip bestuurd. Spanjaarden en Portugezen hadden hem wel nagezeten. Nooit hadden ze hem gekregen. Als hij zijn belagers niet ontlopen kon, had hij met hen gevochten en zijn dek had wel van bloed gedropen. Maar zich overgegeven had Barent Eriksz nooit. Altijd had hij zijn tegenstanders met bebloede koppen af doen deinzen. En nu... nu was hij overvallen in zijn slaap. Overmand, voordat hij tegenweer had kunnen bieden. Dertig geelvinken hadden hem dat geleverd met een luizig scheepje, dat geen postuur was voor zijn groot en welbewapend schip, dat een bemanning had van zesendertig koppen.

Hoe was dat mogelijk? piekerde Woeltje, hoe was het mogelijk dat de rovers aan boord waren, voordat er alarm geslagen was. Had de wacht geslapen? Wie waren er op wacht geweest?...

Een paar roven vroegen iets aan schipper Eriksz. De schipper wees naar Krijn. Toen maakten ze diens boeien los en Krijn wees hen naar Woeltje. Ook Woeltjes handen werden los gemaakt. Zij moesten samen eten koken voor de gevangenen en voor de prijsbemanning, die op de Sint Pieter was gezet.

Woeltje sloeg zijn armen wijd uit toen hij vrij was. Nu voelde hij zich weer sterk en dadelijk broedde hij op plannen voor bevrijding. Toen hij samen met Krijn een paar kippen zat te plukken voor de soep, praatte hij er met hem over. 'Wij hebben messen,' fluisterde hij. 'Daar moesten we de touwen van de anderen mee doorsnijden.'

'Wanneer wou je dat doen?' vroeg Krijn op zijn beurt en hij keek naar de twee piraten, die met het rapier in de vuist bij de gevangenen op en neer liepen; hij keek ook naar twee anderen, die met het geweer in de aanslag op de kampanje stonden, gereed tot schieten zodra er op het voorkasteel of in het kuildek iets verdachts gebeurde.

Woeltje begreep wel dat het nu niet kon. 'Vanavond, als het donker is. Ik kan sluipen als een kat.'

Krijn glimlachte meewarig. 'Vanavond zitten wij allebei weer in de boeien, m'n jongen. Nee, dat wordt niets.'

Woeltje zweeg. Hij begreep dat dit niet ging, maar hij zon op andere middelen. Zij moesten vrij. 'Als we,' opperde hij, 'iets in hun eten deden, een slaapmiddel, vergif als het nodig is.'

Weer schudde Krijn het hoofd. 'Daar waken zij wel tegen.'

Toen hij geen uitweg tot ontkoming vond, ging Woeltje piekeren over de oorzaak van de ellende, waarin zij waren geraakt. Hoe was het mogelijk dat dit hun overkwam?

'Wie heeft ons dit geleverd?' vroeg hij Krijn.

De kok knikte in de richting van de gevangenen, die op het voordek in de boeien zaten, maar Woeltje kon niet zien wie hij bedoelde.

'Hem,' zei Krijn daarop en zijn mes wees in de richting van een jongen, die apart stond met de rug naar de anderen en het hoofd gebogen. Het was Jaap Leffers.

Woeltje schrok. Had Jaap hen allen uitgeleverd aan de rovers!

'Hoe kon dat?' vroeg hij.

'Hij had de wacht aan dek,' vertelde Krijn. 'Toen de piraten ons overvielen lag hij te slapen op een tros.'

Woeltje bruiste van woede. De kwelduivel, die hem op alle reizen het leven zuur had willen maken, die hem ook op deze reis vaak had gesard, was dus de schuld, dat de Sint Pieter in 's vijands handen was en dat zij allemaal gevangen zaten en wie weet welk wreed lot tegemoet gingen. De ogen van wrok en woede brandend, plukte Woeltje verder aan zijn kip. Toen hij het eten bij de gevangenen moest brengen, liep hij Jaap voorbij. Aan de oorzaak van hun aller ongeluk gaf hij geen eten.

Schipper Eriksz zag het. Hij riep hem aan. 'Woeltje, je hebt er een vergeten.'

'Die krijgt van mij geen eten,' gaf Woeltje nijdig antwoord. 'Hij heeft er ons allemaal ingedraaid. Aan de ra moet hij.'

'Ben jij geroepen om te straffen, Woeltje?'

De scheepsjongen keek verwonderd naar zijn schipper. 'Nee, maar...'

'Dan moet je je daar niet mee bemoeien,' wees de schipper hem terecht. 'Breng hem eten!'

Toen bracht Woeltje ook Jaap Leffers eten.

'Dank je,' murmelde deze met gebogen hoofd.

'We hebben het al zuur genoeg,' zei de schipper toen Woeltje kort daarop zijn lege schaaltje haalde. 'Wij moeten elkaar het leven niet nog zwaarder maken.'

Woeltje gromde, zo vergevend was hij niet gezind. Dat hij de piraten met het voedsel niet een poets kon bakken bleek al gauw. Zij wilden eten uit dezelfde pot als de gevangenen en zij begonnen pas, nadat de Hollanders aan het eten waren. En van sluiptochten in het duister kwam ook niets terecht. Na het eten gingen Woeltje en Krijn weer in de boeien en tweemaal daags was er controle of alle knevels stevig zaten. Woeltje begreep dat er van ontvluchten tijdens deze reis niets zou kunnen komen. Zelfs als het zou gelukken de prijsbemanning van de Sint Pieter onschadelijk te maken, dan waren ze nog niets gevorderd, want in het kielzog van hun eigen schip voer de schuit van de piraten en daar stonden de stukken geladen en gericht, terwijl op de Sint Pieter de sluitstukken van de kanonnen waren weggenomen.

De beide schepen bleven bij elkaar. Op de Sint Pieter brasten leden van de eigen bemanning de zeilen, wanneer hij door de wind moest. Zij hingen de bonnetten uit, wanneer het stiller werd, en namen ze weer in, wanneer de wind aanzwol. Ze zwabberden het schip en Krijn en Woeltje kookten dagelijks het eten. Dit ging zo dagen achtereen, totdat er land kwam aan de kim. Toen zij de vorige maal land ontdekten, was dat een verlossing. Zij kwamen in het paradijs, nadat ze de dood ternauwernood ontlopen waren. Het land, dat zij nu naderden, zou een hel voor de gevangenen zijn.

Het was een eiland. San Thomé, zei schipper Eriksz. Toen de schepen de haven binnenliepen waren de San Thoméërs als bezeten. Een Hollands schip door een Thomese bodem buitgemaakt! Zó'n prijs had hun volk nog nooit genomen. De vrouwen dansten. Er werd gezongen bij rinkelende tamboerijnen. Nadat de gevangenen aan wal gebracht waren, liepen ze tussen een haag van uitgelaten volk door, dat joelde en juichte om deze buit. Meisjes staken de tong uit naar de blanke slaven, oude vrouwen spuwden, kinderen gooiden hen met steentjes.

Zij werden langs het gouvernementsgebouw geleid, op welks hoge stoep de heerser van het eiland stond, een Portugese avonturier, die zich koning van San Thomé liet noemen. Hij droeg een blinkend kuras met een brede sjerp en op zijn hoofd had hij een kroon van goud. Een jonge negerin, even opzichtig gekleed en met dikke parelsnoeren om de hals, stond naast hem en onder aan de stoep was zijn lijfwacht opgesteld, donkere kerels met lange lansen. De vorst van San Thomé zag uit de hoogte op de geboeide Nederlanders neer. Hoog en laag liet blijken dat zij de Hollanders haatten en verachtten.

Het einde van de smadelijke gang was een kamp, omringd door een hoge muur van klipstenen en afgesloten door een ijzeren hek. Bij de ingang stonden gewapende soldaten en op de muur liepen wachters met het vuurroer in de vuist.

In het kamp liepen gevangenen rond. De meesten waren negers, maar er waren ook blanken. Er waren kleine kereltjes bij met donkere ogen en zwart haar: stellig Fransen. Er liepen ook enkele lange blonde mannen.

'Hollanders?' vroeg Woeltje aan Krijn, die naast hem liep.

Doch ze spraken Engels.

De gevangenen werden naar twee hutten gevoerd, donkere hokken, zonder ramen en met lemen vloeren. Dit waren hun verblijven in het slavenkamp van San Thomé.

11 In het slavenkamp van San Thomé

Bij de aankomst in het gevangenkamp werden de boeien van de mannen losgemaakt. Ze waren nu zo welbewaakt dat kneveling niet meer nodig was. Veel polsen waren ontveld en gezwollen door het lange knellen van het touw, en de gewrichten, zo lang in één houding gedwongen, waren stijf. Woeltje sloeg zijn armen wijd uit om zich te rekken: 'Gelukkig, dit wordt tenminste beter.' Krijn zag hem aan. Het leek of hij wat wilde zeggen, maar hij zweeg.

'Wat was er?' vroeg Woeltje.

Krijn zuchtte. 'Dacht je dat het beter werd? Wij zijn slaven, jongen. Er staat ons niet veel goeds te wachten.'

Het begon die avond al bij de maaltijd. Aan boord hadden zij steeds goed gegeten. Krijn had gekookt en daartoe vrij beschikt over de verse voorraden, die op het Prinseneiland waren ingeslagen. Nu werd het eten hun gebracht.

'Varkensvoer!' riep Woeltje uit toen hij het zag. Dit was hetzelfde eten als hij destijds voor de varkens op de Sint Pieter had klaar gemaakt: mais, aangelengd met water. Alleen waren de emmers, waarin het gebracht werd, veel vuiler dan aan boord. De mannen van de Sint Pieter weigerden de zwijnendraf te eten. Een enkele, die een hap probeerde, hield vol walging op. Onaangeroerd bleven de emmers staan. Toen kwamen weldra andere gevangenen aangelopen, negers, blanken ook. Fransen, die thuis op hun schepen zo'n fijne keuken hadden, bedelden om een beetje maispap. Zelfs trotse Engelsen vroegen of zij mochten eten. En toen de Nederlanders hun de rommel schonken, vielen zij er op aan als uitgehongerd wild.

'Zo doen wij straks ook,' voorspelde Krijn, wijzend op een neger, die gulzig schrokte in het varkensvoer.

De volgende morgen — het was een nacht geweest van weinig slaap in de bedompte hutten — werden grove bollen uitgereikt, van maismeel gebakken, hard als steen. De ouderen onder de mannen van de Sint Pieter lieten de maaltijd weer voorbijgaan. De jongeren hadden honger, nu het zo lang geleden was sinds zij aan boord voor het laatst gegeten hadden. Zij zetten hun tanden in de harde korst en spoelden het droge, smakeloze brood met water weg. Daarna werden zij weggeleid, het bos in. Zij moesten bomen rooien.

Dit was vreemd werk voor zeelui. Hun ruggen deden weldra pijn van het bukken; hun handen schrijnden van het hanteren van bijlen en houwelen. Aldra moest iemand rusten om een beetje op verhaal te komen. Maar dat duldden de bewakers niet. Een zweep knalde. De geslagene gilde van pijn.

Dit prikkelde de anderen. Een makker werd afgerost en zij waren niet meer geboeid, zij waren zelfs niet ongewapend. Bijlen en houwelen hadden zij, geduchte wapens in de hand van mannen, gewoon met handspaak en met enterbijl te vechten. Konstabel Lauw vloog met opgeheven bijl op de beul af, die zijn makker had geslagen.

'Niet doen!' riep bootsman Janus, maar Lauw luisterde niet. Hij stoof vooruit en de beul werd bang; hij deinsde achterwaarts. Dit maakte de zeelui overmoedig. Anderen hieven hun bijlen tegen de bewakers op. Woeltje rende naar schipper Eriksz, die verderop werkte. 'Schipper, laten we ons vrij vechten; laten we...' Zijn woorden braken door een schot. Konstabel Lauw sloeg wild met de handen in de lucht; zijn bijl ontviel hem en hij tuimelde dood neer.

Verscheidene hanen klakten, vele roeren waren op de Hollanders gericht; een afdeling soldaten drong door het struikgewas naar voren.

'Jongens houdt op! gaat aan je werk!' bezwoer schipper Eriksz zijn mannen.

Ze deden het, begrijpend dat opstand hun aller dood zou zijn. Maar de haat tegen de slavernij schoot wortel. Die avond bleef de maispap weer onaangeroerd. Men kon niet eten, nadat een makker uit hun midden weggeschoten was en zij op het bitterste ervaren hadden dat zij slaven waren. Weer kwamen de andere gevangenen gulzig van hun eten schrokken. Het was de laatste keer. De derde dag sjokten de mannen van de Sint Pieter willoos tussen hun drijvers naar het werk. Door zweepslagen gedreven hakten en groeven zij, zonder dat een van hen een wapen ophief of een protest dorst laten horen. En 's avonds aten zij de vuile emmer zwijnendraf tot op de bodem leeg. Als de zweep steeds knalt, de haan van een vuurroer telkens klakt, een wrede hand steeds drijft en jaagt, vervalt een fier mens tot de schuwheid van een dier.

Woeltje had voortdurend een knagend gevoel van honger in het lijf. Als hij niet af en toe een kokosnoot had kunnen plukken en wortels in het bos gevonden had, hij zou van uitputting zijn neergevallen. De bosvruchten hielden hem en de andere gevangenen op de been, maar ook niet meer dan dat. Als zij na het zware werk in het bos naar het kamp geleid waren en hun walgelijk maal van mais gegeten hadden, vielen zij uitgeput op hun slaapmatten neer. Niemand had meer lust om iets te doen. Werken, eten, slapen. Zoals een werkpaard zijn dagen doorbrengt, deden zij het. Maar een paard heeft nog dagen, waarop het in de weide rondloopt, waarop het zich, nadat het zich de buik heeft volgegeten aan het malse gras, kan laten rollen. Zo'n paard draaft van wellust, zodat de zwarte kluiten hoog opspatten, en het hinnikt van plezier. De gevangenen van San Thomé hadden om te rusten alleen hun sombere hutten, waar de zon de ganse dag op stoofde en waarbinnen het des avonds en des nachts altijd broeierig warm was.

Het werd nog erger. Toen de natte moesson kwam en de regen even overdadig neerplaste als indertijd op de Sint Pieter, gingen de slaven op de weg tot aan hun knieën door het water en vonden zij onder hun werk in het bos geen andere bescherming tegen de regen dan het bladerdak, dat weldra lekte. Ze werkten hele dagen in doorweekte kleren en legden zich 's avonds op hun slaapmat neer in een hut, waar het water langs de wanden droop en door een slecht sluitend dak naar binnen sijpelde. Bij zoveel nattigheid klaagden de ouderen over pijn in hun leden.

Op een avond kon bootsman Janus, toen hij wou opstaan na het maismaal, zijn rug niet rechten. Als een oud mannetje, zich steunend aan banken en tafels, strompelde hij naar zijn bed. De volgende morgen lag hij als een blok. Hij kon niet opstaan; hij kon zich zelfs niet keren van de ene zij op de andere. Het was spit. Er kwamen er weldra meer die niet konden staan of gaan.

Toen op de zware regens felle zon volgde, droogden grond en hutten ras en was Janus gauw weer boven Jan. Ook bij de anderen hielden de klachten over zere ruggen en pijnlijke gewrichten op. In de tropen is er echter altijd wat, dat blanken plaagt. De regens en de zon hadden de gewassen op het eiland weelderig op doen schieten; ze hadden ook de insecten doen vermenigvuldigen. Onder de arbeid in het bos zoemden de muskieten om hun oren; als ze een ogenblik rustten om hun harde, droge brood te eten, wolkten de vliegen om hen heen en staken met hun giftige angels. Ook 's nachts lieten de muggen hen geen rust. Zij kregen grote bulten in 't gezicht; armen en benen waren rood gezwollen.

Op een morgen had de timmerman geen trek in eten. Hij was rillerig en lusteloos. Moeilijk strompelde hij met de anderen mee naar het bos. Traag hanteerde hij, die anders een der flinksten was, zijn bijl. De drijver schold op hem en sloeg hem met de zweep. De timmerman probeerde voort te werken. Als hij opgaf, zou de zweep weer striemen en misschien het pistool gaan spreken. Maar zijn bijl viel uit zijn handen; hij wankelde zelf ook en viel. Krijn Klauwers knielde neer bij de timmerman, die klappertandde terwijl zweet hem op het voorhoofd parelde.

'Wat is het?' vroeg Woeltje ontsteld.

'Malaria,' zei Krijn. 'Hij is de eerste. Er komen er wel meer.' Krijn vroeg de drijvers of de zieke naar het kamp gebracht mocht worden, maar zij weigerden het ruw. Het was al mooi genoeg dat deze slaaf niet langer werkte; er hoefden geen anderen uit te vallen om hem weg te brengen. En toen Krijn en Woeltje bij de zieke bleven knielen om hem wat water in de verdroogde mond te gieten, knalde de zweep dreigend.

Dof klonken de slagen van bijlen en houwelen en krakend spleet het hout, terwijl de zieke op het mos lag, klappertandend van de koorts, versmachtend van de dorst. Niemand reikte hem echter water, niemand mocht dat doen. Een zwerm muskieten zoemde om zijn hoofd en stak hem in het gezicht, in armen en in benen, 's Avonds werd hij op een baar van takken door vier mannen naar het kamp gedragen. Hij gloeide van koorts en praatte wartaal. De volgende dag waren er drie lijders aan malaria en 's daags daarop wel tien. Binnen een week lagen beide hutten vol zieken en begrepen zelfs de slavendrijvers dat het afgelopen was met het werken in het bos. De mannen, die nog op de been konden blijven, hadden hun handen vol aan het verplegen van hun makkers. Woeltje, een van de weinige gezonden, haalde water en liet de zieken drinken. Hij bette gloeiende voorhoofden en klamme handen. Krijn, die de hoofdverpleger was, prees hem omdat hij het uitstekend deed. Die lof deed Woeltje goed. Ze was een tegenwicht tegen de angst, die hij verduurde als de ogen van sommige zieken wild gingen rollen en zij woeste wartaal spraken.

De timmerman was er na tien dagen slecht aan toe. De koorts schokte zijn lijf; zijn ogen brandden in een hol gelaat; wild sloeg hij dikwijls met zijn armen. Op een keer dat Woeltje hem wat water tussen de vege lippen wilde gieten, sloeg hij de beker weg en vloog gillend overeind. Woeltje probeerde hem te sussen, maar de zieke, die zo pas geen kracht had om een kroesje water op te heffen, smeet hem op zij en sprong zijn bed uit. Woeltje stond versteend van schrik. Krijn Klauwers evenwel schoot toe. Hij hield de zieke in bedwang en schoof hem naar zijn bed terug. Daar stortte hij ineen. Zo rood als hij daareven was, zo grauw zag hij er thans uit. Zo sterk als hij pas leek, zo doodzwak was hij nu. Op de felle opflikkering van krachten volgde een ineenstorting. Hijgend, reutelend, ging de adem. In een machteloze poging om de benauwdheid af te weren, grepen de handen naar de borst; het lichaam schokte.

'Hij sterft,' fluisterde Krijn Woeltje in.

De jongen huiverde.

Het liep snel af. De zieke kon zijn handen nauwelijks meer bewegen; het reutelen werd zwakker, een snik en daarna stilte. Krijn drukte de leden over de verstarde ogen toe.

De volgende morgen stonden al de gezonde leden van de bemanning van de Sint Pieter bij een grafkuil in een hoek van het kamp. Het waren er twaalf van de zesendertig. De anderen lagen met koorts in de hutten. De schipper las een paar teksten uit de Bijbel. Van het leven, dat broos is als een bloem. En van de heerlijkheid, die God bereidt aan allen, die in Christus sterven. Daarna werd het lichaam van de makker in de kuil gelaten. Met z'n twaalven wierpen zij aarde op de kist, totdat een heuveltje op het graf verrezen was.

Toen zij teruggingen, achter schipper Eriksz, keek Woeltje achterom. Twee grafheuveltjes waren er nu in de Hollandse hoek van het gevangenkamp: dat van Konstabel Lauw en het verse van de timmerman. Hoeveel zouden er komen? Er lagen nog vijf zieken te wachten op de dood. Ach, was het niet het beste maar te sterven? Lauw kreeg nu geen zweepslagen meer van een wrede drijver. De timmerman zou niet meer gedwongen worden met een ziek lichaam zwaar te werken. Wie dood was, was geen slaaf meer. Liever dood dan slaaf...

Maar doodgaan is ook God ontmoeten. Doodgaan is ook gericht. Woeltje huiverde. Hij was blij dat Krijn hem riep om hem te helpen bij het verzorgen van de zieken.

Met de natte moesson week de ziekte. Vijf Hollandse gevangenen waren eraan bezweken. De anderen herstelden. Het werk in het bos begon weer. De eentonige tredmolen van werken, eten, slapen ging weer draaien, ofschoon hij af en toe voor sommigen werd onderbroken door een nieuwe aanval van malaria. Elke morgen togen de gevangenen naar het bos; de ganse dag hakten en groeven zij. Des avonds aten zij hun varkensvoer en daarna vielen zij als blokken op hun slaapmat neer en sliepen tot het knallen van de zweep der drijvers hen weer wekte.

Na een dag van zwaar en moeilijk werken werden de gevangenen weer naar hun kamp teruggebracht. Ze sjokten langzaam met gebogen hoofd. Woeltje hobbelde achter in de rij. Zijn rug deed pijn; zijn slapen klopten; zijn benen waren schrikkelijk moe. Voor een jongen van dertien jaar wordt, vooral bij slechte voeding, bomen rooien op de duur te zwaar.

De weg uit het bos naar het kamp liep naar beneden. Men kon van een hoek het eiland in zijn breedte overzien: het dorp, het strand, de zee. Bloeiende tuinen waren op de voorgrond; de witte huizen lagen als verstrooide dobbelstenen tussen het groen. Blauw ribbelde de oceaan. Te Magasant en op het eiland van de Prins was Woeltje blij-verwonderd blijven stilstaan bij zo'n uitzicht. Hier had hij in het begin dikwijls gekeken naar hun schip. De hoge masten van de Sint Pieter, die in de haven lag, staken boven alles uit. Als zij daar konden komen! Als ze het anker konden hieuwen en de zeilen hijsen! Hij had er over gesproken met Krijn Klauwers, maar de oude kok had het hoofd geschud. 'Hoe kunnen we hier vluchten?' vroeg hij. 'We worden dag en nacht bewaakt. Bij de eerste stap die we zouden doen om weg te komen, worden we neergeschoten, zoals Lauw.'

Woeltje kon het niet tegenspreken. Hij zag ook geen uitweg. Maar hij praatte er toch met de schipper over. Schipper Eriksz wist zoveel. Misschien wist hij ook raad om uit dit slavenkamp verlost te worden.

De schipper was niet bot afkerig van een poging tot ontvluchting. Maar hij vond het te vroeg. 'Op het ogenblik kan het nog niet,' zei hij. 'Misschien later.' Later... Woeltje had zich vastgegrepen aan een kleine hoop. Maar toen hij een week daarna aan Eriksz vroeg: 'Zou het nu gaan, schipper? Zouden we het nu proberen?' schudde die het hoofd.

'Nog lang niet, m'n jongen, nog lang niet. We moeten veel geduld hebben.'

Toen was Woeltjes hoop gebroken. Er kon niets van vluchten komen. Voortaan keek hij niet meer naar de Sint Pieter in de baai. Hij wou niet kijken naar hun schip, dat zij toch nooit bereiken konden. De weg van het werk naar het kamp liep hij net als de anderen met gebogen hoofd, moe en moedeloos. Wat geeft een slaaf om uitzicht over bos en zee? Voor hem is alles grauw.

De zon ging dalen. De lucht werd in het westen vlammend rood. De zee vonkte in die gloed. Warme glansen legde het late licht op de huizen van het dorp. Woeltje zag er niets van. Hij telde de voetstappen en rekende hoe lang het nog zou duren, eer hij zou mogen rusten op de ruwe bank, die voor de hut stond; hoe lang hij nog zou moeten wachten op de schotel mais, die hij eens had veracht en waarnaar zijn lege maag nu hunkerde. In de bomen snaterden apen. Woeltje keek er niet naar op. Een slaaf verliest alle ambities; een jonge slaaf vindt zelfs in apen geen plezier.

Weer hoorde hij een aap. En nu keek Woeltje toch even op. Dat was geen lachen van die aap. Het was klagelijk schreien. En dáárvoor is een slavenoor wel open. Hij zag de aap op een klipsteen, vlak naast de weg, en het verwonderde hem dat het dier daar bij hun nadering bleef zitten. Apen waren anders altijd schuw; bij de nadering van mensen klommen zij in de bomen; hun grimassen maakten zij steeds op een veilige afstand. Maar weldra zag hij dat er wat aan schortte. Het dier wou weg, de bomen in. Maar het kon niet. Angstig kroop het over de klipsteen. Woeltje zag een paar bebloede pootjes. De anderen hadden de aap ook ontdekt. Jaap Leffers, die vóór Woeltje liep, sloeg met een stok naar het gewonde dier. Toen ging het bloed van Woeltje koken. Hij gaf Jaap een opstopper dat die voorover tuimelde en sprong naar het aapje om het te grijpen.

De zeep van de drijver knalde. Geen gevangene mocht uit het gelid. Maar Woeltje was alweer in de rij terug, de aap in zijn armen. En nu voelde hij geen moeheid meer. Hij vergat zijn honger zelfs. Hij droeg het zware dier de verre weg tot aan het kamp en daar deelde hij zijn schrale kost met het uitgehongerde beest. Daarna gingen Krijn en hij naar de bebloede pootjes kijken. Er waren twee gebroken.

'Spalken,' zei Krijn en samen bonden ze de pootjes elk op een plankje vast.

De volgende morgen bleef de aap in de hut en onder het werken gelukte het Woeltje wat noten te verzamelen. Daaraan liet hij de aap knabbelen toen ze 's avonds weer in het kamp terug waren. Dankbaar kwispelde zijn lange staart.

De pootjes heelden snel. De spalkverbanden konden er weer af. Het duurde niet lang of de aap liep weer elastisch. Hij klom in de bomen, palmde zich van tak tot tak en hing zelfs met zijn volle lichaamsgewicht aan een van de pas herstelde poten, wanneer hij zich liet slingeren aan een boom.

Woeltje had de aap nooit opgesloten. Het dier ging vrij in en uit de hut; het ging ook met de mannen mee naar het bos en het stoeide in de takken van de bomen, die Woeltje en de anderen moesten vellen. Maar 's avonds wipte het altijd weer achter zijn baasje aan, van boom naar boom, en buiten het bos sprong het van steen op steen en rende voor of achter de troep slaven. Het dier was niet bij Woeltje weg te slaan. Onder het avondeten zat het altijd achter hem; als Woeltje at, at Joco ook. Als Woeltje op zijn slaapmat liggen ging, rolde Joco zich in een paar vodden, die hij had opgeduikeld en ging naast hem slapen, 's Morgens stond hij op gelijk met zijn baasje; als die zich waste, stopte ook hij zijn kopje grijnzend in het water, en wanneer Woeltje zijn vingers door zijn haren haalde om zijn pruik een beetje in het fatsoen te brengen, krabde Joco zijn kruin.

Jaap Leffers, die het hoofd al lang weer hoog droeg en zich amper meer herinnerde dat door zijn schuld zij allen slaven waren, plaagde de aap zoals hij het vroeger Woeltje had gedaan. Terwijl het dier aan het eten was, gooide hij met een steen zijn drinkbakje aan gruizels. De aap blies nijdig en dat gaf Jaap nog meer plezier. Hij hoonde Woeltje, toen die het voor zijn beest opnam. 'Soort zoekt soort,' spotte hij.

Maar Joco liet zich niet ongestraft treiteren. De volgende dag zocht Jaap, dorstig geworden onder het werk in het bos, naar zijn waterkruikje. Hij kon het nergens vinden. Op de plek, waar hij het neergelegd had, was het niet meer.

Achter zijn rug begonnen zijn maats luid te lachen. Jaap, kwaad, wou weten waarom dat was. Schaterend wezen ze naar boven. Daar is je kruikje, vrind.'

Op een tak, hoog in de boom, zat Joco met groot vertoon te drinken uit Jaaps kruikje.

Jaap Léffers schreeuwde woedend naar de aap. Joco blies terug en goot meteen het kruikje leeg. Jaap kreeg de straal op het hoofd.

Toen likte Joco zich de baard als om te laten zien hoe lekker het water hem gesmaakt had, en daarna mikte hij het kruikje in een bos stekelige doorns. Briesend drong Jaap daarin om het op te halen. Hij scheurde zich de handen open, liep schrammen op zijn benen op en kreeg ook nog een zweepslag van de drijver, omdat hij zich met een aap bemoeide in plaats van dat hij werkte. Hiermee was Jaap er nog niet af.

Een paar dagen later wou hij juist beginnen aan zijn maispap, toen plotseling een kokosnoot door het dakgat van de hut kwam tuimelen, midden in zijn schotel. Het schaaltje vloog aan gruizels en de maispap spatte hem in het gezicht.

De lui aan tafel hadden schik om zijn verbouwereerd gezicht, dat droop van draf. Van het dak klonk het lachen van een aap. Toen barstte Jaap bijna van kwaadheid. Maar daarmee maakte hij het lachen, zowel op het dak als aan de tafel, slechts des te luider. Elk gunde het de slungel dat hem die kool gestoofd werd. Hij had zelf iedereen getreiterd.

Zelfs gevangen slaven mogen wel eens lachen. Men vergat door Joco's streken voor een ogenblik de ellende.

Maar daarom bleef de honger toch wel knagen en drukte het slavenjuk zwaar op de schouders. Het slechte voedsel verzwakte allen op de duur en het werk, waartoe de zweep hen dreef, werd iedereen te zwaar. Broodmager werden allen; hun fris-bruine zeemanskleur verviel tot een vaalgrauw; zij kregen blauwe kringen onder de ogen. Soms viel een man uit onder het werk, die 's avonds door zijn makkers naar het kamp moest worden gedragen. Dan weer gebeurde het dat 's morgens iemand liggen bleef, die zelfs met de zweep niet naar het werk te drijven was. In enkele maanden stierven er weer drie gezellen. De Hollandse hoek van het slavenkamp telde nu negen heuveltjes.

'Kunnen we niet vluchten?' vroeg Woeltje in deze dagen dikwijls aan zijn makkers. 'Kunnen we er niet vandoor gaan?'

De anderen schudden het hoofd en gaven hetzelfde antwoord als Krijn Klauwers eerder had gegeven. Het kamp had hoge muren en zware hekken en er liepen steeds soldaten. Bij het werk in het bos werden ze voortdurend bewaakt door wachters met het geweer schietvaardig. En als het onmogelijke eens waar zou worden, dat ze uit het kamp ontsnappen of het cordon in het bos verbreken konden, dat ze aan de kust of zelfs aan de haven konden komen, wat dan nog? De Sint Pieter was weg. Zijn hoge masten zag je niet meer in de baai. Toen het schip er nog was, had het misschien, misschien! kunnen gelukken om aan boord en weg te komen. Maar nu was de Sint Pieter weg. Er lagen enkele San Thomese schepen in de haven, met een tuigage waar de Hollanders vreemd tegenover stonden. Met zulke schepen zouden ze zeker niet zo vlug uit de voeten kunnen komen, dat ze niet werden ingehaald.

'Wij moeten het wagen,' zei Woeltje koppig bij alle tegenwerpingen. 'Wat geeft het of we er bij vallen. Hier gaan we immers ook dood.'

Maar er was bij de anderen geen courage meer. Het slavenjuk had hun moed en ondernemingsgeest gebroken. Zij durfden zelfs niet aan hun ketens rukken.

12 Afscheid van een vriend

Woeltje bleef broeien op plannen voor ontvluchting. Hij sprak er nog eens met de schipper over. 'Wij moesten het wagen,' zei hij. 'Als we hier blijven, sterven we immers allemaal. Wat geeft het als een vlucht niet lukt? Dan gaan we gauw dood in plaats van langzaam.'

'Het is toch beter dat de vlucht wèl lukt,' gaf Eriksz ten antwoord.

Woeltje keek zijn schipper aan. 'Wilt u het dan proberen?' vroeg hij verbaasd. Hij dacht dat iedereen te murw geworden was om een poging tot ontvluchting te ondernemen, en dat de schipper indertijd alleen om hem te sussen van vluchten op een later tijdstip had gesproken.

'Natuurlijk,' zei Eriksz evenwel heel stellig. 'Zodra het kan gaan we er vandoor. Maar het is zo ver nog niet.'

Woeltje maakte een luchtsprong. Het zou er dus toch wel van komen.

De schipper legde de vinger op de mond. 'Sssst, mondje dicht! Ook tegen de anderen. Nu en altijd. Ze mogen nooit vermoeden dat we plannen maken. Ze moeten menen dat wij niet aan vluchten denken.'

Van die dag af liep Woeltje rechter op, zwaaide hij de bijl krachtiger en voelde hij zich sterker worden. Deze gevangenschap, dit slavenleven zou niet eeuwig duren. Schipper Eriksz maakte plannen. Hoop doet leven.

Hij keek naar schipper Eriksz, wanneer ze 's avonds aan hun maispap zaten. Hij lette op de schipper, wanneer die voor het naar bed gaan voor de hut zat, in diep gepeins verzonken. Woeltje wou dat hij wist wat er nu in het brein van Eriksz omging. Zou hij het plan voor de ontvluchting smeden? Zou hij nu overleggen hoe ze bij nacht uit het kamp moesten ontsnappen, hoe ze naar de haven zouden sluipen en daar een boot bemachtigen om snel naar zee te roeien, zó snel dat ze bij het opgaan van de zon al uit het zicht van San Thomé waren? Zo kon het, zo moest het, geloofde Woeltje. Zo zou het zeker lukken. En hij hoopte dat de schipper naar hem toe zou komen en tot hem zeggen: 'Vanavond zal het wezen, Woeltje, vanavond gaan we weg.'

Maar dit gebeurde niet; die dag niet en die week niet en de hele maand niet. Avond aan avond zat schipper Eriksz in gepeins en nooit kwam hij bij Woeltje met het verlossende woord: Nu gaat het beginnen! Woeltjes hoop begon weer te verflauwen. De bittere stemming keerde bij hem terug. Ze durfden niet, ze bleven hier maar suffen; ze waren liever slaaf dan dat ze hun huid waagden bij de vlucht. De schipper ook. Ja, de schipper ook. Die had hem maar wat wijs gemaakt toen hij zei: Vluchten, zeker, maar op tijd. Hij beraamde geen plannen om te ontsnappen. Hij zat te suffen, net als de anderen. Woeltje werd kwaad, ook op zijn schipper. Zou hij alleen proberen te ontsnappen? Alleen? Hoe zou een jongen van veertien jaar, die van navigatie geen verstand had, die amper roeien en nog niet zeilen kon, dat kunnen? Nee, de anderen moesten mee. In elk geval moest schipper Eriksz mee. En Krijn toch ook! Natuurlijk, Krijn ook. Hij kon slecht buiten Krijn en Krijn kon even moeilijk buiten Woeltje. Aan boord was dat al zo en in het gevangenkamp nog meer. Krijn moest mee. Maar hoe moest dat nu? Hoe, als schipper Eriksz geen plannen maakte en ten uitvoer bracht? Woeltje piekerde hierover.

Daarna gebeurden er echter dingen, waardoor Woeltje iedere gedachte aan een vlucht verloor.

Er brak een nieuwe ziekte in het kamp uit, die nog heftiger om zich heen greep dan de malaria destijds. Bloedloop was het. De een na de ander werd aangetast. Al spoedig was er geen sprake van dat er nog één man naar het bos kon gaan. De weinige gezonden hadden de handen vol aan het verplegen van de zieken, net als toen met de malaria. En de gevolgen waren ditmaal nog verschrikkelijker. Aan de malaria waren vijf man overleden. Toen de bloedloop enkele weken had gewoed, waren tien nieuwe graven gedolven in de Hollandse hoek van het kamp. Bootsman Janus en de stuurman rustten nu ook onder een kleine grijze heuvel. En hoeveel zouden er nog volgen?

Er lag in deze dagen een zware druk op zieken en gezonden. Zij zagen alleen de dood voor ogen en er was niets om hen op te beuren. Zelfs de aap, die anders door zijn grappen allen schateren deed, treurde. Hij lag onder zijn vodden, zoals de zieken op hun bedden. Wanneer een man van pijn ineenkromp, wrong de aap zich ook. Als de lijder steunde van benauwdheid, steunde Joco eens zo hard.

Krijn Klauwers werd ook ziek. De man, die bij het verplegen van de anderen steeds de leiding had gehad, geraakte zelf te bed en Woeltje stond met een paar andere jongens bijna alleen voor de verpleging. Kinderen moesten mannen helpen; dat was moeilijk. De ganse dag waren zij in de bedompte hutten bij de bedden. Uitgeput en knikkebollend zaten zij des avonds aan de wrakke tafel in het midden van de hut. En dan werden zij nog niet met rust gelaten. Klagend vroeg een zieke zijn kussen op te schudden, omdat hij zo ongemakkelijk lag op het harde stro; een ander smeekte om wat water. En dan schoten de kleine verplegers weer toe om hulp te bieden. Woeltje putte water om een frisse dronk te kunnen geven; hij schudde kussens op en spande al zijn krachten in om het lichaam van een zware man te tillen.

Zelfs 's nachts hadden de jongens geen rust. Nu moesten ze deze en dan die helpen. Deze ingespannen arbeid was voor Woeltje echter nog het ergste niet. Hij tobde. Hij tobde over Krijn Klauwers, die zieker en zieker werd. Woeltje hield van Krijn. Op de eerste reis had de oude kok hem als zijn zeekind aangenomen. Hij had hem tegen kwelgeesten beschermd en door de pokken en mazelen van het zeemansleven heengeholpen. In de zware weken van drijven bij de linie en tijdens de ellende van de gevangenschap had hij hem dikwijls opgebeurd. Geen jeugdig varensgast kon zo'n zeevader hebben als Woeltje had in Krijn.

Het werd al erger met Krijns bloedloop. 'Mijn jongen,' zei hij op een dag, 'het zal gauw afgelopen zijn. Wil jij mijn vrouw m'n groeten brengen als je thuis komt?'

Woeltje slikte tegen zijn tranen toen Krijn dat tot hem zei. 'Niet zo somber,' wou hij troosten. 'Dit valt wel mee. Ik pas toch goed op je. Ik geef je het beste wat ik krijgen kan. Hier, drink eens.' En hij reikte hem een nap met het zachtzoete vocht van de kokosnoot, dat genezend werkt op de ingewanden.

Krijn dronk, maar over Woeltjes woorden schudde hij het hoofd. 'Nee, m'n jongen, dit wordt het eind... Het is niet erg hoor,' liet hij er op volgen. 'Je moet niet denken dat ik bang ben om te sterven.' Een glimlach speelde om zijn ingevallen mond.

Nu sprongen Woeltje de tranen in de ogen. 'Och Krijn, Krijn! Je moet blijven. Ik kan je niet missen.'

Krijn lei zijn magere hand op die van Woeltje. 'Om jou spijt het me wel. Ik zou om jou nog graag wat willen blijven leven. Maar je moet niet menen dat je het buiten mij niet redden kunt. Je bent flink genoeg. Je zult je weg best vinden zonder mij. Als jij straks weer vrij bent...'

'Vrij?' kreet Woeltje wanhopig. 'Vrij? Wij gaan hier met z'n allen dood... En dat is misschien maar het beste ook. Hoe eerder dood hoe beter. Dan ben je uit deze ellende weg.' Hij was volslagen moedeloos.

'Jij komt thuis,' zei Krijn met wonderlijke stelligheid. 'Wil jij mijn vrouw m'n groeten brengen,Woeltje, en zeggen dat het goed was met me, toen ik heenging?'

Woeltje kon alleen maar knikken. Geen woord wou uit zijn mond. Krijns zwakke hand tastte over het dek, naar die van Woeltje, die weer losgelaten had. 'Woeltje, m'n jongen,' zei hij ontroerd, 'voor mij is de strijd voorbij. Ik ga naar Jezus toe. Jij zult nog veel te vechten hebben. Het leven is hier hard en je zult het eenzaam krijgen, nu er zoveel heengaan. Misschien mis je mij ook, als ik je niet meer bij kan staan... Maar Woeltje, je weet toch dat er Eén is, die je altijd helpt en die je nooit alleen laat staan?'

Woeltje snikte. 'Och Krijn, ik kan jou niet missen.'

Nu schudde de zieke ietwat verstoord het ingevallen hoofd. 'Niet op mij zien, Woeltje; op de Here Jezus moet je zien. Hij alleen kan je helpen. Hij kan je er bovenop houden in deze ellende. Hij zal je ook de weg wijzen om hier eens vandaan te komen.'

Toen waren ze beiden een poos stil. Woeltje zat met brandende ogen voor zich uit te staren; Krijn haalde zagend en met moeite adem; het bloed klopte ternauwernood meer in zijn pols. Woeltje zag het laatste glimpje van een blos wegtrekken uit zijn gezicht. Een tijdlang lag hij met gesloten ogen en Woeltje meende dat hij sliep. Doch toen hij voorzichtig zijn hand uit die van Krijn los wilde maken, deed de zieke zijn ogen open. 'Wacht nog ... even,' fluisterde hij moeilijk. 'Het duurt... niet lang meer.'

Woeltje bleef bij het sterfbed zitten.

Toen plooide een glimlach Krijns ingevallen mond. Hij hief zijn beide handen op. Zijn ogen gingen open; een blijde glans lichtte daarin. Hij breidde de armen uit. 'De Here Jezus wacht op mij!' stamelde hij. 'Ja, Heer... ik kom...'

Zijn armen vielen neer. Hij lag stil. De ogen hadden hun glans verloren. Doch om de mond lag nog de glimlach van vrede en geluk.

Krijn Klauwers was gestorven.

Woeltje legde de handen eerbiedig samen op de borst en drukte de ogen toe.

Schipper Eriksz was ook ziek geweest. Enkele weken had hij te bed gelegen, maar zijn sterk gestel had de bloedloop doorstaan. En nu kon hij de leiding hebben bij de begrafenis van Krijn. Klein was de stoet aan het graf. Met de schipper stonden er acht man en daarvan waren er slechts vier volwassen. Met z'n zessen hadden ze de baar gedragen. Eriksz had voorgelopen. Woeltje, die te klein was om te dragen, droeg de slippen. Niemand volgde. Er was niemand meer die volgen kon. Straks zouden er geen makkers meer zijn, om de doden naar het graf te dragen.

Na het gebed werd de ruw-houten kist in het graf neergelaten. Boven de open groeve sprak schipper Eriksz de geloofsbelijdenis. Wonderlijk was het met Woeltje onder het spreken van de schipper. Hij stond aan het graf van Krijn. Nu moest hij toch treuren. Krijn, zijn zeevader, was neergelegd in het graf. In de voorbijgegane nacht had hij niet kunnen slapen van verdriet. En nu... nu Krijn begraven werd, stond hij met het hoofd hoog opgericht, eer blijde dan bedrukt.

'Ik geloof...' klonk krachtig de zware stem van de schipper, 'de opstanding van het lichaam en een eeuwig leven!' Krijn was gestorven. Neen, Krijn was naar de hemel gegaan. Ook dit lichaam, dit oude, in de laatste maanden afgebeulde en uitgeteerde lichaam, dat in het diepe graf lag, zou eenmaal opstaan, zoals de geloofsbelijdenis het zeide, en eeuwig leven in heerlijkheid.

Maar toen hij van de begrafenis terug kwam in de hut, viel de ellende weer op Woeltje. Een man riep om een druppel water; een ander kermde van pijn. Een derde vloekte, omdat hij niet sterven wilde.

13 De vlucht

Met z'n zessen waren ze nog over: schipper Eriksz, drie bootsgezellen, Woeltje en Jaap Leffers. De andere opvarenden van de Sint Pieter waren allemaal aan ziekte of uitputting gestorven. Dertig heuveltjes lagen dicht bij elkander in de Hollandse hoek van het kamp. Op elk heuveltje stond een houten kruis, waarin een Hollandse naam gesneden was: Willem Lauw... Janus Doeken... Krijn Klauwers. Het jaar van hun geboorte stond erbij: de plaats ook, en daaronder: overleden op San Thomé op... in het jaar onzes Heren 1592. Wat het jaartal van het overlijden aanging was het grafschrift van al de dertig overledenen van de Sint Pieter gelijk. Alleen de datum was verschillend.

Langer dan een jaar had de gevangenschap nu reeds geduurd en Woeltje had alle hoop op ontsnapping opgegeven. Hij verlangde er ook nauwelijks meer naar. Murw liep hij in het gareel van werken, eten, slapen. De zweep en de honger dreven hem voort en altijd door werd hij bedreigd door een geweer of ziekte. Hij was gewend geraakt aan het slavenjuk; hij had zich haast verzoend met de gedachte dat hij het z'n leven lang zou dragen. Z'n leven lang... Hoe kort zou het nog wezen. Dertig man waren gestorven binnen het jaar. In het gevangenkamp van San Thomé telt men zijn leven niet bij jaren maar bij weken.

Lang hadden de Hollanders als een aparte ploeg in het bos gewerkt, maar nu hun aantal zo gedund was, werden twee vreemdelingen bij hen ingedeeld. Fransen waren het, die nog maar kort geleden in het slavenkamp gekomen waren, kleine kereltjes met felle ogen en driftig in hun woorden. Het slavenleven had hen nog niet murw gemaakt. Zij werkten flink en waren goede kameraden.

Toen de troep op de avond van de eerste dag, waarop de Fransen samen met de Hollanders hadden gewerkt, naar het kamp terugging, liepen zij naast schipper Eriksz, en de volgende dag opnieuw; ze voerden met zijn drieën een druk fluisterend gesprek.

Die avond in het kamp zag Woeltje dat schipper Eriksz alweer stond te praten met de beide Fransen, die gisteren in hun ploeg gekomen waren. Het verbaasde hem, want de schipper was zeer eenzelvig in de laatste tijd. Hij sprak met niemand, met Woeltje ook haast niet. Hij zat, in de korte uren tussen werken en slapen meest stil te peinzen. Zwijgend at hij en zwijgend zat hij voor de hut, totdat hij slapen ging. En nu stond de schipper te praten met die Fransen. Lang en levendig was het gesprek. De Fransen gebaarden druk, alsof zij iets <i>zeer belangrijks hadden te vertellen en de schipper vroeg met een belangstelling en naarstigheid als Woeltje in lang niet bij hem had gezien. Dit was bijna de Eriksz van de Sint Pieter weer, de man, die overal belang in stelde, die altijd raad wist en immer uitkomst zag, al leek het nog zo bang. Zou — er vonkte plotseling iets in Woeltje — zou de schipper nu toch aan ontvluchten denken? Zouden die Fransen daar een weg voor weten?

De beide Fransen gingen heen en schipper Eriksz zat weer voor zijn hut, verzonken in hetzelfde sombere gepeins van alle avonden. Woeltjes ijlings opgewekte hoop versmolt. Hoe kon hij aan ontvluchting denken! Toen ze met zes en dertig waren was daar niets van gekomen. Hoe zouden ze dan met z'n zessen kunnen gaan? Destijds had de schipper gezegd: als het tijd is, dan gaan we. Maar die tijd was nooit gekomen. En toen Woeltje hem onlangs nog eens aan zijn woord herinnerde, had de schipper zich gemelijk afgewend. Krijns stellige voorspelling dat hij eens vrij zou komen, en dan het bericht van zijn dood aan zijn vrouw zou kunnen brengen,, ging vast niet in vervulling. Woeltje zocht een stuk hout om dat te gaan besnijden. Hij had veel aan houtsnijwerk gedaan in het kamp. Van de dertig grafschriften: Overleden op San Thomé in het jaar onzes Heren 1592... had hij er tien gesneden.

'Woeltje!' riep schipper Eriksz.

Verrast stond Woeltje op. Van zijn bankje voor de hut had de schipper hem nog nooit geroepen. Als hij zo zat te peinzen, had hij voor niemand oog of oor.

'Die Fransen hebben me wat moois verteld,' zei schipper Eriksz op een toon, waaruit alle triestheid was geweken. Wijd gingen Woeltjes ogen open. Wat moois? Wat was er mooier op de wereld dan te ontkomen uit het grote graf van het gevangenkamp van San Thomé?

'Zij kennen de gelegenheid van de Goudkust,' zei schipper Eriksz, geheimzinnig fluisterend, als maakte hij Woeltje deelgenoot van een groot geheim.

Woeltje stond verstomd. De gelegenheid van de Goudkust? Had een gevangene op San Thomé daar iets mee uit te staan? Kon het hem wat schelen, hoe men daarheen moest varen en wat men er kon halen? Hij kon er immers toch niet komen.

'Er is daar goud,' fluisterde de schipper verder, 'er is ook elpenbeen, en de Fransen hebben mij verteld waar de beste baai is, en hoe men varen moet om er te komen. Wij moeten daarheen, Woeltje. Als eerste Hollanders naar de Goudkust.'

'Wij, schipper?' vroeg Woeltje verbaasd. 'Moeten wij de eersten zijn? Maar wij zitten toch op San Thomé! Wij zijn gevangenen.'

De schipper scheen verwonderd over dat antwoord. Hij streek met zijn hand langs zijn voorhoofd. 'Och ja,' zei hij, 'och ja, ik kan begrijpen dat jij daar niet warm voor loopt. Je eerste grote reis is niet aangenaam verlopen. Ik kan begrijpen dat jij niet meer varen wilt, tenminste niet zo ver van huis.'

Nu ging het Woeltje duizelen. Was de schipper door al dat peinzen, door de gevangenschap, door het geknal van de zwepen en het geklak der hanen van de geweren, door het sterven van zo- velen van zijn volk, aan het malen geraakt?

'Niet willen?' riep hij uit. 'Maar schipper, wij kunnen immers niet. Wij zitten hier als muizen in de val. Gevangenen zijn wij, slaven!'

'Maar wij blijven hier niet,' antwoordde de schipper met lichtjes in zijn ogen. 'Wij blijven hier niet. We gaan weg. Eerst naar de Goudkust en dan naar huis. En dan weer naar de Goudkust om goud en elpenbeen te halen. Ik hoop dat het gauw zover zal zijn, Woeltje.'

Woeltje hoorde het in Keulen donderen. Naar de Goudkust... naar huis... goud en elpenbeen... Een slaaf, die zo lang in ellende heeft gezeten, wiens hoop op redding zo dikwijls is beschaamd, wordt overstelpt bij zulke taal. Eén ding slechts had hij goed gehoord. Naar huis, naar huis!

Woeltje sprong op. Zijn lang uitgedoofde hoop, die straks even was gaan gloeien, gloorde krachtig aan, brandde opeens met felle vlammen. Toch ontvluchten! Schipper Eriksz zei het. Toch naar huis!

'Hoe, schipper, hoe?' vroeg hij gespannen. 'Hoe komen wij hier weg, en wanneer zal het zijn?'

Hij popelde.

Schipper Eriksz legde de vinger op de mond. 'Ssst... zwijgen. Aan niemand iets verraden. Morgen hoor je meer.'

Die nacht sliep Woeltje niet. Met een gloeiend hoofd lag hij te draaien op zijn slaapmat. Straks zou hij vrij zijn. Vrij! Vrij!

De bewaking van de Hollandse gevangenen was de laatste tijd verslapt. Nooit hadden ze een poging tot ontvluchting ondernomen en nu hun aantal tot een zesde was geslonken, scheen het overschot zo murw dat er geen gedachte aan ontsnapping meer in hun hoofden kon opkomen. De soldaten van het vaste cordon, dat wacht hield bij de slaven, stonden nu met het geweer in de aanslag bij andere, versere ploegen slaven, waarin het vuur van de opstandigheid nog wel eens oplaaide. Bij de Hollanders kwam af en toe eens een bewaker kijken, maar dikwijls werkten zij ook uren zonder toezicht. Het armelijke overschot van de troep, die in het begin weerbarstig was geweest, was met zweep en snaphaan, door ziekte en ellende, tot slaafse onderworpenheid gebracht.

De dag nadat hij met de Fransen had gesproken, vertelde schipper Eriksz onder het morgeneten dat hij een poging tot ontvluchting wagen wou. 'Als ik het sein geef, moeten we allen tegelijk het werk laten liggen en het bos ingaan.'

'En dan?' vroeg een van de oudere matrozen. 'En dan...?'

'Dan zullen we verder zien,' antwoordde schipper Eriksz rustig. 'Vertrouwen jullie je aan mijn leiding toe?'

Dat deden ze alle vijf.

'Neem dan mee wat je graag meenemen wilt. Maar niet te veel. Onze broodzakken mogen niet opvallen.'

Zij hadden niet veel mee te nemen. Op de Sint Pieter was hun alles reeds ontstolen. Woeltje had alleen een ring en het geldbuideltje van Krijn Klauwers om dat te geven aan zijn vrouw. En de aap had hij...

'Hoe moet het met Joco?' vroeg hij aan schipper Eriksz.

'Thuis laten.'

'Maar Joco blijft niet thuis,' antwoordde Woeltje. 'Hij loopt ons immers altijd achterna.'

'Kan niet,' oordeelde Eriksz. 'Hij zou ons last bezorgen, ons verraden. Dan moet hij worden afgemaakt.'

Woeltje schrok. De aap zat naast hem op de bank en veegde de kruimels uit zijn baard; hij grinnikte naar zijn baasje en knipoogde met zijn ronde oogjes, alsof hij tot Woeltje zeggen wou: Wij blijven altijd samen.

Woeltje streelde het dier.

Schipper Eriksz zag het en werd week. "Houd hem dan maar bij je,' gaf hij toe. 'Zolang hij ons geen last bezorgt, kan hij blijven. Mocht het nodig wezen, wij hebben bijlen bij ons; dan maken we hem een kopje kleiner.'

'Kalm aan,' riep de schipper toen ze opstonden om samen met de grote troep naar het werk in het bos te gaan. 'Niet te druk en niet te blij. Ze mogen aan ons niets merken, 't Kan trouwens best zijn dat we hier vanavond weer terug zijn. Als er onraad is, gaat het niet door. Dan wachten we een dag, een week, een maand, als het moet.'

Naar de laatste woorden hoorde Woeltje niet. Hij wilde er niet van horen. Vandaag ging de kogel door de kerk. Hij zou dit kamp, dit oord van ellende en slavernij nooit van zijn leven weerzien. Hij gruwde van het jaar, dat hij hier had vertoefd. Alleen naar de graven zag hij met weemoed. Dertig kruisen waren er getimmerd, dertig namen erin gesneden van vrienden, die hun leven hier gelaten hadden. Woeltje wou er heen gaan, om voor het laatst bij het graf van Krijn te staan, maar de schipper hield hem tegen.

'Niet doen, het zou aan de bewakers argwaan kunnen geven.'

Ze sjokten naar hun werk, even willoos en gedwee als elke morgen, mannen die de nek gebogen hadden onder het slavenjuk. Niets kon men merken van de spanning, die er in hen leefde. Niets van hun vreugde over de vrijheid, die aanstaande was. Maar hoe moest het gaan, vroeg Woeltje zich af, net als de matroos het straks aan schipper Eriksz had gedaan. Het bos in, best, maar hoe dan verder? Hoe kwamen ze in een schip? Hoe kwamen ze van het eiland weg? Hoe was het mogelijk dat schipper Eriksz thans wel een mogelijkheid zag om te ontvluchten, terwijl het tot dusver nooit gekund had?

Woeltje onderdrukte al zijn vragen. Hij vertrouwde op zijn schipper.

De Hollanders en de beide Fransen werkten met z'n achten als een ploegje apart. Een opzichter kwam die morgen eenmaal langs, keek vluchtig toe, en liep dan door. De Hollanders waren tegenwoordig zijn gemakkelijkste slaven; rustige en ijverige werkers. En deze Fransen schenen van hetzelfde slag. De gewapende macht was op vrij verre afstand, bij een troep negers, die deze morgen tekenen van weerbarstigheid vertoond had.

Op een gegeven ogenblik hield schipper Eriksz op met kappen. De anderen lieten aanstonds ook de bijlen rusten. Zij voelden het, nu zou het zijn.

'Volgt mij!' sprak Eriksz tot zijn mannen. Met de beide Fransen ging hij hen voor het bos in.

Het bos was dicht. Soms moesten ze zich met de bijl een pad kappen. Veel moeite leverde dit niet op, want het hout was licht en zij waren gewoon met de bijl te werken. Maar het was gevaarlijk, want de verse wonden in het kreupelhout gaven een spoor aan de achtervolgers. Het was zaak, spoedig op een pad te komen. De Fransen wisten dat dichtbij een bospad was. Ze vonden het weldra en toen ging het snel voorwaarts.

Het geschreeuw van de drijvers en het knallen van hun zwepen werd allengs doffer; het geklop van de bijlen van de andere gevangenen klonk steeds verder weg. Alarm werd er niet geslagen. De voeten van de vluchtelingen gingen verend over het zachte mos; door de takken van de bomen sprong een aap. Het was Joco, die hen volgde.

De Fransen liepen met grote zekerheid door het dichte bos. Zonder aarzelen kozen zij bij een kruising een nieuw pad. Zij waren blijkbaar goed bekend op San Thomé. De Hollanders volgden hun gidsen op de voet.

Het werd een lange tocht. Zij liepen tot de zon in het zenith stond en nog altijd zagen zij niets dan bladeren en stammen. Slechts eens hadden zij op een open plek terzijde van hun pad wat wits zien schemeren, naar het scheen de muren van een boerderij. Eindelijk werden de stammen toch ijler; fel zonlicht viel door het gebladerte. Ze kwamen aan de bosrand en voor hen lag de zee. De Fransen hadden hen goed geleid. Ze stonden aan het einde van de baai van San Thomé; vlak voor hen dobberde een aantal vissersboten op de kalme deining. Die lagen hier aan het uiterste einde van de baai, vlak bij open zee. En deze boten waren voor een vlucht geëigend. Stevige en snelle scheepjes waren het, die een ferm zeil konden voeren; waar men ook mee roeien kon. Zij hoefden slechts af te dalen naar het smalle strand, dat over te steken, een boot te nemen en in zee te steken. Niemand zou het merken, want ook de tijd was goed gekozen. Op dit middaguur was er niemand bij de boten. De netten hingen op het strand te drogen. De vissers waren blijkbaar naar hun huizen in het dorp voor het middagmaal en de siësta.

'De tweede boot van rechts,' koos schipper Eriksz uit, terwijl ze met hun achten in de bosrand lagen. 'Die ziet er nieuw en stevig uit. Vooral kalm blijven. In niets moeten we ons overhaasten. Niet bij het aan boord gaan en niet bij het hijsen van het zeil. Voor we de baai uit zijn, niet meer dan twee man aan de riemen; ik neem het roer; de anderen gaan onderin. Als ze ons van de haven af zien, moeten ze denken dat we Thomése vissers zijn, die de netten uit gaan brengen. Straks als we de landtong gepasseerd en uit het zicht van de haven zijn, zullen we schot zetten.'

'Mogen we gaan, schipper?' vroeg Woeltje popelend, zodra de schipper uitgesproken was. 'Mogen we gaan?' Zijn lichaam trilde van de spanning. Hij sprong al op.

De schipper drukte hem in het gras terug. 'Wacht even,' waarschuwde hij. 'Wacht een ogenblik.'

Woeltje gromde. Nu weer wachten? Altijd wachten! Opschieten moesten ze, snel. Wie weet of hun vlucht niet reeds ontdekt was, of de soldaten hen niet op de hielen zaten. Voortdurend was hij in spanning geweest of het kanon, dat bij de ontvluchting van gevangenen altijd alarm sloeg, nog niet werd afgevuurd. Waarom wou de schipper nu weer wachten?

Schipper Eriksz keek gespannen naar de landtong, waarlangs ze aanstonds moesten varen. Daar kwam wat aan, een zeil. Een fors en stevig schip was het; blinkende lopen van kartouwen staken door het boord naar buiten. Het was een kaperschip van San Thomé!

'Snap je nu, waarom we moeten wachten, Woeltje?' vroeg de schipper. 'Als we op dit ogenblik in het schuitje zaten, had die kaper ons zo weer te pakken. We laten hem nu kalm voorbij gaan en dan slaan we onze slag.'

Het haastig gebakerde Woeltje begreep. Hij wachtte. Maar in zinderende spanning.

Nog was er geen alarm geslagen in het dorp. Ieder ogenblik kon dat nu evenwel gebeuren. Het was middag geweest. Tijd van schaften, ook voor de slaven in het bos. Indien onder het werk hun vlucht nog niet ontdekt was, dan bij het schaften zeker. Het kon ook zijn dat de vervolging reeds was ingezet, zonder dat groot alarm was geslagen. De wacht uit het bos kon hen wel op de hielen zitten. Elk ogenblik konden de soldaten hen hier in de bosrand overvallen. Of — 't kleinste kwaad, maar toch nog erg genoeg — de vissers konden terugkomen bij hun schepen. Dan zouden zij vanzelf niet dulden dat een der schuiten werd geroofd.

'Toe nou toch,' gromde Woeltje, strak turend naar het aanzeilende piratenschip. 'Toe nou toch! Schiet op.'

Op Woeltjes grommen voer het schip niet sneller. Kalm kwam het binnen. De lichte bries dreef het rustig voort. Het voer tot op de hoogte waar de vissersboten lagen. Weldra zou het voorbij zijn.

Zodra het voorbij was en de afstand wat vergroot, zouden de vluchtelingen uit hun schuilhoek komen. Want dan zou men aan boord van het kaperschip geen acht meer slaan op een paar mannen op het strand en op een schuit; men zou menen dat het vissers waren.

Nog een ogenblik en de weg was vrij. Dan zouden de overlevenden van de Sint Pieter hun gevangenis verlaten, zee kiezen en varen naar hun vaderland! Woeltje telde de seconden. Daar dreunde een kanonschot, en nog één, en nog één. Zes schoten werden aan de haven afgevuurd. Dat was voor San Thomé het sein; er zijn gevangenen vandoor gegaan, en het bevel aan allen om de vluchtelingen op te sporen.

Het piratenschip nam het bevel ter harte. Het beschouwde zich geroepen om de ingang van de baai van het eiland te bewaken. De zeilen werden gestreken, het anker rammelend gevierd. Aan dek verschenen matrozen met een geweer bewapend. Zij vormden een wacht op de kampanje en op het voorkasteel. Geen sloep, geen zwemmer kon nu uit de baai ontsnappen.

Wit van angst zagen de vluchtelingen elkander aan. Zij kenden de betekenis van het alarm; ze begrepèn de manoeuvres van het schip. Zij wisten ook wat te wachten stond aan vluchtelingen, die weer gegrepen werden: eerst een marteling en dan de dood.

'Laten we vechten, schipper,' riep Woeltje hartstochtelijk uit. 'Laten we vechten. We hebben bijlen. Ons doodvechten is beter dan eerst de folterpaal en dan de galg.'

'Vrij is nog beter, vind je niet?' zei Eriksz kalm. 'Je moet niet bij de eerste tegenslag uit het lood geraken, Woeltje.'

Hij praatte met de Fransen.

'Volgen!' gebood hij toen.

14 Scheepsmaat Woeltje wordt boerin

Het hart sloeg hoog in Woeltjes keel toen zij dezelfde -weg door het bos terugliepen als ze gekomen waren. Gingen zij weer naar het kamp? Wou schipper Eriksz zich overgeven? Maar hij wist toch wel dat hij zichzelf en hen daarmee niet van de galg zou redden! En op dit bospad liepen ze hun achtervolgers waarschijnlijk in de armen. Woeltje schrok van elk takje dat hij hoorde knappen. Een vogel die door het hout vloog joeg hem angst aan. Zenuwachtig tuurde hij het bos in, of geen sabel dreigde en geen geweertromp op hem gericht was.

Bij de open plek, waar zij straks de witte muren van een boerderij hadden zien schemeren, hielden de Franse gidsen halt.

'Daarheen!' wees een van hen. 'Daar kunnen we ons verbergen.'

Toen zij het erf van het witte huisje opliepen, kwam de boer aanlopen. Hij was een Portugees. Bij het zien van de woestgebaarde mannen slaakte hij een kreet. Zij maakten op bevel van schipper Eriksz korte metten. Een bootsgezel duwde de boer een prop in de mond en voerde hem naar binnen. Zijn bruine vrouw werd mede overmand.

De vluchtelingen hadden een onderdak. Zij hadden voedsel ook, want er was van alles volop in de boerderij. Deze Portugees boerde op San Thomé blijkbaar niet slecht. Spek en hammen hingen aan de zolder; een grote pot met boter stond in de provisiekast. Eieren waren er. En op het erf kakelden kippen en knorden varkens. De uitgehongerde slaven watertandden. Voorlopig hadden zij echter wat anders te doen dan smullen. Waren zij hier veilig? Hun achtervolgers zouden een eenzaam huis in het bos vanzelf niet ondoorzocht laten. En zij zouden zeker argwaan krijgen wanneer de boer en zijn vrouw verdwenen bleken.

Eriksz zag een van de Fransen aan, een klein, schraal mannetje. 'Jij, Jean, jij bent ongeveer van het postuur van onze Portugees. Wil jij zijn kleren aantrekken en voor boer spelen?'

Jean deed het. Hij was opeens een boertje, dat zijn tuin bewerkte. Maar nu moest er nog een plaatsvervanger voor zijn vrouw gevonden worden. Wie kon er spelen voor het kleine wijfje van de Portugees?

'Jij, Woeltje,' zei de schipper. 'Jij bent er voor geknipt. Je hebt de baard nog niet in de keel en je stem lijkt wel wat op die van een vrouw. Van de taal heb je in dit jaar genoeg geleerd om je te kunnen redden, en om je blanke huid diep bruin te maken, daar kan was voor dienen. Maar het is mogelijk dat je de spits afbijten moet. Durf je het aan?'

'Ik in vrouwenkleren?' vroeg Woeltje verbaasd. 'Ik voor boerin spelen? Hoe kan dat?'

'Net doen als dat vrouwtje doen zou,' zei de schipper. 'Je bent kwiek genoeg. Durf je?'

'Ja, jawel, maar...' Hij wou tegenwerpingen maken, doch de schipper wimpelde die af.

'Dan is het in orde,' zei hij. 'Kom mee.'

Eriksz ging hem voor. In een kast vonden ze een vrouwenkleed en een hoofddoek. Hij wreef Woeltjes gezicht, hals en handen met bruine was in en nam de boerin, die in de schuur was opgesloten, haar bril met hoornen randen af om die hem op de neus te zetten. Zelf plooide Woeltje zich de doek om het hoofd.

'Nee, niet te ver over je voorhoofd trekken,' wees Eriksz hem terecht. 'Het moet niet in de gaten lopen... En ga nu buiten zitten, voor de deur. Met een breikous of een bak met groenten. Het moet hier alles heel gewoon zijn. Dan hebben onze achtervolgers de minste argwaan. Jean zal achter het huis gaan wieden. Wij verdwijnen.'

Het was wonderlijk hoe snel en zeker schipper Eriksz zijn aanwijzingen gaf. Om alles dacht hij. Niets vergat hij. Was dit de stille peinzer uit het slavenkamp? Het was de oude schipper van de Sint Pieter weer, de man, die het grootst was als de wind woest en de zee hol was, als het gevaar het schip van voren en van achteren besprong.

Schipper Eriksz en zijn mannen verdwenen in de schuur en kropen onder stro weg. Zij dwongen de boer en de boerin zich ook te verbergen.

Het huis lag er zo vredig. In de achtertuin was een boertje rustig bezig. Voor de woning zat .de boerin met een oude kous in de hand; zij tuurde door haar bril naar de gaatjes, die zij stoppen moest.

Toen kwamen de achtervolgers.

Woeltje hoorde geklik van wapens, sabelgerammel; veel zware stappen op het bospad.

Nu komt het, wist hij. Nu komt het er op aan. Hou je taai, Woeltje. Diep boog hij zich over zijn werk. De stopnaald trilde in zijn vingers.

Maar toen de stappen op de open plek voor de boerderij klonken, richtte hij zich op. Een nieuwsgierig, ietwat verschrikt vrouwtje keek naar de soldaten.

Een paar kwamen op het huis toe. 'Zijn hier mannen geweest?' vroeg een van hen. 'Gevangenen uit het slavenkamp?'

Ontsteld keek het vrouwtje hem aan. 'Gevangenen, hier?' vroeg zij. 'Is er zulk gespuis hier in de buurt?' Ontdaan stond ze op, alsof ze dadelijk haar huis met alle sloten sluiten wou.

'Of ze hier geweest zijn?' vroeg de soldaat.

Toen werd het vrouwtje verontwaardigd. 'Denk je dat ik boeven in mijn huis haal?' zei ze vinnig.

De andere soldaat draaide zich om. 'Ga mee,' drong hij. 'Laten we onze tijd niet verknoeien aan dit wijvengeklets.'

Maar de eerste liet niet af. 'Heb je niets gezien op het pad vanmorgen? Zijn hier geen mannen langs gekomen?' Het vrouwtje scheen blij dat ze de soldaten althans iets vertellen kon.

'Ja,' zei ze gretig. 'Ja, vanmorgen was er volk op het bospad. Mannen met bijlen. Waren dat boeven, slaven uit het kamp? Och, och! Wat een geluk dat zij dan doorgelopen zijn. Want die boeven slaan de boeren dood, nietwaar? Zouden ze terugkomen? Dan ga ik dadelijk de deuren sluiten en de luiken dichtdoen. Mijn man heeft nog een vuurroer. Ik zal vragen of hij dat klaar wil leggen.'

Ze stond al op om in het huis te gaan. 'Wat denken jullie. Zouden ze nog terugkomen? Dan...'

'Houd op met je geleuter,' onderbrak de soldaat haar. 'Waar zijn ze heen gegaan?'

'Waarheen gegaan? Maar dat weet ik toch niet,' stoof het vrouwtje op. 'Wat denken jullie wel van mij? Dat ik me afgeef met gespuis? Ik...'

'Welke kant gingen ze op?' vroeg de soldaat, driftig over haar geleuter.

Dat wist de boerin. Ze liep voor hen uit het erf af. T)ie kant,' wees ze met uitgestrekte hand, 'ja, die kant. Maar een eindje verder splitst het pad zich, en ik weet vanzelf niet welke richting ze toén genomen hebben...'

De soldaten luisterden al niet meer. Ze renden naar hun makkers, die ongeduldig wachtten.

'Ze zijn hier langs gekomen. Dat pad zijn ze ingeslagen. Vooruit, mannen, hen na!'

'Pak ze maar gauw, mannen, grijp ze maar gauw!' riep het boerinnetje hen achterna. 'Dan kunnen wij weer rustig slapen...'

Toen hield ze maar op, want de soldaten rukten snel het bos in en luisterden niet meer naar haar.

Dol van vreugde stoof Woeltje de schuur binnen. Zijn lange jurk wapperde om zijn benen; zijn hoofddoek slingerde hij weg; zijn bril vloog af. 'Ze zijn weg! Er vandoor! Hoera! Komen jullie nu maar voor de dag!' De spanning, die hij had verduurd, zocht een uitweg in dolle uitgelatenheid.

De schipper klopte hem goedkeurend op de schouder. 'Ferm gedaan, Woeltje.' De anderen keken hem bewonderend aan. Dat hadden zij van het kleine Woeltje niet verwacht, dat hij hun achtervolgers zo fijn bij de neus kon nemen. Ze namen hem op hun schouders en droegen hem de schuur rond.

Maar de schipper zette een domper op de uitbundigheid. 'We zijn nog niet gered,' waarschuwde hij. 'We zitten nog op het eiland. En we zijn hier ook niet veilig; reken er maar op dat ze hier nog eens komen zoeken.'

Voor het ogenblik was het gevaar echter voorbij. Ze konden nu tenminste veilig eten. Een boerenmaal na slavenkost. Dat zou smaken!

Woeltje brak verscheidene eieren in een koekenpan. Sissend vloeide de struif in de boter. Geel met goudbruine randen werden de spiegeleitjes, waarvan hij een hele schaal vol bakte. De schipper sneed intussen dikke plakken versgebakken brood en uit een grote kan schonk hij melk in wijde kroezen. Een boerenmaal? Een koningsmaal was het voor mannen, die langer dan een jaar varkensdraf gegeten hadden.

Nadat de broodmaaltijd genuttigd was, gingen ze met z'n allen aan het werk om 's avonds een warm maal te kunnen krijgen. Matroos Wouter haalde een geitje uit het hok en slachtte het. Groenten haalden ze uit de tuin, rijst was er in de schuur in overvloed en vruchten groeiden volop aan de bomen achter het huis.

Toen de avond viel, aten de vluchtelingen zich de buiken rond. Maar dit gebeurde in twee ploegen. De zes, die onder het stro gelegen hadden, dineerden in de schuur, terwijl Jean en Woeltje buiten waren, quasi om de kippen te verzorgen, maar in werkelijkheid om voortdurend op te letten of er onraad was. Pas toen de anderen gegeten hadden en hun eetgerei was opgeruimd, aten de verklede boer en boerin in het huis. Ze zaten tegenover elkaar als man en vrouw. Woeltje hield zijn hoofddoek om, hoezeer het ding ook broeide; zijn bril had hij afgezet, omdat hij door het instrument haast niet kon zien, maar hij lag naast hem, opdat hij hem weer op kon zetten, zodra een vreemd gezicht zich op het erf vertoonde.

De duisternis kwam over het bos, zonder dat er nieuw onraad was geweest. Toen kropen schipper Eriksz en de anderen uit hun schuilplaats. Zij leidden ook de echte boer en boerin naar de kamer en deden hun de boeien af, want meer leed dan strikt nodig was wilden zij hun niet aandoen.

Schipper Eriksz oordeelde dat zij deze nacht wel veilig zouden zijn. De soldaten zouden zich bij donker niet in het bos wagen, vanwege het gevaar dat zij overal en op elk ogenblik door de vluchtelingen met hun bijlen konden worden overvallen.

Er heerste stilte rondom de boerderij. Zacht ritselden de bladeren van de bomen; heel in de verte klaagden wilde katten; van dichtbij klonk het gesjirp van krekels. Binnen was het goed en vredig. De boer en de boerin zaten tussen de vluchtelingen in en het scheen dat ze nauwelijks gebelgd waren over de behandeling, die ze ondervonden hadden. De boerin haalde een koek te voorschijn en wilde ook wijn halen, opdat allen konden drinken. Maar schipper Eriksz zei dat zij geen moeite behoefde te doen; hij kon zelf die wijn wel vinden. Hij wou ook niet dat zij inschonk; aan boord was hij gewend zelf de wijn te schenken.

Woeltje vond dit wat onheus jegens de vriendelijke vrouw, maar Eriksz zei in het Hollands, zodat de boerin hem niet verstaan kon: 'Wij moeten in alles op onze hoede zijn. Best mogelijk dat ze zo gul is als ze zich voordoet, maar ze zou ook iets kunnen mengen in de wijn: een slaapmiddeltje of iets ergers misschien. Dan zouden we verloren zijn.'

Die nacht sliepen vijf Nederlanders en twee Fransen in het stro en het boerenechtpaar in zijn eigen bedstee in de kamer. Eén van de acht vluchtelingen zat bij de tafel, luisterend naar elk verdacht geluid en ervoor wakend dat de boer en zijn vrouw hen niet verraden konden, indien zij dat hadden gewild.

De nieuwe morgen lichtte aan.

Een boerenvrouwtje met de hoofddoek om ging naar buiten om de blinden voor de ramen weg te nemen, om graan te strooien voor de kippen en emmers te gaan boenen bij de put. Een boertje molk de beide koeien, die graasden op de weide achter het boerderijtje.

Hij voerde de varkens en ging daarna in de tuin aan het plukken en aan het wieden. Een vreemdeling zou zich hebben verwonderd over de rapheid, waarmee het boerinnetje over een hek sprong, en wellicht tevens over de eigenaardigheid dat haar hoofddoek telkens scheef zat en zij het blijkbaar met haar jurk elk ogenblik te kwaad had. Hij zou het ook wonderlijk gevonden hebben dat de koeien schuw waren voor hun boer en onder het melken telkens trapten. En als ze hadden kunnen horen, wat die boer al melkend foeterde, dan hadden hun oren vast getuit, want dat was bargoens voor een man van San Thomé.

Doch er kwam geen vreemde. Het boerderijtje lag er zo rustig en eenzaam; niemand vertoonde zich op het pad en dus was er ook niemand, die zag dat de boer drie kippen achter elkaar slachtte en dat de boerin een pot met groente te vuur hing, waar wel een weeshuis van zou kunnen eten, en waar een echtpaar zonder kinderen stellig voor veertien dagen genoeg aan had gehad.

De dag verstreek zonder dat er een soldaat verscheen en in de namiddag meenden de bootsgezellen, die de ganse dag met hun schipper, de boer en de boerin in de donkere schuur hadden doorgebracht, dat zij zich nu buiten wel eens wat vertreden konden. Maar schipper Eriksz hield hen tegen. 'Geloof maar niet dat de soldaten de achtervolging hebben opgegeven. Elk ogenblik kunnen zij weer verschijnen en als ze ons buiten zouden zien, waren wij geknipt. Zolang het licht is, moeten wij in de schuur blijven.'

Toen het duister was gevallen, stond hij hun toe een korte wandeling te maken in het bos.

De tweede nacht werd net zo doorgebracht als de eerste. Weer waakte een bootsgezel terwijl de anderen sliepen. Ook op de derde dag waren een boer en een boerinnetje weer bedrijvig aan het werk en was er geen spoor van vluchtelingen te ontdekken.

Toen gebeurde wat schipper Eriksz had voorzien. Achter de boerderij dook een troep soldaten op. Zij riepen naar de boer, die bezig was een varken naar de stal te brengen. Maar die had geen gelegenheid om hen te woord te staan. Dat koppige varken moest naar binnen en het schreeuwde zo dat hij zichzelf niet kon verstaan.

'Gaan jullie naar mijn vrouw,' riep hij, 'die is voor.'

Jean wou voor geen geld dat hij met de achtervolgers moest gaan praten; Woeltje was daar veel beter voor geknipt. De boer verdween met het gillende varken in de stal en de soldaten spraken met de vrouw. Of zij de vluchtelingen niet opnieuw gezien had na die eerste morgen?

'Hebben jullie die lui nog niet eens te pakken,' vroeg zij spottend, alsof haar vertrouwen in de San Thomése strijdmacht een harde deuk gekregen had.

De commandant praatte niet verder. Hij liep op de voordeur toe.

Het vrouwtje hield hem tegen. 'Hei, hei, wat moet dat?'

'Huiszoeking,' zei de commandant.

Toen werd het wijfje nijdig. 'Dacht u dat ik dat gespuis in mijn huis gehaald had?'

'Ik heb opdracht,' verontschuldigde de man zich. 'Ik moet alle huizen onderzoeken.'

'Wat moet dat moet,' stemde het vrouwtje toe en zij ging hem voor naar binnen. 'Maar dan zal ik u helpen, want ik wil geen rommel hebben.'

Zij haalde alle kasten open, liet hem de bedden zien, haalde zelfs de kussens en het beddengoed er af, en ging hem voor naar het zoldertje. Er werd niets verdachts ontdekt.

'Nu de schuur,' zei de commandant.

De boerin ging hem ook daarheen voor en twee soldaten gingen mee. Maïskolven lagen er op een grote hoop, rijst stond in zakken, stro lag hoog opgetast, en in de hoek knorde het varken in zijn hok.

De soldaten zochten achter de maïshoop en tussen de rijst. 'Moet dat stro soms ook nog uit elkaar?' vroeg de boerin, haast openlijk de spot drijvend met het vruchteloze zoeken van de soldaten.

De commandant geneerde zich, omdat tot dusver alles tevergeefs doorzocht was. 'Laat maar,' zei hij. 'Ze zijn er immers toch niet.'

'U hoeft mij op mijn woord niet te geloven, hoor!' spotte het vrouwtje nog vrolijker. 'Ik wil die hoop best uit elkaar halen. Doen?'

'Nee,' herhaalde de commandant, nu boos. Hij maakte aanstalten om heen te gaan.

Maar een van de soldaten bleef staan. 'Hoor!' zei hij, 'er ritselde daar wat.'

Het varken knorde en wroette met zijn kop in het stro.

De boerin lachte schamper. 'Wou je hem soms voor een vluchteling houden?' vroeg ze, wijzend op het varken.

Maar de soldaat verstond geen grapjes. Hij luisterde zeer ingespannen. Weer ritselde er wat. 'Ik hoor beslist wat in dat stro,' zei hij.

De commandant was reeds bij de deur, maar nu draaide hij zich om.

'Heb je werkelijk iets gehoord?' vroeg hij aan de soldaat.

'Stellig,' antwoordde die. "t Komt daar vandaan,' wees hij naar boven en ter bevestiging van zijn woorden ritselde er opnieuw iets boven in de schuur.

De ander hoorde het nu ook. Er was onraad. 'Blijf staan!' gebood hij. 'Ik haal hulp.'

Hij ging naar buiten en riep zijn troep. Op elke hoek van de schuur moest een soldaat post vatten met het geweer in de aanslag. Vijf mannen riep hij binnen. Woeltjes hart stond stil. Als het in de schuur niet zo schemerig was geweest en als zijn gezicht niet zo diep in de hoofddoek weggedoken was geweest, zou de commandant gezien hebben dat het kriegele vrouwtje plotseling doodsbleek geworden was. De soldaten zetten een ladder tegen de stroschelf. De man, die het eerst onraad had gehoord, klom naar boven, het pistool in de hand. Zes geweren waren omhoog gericht.

Woeltje stond terzijde, bevend; zijn lippen waren koud. Hij moest zich steunen aan de muur om niet te vallen. Zijn makkers zaten in het stro. Ze waren ontdekt. Verloren, alles was verloren. De folterpaal, de galg stond voor hen klaar...

'Geef je over!' brulde de commandant naar boven. 'Of je wordt allen neergeschoten!'

Een bruine schaduw sprong uit het stro. Drie schoten knalden tegelijk. Een gil sneed door de schuur. De schaduw viel. Een lichaam plofte op de grond.

Voor de voeten van de commandant lag Joco, zwaar bloedend uit drie wonden.

'Ellendelingen, hebben jullie nu je zin?' huilde Woeltje, terwijl hij neerknielde bij zijn aap.

Zij zeiden niets meer. Beschaamd gingen de soldaten heen. Toen het gerinkel van de wapens in de verte weggestorven was, lieten Eriksz en zijn mannen zich van de stroschelf glijden.

'Ferm, Woeltje,' prezen zij, 'dat heb je weer voortreffelijk gedaan.'

Maar Woeltje hoorde het niet. Hij lag gebogen over Joco, die klagelijk jankte; hij streelde het kleine kopje, waarvan de oogjes braken. Eens had hij het dier kunnen helpen, nu kon hij het niet meer. De aap ging dood. Na een laatste trekking van zijn poten lag hij op de rug.

'Hij heeft ons gered,' kreunde Woeltje, 'en nu is hij dood.'

Die middag begroef hij het dier in een hoek van het erf en hij maakte er net zo'n kruisje voor als zijn dertig overleden makkers op hun graf hadden.

In het boerderijtje waren de vluchtelingen nu voorlopig veilig. De soldaten zouden voor de derde maal wel niet terugkomen, en wat eten en drinken aangaat, leefden zij in een land van melk en honig. Maar op de duur zouden zij hier toch niet kunnen blijven. Er moesten maar eens kennissen van de boer en boerin verschijnen. Die zouden dadelijk ontdekken dat Jean een vreemde boer was en Woeltje een zonderling boerinnetje. En zij kwamen ook niet thuis, als ze hier bleven. Ze moesten van het eiland af.

'Een paar dagen wachten,' oordeelde schipper Eriksz, 'dan hebben ze het zoeken opgegeven en zal het schip, dat voor de baai lag, wel verdwenen zijn.'

Het falen van de eerste poging om van het eiland weg te komen, bleek achteraf geen strop te zijn. Ze hadden nu gelegenheid om proviand voor de reis mee te nemen, wat uit het slavenkamp onmogelijk was. Ze zouden nu ook in de nacht ongemerkt kunnen vertrekken, veel beter dan dit aanstonds na hun vlucht van het werk gekund had.

De dagen van wachten op de boerderij besteedden ze goed. Ze slachtten een varken en zoutten het vlees. Rijst zetten ze klaar in zulke zakken dat iedere man er een kon dragen. Een pot boter werd ook voor de reis bestemd. En schipper Eriksz diepte uit een kast iets op wat hij in een boerenhuisje op San Thomé niet had verwacht: een inktkoker, een ganzeveer en een paar vellen perkament.

'Dat kan te pas komen,' zei hij, en legde het bij zijn bagage.

Op de avond van de vijfde dag onmiddellijk na het vallen van het duister, gingen schipper Eriksz, een van de Fransen en Woeltje met z'n drieën op verkenning uit. Ze liepen weer het bospad af tot aan de oever van de baai.

Het kaperschip was weg. In het flauwe licht van de sterren lagen de vissersschuiten voor de wal. Geen man aan boord, geen mens op het strand. Er stond een lichte bries uit het zuiden. Een mooie wind om weg te zeilen. De baan was vrij.

'We hadden dadelijk met z'n allen moeten gaan,' zei schipper Eriksz spijtig, 'deze gelegenheid is veel te mooi om haar niet te benutten.'

'Zal ik ze halen?' bood Woeltje aan. 'Ik kan hard lopen.'

'Kun je het pad vinden?' vroeg de schipper.

'O, best!' geloofde Woeltje.

De schipper weifelde nog even. Een knaap in 't donker in een vreemd bos, was dit niet te riskant? Maar hij en de Fransman, die het tuig der San Thomése schepen kende, zouden de tussentijd kunnen benutten om een schuit zeilree te maken.

'Gauw dan en kom vlug terug. Zorg dat alle proviand meekomt.'

Woeltje vloog terug; zijn voeten gingen verend over het mos. Nu zou het er dan toch van komen! Vrij zouden ze zijn, helemaal vrij.

Eer hij het wist, was hij weer bij de open plek in het bos waar de witte muren van het huisje zacht blonken in de glans van de sterren.

'Mannen, we gaan!' riep hij binnenstormend. 'Vannacht gaan we er vandoor. Neem alles mee wat je maar dragen kunt.'

Belast en beladen trokken ze weg. Het leek een stoet van zes pakezels, zoals ze achter elkaar langs het bospad liepen. Woeltje ging voorop. Hij lette scherp op de weg. Voor de vierde maal liep hij dit pad. Zo pas had hij geen ogenblik geweifeld. Als vanzelf had hij de boerderij gevonden. Nu vond hij de weg natuurlijk weer. Maar bij een splitsing aarzelde hij toch. Moest hij nu links of rechts? Links, meende Woeltje en hij sloeg die weg in, maar na een poosje wist hij niet of hij wel het goede pad gekozen had. Had hij die stammen meer gezien? En was er straks die stronk op het pad geweest? Het werd zeer donker in het bos. Door het dichte loof drong het zwakke sterrenlicht niet door. En wat duurde het lang, eer ze bij de bosrand kwamen. Met schipper Eriksz had hij deze weg straks snel gelopen, en terug was het nog veel gauwer gegaan. Hoe duurde het dan nu zo lang?

De rijstbaal op zijn nek begon hem zwaar te drukken. De anderen mopperden ook over de zware last en de lange weg in het duister.

'Gaan we wel goed?' vroeg Wouter.

'Welja,' antwoordde Woeltje stellig en opgewekt, maar hij praatte boven het hart uit. In waarheid twijfelde hij of hij wel goed liep. Als ze eens een verkeerd pad ingeslagen waren, een pad dat op het dorp uitliep, dat hen in de armen der soldaten voeren zou? Hij beefde. Maar hij hield zijn angst voor zich. Niets zeggen. De anderen mochten niet ongerust worden. Hij mocht niet weifelen. Ook als het een verkeerd pad was, moest er toch eens een eind aan komen. Scherp turend liep hij door en hij voelde een navrante spanning, toen hij eindelijk licht zag gloren. Nog wist hij niet of het wel hetzelfde pad was als vanavond. Lag ginds de zee, of was het 't dorp?

'Ik hoor de branding!' riep een van de mannen achter hem. Woeltje stond stil. Nu vernam zijn oor het ook. Daar rolde de branding. Daar was de zee. En thans herkende hij de bosrand. Hij was toch goed gelopen. Dit was dezelfde plek, waar hij vanavond en verleden week geweest was. Ginds lagen de schuiten. Op één was het zeil al half gehesen.

'Hierlangs, mannen,' kwam schipper Eriksz hen tegemoet. Hij leidde zijn mannen de heuvel af en hielp ze met hun vracht aan boord.

15 Aan de Goudkust

Het hieuwen van het anker en het hijsen van de zeilen ging niet vlot. De Hollandse zeelui kenden de tuigage van de schuit nog niet; in het donker konden zij de lijnen en de vallen niet onmiddellijk onderscheiden, en de beide Fransen, die de schuit wel kenden, konden niet alles doen. Maar toen het anker eenmaal binnen boord was en het zeil bij de mast stond, was schipper Eriksz zijn nieuwe bodem gauw de baas en liep hij vlot de baai uit, de breeveertien op. Die nacht maakten ze een mooi behoud. Bij het opgaan van de zon zagen ze San Thomé nog slechts als een vlek op de kim achter zich en was hun schip van het eiland af door niemand meer te zien.

Woeltje floot als een lijster toen hij de zon uit de golven op zag schieten. Hij was weer op zee. Hij had de wijde ruimte om zich heen, in plaats van de benauwing van het bos. Hij ademde zuivere zeelucht in plaats van de bedorven atmosfeer van het kamp. Hij was weer vrij in plaats van slaaf! Want zelfs als hun vlucht ontdekt was, bijvoorbeeld door het vermissen van de vissersschuit uit de baai, of doordat de boer en de boerin, in wier woning zij een week vertoefden, het hadden uitgebracht, wie zou hen dan nog vinden op dit wijde water en wie zou hen achterhalen? Schipper Eriksz had met kennersogen een snelle boot gekozen uit de vloot, die in de baai lag.

In het vooronder van de schuit was het niet al te zindelijk. Er kleefden schubben aan de wanden en de zoldering, en het stof lag overal een duim dik. Een flinke zwabberbeurt verhielp dat ongemak weldra. Het was er ook niet ruim voor acht man, en daaraan was niet veel te doen. Maar er waren toch vier kooien, zodat ze vier bij vier om.beurten konden slapen. Ze misten Krijn, de kok, doch Woeltje was niet voor niets bij Klauwers in de leer geweest en hij had ook op het boerderijtje reeds bewezen dat hij van goede spullen een goed maal bereiden kon. En schipper Eriksz had in zijn lange varenstijd genoeg ervaring opgedaan om bij de kokerij te kunnen helpen als dat nodig was.

De eerste dag op zee vloog om en toen bij het vallen van de avond er nog geen zeil achter hen was opgedoken, was de laatste korrel vrees dat de piraten hen weer zouden grijpen, glad verdwenen.

Blij en dankbaar lag Woeltje die avond in zijn kooi. Vrij! Vrij! Hij kon het bijna niet geloven dat dit nu werkelijk waar geworden was. Hij wreef zich de ogen uit en sloeg zich voor het voorhoofd om zich te vergewissen dat hij niet droomde, maar werkelijk beleefde wat hij honderdmaal gedroomd had. Was dit niet te mooi, te heerlijk? Zou hij aanstonds niet wakker worden in de bedompte hut en zou er straks geen zwijnendraf voor hem gereed staan? Zou de zweep niet knallen en zouden geen striemen over zijn rug getrokken worden, wanneer hij een ogenblik vertraagde met het werk?

Nu de spanning, waarin hij de week in het bos voortdurend had verkeerd, geweken was en het gevaar van achterhaald te worden was verdwenen, nu kwam de twijfel op of dit alles wel werkelijkheid kon zijn. Maar hij hoorde het ruisen van het water bij de boeg en langs de boorden; de wind floot in het tuig; de zee wiegde zijn kooi. Hij was op zee en voer naar huis, naar moeder!

Het werd een mooie vaart. De zon scheen alle dagen heerlijk; een bolle bries zette witte kuiven op de golven en deed de schuit met een fikse vaart door het water snijden. Zij aten vlees en rijst en vruchten. Zij lagen in hun vrije uren languit op de plecht om zich bruin te laten bakken door de zon, en af te laten koelen door buitjes van het overspattend water. Uitbundig genoten zij van de vrijheid en de rust, nadat zij langer dan een jaar waren voortgedreven door de slavenzweep. En meer dan ooit genoten deze zeelui van de zee, nadat zij zo lang landkrab hadden moeten zijn.

Een instrument voor hoogtemeting hadden zij niet en evenmin een log. Zelfs geen kompas bezaten zij. Ze wisten niet op welke breedte zij zich bevonden, noch welk behoud zij maakten. Maar overdag was er de zon en 's nachts waren de sterren er. Ervaren zeelui konden daaraan wel bepalen, welke koers ze zeilden. De grote uitstulping van Afrika, waaraan de Slavenkust, de Goudkust en de Ivoorkust lagen, zou eerstdaags opdagen voor de boeg en de Fransen kenden die kust genoeg, om uit te kunnen vinden in welke baai zij moesten wezen om de handelshaven van de Goudkust te ontdekken.

De schuit hield zich best. Ze maakte haast geen water. Het tuig, ofschoon niet in zulk een staat als op een Hollands schip de regel was, bleek redelijk goed. Ze voeren zonder enige averij. En het weer bleef prachtig. De bries uit het zuiden gaf een ruime wind.

Op een middag had Woeltje wacht. Hij was alleen. Op een kleine schuit als deze was de stuurman tevens roerganger. Hij had zijn koers gekregen naar de zon. De schipper en de beide Fransen lagen te kooi voor het middagslaapje. De anderen, die op de voorplecht rustten, waren door de warmte ook in slaap gevallen. Woeltje hield de helmstok en keek naar het blauwe, zondoortintelde water, waarop de kalme bries slechts kleine kammen zette, en waarin het schip een helderwitte voor ploegde, die breed uitliep langs de boorden, doch achter het schip weer snel vervloot.

Hij mijmerde. Zijn jongensfantasie was snel weer levendig geworden na de bevrijding. Zij voeren naar de Goudkust! Daar kwamen goud en elpenbeen vandaan. Een rijk land zou het zijn. De koningsstad zou witte huizen hebben, zoals in Magasant, maar groter en schoner zouden deze huizen zijn. Het moest een stad zijn als Jeruzalem in de tijd van koning Salomo. De koning zou zitten op een elpenbenen troon, met louter goud bewerkt. De vrouwen zouden gaan in rijke gewaden met gouden ringen aan de armen en de hals. Woeltje keek uit of hij de torens nog niet zag, bekleed met goud en glinsterend in de tropenzon. Maar er was nog altijd niets dan lucht en water, zee en zon. De koningsstad lag nog in het verschiet.

Aan het einde van zijn wacht zag Woeltje een blauwe schemer in het noordwesten, een berg. De Goudkust naderde. Hij moest de schipper en de Fransen wekken, want weldra zouden ze in de geulen en de slenken van de delta komen.

Eriksz kwam op Woeltjes roep en de beide Fransen kwamen mee. Ze zochten merken aan de wal. Neen, dit kon nog niet de baai zijn, die ze moesten binnenlopen. Westelijk koersen. Niet te dicht onder de wal, om vrij te blijven van de droogten, maar ook niet te ver, opdat zij het gezichtsverband behielden. Tot aan de avond voeren zij verder, gedurig lodend en aldoor turend naar de merken aan de wal.

Schipper Eriksz trok profijt van het perkament, de inkt, en de ganzeveer die hij uit het boerenhuisje op San Thomé had meegenomen. Hij maakte veel notities en tekende een schets. Deze reis brachten zijn Franse gidsen hem naar de Goudkust. Een volgend maal zou hij op eigen gelegenheid hier varen. Dan zou een kaart hem dienstig zijn.

Toen de zon vóór hen in het water dook, streken ze de zeilen en vierden het anker. Ze waren voor de mond van de rivier, die leidde naar de koningsstad. Bij nacht durfden ze evenwel niet binnenlopen aan een zo schaars verkende kust. Trouwens de wind was ook weg; zij zouden toch niet opgeschoten zijn. Ze sliepen rustig op een nauwelijks deinend schip.

De volgende morgen vóór het opgaan van de zon reed de schuit op haar anker. Er was weer wind. Ze gingen ankerop en voeren tussen eilandjes door, enkele niet meer dan een gele zandplaat, andere dicht begroeid met varens. Schipper Eriksz had druk werk met het schetsen van zijn kaart. Later kwamen ze in een brede zeearm tussen hoge oevers, waarop het oerwoud tot de kust doordrong. Woeltje zocht naar de koningsstad.

Maar hij zag geen stad met witte huizen en goudbeklede torens. Hij zag alleen dicht bos, geel zand en naakte negers, en in de verte een armelijk dorp van strooien hutten, niet ongelijk aan de korenmijten op een graanveld in West-Friesland. Wat verderop op de rivier lag een schip voor anker, dat de Portugese vlag voerde. Dat was het enige wat het aanzien waard was.

Woeltje ging aan wal om naar de koningsstad te zoeken, maar hij vond niets dan armelijke hutten, waartussen varkens wroetten en kinderen speelden in mest en slik, en in plaats van rijk geklede en met goud getooide vrouwen, die om een koningstroon verzameld waren, zaten vuile negerinnen op hun hurken voor haar hutten, maïs stampend in blokken en daarbij eentonig zingend.

Woeltje was diep teleurgesteld.

Schipper Eriksz evenwel was in zijn nopjes. Hij had de Goudkust gevonden en de koers erheen in kaart gebracht. En hier lag een Portugese kraak. Daar kon hij dubbele winst uit halen, hoopte hij. Hij zou vragen aan de schipper bij hem aan boord te mogen stappen en zo naar Europa gebracht te worden. Maar vóór hij voor zijn volk en zich passage vroeg, wou hij eerst hoogte halen op wat voor manier de Portugezen met de lieden van de Goudkust handel dreven. Blijkbaar was die kraak vlak voor hem aangekomen en moest hij dus nog lading innemen. Hij zou zien gewaar te worden hoe de schipper met die zwartjes omsprong.

Tegen de avond ging Eriksz met de beide Fransen de wal op. Woeltje mocht mee. Toen ze langs de Portugees kwamen, zagen ze daar een vreemde vertoning. De schipper van de kraak daalde de staatsietrap af. Wat zag die man er uit! Hij droeg een gewaad van groen fluweel met gouddraad, een hoge witte plooikraag om de hals, een degen met een gevest van goud aan zijn heup; zijn glad gepoetste laarzen blonken. Het was belachelijk, zoveel praal in een vuil negerdorp, en nog belachelijker vond Woeltje het gevolg van de opgedirkte schipper. Jongens in geel en groen, helblauw en rood, paars en oker gingen achter hem. Ze droegen zwierige, korte manteltjes om hun schouders en wapperende pluimen op hun hoeden. Hun ballonbroeken bedekten hun dijen slechts ten halve; daaronder waren hel gekleurde kousen. Het was een zeer opzichtige livrei. Dat de Portugezen grote pronkers waren, wist Woeltje wel, maar dat ze zoveel zotte staatsie voerden in een ellendig dorp als dit, voor een troep naakte negers, dat begreep hij niet. Hij lachte om de bombast.

Schipper Eriksz lachte er niet om. Hij keek met grote aandacht toe. Hij lette vooral op de indruk die deze optocht op de inboorlingen maakte. Het dorp liep er voor uit; het volk stond langs de weg, waarlangs de Portugese pronker met zijn opgesmukt gevolg voortschreed. Bewondering en eerbied kon men lezen in de ogen van de negers. Dit was geen Portugese ijdelheid alleen. Hier zat wat anders achter. Eriksz vond het een fortuintje dat hij dit beleefde, en hij wou zien hoe het verder ging.

De Portugezen gingen naar een pleintje tussen de hutten. Het was daar nu anders dan Woeltje het er 's middags had gezien. In plaats van kinderen, die met varkens in de modder speelden, bevond zich daar thans de koning van de Goudkust met zijn hof. Hij was een forse neger, die op een grillig versierde zetel temidden van zijn groten zat. Hij droeg een wijde, rode mantel om zijn zwarte leden en aan zijn oren hingen zware gouden ringen. Zijn groten stonden naast hem, en achter zijn zetel hurkten zijn vrouwen. Weerszijds van de troon stonden mannen met schilden en speren. Dat was des konings lijfwacht.

De Portugese schipper ging tegenover de vorst staan, door zijn jonkers geflankeerd.

De avond was maanloos, maar helder schitterden de sterren aan de hemel. Het dorpsplein werd verlicht door de vlammen van een hoog opflakkerend houtvuur en sissende toortsen. Vanuit de verte zagen de Nederlanders de sieraden van de koning glanzen en de met kokosolie ingesmeerde huiden van zijn garde glimmen. Sterke negers droegen zwaarbeladen berries aan en zetten deze aan de voeten van hun koning neer. Een rijksgrote nam de kleden, die de berries dekten, weg. Toen kon Woeltje een kreet van verrassing amper onderdrukken. Goud lag daar. Grote stapels schitterend goud. En veel wit-glanzend elpenbeen. De schatten van de

Goudkust werden uitgestald.

Tegenover dat goud en dat ivoor plaatsten de Portugese jonkers de inhoud van een aantal kisten, die andere negers voor hen van het schip naar het dorpsplein gedragen hadden. Spiegeltjes kwamen daaruit, kralen, messen, bijlen, zagen, bonte lappen van linnen en wol. Het schenen Woeltje armelijke ruilmiddelen voor het flonkerende goud en het blinkende ivoor.

Maar de ogen van de negers gingen schitteren, toen zij die schatten van het Westen zagen, nog veel feller dan Woeltjes ogen schitterden bij het zien van het goud en het ivoor. Zij stootten elkaar aan. De vrouwen rezen van haar hurken op en gluurden over de schouders van de mannen met ogen waar begeerte in gloeide; een dof gemurmel van verrukking steeg uit haar midden op. Een nors bevel van de koning dwong de vrouwen weer neer te hurken achter de zetel van haar heer.

Er moest geloofd en geboden worden door mensen, die elkander niet verstonden. De negerkoning was daar blijkbaar mee vertrouwd. Hij wees een klompje goud en een paar slagtanden aan, ten blijke dat hij dat zou willen geven voor al de uitgestalde kramerij. Maar de Portugese schipper in zijn vorstelijk gewaad liet zich niet door een neger in de luren leggen. Hij gebaarde dat al het goud en ivoor, dat uitgestald was, nog niet de helft van zijn uitgepakte spullen waard was. Toen bond de negerkoning in en op zijn beurt liet ook de Portugees wat vallen op zijn eis. Langzaam kwamen vraag en aanbod dichter bij elkaar. Heel langzaam, want de zwarte vorst had niet de minste haast en hield na ieder bod breedvoerig ruggespraak met zijn trawanten. De tijd vloeide voort; het liep naar middernacht en nog zaten de negerkoning en de zijnen aan de ene en de Portugezen aan de andere zijde van de koopwaar.

De trage gang van de handel begon Woeltje te vervelen.

'Zullen we niet naar boord gaan?' vroeg hij aan zijn schipper. Maar Eriksz wou niet heengaan, eer hij de afloop wist. Er viel hier veel te veel voor hem te leren.

Eindelijk accordeerden de schipper en de koning. Al het goud, op enkele klompjes na, en al het ivoor met uitzondering van enkele tanden, kreeg de Portugees in ruil voor zijn kisten met snuisterijen en gereedschap.

Toen de koop was beklonken, was het uit met de rust. De koning greep uit de uitgestalde waren aanstonds een groot dolkmes met hertshoornen heft en stak het in zijn gordel. Snoeren kralen wierp hij aan zijn vrouwen toe. Zijn groten gristen schreeuwend in de buit en ook de lijfwacht greep spiegeltjes en kralen. Het gewone volk, dat in een wijde kring rondom de blanken en het hof gezeten had, mocht toezien.

De lijfwacht danste tot besluit een wilde krijgsdans om het vuur, dat hoog opvlamde van een nieuwe voorraad droog en harsig hout, die er op geworpen was.

Woeltje, klaar wakker geworden toen de negers gillende de buit verdeelden, raakte opgetogen bij het kijken naar de wilde dans, waarbij de speren op de schilden stieten en de aarde dreunde van het krijgsgeschreeuw.

'Zo doen wij straks,' zei schipper Eriksz terwijl zij naar hun schuitje liepen.

'Als die wilden?' vroeg Woeltje met een schaterlach. 'Gaan wij zo dol dansen als die negers?'

'Nee, als die Portugezen,' antwoordde schipper Eriksz. 'Als wij hier weer komen met een eigen Hollands schip, gaan we ons kleden zoals die schipper en zijn jonkers.'

Woeltje lachte nog luider. Dit was een snaakse zet van schipper Eriksz. Hij en zijn Hollandse pekbroeken zouden gaan pronken als die ijdele Portugese pauwen. Barent Eriksz, die altijd liep in buis en broek van Engels leer, met een zware karpoets op de ruige kop, zou gaan in helgekleurd fluweel en laken met gouddraad; een pluim zou op zijn hoed zijn en een siersabel zou slingeren aan zijn heup. En hij, Woeltje uit het Kreupeltje te Enkhuizen, zou een opgeprikte saletjonker wezen! Nu maakte schipper Eriksz het met zijn grappen al te gortig.

'Bent u in het gevangenkamp zo'n ijdeltuit geworden, schipper?' vroeg hij.

'Geen ijdeltuit maar koopman,' zei de schipper. 'Met simpele zeelui willen de negers hier geen zaken doen. Alleen met vorsten laten zij zich in. Daarom hebben die Portugezen zich zo opgedirkt. Wij zullen het ook doen, Woeltje, als wij hier komen om spiegeltjes en kraaltjes en gereedschap in te ruilen voor goud en elpenbeen. Ik in paars fluweel, jij in groen laken met gouden passement. Je zult eens zien hoe een fijn jonkertje je dan bent.'

De volgende morgen wilde Eriksz met de Portugese schipper spreken over passage op zijn schip, maar voorshands kwam het daar niet toe, want de signor had het met zijn handel veel te druk. Gisteravond had hij met de vorst gehandeld, nu moest hij met de onderdanen zaken doen. Andere kisten snuisterijen liet hij uitpakken op het dorpsplein. De negers en de negerinnen kwamen er op af als vliegen op stroop. De vrouwen, eerst schuw en angstig, namen de kralen en de spiegeltjes ter hand om te zien hoe het rood en geel van een kralensnoer afstak bij haar zwarte huid en om het wonder te aanschouwen van haar eigen ogen, neus en mond, haar toegrijnzend uit een stukje glas. Ze brandden van begeerte naar de fel gekleurde lappen, waarmee ze zich zouden kunnen sieren, terwijl de mannen hunkerden naar een mes, een zaag, een ijzeren bijl.

En toen de Portugese schipper hun beduidde dat ze alles wat ze wilden konden krijgen in ruil voor goud en elpenbeen, gingen de negers naar hun hutten, om weldra terug te keren, de een met een klompje goud, zorgvuldig ingepakt in grote bladeren, de ander met de slagtand van een olifant, die jarenlang als jachttrofee in zijn hut gehangen had. Ze wilden ruilen. En de Portugezen ruilden; een streng kralen voor een klompje goud; een bonte lap voor een stuk ivoor. Zij deden die dag vele kleine zaken, zoals ze de vorige avond één grote koop hadden afgesloten. De kleine zaken waren nóg voordeliger en alles bij elkaar geteld niet minder omvangrijk dan de ruil die met de vorst was aangegaan, zag schipper Eriksz en hij was in zijn schik dat hij ook deze kant van de handelspraktijken van de Portugezen met de negers leerde kennen. Het verdroot hem niet om hier de hele dag bij toe te kijken. Dat hij zó uitmuntend ingelicht zou worden, had hij niet durven hopen. De vaart naar en de handel op de Goudkust kende hij nu op zijn duimpje. De onderhandelingen met de Portugees over de passage naar Lissabon konden nog best een dagje wachten.

De negers vierden die avond feest. De vrouwen hadden zich behangen met kralen; de mannen zwaaiden met blank gereedschap. Zij waren dol van vreugde met hun nieuw bezit.

Woeltje wou het feest van dichtbij zien, maar schipper Eriksz hield hem tegen. 'Zij drinken veel,' zei hij, 'en dronken negers doen soms rare dingen.' Hij liet hun schuitje naar het midden der rivier verhalen, opdat zij veilig zouden zijn als de vrolijkheid zich eens op hen mocht richten. Zo zagen zij van het schip af toe. De zwarten dansten wild bij de laaiende vlammen van een geweldig houtvuur en de flakkerende gloed van vele toortsen; het staal van messen en zwaarden bliksemde; er werd gegild bij woeste dansen en zwaar gedronken uit grote kroezen. Steeds woester werden de dansen en steeds wilder het gezang. De dronken mannen joegen in razernij hun vrouwen, behangen met de bonte lappen die zij 's middags kochten, dwars door het fel opgestookte vuur. Zij brulden van woeste vreugde, wanneer de vrouwen als levende toortsen uit de vlammen kwamen en gillend naar de huizen renden. Daarbij vatten hutten vlam. Het vuur sloeg hoog op; het droge dakstro brandde fel. Een hel van vlammen werd het dorp. En nóg waren de negers niet ontnuchterd. Woester werd hun dans en wilder zwaaiden zij hun wapens.

Toen de zon opging, zagen de mannen op de San Thomése schuit wat er gebeurd was in de nacht. Vijf hutten waren rokende puinhopen geworden; acht verkoolde vrouwenlijken lagen op het dorpsplein. De mannen ronkten hun roes uit in het gras. Woeltje huiverde toen hij het zag. Goud en elpenbeen waren aan de Goudkust, maar een geluksoord was het niet.

Toen schipper Eriksz belet vroeg bij de Portugees, werd hij in de kajuit van de kraak ontvangen en was die schipper geenszins onwelwillend. Hij had al gezien dat de San Thomése vissersschuit vreemd volk aan boord had. Zo, waren zij ginds in gevangenschap geweest en nu ontsnapt? Gelukgewenst en goede thuisreis!

'Ik zou met uw schip willen reizen,' zei Eriksz. 'Die vissersschuit is niet geschikt voor zo'n lange reis.'

Toen krabde de Portugese schipper zich achter de oren. Nee, voor een reis langs Kaap Verde naar Lissabon was het schuitje uit San Thomé niet erg geëigend. Voor de golf van Biscaje en de Noordzee was het nog minder geschikt. Hij kon begrijpen dat de Hollanders wel op zijn schip wilden varen, maar...

'Het geld komt in orde,' zei schipper Eriksz, 'al hebben wij op 't ogenblik geen duit op zak. Dadelijk na aankomst in Holland zal ik u de vracht laten sturen.'

De Portugees keek heel bedenkelijk en krabde nog eens achter de oren.

'Als ge wilt, kunt ge in Lissabon het geld al krijgen,' bood Eriksz aan. 'Daar zijn stellig schippers, die ik ken, en anders wil de agent van mijn kantoor u graag betalen. Ik vaar voor de Semeynen. Die kooplui kent u wellicht wel.'

Ja, de Portugese schipper kende de Semeynen best. 'Maar zij hebben tegenwoordig geen agent in Lissabon.'

'Watblief? Diego Sugarez...'

'Die is geen agent meer van Semeyns.'

"Maar er zijn natuurlijk schippers. Die helpen mij onmiddellijk met een voorschot...'

'Het gaat niet om het geld,' zei de Portugees. 'Ik vertrouw best, dat dat in orde komen zou. Er is wat anders. Ik kan u niet meenemen. Wij zijn in oorlog.'

'Holland in oorlog met Portugal?' Hier kon Eriksz niet bij. De verhouding met Portugal was altijd opperbest geweest.

'Spanje heeft ons land veroverd,' vertelde de ander triest. *Wij zijn nu onderdanen van Filips. Ik zou u feitelijk gevangen moeten nemen...' — Hij glimlachte omdat hij het een dwaze gedachte vond. — 'Natuurlijk denk ik er niet aan. Ik sloot veel liever een Spanjaard in de ijzers dan een Hollander. Maar ik kan u toch niet naar Lissabon brengen. Als ik het deed, zoudt ge daar in Spaanse handen vallen en die zouden u naar de galeien brengen.'

Schipper Eriksz staarde somber voor zich. Van San Thomé naar de galeien; dat was van de regen in de drop. Aan de wand van de kajuit hing een ivoren crucifix en een klein rood lampje brandde er onder. De Portugees was gelovig rooms; hij, Eriksz, was een ketter in zijn ogen. Maar vijandschap bestond er tussen hen niet. De macht van Spanje zat hun beiden dwars.

'Ik wil u en uw mannen graag aan wat kleren helpen,' bood de schipper van de kraak aan. 'Ge kunt ook met genoegen wat victalie van me krijgen. Meer kan ik echter onmogelijk voor u doen.'

'Als ge ons eens meenaamt en ons op een tegenligger overzet,' stelde schipper Eriksz voor, naar een uitweg zoekend.

'Op wat voor tegenligger?' vroeg de Portugees. 'Op een Spanjaard soms? Spanjaarden en Portugezen ontmoeten wij op deze route en een enkele maal een Hollands schip. Maar jullie landgenoten blijf ik liever uit de weg, want dat wordt meestal een ontmoeting met schroot en kogels... als het daarbij blijft. Zij azen op mijn lading en zij hebben het recht van kapen, nu wij in oorlog zijn. Nee, stapt ge bij mij aan boord, dan staat het tien tegen een dat ge op de galeien verzeilt. Daar kan ik niets aan doen.'

Schipper Eriksz moest erkennen dat de Portugees gelijk had. Maar wat moest hij dan? 'Als ik hier eens bleef wachten op een ander schip,' opperde hij.

"Hier komen alleen Portugese schepen.'

Zo was het. Ook wachten zou niet baten.

'Probeer het met uw eigen schuit,' ried de Portugees. 'Een Hollandse zeeman durft immers alles aan.' Zijn bewondering voor het zeemanschap der Nederlanders was oprecht.

Eriksz schudde het hoofd. Op een goed schip, ja. Dan durfde hij elke reis aan. Maar op een schuitje als dat...

De Portugese schipper haalde de schouders op. Hij wist geen betere raad.

Die middag keek schipper Eriksz zijn schuitje eens aan. Het had hen best van San Thomé hierheen gebracht. Maar die afstand was geen tiende part van de reis naar Holland, en het was goed weer geweest. Als ze een caeck beleefden, een storm op de Atlantische Oceaan, een noordwester in het Kanaal of op de Noordzee, dan zou dit schuitje het niet houden. Daarop was het niet gebouwd. Hij had evenwel geen keus. Als hij met deze schuit Holland niet kon bezeilen, als hij er althans Frankrijk niet mee kon halen of een bevriend schip praaien, kwam hij nooit thuis en zou hij zeker niet de eerste Nederlandse schipper zijn, die lading van de Goudkust haalde. Hij moest het wagen.

In deze staat kon het echter niet. De boorden moesten hoger worden, de mast moest steviger geschoord, en als de Portugezen hem aan wat zeildoek wilden helpen, dan moest hij dat hebben, want nu was er niets dat tot vervanging dienen kon als hij een zeil verloor.

De goede Portugees hielp met plezier. Hij gaf waarloos doek, hij gaf victalie, deels uit eigen voorraad, deels gekocht in het negerdorp. Want Eriksz had geen rooie duit om iets te kopen, en de Portugees kon voor wat spiegeltjes en een paar strengen kralen zoveel vlees en vruchten krijgen als hij wilde. Hij schonk ook gereedschap voor het kalefateren van de schuit. Zelfs had hij een kompas voor hen.

Eriksz en zijn mannen gingen druk aan het werk. Zij waren nog volop bezig met het verhogen en verstevigen van het boord, toen de kraak het anker lichtte en de rivier afzakte om tussen de eilandjes van de delta door zijn weg naar het ruime sop te zoeken. Het afscheid was hartelijk.

'Wel thuis met je lading!' zei Eriksz tot de Portugees.

'Behouden vaart!' wenste de schipper van de kraak de Hollanders toe.

De kleine schuit van San Thomé lag toen alleen op de rivier.

Op een nacht had Jaap Leffers wacht. Hij was zeer waakzaam. Het slaapje in de laatste nacht op Prinseneiland was hem te zuur opgebroken, dan dat hij ooit weer tijdens een wacht een oog zou luiken. De nacht was stil en vredig. Het dorp sliep. Ook op de schuit sliep alles, behalve hij. De stroom vloot zachtjes langs het schip. In het midden van de rivier bobbelden de golfjes, die de zeewind tegen het kalm afstromend water blies. Een smalle sikkel van de maan gaf een flauw licht.

Jaap keek naar zee. Naderde daar niet iets? Een donkere schaduw boven het water? Scherp tuurde hij, maar hij was niet zeker van zijn zaak. Bij een bocht in de rivier hingen boomtakken over het water. In de flauwe schemer hadden die soms de vorm van een zeil. Maar nu zag hij het toch duidelijk. Een donkere schaduw midden op de stroom. Daar kwam een schip aan. Jaap wekte Eriksz.

'Schipper! Schipper!'

Eriksz kwam. Hij zag het zeil naderen. Het zou een Portugees zijn, dacht hij. Het moest iemand wezen, die het vaarwater hier kende. Anders zou hij niet de rivier opvaren bij zulk zwak licht als het nieuwe maantje gaf. Gevaar was er niet bij, dacht hij. Een Europese koopvaarder zou op een vissersschuitje als dat van hen niet letten. Maar hij bleef toch wachten. Misschien was het een Fransman of een Engelsman, die hen naar huis zou willen brengen. Misschien was het een Hollander.

Zij keken samen toe. Het schip kwam dichterbij. Men kon, een schalm horen rinkelen om een steng, het piepen van het touwwerk onder de druk van de zeilen, het ruisen van het water voor de boeg. Maar het bleef een vage schaduw in het flauwe licht. Men kon niet onderscheiden wat voor schip het was.

Opeens greep Jaap de arm van de schipper, terwijl hij angstig staarde naar het naderende schip.

'Wat had je?' vroeg de schipper, die zijn onrust niet begreep.

'Een kaper. Een San Thomése kaper!' fluisterde Jaap angstig. Hij kneep de arm van de schipper. Eriksz voelde, hoe de jongen rilde.

'Je daast,' zei Eriksz, maar toen de donkere schaduw iets scherper was geworden, zei hij dat niet meer. Het naderende schip leek veel op een San Thomése schuit. Het wàs er een! Toen schrok Eriksz ook. Was het toevallig dat die kaper de rivier opkwam? Lag het in zijn bedoeling om goud en elpenbeen te roven uit het dorp? Of kwam hij hier voor hen? Was hij soms op hun spoor gekomen? Had de schipper van de Portugese kraak hen verraden? Dat laatste kon Eriksz niet geloven. Maar toch, de San Thomeërs waren mestiezen, familie van de Portugezen. In elk geval zou de kaper hen zeker overvallen als hij in hun schuit het geroofde San Thomése vissersschip herkende.

'Duik onder de verschansing!' gebood de schipper Jaap. '2e moeten geen levend wezen hier aan boord ontdekken.'

Hij dook zelf ook omlaag. Misschien, hoopte hij, misschien blijven we nog onontdekt. Het was een vage, bijna bodemloze hoop. De wind flauwde af; de tegenstroom van de rivier werd blijkbaar sterker. Heel langzaam dreef de kaper voort. De schipper sloop stil naar het vooronder en wekte fluisterend de anderen.

'Kleed je aan,' gebood hij. 'Maar maak geen licht en geen geluid. Misschien gaat alles goed, maar mogelijk moeten we straks vechten of vluchten.'

Terwijl hij het zei, glimlachte hij triest om zijn eigen woorden. Vechten, waarmee? En vluchten, waarheen? Hun enige wapens waren de bijlen, die ze uit het slavenkamp hadden meegenomen. Met zijn steenstukken zou de kaper hen allen kunnen doden, eer ze een klap gegeven hadden. En als ze vluchtten, moesten ze het onbekende oerwoud in. Wat zou daar van hen worden? Maar als de kaper hen ontdekte, moesten ze toch één van tweeën doen. Want naar het kamp op San Thomé gingen ze niet terug. Dan liever sterven in het gevecht of in het oerwoud. De mannen wachtten met z'n achten. Tergend langzaam naderde het kaperschip.

Eindelijk was het dwarsscheeps van de vissersschuit. Het voer nog. Zou het doorgaan? Had het hen niet ontdekt? Hoop en vrees streden om de voorrang bij de mannen, die door een kier in het boord naar hun vijand tuurden.

Daar roetsten de zeilen naar omlaag en rolde een ankerkabel van het spil. Op geen vijftig meter afstands bleef de kaper liggen, midden op de rivier.

Verloren spel, wist schipper Eriksz. De kaper had hun schuit ontdekt. Hij maakte zich nu klaar hen aan te vallen. Aanstonds zou hij een boot laten strijken. Zij konden niet eens meer vluchten. Vechten moesten ze, vechten tot de dood.

'Verkoop je leven duur, mannen!'

Er werd geen boot gestreken op de kaper. 2ouden ze hen dan pardoes in de grond schieten? De gotelingen van het voorkasteel waren recht op de kleine schuit gericht. Doch geen stuk brandde los. Het werd stil op de kaper. Woeltje herademde na de nerveuze spanning. 'Het gaat toch nog goed,' dacht hij.

Maar schipper Eriksz gaf geen troost. '2e wachten met de executie tot morgenochtend,' zei hij somber.

Woeltje rilde. De dood stond hun dus vlak voor ogen. Hij zou niet thuiskomen. Hij zou zijn moeder en vader nooit meer zien. Aan Krijns vrouw zou hij de ring en 't buideltje niet kunnen geven... Het kropte in zijn keel.

In spanning tuurden de vluchtelingen naar het kaperschip. Niets bewoog daar. Een licht, dat uit een patrijspoort scheen, ging uit. De kaper was een zwart silhouet op het mat blinkend water. Een dreigend silhouet, met de kanonnen op de kleine schuit gericht.

'Wat is het daar stil,' fluisterde Jaap Leffers. 'Ik hoor geen wachtsman stappen. Zouden ze soms allen slapen?'

'Geen denken aan,' zei Eriksz. 'Ze loeren op ons.'

Het bleef stil en donker op de kaper. In Woeltje zinderde het, sterk verlangen om toch nog te proberen aan de dood te ontkomen.

'Als het tóch eens waar was dat ze sliepen op de kaper,' zei hij fluisterend. 'Dan konden we ons misschien uit de voeten maken.'

De schipper lachte meewarig. 'Dwaasheid,' zei hij. 'Dacht jij dat wij het anker konden winden en de zeilen hijsen, dat wij weg konden varen, zonder dat zij het merkten? Daar moet je een kind voor zijn om te denken dat dat kan.'

'We konden het toch proberen, schipper,' pleitte Jaap Leffers met Woeltje mee.

'Wat zijn jullie het vannacht roerend samen eens,' zei de schipper korzelig. 'Dat heb ik wel eens anders gezien.'

Ze zwegen allebei. Waarlijk, dat was wel eens anders geweest. Maar als je beleefd hebt wat Woeltje en Jaap samen hadden doorgemaakt in het slavenkamp, als je met z'n zessen overblijft na de dood van dertig makkers, dan vallen oude veten weg en sterft de plaagzucht. Vertrouwelijk waren ze nog niet met elkaar geworden. Woeltje voelde zich tot Jaap volstrekt niet aangetrokken. Maar ze verdroegen elkaar; ze hielpen elkander als het zo uitkwam; aan ruzies dachten ze niet meer.

Nog wou de schipper niet. Hij vond het dwaasheid iets te ondernemen wat bij voorbaat tot mislukking was gedoemd.

'Waarom niet?' drong Woeltje echter krachtig aan. 'Kunnen we iets winnen met te wachten? Verliezen wij er iets mee als het niet gelukt?'

De anderen vielen de jongens bij, de Fransen ook. 'Laat ons het proberen,' rieden zij.

En toen hield Eriksz het niet langer tegen. 'Toe dan maar,' gaf hij tenslotte toe. *Maar ik voorspel je dat de hel losbreekt zodra wij ons verroeren.'

Twee mannen slopen naar de plecht om het anker voorzichtig op te halen. Het was een geluk dat het gangspil pas gesmeerd was, zodat het haast onhoorbaar draaide. Op het kaperschip bleef alles stil.

Maar nog kon schipper Eriksz niet geloven aan het wonder dat zij uit de muil van de leeuw ontsnappen konden. 'Ze wachten tot we varen,' gromde hij. 'Dan moeten we onder hun kartouwen door. Daar schieten ze ons mee naar de kelder.'

Hij gaf zijn bevelen echter even vaardig als gedempt. En zijn mannen gehoorzaamden stipt, zwijgend en geruisloos. Voorshands geen zeilen hijsen; op de riemen moesten ze zien tot aan de bocht van de rivier te komen.

Nooit hebben zeelui zo voorzichtig riemen uitgestoken. Nooit hebben zij ze zo stil bewogen in de dollen en zo zorgzaam in het water gedoopt. Maar ondanks alles maakte het wringen toch gerucht en droop er water van de bladen.

In de tot het uiterste gespitste oren van de vluchtelingen en in de stilte van de nacht was dat gerucht zelfs groot. Angstig keken zij naar het kaperschip. De kop van hun schuit moest bij het zwaaien bijna onder zijn boegspriet door. Hoorden ze geen lonten sissen? Zouden de kartouwen, als ze het achterschip passeerden, niet gaan donderen?

Het bleef stil. De vissersschuit lag nu met de kop naar zee. Ze schoof voorbij de kaper. Langzaam, want bij zo voorzichtig roeien kon men geen kracht zetten. Onder de dreigende kanonnen schoof ze door...

Toen was het dreigendste gevaar voorbij.

'Haal op... gelijk!' commandeerde Eriksz met gedempte stem, 'een... twee... een... twee!' Allengs voerde hij het tempo op. De riemen trokken strakker door het water. Al sneller gleed de schuit naar zee.

De schaduw van de kaper vervaagde in het donker van de nacht, verdween achter de bocht van de rivier.

'Zeilen hijsen!' commandeerde schipper Eriksz.

In het zwakke licht van de smalle maanschijf koersten zij tussen de eilandjes van de delta door naar open zee. Een Fransman hield scherpe uitkijk op de plecht.

Toen de zon in het oosten uit het water opschoot, waren de vluchtelingen op het ruime sop.

'Nu jullie slapen, jongens,' zei schipper Eriksz tegen Jaap en Woeltje. 'Maar eerst een poot. Jullie hebben het vannacht meer bij het rechte eind gehad dan ik. Ik dank je.'

16 Een caeck onder de Afrikaanse kust

Zuidwest liet schipper Eriksz de eerste dagen varen om ruimschoots vrij te blijven van de kust. Daarna voeren ze vlak west en toen ze die koers een dag of vijf gezeild hadden, legde hij noord voor. Ze waren nu ver genoeg, dacht hij, om recht naar huis te kunnen zeilen. Kaap Verde liepen ze wel voorbij. Toch droeg de schipper 's avonds aan de wacht op goed uit te kijken of er geen land vooruit was en af en toe te loden. Het zou kunnen zijn, waar ze op gebrekkige instrumenten voeren, dat ze iets te vroeg hun nieuwe koers genomen hadden.

De volgende morgen was geen land in 't zicht gekomen en ook geen grond bediept. De schipper was tevreden. Blijkbaar had hij goed geraden en konden ze nu veilig naar het noorden koersen. In de tweede nacht nadat ze noord voor hadden gelegd, had Woeltje de hondenwacht. Hij stond te roer en luisterde naar het gegorgel van het water langs hun boord; hij zag op naar de maan, die in het eerste kwartier stond, en naar de sterren. Een grote, bijkans heilige vreugde leefde in hem. Recht naar het noorden voeren zij; recht naar huis! Zes weken nog, acht weken als 't wat tegenliep, maar als de wind zo gunstig bleef als nu misschien maar vier. Dan zou hij moeder weerzien en de zussen en de broertjes. Hoe zou het thuis zijn? Langer dan twee jaar was het geleden sinds hij uitvoer. Klein Woeltje was hij toen. Nu was hij uit de kluiten gewassen, ondanks het slavenlot op San Thomé. Minstens een hoofd was hij gegroeid, en wel was hij mager als een talhout, toen ze hun vlucht begonnen, maar thans — in de zeelucht en bij goed voer — groeide hij als kool. Moeder zou hem vast herkennen, hoeveel hij ook veranderd was. Maar de zussen, Truitje en Lijsje, en kleine Piet? Piet zat nog in de tafelstoel toen hij vertrok. Zij waren natuurlijk ook gegroeid. Ze zouden elkander misschien als vreemden voorbij lopen, wanneer ze elkaar op straat ontmoetten. En vader! Zou vader thuis zijn als hij kwam? Het was nu januari en dus was vader thuis. De buis was opgelegd en de zee zat wellicht dicht. Het was nu ginder zeer waarschijnlijk alles ijs. Ijs, winter...

Voor Woeltje waren die begrippen bijna vreemd geworden. Hij zat hier in een open hemd aan het roer en hij vond het lekker dat de nacht verkoeling bracht. Over zes weken zou het maart zijn. Dan was de vissersvloot nog thuis. Hij zou dus vader zien. Twee jaar geleden vond die hem feitelijk te klein om al naar zee te gaan. Wat zou hij nu wel van hem zeggen? Hij had op deze reis veel meer beleefd dan menigeen in zijn gehele leven. En schipper Eriksz had gezegd dat hij een kranig zeeman werd.

Woeltje schrok op uit zijn dromen. Een donkere vlek aan stuurboord in het water. Hij tuurde vooruit. Een schaduw. Land! Hij hoorde het rollen van de branding. Haastig gooide hij het roer om en trok de schoot aan om, krapper zeilend, west voor te leggen. Moest hij de schipper roepen? Er was bij het maanlicht vrij goed zicht; als hij oplette kon hij best zien of hij een eiland aanliep. Hij kon ook peilen. Hij riep geen hulp. Zolang zijn wacht duurde hield hij west aan. Als het dag werd zou de schipper wel uitmaken hoe zij verder moesten varen.

Toen schipper Eriksz 's morgens zag hoe het er bij stond, hield hij nog wat meer uit de wal dan Woeltje had gedaan. Hij hield niet van de Afrikaanse kust. Die kon je soms verrassingen bereiden, waar hij het niet op staan had. Zijn likdoorn stak hem ook. Hij dacht dat er boos weer op til was, al kon hij aan de lucht nog niets verdachts ontdekken.

Nog twee dagen voeren ze koers west ten zuiden. Toen liet de schipper voor de tweede maal zijn schuit afvallen. Kaap Verde moest nu stellig ruim bezeild kunnen worden.

Eriksz' vrees voor onweer was tot dusver niet bewaarheid. Nog altijd was de hemel bikkelglad en de wind blies alle dagen uit het zuiden.

Maar op een middag kwamen er een paar vreemde vegen aan de hemel en kromp de wind van zuid naar oost. Er kwamen koppen aan de kim, die snel aangroeiden tot zwarte bergen, waarachter een vals licht speelde. Er klonk een schel gefluit in het tuig. Schipper Eriksz liet zeilen innemen en alles zeevast sjorren, de pompen nazien en hoosvaten klaar leggen.

'Er komt storm,' zei hij tegen het volk. 'Reken er op dat de poppen aan het dansen gaan.'

Voorshands bleef het kalm. De schuit liep onder het kleine zeil een rustig gangetje. Zij hadden niets te doen dan wachten. Maar in de lucht begon het plotseling te spoken. De zon schoot door de jagende wolken heen. Een vals licht streek over de zee, die loodgrauw was geworden, en schampte over de zwarte wolkenbergen in het oosten, die vuurrood werden, als laaiden vlammen naar de hemel. Na een ogenblik was de zon weer weg en werd het duister midden op de dag. Het fluitgeluid in het want zwol aan en over het water naderde met de snelheid van het licht een zonderling gegrom.

Toen viel de wind op eenmaal uit de bui. 't Was of de schuit gegrepen en weggeslingerd werd.

'Zeil strijken!' commandeerde schipper Eriksz. Zijn mannen deden het, terwijl de schuit sprong als een aangeschoten hert. Woeltje en Jaap Leffers redderden de fok. Ze stonden samen op de smalle voorplecht, zich vastgrijpend aan het boord om niet weggevaagd te worden door de wind. Het zeil klapperde hun wild om de oren. Maar het kwam omlaag. De jongens palmden het doek in. Onderwijl dook de schuit diep met haar kop in het water; een golf spoelde over het voorschip heen. Woeltje hapte een poosje tevergeefs naar lucht. Toen stak de schuit haar kop weer op en de jongens werkten verder aan het zeil. Doch er kwam weer een zware roller.

'Berg je, Jaap!' waarschuwde Woeltje. Toen de golf over het plechtje rolde, lag Woeltje tegen de verschansing, zich vastklemmend aan een bolder en snakkend naar adem. Nadat de golf was weggevloeid, haalde hij hijgend adem, en schudde zich de natte kop. Daarna greep hij weer naar de fok.

'Jaap, pak aan!'

Maar Jaap pakte niet aan. Woeltje draaide zich om. Waar zat die vent nu?

'Help! Help!' De stem kwam uit het water. De buizer had Jaap Leffers overboord geslagen.

'Help! Help!' schreeuwde Jaap weer.

Woeltje kon niet helpen. Er was geen denken aan redding bij dit weer. Jaap dreef snel af.

'Haal in!' gilde Jaap.

Wat bedoelde Jaap daarmee? Wat moest er worden ingehaald? Een touw schoot Woeltje langs de benen. Een lijn, die opgeschoten op de plecht lag slipte weg in zee. Opeens begreep Woeltje de zaak. Jaap had het uiteind van die lijn gegrepen, toen hij in zee viel en hij hield het touw nog vast. Maar de rol lag los. Mèt het touw zou Jaap in zee verdrinken als hij, Woeltje, de lijn niet hield.

Hij greep het touw en sloeg het om een bolder. Zo dadelijk zou het strak gespannen staan. Maar dat mocht niet, begreep hij. Bij die schok zou Jaap het andere eind nooit kunnen houden. Snel liet hij vieren. Ach, Jaap zou het toch niet kunnen houden. Wie kan zich vastklemmen aan een touw dat meegesleurd wordt door een schip, dat voor de storm wegvliegt.

Voorzichtig hield hij de lijn in; nog even vierend zette hij hem losjes vast. Hij spande. Jaap hield nog vast!

'Help! Help!' riep hij naar achteren. 'Jaap overboord! Trek mee!'

Er kwam geen hulp. De mannen werkten hard aan het grootzeil. De schipper had zwaar werk aan het roer. Misschien hadden zij z'n jongensstem door het bulderen van de wind en het brullen van de zee niet eens gehoord. Waarschijnlijk had niet een van hen gemerkt wat bij de boeg gebeurd was.

Jaap lag in het water. Elke minuut kon voor hem de laatste zijn. Hij moest geholpen worden. Hij, Woeltje, moest hem redden. Woeltje trok met bovenmenselijke kracht. Vaam na vaam palmde hij de lijn in. Weer sprong een golf over de plecht en Woeltje heen, maar hij trok door, zijn voeten schrap zettend tegen de verschansing. Het was dwaasheid, dit trekken, wist Woeltje. Hoe lang lag Jaap al niet in zee? Een kwartier, een half uur? Hij was natuurlijk al verdronken. En daarvoor waagde hij zijn leven. Want elke roller kon hem van de smalle plecht in zee smijten. Toch trok hij door en nog eens gilde hij naar de mannen op het achterschip. 'Help! Help me toch!'

Een zwarte vlek in het grijze water. Een lichaam dicht bij het schip. Het schemerde voor Woeltjes ogen. 'Help!' riep hij nog eens. 'Help!' Hij trok.

Toen struikelde hij op het gladde, slingerende dek. Hij viel in zee. Het touw ontglipte aan zijn handen. Het was allemaal vergeefs geweest. Nu was hij zelf verloren... En Jaap was niet gered...

Woeltje keek om zich heen. Hij lag in het vooronder op een bank. Bij de tafel stonden de twee Fransen. Een van hen bracht een paar armen omhoog en naar beneden, telkens omhoog en naar beneden. Was dat Jaap Leffers, die daar op tafel lag? Was die dan toch gered? En hij ook, Woeltje? Was hij dan niet verdronken? Woeltje kon langs de ene Fransman Jaaps gezicht zien, blauwachtig wit. In het slavenkamp op San Thomé had Woeltje te veel doden gezien om niet te weten wat een lijkkleur was. Jaap was dood. Waarom deden de Fransen dan zo vreemd met hen? Een dode liet men immers liggen.

Opeens ging Woeltje rechtop zitten. Met wijd geopende ogen keek hij toe hoe er water gulpte uit Jaaps mond, een grote golf. Hij zuchtte. En hij sloeg zijn ogen op. Jaap was niet dood Hij leefde!

'Aan de pompen!' schreeuwde schipper Eriksz in het vooronder. 'Aan de pompen, allemaal, of we verzuipen!'

De Fransen vlogen op. Hier waren zij met pompen klaar. Eén man hadden zij ermee gered. Nu moesten zij hun aller leven redden door te pompen.

Woeltje vloog ook naar boven. Hij was weer kwiek. Er was geen pompstok vrij. Wel nog een hoosvat. Woeltje greep het en schepte. Als paarden werkten allen. Het water klokte de spuigaten uit. Sneller dan zij konden pompen joeg evenwel de orkaan de golven binnenboord.

Zij werkten door, stug, onverdroten. Hun ruggen deden pijn alsof ze scheuren zouden; hun armen werden lam. Zij pompten. En daar kwam waarlijk Jaap Leffers ook uit het vooronder. Bleek nog en duizelig.

'Blijf daar!' brulde schipper Eriksz.

Maar hij bleef er niét. Hij wou niet rusten, terwijl de anderen vochten voor hun aller leven. Hij greep de pompstok van Jean, die uitgeput opzij gerold was, en hij pompte.

Er was iets vreemds in dit geweldig noodweer. Iets dat de mannen nog meer verschrikte en benauwde dan de storm op de zee. Een derde macht vocht tegen hen.

Hun adem ging zwaar, hun ogen brandden, hun lippen waren droog, hun tong was rauw. Zij stonden in een rode mist, die beet zo in hun ogen, dat zij ze moesten sluiten; hij sneed zo in hun keel, dat zij zwaar rochelden. Wat het was wisten zij niet, en storm en zee brulden te geweldig dan dat zij het elkander konden vragen. Zij hadden ook geen tijd voor vragen of dubben, want het was pompen of verzuipen.

Eriksz had bovenmenselijk werk om de schuit, die kaats speelde met zee en storm met de kop op de wind te houden. Het was een verschrikkelijk kaatsspel met als inzet het schip en zijn bemanning. De zee joeg op de kop aan. Een valse golf besprong de schuit aan bakboord. Schipper Eriksz moest die golf opvangen en onmiddellijk daarop de boeg weer op de wind zetten. Hij moest bedacht zijn op elke slinkse roller. Eén ogenblik van weifeling, één moment, waarin zijn krachten faalden, en de schuit was met man en muis verzwolgen door de zee.

Terwijl ieder voor zijn eigen leven en voor dat van zijn makkers vocht, werden zij al meer geplaagd door de brand in hun ogen en door het schuren in hun keel, zodat hun adem stokte. Zij ontdekten nu de vreemde rode kleur ook op het water, op hun doorweekte kleren, op de zeilen. Het schip, de zee, de lucht, alles was rood. Was dit gezichtsbedrog? Of waren duistere machten losgelaten op het schip en dansten duivels in de rode wolken? Die duivels waren in de storm en in de zee. Ze speelden hun demonisch spel met het kleine scheepje, dat zich op de grote oceaan gewaagd had. Ze gooiden het elkander toe. Een doldriest spel maakten zij ervan. De mast mocht nu nog omhoog wijzen, straks zouden de zeilen plat op het water smakken en bij een volgende worp de kiel naar boven zijn gekeerd.

De duivels van zee en wind werden nijdig, toen het spelletje niet liep zoals zij het voor hadden. Zij wilden hun speeltuig omwerpen en de kleine poppetjes aan boord er uit schudden. Maar de derde man, die meedeed met hun spel, de schipper aan het roer, zette hun telkens de voet dwars en wendde het notendopje steeds zo, dat de windduivel het nooit dwars voor zijn brede mond kon krijgen om het weg te blazen. Hoe gering zijn mensenkrachten in het vechten tegen elementen. De mannen aan de pompen hielden het niet vol. Jaap en Woeltje waren al uitgevallen. Jaap lag weer in het vooronder. Woeltje had daar niet eens kunnen komen. Hij lag te spuwen in een hoek, half in het water, dat hoog in de schuit stond. Slechts door een onberedeneerde drang naar het leven hield hij, ofschoon half bewusteloos, zijn hoofd nog boven water. De schipper, die met roodbelopen ogen, al rochelend tegen de prikkel in zijn keel aan het roer stond, zou spoedig aan het einde van zijn krachten zijn. Dan zouden de demonen van zee en storm hun spel spelen zonder de derde man. Dan zouden zij het schuitje omkeren en de poppetjes in de golven schudden.

Maar toen scheidde plotseling een van de grote spelers er mee uit. De storm ging liggen, even onverwacht als hij was opgestoken. De zee, narrig over die spelbrekerij, ging daarna op haar eentje met de schuit aan het kaatsen. Ze wierp het scheepje hoog uit het water, en zond, als het weer naar beneden plofte, een slinkse golf om het van achteren te besluipen. De grimmige kerel aan het roer hield echter keep. Hij spande, nu het eind van het gevecht in 't zicht kwam, zijn laatste krachten in. En de kromme mannetjes aan de pompen bleven trekken, hoe zwaar zij rochelden en hoe zagend de ademhaling ging.

Op haar eentje kon de zee haar wrede spel niet blijven spelen. Haar golven slechtten langzaam af. Zij had geen kracht meer om het kleine schuitje om te wippen. Zij had verloren. De mannen in de boot herademden. Schipper Eriksz rekte armen en benen, verstijfd van de greep om het roer en van het schrapzetten tegen de spanten. De mannen rechtten hun ruggen na het zware pompen om een ogenblik uit te blazen. Maar hoe zagen zij er uit! Uit de hoek, waar hij uitgeput was neergezegen, staarde Woeltje hen aan. Hun haren, hun wangen, hun kleren waren rood; zelfs het wit van hun ogen was asrood. Waren dit zijn makkers nog? Baarlijke duivels waren zij geworden.

'Jean, neem jij een ogenblik het roer!' gelastte de schipper aan de kleine Fransman.

Jean deed het en de schipper schepte een emmer water uit zee. Hij duwde zijn rode kop daarin en snoof en proestte. Het water droop hem uit zijn haar en baard. Hij schepte een tweede puts en wies zich ferm met zeep. Een derde emmer leegde hij over zijn natte kop. Toen waren zijn haar en baard weer zwart geworden en hadden zijn wangen hun oude bruinverbrande kleur terug. Alleen zijn oogwit was nog rood en zijn keel nog rauw. Zoet water! De schipper haalde de stop uit het watervat, die hij vóór de wervelstorm losbarstte, er extra stevig ingestoken had, en vulde een kroes. Daarmee spoelde hij lang en herhaaldelijk zijn mond en gorgelde zijn keel.

'Ziezo,' zei schipper Eriksz, 'ik ben weer duivel-af. Nu jullie en de schuit.'

Zij wiesen zich en gorgelden en werden ook weer mensen. Zij zwabberden de schuit.

'Die storm was een caeck,' onthulde schipper Eriksz. 'Ik heb hem eerder meegemaakt aan de Afrikaanse kust. Ze duren nooit lang, maar lekker zijn ze niet.'

'En dat rode?' vroeg Woeltje, nog schor van het schuren in zijn keel, 'dat rode, wat was dat?'

'Woestijnzand,' luidde het antwoord van de schipper.

'Woestijnzand? Hier op zee?'

'Natuurlijk hier,' zei Eriksz. 'We zitten onder de kust van Afrika. De wind was oost. We hebben het zand van de Sahara op ons dak gekregen. Op onze schuit en aan en in ons lijf. Bah, ik ben het nog niet kwijt.'

17 Acht mensen in een wrakke schuit

De boot met vluchtelingen bleef enkele weken achtereen naar het noorden koersen. Ze schoot flink op. Ofschoon er geen bestek gemaakt kon worden, viel dat wel af te leiden uit de temperatuur. Het werd koeler en de zee werd ook ruwer dan ze, de korte storm bij Kaap Verde uitgezonderd, op deze reis geweest was. Allengs meer trad aan het licht dat een vissersschuit van San Thomé niet het meest geschikte vaartuig voor een lange reis was. Het schip kreeg veel te lijden van de zee. Nu was er hier, dan ginds een lek doordat er naden open waren. Er moest haast aan één stuk gepompt en telkens weer gekalefaterd worden. De zeilen vertoonden steeds meer scheuren en er was maar weinig waarloos doek meer.

Daarbij kwam het bezwaar dat er geen timmerman noch een zeilmaker aan boord was, zodat het reparatiewerk niet bijster vlotte. Maar het ergste was dat het met de victalie slecht stond. Dat had de caeck gedaan. Na het bedaren van die storm meenden ze dat ze er goed afgekomen waren: het schip behouden en geen man verloren. Maar toen Woeltje die middag rijst wou halen voor het middagmaal, deed hij een ontstellende ontdekking. De zakken stonden in het water. In zout water. En alle rijst was rood, naar bij het openmaken bleek. Het woestijnzand, dat overal doorheen drong, was ook doorgedrongen tot de rijst. Nat, zout, zanderig: het kostelijke voedsel was oneetbaar. Slechts één zak, die op een andere plaats geborgen was, was droog gebleven. Maar één zak rijst voor acht man was verre van voldoende voor de reis. En twee watervaten waren overboord gerold. Er was alleen drinkwater in het kleine vaatje op de plecht en dat zou niet tot Holland strekken. Het werd hoog tijd dat ze in een haven kwamen of overstapten op een ander schip, dat hen naar patria kon brengen. Tot dusver hadden ze echter nog geen enkel zeil ontmoet, en een haven bezeilen, wanneer zou dat gaan?

De Portugese schipper had gezegd dat ze in een Portugese haven onmiddellijk gevangen genomen en naar de galeien verwezen zouden worden. En als ze een Afrikaanse haven binnenliepen, hadden ze kans weer in de handen van piraten te vervallen. Een Franse haven zou het eerste veilige toevluchtsoord zijn. Maar zou hun wrakke scheepje hen door de Golf van Biscaje kunnen brengen? In elk geval zou hun snel slinkende voedselvoorraad voor die tijd zijn uitgeput. Een Hollands schip of een schip van een bevriende natie moesten zij ontmoeten. En spoedig, want de nood ging nijpen.

Ze keken scherp uit. Bevriende èn vijandelijke schepen waren hier te verwachten. De eerste moesten ze zoeken, de andere, weerloos als ze waren, mijden. Het kon een nauwe doorvaart worden tussen Scylla en Charybdis.

Op een dag kwam er een zeil in 't zicht, het eerste na vijf weken varen.

'Redding!' riep Woeltje schor. Zijn keel was droog van dorst; de honger knaagde in zijn lijf. Reeds langer dan een week waren rijst en water door de schipper uiterst karig toegemeten.

Was het werkelijk redding? Acht paar ogen tuurden naar het noorden, waar het zeil snel groter werd. Was het een Hollander, een Fransman, of een Engelsman? Dan waren zij gered. Maar als het een vijand was...

'Afhouden!' riep de schipper van de voorplecht naar de man aan het roer. 'Het is een Spaanse kraak.'

Ze hielden af. Op verre afstand voeren ze de kraak voorbij. Liever omkomen van de honger, dan in de handen van de vijand vallen.

'Snoer de buikriem nog wat vaster, jongens,' ried de schipper. Jawel, jawel, haal aan de buikriem. Maar daar komt ook een eind aan. Een oudere man kan misschien tegen hongerlijden. Maar hoe staat het met een jongen in de groei, als hij één bordje rijst krijgt voor een hele dag? Hij rammelt van de morgen tot de avond en kan des nachts niet slapen van de buikkramp. Woeltje raasde van de honger. Met lede ogen zag hij het grote schip met de vele zeilen voorbij gaan. Daar was natuurlijk voedsel bij de vleet en hier... vóór morgen kreeg hij geen korrel rijst.

Begerig tuurde Woeltje over zee of er geen nieuw zeil opdook, of er niet eindelijk een Hollands schip verscheen. Maar in plaats dat hij een schip ontdekte, kwamen er sterretjes voor zijn ogen. De honger had hem zo slap gemaakt dat alles voor zijn ogen draaien ging. Met een plof viel hij op de plecht neer. Schipper Eriksz droeg hem naar zijn kooi.

Woeltje kon niet meer opstaan. Nu hij eenmaal lag, schenen zijn krachten plotseling weg te zijn. Hij kreeg buikloop, gepaard met hoge koorts. Zou hij, die de hel van San Thomé had overleefd, nu sterven, nu ze al ter hoogte van Gibraltar waren? Dagen lag hij ijlend in zijn kooi. Schipper Eriksz zat er hulpeloos bij. Als Krijn er nu maar was geweest! Die had verstand van chirurgijnswerk. De schipper wist niet wat hij met een zieke aan moest vangen.

Woeltje haalde het er door, ondanks de zeer gebrekkige verpleging. De koorts daalde en de buikloop minderde. Hij kreeg weer trek aan voedsel. Als er maar voedsel was geweest. Maar er was niets dan een beetje droge rijst, dat bijna bij de korrel werd geteld. Hoe kon een zieke daarvan weer op krachten komen? Woeltje bleef uiterst zwak.

Op een middag ging het luik van het vooronder, waar Woeltje overdag doorgaans alleen lag, open en daalde iemand het trapje af. Het was Jaap Leffers. Hij kwam naar hem toe met een schaaltje in de hand. 'Hier, jô, eet.'

Woeltje keek verwonderd naar het schaaltje rijst. 'Ik heb m'n portie al gehad.'

'Je lust toch zeker nog wel wat?'

De zieke keek begerig naar het voedsel. Lusten? Graag!

'Hoe kom je er aan?' vroeg hij.

'Niks vragen; alsjeblieft.'

Woeltjes hand ging al naar het schaaltje, maar toen hij Jaap aanzag, trok hij zijn hand terug. Diens wangen waren hol en hij had blauwe wallen onder de ogen, die diep in hun kassen lagen. 'Jij hebt ook honger,' zei hij.

'Geeft niks. Dit is voor jou.'

'Van de schipper?' vroeg Woeltje.

'E... ja, van de schipper.'

Maar Woeltje had zijn aarzeling bemerkt. 'Je liegt!' viel hij fel uit. 'Dit is je eigen portie voor vandaag.'

Door Woeltjes plotselinge uitval werd Jaap verward. 'Nee... ja... wat zou dat?' vroeg hij hakkelend.

'Ben je gek, dacht je dat ik jouw rijst opeet?'

'Eet op, Woeltje,' drong Jaap, 'eet op.'

Maar Woeltje schoof het schaaltje weg. 'Denk je dat ik jou verhongeren laat?'

'Dat heb ik verdiend,' zei Jaap met een gesmoorde stem. En daarop: 'Eet!'

Woeltje wou niet. 'Waarom praat jij zo gek?' vroeg hij.

'Eerst eten!'

Woeltje at. 'Verrukkelijk!' zei hij, terwijl hij over zijn buik wreef.

Jaap had er vreugde in. Toen Woeltje het schaaltje leeg had, bleef hij zitten. Het was net of hij nog iets te zeggen had. Woeltje dacht dat hij op een bedankje wachtte.

'Ik dank je vriendelijk, hoor Jaap.'

'Niks te danken,' zei Jaap echter nors. Toen, snel en fluisterend, alsof hij zich er voor schaamde, vroeg hij: 'Wil jij mij wel vergeven, Woeltje?'

'Wat vergeven?' vroeg Woeltje verbaasd.

'Dat ik zo gemeen tegen je geweest ben,' zei Jaap gehaast. 'Dat ik jou zo vaak getreiterd heb, op de eerste reis al en later telkens weer. Ik was jaloers op jou, Woeltje, omdat jij in de pas stond bij de schipper, omdat je flink was. Daarom plaagde ik jou. Ik was gemeen...'

'En daarom geef je mij jouw eten en lijdt zelf honger!' riep Woeltje uit. 'Jaap, je bent een ezel en ik ben gek dat ik die rijst opgegeten heb.'

'Je kunt het me toch lekker niet teruggeven,' zei Jaap met een flauwe glimlach op zijn ingevallen wangen. Het deed hem goed dat hij dit althans voor Woeltje had kunnen doen, al rammelde hij zelf van honger. Maar hij was nog niet klaar met Woeltje en zichzelf. 'Ik heb jou getreiterd,' ging hij door met zijn belijdenis, 'en jij hebt mij het leven gered...'

'Ik heb je niet uit zee gehaald,' wierp Woeltje tegen.

'Zonder jou was ik verdronken,' hield Jaap vol. 'Jij redde mij het leven en ik... ik' — schor werd zijn stem — 'ik heb jullie al de ellende van dit laatste jaar bezorgd.'

'Wat daas je nou?' vroeg Woeltje.

'Ik ben de schuld dat jullie allemaal gevangen bent genomen op het eiland van de Prins.'

Nu begreep Woeltje waar hij op doelde. 'Och vent, haal nou geen ouwe koeien uit de sloot. Kom toch... De schipper heeft gezegd dat hij niet één man en zeker niet een jongen op die wacht had moeten zetten.'

"t Is tóch mijn schuld...' kreet Jaap, 'mijn schuld dat dertig van ons dood zijn. Het is ook mijn schuld als jij doodgaat.'

'Ga weg,' zei Woeltje, die verlegen werd met die belijdenis. 'Jij wilt de hele wereld op je nek nemen. Ik zat ook te suffen aan het roer, toen we drie weken geleden haast op de Afrikaanse kust verzeilden. Als ik even later wakker was geworden, waren we toen naar de kelder gegaan.'

Maar Jaap liet zich niet troosten. Hij was geheel uit het lood. 'Wil je me vergeven, Woeltje?' vroeg hij weer.

'Natuurlijk!' schreeuwde Woeltje. 'Maar haal me nooit zo'n streek weer uit. Ik kauw jouw eten nooit meer op.'

Hij schreeuwde zo hard omdat hij huilen moest en dat niet wou.

De vissersschuit zeilde door en de mannen pompten, hoosden, flikten de gaten, die in boord en zeilen vielen; brasten de zeilen als dat nodig was.

Het werk ging de verzwakte zeelui moeilijk af. Bij het pompen moesten ze elkander om het kwartier aflossen, omdat een man die honderd halen had gedaan voor Pampus lag. Woeltje kon zijn kooi niet uit. Eén keer had hij het geprobeerd. Er was niemand in het vooronder. Hij had zijn benen over de rand van de kooi geslagen. Hij werd toen hij zo zat wat licht in het hoofd, maar daaraan zou hij zich niet laten kennen. Hij liet zich zakken en stond op de vloer. Toen ging echter alles voor zijn ogen draaien, een rode schemer kwam er om hem heen, daarna werd alles zwart.

Schipper Eriksz vond hem bewusteloos op de vloer van het voorondertje. Hij wilde hem optillen om hem te kooi te leggen, maar de sterke schipper was te veel verzwakt. Hijgend moest hij hem weer laten zakken. Met Wouter samen kreeg hij Woeltje in zijn kooi. Wrak volk leefde op een wrakke schuit. Zouden zij ooit Holland halen?...

Er kwam na dagen weer een zeil in het zicht. Zou het deze keer een vriend zijn? Het zeil was achter en aan loef in 't zicht gekomen. Een oploper was het. Schipper Eriksz liet zeil minderen, opdat het andere schip hen sneller naderen zou. Het was geen Hollander, zagen de schepelingen spoedig, geen fluit en geen karveel. Een Duinkerker misschien? Voor een kaper scheen de schuit te groot. Dan wellicht een Spanjaard? Hun hoop verflauwde; hun vrees groeide aan. Zouden ze maar niet haastig zeil maken om aan een achtervolging te ontkomen? Ach, zou dat kunnen? Hun zeilen hingen half in flarden bij de mast en de schuit liep zwaar.

Woeltje lag in spanning in zijn kooi. Aan het geloop en gepraat had hij gemerkt dat er wat bijzonders gaande was.

'Een schip in 't zicht?' vroeg hij aan Wouter, toen die een ogenblik in het vooronder was.

Wouter haalde de schouders op. 'Ja, maar geen Hollander. Een Spanjool misschien. Dit wordt ons laatste robbertje, Woeltje,' zei hij met een grijns.

Er was lawaai aan het dek. Zeil werd gehesen. 'Daar heb je 't al,' zag Wouter zijn sombere voorspelling in vervulling gaan. 'Ze maken zeil. We moeten er vandoor. Maar deze slak loopt niet meer. Voor de haaien zijn we, Woeltje, voor de haaien.'

Ontsteld luisterde Woeltje naar de geluiden boven, terwijl Wouter in een kast aan het rommelen was. 'Stil, Wouter, stil eens?' vroeg hij. 'Ik hoor wat.'

'Schieten soms? Eén treffer uit een twaalf ponder en dit hele gammele gevalletje ligt uit elkaar.'

'Nee, nee, luister, let eens op. We zijn over stag gegaan.'

De schuit lag over bakboord. Dit betekende dat hij terugzeilde, naar het vreemde schip toe. Zij hoorden dansen op de plecht en de beide Fransen juichten uitgelaten.

'Da's kasjeweel!' riep Wouter en hij sprong, plotseling weer rap geworden, het vooronder uit.

'Een Fransman! Een Fransman!' riep hij daarop naar beneden. 'Woeltje, we zijn gered, op het nippertje, jô.'

Dat laatste mocht Wouter er wel bij zeggen, want toen ze bij het Franse schip langszij kwamen, hadden de mannen nauwelijks meer de kracht om langs de touwladder naar boven te klauteren en was er niet een sterk genoeg om Woeltje over te dragen. Een stevige matroos van het Franse schip klom naar beneden, tilde de zieke op zijn schouder en droeg hem gemakkelijk bij de ladder op naar boven. Licht als een veertje was de knaap.

De Franse kapitein maakte nog aanstalten om de schuit uit San Thomé op sleeptouw te nemen.

'Laat maar!' zei Eriksz, 'het ding is niets meer waard en het heeft zijn dienst gedaan.' Toen hees de Fransman zijn zeilen en koerste naar Bordeaux. In zijn vooronder lagen acht geraamten te kooi. De Franse kok ging aan het werk om een licht verteerbaar ziekenkostje te bereiden.

18 Weer thuis!

'Er ligt een Hollander in de haven, een Enkhuizer nog wel, en hij wil ons meenemen naar huis.' Met die boodschap keerde schipper Eriksz aan boord van het Franse schip terug, nadat hij onmiddellijk na hun aankomst in Bordeaux de wal op was geweest.

'Durf jij de reis aan, Woeltje?'

Woeltje veerde overeind in zijn kooi. 'Welzeker durf ik het aan. Dacht u dat ik hier alleen wou achterblijven, terwijl de anderen naar huis gaan?'

'We konden ook met zijn allen wachten op een volgende gelegenheid,' opperde de schipper.

Woeltje wou er niet van horen. 'Om mij zouden jullie dan nog langer moeten wachten? Nee, nee. En ik kan ook best. Ik voel mij weer gezond en sterk.'

Om dat laatste lachte schipper Eriksz fijntjes. Woeltje was nog bleek en smal, een schaduw van de jongen van een maand geleden. 'Het zal je tegenvallen, vrind, als je uit bed komt. Maar wil je mee, welaan, op de Dolfijn is wel een kooi voor jou.'

Het was zoals de schipper zei. In de week waarin de Franse kok hem had verwend, was Woeltje in bed een hele piet geworden. Maar toen hij zijn benen over de rand van de kooi stak en door het volkslogies van het Franse schip wou lopen, moest hij haastig neerstrijken op een bank. Hij was vreemd licht in het hoofd en zijn voeten prikten, zelfs het zitten viel hem duchtig tegen. Hij kon amper wachten tot zijn kooi geschud was en toen moest hij door een makker er weer in geholpen worden. Toch wilde hij niet achterblijven in Bordeaux. Hij wou naar huis.

Ze droegen hem aan boord van de Dolfijn, waar hij dadelijk te kooi ging. Slechts met een half oog had hij de Franse haven gezien, een bos van masten en veel vlaggen, waaronder oranje-blanje-bleu, niet enkel aan de steng van de Dolfijn, maar wapperend op vele schepen. Dat was de vlag van Holland. Zij waren gauw weer thuis. Zijn hart trilde van verlangen.

Toen de Dolfijn Bordeaux verlaten en de kop naar het noorden had gewend, kwam er een bittere bijsmaak aan Woeltjes verlangen om naar huis te gaan. Moest hij ziek thuis komen? Zou hij straks van het schip naar huis gedragen moeten worden, zoals hij in Bordeaux aan boord gedragen was? Daar kwam zijn jongenstrots fel tegen op.

'Och jô,' troostte Jaap Leffers hem. 'Je hebt nog op z'n minst een volle week om op te knappen. Tegen dat we binnen zijn, kun jij best beter wezen. Je zult het zien, als wij Enkhuizen in 't zicht hebben, zit jij in het topje van de mast.'

Woeltje lachte ongelovig. Gisteren kon hij nog geen stap doen en zou hij dan over een week weer beter zijn? Toen hij die middag echter voor de tweede keer probeerde hoe het hem uit bed beviel, ging het al wat beter. Hij bleef een uurtje op.

De volgende dag verscheen hij, stevig ingepakt, want het was koud op zee, al even aan het dek. Als een jongen eenmaal aan de beterende hand is, gaat het gauw. De kok aan boord van de Dolfijn was geen Fransman, die de kunst verstond liflafjes te bereiden die een zieke licht verdraagt. Hij schafte de Hollandse scheepskost en het was maar goed dat Woeltje niet dadelijk na de redding uit de vissersboot in zijn handen was gevallen. Nu was hij ver genoeg op weg naar beterschap om stevige kost te kunnen verdragen.

'Woeltje, je haalt het,' zei Jaap, toen de patiënt zich op de derde dag tweemaal achtereen een bord met bruine bonen liet vullen. 'Je zit vàst in de ra als we voor Enkhuizen zijn.'

Weer lachte Woeltje ongelovig. Zijn slapen klopten nog als hij de trap opklom van het kuildek naar het voorkasteel.

'Zie maar naar ons,' zei Jaap. 'Wij waren immers ook slap als een vaatdoek, toen we door die Fransman werden opgepikt. En kijk nu eens.'

Waarlijk, men kon het de andere overlevenden van de Sint Pieter amper aanzien dat zij bijna anderhalf jaar op San Thomé een slavenleven hadden geleid en anderhalve maand honger hadden geleden op een vissersboot. Ze waren nog wat mager, maar fris en gezond. Goed voedsel, het ontslagen zijn van alle zorgen en een blij vooruitzicht hadden wonderen gedaan. 'Jij gaat ons achterna,' voorspelde Jaap.

Hij kreeg gelijk. Toen de Dolfijn ter hoogte van de Maas was, stond Woeltje met de anderen op en ging met hen te kooi. Toen het schip de Zuiderzee in koerste, liep hij als een haas weer over het dek. En toen Enkhuizen in het zicht kwam, zat hij op de bramra!

Hij was het oude Woeltje weer, vlug en beweeglijk. Maar niet meer het kleine kereltje, dat twee en een half jaar geleden het zeegat uitgevaren was. Meer dan een hoofd was hij gegroeid. Een vreemd gevoel leefde in Woeltje, toen hij zijn land terugzag. Waren de torens twee jaar geleden ook zo rank en spits en stonden de boerderijen destijds ook als piramiden in het wijde land? Stond het kasteel Radboud toen ook zo trouw op wacht vóór Medemblik? Groen was het land, klaar als een spiegel was de zee. Uit de ra zag je de schuimvoor, die de Dolfijn in die spiegel sneed. En boven hem was de hemel, een sterke Hollandse voorjaarshemel met veel puur blauw en grote wolkgevaarten, waarin de tinten liepen van loodgrauw tot het helderst wit van ijle wolken waar de zon op scheen.

Vroeger had Woeltje een wolkenhemel enkel mooi gevonden als hij er honden en paarden en schepen in zag, of als hij er een landkaart van kon maken. Nu, nadat hij in haast drie jaren geen Nederlandse hemel had gezien, ontdekte hij hoe schoon deze was in zijn wisseling van blauw met alle tinten wit, en in de beweeglijkheid van zijn wolkenstoeten, die statig voeren hoog boven het vlakke land.

Na het ronden van de Gelderse hoek lag Woeltjes vaderstad recht voor hem. Hij herkende de Ketenpoort en de Engelse toren en de huizen aan de Wierdijk. En boven alles uit de hoge Zuidertoren. Op de rede lagen fluiten en karvelen; sloepen roeiden de haven uit en in; smakken en staalevers voeren met hen op of lagen tegen. Woeltje herkende de vissers aan hun schepen. Ginds voer de Kromvinger in zijn kleine schuit; daar zeilde de Roetmop; de Spekslokker was bezig zijn netten in te halen. Op het hoofd — ze naderden de haven nu heel dicht — herkende hij het Kwarteltje naast de Leugenkist. Weer thuis! Weer thuis! Weer in de omgeving waar geen paal of boompje vreemd is en je alle mensen kent. Wie liep daar op de havendam? Was dat Gerrit Luytsz niet?  'Ha, die Gerrit!' schreeuwde Woeltje van zijn hoge plaats. Het was Gerrit. Hij keek alle kanten heen. 'Hierzo!' riep Woeltje. Maar Gerrit keek niet hoog genoeg. 'Hoger!' riep Woeltje weer. En eindelijk kreeg de jongen op de dam de jongen op de bramra in de gaten. Hij herkende hem niet; op de Dolfijn had Gerrit Luytsz geen kennis.

'Ken je mij niet meer?' riep Woeltje naar omlaag. 'Ken jij Woeltje helemaal niet meer?'

Toen liet Gerrit de emmer die hij droeg rinkelend op de keien vallen. 'Ben jij... ben jij Woeltje... Ben jij niet dood?'

'Dat kun je zien en horen, makker!' lachte Woeltje.

De anderen van de Sint Pieter stonden op het dek, gereed aan wal te stappen, zodra het schip de trossen vast zou hebben.

'Blijf jij daar, Woeltje?' riep schipper Eriksz naar boven.

'Nee, nee!' Hij liet zich haastig naar beneden glijden en stond op het dek vóór de Dolfijn nog vast lag.

Plunje ophalen was niet nodig. De overlevenden van de Sint Pieter hadden geen plunje. Zelfs de kleren die ze droegen waren geleend.

Zodra de loopplank uitlag, gingen ze aan wal. Maar het was geen kleinigheid om van de haven thuis te komen. Ieder wist opeens dat er volk van de Sint Pieter thuis gevaren was en iedereen wou die mensen spreken. Veel zeevolk wachtte hen al bij de loopplank op; van alle schepen in de haven kwamen de bootsgezellen afgeklauterd. Want algemeen was aangenomen dat de Sint Pieter met man en muis vergaan was. Een schip waarvan sinds '90 niets meer vernomen was, zou op de verre zuidelijke zeeën wel gezonken zijn. En nu doken schipper Eriksz en vijf van zijn volk daar plotseling weer op. Ieder wou weten wat hun overkomen was.

Woeltje had gauw genoeg van het antwoord geven op honderd keer dezelfde vragen. Hij wilde naar zijn moeder toe. Terwijl de anderen druk praatten, drong hij stilletjes door de haag van mensen heen en maakte zich haastig uit de voeten.

Hij liep door de straten, waar hij elke steen van kende. Hij ging de Bocht door, het Spui over naar de Havendijk. Daar hing bakker Jansen in zijn bestoven werkgoed over zijn onderdeur om uit te blazen na het warme bakkerswerk. Schoenmaker Maartens zat in zijn potkas te kloppen op zolen. Ginds was het huisje van Krijn Klauwers. Een witte muts schemerde achter het horretje. Dit gaf Woeltje een steek in het hart. Daar zat Krijns vrouw; hij zou naar haar toe moeten gaan om te zeggen dat haar man gestorven was. Zijn snelle stap werd trager; hij ging het huisje schuw voorbij. Zijn hart bleef kloppen. Hoe zou het thuis zijn, vroeg hij zich af. Zou moeder er nog zijn? Zou vader nog leven en al de broertjes en zusjes? In drie jaar tijds kan er aan de wal ook veel gebeuren, evengoed als op een zeereis. Als er thuis een ontbrak...

Hier was het Kreupeltje. Ginds stond hun huisje. Wie speelde op de stoep met bikkels? Zou dat Truitje zijn, zijn zusje? Was die al zo groot?

'Dag Trui!' groette hij.

Het meisje keek op. 'Dag,' zei ze lauwtjes tegen de grote jongen, die ze niet herkende, en speelde met haar bikkels door. De deur van het steegje naast het huis was open. Hij liep achterom. In de keuken zag hij moeder bezig. Ze stond te strijken. Zou zij hem wel herkennen?

Toen zijn schaduw op het raam viel keek zij op. 'Aart!' riep ze, eer hij een woord had kunnen zeggen. Ze vloog naar de deur, die hij al open had getrokken. Op de drempel vielen zij elkander om de hals.

'Mijn jongen, mijn jongen!' riep ze uit. 'God heeft je me uit de dood teruggegeven.' Van vreugde schreide zij.

Woeltje wist geen woord te zeggen; het kropte in zijn keel.

Zij stonden met de armen om elkanders hals, totdat een felle schroeilucht en gehuil hen op deed schrikken.

Vrouw Wessels vloog op haar strijkbout af, die een gat gebrand had in een boezelaar, en Woeltje keek naar de beide kinderen op de vloer, die huilden omdat moeder schreide; een kleuter en een meisje van een jaar, een broertje en een zusje, beide geboren nadat hij weggegaan was.

Vrouw Wessels had haar strijkplank nog niet opgeruimd en Woeltje zat met zijn jongste broertje op de knie, toen vader Wessels haastig binnenkwam. In de buizenhaven, waar hij werkte op zijn schuit, had hij gehoord dat er volk van de Sint Pieter thuis gekomen was. 'Jouw jongen ook,' was hem verteld. Aart thuis? Zijn zoon nog levend? Wessels kon het nauwelijks geloven. Hij was met haast naar huis gerend. Waarlijk, daar zat Aart, zijn oudste. Uit de doden opgestaan!

'Kerel, waar kom jij vandaan?' vroeg Wessels hem. 'En wat ben je gegroeid! Geen Woeltje ben je meer, hoor! Aart ben je nu!' Aart lachte erom. Op een lange reeks van vragen van zijn vader en moeder vertelde hij van Magasant, van het lange drijven bij de linie, van Prinseneiland...

Moeder zat er in haar werkjak bij, vader in zijn werkgoed. De broertjes en zusjes kwamen onder het vertellen binnen en luisterden mee; een paar buurvrouwen stonden in de deuropening. Niemand dacht er aan dat hij moest werken.

Woeltje vertelde van de overval van de piraten, van hun laatste tocht met de Sint Pieter; van het slavenleven dat ze op San Thomé geleden hadden, van hun vlucht met zoveel avonturen, van zijn ziekte en hun redding. Hij vertelde wat zij waargenomen en ervaren hadden op de Goudkust van Guinee. 'Daar wil de schipper weer heen,' besloot hij, 'en ik...'

Plotseling brak hij af. Hij had een flits van schrik gelezen in de ogen van zijn moeder.

Hij begreep niet wat die schrik betekende. 'Fijn, dat ik thuis ben,' zei hij, terwijl hij zijn hand op die van moeder legde, en haar in de ogen keek. Bij die ogen waren in deze drie jaar kleine rimpeltjes gekomen en er liepen grijze draden door het haar, dat onder de muts uitkwam. Maar haar gezicht was even zacht en goed als vroeger en in haar ogen blonk een warme liefde. Moeder stond het eerst op. 'Wij kunnen niet de hele dag op onze stoel zitten,' zei ze. 'Allez, Pieter, verkleed je gauw. Truitje, haal bij bakker Jansen meel en gist met krenten. We zullen hopen dat Aart na al die fijne hapjes van een Franse kok zijn moeders kostje ook nog lust.'

'Het zal wel gaan,' lachte Woeltje. Hij stond op en ging naar het tuintje achter het huis, waar de sneeuwklokjes al volop bloeiden en de eerste crocusjes hun kelkjes openvouwden. Hij keek naar de konijnen — één had er jongen — en naar de kippen in het hok. Toen dreef er uit de keuken reeds een lekkere baklucht aan. Pannenkoeken, ha! Die had hij in drie jaar niet geproefd.

Het werd een feestmaal in het kleine huis aan het Kreupeltje, waar een verloren zoon teruggekeerd was. 'Moeder, dit smaakt veel fijner dan het fijnste kostje van die Franse kok,' getuigde Woeltje en hij deed zijn buikriem af.

Des avonds zat het huis van Wessels weer vol mensen. Ooms en tantes, buren en vrienden, allen waren nieuwsgierig om te horen van de avonturen, die Woeltje had beleefd. Een trotse vader luisterde voor de tweede keer naar het verhaal van zijn zoon en een blijde moeder schonk slemp en deelde koek uit. Woeltje sliep die nacht weer op zijn oude strozak onder het pannendak. Vóór hij zijn oor op het kussen legde, was hij voor het bed geknield: 'Ik dank U, Here, dat Gij mij thuis gebracht hebt.'

De volgende dag had Woeltje een moeilijke taak. Hij moest naar vrouw Klauwers om haar de laatste groeten van haar man te brengen. Aan zijn moeder bekende hij hoezeer hij tegen deze boodschap opzag, maar die dacht dat het mee zou vallen. 'Vrouw Klauwers kan veel dragen,' zei zij.

Hij ging met lood in de schoenen. Toen hij de witte muts zag schemeren achter het horretje, had hij een neiging om voorbij te lopen en toen hij de klink van de deur al in zijn handen had, aarzelde hij nog. Maar hij wou niet laf zijn en zette door.

'Volk,' riep hij in het voorhuis.

'Kom er maar in,' kwam een stem uit de kamer. Krijns vrouw zat aan de tafel bij het venster en keek hem over haar bril heen aan. 'Ik ben niet zo vlug ter been,' zei ze. 'Daarom blijf ik maar zitten. Dat neem je me niet kwalijk, hé?'

'Nee, nee,' antwoordde Woeltje; hij wist niet wat hij verder zeggen moest. Haar vriendelijkheid en de blije glimlach op haar oud gezicht maakten 't hem nog moeilijker.

Zij praatte opgewekt. 'Wie ben jij toch? Er komen niet veel jonge jongens bij een oud mens zoals ik. Ga zitten... ja, die stoel is goed. Zo... nu kan ik je zien. Hoe heet je?'

'Aart... Aart Wessels,' antwoordde Woeltje met benepen stem. Het zweet brak hem uit bij de gedachte aan wat hij aanstonds zeggen moest. Hij wou dat hij hier niet gekomen was.

'Aart... Aart?' Vrouw Klauwers zocht in haar memorie, maar zij kon de naam niet thuis brengen.

'Van Pieter en Dina uit het Kreupeltje,' hielp Woeltje haar op weg.

'Oh... van Pieter en Dina!' Nu wist zij het. 'Dan ben jij Woeltje dus, de scheepsjongen op de Sint Pieter bij de laatste reizen. Mijn man heeft het vaak over je gehad.'

Woeltje zat te zweten op zijn stoel. Nu wist ze dus dat hij op de Sint Pieter was geweest. Nu moest ze toch begrijpen dat haar man wat overkomen was, omdat hij, Woeltje, wel en Klauwers niet teruggekomen was. Waarom bleef ze zo opgewekt? Hoe moest hij haar vertellen dat haar man gestorven was?

Zij effende hem zelf de weg. 'Je doet er goed aan, Aart, dat je me opzoekt, nu je weer thuis bent van die zware reis. Ik wil zo graag iets weten hoe het met mijn man geweest is, ook op het laatst. Kun je me daar wat van vertellen?'

Woeltje hoorde haar met verbazing aan.

Zij wist het dus al! Hij hoefde het kwade nieuws haar niet te brengen! En toch was zij zo vriendelijk en opgewekt. Hoe kon dat toch?

Hij legde de ring en het geldbuideltje van Krijn op tafel. 'Dat moest ik u van hem geven.'

Zij nam het aan. Haar hand streelde de ring. Die was een geschenk van haar aan hem geweest, toen zij elkander nog pas kenden.

'Ik moest u ook van hem groeten,' zei Woeltje moeilijk. 'Ik moest u zeggen dat hij... naar Jezus was gegaan.'

'Dat wist ik,' zei ze zacht. 'Krijn was een Christen.'

'Hij was een beste man,' prees Woeltje. 'Het was soms net of hij mijn vader was.'

'Hij mocht jou graag, al op de eerste reizen die jullie samen maakten,' wist vrouw Klauwers. 'Vertel me eens hoe het gegaan is.'

Woeltje vertelde: Van de tegenslagen op de reis, van de overval en de gevangenschap. Over de ellende in het slavenkamp van San Thomé sprak hij maar weinig, doch het voortreffelijke verplegingswerk van Krijn tijdens de eerste epidemie mat hij breed uit. En toen hij het kreeg over Krijns ziekte vertelde hij van zijn geduldig en blijmoedig dragen van het lijden en van zijn verlangen naar de heerlijkheid.

Vrouw Klauwers kon luisteren. Zij zat met de handen in haar schoot en het hoofd naar hem toegebogen. Soms knikte ze. Toen Woeltje het over Krijns verlangen naar de hemel had, welden er een paar tranen in haar ogen. Woeltje had verschrikkelijk tegen dit bezoek opgezien, maar het was bijna een vreugde haar te vertellen over Krijn.

Toen de schemer in de kamer sloop en de kleine vlammen in de haard een rode gloed wierpen tegen de zwarte schoorsteenboezem en op de gladgewreven meubels, zat Woeltje er nog.

'Kom je eens weer, Aart?' vroeg vrouw Klauwers toen hij opstond omdat thuis het avondeten wachtte.

Woeltje beloofde het.

Woeltje genoot van het thuis zijn. Weer in je eigen stad, weer onder je oude kameraden en dan vrijaf te hebben! Geen porder, die je voor dag en dauw uit bed haalde om naar de lijnbaan of de haringkakerij te gaan; geen baas Hagha, die op je toekeek of je de haringen wel richtig vlijde in de ton, en geen ellendig rad waaraan je heel de lieve dag moest draaien. Ofschoon, Woeltje had op San Thomé dat werk met andere ogen leren zien. De lijnbaan en de paktuin waren paradijzen in vergelijking bij het slavenkamp. Dikwijls zat Woeltje aan de haven temidden van een kring van jongens, die gretig luisterden naar zijn avonturen; soms ging hij hengelen in de poldervaarten, maar voor dat werk had hij te kort geduld. Liever voer hij met een staalever de haven uit om mee de haringnetten op te halen.

Drie middagen per week zat hij op een laag bankje in de doopkapel van de Westerkerk, waar Lucas Janszoon Wagenaar les gaf in zeevaartkunde. Schipper Eriksz had Woeltje er heen geloodst en na de eerste keer sloeg hij geen beurt meer over. Als jongste zat hij er tussen veel oudere schippers en piloten. Uren moest hij stilzitten en luisteren. Maar thans verveelde het hem niet, zoals voorheen bij meester Schrijver, en nu werd hij niet afgeleid, zelfs niet door de jongens, die krijgertje speelden om de banken in de kerk en hun bal over de grafstenen lieten rollen soms tot tussen de banken in de doopkapel. Hij dronk de woorden van de leraar in en toen hij zijn verlegenheid had overwonnen, stelde hij vragen, die Wagenaar verrasten.

'Hoe weet jij van die dingen?' vroeg hij.

'Uit de Spiegel van de Zeevaart,' kon Woeltje antwoorden. Hij kende dat handboek voor de zeeman bijna uit zijn hoofd. Maar hier viel nog veel meer te leren. Wagenaar had voor de kennis van de zeevaartwegen in het hoge noorden en het verre oosten een nieuw boek geschreven ten vervolge op zijn Spiegel van de Zeevaart, het Trésor der Zeevaart heette dat. Dit was voor Woeltje nieuw.

De middagen bij Wagenaar in de doopkapel waren fijn. Maar de avonden thuis ook.

Thuis! Hij speelde met de broers en zusjes ganzenbord of domino; hij las in het Trésor der Zeevaart, waarvan schipper Eriksz hem een exemplaar ter leen gegeven had.

Waarom was het thuis zo goed? Om de spelletjes? Maar die deden ze aan boord ook wel. Om het lezen? Op zee las hij ook. Misschien omdat het vuur in de haard gezellig knapperde, of omdat de rode vlammetjes een zwakke weerschijn gaven tegen de glanzend gepoetste koperen haardplaat en de ketel siste? Het was wat anders. Moeder was het! Haar vriendelijk gezicht, haar zachte ogen en haar opgewekte stem maakten het thuis zo goed. De liefde, die van haar uitstraalde, schiep een stille vreugde. Dit was het, waarnaar zijn onrustig hart verlangd had, toen ze in de stilte van de linie dreven en in de bange tijd van het slavenkamp op San Thomé.

'Ik hoop dat hier nooit een eind aan komt,' dacht Woeltje als hij 's avonds thuis zat. En zijn moeder en hij wisselden een knipoogje, waar de anderen niets van merkten, maar dat Woeltje zeer gelukkig maakte.

Toen hij enkele weken later op het havenhoofd stond en een Oostlandvaarder zag uitzeilen, kreeg hij echter een onbehaaglijk gevoel. Die lui daar voeren uit en hij bleef thuis. Zij gingen zwerven en hij zat aan de wal. Was hij jaloers? Hij wou het zich niet bekennen. Het was toch goed thuis. Best, heerlijk was het er. Hij had er twee jaar naar verlangd weer thuis te zijn. En was hij het nu na veertien dagen zat? Nee, nee! Woeltje keerde zich om. Hij wou niet meer naar die Oostlandvaarder kijken. Hij ging naar huis en zat met het Trésor der Zeevaart in zijn hand, terwijl moeder het spinnenwiel liet snorren. Oost west, thuis best!

Het werd april; het liep naar mei. De lente kwam. Het fletse wintergras in de weiden werd mals en helder groen. De bomen trokken in het blad. De struiken gingen met rode en gele bloempjes pronken. Tulpen bloeiden in de velden. Lammeren dartelden in de wei en jonge geitjes buitelden over hun moeders heen. Woeltjes vader voer met zijn buis de haven uit om de eerste haring uit de Schotse wateren te halen. Met de lessen in de doopkapel was het afgelopen, omdat het meeste scheepsvolk nu naar zee was. Woeltje verveelde zich en daardoor werd hij kribbig; eens viel hij grof tegen zijn moeder uit.

'Bevalt het je thuis niet, Aart?' vroeg zij hem.

'Ja, jawel,' antwoordde Aart met een kleur van schaamte, 'maar...'

Zij was niet boos. 'Ik begrijp het wel,' zei ze. 'Je moet wat te doen hebben. Geen mens houdt het uit leeg te lopen. Je moest maar zien dat je weer een steetje kreeg. Ik geloof dat Bertus Loots de volgende week een reis naar Engeland gaat maken. Misschien kun je bij hem varen.'

Woeltje ging er op af en Loots dacht dat hij nog wel een mannetje gebruiken kon. Met een paar dagen zou hij het laten weten. Vóór Woeltje monsterde bij Loots verscheen echter schipper Eriksz in het huisje aan het Kreupeltje.

'Ik wou je jongen mee hebben op mijn nieuwe reis,' zei hij tot Woeltjes moeder.

'Waarheen zal dat wezen?' vroeg zij.

'Dat weet je zoon wel!'

Woeltje keek de schipper met grote ogen aan. Hij wist het niet. 'Kom... kom... 't Heeft me heel wat moeite gekost maar ik heb het klaar gekregen met de heren.' Woeltjes ogen schitterden. 'Naar Guinee?'

Eriksz knikte. Vrouw Wessels werd onrustig. 'Guinee, is dat niet...'

'De Goudkust, waar wij vandaan gekomen zijn,' zei schipper Eriksz.

Zij schrok. 'Willen jullie daar weer heen? Heb je er nog niet genoeg ellende doorgemaakt? Aart gaat niet, hoor.'

'Je dobbert niet altijd drie maanden bij de linie rond,' stelde de schipper haar gerust. 'En een ezel stoot zich in 't gemeen niet tweemaal aan dezelfde steen. Ik krijg een schip mee, zo zwaar bewapend dat geen kaper er een kans tegen heeft, en we hopen ditmaal goede wacht te houden.'

Maar ook dit ging niet op. 'Ik heb nog niet gemonsterd, moeder,' riep Woeltje uit. 'Ik ben nog vrij. En ik wil graag met schipper Eriksz mee.'

'Denk je dan helemaal niet om mij?' vroeg zij met zacht verwijt. Woeltje werd rood. Hij hield veel van zijn moeder.

Schipper Eriksz wou niets doordrijven. 'Ik kom nog wel eens praten,' zei hij opstaande.

Toen Eriksz weg was heerste er een zeer gedrukte stemming in het huisje aan het Kreupeltje. Onder het avondeten werd er bijna niet gesproken en daarna zat vrouw Wessels te breien met een gezicht zo stroef, alsof er nooit meer een glimlach op verschijnen zou. Woeltje zat in een hoek met een boek op zijn knieën, maar hij las niet. Over het boek heen staarde hij naar de muur. De kinderen vroegen iets aan hun moeder, maar zij kregen geen antwoord. Ze vroegen Woeltje of hij een spelletje domino met hen wou spelen, zoals hij dikwijls deed, maar ditmaal weigerde hij bot. De stroefheid van moeder en Woeltje bedierf de sfeer, 't Was of er lood woog op hen allen. Op een gegeven ogenblik haalde Trui met een nijdige beweging haar hand door het dominospel dat ze met de kleintjes speelde, zodat de stenen van de tafel vielen.

'Wat is het hier verschrikkelijk gezellig!' riep ze uit. Woeltje gooide zijn boek kwaad in een hoek.

'Welja,' zei moeder toen, 'gooi maar kapot dat dure boek. Je denkt zeker dat het geld mij op de rug groeit.' De kleintjes huilden.

Toen kon Woeltje het niet langer harden. 'Ik loop er uit!' riep hij. Met grote stappen ging hij naar de deur.

Op hetzelfde ogenblik had hij spijt, want hij zag tranen langs zijn moeders wangen rollen. Maar hij keerde niet terug. Ruw rukte hij de deur open en met geweld trok hij die achter zich in het slot. Hij liep het Kreupeltje uit en doolde door de stad. Terwijl hij doelloos rondliep, kwam de twijfel bij hem boven. Hij kon toch wel op Engeland en Oostland varen gaan. Dan was hij evengoed op zee. Maar dan had hij niet het avontuur van zwerven op zeer verre zeeën en van het ontdekken van vreemde landen. Ach, hij had immers ondervonden dat zulke reizen heel wat anders kunnen opleveren dan spannende avonturen en ontdekkingen. Brazilië had hem gelokt, maar hij was er nooit gekomen. In plaats van vreemde landen te bezoeken, had hij een slavenlot gehad. Op een nieuwe reis zou hij weer gegrepen kunnen worden door piraten en het zou een groot wonder zijn als hij dan nog eens levend uit hun handen kwam. Het lot van de dertig makkers, wier houten kruisen stonden op San Thomé, zou het zijne zijn. Moeder had het beste met hem voor, nu zij hem tegenhield...

Maar schipper Eriksz dan? Die had vrouw en kinderen en hij ging toch weer naar Guinee. En hij was daarvoor niet eens gevraagd of er toe aangespoord. Als hij gezwegen had van hetgeen hij aan de Goudkust had gezien, had hij van zijn reders een schip gekregen om op Oostland te varen of op Frankrijk. Maar Eriksz had het wèl verteld en daarbij gezegd dat daar een Hollands, een Enkhuizens schip heen moest, dat hij er zelf heen wilde om goud en elpenbeen te halen. Het had hem moeite gekost er de heren warm voor te krijgen, had hij verteld. Zij hadden dus eerst niet gewild, en hij had hen moeten overreden door te vertellen wat er aan zo'n reis te verdienen was en dat de Semeynen het niet op zich mochten laten zitten dat een andere stad, Hoorn of Veere of Middelburg of Amsterdam, Enkhuizen voor was. En eindelijk hadden de heren ja gezegd. Eriksz was een kerel met merg in de knoken en durf in het lijf, en hij, Woeltje, was een moederskindje, dat aan de leiband liep. Verdraaid, hij was geen kind meer. Hij liet zich niet aan het lijntje houden. Hij ging naar Eriksz om te monsteren...

Maar toen hij dicht bij Eriksz' woning kwam, liep hij langzamer. Dat was toch niet in orde om dit achter moeders rug te doen. Hij dacht er aan hoe groot haar blijdschap was geweest toen hij thuiskwam, en aan wat zij hem verteld had over haar angst en onrust toen de Sint Pieter als verloren was beschouwd. Zij had zo'n groot verdriet gehad, omdat zij vreesde dat haar oudste jongen dood was. En nu zou zij weer maanden, misschien jaren achtereen niet weten of hij leefde of dood was. Woeltje voelde, wat hij tevoren nooit beseft had, dat een vrouw die thuis blijft veel meer door angst en onrust wordt geplaagd dan haar man of zoon, die de gevaren zelf beleven. Als hij weer gaan zou naar dezelfde streek, waar hij als slaaf gemarteld was en honger had geleden, en dertig van zijn makkers waren gestorven, dan zou zijn moeder al de tijd gekweld worden door de angst dat hem dit alles weer zou overkomen. Mocht hij dat van haar vergen? Moest hij om haar zijn eigen wens er niet aan geven?

In plaats van bij Eriksz aan te kloppen ging Woeltje naar huis.

Toen hij thuis kwam, zat zijn moeder alleen bij de tafel; de kinderen waren al naar bed. Haar handen lagen werkeloos op het breiwerk in haar schoot. Je kon zien dat ze geschreid had. Dat is mijn schuld, wist Woeltje. Hij viel haar om de hals. 'Moeder, ik ga niet!' riep hij uit. 'Ik ga niet, hoor. Ik monster bij Bertus Loots. Huil nu maar niet meer.'

Doch dit scheen haar verdriet nog heftiger te maken. Zij huilde erg en Woeltje stond er verlegen bij. Een jongen raakt verlegen als zijn moeder huilt; hij heeft verschrikkelijk het land, wanneer ze huilt om hem.

'Niet doen, Aart,' zei ze, terwijl ze trachtte haar aandoening te onderdrukken. 'Niet doen; je moet niet thuis blijven om mij.' Hierbij ging het Woeltje duizelen. Nu weer niet? En straks wou moeder het. En omdat zij het zo graag wilde, had hij zijn verlangen prijs gegeven. Hoe had hij het nu?

'Moet ik dan gaan van u?' vroeg hij verbaasd.

'Moeten, moeten?...' lachte zij droevig door haar tranen heen. 'Vrouwen zijn vreemde wezens, jongen, daar krijg je geen hoogte van.'

Dit laatste moest Woeltje beamen. Hij begreep hier niets van. Moeder droogde haar tranen. Ze zat nu weer rechtop. Haar gezicht had ook niet meer het stroeve masker van. daarstraks. 'Ik was vanmiddag zwak,' zei ze. 'Ik dacht meer aan mezelf dan aan jou. Ik stond jou in de weg. Dat mag een moeder niet. Ga maar.' Woeltje keek haar verwonderd aan. Hij begreep haar niet. 'Zult u dan niet ongerust zijn?' vroeg hij.

'Misschien wel. Maar dat is dan niet goed van mij. Dan wil ik over jou waken, terwijl alleen God je bewaken kan, ginds even goed als hier. Ga met Eriksz mee.'

Nu mocht Woeltje gaan. Hij mocht precies doen wat hij wilde. Maar hij was niet blij met die vrijheid. 'Het is tóch naar voor u,' zei hij. 'Ik doe het niet. Ik ga naar Loots om hem te vragen of ik bij hem monsteren kan.'

'Niet doen, Aart!' zei z'n moeder beslist. *Niet doen. Ga jij naar schipper Eriksz en zeg hem dat je met hem meegaat.' Woeltje wist nog niet wat hij er aan had. 'Moet ik met hem mee?' vroeg hij weer.

'Moeten niet,' antwoordde zij, 'maar er is wel een roeping. Dominee heeft onlangs gepreekt over 'Vervult de aarde'. Hij zei dat dat een gebod van God is en dat wij, Nederlanders, aan dat gebod voldoen door alle zeeën te bevaren en onbekende landen te ontdekken. Als jij daaraan mee wilt doen, mag ik je niet terughouden; dan hoorde ik je eigenlijk daartoe aan te sporen. Ga jij naar schipper Eriksz, Aart, en zeg dat alles in orde is en dat ik niet goed deed, toen ik je tegenhield.'

'Dat laatste zeg ik vast niet!' riep Woeltje uit. Hij vloog zijn moeder om de hals en gaf haar dikke zoenen. 'U bent een fijne, beste moeder.'

Zij lachte en pinkte de laatste traan weg. 'Jij bent mijn beste jongen, hoor! Mijn fikse zeeman. Ik ben trots op je. En nu vooruit, naar Eriksz. Vóór de nacht moet die nog weten dat hij op je rekenen kan.'

Woeltje ging weer de deur uit, voor de tweede maal. Maar nu was zijn hart licht. Want moeder was vrolijk. Hij mocht gaan en hij kreeg haar zegen mee.

Eriksz was niet verwonderd toen Woeltje met zijn boodschap kwam. 'Dit wist ik wel,' zei hij. 'Jouw moeder is een goede moeder.'

Hij nam hem mee naar de kamer, waar zijn vrouw zat te breien, en haalde uit de linnenkast een boek, de monsterrol. Daar schreef hij Aart Wessels in, en nadat hij dat gedaan had, schoof hij de rol aan Woeltje toe, opdat die tekenen zou.

Voor hij zijn naam zette las Woeltje wat Eriksz had geschreven en daarbij sperden zijn ogen zich wijd open van verrassing. Zag hij dat goed? 'Wat... wat hebt u achter mijn naam geschreven?' vroeg hij-

'Jonker,' zei de schipper. 'Als scheepsmaat kom jij niet meer mee. Je wordt stuurmansleerling.'

Woeltje wist niet wat hij zeggen moest. Hij stuurmansleerling? Jonker? Hij straks op de kampanje? Sprakeloos zat hij op zijn stoel.

Eriksz had schik in zijn verrassing. 'Voor een galapak van rood fluweel met gouddraad en een hoed met haneveren, die jij moet dragen als we de koning van de Goudkust gaan bezoeken, zorgt meneer Semeyns.'

Woeltje kon nog steeds geen woord uitbrengen. Het wonder werd al groter.

'En van Lucas Wagenaar krijg je een exemplaar van zijn Trésor cadeau, omdat je van 't voorjaar zijn beste leerling bent geweest,' onthulde Eriksz verder.

Nu was Woeltje helemaal verwezen. Hij greep naar zijn hoofd, omdat hij duizelde.

Eriksz lachte om die verbouwereerdheid en vrouw Eriksz lachte mee. Zij probeerden niet hem aan het praten te krijgen. Het was zo meer dan goed. De schipper stond op en reikte hem de hand. 'Dag, jonker Aart! Welterusten, en doe de beste groeten aan je moeder van mij en van mijn vrouw.'

'Ja, schipper, ik... ik... ik dank u wel, schipper, dag schipper...' Hij stamelde maar wat.

Eriksz ging hem voor door de lange gang van rode estriken. Het flakkerend schijnsel van een kaars deed de koolteer van de wanden glimmen en scheen op de rand van blauwe tegeltjes en op de witte kalk daarboven.

'Welterusten, Aart!' zei Eriksz nog eens bij de deur. Aart vergat te groeten. Hij stormde de donkere Havendijk op. Bijna was hij tegen een vrouwtje aangerend, maar gelukkig liep dat ditmaal beter af dan vroeger — wanneer ook weer? schoot door zijn hersens — want een botsing met de forse Aart zou anders aangekomen zijn dan een duw van het kleine Woeltje ruim drie jaar geleden.

'Moeder, ik ben jonker! Ik vaar als stuurmansleerling!' riep hij jubelend de kamer in. En hij vloog zijn moeder om de hals.

Stuurman Aart

1 Aart Wessels is een winter thuis

'Een zeeman aan wal is een vis op het droge,' zei schipper Barent Eriksz, terwijl hij ijsbeerde langs de havens, waarin hoekers en buizen, smakken, kagen en karvelen lagen vastgevroren, en mistroostig uitkeek over een zee, die wit en dood was.

Aart Wessels was het bijna altijd met zijn schipper eens, maar deze keer toch niet. 'Ik ben er blij om,' zei hij tegen Eriksz.

'Zo,' gromde die, 'ben jij ook al een van dat soort, dat liever achter de kachel zit dan vaart?'

'Ik zit deze winter liever bij Lucas Wagenaar,' antwoordde Aart. Toen lichtten Eriksz' blauwe ogen op. 'Je hebt gelijk,' zei hij. 'Op die manier word jij een zeeman, die zijn vak verstaat.'

Na jaren varen, zomer en winter door — omdat ze elke winter zwalkten op zeeën waar het nimmer winter was — kwam het niet slecht uit voor Aart dat van 't jaar de vorst hen overvallen had vóórdat een grote reis naar het zuiden was begonnen. Een winter thuis was geen verloren winter voor een jonge vent, die een paar jaar voor jonker had gevaren en hoopte eerlang als derde waak te kunnen monsteren. Aart Wessels had op zee de Spiegel en het Trésor der Zeevaart menigmaal doorkropen. Hij kende de leeskaarten van de gelegenheden der Oost- en Fransvaart uit het hoofd en op de vele reizen, die hij met schipper Eriksz had gemaakt, had hij geleerd die kennis in praktijk te brengen. Hij had het schip door de nauwe ingang van een haf in een Oostzeehaven geloodst, zonder schipper of stuurman uit hun kooi te roepen. De zeilaanwijzingen op de Guinese bocht en op Brazilië kon hij dromen.

Maar Aart wou verder. Hij wou ook voor de Straatvaart klaar zijn. Hij wou de Kaap voorbij, naar Indië. Na Houtmans welgeslaagde tocht wilde iedere Nederlandse zeeman met geweld naar Indië. Aart wilde daarheen echter niet louter op het kompas van zijn schipper zeilen. Hij wou zelf kunnen navigeren, als het te pas kwam. Daartoe moest hij de stromen en passaten van de zuidelijke zeeën en de sterrenhemel van het Zuiderkruis kennen, daartoe moest hij van wiskunde meer weten dan hij wist. Het was nodig dat hij de lessen volgen ging, die Lucas Janszoon Wagenaar des winters aan de schippers gaf. Tot dusver had hij slechts af en toe een blauwe maandag les gehad. Aart hoopte dat deze vroeg ingevallen winter lang zou duren, opdat hij al de lessen van de grote piloot zou kunnen volgen.

'Is het enkel daarom?' vroeg vrouw Wessels, toen Aart thuis zei, dat hij blij was met de vroege winter. 'Is het enkel om dat leren, dat je graag een winter in de stad wilt wezen?'

Aart keek zijn moeder met bevreemding aan. 'Ook om u, hoor,' erkende hij. 'Ook omdat ik graag bij u ben.'

Vrouw Wessels viste niet naar een complimentje; zij viste naar wat anders. 'Nergens anders om?' vroeg zij vorsend, en diep in haar ogen was een kleine schalkse lach.

Aart begreep zijn moeder niet. Waarop doelde zij? 'Waarom zou het anders wezen?' vroeg hij.

Zus Lijsbeth keek op van het wiel, waaraan ze zat te spinnen. 'Klaartje,' zei ze guitig, terwijl ze lachte naar haar broer.

Een blos steeg naar Aarts wangen. Maar hij ontkende heftig dat het om Klaartje was. Er was niets tussen hem en dat meisje. Omdat hij wel eens even met haar had staan praten, moesten ze daarom aanstonds denken dat hij wat om haar gaf? Vroeger had hij wel met Klaartje touwtje gesprongen en getold.

'Toen waren jullie kinderen,' zei vrouw Wessels, 'en nu...'

'Nu is zij een vrijster en ben jij een vrijer, broer!' viel Lijsbeth haar moeder lachend in de rede.

Maar Aart vond haar een flauwe meid. 'Als ze thuis allemaal zo waren als jij, dan ging ik vandaag nog naar zee,' bromde hij.

'Dat kun je lekker niet, Woeltje!' spotte zijn zuster.

'Flauw spook!'

'Als dit spook het jou te bont maakt, zoek je maar je troost bij Klaartje, broer.'

Aart gromde en liep de deur uit. Zijn moeder groette hij, maar Lijsbeth niet. Die was echter onverstoorbaar vrolijk. 'De groeten aan Klaartje!' riep ze hem na, toen hij in het schemerige hokje naar zijn klompen zocht.

Aart was nijdig. Recht voor zich uitkijkend liep hij het Kreupeltje uit en de Havendijk langs. Bij het passeren van het keukenraam van het grote huis van koopman Ham, draaide hij zijn hoofd af en staarde naar de ingevroren haringvletten, alsof daar wonder wat aan was te zien. Zo zag hij het raam niet, waar hij anders altijd wèl naar keek, wanneer hij langs dit grachtje liep, en waar hij ook altijd naar wuifde, als er een meisjeshoofd te zien was achter het raam. Hij wou bewijzen dat hij niets om Klaartje gaf. Toen hij er voorbij was keek hij toch wel; hij keek zelfs om. Maar het was te laat. Van het keukenraam zag hij nog slechts een glimp, en van een meisje, dat misschien daarachter was, viel niets meer te ontdekken. Hij keek nog eens achterom en weer eens, of wellicht ook een meisjeskopje aan de deur van Ham verschijnen zou, en hij dacht er over weer terug te lopen en opnieuw langs het huis te gaan. Maar het raam zou toch wel dicht bevroren zijn... en hij gaf immers niets om Klaartje. Een buurmeisje was ze, al van hun kinderjaren af, een aardig buurmeisje. Meer niet. Lijsbeth kakelde maar wat. Hij liep verder met gebogen hoofd.

'Hei, Aart!' Een ferme schouderklop ging met die roep gepaard.

'Dag, IJsbrant,' antwoordde Aart.

'Waar heb jij je laatste oortje versnoept?' vroeg IJsbrant Moll.

'M'n laatste oortje? Dat heb ik niet versnoept!' En ten bewijze klopte Aart op zijn broekzak, waarin de duiten en de oortjes rammelden.

'Ik heb drie keer geroepen en je hoorde niets. Dreef je dan ergens bij de Linie?'

'Nee, ik liep hier,' zei Aart, en om verdere vragen naar zijn gemijmer af te snijden: 'Zeg, we moesten Wagenaar eens vragen of hij het vandaag wil hebben over de passage bij de Dardanellen en de Bosporus.'

'Goed, goed...' Maar bij dit prachtige winterweer had IJsbrant andere gedachten dan alleen aan zeevaartkunde. 'Gaan we vanmiddag schaatsenrijden?' vroeg hij.

Aart vond het best.

Ze praatten samen over een schaatstocht, en Aart Wessels dacht nu heus niet meer aan een keukenraam en aan een meisje met de naam van Klaartje. Bij wijlen uitwijkend voor een zware slee met turf, die haast de volle breedte van de smalle straat besloeg, liepen ze over de knerpende sneeuw naar de Westerkerk.

In de doopkapel zaten de zeelui op lage banken en voor hen stond Lucas Janszoon Wagenaar. Zijn stok ging langs de kaarten, die aan de witte wanden waren opgehangen; zijn zware stem weerklonk door de gewelven van de kerk, waarvan de kapel niet anders dan een grote nis was. Hij behandelde het onderwerp, door Aart gevraagd: de passage door de Dardanellen en de Bosporus, en hij sprak ook over de Sporaden en Cycladen, de eilandenzwermen in de Egeïsche Zee.

De mannen op de banken luisterden en schreven. Stijve, houterige letters schreven zij. Hun grove knuisten waren meer gewend om helmstok en handspaak te hanteren dan de pen, en bij de koude, die heerste in de holle kerk, waren hun vingers nog stijver dan anders. De kou drong binnen door de dichtbevroren ramen en steeg op uit de blauwe zerken. Ze kroop dwars door hun klompen en dikke kousen heen en maakte de voeten van de mannen koud als ijs. Maar deze zeelui waren gehard in weer en wind. Zij hadden de hitte van de Goudkust en de koude van de Barentszee verduurd. Zij hadden te roer gestaan in stormweer bij felle vorst, zodat al het overkomende water op het dek bevroor en zij zelf haast ijspoppen werden. Zulk volk kon kou verdragen. De bouffante trokken zij wat stijver om de nek, hun duffels strakker om de knieën. Er was geen vuur om zich te warmen, maar Wagenaar verwarmde hen wel door te vertellen van de hitte, die in de Levantse havens heersen kon en van de knepen van de Oosterlingen om de kooplui uit het westen af te zetten.

Zij lieten zich ook niet storen door het gerucht achter hun rug, waar vissers in het kerkruim bezig waren met het boeten van netten en het tanen van zeilen. Die netten hingen aan de muren of aan het achterschot van de herenbanken; de zeilen waren uitgespreid over de blauwe zerken, waaronder doden rustten. Alleen als de jeugd het bij haar spel in de grote lege ruimte achter het koorhek al te bont maakte, als zij bijvoorbeeld ruzie kreeg met de stokbewaarder, die er door de week zowel als 's zondags zorg voor dragen moest dat alles in de kerk betamelijk toeging, kon het lawaai zo oorverdovend worden, dat zelfs Lucas Jansz. Wagenaar zijn les moest onderbreken. En dan rezen zijn verkleumde leerlingen van hun bankjes op, om al stampend weer gevoel te krijgen in hun voeten, al beukend hun vingers te doen tintelen, en als het nodig werd de duvelstoejager te helpen bij het vangen van de jongens, die over de stoelen en banken heen probeerden te ontkomen.

Doch als de herrie in het kerkgebouw wat was geminderd, ging Wagenaar weer naar zijn kaarten en lieten zijn leerlingen zich weer op hun bankjes zakken. En de piloot bracht zijn mannen in de hete haven van Alexandrië, terwijl de ijskristallen in een bleke winterzon schitterden op de kleine, blanke ruitjes in het hoge boograam van de doopkapel.

De les liep deze morgen af toen de organist zijn spel begon. Meester Poppen moest in opdracht van het stadsbestuur dagelijks het orgel van de Westerkerk bespelen tot stichting en vermaak der burgerij, maar Lucas Janszoon Wagenaar werd er niet door gesticht en niet vermaakt. Hij kon zijn eigen stem niet meer verstaan als het hele kerkruim vol muziek werd gestuwd. Hij brak zijn les af, grommend op de heren die paapse muziek lieten maken in een kerk, waar het pausdom uit verdreven was. De leerlingen gromden niet; zij waren blij dat er een eind aan de lessen kwam. Zelfs een doorgewinterd zeeman kan het te gortig worden, als hij uren stil moet zitten in een koude kerk. Luid klossend op de zerken, om hun voeten warm te krijgen, liepen ze dwars door de kerk naar buiten. Hun stampen wedijverde met het orgel in lawaai.

Buiten gingen Aart en IJsbrant baantje glijden op de harde sneeuw. Ze waren nu weer jongens, al voer IJsbrant reeds voor derde waak en stond Aart op het punt dat ook te worden; Hollandse jongens, die de kriebel in het bloed krijgen als ze sneeuw of ijs zien. Toen hun verkleumde leden weer lenig werden en hun vingers niet langer dode toppen hadden, gristen zij sneeuw van de stoepen en de vensterbanken, waar ze nog rul en ongerept lag, kneedden ballen en gooiden daarmee naar meisjes. Ze schaterden toen een bal ontplofte op de witte kornet van een maerte, die een klopper poetste, en ze hadden grote binnenpret toen deze dikke Trui mopperend zocht naar de rakkers, die haar dit geleverd hadden, zonder een moment er aan te denken .dat de bedaarde jonkmans, die met grote boeken onder de arm waardig langs haar wandelden, die rakkers waren.

Op de Havendijk meende IJsbrant weer een prooi te zien. Een meisje was aan het kleedjeskloppen. Hij kneedde een bal en mikte, maar juist toen hij wou gooien, stiet Aart zijn arm opzij. De bal vloog over het grachtje en maakte een witte plak op een blinde muur aan de overkant.

'Die is voor mij,' zei Aart, 'hou vast.' Hij stopte de beduusde IJsbrant zijn boeken in de handen, rende op het meisje, dat met de rug naar de jongens argeloos klopte, af, pakte haar bij de beide schouders en duwde haar op de knieën in de sneeuw, zijn handen voor haar ogen.

Zij gilde bij die onverhoedse overval en wrong om zich te ontrukken aan de greep. Maar toen zij ontdekte wie haar had aangepakt, klonk door haar gillen een toon van pret en lachte zij met witte tanden. Haar wangen werden onder het wassen rood, haar oren gloeiden, haar witte mutsje vloog haar van het hoofd en in haar blonde haren plakten grote klonten sneeuw. Het was onduidelijk of haar wangen enkel door de sneeuw dan wel ook van plezier zo rood geworden waren. Haar pogingen om aan zijn greep te ontkomen, waren meer schijn dan wezen, en toen Aart onder het stoeien aan haar vroeg: 'Ga jij vanmiddag met mij schaatsenrijden?' zei zij met schitterende ogen: 'Ja!'

Die middag liepen Aart en IJsbrant met de schaatsen onder de arm naar het ijs. Ze bonden in een binnengracht op en gleden snel de stad uit naar de brede gracht, die om de vestingwallen liep.

'De polder in?' stelde IJsbrant voor.

Maar Aart wou eerst een vestinggrachtje rijden. Hij lette bij dat ritje op de mensen op de baan, bijzonder op de meisjes.

Toen IJsbrant aan het einde van de gracht herhaalde: 'De polder in?' vond Aart het goed. Ze zwierden samen over het gladde ijs van de rechte sloten ten zuiden van de Streek. Ze schoten langs de boerderijen, wier piramiden van donker stro tegen een strakke winterlucht getekend stonden en langs kleine huisjes met houten gevels, groen en wit geverfd, met rode pannendaken. Ze vlogen langs een molen, die zijn wieken door de wereld sloeg. Toen er bij Bovenkarspel een brede dwarssloot naar het noorden liep, hield Aart zijn vaart in en zei tot Brant: 'Die kant op!'

IJsbrant had geen trek om al terug te keren. 'Het gaat zo fijn,' zei hij. 'We konden best naar Hoorn rijden.'

'Straks hebben we tegenwind,' weerstreefde Aart, 'dat valt niet mee.'

IJsbrant trok in zijn bovenlip een krul. 'Zeg, ben jij op de Braziliëvaart een kereltje van pap geworden dat je geen torntje meer tegen de wind kunt rijden?'

Maar Aart trok zich niets van zijn spotten aan. Hij sloeg de dwarssloot in en IJsbrant, die geen lange tocht alléén wou maken, reed met hem mee.

De dwarssloot bracht hen op het Oudergouw. Hier moesten ze oost op om naar de stad terug te komen, en nu werden zij gewaar wat schaatsenrijden tegen wind betekent. Naar het westen waren ze gevlogen, tien meters in één streek, die nauwelijks spierkracht kostte. Nu hingen ze tegen de zuidooster, die scherp over het vlakke land blies. Diep gebogen avanceerden ze maar weinig. Maar dat Aart in het warme zuiden geen kereltje van pap geworden was, bleek duidelijk. Stug en stoer reed hij met korte streken en toen zij eindelijk weer in de luwte van de vestingwallen waren en IJsbrant even uit wou blazen na de stijve rit, schoot Aart door. Hij ging met vaart een rondje rijden langs de vestinggracht.

't Was druk geworden bij de stad in het uurtje, dat hun tochtje door de polder had geduurd. Alles wat rijden wou, had zich verzameld op het gladde ijs in de luwte van de hoge wallen. En er waren er veel, die wilden rijden op deze heldere winterdag. Deftige burgers hadden de schaatsen onder gebonden en zwierden in hun wijde mantels over het ijs aan de arm van hun vrouwen, die lange vliegers droegen. Bedaagde schippers gleden, hun handen diep in de zakken van hun buis, op hooggeneusde schaatsen, rustig langs de baan. Zelfs de tabberds van de schepenen, de predikanten en de rector der Latijnse school zweefden over het ijs, en vaders en moeders krasten samen achter een toog vol kinderen. Maar de grote volte en drukte op de banen bracht toch het jonge volk, en bij het mannelijk deel daarvan waren de vissers en de varensgasten verre in de meerderheid. In een stad, waar zo'n grote opgelegde vloot bij winterdag de havens vult, wemelt het van mannen, die tijd te over hebben om te rijden. De jonge zeelui schoten als pijlen langs de oude schippers, draaiden als tollen om de getabberde heren en de langgerokte dames heen, en deden rijke reders grommen op de rekels, die zich om rang noch stand bekommerden, nu er ijs was. Aan lange slierten reden zij in ijlende vaart met rappe streken naar het einde van de baan om daar te stoppen met een scherpe draai, die de lui achter in de sliert als een verschrikte koppel eenden uit elkaar deed stuiven, pardoes in het volk dat stond te wachten bij een koek-en-zoopje.

'Hei, Aart en IJsbrant!' riepen makkers uit zo'n sliert. 'Kom mee!'

IJsbrant hield in om aan te haken, maar Aart scheen niets te horen en reed door. En toen ging Brant zijn vriend maar achterna. 'Wat heb jij toch vanmiddag?' vroeg hij, toen hij hem weer had ingehaald. 'Je lijkt wel dwars.'

'Helemaal niet dwars,' antwoordde Aart, die thans zijn doel gevonden had, en recht toe recht aan een tentje binnenrijdend vroeg hij zijn makker die hem was gevolgd: 'Wil je een korstje en een kop anijs... en mag ik jullie ook trakteren?' Dit laatste vroeg hij aan drie meisjes, juist in het tentje neergestreken, die Aart ondanks alle drukte op de baan al van verre in de gaten had gehad.

Twee keken verrast op bij het aanbod, maar één van het drietal lachte: 'Graag!' En toen zeiden de anderen: 'Alsjeblieft!'

Met z'n vijven aten zij het knappende gebak en dronken ze de hete melk. Daarna vroeg Aart aan Guurtje, Sijtje en Klaartje of zij een baantje met z'n allen rijden gingen. De meisjes vonden 't best.

'Jij voor,' zei Aart tot IJsbrant. Het drietal meisjes ging daarachter en Aart werd hekkensluiter. Daarbij geviel het dat Klaartje voor hem reed. Hij duwde haar met de handen op haar heupen stevig op. Het ging Aart nu bijzonder naar de zin. Zij reden baan op, baan af, tot Aart probeerde te bedenken hoe het nóg beter kon. IJsbrant vond Sijtje aardig, had hij wel begrepen, maar om het derde meisje alleen te laten rijden was wat sneu. Bij het wachten na een rit aan het einde van de baan, kreeg hij Jaap Leffers in het oog.

'Hei Jaap, rij mee.' Jaap deed het. Nu hadden ze een sliert van zes: drie pijpen en drie doppen. Toen stelde Aart voor om ook eens twee aan twee te rijden. Brant vond het best en hij had dadelijk Sijtje aan de arm. Jaap ging met Guurtje, Klaartje was voor Aart. Het was precies wat hij gewild had.

De eerste rit reed Klaartje achter en hij voor. Maar daarna vonden zij het aardiger om kruiselings naast elkaar te rijden. Dat ging wat minder snel, maar het was gezelliger. Zo kon je beter samen praten, zo kon hij haar ook beter zien: haar frisse wangen, haar blonde krullen, die uit het donkere kapje sprongen; en als zij lachte, haar blinkend witte tanden en het schitteren van haar blauwe ogen. Daar werd Aart warm van en zijn handen drukten steviger de hare.

Na een paar baantjes had IJsbrant schoon genoeg van het kalme rijden, dat je met een meisje doet. Hij wou zijn benen uitslaan en de polder nog eens in. 'Met z'n drieën,' zei hij tegen Jaap en Aart, toen ze allen rustten aan het einde van de baan, 'en dan om het hardst.'

'Top,' accepteerde Jaap.

Maar Aart had er geen oren naar. 'Het rijdt hier goed,' zei hij, 'en het waait me ginds te hard.'

'Je jokt,' antwoordde IJsbrant, 'vanmiddag heb je ook gejokt, toen ik naar Hoorn wou en jij niet. Het is niet om de wind, het is om haar.' Hij maakte een gebaar in Klaartjes richting. 'Dus jij rijdt mee, Jaap?'

Maar Jaap bedankte ook, nu Aart niet meeging, vond hij het prettiger met Guurtje.

En toen ging IJsbrant ook maar weer met Sijtje rijden.

'Prettig schaatsgereden, Aart?' vroeg moeder Wessels, toen ze 's avonds aan een pan met meelpap zaten.

'Fijn, moeder,' beaamde Aart.

'Er is niks tussen jou en Klaartje, hee,' viel Lijsbeth spottend in, 'helemaal niks.'

'Hoezo?' vroeg Aart onnozel.

'Ik heb jullie vanmiddag op het ijs gezien. Jullie hingen als klitten aan elkander.'

'Dat was op het ijs,' verweerde Aart zich. 'Op het ijs mag je met ieder meisje rijden.'

'Ja hoor,' erkende moeder, 'op het ijs mag alles. Daar moet Lijsbeth niets van zeggen.'

Vader Wessels zat er bij. Hij was een man van weinig woorden. Nu monkelde hij: 'Weet je nog van onze eerste middag, moeder? Dat was ook op het ijs.'

'Of ik,' lachte zij. 'Dat was het begin. En dit is er van geworden — zij wees om zich heen — een man en zeven kinderen.'

Toen bloosde Aart.

Op een morgen stak Aart zijn neus boven de dekens, maar meteen dook hij weer diep omlaag. Ai, wat was het koud! Behaaglijk schurkte hij zich in het warme bed. Gelukkig dat er geen werk was dat hem dreef; hij bleef nog fijn wat liggen. Tot moeder van beneden riep: 'Opstaan, Aart, anders vind je de hond in de pot.'

Dat hielp, want Aarts maag jeukte altijd. Hij gooide het dek opzij en stak zijn voeten in zijn kousen. Maar zijn tanden klapperden en hij. rilde in zijn ondergoed. Het was bar koud op de tochtige zolder, waar de oostenwind door het onbeschoten dak heen beet. Haastig schoot bij broek en buis aan, om zich dan snel langs het laddertje naar beneden te laten glijden. De anderen zaten al om het vlammend turfvuur, hun voeten en hun handen naar de vlammen uitgestrekt om alle warmte op te vangen. Want het turfvuur kon de hele kamer niet verwarmen. Als je er met het gezicht naar toe stond werd je hoofd heet, maar je rug bleef koud. Op de ramen stonden de bloemen vingerdik. Het vroor dat het knapte.

Met een ruige berenmuts diep over de oren getrokken en een dikke bouffante stijf om de hals geknoopt ging Aart na het eten naar de doopkapel. Bij het huis van Ham keek hij naar het keukenraam, maar hij kon niemand zien; de ruitjes waren dik bevroren.

In de doopkapel vond Aart slechts weinig leerlingen. De meesten waren weggebleven om de kou. Wagenaar gromde. Wat waren zijn zeelui voor juffertjes geworden? Bang voor een beetje kou! En dat volk wou op de verre vaart. Ze moesten maar bij moeders pappot blijven, als ze op een frisse dag niet eens school durfden lopen. Mopperend ijsbeerde hij in zijn zware pels voor de lege banken. De wegblijvers verschenen echter niet en die er waren gingen ook niet op de bankjes zitten. Ze vertikten het om te bevriezen in de kerk.

'Wij willen naar de Oost omdat het ons hier te koud is,' zei een olijkerd. Maar Wagenaar verstond vandaag geen grapjes. Gramstorig liep hij weg. Zo hadden Aart en IJsbrant de morgen vrij.

'Bij zee zien?' stelde Aart voor.

'Goed,' zei IJsbrant.

Ze liepen naar de Wierdijk. De oostenwind, die boven zee vrij spel had van de kust van Friesland af, blies hier wel heel venijnig; het was of een mes hen in de wangen sneed. De jongens hielden hun dik-gewante handen voor het gezicht en keken door een kokertje als door een verrekijker naar de Zuiderzee. Blinkend ijs aan alle kanten. Ijsbergen in een wijde kring rondom de stad. Zij kenden dat gezicht. In elke strenge winter was de Zuiderzee bevroren en altijd dreven eb en vloed de schotsen tegen de randen van het Enkhuizer Zand tot bergen op, zodat de plas een heuvellandschap werd. Met de wind in de rug liepen ze de Wierdijk af tot aan de Blauwe Poort. Daar was het Krabbersgat, de vaargeul vóór de stad, die door het trekken van de stroom ook als het hard vroor, open bleef en waar dan altijd een wolk van meeuwen boven het water zweefde, dichter en groter naarmate er elders in de Zuiderzee geen mogelijkheid meer was een visje te verschalken.

Thans klapwiekte er evenwel geen zwerm witte meeuwen. De geul van gisteren lag vreemd-stil tussen het witte ijs. 'Het gat ligt dicht!' riep Aart verrast.

IJsbrant lachte hem uit. Dat was glad onmogelijk. In het Krabbersgat joeg de stroom veel te fel dan dat het water ooit bevriezen kon. Je zag trouwens duidelijk de zwarte vlek temidden van het witte ijs.

'Dat is geen water, man, dat is ijs, spiegelglad en donker ijs,' zei Aart.

"Bestaat niet!' was Brants antwoord. 'Zullen we gaan kijken?'

Ze lieten zich van het houten havenhoofd langs het remmingswerk naar beneden glijden. Buiten de bescherming van de walmuur was de kou barbaars en op hun klompen kwamen ze moeilijk voorwaarts op het gladde ijs. Maar wat ze eenmaal in hun hoofd hadden, gaven deze jongens niet licht op; ze kwamen bij de geul.

Die lag dicht. De vorst was deze nacht zo fel geweest, dat zelfs de sterke stroom het niet had kunnen tegenhouden. Aart stampte met zijn klomp op het jonge ijs. Hard klonk het. Hij waagde zich er op. Het boog noch scheurde. Hij liep dwars over het dichtgevroren wak zonder dat het eenmaal kraakte. In één nacht was een sterke vloer gelegd.

Maar als het Krabbersgat hield, dan hield het zee-ijs overal! Dan kon je de Zuiderzee dwars oversteken. 'Zullen we buitenom naar Hoorn rijden?' stelde Aart zijn makker voor. 'Voor 't windje vliegen we.'

'Top,' zei IJsbrant.

Ze gingen fluks naar huis om schaatsen en een gevulde knapzak te halen. Moeder Wessels sneed pruttelend het brood. Ze had niets op met waaghalzerij. Er waren altijd wakken in het zee-ijs.

'Nu niet, moeder,' verzekerde Aart haar. 'Als het Krabbersgat dicht ligt, is het overal vertrouwd.'

Zij wou het niet geloven. Maar Aart was geen kind meer. Aan een zoon, die jaren op de verre vaart geweest is, kan een moeder niet zo gemakkelijk dit en dat verbieden. Ze smeerde het brood en duwde een stuk worst er bij in de knapzak. Weldra stonden Aart en IJsbrant weer op het Krabbersgat, nu met de schaatsen onder.

Rijden op zee-ijs valt niet mee. Het is geen gladde vloer. Geronnen ijs, dat eerst als pap op de golven gedreven heeft, en later samenkoekte, is ruw. Schotsen, die door eb en vloed zijn heen en weer gejaagd, aleer ze aan elkander vroren, hebben scherpe randen. Alleen de geulen, die bij de felle vorst van gisteren en vannacht waren dichtgevroren, hadden spiegelglad en glashard ijs. Daarover scheerden Aart en IJsbrant op de vleugels van de wind zo snel als meeuwen. Maar op de witte vlakten moesten zij telkens met een haastig onderbroken streek een scherpe schots ontlopen, over walletjes heenspringen en voor barsten wijken. En bij het rijden over grondijs ratelden hun schaatsen over ribbels. Bij de hoek van Leek moesten ze een eind omrijden, omdat de stroom het drijfijs hier tot een hoge langgerekte wal had opgejaagd, en bij Schellinkhout reden ze tussen twee hoge heuvels als tussen Scylla en Charybdis door. Het was uitkijken en dagen tellen, maar avontuurlijk rijden op een zee, waar telkens andere heuvels opdoken, grillig van vorm en soms hoog als bergen, met zo'n kracht had de stroom het drijfijs tegen de droogten opgejaagd. Het deed warempel denken aan een Poollandschap.

In het beschutte Hoornse Hop had de stroom zich nauwelijks laten gelden en werd de ijsvloer vlak. Met brede streken reden zij er op een gladde baan. Schellinkhout lag aan hun rechterhand; in 't zuiden zagen ze Marken schemeren. Vooruit doemde Hoorn op: de Grote Kerk, de Hoofdtoren met zijn brede trans en ranke spits. Het was hier ook niet eenzaam meer, want vele Horinezen reden op het Hop. Aart en IJsbrant schoten de haven in en bonden af om aan te leggen in een herberg. De waard, die hen het bier bracht dat zij bestelden, vroeg waar de heerschappen vandaan waren.

Aart en IJsbrant vertelden dat ze over zee uit Enkhuizen waren komen rijden. Toen was de waard verwonderd. Anderen die daar zaten keken hen met een scheef oog aan en één zei dat hij er geen steek van geloofde. Zij waren natuurlijk door de binnenslootjes gekomen in plaats van buitenom.

Aart wou daar driftig tegen ingaan, maar IJsbrant hield hem tegen. 'Laat die kerel zwetsen,' fluisterde hij. 'Horinezen zoeken immers altijd ruzie met Enkhuizers. Houd je mond en laat ons er vandoor gaan; anders wordt het nog een vechtpartij.'

Toen keek Aart in zijn bierkroes en dronk hem leeg zonder dat hij meer een woord tegen de Hoornse jongens zei.

Die leidden echter uit dat zwijgen af dat de anderen maar wat verzonnen hadden en begonnen te schelden op de zwetserige Enkhuizers. Aart en IJsbrant beten op hun lippen en riepen de waard om af te rekenen. Zij stapten op onder het gegrijns van de jonge Horinezen. 'Enkhuizer vijgen!' schreeuwden die hen na.

Bij de deur kon Aart zich niet langer bedwingen. 'Laffe rekels!' riep hij naar de lui.

Dit werkte als een vlam in het buskruit. De bende stoof op, de Enkhuizers achterna. Aart en IJsbrant sloegen op de vlucht. Ze renden door nauwe steegjes en kromme ellebogen, op gevaar af vast te lopen in een slop. Maar ze vonden altijd weer een uitweg in de gangetjes van de binnenstad en hun vervolgers raakten het spoor bijster. Toen Aart en IJsbrant in de brede straten kwamen, waren ze hen kwijt. Zij kuierden, de schaatsen onder de arm, naar de stadsgracht van Hoorn en bonden daar weer op, om binnendoor terug te rijden.

Dit ijs was goed en de oostenwind, die 's morgens fel geblazen had, was gaan liggen. Ze gleden snel de sloten door. Enig oponthoud gaf het overstappen van de ene polder in de andere, maar daar behoefden zij niet voor af te binden. Met hun schaatsen onder konden ze wel stappen door de sneeuw, die op de dijkjes lag.

Het was amper middag toen ze de Zuidertoren alweer in het zicht kregen, grijs tegen de bleke winterlucht boven het witte landschap. En later dook de Koepoort op, fors tussen de winterskale bomen op de vestingwallen.

Op de grachten was het zo vroeg na de noen niet druk van rijders. Ze schoten door de waterpoort naar binnen en aten thuis een restje van het warme maal, boven het brood, dat zij in hun knapzak hadden meegenomen doch grotendeels weer thuisgebracht, nu hun schaatstocht door het overhaast vertrek uit Hoorn zo snel verlopen was. 's Middags stonden zij alweer op het ijs.

'Nog eens naar Hoorn?' vroeg Aart aan zijn vriend. Doch die gaf nu de voorkeur aan kalm baantje rijden boven een tweede tocht over zee. Aart vond dit goed. Hij vond het zelfs heel best, toen hij na het eerste ritje aan het eind van de baan, waar het jonge volk steeds wachtte óf om uit te blazen óf om te vigileren of er geen visje was om aan de haak te slaan, de blozende wangen en het springerige haar van Klaartje ontdekte. Hij draaide om haar heen, hield naast haar stil met een scherpe kras van het ijzer van zijn schaats, en stak zijn armen uit: 'Een baantje?'

'Jawel,' zei Klaartje en ze lei haar armen in de zijne.

Toen Aart nog Woeltje was en leerling op de school van meester Schrijver, was hij altijd in z'n nopjes met een onderbreking van de lessen. Als meester maar zijn hielen lichtte, zat hij boven op de bank herrie te maken. En als de school een dag gesloten was, omdat Schrijver ziek was, of wijl de meester wegens ziekte van zijn vrouw — het hemd is immers nader dan de rok — voor zijn huishouden moest zorgen in plaats van voor zijn school, sprong Woeltje een gat in de lucht. Toen hij in de paktuin van baas Hagha inlegger en later in de lijnbaan draaier was, had hij zichzelf af en toe een vrije dag verschaft door van een boodschap niet terug te komen, maar langs de haven te gaan zwerven of te gaan zwemmen aan de Zuiderdijk.

Maar Woeltje was nu Aart geworden. De lastige leerling van meester Schrijver en de ongezeggelijke jongen uit de haringpaktuin en de lijnbaan, was haast stuurman. Wat hij door eigen schuld ten achter was gekomen bij jongens die tot twaalf jaar hadden school gelopen, had hij al ingehaald, maar hij wou verder. Deze winter was te kostbaar om er niet alles uit te halen wat er inzat.

Toen het die hele week fel koud bleef, liep hij naar Wagenaar. 'Kunnen wij niet ergens anders school houden dan in die koude kerk?' vroeg hij. Wagenaar wou in de doopkapel weer aan de slag. Hij schold op de kerels die wegbleven. 'Ouwe vrouwtjes en kleine kinderen komen 's zondags in de kerk ondanks de kou en die grote kerels verzuimen mijn lessen. Papventjes zijn het!' Maar met dat mopperen kreeg hij zijn volkje niet in de kapel.

'De chirurgijnskamer,' opperde Aart.

Wagenaar haalde zijn schouders op. 'Dat wordt niets,' zei hij. 'Doctor Paludanus staat zijn heiligdom niet aan rabauwen af.'

Aart dacht dat het toch te proberen was, en eindelijk beloofde Wagenaar dat hij het eens zou vragen.

't Lukte! Ijs, dat alle Hollanders verandert, had ook de strenge doctor Paludanus mild gemaakt. Zijn chirurgijns kregen alleen des middags les. Als Wagenaar zijn stuurlui 's morgens in die kamer onderwijzen wou kon hij zijn gang gaan.

Zo liepen Aart en IJsbrant de volgende morgen met rode neuzen over knerpende sneeuw naar de Kaasmarkt en beklommen zij het stenen trapje van het Waaggebouw. Langs een steile wenteltrap kwamen zij in het heiligdom van de aderlaters. Op tafel stond een doodskop, terzijde in een hoek een geheel geraamte, in een fles was een doodgeboren kindje op sterk water, en aan de zolder hing de opgevulde huid van een krokodil. Dat was wat griezelig allemaal. Maar onder de brede schouw brandde lustig een groot houtvuur, en door de ruitjes van de ramen scheen de zon. Veel warmte gaf die in 't hartje van de winter niet. Maar het houtvuur aan de ene en het zonnetje aan de andere kant dreven toch de temperatuur omhoog.

Wagenaar, staande in de katheder van doctor Paludanus, had geen berouw over de ruil van de doopkapel met de kamer van de dokters, en de zeelui evenmin. Die waren aan boord te veel gewend om lang te griezelen van een geraamte en een doodskop.

Wagenaar ging de sterrenwereld van het Zuiderkruis bespreken. Hij gewaagde ook van het Zuidland, dat zich uit moest strekken bezuiden Amerika, Afrika en Azië, een land van formidabele grootte en fabelachtige rijkdom, doch waaromtrent nog niets met zekerheid bekend was. En aangezien Wagenaar het liefst met beide voeten op de grond bleef, stapte hij weldra van dit onderwerp af, om uit te weiden over de zeestromen en passaten aan de andere zijde van de Kaap, die blijkens de ervaring door Houtman opgedaan, de reis naar Java zeer bezwaarlijk maakten. Derhalve moest Wagenaar de schippers die naar Indië gingen varen, raden aan de Kaap dan wel op Madagascar deugdelijk te verversen, opdat de lange oversteek met ruim water en genoeg victalie gemaakt kon worden.

Aart zat aan de rechterzijde van de tafel, met de rug naar het vuur en het gezicht naar het venster, recht tegenover de zwierige heraldische figuren in de wapens van de burgemeesters, die in de ramen waren gebrand. De zon deed de kleuren op de ramen gloeien: hel rood, diep blauw, warm paars en schel oranje. Fraai glazenierswerk was dit.

Aart dreigde afgeleid te worden. Maar hij was niet meer het onbesuisde Woeltje, dat nooit zijn hersens bij een les kon houden. Hij dwong zijn gedachten bij de voordracht van Lucas Jansz. Wagenaar en noteerde in het schrift met het stijve kapatorus, dat hij voor zich op de tafel had, wat hij onthouden moest.

2 Een ijstocht, die in 't water viel

De ergste koude was voorbij. Geen scherpe oostenwinden besprongen langer uit de Zuiderzee de stad en het vroor niet meer zo hevig dat het ijzer aan de vingers kleven bleef, 's Nachts was het nog wel koud, maar overdag won de zon het telkens van de vorst. Tegen het middaguur dooiden elke dag de bloemen van de ramen en smolt de sneeuw weg van de stoepen aan de zonkant, 's Avonds sprongen er weer ijskristallen op de blauwe stoepen. Het was het fraaiste winterweer, dat men zich denken kan. Van het rijden op de grachten was, nu de winter zoveel weken had geheerst, het nieuwtje af. Daar scharrelden nog alleen wat kinderen. Op zee was het nu echter des te drukker. Toen het zo vlijmend koud was, hadden zich enkel jonge kerels en geharde mannen buitengaats gewaagd. Maar nu wou ieder zien hoe de Noordpool plotseling naar het zuiden was gezakt.

Op een zondagmiddag was het heel druk op het Krabbersgat en op het Enkhuizer Zand. Zelfs bedaagde heerschappen en altijd zeer bezorgde moeders stapten zonder schroom de haven uit. Paarden draafden voor arren daar waar anders de smakken en de fluiten voeren. Nergens vertoonde zich een scheur. Er lagen balken onder het ijs, om zo te zeggen.

Er waren boeren en boerinnen uit de Streek gekomen: de mannen in het kerkezwart, de vrouwen met hultjes op en grote omslagdoeken om de schouders. Zij hadden gehoord hoe wonderlijk de Zuiderzee veranderd was en wilden dat nu zelf ervaren. En natuurlijk was er veel jong volk; jongens en meisjes die anders 's zondags in de Westerstraat flaneerden wandelden nu op zee, lopend tot aan de randen van het Enkhuizer Zand, om daar op de ijsbergen te klimmen.

Aart Wessels was er met een schaar makkers. De jongens stonden op een hoge heuvel toen er een koppel meisjes aankwam die de ijsberg wilden beklimmen. Het ging onder gegiechel en gelach. Ze gleden op de gladde schotsen uit, struikelden over haar lange rokken en bleven hulpeloos zitten op een scheve schots. Dan riepen ze om hulp. Nee, niet aan de jongens, die van de heuveltop af naar haar ploeteren keken. Ze riepen naar elkaar. Ze konden zich best zonder jongens redden. Als de jongens echter erg graag wilden helpen, vonden ze dat toch wel goed. Wanneer die haar hun hand toestaken was het zelfs verwonderlijk, hoe snel de meisjes van haar scheve schots afkwamen, hoe rap haar voetjes langs het gladde ijs de top bereikten en hoe stevig ze daar stonden. Dat ze straks niets van de jongens wilden weten, waren ze vergeten. De meisjes en de jongens bleven bij elkaar en dwaalden samen verder, springend van schots op schots. Ze gingen over de eerste rij heuvels aan de rand van het Zand, tot ver naar het oosten, waar de sneeuw nog ongerept op het blanke ijs lag en de heuvels allengs hoger werden.

Hier waren geen strenge vaders en scherpziende moeders, geen tantes en geen buren. De meisjes hoefden zich nu niet te generen een arm bij een jongen door te steken, en ze bleven gearmd lopen ook toen ze, van de heuvels afgedaald, op vlak ijs liepen en volstrekt geen steun meer nodig hadden. En Aart hoefde niet bang te zijn dat zijn zuster hem vanavond plagen zou met Klaartje, want Lijsbeth was straks, bij de eerste ontmoeting, door IJsbrant bij de heuvel op geholpen en sedert waren die twee geen ogenblik meer van elkanders zij geweken. Nu Lijsbeth zoveel boter op het hoofd had, zou ze hem niet in het zonnetje gaan zetten. Ze liepen tot de verste heuvel heel achter op het Zand, beklommen hem en keken van die hoogte naar de stad. De westerhemel stond in brand. Scherp tekenden de Zuidertoren en de karteling van de daken zich af tegen de gloed van de ondergaande zon. Een zwarte stad onder een gouden stolp, omsloten door een witte winterzee. Het was om stil te worden, zelfs voor luidruchtig jeugdig volk.

'We moeten naar huis,' zei een jongen uit de kring. 'De zon gaat onder; straks wordt het donker.'

'Is dat erg?' vroeg Aart olijk, en er werd gelachen. Welnee, dat was niet erg. De jongens vonden het wel leuk. De meisjes ook. Onder zulk goed geleide waren zij niet bang in het donker. Maar zij gingen nu toch naar de stad terug, niet langs de witte heuvelgordel aan de rand van het Zand, maar dwars de vlakte over, recht op de gouden gloed in het westen aan. Die gloed veranderde. Het goud werd vlammend rood. Het scheen alsof een sprookjesstad, gedoopt in purper, uit de witte sneeuw verrezen was.

Hoe mooi!' zei Klaartje aan Aarts arm.

Aart beweerde dat hij nog nooit zulk moois had gezien. In Oostland niet, aan de Goudkust niet en zelfs niet in Braziel.

'O, nee?' vroeg Klaartje.

'Nergens,' bevestigde Aart, doch daarbij keek hij niet naar het silhouet van de stad maar naar Klaartjes gezicht waarop het late licht scheen. Dat maakte haar wangen dieper rood, haar springend haar van goud en deed haar ogen glanzen.

'Malle jongen,' zei ze, alsof ze boos was, maar tegelijkertijd lachte ze met kuiltjes in de wangen.

Het lichtfeest in het westen liep naar het eind. Het rood werd paars; de contouren van de stad versmolten; de kleuren gingen wijken uit de wolkjes, die aan de hemel dreven en het heldere wit van de sneeuw vergleed naar grijs.

Klaartje hield Aarts arm stijver vast. 'Is het nog ver?' vroeg zij.

'Nog heel ver,' zei Aart monter. 'Ik laat je nog lang niet los.' Maar toen hij voelde dat zij even rilde, stelde hij haar gerust. 'Met een uurtje zijn we er, hoor. En pikkedonker wordt het niet. De sterren komen al.' Hij wees naar boven, waar de eerste blonk.

'Als het ijs eens brak,' zei Klaartje. Nu het donker werd, was zij toch bang.

Hij lachte. 'Dan haalden we een paar natte benen. Hier op het Zand staat amper een voet water.'

'Maar ginder,' hield Klaartje aan. 'In het Krabbersgat.'

Hij wimpelde haar vrees weg. 'Och kom. Het heeft zo lang en hard gevroren. Het ijs is wel een meter dik.'

Klaartje was gerust. 'Ik ben niet bang, hoor,' zei ze dapper. "Bij jou ben ik nooit bang.' Ze stapte aan zijn arm vrolijk voort. Maar nu zij alle angst verloren had, werd Aart onrustig. Was het zee-ijs nog vertrouwd? De laatste dagen had het niet veel gevroren en onder het ijsdek schuurde en trok de stroom voortdurend, vooral in het Krabbersgat. De vloed joeg elke dag tweemaal naar binnen en de eb perste zich tweemaal daags naar buiten. En hoe was het met de wind? Hij voelde hem in het gezicht. De wind was uit het oosten weg; zuidwest of west. Hij was aan het draaien...

'Wat ben je stil,' zei Klaartje opeens.

Aart schrok er van. Een hele poos had hij haar laten praten zonder een woord te zeggen.

'Ik stil?' vroeg hij. 'Dat is verbeelding van je. Waarom zou ik stil zijn? Ik wou dat wij...' Hij brak zijn woorden af en Klaartje drong niet aan om voort te gaan. Zij begreep zo ook wel wat hij zeggen wilde. Zij drukte zich alleen wat dichter tegen haar grote, sterke Aart aan. En hij joeg alle muizenissen weg en babbelde met haar, vertellend van zijn reizen. Zij luisterde aandachtig. Zo merkten zij amper dat het donker werd.

Ze schoten op. De stadswallen rezen donker vóór hen op. Ze waren nu haast thuis. Alleen het Krabbersgat nog. In enkele minuten zouden ze dat kunnen oversteken. Daar klonk geroep.

'Pas op! Pas op!' verstonden ze. 'Hier is water! Het ijs is stuk!' Een brede zwarte kloof gaapte in het witte ijs. Waar het Krabbersgat het laatst was dichtgevroren, lag het nu weer open. Aan de overkant stonden mannen.

'Hoe moeten we er omheen?' vroeg Aart aan hen.

Zij wisten het niet. Een half uur geleden was het ijs met een harde knal gescheurd. De wandelaars, die aan de zeekant waren, hadden toen nog kunnen overspringen. De scheur was smal. Later was een plank gelegd. Maar de scheur had zich steeds meer verbreed. Geen plank kon nu meer reiken van de ene naar de andere zijde. Over het wak konden zij niet. Zij moesten trachten er omheen te komen, maar rechts noch links was er een einde aan de scheur te zien.

Een paar liepen naar het noorden.

'Die kant niet op,' waarschuwde Aart. 'Daar wordt de stroom al feller. Langs de zuidkant moeten we het proberen.'

Hij ging voorop met Klaartje aan de hand. Het donkere water was duidelijk van het witte ijs te onderscheiden. Zij hoefden niet te vrezen mis te stappen. Maar de scheur werd niet smaller. Breder werd ze; de stroom knaagde aan de randen.

Haar hand trilde in de zijne. 'O, Aart,' vroeg zij benepen. 'Komen wij wel ooit weer thuis?'

'Vanzelf,' zei Aart heel stellig, 'ik breng je aan wal.' Maar hoe hij haar aan wal moest brengen wist hij niet. Al breder werd het zwarte water aan zijn rechterhand.

Aart voelde zich onprettig, onrustig, angstig. 'Hoe kom ik toch zo kinderachtig?' vroeg hij zichzelf af. Moest een zeeman bang zijn, nu hij een eindje had te lopen over het ijs? Was dit nu zo gevaarlijk? Hij had toch wel veel hachelijker avonturen beleefd? Stormen had hij meegemaakt, waarvan het uitgesloten scheen dat het schip ze zou doorstaan. In een wrak, zwaar lekkend schip had hij midden op de oceaan gedreven. Hij was gevangene geweest van San Thomese rovers, had geleden in een slavenkamp, waar bijna al zijn makkers voor zijn ogen waren gestorven, en had in een klein en onzeewaardig schuitje een caeck en zware zandstorm afgereden. En daarna hadden ze zonder eten en drinken in diezelfde schuit op de oceaan gezwalkt.

Bij die gevaren vergeleken was dit niets. Een barst in het ijs, waar ze een omwegje voor moesten maken. Waarom was hij dan nu zo ongerust? Niet om zichzelf. Aan eigen leven dacht hij nauwelijks. Het was om Klaartje. Maar waarom moest hij over Klaartje ongerust zijn? Waarom had hij veel meer zorg om haar dan om Lijsbeth, zijn eigen zuster, die naast IJsbrant liep?

Aart wist het niet. Er was niets tussen hem en Klaartje. Nu ja, hij vond het prettig om met haar schaats te rijden, maar dat was toch vooral, omdat zij zo'n stevige streek reed en haar slag best bij de zijne paste. En vanmiddag vond hij het wel leuk om haar te helpen bij het klimmen op de schotsen en haar te steunen bij het lopen op het spiegelgladde ijs. Hij had haar ook heel knap gevonden toen de rode zon juist in haar ogen scheen. Maar er was toch niets. Waarom klopte dan nu zijn hart zo luid en waarom was hij angstig dat hij haar niet veilig thuis zou kunnen brengen?

De zwarte kloof in het witte veld werd smaller. Ze was op het laatst niet veel meer dan een wijde spleet. 'We komen er!' riep IJsbrant, die voor Aart uit liep, en toen na enkele honderden ellen de spleet nog smaller was geworden, sprong hij er over.

Een tweede jongen volgde. Zij stonden aan de overkant vlak aan de rand, om de meisjes op te vangen. Die sprongen kat na kat. Eén gleed uit vóór haar sprong en struikelde. Het bezorgde haar slechts natte voeten, want de jongens grepen haar direct. Aart sprong met Klaartje hand in hand. Nu naar de stad!

Waar was de stad? De duisternis stond om hen heen. De Zuidertoren die zij straks als een donkere pilaar hadden waargenomen, was verdwenen. Bij het lopen langs de geul hadden zij alleen naar het water gezien en niemand had er op gelet of en hoe sterk de geul gekronkeld had.

'Zeelui voorop!' riep Maarten Last, een kuiperszoon. 'Vooruit Aart en IJsbrant!' De jongens van de wal dachten dat zij met deze stuurlui als gids onmogelijk konden dwalen. Aart keek omhoog. De sterren wezen een zeeman gemakkelijk de weg. Maar er tintelden geen sterren meer; de lucht was zwaar betrokken. Hij stak zijn hand op om te voelen waar de wind vandaan kwam. Ach, de wind was immers aan het draaien. Zonder zicht, zonder geleide van de sterren en zonder dat zij wisten uit welke hoek de wind blies, konden ook Aart en IJsbrant geen weg in het donker vinden.

'Langs de scheur,' zei Aart. 'Aan deze zijde langs de scheur terug. Dan moeten we vanzelf weer voor de stad komen.' Met IJsbrant samen wilde hij voorop gaan, om de anderen te laten volgen. Maar Klaartje hield zijn arm vast. 'Niet weggaan,' smeekte zij. 'Ik ben zo bang.' Haar arm trilde aan de zijne. Toen gingen die twee voorop langs de geul aan welker rand het water bruiste. Zo moesten ze gauw bij de stad zijn. Maar na een korte tijd stonden zij alweer voor water. Een tweede scheur was er in het ijs gebarsten, haaks op de eerste. Zwart water golfde voor hun voeten.

De meisjes schreiden en de jongens stonden stil met saamgetrokken monden en stijf geknepen vuisten. Het ijs ging blijkbaar allerwege scheuren. Als het achter hen ook was gesprongen bevonden zij zich op een schots...

'Vooruit!' zei Aart. 'Als wij hier blijven staan, sterven we van kou.' Hij volgde de rand van de nieuwe geul.

Zij liepen lang. Hoe lang wist niemand en welke kant het uit ging ook niet. Klaartje leunde zwaar op Aart z'n arm. Soms gleed ze uit. 'Ik ben zo moe,' klaagde zij.

Hij droeg haar bijpa. 'Ben je niet bang?' vroeg hij.

Toen lachte ze zacht. Bang was ze niet. 'Ik ben immers bij jou,' zei ze.

Aart huiverde. Zijn verantwoordelijkheid woog hem nog zwaarder door haar onbeperkt vertrouwen. Hij was wèl bang... om haar. Aan de overkant van het zwarte water kon hij geen ijs meer zien. Liep deze geul wel naar de wal? Had hij die grillige punt, die als een vlag uit het ijsveld sprong, straks ook niet reeds gezien? Liepen zij soms in een cirkel rond op een ijsveld, dat aan alle kanten door het water was omringd? En dreven zij nu naar het midden van de Zuiderzee? Het zweet brak Aart uit, ondanks de kilte van de nacht. Er kwam geen einde aan de eindeloze tocht.

'Ik... ik kan niet meer,' hoorden Aart en Klaartje een meisje achter zich. Een ander was ook aan het einde van haar krachten. De moed was er bij alle meisjes uit. Ze wilden rusten.

'Niet rusten! Niet rusten!' riep Aart. 'Als wij gaan rusten gaan wij dood.' Hij greep het ineengezakte meisje bij de arm. 'Jij aan de andere kant, Brant.' Samen trokken ze haar mee. Een paar andere jongens deden hetzelfde met het tweede meisje. Ze trokken verder over het witte ijs en langs de rand van het zwarte water. Hun moede voeten gleden telkens uit. Aarts ogen speurden in het donker. Ontdekte hij nog niet de schaduw van een dijk, zag hij geen huis? Zijn ogen deden pijn van het vergeefse staren.

'O, God,' bad hij in stilte. 'Wij weten het niet meer. Breng Gij ons thuis. Maak Gij dat ik haar thuis kan brengen.'

'Luister!' zei Klaartje opeens. 'Luister!'

Zij stonden stil maar hoorden niets. 'Wat was er?' vroeg Aart.

'Ik hoorde iets,' zei zij, 'ik meende iets te horen.' Wat het was kon zij niet zeggen.

Allen spitsten de oren, doch geen vernam iets anders dan het zoeven van de wind en het ruisen van de stroom, die aan de randen van hun ijsveld vrat.

'Je hebt het je verbeeld, m'n meiske,' meende Aart.

Klaartje geloofde dat nu ook. 'Ik dacht anders zo stellig dat ik iets hoorde. Het leek op het blaten van een schaap.'

'Een schaap?' Aart lachte zijns ondanks een beetje spottend. 'Hoe zou je hier midden op zee ooit een schaap kunnen horen?'

Er sprongen tranen in haar ogen. Zij vond het zelf ook dwaas dat ze zich dat verbeeld had.

Aart streelde haar koude, natte wang. 'We komen thuis, hoor,' troostte hij. 'We komen vast gauw thuis.' Hij begreep echter zelf niet hoe hij dit zo stellig zeggen kon, want hij zag geen uitweg. Opnieuw sjokten zij voort.

'Luister!' zei Klaartje weer. "Luister!'

En nu hoorden allen het. Daar blaatte een schaap. Het blaatte nog eens en het geluid was niet ver af.

Als daar een schaap was, waren zij niet midden op de Zuiderzee. Dan moesten zij dicht bij het land zijn. Ze liepen op het geluid af. Door het donker van de nacht zag Aart de zwarte schaduw van een dijk. Ze waren vlak bij het land.

Ach... weer stuitten ze op water. Zo dicht bij het reddend land werd hun de pas toch afgesneden.

'Geef me een hand,' zei Aart tot IJsbrant. Gesteund door zijn vriend liet hij zich in het water zakken.

'Aart! O, Aart!' Klaartje wou hem tegenhouden.

'Ik verdrink niet, hoor,' suste hij. Maar het ijzige water, dat door zijn kleren heendrong, deed hem klappertanden. Tot aan zijn heupen zakte hij, tot aan zijn borst. Toen had hij grond.

'Jij ook, Brant,' riep hij zijn makker toe. 'Dan dragen we ze samen over.'

IJsbrant sprong naast hem in het water.

Aart droeg eerst Klaartje. Hoog op zijn schouders droeg hij haar. Het koude water sneed hem in zijn buik. Hij moest zijn tanden op elkander klemmen om ze niet aldoor te laten klapperen. En Klaartje woog niet licht. Maar Aart droeg haar met vreugde en zette haar droog op de wal dicht bij het schaap, dat door zijn geblaat hen had gered.

Tezamen gingen Aart en IJsbrant daarop de anderen, halen. Ze droegen eerst de meisjes over en toen de overige jongens. Zij waadden door het water tot allen op de vaste bodem stonden. Toen namen twee meisjes, die reeds op kondschap waren uitgegaan, de verkleumde dragers op hun beurt tussen zich in.

'Nu jullie mee. Hier is een boerderij. Er staat een bed met hete kruiken voor je klaar.'

De volgende morgen liep het troepje langs de zeedijk naar de stad, een lange wandeling. Tot Leek waren ze naar het zuiden afgedwaald. Het was drie uur lopen naar Enkhuizen. De zee was aan hun rechterhand. Gisteren was ze nog een vaste vloer. Nu schuimden er de golven. Aan de kust was alles open water. De westenwind had het ijs ver uit de wal gezet. En in de verte dreven losse velden. Als ze vannacht niet aan wal gekomen waren...

3 Als stuurman op de Halve Maen

De inval van de dooi maakte voor Aart alles anders. Er kwam een einde aan de lessen bij Lucas Wagenaar en aan de ontmoetingen met Klaartje. Hij was er niet rouwig om. Met hoeveel animo hij ook de lessen in de chirurgijnskamer en doopkapel gevolgd had en hoe plezierig hij met Klaartje had gewandeld en geschaatst, na zoveel jaren varen op de vrije zeeën werd hem de stad, toen hij weer schuim zag op de golven, veel te nauw. Hij moest het zeegat uit.

De buitenkant was met het draaien van de wind op slag veranderd. Er kwam reuring op en bij de schepen nog voor het ijs geheel verdwenen was. Wat in de strenge winter binnenshuis was klaar gemaakt, kwam nu naar buiten. Verse henneptrossen uit de lijnbanen, ankers uit de smederijen, nieuw doek van de zeilmakers, kartouwen en gotelingen uit de geschutgieterij. Op de schepen werd geschraapt, geteerd, gebreeuwd. Nieuw want werd aangeslagen, blokken kwamen aan de mast. Het scheen dat de schepen evenzeer het voorjaar roken als de mensen en als de bomen aan de grachten, die dikke knoppen aan de zwarte takken kregen. Een week geleden lagen ze nog dood en kaal in het ijs. Met fris touwwerk aan de masten, blanke zeilen op de raas en blinkend van teer en van harpuis, gingen ze aan hun trossen rukken als paarden, die er naar verlangen de winterstal te ontvluchten om te gaan draven in het vrije veld.

Zodra de westwal ijsvrij was, voeren de staalevers uit om haring uit de Zuiderzee te halen. Netten vol stalen ruggen brachten zij aan wal en de Westfriezen smulden in panharing en bokking. De beurtschippers probeerden ook of zij hun route weer konden varen. De Ketel bleek nog vol te zitten en de Gelderse wal geheel met ijs bezet te zijn, zodat de schippers op Kampen en Harderwijk van een vergeefse tocht terugkeerden, maar de Amsterdamse beurtman kwam er door en die op Harlingen berichtte dat de vaart naar het noorden vrij was.

Dit laatste was een teken dat de grote scheepvaart kon beginnen. De fluiten en karvelen, nadat ze getuigd waren reeds verhaald naar de pakhuizen aan de Oosterhaven en daar geladen, werden nu met spoed geheel zeilree gemaakt.

Op zekere dag kreeg Aart een boodschap of hij op het kantoor van Blauhulck wilde komen. Hij schrok toen hij die boodschap kreeg. Nog nooit was hij geroepen bij zijn reder; slechts zelden had hij hem ontmoet. De schippers maakten altijd alles met de bootsgezellen af. Alleen als er een slecht rapport was uitgebracht, werd een scheepsmaat of een jonker wel eens op het kantoor ontboden. Zou schipper Eriksz over hem hebben geklaagd? Met kloppend hart klom Aart de hoge stoep op aan de Wierdijk. Bedremmeld wachtte hij in het grote kantoor, waar de klerken aan hun lessenaars stonden te schrijven. Na heel lang wachten bracht een klein, grijs manneke met platvoeten, dat de ganzeveer achter het rechteroor droeg, hem naar een kamer, waar de reder zat.

Daar stond Aart met een rood hoofd te draaien met zijn muts, want sinjeur Blauhulck zat te schrijven en scheen niet eens te merken dat er iemand voor hem stond. Eindelijk richtte hij zich op. Daarop kreeg Aart het nog benauwder. Streng en onderzoekend keek de reder hem aan. Aart zat liever in een zware storm op een slingerende ra, dan dat hij hier voor zijn hoogste baas stond.

De stem van de reder klonk evenwel niet boos. 'Aart Wessels, hee?' vroeg hij.

'Jawel, sinjeur,' gaf Aart fluisterend ten antwoord.

'Heb jij idee stuurman te worden op de Halve Maen?'

Aart schrok er van. Stuurman? Hij stuurman? Dit was zijn vurige wens. Hij had er heel vaak van gedroomd en deze winter had hij hard geblokt om alles te leren wat een stuurman leren moest. Maar hij had niet durven hopen dat zijn hartewens de eerste jaren in vervulling gaan zou. Hij was zo jong.

'Graag, sinjeur. Graag... Maar...' Aart beet op zijn lippen en brak af.

'Wat maar?' vroeg Blauhulck. 'Toch niet helemaal content met je promotie?'

'O ja, sinjeur, ja...' Hij stotterde en frommelde zijn muts tussen zijn vingers, boos op zichzelf omdat hij dit prachtige aanbod niet ogenblikkelijk met beide handen aangegrepen had. Nu bedierf hij al zijn kansen.

'Wat had je dan voor maar?' vorste Blauhulck.

'Niets, niets, ik ben heel blij. Ik dank u wel.' Met vijven en zessen kon hij niet aankomen na zo'n prachtig aanbod.

Doch Blauhulck wou het weten, en toen zei Aart hakkelend: 'Och... ziet u... ik wou vragen, wie schipper op de Halve Maen werd. Als... als... Maar ik heb daarmee immers niets te maken.'

Blauhulck lachte. 'En als dat nu eens niet Barent Eriksz was, dan bleef je zeker liever jonker bij je oude schipper.'

Aart draaide aan zijn muts. Hij stond met de mond vol tanden. Varen zonder Eriksz zou hem moeilijk vallen, maar...

'Maak je niet ongerust, m'n jongen. Jij kunt niet buiten Eriksz, maar Eriksz kan ook niet buiten jou. Daar in dat slavenkamp op San Thomé zijn jullie tweelingbroers geworden, al kon hij haast je grootvader zijn. Jullie komen samen op dat schip.'

Toen was Aarts vreugde volkomen, al wist hij niet hoe hij die tegen Blauhulck uiten moest. Hij vergat de reder te bedanken, liep met grote stappen door het klerkenkantoor zonder daar een mens te zien, sloeg met een smak de deur achter zich dicht, rende langs de Wierdijk en voelde er niets van dat zijn voeten kletsnat werden van het sneeuwwater, dat in grote plassen op de straten stond, en waar hij dwars doorheen liep, zo onbesuisd dat hij zijn broek en buis bespatte. Stuurman, stuurman onder schipper Eriksz! In zijn blijdschap had hij nergens oog of oor voor, zelfs niet voor een meisje, dat op de Havendijk aan het ramenlappen was. Maar toen hij plotseling een natte spons op het hoofd kreeg, keek hij omhoog in Klaartjes lachende gezicht. Zij zat in de vensterbank van een bovenraam van het huis van Ham, haar knieën binnen, haar bovenlijf buiten het raam. Zo lapte zij de ruiten en nu had ze Aart haar natte spons op het hoofd gegooid. Ze lachte om zijn verbouwereerd gezicht.

Aart was zo vol van zijn nieuwe baan dat hij niet eens op het plagerijtje lette.

'Ik word stuurman!' riep hij haar toe met een stem, die oversloeg van blijdschap.

Klaartje was haar grap op eenmaal glad vergeten.

'Wacht even!' riep ze en verdween om een oogwenk later bij de deur te staan. 'Word jij stuurman, Aart?'

'Bij schipper Eriksz op de Halve Maen.'

Klaartjes ogen schitterden van vreugde. 'Dat is fijn, Aart, jó, da's fijn!'

'Blauhulck heeft mij aangesteld, zonder dat ik er om gevraagd heb. Wat zeg je er wel van, Klaartje, dat ik nú al stuurman ben, pas twintig!'

Achter hen werd aan het raam getikt. Een spits gezicht gluurde over het horretje. Joffer Ham kon zeer slecht hebben dat haar maerte praatte aan de deur en helemaal niet dat ze met een jongen praatte.

'We varen over veertien dagen,' zei Aart voordat hij wegging. 'Zie ik je voor die tijd nog?'

Klaartje, niet achtend het ontstemd gelaat aan de andere kant van het venster, riep vrolijk: 'Ja, natuurlijk!'

Aart stond op de Halve Maen om toezicht te houden op het stuwen van de lading. Dat was zijn taak als stuurman. Hij was verantwoordelijk voor de stuwage. Met het koren ging het vrij eenvoudig. Dit werd los in het ruim gestort. Als dat maar goed gevuld was, zodat het graan niet werken kon, was er niets aan de hand. Hennep, blokken en het andere korte hout gaven ook geen last. Maar masten en stengen waren moeilijker te laden. Dit lange hout kon niet in het ruim. Het werd een deklast, die stevig moest gestuwd, opdat de boel niet rollen ging, als straks de Halve Maen ging slingeren. De jonge stuurman was daarbij niet gauw tevreden. Toen echter schipper Eriksz, nadat het schip zijn lading in had, kwam inspecteren, kreeg Aart een pluim. Hij had het goed gedaan.

De zondag vóór de Halve Maen zou varen, waren de beide voorste rijen stoelen in de Westerkerk bezet met jonge mensen. Tussen de meisjes, alle in zwart en wit, zat Klaartje. Bij de jonge mannen Aart. Dit was een kerkdienst anders dan Aart ooit had beleefd. Want meestal zat hij heel achteraan, in de open banken tegen de hoge muur, waar je de dominee amper kon zien en waar zijn stem bijna verloren ging in de echo der gewelven. Aarts ogen dwaalden dan dikwijls van de kansel naar de vrouwenstoeten, waar hij soms een glimp van Klaartjes mutsje kon ontwaren, en zijn gedachten zweefden heel vaak over wijde zeeën. In de kerk beleefde hij zijn reizen nog eens na of droomde hij van grotere avonturen. De preek, die was voor oude mensen, had hij vaak gemeend, en niet voor jongelui. Hij ging naar de kerk zoals iedereen naar de kerk ging, omdat het zo hoorde. Zoals je op zee elke dag bij het morgengebed moest zijn en elke zondag bij de scheepsgodsdienstoefening.

Vandaag was echter alles anders. Hij zat vooraan, bijna onder de preekstoel en dominee Valenteyn richtte zich speciaal tot hen, de jonge lidmaten, die vandaag bevestigd zouden worden. De zeelui onder zijn catechisanten sprak hij in het bijzonder aan. 'Je vader en je moeder, je vrienden, je vriendin, als je die mocht hebben, blijven achter, maar de Heiland gaat met je mee aan boord. Hij is de beste loods en zijn Evangelie een kompas, dat nimmer faalt. Hoever je wegzwerft op de grote zeeën, toch ben je nooit alleen. Ben je in gevaar, Hij staat je bij. En tracht in vreemde havens de duivel je tot kwade dingen te verleiden, bedenk dan dat je heden hier beleden hebt: Ik ben van Christus en ik wil doen wat Hij van mij verwacht...'

Aart zag op naar de kansel, de dominee recht in het vriendelijk gelaat. Nog nooit was hij zo zuiver en zo blij geweest, zo moedig en zo sterk als deze morgen. Wie gelooft, die overwint de wereld!

Dominee Valenteyn stelde de belijdenisvragen: Belooft gij in deze leer standvastig te zullen blijven in leven en in sterven? Eerst antwoordden de meisjes. Bedeesd, soms nauwelijks hoorbaar, klonk haar ja in de wijde ruimte van de grote kerk.

'Klaartje Meinders,' zei de dominee.

'Ja,' hoorde Aart een heldere stem, die hem een lichte schok gaf. De namen van de jongens werden afgelezen. Aart was een van de laatsten; zijn naam stond achter in het alfabet. In spanning wachtte hij.

'Aart Wessels,' klonk het van de kansel.

'Ja!' gaf hij antwoord, zo luid dat de echo meesprak.

Toen des middags op dezelfde plaats waar zij des morgen; zaten, het Avondmaal was aangericht, zag hij met eerbied naar de witte tafel en naar het zilveren servies. Schroom en vreugde waren in zijn hart, toen hij opstond uit zijn bank om aan te zitten. Hij zag het brood in de blanke handen van de predikant: Neemt, eet, gedenkt en gelooft, dat het lichaam van onze Here Jezus Christus gebroken is...

Schuchter nam hij het van het zilveren blad en bracht het naar zijn mond. Zo zeker ik dit eet heeft de Heer mijn schuld betaald, wist hij.

De beker beefde in zijn handen, toen hij de rode wijn dronk... Christus' bloed, vergoten tot een volkomen verzoening van al onze zonden.

Bij het uitgaan zag hij Klaartje en liep met haar op. 'Als je dit gehad hebt,' zei hij, 'deze morgen en deze middag dan kun je alles. Dan is er niets te zwaar en te moeilijk in de wereld.' Even zag ze hem verwonderd aan. Niet dadelijk begreep ze dit.

Maar de dag van de belijdenis had ook haar uitgetild boven de kleine dingen van het leven. 'Ja,' zei ze, 'dit maakt je sterk om veel te dragen.'

Toen hij thuiskwam, keek Lijsbeth hem ondeugend aan. 'Hee, alleen?' vroeg ze.

'Wat bedoel je?' was zijn argeloze wedervraag.

'Je liep toch met Klaartje, bij klaarlichte dag en tussen al het kerkvolk. Als het al zó ver is met jullie, kon je hier ook wel met haar komen.'

Het viel als een koud bad op Aart. Hij was zo vol geweest van wat hij deze morgen en deze middag in de kerk genoten had, dat hij aan iets anders geen ogenblik gedacht had.

'Wij hebben vandaag belijdenis gedaan,' zei hij.

Lijsbeth kreeg een kleur.

Het was de vooravond van het vertrek van de Halve Maen. De volgende morgen met de eb zou het schip gaan zeilen. Aart wandelde op de Havendijk heen en weer. 'Om acht uur moet ik een boodschap doen,' had Klaartje gezegd. 'Dan wou ik je graag nog even spreken.'

Aart wachtte op het donkere grachtje op de klok van achten. Een enkel lichtje dwaalde nu aan deze en dan aan de andere kant van het water, lantaarns van mensen, die niet zonder lamp in het donker durfden lopen, en verder straalde er wat flauw licht uit een paar winkelvensters, waarachter olielampen walmden. Toen de Zuidertoren uit zijn donkere hoogte acht slagen over de stad liet vallen, klikte een klink in het grote huis van Ham en kwam een schaduw buiten. Aart schoot er snel op toe.

'Ben jij dat, Aart?' vroeg Klaartje. Na de overgang van licht in duister zag ze de eerste ogenblikken niets.

'Hier is mijn hand,' bood hij aan. 'Ik help je van de stoep.'

Onzeker stapte ze af. Maar aan zijn arm werd haar gang vast. 'Ik zal je niet lang ophouden,' zei ze. 'Deze laatste avond moet je thuis zijn, bij je vader en je moeder. Maar ik wou je toch graag nog even groeten voor je gaat. Ik zou je' — haar stem haperde even — 'ook wat willen geven, als je 't goed vindt.'

'Wat geven?' Aart verbaasde zich. 'Maar Klaartje...'

'Die avond,' zei ze, 'op het zee-ijs. Toen ben je goed voor mij geweest.' Ze stopte hem een pakje in de hand. 'Het is een wollen das,' zei ze, 'ik heb hem zelf gebreid.'

Aart was verlegen met het geschenk. 'Ik... ben ik goed voor jou geweest?' Hij wist er niets van. 'Wij hebben jullie in de narigheid gebracht doordat we je zover op zee meenamen. Ik moest jou wat geven, in plaats van jij mij.'

Ze lachte stil. Ze wou niet zeggen dat hij haar bést wat geven mocht.

Maar Aart gaf uit zichzelf wat zij niet vragen wou. Zij kreeg zijn eerste zoen in het duister van de gracht en zij gaf er hem dadelijk een terug.

'Die das zal ik dragen hoor, als ik wacht loop,' zei hij. 'En dan zal ik aan jou denken.'

'Ik denk altijd aan jou,' zei zij eenvoudig.

Ze liepen niet lang samen. Zij moest een boodschap doen en joffer Ham lette nauw op haar maerte, vooral als het donker was. En in het Kreupeltje werd gewacht op de jongen, die zijn laatste avond thuis was vóór een grote reis.

'Wat heb jij een kleur,' zei Lijsbeth, toen hij binnenkwam. 'Viel het afscheid jullie allebei zo moeilijk?'

Ditmaal werd Aart niet boos om het plagen. 'Ja,' gaf hij vrolijk toe, 'het viel niet mee.'

Er stond een schaal met wit-besuikerde oliebollen op de tafel en vader Wessels haalde uit de kelder een paar flessen Franse wijn, die hij verleden jaar van een reis naar Rouaan had meegebracht, 't Zou feest zijn, nu Aart voor het eerst als stuurman varen ging. Grootmoeder en grootvader, ooms en tantes en enkele vrienden kwamen gelukwensen. Vader Wessels genoot in de voorspoed van zijn oudste zoon. "t Gaat steeds omhoog,' zei hij, 'mijn vader is altijd bootsgezel gebleven, ik heb het tot bootsman gebracht; mijn zoon wordt stuurman. Je zult het zien, vader,' — schertste hij tegen de grootvader — 'zijn zoon zal nog eens schipper worden.'

De oude schudde het grijze hoofd. 'Zo lang duurt het niet,' zei hij. 'Aart zélf wordt schipper, een jongen, die zo jong al stuurman is, krijgt vast nog eens een eigen schip.'

Aart lachte ongelovig om de voorspelling van zijn grootvader, "t Komt omdat ik naar u genoemd ben,' zei hij, 'dat u te veel van mij verwacht.'

Maar de oude schudde heftig het hoofd. 'Nee, nee,' zei hij. 'Wat heb ik indertijd gezegd toen jij bij meester Schrijver uit de school gejaagd was en je vader en moeder dachten dat je voor galg en rad opgroeien zou? Laat de jongen varen, zei ik, dan zul je zien wat er uit Woeltje wordt. Nu zien we wat er van geworden is, en we zullen meer zien.' Hij zette het wijnglas aan zijn tandeloze mond. 'Op je gezondheid, stuurman Aart; jij wordt eens schipper Wessels, wat ik je zeg.'

Het was een vreemde gewaarwording voor Aart als stuurman uit te varen. Bij het uitlopen uit de haven had hij het bevel op het voordek, terwijl schipper Eriksz van de kampanje commandeerde. Hij moest een kabel laten uitbrengen en daarvoor de mannen aan het gangspil bevelen geven. Hij moest de zeilen aan de voormast laten hijsen, en zorgen dat een matroos met een kurkzak aan bakboord stond om een botsing met het remmingswerk te mijden. Hij had het zo druk dat hij zijn vader en moeder, die op het havenhoofd stonden, amper zag. Maar toen het schip in het Krabbersgat voer, los van de wal, en de zeilen naar boven kropen, ontdekte hij ze toch en zwaaide met zijn muts. En even verder zag hij een meisje staan, wier blonde krullen uit haar witte mutsje sprongen. Toen zwaaide hij nog harder en heel lang.

Tot de bootsman achter hem hem op zijn schouder tikte. 'Stuurman!' Aart schrok en schaamde zich. Van de kampanje had Barent Eriksz een sein gegeven, maar hij had het niet gemerkt. Hij was te vol van Klaartje en vergat zijn werk. En dat terwijl hij voor het eerst als stuurman optrad. Ze moesten door de wind. Hij gaf bevelen om te brassen. Toen hij weer naar de wal keek, was het havenhoofd al lang uit zicht en waren Klaartje noch zijn ouders meer te zien. Alleen de hoge koopmanshuizen boven de jonge bomen aan de Wierdijk zag hij nog, een karteling van daken aan de noordkant van de stad, en boven alles uit de Zuidertoren.

Schipper Eriksz riep hem naar het opperdek. 'Ik ga omlaag, jij hebt de wacht.'

'Best schipper,' antwoordde Aart.

De wal was weg, de Halve Maen lag op zijn stuurboordsboeg en zeilde krap aan de noordwester. De stad, vader en moeder, Klaartje ook, schoven naar de achtergrond. Het schip reed op de golven. Aart voerde, nu Barent Eriksz in de kajuit was, het bevel op het scheepsdek van de Halve Maen.

Als stuurman varen, het was vreemd voor Aart, al had hij tevoren wel honderdmaal bedacht, hoe het wezen zou als hij eens zover kwam. Matrozen, driedubbel zo oud als hij, stonden met de hand aan de muts voor hem. Een bootsman, die hem als halfwassen brasem de mantel wel eens duchtig uitgeveegd had, vroeg hem nu wat zijn orders waren. Bij het schaften zat hij niet aan de bak van de bootsgezellen, of, zoals de laatste jaren toen hij als jonker voer, in het gezelschap van bootsman, bottelier en timmerman, waar je net als bij de matrozen de ordinaire scheepskost met z'n zessen uit één grote houten balie at, maar met schipper en kommies in de kajuit. Er kwam vis op tafel, verse groenten, eieren. Je at uit eetgerei van aardewerk en dronk bij iedere maaltijd bier of wijn.

Het maal was best aan de tafel van de overheid, maar Aart zat er als jonge snaak alleen met de bedaagde schipper en de oudere kommies, en hoe goed hij het ook met Barent Eriksz altijd vinden kon, hij dacht nu toch met zeker heimwee aan de grappen die de jonkers tapten aan hun bak. Hetzelfde had hij 's avonds weer. Als stuurman had hij nu een hut voor zich alleen in het achterschip. Klein was ze, maar er was licht en lucht en door de patrijspoort kon hij uitzien. Een prinselijke ruimte had hij, als hij deze hut vergeleek met het vooruit, waar je nooit rechtop kon staan en 's nachts op je knieën moest kruipen onderlangs de rij van hangmatten, die stijf naast elkander hingen. Het stonk er altijd en als de zee wat hol was, zodat luiken en poorten gesloten moesten blijven, was het er stikkedonker en zo benauwd dat niemand anders dan een pikbroek het er harden kon. Maar Aan had er onnoemelijk veel guitenstreken uitgehaald en dol plezier gemaakt met zijn kornuiten. In zijn propere hut lag hij alleen. Een ogenblik kwam er een zeker heimwee boven.

Wat drommel, vermande Aart zich echter, moet ik gaan piekeren nu ik gekregen heb, waarnaar ik jaren heb verlangd? Hij draaide zich in zijn kooi om en lei zijn oor in het kussen en sliep zo lekker als hij in het vooruit ooit geslapen had. Het schip wiegde hem hier even fijn in slaap als toen hij in zijn hangmat schommelde.

De volgende morgen lag de Halve Maen ter ree van Texel. Dit was de plaats, waar de koopvaarders, die naar het zuiden moesten, zich verzamelden tot een konvooi. Uit Amsterdam, Hoorn en Enkhuizen kwamen al de schepen voor de zuidelijke route samen: de Frans- en Straatvaarders, en wat bestemd was voor Brazilië, de Zouteilanden en de Bocht van Guinee. Een sterke vloot zou het worden, die niets te duchten had van de Duinkerker kapers, noch van de Spanjaarden. De tijd van wachten voor het verzamelen werd benut voor het innemen van water, dat in de Texelse duinen maar voor het pompen was, terwijl het in de Watersteden, waar alles uit de regenbakken komen moest, voor zoveel schepen moeilijk was te krijgen.

Aart vond er IJsbrant, die op de Drie Haringen een reis om zout ging maken. De beide jonge stuurlui passagierden samen. Ze wandelden door het dorp; ze huurden paarden bij een boer en reden naar Den Burg en Cocksdorp. Dwars door de duinen droegen de paarden hen en op het brede Noordzeestrand lieten zij hun rossen draven. Ze zochten eendeneieren in een duinpan en brachten elk een volle zak aan boord, die de bottelier op suiker zette, om straks te kunnen dienen voor de officiersgamelle.

Toen er geleidelijk meer schepen op de rede kwamen, ging de overheid van de ene bodem bij die van de andere buurten. Aart maakte met veel stuurlui kennis en schipper Eriksz had soms zijn kajuit propvol met schippers van de andere schepen. Het was bedrijvig op de rede, waar steeds meer schepen de ankers lieten vallen, en de boten op en neer roeiden om passagierend volk naar de wal, en water en victualiën aan boord te brengen. En 's avonds was het in Oudeschild gezellig, als zoveel zeelui uit Amsterdam en het Noorderkwartier er verstrooiing zochten. Soms heerste er in een kroeg ook wel eens grof spektakel.

Maar na een lange winter aan de wal en slechts één dag varen op de Zuiderzee, duurde dit oponthoud toch gauw te lang aan zeelui, wie het varen in het bloed zat. Aart althans was blij toen op een avond het oorlogsschip, dat het konvooi zou leiden, de vertrekvlag hees. Als wind en weder dienden, zou de vloot de volgende ochtend zeilen.

Wind en weder dienden zeer. Er stond die morgen een bolle bries uit het noordoosten, die de vloot uit Texelstroom en door het Marsdiep blazen zou. Op alle schepen klonken de gangspilliedjes bij het winden van de ankers, en stonden de maats op de paarden van de raas om de zeilen bij te zetten. De bootsmansfluitjes snerpten na de commando's van de officieren. Het ene schip na het andere ging onder zeil en Texelstroom was weldra vol met blanke zeilen. Meer dan honderd schepen voeren in een lange file. In het Marsdiep, waar het diepe water ruimer was, zwermden de schepen uit en eenmaal op de Noordzee liepen de blanke zeilen als een brede waaier uit elkaar. De Halve Maen was in Texelstroom in de achterhoede geweest, maar toen ze het Marsdiep uit waren, lag het schip bijna vooraan. Ze voeren te snel voor het konvooi en de maats moesten de mast weer in om zeil te minderen. Op andere schepen, die achterop geraakt waren, zag men de bonnetten hijsen. Zo regelden de schepen zich naar elkaar totdat ze, de een met alle zeilen bij, de andere met huikende schoverzeilen, alle ongeveer dezelfde snelheid hadden. Zij hielden onderling voldoende ruimte om niet in elkanders lij te liggen; ze bleven dicht genoeg bijeen om ook bij heiïg weer gezichtsverband te houden. Het was, zoals ze voer onder een helle voorjaarszon, met de volgebraste zeilen, de hoge spiegels en de oranje-blanje-bleu vlag van elke grote mast, een rijke vloot.

Dit was de aanvang van de eigenlijke reis en nu begon voor Aart het vaste werk van stuurman. Hij moest loggen. Terwijl een matroos het houten schijfje overboord wierp, dat, met een vliegerschaar aan een dunne lijn verbonden, rechtstandig staan bleef, vierde Aart het touw, telde de knopen, die daarin zaten, en keek op het zandglas. Aan het aantal knopen dat in een minuut gevierd werd, kon hij berekenen hoe snel het schip liep. Het was zeven mijl per uur op deze eerste dag, een behoud, waar men zijn handen over dicht kon knijpen, en dat alleen gemaakt werd doordat de wind zeer gunstig was en alle schepen met schone kielen voeren.

Toen het tegen twaalven liep, haalde Aart de Jakobsstaf te voorschijn. Op vele reizen had hij schipper Eriksz mogen helpen met het bestek, als stuurman maakte hij het nu zelfstandig. Met bijkans dichtgeknepen, knipperende ogen keek hij langs het instrument in de felle zon en schoof de richtstaven heen en weer tot hij de zon op haar hoogste stand gepikt had.

Na het lezen van de graden op de Jakobsstaf ging hij de breedte berekenen, waarop ze voeren. Vroeger had Barent Eriksz over die berekening gezweet en was Aart, ofschoon als brasem varend, voor zijn schipper aan het cijferen gegaan. Thans was het een peulenschil voor hem de graden, minuten en seconden vast te stellen.

Toen het bestek gemaakt was, schreef hij in het journaal hetgeen er heden in behoorde:

...Op heden, de 30ste maart des jaars 1608 met noordoostenwind de rede van Texel verlaten en buiten het Marsdiep koers ZZW gezet. Te noen bevonden wij ons op 52 gr. 36 min. N.B. Een behoud van 7 mijlen werd gemeten. God make onze reis voorspoedig als het begin...

Bijzonderheden waren niet te melden.

Het was rustig zeilen in konvooi, vooral daar men steeds op één boeg kon blijven liggen. Om de koers behoefden de onderscheiden schippers zich weinig te bekommeren. Men voer maar op de leider. Kapers waren niet te duchten. Een enkel zeil, dat zich vertoonde in het Kanaal, verdween weer haastig. De grote voorjaarsvloot van de Hollanders was voor de Duinkerker piraten, zelfs als zij al hun kaperschepen samentrokken, geen portuur. En ook een Spaanse vloot zou het niet wagen dit konvooi te attaqueren. Het was eer omgekeerd. Als de Hollanders op Spaanse kraken, die uit de West het zilver haalden, mochten stuiten, zouden zij ze zeker niet rustig laten varen. Doch van de route van die zilverschepen was de voorjaarsvloot nog ver verwijderd.

Aart Wessels had de hondenwacht. De nacht was maanloos. Van de kampanje af kon men de dingen op het voorschip niet eens onderscheiden; alleen de omtrek van het schip was vaag te zien, zwart in de voor van schuim, die door de boeg in het water werd gesneden. Buiten die voor een enkel vlekje schuim, dat op een golfkam kwam en weer verzwond, en verder nacht. Maar de hemel was helder. Boven Aarts hoofd blonken de sterren en rondom schenen ook sterren te zweven. De Halve Maen lag midden in de vloot. Vooruit en achteruit, aan stuur- en bakboord waren de lichten van de schepen. De sterke dubbele lampen van de konvooileider zag hij schuin over bakboordsboeg. Die leider hoefde Aart maar te volgen en de lichten van de medeliggers slechts te mijden. Het was een simpele navigatie, waarbij de stuurman weinig had te doen.

Al wandelend over de kampanje zwierven Aarts gedachten weg, naar de waterstad op de oostpunt van West-Friesland. Vreemd was dit. Toen hij thuis was, dacht hij telkens weer aan varen. Uit de kerk zwierven zijn gedachten weg naar vreemde landen. Zelfs onder de lessen van Lucas Janszoon Wagenaar kon hij zijn zwervende gedachten dikwijls nauwelijks bedwingen. En nu hij voer, nu hij aan boord was en op zee, op weg naar onbekende streken, nu was zijn geest weer in Enkhuizen. Ach, zo was het altijd al geweest, van de eerste reizen af. Zo was het met bijna elke varensgast, had zijn zeevader hem toen al verteld. Een zeeman is een rusteloos wezen. Thuis verlangt hij naar de zee, en als hij buitengaats is, verlangt hij thuis te wezen.

Het onvervuld verlangen drijft hem gedurig van het ene naar het andere einde van de wereld. Hoe sterker dat verlangen bij je is, des te beter zeeman ben je, had Krijn gezegd.

Maar het was vandaag met Aart toch anders dan voorheen. Vroeger, als hij aan huis dacht, stond moeder altijd in het centrum. Aan vader dacht hij ook wel, en aan de broers en zusters en de vrienden, maar aan moeder toch het meest en altijd weer. En nu stond Klaartje helemaal vooraan. Hij zag haar in de donkere nacht weer helder voor zich, zoals hij haar het laatst gezien had, staande op de walmuur, met de blonde krullen uit haar witte mutsje springend en haar hand hoog boven het hoofd, wuivend naar hem. Hoe kwam het dat hij telkens zo aan Klaartje dacht? Door de das, die ze hem gegeven had, en die hij trouw droeg, die hij nu ook om de hals had en wat vaster knoopte omdat het koud was in de kille nachtwind? Hij had zich, toen zij hem groette van de walmuur, bruusk afgewend, omdat zijn plicht hem riep. Zou zij dat wel begrepen hebben? Of zou ze boos zijn, omdat hij haar geen tegengroet meer bracht? Waarom vloog hem die gedachte aan en waarom beet hij op zijn lippen? Kon het hem wat schelen wat een meisje van hem dacht? Van Klaartje kon het hem heel veel schelen. Hij had haar een zoen gegeven en zij hem. Och wat, was dat zo erg? Van zijn makkers hoorde hij andere verhalen. Die zoenden zoveel meisjes en zo vaak; ze raakten er de tel van kwijt. Maar toch...

Hij vond het fijn dat het deze keer een reis naar de Levant werd. Niet enkel omdat hij daar nog nooit geweest was, maar ook omdat je in de havensteden van het Oosten dingen kon kopen, waar een vrouw van hield: ringen en armbanden en halssieraden en zijden sluiers en kleedjes met prachtige warme kleuren...

'Bakboord je roer!' riep Aart opeens naar de man aan de kolderstok. 'Hard bakboord!'

Over stuurboordsboeg was vlak vooruit het licht. De Halve Maen was op een medeligger ingelopen en Aart had het niet gezien. Op het nippertje ontliep hij een aanvaring. Dat kwam er van als je op je wacht aan meisjes dacht in plaats van aan je werk. Hij zocht naar het dubbele licht van de konvooier. Straks was het over bakboordsboeg vooruit. Nu kon hij het niet vinden. Aan de andere lichten kon hij echter zien dat zijn schip lelijk was afgezakt naar achteraan in het konvooi. Aart riep de maats om bij te brassen en meer zeil te zetten. Geen seconde wou hij meer aan Klaartje denken. Een stuurman moest op zijn tellen passen en zich niet met meisjes bezig houden. Bij het uitvaren uit het Krabbersgat had hij dat ondervonden en nu ervoer hij het weer.

Na Kaap Ouessant scheidden enkele schepen van de vloot. Het waren de Fransvaarders, bestemd voor Nantes. Wat later gingen een paar schepen voor Bordeaux hun eigen weg. De grote hoop bleef echter bij elkaar.

Toen de Portugese kust gepraaid was, werd een eigenaardige onrust vaardig over dat deel van de bemanning van de Halve Maen, dat voor de maag der schepelingen zorgen moest. De bottelier ging neuzen in zijn wijnvoorraad en zette een aantal kruiken klaar. Kees de kok draaide om het varken heen, dat levend meegevoerd en best gegroeid was in de tijd dat ze bij Texel lagen en zuidwaarts zeilden, dank zij de maats die al de restjes van de maaltijden aan het beest gevoerd hadden, niet evenwel uit pure dierenliefde, maar met een egoïstisch oogmerk.

Toen ze zowat op 40 graden noorderbreedte waren, had het varken zijn laatste smulpartij genoten. Kees opende zijn hok en joeg het er met een paar harde slagen uit. Knorrend schuifelde het logge lijf op de korte pootjes over het dek, maar weldra snoerden er stroppen om die pootjes en lag het varken op zijn rug te spartelen. Een mes blonk en bloed spoot. Het zwijn gilde zeer erbarmelijk en reutelde daarna. Als een volleerde slager bewerkte Kees het dier. De hammen en het spek werden bewaard voor later. De lappen en de karbonaadjes gingen onmiddellijk te vuur. Kees bakte, braadde en kookte een gehele dag; de bottelier haalde, behalve wijn, ook flessen ingemaakte vruchten, anders alleen voor de overheid bestemd, te voorschijn en zette ze klaar voor het volk. Bootsman Teun, een zwaar gebouwde reus kreeg het op zijn heupen. Hij ging in zijn scheepskist rommelen en smoesde met de schipper. De zeilmaker spande achter op het kuildek, op zes voet hoogte, een groot zeil. De jonkers en de brasems staken de koppen bij elkaar. Toen ze op 39 graden noorderbreedte waren, hees de konvooier een lange wimpel in de voormast en stak hij een oranje vlag op de vlaggenstok bij de lantaarn. Dit was het sein voor alle schepen om te vlaggen. De hele vloot werd feestelijk getuigd, nadat de zeilen sterk geminderd waren. De Barlinga's, een reeks van spitse klippen benoorden Lissabon, waren in het zicht gekomen. Dit was het scheipunt van de Grote en Kleine vaart. Wat naar de Straat moest hield hier zuid ten oosten aan; de schepen voor de Goudkust, de Zouteilanden en Brazilië gingen zuidwest voorleggen. Maar vóór de vloten scheidden werd er feest gevierd.

Op een gegeven ogenblik werden van alle schepen boten los gemaakt, geroeid door stevige matrozen. In elk van hen stond een potsierlijk wezen met een witte baard, een witte pruik, groen wier om het hoofd gewonden en een drietand in de hand. Het leek of er opeens honderd Neptunussen uit zee opgedoken waren. En elk schip kreeg zo'n god aan boord.

Het was stuurmanstaak Neptunus op te wachten en hem voor de schipper te geleiden. Aart stond aan de valreep van de Halve Maen, toen de drietand boven de verschansing uitkwam en daar een sneeuwen kop op volgde. Hij hielp de zeegod met zijn lange mantel over het boord te klimmen en bracht hem naar de schipper, die aan het hoofd van al zijn volk Neptunus groette, en hem de ereplaats aanbood tussen hem en de kommies aan het hoofdeinde van een lange tafel, die gister in elkaar getimmerd en op het kuildek opgesteld was. Langs de zijden van die tafel ging al het volk, naar rang en leeftijd zitten, en zo geviel het dat de jongste jongens het slotstuk van de tafel vormden recht tegenover Neptunus en de overheid.

Eerst werd geschaft. De zeuntjes droegen grote balies vis en vlees aan. Kok Kees toonde, behalve een volleerde slager, een man te zijn die als een Hollandse huismoeder de kunst van het oliebollenbakken verstond. Uit blauw stenen potten torenden de goudgele, balronde bollen, met poedersuiker overstrooid. En al dit kostelijke eten werd rijkelijk besproeid met wijn. Het was een feestmaal, waarin ieder gulzig schransde en waaraan Neptunus zelf het gretigst eer aandeed.

Alleen de kleine jongens onder aan de tafel keken angstig naar de drietand van de zeegod, naar zijn pruik en baard, en naar het zeil, dat achter op het kuildek was gespannen. Hun makkers hadden hun veel ijselijks verteld omtrent hetgeen de jongens wachtte, die voor het eerst het scheifeest vierden. De vis was fijn, de karbonade even heerlijk als de oliebollen, en zij hadden nog nooit zulke goede wijn geproefd als zij nu vrijelijk mochten drinken. Maar wat kwam er straks? Hun hartjes klopten en toen Neptunus streng en donker naar hen keek, zouden ze wel onder de tafel willen kruipen. Neptunus echter at te lekker om lang boos te kijken. Hij wierp bij het kluiven van een graat een knipoogje naar de jongens. Hij hief zijn glas omhoog als om hen aan te sporen ook nog eens te drinken. Zij deden dat en door de prikkelende wijn vergaten zij hun vrees. Ze werden vrolijk, zoals alle gasten. En toen vergaten ze dat daar Neptunus zat. 't Was bootsman Teun en bootsman Teun was helemaal geen kwaje kerel; zij zouden er wel goed afkomen, nu hij zeegod was.

Er werd gezongen en gedanst, toen het eten was gedaan. Het dek dreunde onder de zware voeten van de zeelui. Neptunus sloeg met zijn drietand woest de maat. De kleine jongens, wild van vreugde, zongen het hardst en sprongen het hoogst van al. Maar bootsman Teun, alias zeegod Neptunus, vergat niet wat bij het scheidingsfeest behoort: de doop van ieder, die nog nooit de zuidelijke route heeft bevaren.

'Is hier nog ongepekeld volk?' vroeg hij met stentorstem aan de schipper.

Barent Eriksz wees vier knapen aan, die plotseling hun vreugde vergeten waren en bang en witjes voor hem stonden. Neptunus beval aan de halfwassen brasems de jongens aan te pakken. De brasems hadden al hunkerend op dat bevel gewacht. Zelf ook gejonast, toen zij hun eerste reis naar het zuiden maakten, vlasten zij thans erop aan anderen die behandeling te geven. Zij pakten ze aan, bij hoofd en benen, jonasten ze en slingerden ze aan het eind van het deuntje hoog op over de rand van de grote kuip, die het doopvont was. Daar duikelden de knapen in het water. Ze probeerden er uit te komen. Maar eer ze de rand te pakken hadden, kwam de volgende patiënt al boven op hun kop terecht en rolde alles met elkaar weer naar het diepe midden, proestend en snuivend, omdat zij hun hoofden amper boven water konden houden. Toen echter eenmaal alle vier de dopelingen in het water spartelden en geen nieuw slachtoffer hun op het lijf gesmeten werd, krabbelden ze handig naar de rand, en waarlijk commandeerde Neptunus daarop: kom er uit! Haastig werkten zij zich over de rand van het zeil en lieten zich naar beneden op het kuildek zakken. Druipend maar goedsmoeds stonden ze daar. De doop was hun warempel meegevallen.

Och arme, dit was enkel het begin. De brasems sleepten hen naar een vat met groene zeep, en smeerden grote klodders op hun haar, hun hals en hun gezicht. Zij moesten een pruik en baard krijgen, even wit en wollig als Neptunus had. Hoog rees het schuim hun op de kruin en als een wilde baard fladderden de vlokken om hun wangen. De jongens piepten en kokhalsden, omdat de zeep hun in mond, neus en oren werd geduwd; zij gilden omdat het bijtend goed hun in de ogen schrijnde. Maar onbarmhartig zeepten de brasems door, totdat Neptunus met zijn drietand stampte, en over het dek marcheren ging. Toen moesten de jongens achter hem aan. Ze waren blind, zo beet de zeep hen in de ogen, maar de brasems joegen ze op. Met slaan en stompen werden ze in het gareel gebracht. En achter hen liep het scheepsvolk, zingend en dansend en schaterend om hun gehuil. Totdat Neptunus driemaal, zeer nadrukkelijk met zijn drietand stampte. Toen werden de jongens, overdekt met zeepsop, voor de tweede maal gejonast, nu door de volwassen bootsgezellen. Ze vlogen nog veel hoger boven het zeil uit dan daar straks. Toen ze voor de tweede maal in het water rondplasten, lieten een paar potige matrozen hun badkuip schommelen, terwijl de overige bemanning van de hoogte der kampanje op de dopelingen neerkeek. Hun witte pruik en baard waren ze in het water kwijtgeraakt en de zeep beet hun niet langer in de ogen. Maar ze proestten, omdat het water hun telkens over het hoofd ging. Ze kokhalsden, omdat bij dit vervaarlijk slingeren hun maag het rijke maal van straks niet vast kon houden. Het duurde totdat Neptunus nog eens met zijn drietand stootte. Toen was het genoeg. De jongens waren nu doorgepekeld. Ze mochten naar beneden om schone kleren aan te trekken en daarna werden ze als gelijken in de kring der groten opgenomen. Er werden gekonfijte vruchten uitgedeeld en de wijnkan ging weer rond.

Het feest duurde tot in de late avond. De maan stond als een gouden sikkel in het westen. Er was geen wind. De schepen dreven naar elkander toe. Het zingen van het ene dek was op het andere hoorbaar. 'Slaet op den trommele...' zong het volk van de Halve Maen; 'van diredomdeyne...' stemden die van de Drie Haringen mee in. 'Slaet op den trommele van diredomdoes,' zongen de mannen van acht schepen met elkaar. En van de hele vloot klonk triomfantelijk het slot van het lied: 'Vivent les gueux is onze loes!'

4 Zwerftocht door de Levant

De morgen na het feest heerste op de vloot weer strakke tucht. Wie na het overvloedige maal vast sliep, werd ruw gewekt. De zeilen moesten bij de mast. En daarna ging de vloot uiteen. De Halve Maen was ditmaal bij het eskader voor de Kleine Vaart. Recht op de Straat ging het aan.

Nog kort geleden waren de Nederlandse schippers huiverig om deze koers te zeilen. De Straat was een nauw gat, de Middellandse Zee een fles, waar Spanje de kurk van had. Je kon door die hals de fles invaren, maar kwam je er ooit weer uit? Als er op de terugreis eens Spaanse oorlogsschepen in de Straat lagen! Maar het vorige jaar had Jacob van Heemskerck de koningsvloot vernietigend verslagen en sedert was de vrees voor Spaanse wraak bij de Nederlanders weg. Onbekommerd voeren zij de Middellandse Zee in. Als de Spanjaards wilden vechten, kwamen ze maar op. Een Nederlands konvooi dorst zich te meten met de koningsschepen.

Een sterke stroom dreef de vloot snel door de Straat. Aart zag aan stuurboord de bruine rotsen van de Afrikaanse kust, aan bakboord het Spaanse land, bezet met palmen en op de achtergrond de steile rots van Gibraltar. Nu voeren ze in de Oude Wereldzee met haar zonbeschenen blauwe water en naar de rijke landen aan haar kusten.

De eerste dagen bleef het konvooi nog dicht bijeen. De Algerijnse en Barbarijse zeerovers zwierven vaak in grote vloten rond. Na enkele dagen moest er echter splitsing komen. Er waren schepen voor de westkust van Italië, er waren andere, die onder de hak van de laars door naar Venetië, Athene of Konstantinopel moesten. De vloot, die recht naar de Levant voer, hield nauw verband, want bij Tunis kruisten de piraten doorgaans het drukst. De schepen bestemd voor Genua, Livorno, Rome of Napels voeren vrijer. In het noordelijk deel van het westelijk bekken liep een koopvaarder geen groot gevaar.

De Halve Maen had de wil naar Napels. De opdracht van Blauhulck luidde om daar te trachten de lading graan te slijten en als het kon ook de masten en blokken aan de man te brengen. Dus voer het schip de Golf van Napels in. Het was tegen de avond toen men Capri over stuurboord had en de heuvels van Ischia zich donker lijnden tegen de lichte westerhemel. Doch wonderlijker dan die spitse silhouetten was, wat Aart recht voor de boeg zag: vuur tegen de donkere oosterhemel. Soms was de brand flauw en zwaar omsluierd, en dan weer laaiden sterke vlammen uit een rosse gloed. Het was de rokende en brandende Vesuvius. Aarts wacht liep af te middernacht, maar hij bleef aan dek om boven de zee, die zilverig lichtte in het schijnsel van de maan, die wonderlijke rode gloed te zien. Italië is een mooi land, had Wagenaar reeds op de les gezegd. Nu was hij nog niet eens aan land en de schoonheid van de Golf van Napels had hem al te pakken.

"k Zou toch gaan slapen, Aart,' ried Eriksz hem. 'Morgen hebben we een drukke dag.'

Op de raad van de schipper ging Aart te kooi. Bij het krieken van de morgen kwamen ze op de rede van Napels. De gloed van de Vesuvius was verbleekt in het vlammend goud van de zon. Maar nu boeiden de oevers van de Golf van Napels Aart. Hij zag grote tuinen in de rijkste lentetooi. Citroenen en cipressen, sinaasappelbomen en olijven bloeiden er. Fris groen jong blad was er aan alle bomen en vele pronkten bovendien met bloesem. De tuinen leken op reusachtige boeketten van groen met wit en geel en rose. De zon straalde er overheen en de zee spoelde haar blauwe golven, waarin zonnevonken spetterden, tegen de kust, die slechts door een smal geel strand van de tuinen was gescheiden. Een bloeiend paradijs! Midden in dat Eden, recht voor de Halve Maen, lag Napels. Vooraan de haven, vol met masten. Daarachter en daarboven, tegen de helling van de berg, hoge witte huizen, kerken, koepels en paleizen.

De enige grote buitenlandse steden, die Aart tot dusver had bezocht, waren de Hanzesteden aan de Oostzee. Zij verschilden te weinig van de steden in het vaderland om diepe indruk te maken op een jonge vent. Aan de westkust van Noord-Afrika had hij alleen vervallen resten van Moorse stedenbouw gezien; in Brazilië en aan de Goudkust niet anders dan de simpele dorpen van de wilden en daarnaast de haastige, onverzorgde bouw van kolonisten, die tevreden waren met het eenvoudigste onderdak en alleen hun forten stevig maakten. Nu zag hij Napels, de prachtstad in het rijkste land van de Oude Wereldzee.

Een Italiaan kwam met een sloep aan boord. Aart sprong in de houding voor zijn hoge borst en pralende manieren. Maar schipper Eriksz bleef bedaard en koel bij al zijn drukte. Het was een ambtenaar van de koning van Napels, die de scheepspapieren zien moest.

Alles was in orde. De Halve Maen mocht naar binnen. Het anker ging weer op en voorzichtig manoeuvrerend met het roer en het bezaantje, liep de Halve Maen de haven in. Met werpankers en kabels werd het schip toen verder naar de wal getrokken. Daar stonden al een paar dozijn kleine, zwarte kerels klaar om het schip te lossen. Ze wilden zo aan boord om te beginnen. Maar schipper Eriksz hield voorshands de luiken dicht. Eerst moest de kommies terug zijn, die in de vroege morgen met de scheepsboot aan wal gegaan was om de lading aan de man te brengen. Het graan was al verkocht, beweerden de zwarte kereltjes, en zij wezen op de grote herberg aan de haven. Daar was de signor, die van de Halve Maen gekomen was. Daar was hun baas ook, de koper van het graan. Maar Eriksz verstond geen Italiaans en hij wou van hun gebarentaal geen steek begrijpen. Geen luik van 't ruim af. Eerst moest kommies Van Dam terug zijn.

Dat alles nog niet voor elkaar was, bleek toen Van Dam de herberg uitkwam. Een troep Napolitaanse kooplui zwermde om hem heen. Ze trokken aan de panden van zijn buis en kakelden druk aan zijn oren. Van Dam moest voor en na met de ellebogen ruimte maken om zich de kerels van het lijf te houden. Eriksz en Aart zagen van de kampanje af het toneel.

'Wat heeft dat te beduiden?' vroeg Aart verbaasd. 'Zijn ze met hem aan het vechten?'

De schipper lachte in zijn vuistje 'Die kerels vechten om het graan,' zei hij. 'Dit wordt een goede reis.'

Op de loswal was de koop nog niet beklonken. Van Dam scheen plan te hebben weer aan boord te gaan. 'Roma,' hoorde Aart hem zeggen tussen veel onverstaanbare woorden.

'Hij dreigt dat we het graan naar Rome zullen brengen,' grijnsde Eriksz.

Toen kwam een oudere koopman, die zich tot dusver achteraf gehouden had, naar voren. Hij deed blijkbaar een bod. En hierop ging Van Dam in; hun handen sloegen klinkend in elkaar bij het sluiten van de koop.

'Akkoord!' riep de kommies daarop naar het schip. 'Het ruim kan open...'

Een paar bootsgezellen sloegen de scheggen los; anderen namen de luiken weg. De korendragers konden aan het werk gaan. Zij sprongen in de tarwe, gingen met grote schoppen aan het delven, vulden zakken die zij daarna elkander op de schouders zetten en wegdroegen, de scheepstrap af, de kade over, de smalle treden van de trappen der graanpakhuizen op.

De Napolitanen maakten veel beweging en lawaai. Maar Aart, die toezicht houden moest, ontdekte dat het met hen was als met de varkens: veel geschreeuw, maar weinig wol. De helft van het koren werd over de zakken heengeschept, niet half vol gingen ze op de schouders van de dragers; op de trappen liepen zij elkander in de weg.

'Zenuwlijers,' bromde bootsman Teun, toen in het gangboord een sjouwer tegen hem opbotste en het vertikte om op zij te gaan, maar in plaats daarvan aan het schelden sloeg. De bootsman maakte korte metten. Hij stak zijn grove knuisten uit, tilde het kleine kereltje, dat woedend gilde, hoog boven zijn hoofd en zette het achter zich weer neer. Toen ging hij rustig door, zich van het schelden van het mannetje geen spaan aantrekkend.

De kereltjes in het ruim, in plaats van door te werken, sloegen met elkander aan het bakkeleien. Met woorden wilde Aart ze scheiden, maar dat hielp niet. Ze tierden des te harder. Toen trok Aart de vechtersbazen van elkaar en deelde aan ieder een oorvijg uit. Maar dit werkte verkeerd. De beide Italianen, die pas elkander in het haar gevlogen waren, werden nu woest op Aart. Als een kat vloog de ene op hem af. Aart kon de aanval weren, maar de ander viel hem in de rug aan en een derde, die met een lege zak het ruim inkwam, ziende dat zijn landgenoten met een Hollander aan het vechten waren sprong hem op de schouder. Het was Aarts geluk dat schipper Eriksz op de proppen kwam. Diens daverend stemgeluid maakte de vechters aan het schrikken en deed ze even deinzen. En van deze pauze maakte Aart een rap gebruik om uit het ruim te klimmen.

'Je handen thuis,' vermaande Eriksz Aart. "Met je mond moet je dit volk regeren. En ga zo lang we hier liggen niet bij donker passagieren.'

'Waarom niet?' vroeg Aart verbaasd.

'Je kwam niet levend weer aan boord; let jij vandaag maar eens op de kerels, die je een oorveeg hebt gegeven.'

Aart deed het en hij merkte dat er felle wraaklust gloeide in de ogen van de mannen. Toen ze tegen de avond het schip verlieten, keken ze nog met boze ogen naar de stuurman, die hun een muilpeer had verkocht.

'Wat blijven die lui lang kwaad,' zei Aart tot de kommies, onder het avondeten.

Van Dam was al vaak in Italië geweest. Hij kende de Napolitanen. 'Zij vergeten zoiets nooit,' zei hij. 'Over een jaar en over tien jaar herinneren ze zich nog wat je hun aangedaan hebt en willen ze zich nog wreken. Als je hier weer mocht komen en ze herkennen je, zijn ze in staat je pardoes een mes tussen de ribben te stoten. Je zult in Napels niet veel passagieren, stuurman.'

Aart trok de schouders op. Het scheen hem dat Van Dam een beetje overdreef. Maar uit voorzichtigheid bleef hij die avond toch aan boord.

Zo was hij met een enkele wachtsman alleen op het schip, toen de nacht was gevallen. De maan hing boven de baai en trok een gouden baan in 't water, terwijl de vele masten met hun tuig ragfijn getekend stonden tegen haar matte licht. Aan de andere kant steeg achter slanke torenspitsen de rode gloed van de Vesuvius op. Aan de haven was het stil en rustig. Doch in de stad heerste rumoer. Aart hoorde in de verte driftige mannenstemmen en een luid gegil. Er werd gevochten. Op een Grieks schip, dicht bij de Halve Maen gemeerd, werden gewonden aan boord gedragen. Heetbloedig volk waren de Napolitanen, die het mes los in de schede droegen. Achteraf was Aart niet rouwig dat hij aan boord gebleven was.

Het volk uit Napels mocht van een slag zijn dat Hollanders vreemd aandeed, handel kon men met hen drijven. De kommies had voor de tarwe een hoge prijs bedongen. Tijdens het lossen van het graan keek hij uit naar kopers voor de masten en de blokken, die hij te slijten had. De Italiaanse reders waren zeer gesteld op rondhout uit de noordse bossen en op blokwerk, in Nederland vervaardigd. Van Dam vond kopers en zo raakte de Halve Maen omtrent zijn hele lading in Napels kwijt. Alleen wat barnsteen bleef er over. Dat wilde hij bewaren voor de Levant, waar men fel gebrand was op dit goud-uit-zee, dat aan de kusten van de Oostzee werd gewonnen.

Toen het schip gelost was en de lading was betaald met zilver, wilde Van Dam graag dadelijk verder; de koopman verlangde naar handel met de Oosterlingen. Doch schipper Eriksz had bezwaar. Leeg lag zijn schip te rank. Hij wou het gevaar niet lopen van kapseizen, wanneer een storm hen overviel; er moest ballast aan boord. Hij zou zien zand te krijgen.

Een gladde koopman als Van Dam wist echter betere ballast. De lading, op te doen in de Levant, zou niet zo zwaar zijn. Wat nu aan boord genomen werd, kon mee naar Holland. Maar dan moest men geen zand, dan moest men marmer hebben. Met marmer zat men in Italië haast verlegen, terwijl het in Noord-Europa kostbaar was. Hij ging er op uit en de volgende dag kwamen lichters langszij met grote blokken wit, rood en zwart carrarisch marmer.

De scheepsgezellen hesen het marmer aan boord en lieten het diep in de lege ruimen zakken. Zo kreeg het schip voldoende diepgang en tevens de eerste retour-lading. Daarop gingen de kabels los en trokken de matrozen, al draaiend aan het gangspil, het schip langzaam de haven uit. Tegen een zuiderbries laveerden ze vervolgens langs de Italiaanse kust.

De Halve Maen zeilde nu alleen. Barent Eriksz durfde dat wel aan, nu hij in ballast voer. Als een kaper kwam, kon hij hem met zijn lichte schip waarschijnlijk wel ontzeilen. Maar de kartouwen keken uit de poorten en naast de rolpaarden lagen de ijzeren kogels klaar. Wanneer een piraat hem te snel mocht zijn, zou hij van zich af weten te bijten.

De reis verliep voorspoedig. Het was mooi weer en geen piraat vertoonde zich.

Langs Malta voeren zij. Aart keek naar het eiland. Dit was het eiland, waar de apostel Paulus eenmaal schipbreuk had geleden. Geen wonder, dacht hij, toen hij de steile rotskust zag, bestormd door een woeste branding. Als zij daar eens bij storm op verdaagden!

Na dagen varen kwamen ze langs Kreta, waar diezelfde Paulus tevergeefs geraden had te overwinteren, en vervolgens voeren ze langs Patmos, het eiland van de apostel Johannes. Aart kende de verhalen uit de Bijbel van kindsbeen af, maar ze waren steeds ver weg voor hem geweest, dingen uit een andere wereld. Nu was hij in die wereld. Hij had Malta gezien en Kreta en Patmos, en straks zou hij Athene zien en de steden van Klein-Azië, en ze zouden naar Egypte gaan. Het enige wat aan deze reis ontbrak, was dat ze niet naar Palestina gingen.

Hier op zee reeds was je omringd door die oude, vreemde wereld. De schepen, die ze ontmoetten, weken af van alles wat je aan de andere kant van de Straat zag zeilen. Plompe, sterke schepen waren het met korte masten en brede zeilen, waarvan het roer bestond uit een stel grote riemen, die met banden aan de achtersteven waren vastgemaakt. En de mannen, die je op de dekken zag, waren Oosterlingen in wijde kaftans met witte doeken om het hoofd. Dit waren schepen van dezelfde makelij als Paulus had gebezigd op zijn zendingsreizen, en de kleding van de schepelingen was gelijk aan die in zijn tijd werd gedragen. Daar was maar weinig aan veranderd in 1500 jaar.

In Athene liet de Halve Maen het anker vallen en hier haalde Aart de schade in, die hij in Napels had geleden door zijn ruzie met de korendragers. Zoveel wachten had hij, omdat hij toch aan boord bleef, daar voor anderen waargenomen, dat hij nu volop passagieren kon.

Aart wandelde langs de bouwvallen van de grote tempels voor de Griekse goden. Hij zag de stadions, waar eens de beste atleten van de wereld speelden, en de Areopagus, waar de grootste dichters en wijsgeren hun redevoeringen hadden gehouden. De rijke cultuur, die hier eens heerlijk had gebloeid, drukte nog haar stempel op de stad. Aart wandelde ook in de omgeving waar de amandel- en rozijnenbomen bloeiden en de wijngaarden zich uitstrekten tegen de hellingen van de bergen. Hij liep door een veld vol wilde rozen en zag van een bergtop neer op de stad en de baai, op de tempels en paleizen en op het blauwe zondoorsprankelde water, bedekt met vele schepen en omzoomd door groene kusten.

En toen dacht hij opeens aan Klaartje. Zij moest hier zijn, dacht hij. Zij moest dit zien. Wij moesten hier samen wandelen door dit veld vol wilde rozen. Wij moesten samen zitten op het gras van deze heuvel in de schaduw van een oude eik, en samen kijken over dit prachtige, bloeiende landschap; over die oude stad, schoon in haar vervallen grootheid; naar de zee daar in de diepte, blauw en goud in de helle oosterzon en vol oranje zeilen. Dat alles was prachtig.

Maar Klaartje zou het mooist van alles zijn. Hij zou rozen voor haar plukken en die steken in haar haar en in haar keurs en een grote bos van rode rozen zou hij haar in de armen geven...

Aart lachte om zijn zotte mijmeringen. Wat een vreemde vent werd hij. Luchtkastelen had hij vaak gebouwd, maar zo wonderlijk als nu nog nooit. Van verre landen en van grote tochten en wilde avonturen had hij vaak gedroomd, als kind op school en als jongen aan boord. Maar meisjes waren daar nooit bij geweest. Hoe kwam hij dan nu op de dwaze idee, dat Klaartje bij hem wezen zou, hier in het verre Griekenland? Hoe kwam hij helemaal te denken aan dat meisje? Was dat nu enkel door die avond en die nacht op het ijs?...

Hij schudde zijn sterke kop. Weg met die kinderachtige gedachten. Hij was zeeman, stuurman. Een kerel wou hij wezen en geen dromer. Veerkrachtig liep hij het bergpad af, de schaduwrijke weg langs naar de stad, en ging naar boord.

Daar waren Griekse dragers, taai en nijver volk, bezig met zakken in het schip te sjouwen. Krenten en rozijnen waren het.

'Vanavond gaan de luiken er weer op,' zei schipper Eriksz, 'en morgen gaan wij onder zeil, zodra het licht wordt, naar Smyrna.'

Het was een oversteek, haast recht west-oost, met enkel een brede zwaai om Chios. In Smyrna waren zij in Azië. Napels had van het Oosten een glimp te zien gegeven. In Athene was te merken dat zij stonden op de grens van West en Oost. Hier waren zij midden in de Oosterse wereld. De ruime haven lag vol schepen van zeer onderscheiden slag, meest kleine en dikwijls wrakke bodems, met zeilen, zwaar gelapt indien niet erg gescheurd en soms naar het scheen van vodden aan elkaar genaaid. Aart kon niet begrijpen hoe men met zulke schuiten en zulk tuig de Middellandse Zee bevaren kon. De Halve Maen, in vergelijking bij de Spaanse en Portugese kraken toch een bescheiden schip, was een kasteel naast deze huikjes.

En op die vloot en aan de kade krioelde het van alle rassen uit het Oosten. Bruine Turken waren er en baardige Arabieren, zwarte Nubiërs en gele Perzen; veel Joden en veel Grieken. En uitermate veel spektakel en lawaai. Het tumult, dat heerste om de Halve Maen nog eer het schip de kabels vast had, overtrof veelvoudig de drukte, die de Napolitanen maakten en was nog groter dan het rumoer, dat Aart als scheepsjongen eens had beleefd, toen hij te Magasant voor het eerst iets van het Oosten zag. Als ratten klommen de kooplui bij de scheepswand op. Zij vlogen de bootsgezellen, die op hun tellen moesten passen bij het strijken van de zeilen en het meren van het schip, aan om hun snuisterijen op te dringen. De stentorstem van Barent Eriksz, van de kampanje donderend, kon hen niet tegenhouden, en een paar onzachte klappen van Teuns harde handen hadden slechts zeer tijdelijk effect. De bruine kooplui liepen de gezellen overal voor de voeten en er ontstond waarlijk gevaar dat het schip in de wal zou lopen.

Toen paste schipper Eriksz een paardenmiddel toe. 'Gooi een paar van die kerels over boord,' riep hij.

Dit bevel was niet voor dovemansoren gesproken. Een paar potige gezellen grepen een marskramer beet en sleepten hem met hutje en mutje naar de reling. Hij krijste als een mager varken, maar de maats trokken zich daar geen steek van aan. Ze jonasten hem over boord. Hoog spatte het water op toen de man in de haven dook.

Dit voorbeeld hielp probaat. De anderen kropen in een hoekje en deden niets meer vóór het schip aan wal lag. Maar de kabels zaten nog niet vast, of Aart, die op het voordek de leiding bij het meren had, kreeg een bloedkoralen snoer onder zijn neus gedrukt. 'Kopen... kopen... voor uwe vrouw,' prees een koopman hem zijn waar aan.

Aart wou de man afsnauwen, maar toen hij hem aankeek, was hij te verbaasd om dat te doen. De kaftan van de kerel kon je wringen en uit zijn baard droop het water. Het was de man, die zoeven over de verschansing in de haven was gesmeten!

'Hoe ben jij in vredesnaam weer aan boord gekomen?' vroeg hij.

De koopman grijnsde. 'Kopen... kopen... voor uwe vrouw.'

Aart kocht het bloedkoralen snoer voor Klaartje.

Toen hij de kommies vertelde wat voor prijs hij had betaald, was die ontsteld. 'Je bent een ezel, stuurman. Voor een derde had je het kunnen krijgen!'

Aart haalde de schouders op. Het was een fraai snoer van bloedrode kralen. Het zou mooi staan om Klaartjes hals. Wat hinderde het dan dat het duur was? Voor Klaartje was hem niets te veel.

In de binnenstad van Smyrna was het nog rumoeriger dan aan de haven. In de nauwe straatjes verdrongen zich de mensen. Men kon er bijna lopen over de rode fezzen van de Turken en de hoofddoeken van de Arabieren. Joden liepen er in lange wollen kaftans met een zwarte steek op het hoofd. In de vieze goten speelden naakte Turkse kinderen met honden, van wie vele schurftig waren. Zwaar beladen ezeltjes maakten met hun schonkige schoften baan voor zichzelf en voor hun meesters en overstemden met hun luid gebalk vaak het getier der mensen. Het waren zeer overwegend mannen, die op straat verkeerden. Slechts weinig vrouwen zag men, zwaar gesluierd; haar felle ogen gloeiden door de kier, die tussen neus en voorhoofd open bleef. De ambachtslieden deden hun werk meest op straat. In zijn winkel, naar de straatkant open, zat de rietvlechter onverstoorbaar te werken, onverschillig voor het rumoer; de zilversmid klopte op voorhoofdsiersels en vijlde aan afgodsbeeldjes; een slager stond tussen schapebouten en geslachte kippen, waarover dikke zwermen blauwe vliegen kropen; een kapper troonde op een plankier en sneed zijn klant het haar als gaf hij een openbare les. Bedelaars zaten op de hoeken van de straten, hun wonden en verminkingen eer etalerend dan verbergend. De een had voor een oog een bloederige holte; van een ander was een been slechts rottend vlees; een naakte armstomp, waaraan de hand ontbrak, werd bedelend opgeheven.

En wie niet bedelde, dreef handel. Alom prezen de kooplui luidruchtig en met veel misbaar hun waren aan. Het leek, of elk hier koopman was en iedereen zijn waren met een stroom van woorden aan de man moest brengen. De een vloog de ander om de hals om hem zijn koopwaar aan te praten en men schold elkander uit, wanneer de koop niet slagen wou. Doch een ogenblik daarna, als de transactie toch beklonken was, waren de mannen, die elkander vlak te voren het licht haast uit de ogen klauwden, weer goede vrienden samen.

Dit was het Oosten; kleurig en vuil, vrolijk en tragisch, vleierig en kijverig.

Aart vond alles belangwekkend om te zien, maar hij vroeg zich af wat voor lading hun schip uit deze haven halen moest. Alles leek armoedig, vuil en vies. De geuren, die er hingen bij de stalletjes met gevogelte en vlees, de stank, die uit de mensenmassa's opging, deed hem walgen, ofschoon een Hollands zeeman die op West-Afrika had gevaren toch waarlijk wat gewend was. Wat hadden deze mensen, dat waard was om naar Europa te verschepen?

Kommies Van Dam glimlachte toen Aart dat zei. 'Kom maar eens mee,' zei hij, 'dan zul je wat anders zien.' Hij leidde hem een huis binnen. Het was daar donker na het felle zonlicht van de straat. Kleine ramen in dikke muren gaven weinig licht; er binnen hing een weeë atmosfeer van wierook en parfum. Maar toen zijn ogen gewend raakten aan het donker, zag hij de kunst van Smyrna. Warme, diepe kleuren gloeiden aan de wanden. Grillige patronen van rood, geel, goud en blauw zag hij op donker fond. De ene wand hing vol; aan de andere begonnen de figuren pas te groeien uit een wirwar van veel draden. Vrouwen zaten aan die wanden, vlechtend en knopend. Hier werden Smyrnase tapijten vervaardigd. Het ging langzaam, knoop voor knoop.

In de andere hoek van het ruime vertrek zat op een mat een man, rokend aan een lange waterpijp. Hij was het tegenbeeld van de beweeglijke en drukke kooplui in de straten. Deze Turk was een model van rust. Het was hem teveel om voor zijn bezoekers op te staan, het was hem haast te veel om tegen hen te spreken.

'Dat zijn nu de oosterlingen,' zei Van Dam tot Aart. 'Druk, beweeglijk en mager als een lat, zolang ze arm zijn. Lui en vadsig, wanneer ze geld genoeg bezitten of genoeg vrouwen hebben om voor hen te werken. En des te luier naarmate ze rijker zijn. Dat zul je aanstonds zien.'

Hij bracht hem naar een ander huis, een paleis in vergelijking tot de krotten, waarvan Smyrna vol was. Met zijn massieve muren en kleine vensters scheen het van buiten somber, maar toen een slaaf hen de poort door leidde kwamen ze op een ruime binnenplaats, vol schone palmen en perken met de fraaiste rozen. En midden in de tuin was een fontein, die zeven stralen spoot. De zon scheen zengend, maar de fontein maakte in deze hof alles groen en fris. De slaaf ging de beide Nederlanders voor naar een koepel aan de achterzijde van de tuin. Op een divan, gesteund door zijden kussens, lag een man, een tulband om het hoofd gewonden. Bloemen waren om hem heen; dranken en vruchten stonden naast hem op een tafeltje. Een slaaf bewoog een waaier boven zijn hoofd. Een andere slaaf stond te wachten om zijn heer op zijn wenken te bedienen. Van Dam en Aart kregen van hun geleider zetels toegewezen. Een amper merkbare beweging van de Turk deed de gehurkte slaaf oprijzen, om de bezoekers van wijn en vruchten te voorzien. Zij aten en dronken. Aart was hoogst verwonderd over de man op de divan, die voor en na een klein wolkje uit zijn pijp blies, doch tegen zijn bezoekers geen woord sprak en hen zelfs nauwelijks aanzag.

'Is hij ziek?' vroeg Aart in het Hollands aan Van Dam.

'Welnee,' gaf die ten antwoord, 'hij beoefent slechts de luiheid.'

Nadat hij had gegeten en gedronken, begon de kommies te spreken met de Turk en deze verwaardigde zich waarlijk tot een antwoord, maar hij was uitermate zuinig met zijn woorden en hij sprak zo langzaam dat het scheen of zelfs het bewegen van zijn lippen te veel moeite was. Aart had aanvankelijk genoeg te zien aan de rijke tuin en aan de koepel, welks zoldering flonkerde van veelkleurig émail, aan de meubels, ingelegd met paarlemoer, de bekers en de vazen, versierd met edelstenen, alles even weelderig en verfijnd. Doch toen het gesprek zo traag en slaperig verliep, begon het hem te vervelen. Wat bewoog Van Dam toch om zoveel tijd bij deze luiaard te verbeuzelen?

De kommies had echter een doel met dit bezoek. Uit een koffertje, dat hij had meegedragen, haalde hij een barnstenen beeldje te voorschijn en zette dat voor zich neer. 'Goud,' zei hij, 'goud uit de zeeën van het noorden.'

Nog bleef de Turk apathisch liggen. Van Dam tastte nog eens in zijn koffertje en zette naast het beeldje een sierlijk scheepje neer, eveneens van barnsteen, en daarnaast een Hollands molentje. En al dat barnsteen ving de stralen van de zon op en werd doorschijnend goud tot in zijn hart. Toen veranderde er op de divan wat. De luiaard bleef nog liggen zoals hij lag, maar er fonkelde iets in zijn ogen en hij vroeg een prijs.

Van Dam antwoordde niet, doch diepte nog meer barnstenen snuisterijen uit zijn koffer op en legde ook goud en zilver op het tafeltje. 'Ik heb nog veel meer van dit alles op ons schip,' zei hij. Nu richtte de Turk zich halverwege op; zijn ogen gloeiden van begeerte.

'Tapijten,' zei Van Dam. 'Zorg gij dat ik tapijten krijg, dan krijgt gij dit.'

Toen hief de Turk zijn hand op en mompelde een paar woorden naar een der beide slaven, die opstond en verdween. Daarna strekte hij zijn lichaam weer op de divan uit, aan de beide Nederlanders demonstrerend hoe een Turk de kunst der luiheid in volmaaktheid kent. Een gouden beker liet hij aan zijn lippen brengen door een slaaf; schijfje voor schijfje moest een andere slaaf een sinaasappel op zijn tong leggen. En nadat hij zo drank en vruchten had genoten, lag hij stil met gesloten ogen, terwijl een derde slaaf de waaier zachtkens heen en weer bewoog. Toen kwam er een rij slaven naar de koepel, ieder met een zware rol op de rug. Dit waren tapijten, die zij ontrolden voor de voeten van hun heer en van de vreemdelingen. Tientallen tapijten brachten zij, alle even rijk en warm van kleuren en ieder onderscheiden van patroon.

Van Dam deed een bod. De Turk sloeg er geen acht op. De kommies bood een hogere prijs. De Turk bleef onbewogen. Als hij niet voor en na een klein blauw wolkje uit zijn waterpijp geblazen had, zou men menen dat hij sliep.

De kommies ging naar het tafeltje, waarop hij het barnsteen en het goud had uitgestald en pakte dat weer in. Nog kwam er geen beweging op de divan.

'Kom mee,' zei de kommies tot Aart. 'We gaan...'

Toen viel de Turk uit zijn rol. Hij schoot overeind en zat opeens rechtop. Hij praatte en gebaarde haast zo druk als de kooplui op de markt en bij de haven. Hij loofde en bood en zijn slappe, weke hand sloeg in de hand van de Nederlander, sloeg weer en nog eens, en eindelijk was de koop beklonken. Daarop moesten de beide Nederlanders weer wijn drinken en vruchten eten op de gesloten koop, en moest de ene slaaf een beker brengen aan de lippen van zijn heer en de andere ijverig met de waaier wuiven, want hij hijgde en zweette en zijn hart sloeg heftig. De plotselinge en felle onderbreking van zijn rust had hem zeer veel gekost. De kunst der luiheid wordt niet ongestraft beoefend.

5 In de woestijn en in gevecht met kapers

In Alexandrië, de haven die na Smyrna aangelopen werd, lag de Halve Maen geruime tijd werkloos. De kommies kon geen zaken doen, zoals hij wenste. Reukoliën waren uitverkocht; Perzische kleden nauwelijks voorradig. En voor de goederen, die nog aan te bieden waren, vroeg men onzinnig hoge prijzen. Schipper Eriksz wou toen weg om te trachten elders lading op te doen, maar de kommies wilde wachten. Hij had gehoord dat er grote karavanen uit Arabië en Perzië op komst waren. Als zij in Alexandrië lagen bij de aankomst van die karavanen, hadden zij de eerste keus en onder de invloed van die nieuwe voorraden zouden de prijzen stellig dalen. Zij wachtten dus.

Wachten verveelt. Aan de nauwe straten van Alexandrië, aan zijn moskeeën en bazaars raakte Aart tenslotte uitgekeken. Op een middag stelde hij aan de schipper en de kommies voor om, nu ze toch in Egypte lagen, Egypte ook te zien en een tocht te maken naar de piramiden.

Barent Eriksz krabde zich achter het oor. De tocht was ver en de woestijn zou heet zijn. Een zeeman voelt zich beter thuis op het water dan in het zand, en hij verkiest een scheepsdek, al wiebelt het ook nog zo hevig, boven de rug van een kameel. Maar de geestdrift van zijn jonge stuurman stak hem aan en Van Dam wilde, nu hij toch moest wachten, ook wel eens iets anders zien dan water en een havenstad.

Zij kwamen met een kameeldrijver overeen, dat die hen naar de piramiden zou geleiden. Aart had de schepen der woestijn in Alexandrië al vaak gezien. Dagelijks kwamen er kudden in de stad, beladen met balen of kisten, of ruiters dragend op hun hoge rug. Met lange, verende passen liepen zij, bedaard en rustig. Kameelrijden moest gemakkelijk wezen, meende hij.

Toen de tocht zou beginnen, klom Aart kalm in het zadel van een liggende kameel. Maar hij klemde zich krampachtig vast, toen het dier bij het opstaan plotseling omhoog schoot en zijn slingerende gang begon. Een scheepsdek bij stormweer scheen hem een vaster bodem dan de rug van een kameel. Het wende echter spoedig. De schommelgang was evenwichtig. In stadige stap schreden de kamelen voort, de stad uit en de zwaar beboomde weg op, die voerde door de velden van de Nijldelta. Wonderlijk vertrouwd deed dit landschap aan de Nederlanders aan. Zij reden door laagland. De rivier stuwde haar geelachtig water rustig voort. Hoog riet wies aan de oevers. Weiden en korenvelden strekten zich wijd uit. Er graasde rundvee in de groene weiden. Op de akkers stond het koren vol en goed. Zware aren had de tarwe; haver en gerst waren hoog opgeschoten uit de vette grond en rijp gestoofd door warme zon. Er waren tuinen met pompoenen, komkommers en ajuinen. Men zou zich haast in Holland wanen. Ginds hadden Maas en Rijn het land vruchtbaar gemaakt. Hier had de Nijl Egypte gemaakt tot een land van melk en honing te midden van de dorre Afrikaanse zandwoestijnen. Onhollands waren evenwel de hoge, breedgekroonde palmen langs de weg; het waterrad, waarin een ezel trapte om een veld te besproeien; de houten ploeg, getrokken door een os en gedreven door een fellah met bonte hoofddoek en hoog opgeschorte kleren. Onhollands was ook de felle zon, die de ruiters op de rug van de kamelen haast deed smoren, ondanks dat zij in de schaduw van de palmen reden, en die zengend heerste op de open korenvelden en over de mannen die daar onbeschermd werkten in haar gloed. Verscheidene dagen reden zij door het Nijldal voor zij de piramiden zagen. Toen wees hun gids de koningsgraven. Scherp, als uit glas gesneden, stonden ze tegen de strakke lucht. Het was omstreeks de middag, toen zij ze ontdekten en Aart dacht dat ze er voor de avond gemakkelijk zouden kunnen zijn. De Arabier, die hen geleidde, grijnsde bij die woorden. 'Vanmiddag? Morgenavond!' zei hij.

Aart wou het niet geloven. De piramiden schenen vlak bij te liggen, en zou het dan nog anderhalve dag zijn? Schipper Eriksz kende de ijle atmosfeer van de woestijn.

'Hoe ver dacht je dat het was?' vroeg hij aan Aart.

Een zeeman is gewend afstanden te schatten. De Zuidertoren kon men bij het naderen van Enkhuizen zien op een afstand van tien tot vijftien mijl. Bij het allerfraaiste weer op twintig mijl, maar dan was de toren heel klein en vaag. En de piramiden stonden groot en helder op de kim. Hij wou ver schatten. 'Vijfentwintig mijl,' zei hij.

'Ten minste zestig!' verklaarde schipper Eriksz.

Ze weken van de Nijl af en trokken langs een weg, die door de korenvelden liep. Boomloos was deze weg. De zon brandde er.

Het zweet vloeide de ruiters van hoofd en rug.

'Je hebt ons wat bezorgd, Aart,' pruttelde de schipper, terwijl hij tevergeefs probeerde met zijn mouw zijn voorhoofd droog te wissen.

'We hebben het nog wel heter beleefd, schipper,' antwoordde Aart monter. 'Toen we zoveel weken bij de Linie dreven waren we er erger aan toe.'

De kommies lachte fijntjes om Aarts optimisme. 'Wacht maar,' zei hij. 'We zullen jou straks nog eens horen, als we het warm krijgen.'

'Warm krijgen?' vroeg Aart. 'Vindt u het dan nu niet warm?'

'Dit is niets bij straks,' antwoordde de kommies.

Nóg warmer dus. Aart kon dit niet begrijpen. Zij reden nu toch in de gulle zon, zonder een streep schaduw. Hoe zou het erger kunnen worden?

Hoe verder ze zich van de Nijl verwijderden, hoe droger het landschap werd. De groenten verdwenen reeds heel gauw, het weiland met het rundvee weldra ook. De tarwe op de velden werd allengs ijler. Ze had niet meer die zware, volle aren als vlak bij de rivier. Door de humus van de bodem schemerde het zand. Tenslotte groeide er enkel nog wat schrale gerst en enig spichtig gras, waar kudden schapen onder geleide van hun herders zwierven. En toen kwam de woestijn, een eindeloze vlakte van geel, lichtgolvend zand. Aart ervoer dat het in Egypte veel heter wezen kon dan op de onbeschutte weg tussen de korenvelden. Hier zeeg de hitte niet enkel uit de hoogte op hen neer, doch steeg ze ook uit de bodem op. Het zand weerkaatste de zonnegloed naar het scheen in dubbele kracht. De wind, die op zee altijd verkoeling bracht en toen zij tussen de korenvelden reden nog weldadig om hun hoofden speelde, was hier heet en droog en schroeide hun gezichten. Bij het ademen brandde de lucht in neus en borst. Aart hield zijn handen voor het gezicht om deze vreselijke hitte zo mogelijk iets te temperen.

'Wat zeg je er nu van?' vroeg Van Dam. Aart gaf geen antwoord. Het was ontzettend.

'Zouden we maar niet teruggaan?' stelde Eriksz voor.

Daarvan wilde Aart niets weten. Bijna bij het doel en dan teruggaan? Dat kwam zijn eer te na.

Schipper Eriksz drong ook niet verder op teruggaan aan. Hij had te veel ontberingen doorstaan bij de noordpool en bij de equator om afgeschrikt te worden door de hitte der woestijn. Maar alle drie zuchtten en steunden zij toch onder de moorddadige gloed van de zon, tot heimelijk vermaak van de Arabische geleider, die zich juist prettig scheen te voelen, nu de zon zo heerlijk op zijn hoofddoek en burnous scheen.

De kamelen stapten rustig voort. Zij schenen even weinig als hun eigenaar gekweld te worden door de zonnebrand. Hun brede hoeven drukten het gloeiend zand. Achter de kleine karavaan zag men hun hoefafdruksels als zog achter een scheepskiel. Ze vervaagden ook haast even snel als zog. Zoals water weer snel samenvloeit, vloeiden ook de korrels van het droge zand snel naar hun plaats terug en de hete wind blies alles vlak. In de gele zandzee tekenden de hoge palmen van een oase zich scherp af. Men kon de rechte stammen en de brede, groene kruinen onderscheiden. Als voor het grijpen lag de pleisterplaats, waar zij schaduw en rust zouden vinden, want het was de bedoeling dat zij in deze oase zouden overnachten. En daarachter stonden haarscherp tegen de blauwe lucht de piramiden. De oase bleef echter steeds even ver verwijderd. Na uren rijden was het beeld nog onveranderd: de oase scherp en helder vóór hen; en het geboomte van de Nijldelta even klaar getekend achter hun rug. Het scheen of beide: de Nijl en de oase, vlakbij èn onbereikbaar waren. Het was of hun gezelschap even onverbiddelijk aan zijn plaats gehouden werd als een schip in de stiltezones van de Linie. En al heviger werd de zonnegloed, al erger plaagde de dorst de mannen op de ruggen der kamelen. Het water, dat zij 's morgens meegenomen hadden, was warm geworden in hun kruiken.

'Wanneer zullen we er eindelijk zijn?' vroeg Aart wanhopig aan de gids.

De Arabier wees naar de zon. 'Als zij onder is, dan zijn we er.' Het kwam zo uit. Toen de zon in rosse vlammen in het gloeiend zand verzonk, liepen de kamelen onder hoge palmen en tussen volle varens in een groene weide midden in een zee van zand, en hoorden de reizigers het klateren van een bron. De herberg was een simpele hoeve. Maar de waard had brood en geitenmelk en de moede reizigers aten en dronken gretig, nadat zij zich gewassen hadden bij de bron. Weldadig was de koelte in de oase na de hitte der woestijn. Toen zij na het eten voor de herberg zaten, verwonderden zij zich zelfs dat het zo koel kon wezen na de hete dag. Aart huiverde.

De waard leidde hen naar een groot slaapvertrek. Hij wees hun schapenvachten, die zij voor deken konden bezigen. Daar lachten de Nederlanders heimelijk om. Een schapenvacht, zij zouden stikken als ze er onder kropen. Zij legden zich zo op de matrassen neer. Maar na een poos werd Aart wakker, rillend van kou. Heb ik koorts? vroeg hij zichzelf af. Hij trok de vacht over zich heen en sliep weldra weer in. Toen de volgende morgen in de vroegte de waard hen wekken kwam en een flakkerend olielampje een onzeker licht verspreidde in het vertrek, zag hij dat de schipper en de kommies zich ook in hun vachten gewikkeld hadden. Zij waren wakker geworden van de kou, net als Aart, en geen van drieën had het te warm gekregen onder het dikke dek. Was het zo plotseling ander weer geworden?

Toen zij buiten kwamen, fonkelden de sterren helder aan het firmament. Het was echter koel als in Holland op een morgen in april.

Hun gids spoorde aan tot spoed. Ze zaten weldra weer in het zadel.

In de woestijn was het nog kouder dan in de oase. De wind sneed de reizigers in het gezicht, zoals in patria een noordooster dat kan doen bij vriezend weer. Zij rilden op de hoge ruggen van de kamelen, waarop zij gisteren haast gebraden waren. Toen de zon in het oosten opschoot, waren haar stralen echter dadelijk stovend. Het werd snel warmer. Na enkele uren laaide de hitte weer even hevig als de vorige dag. Het werd opnieuw een reis, waarop de dorst ging kwellen en de hitte schroeien. En de piramiden en sfinxen waren de ganse dag als Tantalus-vruchten, vlakbij naar het scheen, maar onbereikbaar.

Die avond stonden zij echter toch aan de voet van de machtige koningsgraven en bij de grote stenen leeuwen met de mensenhoofden. Zij aanschouwden de monumenten, die de oude Farao's vierduizend jaar geleden voor zich hadden opgericht. Die graven mochten verweerd zijn en geschonden, ze waren nog groots genoeg om diepe eerbied af te dwingen voor de bouwkunde en het vermogen van de oude Egyptenaren. Hoe zuiver en symmetrisch waren de verhoudingen van het koningsgraf dat zich honderd meter hoog uit het zand verhief en aan de voet ook honderd meter lang en breed was. Hoe edel waren de lijnen van de kolossale sfinxen.

De herberg bij de piramiden was nog eenvoudiger dan die in de oase. Zij moesten overnachten in de stal bij schapen en geiten, en het water was zo schaars dat er voor wassen niets bestemd kon worden. Men moest het sparen om te drinken. Vuil van stof en zweet moesten zij zich in de stal uitstrekken op stro, dat ritselde onder de pootjes van dozijnen muizen, terwijl wolken vliegen om hun hoofden zoemden en hen in het gezicht en in de handen staken. De ontmoeting met de wereldwonderen werd erdoor vergald.

De terugtocht werd des morgens al weer vroeg aanvaard om de hitte der woestijn zo lang als het kon te ontgaan. Maar deze dag scheen het niet zo gloeiend heet te zullen worden. Er was geen zon. De lucht was grauw en dikke wolken dreven laag boven de woestijn.

Aart kon er niet om rouwen. Al te overdadig waren zij de beide vorige dagen door de zon gestoofd.

De Arabier keek echter met een zekere onrust naar de lucht. Ook Eriksz deed dat. 'Wij krijgen storm,' zei hij. Aart dacht dat ook. Hij had het dadelijk aan de lucht gezien. Wel, was dat nu zo erg, wat wind?

'Herinner je je de zandstorm nog die we beleefden onder de Afrikaanse kust na onze ontsnapping van San Thomé?' vroeg Eriksz.

Of Aart het wist. Zij hadden deerlijk in de knel gezeten. Maar die storm was hun op zee overkomen, toen zij in een wrakke boot zaten. Nu...

Een rukwind joeg het zand in wolken op. De fijne korrels drongen Aart in mond en neus en oren; het zand knerste tussen z'n tanden. En dit was slechts een begin. De wind werd feller, de wolken dikker; het zand vloog hoog over de kamelen heen; het drong door de kleren van de mannen en kriebelde hun huid; het prikkelde in de neus en het verblindde de ogen. 'Kunnen we niet naar de herberg terug?' opperde Van Dam ongerust.

De gids grijnsde en schudde de magere kop, terwijl hij zoekend om zich heen keek. Toen dreef hij zijn kameel naar een kleine heuvel, amper zichtbaar in het wolkend zand; de andere dieren volgden aan de lange ketting, waarmee zij onderling verbonden waren. De Arabier liet de kamelen knielen en wees de Nederlanders een plaats in de luwte van hun lijven. Zij moesten hun mantels over het hoofd slaan.

Steeds feller woei de wind en steeds dichter werden de wolken van zand, die joegen over de woestijn. Het scheen wel dat de bodem in beweging was. Aart kon amper ademhalen onder het dikke kleed, dat om zijn hoofd geslagen was. Steeds zwaarder werd de zandlaag, die op hem drukte. De vrees bekroop hem dat die laag zou blijven groeien, totdat hij een heuvel werd, waaronder de mannen en de dieren zouden begraven liggen. Het angstzweet brak hem uit. Vaak was hij in gevaar geweest. In zware stormen had hij de dood in het aangezicht gezien. Maar dan had hij altijd kunnen vechten tegen de elementen. Hij had aan het roer gestaan of op een slingerende ra gewerkt; of hij had staan rukken aan een pomp om het schip lens te maken. Hier kon hij niets doen. Stil moest hij blijven zitten, zonder een hand uit te kunnen steken tot redding of verweer. Hij moest afwachten of God hem wou bewaren. Aart vouwde de handen en prevelde met droge lippen een gebed; de woorden wilden amper uit zijn rauwe keel naar boven komen. Zijn dorst was vreselijk, het scheen of zijn luchtpijpen verzengd waren. Heel moeilijk ging zijn ademhaling. Maar zijn angst luwde. God was ook hier. Evengoed als tijdens de storm in de wrakke boot, was Hij hier bij hen, nu zij een verdwijnend vlekje waren geworden in een zee van wolkend zand. God kon hem in dat zand bedelven, zeker. Maar God kon hem ook redden, hier niet minder dan op zee.

Hoe lang hij in het zand gedoken had gezeten, wist Aart niet. In deze zandstorm verloor je elk besef van tijd. Hij had een gevoel alsof hij uit een zware slaap ontwaakte, toen hij bij de arm gegrepen en onzacht werd geschud. Het was de Arabier, die hem omhoog trok en daarna ook de anderen onder het zand weghaalde. Terwijl de Hollanders half versuft knipperden tegen het licht en probeerden het zand uit mond en keel te gorgelen en uit hun kleren weg te schudden, rukte de Arabier aan de kettingen van de kamelen.

Aart keek toe. Hij zag een ketting, maar geen kamelen. Totdat een zandheuvel begon te leven. Drie koppen doken er uit op. Drie lange halzen volgden. Drie ruggen rezen uit de berg van zand. De schepen van de woestijn verrezen uit hun graven. En toen zij stonden en het zand van tussen hun bulten en uit hun vacht wegvloeiden, deden zij hun stijf gesloten ogen langzaam open. Zij waren klaar voor het hervatten van de reis. Gehoorzaam knielden zij op een wenk van de drijver, om de reizigers op hun rug te nemen. Daarna stonden zij weer op en ze vervolgden hun weg door het nog stuivend zand, even rustig als zij gister en eergister gewandeld hadden.

Op hun terugweg haalden zij in het Nijldal enkele karavanen in. Die reisden langzaam; de zwaar beladen kamelen waren vermoeid aan het einde van de lange reis uit Perzië en uit het zuiden van Arabië door de grote Arabische woestijn. Aart had gemeend dat zij op hun tocht naar de piramiden ontberingen geleden hadden en een hachelijk avontuur doorstaan. Maar wat was hun reisje in vergelijking tot de tocht van deze karavanen: een oversteekje als passagier naar Engeland. De karavaantocht was een zeemansreis naar de Goudkust of Brazilië.

Van Dam had bij de piramiden geprutteld, omdat hij zo dwaas geweest was een zware tocht door de woestijn te maken in plaats van kalm aan boord te blijven, doch nu pruttelde hij niet meer. Deze ontmoeting met de karavanen uit Arabië en Perzië was een ongedacht fortuin voor hem. Hij polste de drijvers omtrent de waren, die hun dieren droegen. Zij voerden de schatten mee, waarop hij had gewacht. Voor zij de poorten van Alexandrië binnenreden, wist de kommies precies wat zij hadden en had hij een nauwkeurig plan gemaakt van hetgeen hij kopen wilde. En nog eer de talloos vele kisten en balen in de Alexandrijnse bazaars waren uitgepakt, was hij aan het onderhandelen met de kooplui. Nu er zo'n overvloed van goederen was en er weinig kopers waren — de Halve Maen was haast het enige Europese schip dat in de haven lag — vlotte de handel best. Een rij van bruine slaven droeg weldra goederen aan boord. Perzische kleden, nog kleuriger en zwaarder dan die uit Smyrna; veel parels en ook mokka uit Arabië; welriekende oliën uit Abessinië en Nubië. Het werd een kostbare lading, die straks met rijke winst vertierd zou kunnen worden op de Europese markten. De slaven bleven dragen tot het scheepsruim vol was. Toen gingen ze op thuisreis.

Op zee woei een frisse bries en uit het water steeg een zilte koelte op. De Halve Maen liep willig bij een ruime wind. Het boegwater schuimde en het kielwater gorgelde. Alle zeilen stonden breed gespannen. Het volk was vrolijk omdat het huistoe ging. Aart was blij omdat hij eerlang Klaartje zou ontmoeten. Ze voeren onder Malta langs, voorbij Sicilië. Ginds was de kaap van Tunis. Toen gebeurde het.

Twee zeilen kwamen in het zicht aan lij. Ze hielden recht op de Halve Maen aan.

Aart had de wacht. Hij was geen ogenblik in twijfel wat daar naderde. Schepen uit de baai van Tunis. Dat moesten kapers zijn. Het zou op vechten aangaan. Hij liet de schipper waarschuwen en riep tegelijk alle hens aan dek.

In een oogwenk waren alle mannen op hun posten en had schipper Eriksz zelf het bevel in handen. Zijn ogen glinsterden, toen hij de kaperschepen zag. Zoeken zou hij een ontmoeting nooit, maar duchten deed hij de strijd nog minder. En zijn conditie was niet slecht. Tijdens het lange oponthoud in Alexandrië had hij zijn schip laten overhalen en schrapen. Het voer nu met een schone kiel en het was niet al te zwaar geladen. Hij had een ferme zeilbries in de rug. De kapers zouden niet gemakkelijk kunnen enteren en vóór het daartoe kwam zou hij in elk geval zijn kanonnen een duchtig woordje laten spreken. Pieken en kortjans lagen klaar, de kogels naast de stukken. De lonten brandden. Maar zonder 's Heren hulp geen overwinning. Schipper Eriksz deed wat alle schippers deden vóór een gevecht; hij riep zijn volk in het kuildek samen voor het gebed. Hij nam zijn muts af en op dat voorbeeld ontblootten allen het hoofd, vouwden de handen en sloten de ogen. De schipper deed het gebed vóór de slag:

...o God, wij zijn zwak, maar Gij geweldig in de strijd. Sterk onze handen en doe Uw haters vallen...

Na het gebed zongen zij Psalm 140:

Red mij van hen, die kwaad bedenken,

Die dagelijks zich saam beraên

Om mij door 't oorlogszwaard te krenken.

En- 't enenmaal mij neer te slaan...

De kapers naderden. Zij zeilden lang samen op, maar nu loefde er een wat hoger dan de ander. Eriksz begreep wat hun bedoeling was. De een wou hem van loef aangrijpen, de ander onder lij langs gaan om hem vandaar de volle laag te geven. Eriksz gromde tevreden in zijn baard. Dit ging best naar zijn zin. Zij gaven hem gelegenheid met al zijn stukken tegelijk te schieten. Als hij maar zorgde dat hij na een dubbel salvo op tijd zijn kanonnen weer geladen had vóór zij hem voor de tweede maal op het lijf vielen.

'Kettingen aan de kogels,' zei hij tot de konstabel. De kapers waren nu duidelijk te onderscheiden. Kleine, maar stevige, goed bezeilde en zwaarbewapende schepen waren het. Elk voerde minstens evenveel geschut als de Halve Maen, en de dekken stonden vol met fanatieke, bruine kerels, allen het glinsterend kromzwaard in hun vuist.

'Klaar om te vuren?' riep Eriksz naar het tussendek.

'Alles klaar!' antwoordde de konstabel.

Het ging zoals de schipper had vermoed. De ene kaper zocht de loef en de andere hield de lij, opdat zij van twee kanten konden attaqueren. Het moest hun naar de zin zijn dat de Hollander geen enkele poging ondernam om aan die val te ontkomen. Maar Eriksz wist wat hij deed. Hij zou schieten vóór zij schoten. Het schip te loevert was het voorste. Ook dat kwam Eriksz goed gelegen.

'Stuurboord vuur!' commandeerde hij. De vlammen sloegen uit de monden der kartouwen. Een dichte rook van kruit omhulde het schip. Eer deze genoeg was opgetrokken om de uitwerking van het eigen vuur op de piraat te kunnen zien, had die geschoten. Zijn kogels dreunden tegen de wand van de Halve Maen. Hout kraakte. Een deel van de verschansing vloog in splinters. Gewonden gilden. Eriksz sloeg er nauwelijks acht op en lette voorshands ook niet op de uitwerking van zijn eigen vuur. Hij moest de Moor aan lij in de gaten houden. Die kwam dwarsscheeps, vlakbij.

'Bakboord vuur!' commandeerde de schipper.

Het donderde aan bakboord. In dikke rook verdween het kaperschip. Weer had Eriksz de eerste klap gegeven. Het salvo van de kaper volgde spoedig, maar het was slecht gericht. Door rook en smook had hij geen doel gezien.

Barent Eriksz keek naar achter. De kaper, die te loevert had gevaren, dreef met gescheurde zeilen. De kogels met de kettingen waren dwars door zijn tuig gevlogen. Deze aanvaller zou hen de eerste uren niet veel doen.

Maar thans dook uit de optrekkende rook de tweede kaper op en die scheen ongedeerd. Hij was al door de wind gegaan. Met alle zeilen bij kwam hij hen achterna.

'Laden! Laden!' dreef Aart de mannen bij de stukken aan. Zij moesten klaar zijn om te vuren eer de kaper hen had ingehaald, want nu waren zij weerloos.

De maats werkten als paarden. De wisstokken gingen door de lopen der kanonnen. De nieuwe kogels werden er weer ingebracht, het kruit erachter, het sluitstuk werd gesloten, de lonten brandden. 'Beide batterijen klaar voor vuren,' kon de konstabel naar het opperdek berichten.

Barent Eriksz was tevreden. Eén aanvaller was uit het veld geslagen en aan de andere kon hij voor de tweede keer een warme ontvangst bereiden.

De kaper liep snel in. Hij hield recht achter de koopvaarder aan. Klaarblijkelijk wilde hij de loef krap halen om dadelijk te enteren. Eriksz' lippen plooiden tot een spotlach. Hij zou de rover leren. Hij liet bijbrassen om zijn achtervolger de loef af te snijden en onderwijl gaf hij vuur met zijn achterstukken. De piraat antwoordde met zijn boegkanonnen. Veel kwaad deden deze lichte stukjes aan geen van de partijen. Op de Halve Maen kraakte en knapte er alleen wat bij de spiegel.

Door het scherper zeilen van Eriksz had de piraat wat hoogte verloren; hij hing nu achter de Halve Maen. Hij zette echter ook zijn zeilen scherp en opnieuw inlopend haalde hij de loef. Zijn boegspriet was dicht bij de spiegel van de Halve Maen. Op de piraat stonden de matrozen met de enterdreggen klaar en achter hen bruine soldaten met het kromzwaard in de vuist, gereed om over te springen en een strijd op de blanke wapens aan te gaan. Op het dek van de Halve Maen was weinig volk. De schipper had zijn jongens in de mast gezonden voor het werken aan de zeilen in plaats van ze op het dek te zetten met de wapens in de vuist. Als het onmiddellijk enteren werd, zouden de Hollanders ver in het nadeel zijn. Aart beet op zijn lippen. Hoe zou dit gaan? Maar hij hield zich in. De ouwe zou het wel klaren. Schipper Eriksz hield de kaper onafgebroken in het oog. Diens boegspriet was nu bij zijn hek. Hij liep snel in. Nog een ogenblik en hij zou dwarsscheeps liggen. Een volle laag en daarna enteren lag vast in zijn bedoeling. Aart hoorde op het Turkse schip bevel tot vuren geven. Toen draaiden op een kort bevel van schipper Eriksz alle zeilen van de wind. De Halve Maen viel af. De bakboordsbatterij van het Moorse schip gaf vuur, maar door de plotselinge zwenking van de Hollanders vielen al zijn kogels in het water.

Eriksz' commando's schalden over het schip. Opnieuw werkten de mannen in de raas met vaart, thans om weer bij te brassen. Na enkele ogenblikken lagen beide schepen opnieuw naast elkaar op nog geen honderd meter afstands. Maar thans had Eriksz van de kaper niets te duchten, omdat diens bakboordsbatterij was leeggeschoten. Zijn eigen stuurboordstukken waren daarentegen klaar voor vuren.

'Stuurboord vuur!' gebood de schipper.

De Halve Maen schokte van het geweld van de explosie. Een dikke rook omhulde het schip. Toen er weer zicht kwam, juichte het volk. De tweede rover dreef met stukgeschoten tuig en verinneweerde zeilen, even vleugellam geschoten als de eerste.

'Enteren!' riepen de maats, die uit de mast omlaag gegleden waren. 'Enteren!' riepen ook de konstabelmaats, die uit het tussendek naar boven sprongen en naar de bijlen grepen. Maar schipper Eriksz wilde van enteren niets weten. Hij zeilde voor de wind naar het westen, zo haastig mogelijk bij de kapers en hun nest vandaan.

'Wat wou je winnen met een vechtpartij?' vroeg hij aan zijn volk. 'Er is daar niets te halen hoor.'

De bootsgezellen wilden laten zien dat Hollanders best Moren konden slaan, ze wilden hun de voeten spoelen. Over die praat trok Eriksz de brede schouders op. Hij wou vechten... als vechten nodig was. Maar als het zonder vechten kon dan des te beter. Vechten óm de eer dat was niets voor een Hollandse schipper. Zijn dure lading moest zo spoedig mogelijk veilig thuis zijn. Twee tegenstanders had hij van zich af en vleugellam geslagen. Het was zo meer dan goed.

6 Aart en Klaartje worden 't eens

Bij het naderen van het Kanaal stond de schipper van de Halve Maen te dubben wat hij doen zou: een haven op de Engelse zuidkust binnenlopen om daar te wachten op een Nederlands konvooi, of recht toe recht aan tussen de Hoofden door zeilen en naar huis gaan. Het laatste lokte. Een rijk retour uit de Levant werd heet begeerd in patria. Het volk verlangde ook naar het einde van de reis. Maar als een paar Duinkerkers hem tussen de Hoofden zouden aanklampen, wist hij niet of hij ze zo gelukkig van zich af zou slaan als onlangs de Tunesiërs.

Het weer besliste omtrent de keus. Toen zij op 46 graden waren, stak een storm uit het zuidwesten op en trok de hemel dicht van zwarte wolken. De regen stroomde als mist zo dik. Met deze storm in de rug en met de regen als beschermend schild, hadden zij van kapers niets te duchten. Maar met het gevaar van stranden stond het anders. De passage door de Hoofden was slechts nauw. Aan de ene zijde de rotsen op de hoeken van de Singels en van Dover, aan de andere kant de Vlaamse banken van de Splinter tot de Polder. Om daar te varen zonder dat een wal in 't zicht kwam en zonder dat men zijn bestek kon maken op de Poolster of de zon, was heel gevaarlijk, tenminste voor een zeeman, die het vaarwater tussen het Kanaal en de Noordzee niet op zijn duimpje kende. Eriksz was daar echter mee vertrouwd. Hij wist precies hoe diep de geulen waren en waar de banken lagen; en hij kon de weg hier vinden met de ogen dicht.

'We gaan naar huis, jongens,' zei hij tot het volk.

De mannen juichten de ouwe toe om zijn besluit. Aart was er zéér mee ingenomen. Ze voeren zonder dat, behalve de schipper, iemand wist op welke hoogte ze verkeerden. Zelfs stuurman Aart was de kluts volkomen kwijt. Maar Eriksz week niet van het opperdek en de man met het peillood kwam niet uit het gangboord weg. Hij wierp voortdurend het lood uit en zijn stem dreunde eentonig door het gieren van de wind: dertig... tweeëndertig... achtentwintig... zesentwintig...

Aan het verloop van de diepte kende Eriksz zijn koers, en als hij soms eens twijfelde, liep hij naar de peiler toe, om de modder, die aan het peillood kleefde er af te strijken en tussen duim en vinger te verwrijven. Dat hielp hem om onfeilbaar zeker vast te stellen waar hij was. Telkens gaf hij de man aan de kolderstok aanwijzingen: stuurboord aanhouden... een beetje bakboord... midscheeps je roer... recht zo ie gaat!

De Halve Maen vloog in de witte regen voor de storm weg. Tien knopen wees het log. Op deze wijze werden zij naar huis gezweept.

Tegen de avond hield de regen op en brak de lucht. Brokken blauw verschenen tussen wilde wolken. Op zee kwam zicht. Boven de hoge, witgetopte golven was over bakboord Duins te zien en kon men aan stuurboordskant de duinen tussen Nieuwpoort en Ostende ontwaren. Zij waren de Hoofden gepasseerd. Duinkerken lag achter hen. Geen kaper had op hen geaasd en nu waren zij ongrijpbaar.

Aart had die nacht de hondenwacht. De storm was geminderd tot een bolle bries; de zee deinde nog na; de lucht was schoon: vol sterren en met een sikkel van de maan.

Hij was vreemd ongedurig. Druk heen en weer lopend keek hij dikwijls naar het zandglas. Toen hij het eerste glas gekeerd had, ging hij omlaag en kwam terug met een wollen das om.

'Zo koud, stuur?' vroeg de man, die aan de kolderstok stond.

'De regen heeft het koud gemaakt,' antwoordde Aart. 'Je kunt ook merken dat wij op hoger breedte zijn gekomen.'

'Ik merk er niets van, stuur. Het is hier net zo lekker als in de buurt van Smyrna.' De man stond in een open hemd aan het roer, en het was warempel minder koud dan in de nacht toen ze in de Egyptische woestijn vertoefden.

Aart deed de das wat losser. Weer liep hij ongedurig rond en telkens stond hij voor het glas te kijken naar het fijne straaltje zand, dat langzaam naar beneden vloeide. De tijd kroop om. Hoe kwam dat toch? vroeg hij zich af. Nooit was een wacht hem lang gevallen. In mist en regen en bij felle kou ook niet. En nu was het een mooie nacht. Vol sterren was de hemel, zacht lichtte het witte schuim op de slechtende golven rondom het rustig zeilend schip. Maar de tijd wou niet om. Het zand in het glas liep tergend langzaam en het schip schoot niet op.

'Het ligt aan u, stuur,' zei de man aan het roer, toen Aart erover klaagde, 'en niet aan het glas of aan het schip.'

'Aan mij?' vroeg Aart verbaasd.

'Tien knopen gisteren, acht knopen volgens het laatste log, dat is toch een prachtig behoud.'

Aart gromde en ijsbeerde over het dek; de roerganger lachte fijntjes. 'Ze wacht wel, hoor,' zei hij.

'Wie?' vroeg Aart scherp.

'Uw meisje, stuurman.'

'Ik heb geen meisje,' gaf Aart bot terug, en hij liep weer naar het glas. Nu was het toch stellig tijd de zandloper te keren. Maar nog altijd was er zand in het bovenglas en toen Aart eindelijk de loper wenden kon, waren er nog slechts twee glazen om, twee van de acht, die de hondenwacht zou duren.

Hij liep op de kampanje op en neer. Ik heb geen meisje, had hij gezegd. Dat was waar. Klaartje was zijn meisje niet. Een kennisje was zij, waarmee hij deze winter schaats gereden had en die hij een paar maal had ontmoet... Een meisje, dat hij eenmaal had gekust, moest Aart bekennen, en naar wie hij, nu het schip de haven naderde, heel sterk verlangde. Omdat hij zo naar haar verlangde, had hij de das, die zij hem had gegeven, uit de kist gehaald en omgedaan. Om haar viel deze wacht hem lang. Om haar wou hij dat de Halve Maen morgenochtend in de haven van Enkhuizen lag.

Maar ze schoten prachtig op. 51° 30' rekende Aart uit, voordat zijn wacht afliep. Ze waren al dwars van Zeeland. Nog anderhalve graad en ze hadden de hoogte van Den Helder. Bij deze wind en het behoud, dat zij nu maakten, zou het geen dag meer duren of ze waren daar.

Acht glazen! De wacht was om. Aart riep de bootsman, die de dagwacht had. De maats, die deze wacht betrekken moesten, klauterden slaapdronken naar het dek.

Voor hij te kooi kroop, rommelde Aart in zijn kist. Hij vond twee pakjes, die hij voorzichtig openmaakte. Het licht van zijn kaars viel op het kralen snoer, dat hij in Smyrna had gekocht. Bloedrood blonk het. Uit het andere pakje kwam een armband van blauw émail met goud. Zijn vingers gingen strelend over het metaal. Toen wikkelde hij de sieraden weer zorgvuldig in papier en legde ze in zijn kist. Hij blies zijn kaars uit en kroop in zijn kooi. Het was pikdonker in de hut en Aart had bovendien de ogen dicht. Maar als in het helderst middaglicht zag hij Klaartje voor zich. Het snoer had ze om haar hals, de armband om haar pols. De kralen gloeiden, het émail en 't goud flonkerden. Maar sterker straalden Klaartjes ogen en haar mond lachte...

De Halve Maen liep door de Oude Zeug naar het Molenpad. Over de groene Drechterlandse dijk kon men de Zuidertoren zien. Daar lag Enkhuizen. Daar was Klaartje! Zou ze aan de haven zijn? Aart dacht van niet. Het was zo lang geleden dat ze elkaar ontmoetten in de stad en Klaartje was een hupse meid... Er neep iets in zijn hart bij de gedachte dat zij een andere vriend zou hebben. Zij was van hem. Zij was op deze reis nog veel meer van hem geworden dan ze tevoren ooit geweest was. Hij zou haar straks de kralen en de armband geven. Een kleur vloog naar Aarts wangen. Als zij die geschenken eens niet wou hebben... Als het bij haar in deze maanden niet gegroeid was, zoals bij hem... Hij gooide het hoofd in de nek. Dan was de armband voor zijn zuster en gaf hij de kralen aan zijn moeder. En dan kon Klaartje hem niets meer schelen. Wat was zij eigenlijk? Een vreemd meisje, bijna vreemd tenminste. En hij vergat om haar zijn moeder, naar wie hij vroeger altijd had verlangd, wanneer hij thuisvoer van een lange reis. Hij moest zich schamen dat hij de laatste tijd zo weinig aan zijn moeder had gedacht.

Maar toen de Wierdijk in het zicht kwam, de huizen van de stad, het havenhoofd, toen hij de mensen op de pier kon onderscheiden... zocht hij Klaartje.

De Halve Maen moest op de ree voor anker gaan. Wind en tij gedoogden niet direct de haven in te zeilen. Het volk, dat geen wacht had, ging met de sloep naar wal. Aart was daarbij. Zes man roeiden de afgeladen boot; Aart had het bevel. Na het afstoten en wat voorzichtig tasten met de riemen om los te komen van het schip, gaf hij het tempo aan: 'Haal op... gelijk! Hup... twee!' De boot schoot snel vooruit naar de smalle sloepensteiger bij het Staverse poortje.

Op de Wierdijk stond veel volk. Dat was er altijd als een schip was thuisgevaren na een lange reis en vooral wanneer het, zoals nu de Halve Maen, bij mooi zomerweer tegen de avond op de rede was gekomen. Dan stond het op de Wierdijk zwart van mensen.

Bij het stappen op de steiger zocht Aart onder de mensen, die over de ringmuur hingen... nee, niet naar Klaartje. Hij keek of zijn moeder er niet was. Maar ondanks zichzelf lette hij toch scherp op een groepje meisjes met witte mutsjes, en hij was teleurgesteld toen hij Klaartje daarbij niet ontdekte. Hij ging het poortje door. Daarachter had de opeengepakte menigte een nauw pad gelaten. Vrienden groetten: 'Dag Aart!' Een oude makker riep: 'Hee, Woeltje!' Hij groette hen achteloos terug. Speurend ging zijn oog langs het volk. Hij zocht links, rechts... Moeder was er niet en Lijsbeth niet. En Klaartje ook niet. Het viel hem tegen.

'Aart!' Bedeesd en zacht werd het achter hem gezegd, terwijl hij juist de andere kant uitkeek.

Met een schok keerde hij zich om. Daar stond ze, Klaartje! Hij dacht er niet aan dat hij op straat stond tussen een drom van volk en dat de bootsgezellen achter hem aankwamen in het nauwe pad. Hij zag alleen maar Klaartje, fris en blozend, met blije ogen, nu hij ook blij was. Hij sloeg zijn armen zomaar om haar hals.

Er werd achter hem gekucht. Aart hoorde het niet. 'Eh... mogen wij er langs, stuur?' Toen trok Klaartje hem opzij.

De bootsgezellen gingen langs. De man, die gisternacht te roer stond was erbij. Hij keek Aart olijk aan. 'Ik wist niet dat u zó kon jokken, stuur,' monkelde hij in het voorbijgaan.

'Wat bedoelde hij?' vroeg Klaartje aan Aart.

'Ik heb hem wijs gemaakt dat ik geen meisje had,' zei Aart.

'Nooit heb ik zó gejokt.' En hij gaf haar midden tussen het volk nog eens een warme zoen.

Zij zaten samen op de glooiing van de vestingwal. De groene polder strekte zich voor hen uit, wijd en ruim. Geen huis, geen boom of struik brak deze vlakte, die in het zuiden begrensd werd door de bebouwing van de Streek en ver in het noorden omgeven door de Drechterlandse dijk. Slechts in de nevelige verte stonden een paar molens. Koeien graasden in de weiden. De zeilen van de boerenschuitjes gleden door de sloten; in de vestinggracht ruiste het riet en trok een koeltje blanke rimpels in het water. De zon, naar het westen dalend, zette alles in een gouden gloed. Een boer, die in de luwte van de vestingwal het zeil gestreken had, en nu zijn schuitje boomde naar de waterpoort, groette het tweetal in het gras. Aart antwoordde met een armzwaai. Rustig en zuiver was de avond. 'Wat is ons land toch mooi,' zei hij tegen Klaartje.

'Vind jij dat?' vroeg zij. 'Jij, die zoveel gezien hebt: Engeland en Frankrijk, de Goudkust en Brazilië, en nu Italië en het Oosten. Vind jij ons land nóg mooi?'

'Hoe langer hoe mooier,' gaf Aart ten antwoord. 'Napels is prachtig, Athene groots en in Egypte ben je bij de Farao's. Maar hier is het 't mooist van al.' Hij streelde zacht haar hand.

Het werd stiller. De boerenschuitjes waren door de vestinggracht naar huis gegleden. De polder vlamde in de ondergaande zon. Aarts hand ging in zijn buis en haalde een pakje te voorschijn. 'Ik heb wat voor je meegebracht,' zei hij.

'Voor mij?' Een blos kroop uit haar hals omhoog. Haar vingers beefden, toen ze het pakje open maakte. Haar ogen werden groot toen ze het snoer van dikke bloedkoralen zag.

'Doe het eens om?' vroeg hij.

Ze deed het niet. Ze staarde sprakeloos naar de kralen in haar schoot. 'Is dit voor mij?' vroeg zij.

Met een stil plezier keek hij naar haar. Ze kon niet spreken, zo blij was zij met zijn geschenk. Haar vingertoppen gingen strelend langs de kralen.

Toen ze het nog niet om deed, nam Aart het snoer uit haar handen en wond het om haar hals. Het gouden slot sprong dicht. Zij zag er uit zoals hij haar gedroomd had ter hoogte van de Monden van de Maas. Nee, ze was nóg mooier. De kralen gloeiden tegen haar blanke hals. En haar blauwe ogen straalden. Hij kon niet ophouden naar haar te kijken.

'Wat kijk je naar me,' zei ze.

'Ik vind je mooi.'

'Malle jongen,' zei ze, en hield haar handen voor het gezicht. Maar toen hij die handen zachtjes wegtrok en haar weer recht in haar gelaat en diep in de ogen keek, bewonderend en verlangend, verborg ze haar eigen hart niet langer en fluisterde: 'Jij bent een fijne vent, Aart.'

Toen ging er iets kriebelen achter Aart z'n ogen.

Weer diepte hij wat uit zijn buis op. 'Hier is nog wat, Klaartje.'

'Nog meer?' vroeg zij verrast. 'Maar Aart...'

'Niks geen maren. Pak maar uit.'

Zij vouwde het pakje open. De armband van blauw émail met goud lag in haar schoot. Haar mond ging open van verrassing.

'Dit is te veel,' zei zij.

'Niks te veel. Voor jou is het nooit te veel.'

Het glazuur glansde in de late zon; diep flonkerde het goud. Zij durfde het sieraad nauwelijks aan te raken.

'Doe om,' zei hij.

Zij schudde het hoofd. 'Dat kan niet, Aart. Ik ben een maerte. Wat zou joffer Ham...?'

'Wat kan joffer Ham ons schelen! Straks ben jij de vrouw van schipper Wessels...' Aart brak af, bijtend op zijn tong. Hij had een dubbele domheid uitgehaald. Nooit had hij haar gevraagd en hij deed of zij al van hem was. Zijn eerste reis als stuurman had hij net gevaren, en hij praatte of hij vast wist dat hij straks schipper werd. Een verwaande kwast was hij. Hij schaamde zich.

Maar Klaartje lachte gelukkig. 'Een schippersvrouw mag gouden spullen dragen, hee.' Ze schoof de armband om haar pols.

Aart was onrustig. Hij had te veel gezegd. 'Zover is het nog niet,' krabbelde hij terug.

'Maar zover komt het!' gaf zij vrolijk ten antwoord.

'Ik weet het niet,' twijfelde Aart, en hij streek met zijn hand langs het voorhoofd, plotseling zwetend.

Nu keek zij hem verwonderd aan. Een flits van angst was in haar ogen. 'Wéét je het niet? Heb je me dit dan zo maar gegeven?' Haar stem trilde.

Aart schrok van haar reactie. 'Zo maar? Hoe bedoel je?' vroeg hij verward.

'Niets. Niets.' Ze keek recht voor zich uit met saamgenepen lippen. Recht in de zon keek ze, die als een gouden bal rustte op de kim. Maar zij zag niets. Haar ogen waren star. Maar nu begreep Aart haar. 'Je dacht dat ik niet meen dat ik veel van je houd. Dit wel! Erg veel. Maar ik zei dat ik schipper werd. Daar weet ik niets van. Dat word ik nooit. Ik ben een bar verwaande knul.' Hij had het land.

Thans werden Klaartjes ogen echter blij en vrolijk. Zij sloeg haar arm om zijn hals. 'Is het dit, m'n jongen, is het dit? Maar dan is alles goed. Jij wordt vàst schipper!'

'Hoe weet jij dat?' vroeg hij verbaasd.

'Zo maar,' zei ze, 'zo maar!' En toen ze nog twijfel in zijn ogen las, liet ze er op volgen: 'En al werd je het niet; al bleef je stuurman; al was je maar een doodgewone bootsgezel, dan was je nóg van mij.'

Toen was zijn twijfel op dat punt verdwenen. 'Is 't echt?' vroeg hij. 'Hou jij dan echt van mij?'

'Oh jongen, al zo lang.'

Ze kusten elkander. En tussen twee zoenen fluisterde Klaartje in zijn oor: 'Jij wordt straks schipper Wessels, en ik je vrouw.'

7 Donderwolken in de lente van de liefde

Op de werf van Jan van Loosen stond een schip op stapel, waarnaar Aart Wessels alle dagen keek. Zo'n schip was hier nog nooit gebouwd. Wel dertig meter was het lang, achthonderd tonnen zou zijn inhoud zijn. Zijn spiegel was hoog en rijkbewerkt en als men de luiken telde, zou het wel veertig stukken voeren. Aart had gehoord dat het schip drie grote masten krijgen zou. Dagelijks liep hij langs de werf van Jan van Loosen en altijd stond hij stil om naar dat schip te kijken, waaraan de breeuwers klopten, waarop de timmerlui aan het schaven en aan 't zagen waren, en langs welks huid de jongens hun teerbollen streken. Daarop te mogen varen, zo'n schip te mogen sturen, hij hunkerde er naar. Om het schip en om de reis, die het zou maken. Want dit werd een Oostinjevaarder, het eerste schip voor de Oost, dat op de helling van Jan van Loosen werd gebouwd. De Kamer Enkhuizen van de Verenigde Compagnie had het op stapel laten zetten, en onder de zeelui was het 't dagelijks gesprek, wie dit schip commanderen en wie er eens op varen zou.

'Als u eens schipper werd,' zei Aart tot Eriksz, en al te vreemd was deze veronderstelling niet. Want Eriksz, de eerste Hollander die de Goudkust had bezeild en die nu pas een kostbare lading zo gelukkig uit de handen der Tunesiërs gehouden en tussen de Hoofden door geloodst had, had een wit voetje bij de reders. Doch Eriksz schudde het hoofd. Hij voelde niets voor zulk een lange reis. Dat liet hij over aan het jongere volk. Hij was al zo vaak naar Braziel en nu naar de Levant geweest, hij vond het welletjes. Jongeren moesten maar de ellende en het gevaar verduren, die een reis naar Indië medebrachten. Van Houtman had hij daaromtrent genoeg gehoord.

'Het gaat niet altijd zo,' wou Aart de schipper van zijn stuk afbrengen. 'Van Neck heeft een vlugge reis gemaakt.'

'Ja, ja, Van Neck, die was vlug uit en thuis en hij bracht ongehoorde schatten mee. Maar één zwaluw maakt geen zomer.' En wat het was of wezen mocht, Eriksz deed het niet. Hij wou, nu hij wat ouder werd, niet meer zo ver van huis.

'Maar,' zei hij tegen Aart, 'wil jij op de Oostinjevaart, wat let je jongen? Zoek een plaats. Ik zal bij de heren van de Kamer graag een goed woordje voor je doen.'

Daar zat nu juist de kneep. Aart wist ook wel dat hij aan Eriksz niet getrouwd was en dat hij best op eigen hand een stuurmansplaats kon zoeken. Maar hij was van jongsaf bij hem aan boord geweest en had altijd een beste kapitein aan hem gehad. Wat meer was: zij hadden samen het slavenkamp van San Thomé doorleden. Aart kon slecht van zijn schipper scheiden. Hij kwam er niet toe naar het kantoor van de Verenigde Compagnie te gaan en zich als stuurman aan te bieden. Misschien was het dan toch maar beter voorlopig aan deze zijde van de Kaap te blijven. Later kon hij immers best nog eens naar Indië.

Aart was intussen toch niet los van het schip, dat groeide op de werf van Jan van Loosen. Soepel was zijn lijn, scherp zijn steven, hoog en breed de spiegel: een schip om te stelen. Zou hij om Eriksz de kans laten schieten, die hij misschien had om op zo'n schip te komen? Zou hij het aan anderen overlaten om te behoren tot de eersten, die op Indië voeren?

Hij praatte er met Klaartje over op een wandeling, die ze een zomeravond maakten buiten de Noorderpoort. Die schrok, toen zij vernam dat hij naar Indië wou.

'Maar jongen,' zei ze. 'Houtman heeft driekwart van zijn volk verloren en het restje dat terugkwam, was ziek van honger en gebrek. Ik snap niet waar jij naar verlangt.'

'Dat was de eerste reis,' bracht Aart er tegen in. 'Nu kennen we de route. Heemskerck en Warwijck hadden weinig doden.' Hij praatte verder over Indië, zoals hij Van Linschoten er over had horen spreken. De vogels hadden daar de rijkste kleuren. Je zag er fraaie vissen zwemmen in kristalhelder en heerlijk geurend water. Er waren gouden tempels en paleizen. Hij wou dat Indisch wonderland graag zien.

'Wilden zijn er,' zei Klaartje bijna snikkend. 'Wilden, die alle zeelui doden. Zij zullen jou vermoorden, Aart.'

Hij lachte zorgeloos. 'Onkruid vergaat niet.'

Maar zijn lachen nam haar angst niet weg; zijn onverschilligheid joeg die juist aan. Ze was op het verdere van de wandeling stil. Ze praatte niet zoals anders en ze lachte niet. Haar ogen waren treurig. En dat kon Aart niet hebben. 'Stil maar,' zei hij troostend. 'Ik ga niet. Schipper Eriksz wil ook niet.'

Dit fleurde Klaartje op. 'Je bent een fijne vent.'

Aart was blij dat zij weer lief en vrolijk was en hij begroef zijn verlangen. De kans was immers toch totaal verkeken. Eriksz ertegen en Klaartje ertegen, en hij had haar beloofd niet te zullen gaan. Een driedubbel slot zat er voor hem op Indië. Hij meed voortaan de werf van Jan van Loosen. Maar de stapelloop van het nieuwe schip moest hij toch zien en toen het in het water lag, kon hij niet nalaten er telkens naar te kijken. Nu het zich in zijn element bevond en zijn spiegelbeeld in het even rimpelend water van de haven beefde, was het schip nog veel aanlokkelijker. Een prachtschip, een verrukkelijk schip. Zonde dat hij er niet op varen zou.

Met man en macht werd op het schip gewerkt. Twee masten stonden er al op, weldra de derde ook; het tuig werd aangeslagen. Dit najaar zou het moeten varen met de andere schepen van de kerstvloot: uit Amsterdam, uit Zeeland en van de Kamers van de Maas.

Een mooi schip, een goed schip, zeiden de zeelui tegen elkaar. De romp was handzaam uitgevallen, het lag niet te diep en het was ook niet te rank, de masten stonden goed. En dan zo groot! Wie daarop schipper en stuurman zouden worden? De een voor de ander zei dat het hem niet veel kon schelen, omdat de Indiëreis toch niets dan lijen was. Maar in zijn hart hoopte elk dat hij de uitverkorene werd.

Op een dag kwam schipper Eriksz bij Aart, die in zijn moeders keuken zat te knutselen. Al weken was hij hiermee bezig in zijn lege uren. Hij bouwde een scheepje. Het was nu bijna klaar.

'Hee,' zei Eriksz, naar dat scheepje kijkend, 'die schuit ken ik. Is dat de Oostinjevaarder niet, die bij Van Loosen wordt gebouwd?'

Aart knikte blozend, "t Is zo maar een modelletje,' zei hij. 'Lijkt het een beetje?'

'Twee druppels water. Een mooi schip.' Toen ging de schipper over op een ander onderwerp. 'Het wordt weer tijd van varen, jong.'

'Ja,' beaamde Aart. Maar hij zei het niet zo opgewekt als vroeger, wanneer de schipper over monsteren kwam praten.

'Ik wou je weer als stuurman hebben, Aart.'

'Best,' antwoordde Aart. Zijn stem klonk echter mat en Eriksz merkte dat.

'Je schijnt minder happig om bij me te varen dan voorheen. Is het je niet bevallen in je nieuwe rang? Wou je soms ergens anders monsteren?'

'Nee... nee. Ik vaar bij niemand liever dan bij u.' Hij dwong zich om het aanbod dankbaar aan te nemen. Het was onbehoorlijk van hem dat hij niet gul en graag op het voorstel van de schipper inging. Maar zijn ogen dwaalden af, hij moest telkens kijken naar het scheepje dat hij had geknutseld, het model van de Oostinjevaarder. En hij kon niet blij zijn, nu hij door Eriksz' aanbod te aanvaarden de kans om op dat schip te varen finaal had afgesneden.

'Je schijnt niet erg nieuwsgierig naar het doel van onze reis.'

'Waarheen zal het wezen?' Hij vroeg het plichtsgetrouw, maar enige drang zat er niet achter. Naar Indië ging hij niet, dat stond vast. Voor het overige kon het hem weinig schelen, waarheen ze voeren. Zelfs de Levant boeide hem niet meer. 'Net als de vorige keer?' vroeg hij nog.

'Nee,' zei Eriksz, doch hij vertelde niet waarheen hij dan wel varen zou.

Aart keek op. De schipper deed geheimzinnig. Zo was zijn gewoonte niet. Nu hij hem aanzag, meende hij iets in zijn ogen te zien fonkelen, lichtjes van pret, waarvan hij de oorzaak niet begreep. 'Waarheen dan?' vroeg hij nieuwsgierig.

Eriksz knipoogde.

Toen schoot er iets door Aart heen. Zou het dan toch...?

'Sinjeur Blauhulck liet me gister komen,' begon de schipper.

Aart keek weer naar zijn scheepje en naar de steng, die hij bezig was te snijden. De spanning was weer weg. Sinjeur Blauhulck liet enkel varen op de Oostzee en op de Straat. Nu werd het toch niet wat hij vurig wenste.

'Hij vroeg mij of ik schipper van de Maagd wou worden,' ging Eriksz door.

'Van de Maagd. Welk schip is dat?' Aart kende al de schepen van de Enkhuizer vloot en haast alle grote schepen van de vloot van Holland. Maar van de Maagd had hij nog nooit gehoord.

'De Maagd van Enkhuizen,' noemde Eriksz de volle naam.

'Een nieuw schip?'

'Dit schip.' Eriksz wees naar het scheepsmodel op tafel.

Aart was verbluft. Dit schip? De Oostinjevaarder, die bij Van Loosen in aanbouw was? Werd Eriksz daarop schipper? Zou hij dan toch naar Indië varen en zou hij, Aart, stuurman bij hem zijn? Maar dit kon niet. Eriksz wou zover niet varen, had hij zelf gezegd. De schipper stak de draak met hem. Hij maakte een flauwe grap.

'Dat schip zal het niet ver brengen,' zei hij, moeilijk lachend op het speelgoedscheepje wijzend. 'De Oosterhaven over, dat wordt zijn verste reis.'

Maar Eriksz zette nu alle onzekerheid aan kant. 'Nee, nee, ik maak geen grapjes. Ik bedoel het echte schip dat bij Van Loosen voor de helling ligt: De Maagd van Enkhuizen, wordt dat schip gedoopt. Ik vaar erop als schipper naar Oost-Indië en jij gaat mee als stuurman. Tenminste... Heb je er soms geen trek in?'

'Ja, ja, graag!' riep Aart uit, ofschoon hij nog niet wist of hij waakte of droomde. 'Maar ik... ik dacht dat u... laat Blauhulck dan een schip naar Indië varen?... Ik meende dat de Compagnie...' Hij brabbelde maar wat; de verrassing was te groot.

'Blauhulck is lid van de Kamer van de Compagnie. Namens haar heeft hij me uitgenodigd. En hij wou ook graag dat jij als stuurman meeging. Tjonge, Aart,' — de schipper wreef zijn handen — 'wij krijgen nu een scheepje zoals we er nog nooit een onder onze voeten hebben gehad.'

Aart kon er nog niet over uit. Eriksz had eerst zo heel anders gesproken en hij was toch geen draaitol. 'U zei toch dat u niet zo ver wou zwalken, dat jongere mensen maar naar Indië moesten gaan.'

'Zei ik ook,' erkende Eriksz gul. 'Ik heb er ook niet naar getaald. Maar als je zó'n schip aangeboden wordt, als je gevraagd wordt het te commanderen, zo'n kostelijk schip, zeg jij dan maar van nee.'

'Ik niet,' riep Aart uit. 'Ik zeg ja!'

'De volgende week aan boord,' sprak Eriksz met hem af. 'Wij moeten toezien bij het tuigen.'

Toen Eriksz weg was smeet Aart zijn gereedschap aan de kant, zette zijn scheepje in een hoek en ging de deur uit. Hij moest zijn schip zien, zijn echte schip, dat bij Jan van Loosen voor de helling lag, en nu met andere ogen dan tot heden toe. Eerst had hij er hunkerend naar gekeken, en toen jaloers omdat hij er toch niet op zou varen. Nu kon hij er naar kijken met de ogen van de man, die het naar de Oost zal sturen. Naar de Oost. Wat een reis, wat een reis! Brazilië leek ver, maar viermaal langer was de reis, die hij nu ging ondernemen... Aart stond aan de overkant en koesterde het schip met de ogen: een pracht, een pronk was het! Hij bleef niet op een afstand staan, maar stapte de werf op, sprong over rondhouten en balken heen en ging de loopplank over op het schip.

'Hei,' riep de werfbaas, 'wat moet dat?'

'Ik ben de stuurman,' antwoordde Aart.

Als het de stuurman was, had Gerrit Jan natuurlijk geen bezwaar. Hij tikte aan zijn muts. 'Gaat u uw gang.'

Aart klauterde aan boord. Door spaanders en krullen moest hij waden. Er slingerde los hout aan dek. De timmerlui waren in het tussendek aan het werk en de ververs achteruit. Maar dat het een fors en sterk en fijn schip werd, was door de rommel heen wel waar te nemen. Wat een opperdek! En wat een masten stonden op de schuit. De Halve Maen was een krielkip hierbij vergeleken. Achterin keek hij. De schipperskajuit was ruim en breed; de hutten voor de stuurlui groter dan hij ooit gezien had. Een vierkant venster was er in, waardoor ruim licht naar binnen viel, en je kon naar buiten stappen op het galjoen, dat langs de spiegel liep. Aart wreef zijn handen van plezier. Een schip uit duizend! En daar werd hij nu stuurman op. Groot was dit, groot! Hij kon wel dansen van genoegen. Met lichte stap liep hij weer van de werf de stad in.

Op de Havendijk was Klaartje aan het ramen lappen.

'Hei, Klaartje!' riep hij.

Ze kwam de trap af, blij hem te zien en dubbel blij dat hij zo vrolijk was. De laatste weken was hij soms zo stil geweest.

'Ik ga varen,' zei hij, 'als stuurman op de Maagd.'

'Waarheen?' vroeg zij.

Een brok schoot in zijn keel. Zijn grote vreugde taande.

'Op een mooi, nieuw schip, en Eriksz is mijn schipper,' zei hij, een rechtstreeks antwoord op haar vraag vermijdend.

'Waar vaar je heen?' vroeg Klaartje echter weer, nu vorsend en met zekere onrust.

'Naar Indië, maar...'

Klaartje schrok hevig. 'Dat zou je toch niet doen, Aart! Je hebt me toch beloofd dat je dat niet doen zou.'

'Schipper Eriksz doet het ook,' zei hij. 'Hij heeft me gevraagd, of ik bij hem varen wou.'

Ze zei niets. Haar frisse kleur was opeens vaal geworden. Met spons en zeemleer in de hand stond ze naast de trap. 'Ik breng iets heel moois voor je mee,' beloofde hij. 'Veel mooier nog dan die armband en dat snoer.'

Het beurde haar niet op. 'Wat heb ik aan al het moois van de gehele wereld,' zei ze, 'als jij niet weer terugkomt.'

Dit ontroerde Aart. Hij kreeg het moeilijk en wist niet wat hij zeggen moest.

Toen tikte een benige vinger nadrukkelijk op het raam en keek een spits gezicht over het horretje. Joffer Ham berispte haar maerte die onder het werk met lege handen stond en die het waagde op haar stoep te praten met een manspersoon. Klaartje klom de trap op en Aart liep door. Ze groetten elkaar nauwelijks. Zijn stap was minder verend en zijn gezicht niet zonnig meer als straks.

Aart en Klaartje liepen samen door de smalle laantjes van de nieuwe stadswijk bij de wallen, waar de tuinen met de koepels van de grote kooplui lagen. Het was er stil en schaduwrijk, en in de nazomer, zoals nu, bloosden de peren en de appels tussen het loof. Aart hoefde slechts een fikse sprong te maken om een tak te grijpen, waarvan een rijpe peer te plukken viel. Zij wandelden hier vaak.

Maar vanavond keek Klaartje niet naar de appels en de peren en dacht Aart er niet aan een vrucht te grijpen. Zij praatten ook niet vrolijk. Ze waren allebei bedrukt, Klaartje omdat Aart weg zou gaan, zo heel lang en zo ver, en misschien nooit terug zou komen, Aart omdat hij Klaartje niet bedroefd kon zien en hij zijn plan toch ook niet op wou geven.

'Je houdt niet van me als je weg wilt naar dat akelige land en mij hier alleen laat,' zei Klaartje. Ze snikte met haar handen voor de ogen.

'Jawel, Klaartje, jawel,' kwam hij daartegen op. 'Ik hou wel van je.' Hij probeerde haar handen voor de ogen weg te trekken.

Zij rukte zich ruw los. 'Wat heb ik er aan of je dat al zegt? Je doet er niet naar. Je doet niet wat je mij beloofd hebt.'

Aart beet zijn lip tot bloed. Dat laatste was het ergste. Hij had het haar beloofd en hij hield zijn belofte niet. 'Schipper Eriksz heeft eerst ook gezegd dat hij niet gaan zou,' probeerde hij zich te verontschuldigen.

'Als jouw schipper gemeen doet, doe jij het ook maar, hee,' snibde zij.

Aart zweeg. Hij wist geen antwoord. Het wàs gemeen van hem.

'Jouw schipper gaat je boven mij,' ging zij voort.

'Nee, Klaartje, nee! Dat is niet waar.' Hij ging recht voor haar staan. Zijn ogen vlamden.

Zij bleef koel. 'Stel je niet zo aan, jô.'

'Het is niet waar,' herhaalde hij. 'Ik houd heus veel van je.'

Zij haalde de schouders op. 'Dat kan ik erg best merken,' zei ze bitter.

Aarts haarwortels prikten. Hij was razend op zichzelf, dat hij eenmaal had gezegd dat hij niet gaan zou. 'Ik heb het niet gezocht,' pleitte hij. 'Schipper Eriksz heeft me gevraagd.'

Er kwam een schampere trek op haar gezicht. 'Alsof je daar niet overblij mee was. Je danste vanmorgen van plezier... omdat je weg gaat. En de laatste weken had je een gezicht als een oorwurm, omdat...'

Hij legde zijn hand stijf op haar mond. 'Nee, Klaartje, dit niet. Dit is niet waar!'

Zij liepen zwijgend verder. Er hing een gespannen stilte tussen hen. Toen zei hij, gesmoord en hortend: 'Als het uit moet wezen... als het uit moet tussen jou en mij... dan...'

Hij kwam niet verder.

In haar ogen was plotseling een grote schrik. 'Uit, Aart?' kreet ze. 'Uit?... Wil je dat?'

'Ik niet, jij...'

Er sprongen tranen in haar ogen. 'Wij zijn toch van elkaar? Wij zijn toch voor altijd van elkaar?'

Toen wist Aart er niets meer van. Zij liepen weer dichter naast elkander, gearmd zelfs. Maar het rechte was het toch niet. Zij bleef treurig bij het vooruitzicht dat hij weg zou gaan en hem zat het dwars dat hij zijn belofte aan haar niet hield en dat hij haar verdriet deed.

Zij scheidden stug, veel vroeger dan op andere avonden.

8 En toch komt alles voor elkaar

'Alleen?' vroeg moeder Wessels aan Aart, toen die zo nijdig thuis kwam zonder Klaartje. De laatste tijd was zij geregeld met hem meegekomen.

'Ja,' was zijn korte antwoord.

'Waar is zij heen gegaan?'

'Naar joffer Ham natuurlijk.'

Dit vond vrouw Wessels zo natuurlijk niet. 'Bij joffer Ham heeft zij 't toch warempel niet gezellig,' verwonderde zij zich.

Aart trok de schouders op en greep een boek.

Zijn moeder ging door met haar stopwerk, doch keek intussen af en toe naar Aart. Hij had een boek voor zich, maar telkens dwaalde zijn blik af. Er is wat, wist vrouw Wessels; hij heeft wat. En zij dacht dat dit zou zitten tussen hem en Klaartje. Zij moest haar grote jongen straks eens spreken, alleen, als de anderen naar bed waren.

De jongere kinderen gingen tegen negenen en met een zoet lijntje kreeg moeder Wessels ook Lysbeth van de vloer. 'Je hebt het druk gehad vandaag en het is morgen weer vroeg dag voor je,' zei zij tot haar dochter. 'Ik zou maar naar m'n nestje gaan.' En Lysbeth ging.

Toen ze samen waren, ging zij dicht bij hem zitten. 'Vertel me eens, Aart. Wat heb je toch voor zwarigheid?'

Hij keek onwillig van zijn boek op. 'Niets,' zei hij.

Ze zag hem recht in de ogen. 'Jawel,' zei ze, 'jawel, er zit iets tussen jou en Klaartje.'

Hij was verbaasd. 'Hoe weet u dat?'

'Een moeder weet zoveel,' antwoordde zij. 'Vertel het me maar.'

Hij zweeg.

Zij legde haar hand op de zijne. 'Mijn jongen is nu wel heel groot geworden,' zei ze, 'maar het is misschien toch wel eens goed dat hij zijn moeder zegt wat hem bezwaart.'

Nog zweeg Aart, maar zijn lippen trilden. Hij keek naar zijn moeders hand, die rimpelig was geworden in de laatste jaren.

'Het is voor Klaartje niet gemakkelijk, dat je naar Indië gaat. De reis duurt lang en is gevaarlijk. Het is best te begrijpen dat ze daar erg tegen op ziet.'

Aart trok zijn hand weg. 'Heeft zij bij u geklaagd?'

Zijn moeder schudde het hoofd. 'Nee,' zei ze, 'ik heb Klaartje vandaag niet gezien.'

'Niet?... En u weet alles!'

Een zachte glimlach speelde om haar mond. 'Mijn jongen, weet je niet meer hoe ik er vroeger op tegen ben geweest dat jij zo ver zou varen? Toen je die reis naar Brazilië zou maken waarop je gevangen bent genomen?'

'Maar u hebt het toen toch goed gevonden, en nu weer.'

Zij knikte. 'Klaartje vindt dit als het er op aankomt ook wel goed.'

Hij schudde het hoofd. 'Nee,' zei hij, 'ze vindt het niet goed. Ze denkt dat ik niet van haar houd.' De laatste woorden kwamen er gesmoord uit.

Dit deed vrouw Wessels even schrikken. 'Jullie hebben het toch niet uit gemaakt?'

'Nee,' antwoordde Aart, 'dat wou ze niet.'

Toen glimlachte zijn moeder en streelde troostend zijn haar. 'Het komt best goed met jullie, hoor. Ga jij maar lekker slapen. Ik durf wedden dat het morgen al weer allemaal in orde is.'

Aart keek zijn moeder ongelovig, maar toch dankbaar aan. 'Hoe moet dat dan?' vroeg hij.

'Niets vragen,' zei zij, 'maar het komt vast goed. En nu moet je naar bed gaan. Welterusten.'

'Welterusten, moeder,' zei Aart en klom langs het smalle laddertje naar boven.

In de holle keuken van het huis van Ham zat Klaartje de volgende dag aan het noenmaal, traag en met tegenzin haar pap etend. Ze was moe, ofschoon ze het toch niet overdruk gehad had. Maar ze had slecht geslapen en deze morgen veel verbruid. Ze had de bedden slordig opgemaakt, de kool niet gaar gekookt, de pap laten aanbranden en een bord van Chinees porselein in diggelen laten vallen op de keukenvloer. De joffer had haar de mantel uitgeveegd. 'Met jongens je afgeven, dat kun je. Kletsen als je werken moet. Daar staat me de juffer op mijn eigen stoep te vrijen! Maar als het op werken aankomt, hó maar! Dat breekt mijn kostelijk goed en kan nog niet eens eten koken. En jij wou trouwen, hee? Met een stuurman nog wel! Je loopt met kralen om je hals of het de joffer zelf was. Trots nest! Je bent een brekebeen, een meid van niks.'

De scheldwoorden hadden over Klaartjes hoofd geknetterd en zij had geen verweer gehad. Ze had dit allemaal verdiend, want ze had haar werk verknoeid en zij had nu een gevoel alsof ze niets meer kon. Moe en verslagen at zij met lange tanden van de aangebrande pap.

De poort klapte, er gingen voetstappen langs het runnetje van het achteruit. Een schaduw schoof langs het hoge venster van de keuken, de deurklink werd gelicht. Vrouw Wessels stond op de drempel.

'Is zij al in de rust?' vroeg ze met een knik in de richting van de kamer, waar joffer Ham gewoonlijk was.

Klaartje knikte. Ja, de joffer deed haar middagdutje. Maar wat moest Aart z'n moeder hier?

Vrouw Wessels trad de keuken binnen, wetend dat zij nu wel een ogenblik rustig met het meisje van haar jongen praten kon.

'Aart had geen mooie boodschap voor je, hee.'

Klaartje schoof onrustig op haar stoel. Kwam vrouw Wessels haar de les lezen over haar gedrag van gisteravond? Kreeg ze op deze ongeluksdag van alle kanten op haar kop? Maar Aart z'n moeder scheen toch niet onvriendelijk.

"t Is niks erg hoor,' ging ze door, 'dat je daar niet aanstonds vlak voor was. 't Zou niet in orde wezen tussen jullie als het anders stond.'

Met enige verwondering keek Klaartje de oudere vrouw aan. Stond die aan haar kant? Was zij er ook op tegen dat Aart naar Indië reizen zou? Zij was er echter niet door opgelucht. Zij schrok er eerder van dan dat ze er blij om was.

'Ik heb er indertijd ook moeite mee gehad,' bekende vrouw Wessels aan het meisje, 'toen hij voor het eerst op grote reizen ging. Ik heb hem eerst ook willen tegenhouden.'

Klaartje zag haar gespannen aan.

'Maar ik heb mezelf overwonnen,' ging Aart z'n moeder voort, 'ik heb geleerd dat een moeder haar zoon niet in de weg mag staan, vooral niet als hij het goede wil. En dit is een goed ding, Klaartje.'

Nu werd het Klaartje toch te kras. 'Een goed ding?' vroeg ze. 'Noemt u het goed dat hij zoveel jaren weg wil gaan en honderd kansen loopt nooit terug te komen? Is het goed dat hij naar die wilden gaat om misschien vermoord te worden?'

Aarts moeder wist niet dadelijk wat ze hierop zeggen moest. Een eenvoudige vrouw kon moeilijk onder woorden brengen wat er groot was in de verre reizen en in de vaart op Indië. Ze voelde het beter dan ze zeggen kon dat hierdoor de oorlog tegen Spanje werd gewonnen en zij gevrijwaard werden van nieuwe tirannie en dwingelandij. 'Zou jij,' vroeg zij aan Klaartje, 'een jongen willen hebben, die altijd bij zijn moeders pappot bleef, een week en futloos ventje?'

'Oh nee,' gaf zij snel antwoord. 'Dàt niet.'

'Je wilt toch een kérel hebben, Klaartje, een jongen die wat durft en die wat kan?'

'Vanzelf,' zei ze.

'Welnu...' Aarts moeder meende dat Klaartje nu zelf de slotsom wel kon trekken.

Maar deze was nog niet overtuigd. 'Ik heb er niets op tegen dat hij zeeman is: Dat vind ik best. Maar hij wil zo erg ver en het duurt zo heel lang, eer hij weer terug is. Als hij op Oostland voer of op Frankrijk, of desnoods op de Goudkust of Braziel. Laat hem maar weer naar de Levant gaan. Maar naar Indië...'

'De koenste jongens doen de grootste reizen, Klaartje,' pleitte zijn moeder. 'Die deinzen nergens voor terug. Hoe vond je de tocht van Houtman en wat zeg je van de reizen van Willem Barentsz en Van Linschoten om de Noord? Dat vinden wij toch kranig werk! Maar dan moeten wij Aart, als die hetzelfde wil, niet tegenhouden.'

Nog dubde Klaartje. 'Ik vind Aart flink,' zei ze. 'Ik ben trots op hem. Maar...' Ze maakte de zin niet af.

'Jij blijft zo lang alleen,' vulde vrouw Wessels aan. 'Je kunt hem zo moeilijk missen.'

Klaartje knikte.

'Wij vrouwen,' zei de moeder, 'moeten onszelf wegcijferen, Klaartje. We moeten onszelf verloochenen. Echte liefde zoekt zichzelf nooit.'

Klaartje boog beschaamd het hoofd.

Vrouw Wessels keek om zich heen. De keuken was brandschoon en pijnlijk netjes, maar hol en kil en ongezellig. Zij kende joffer Ham; haar scherpe tong was altijd klaar om standjes uit te delen, nooit om een prijzend woord te zeggen. Het was een somber vooruitzicht voor een jong meisje hier nog jaren lang te moeten blijven. En Klaartje had geen ouders meer.

'Als Aart weg is,' zei ze, 'blijft ons huis altijd voor je open, hoor. Kom jij maar veel bij ons.'

Ze kuste Klaartje.

Bij die zoen brak het stuurse op het gelaat van het meisje. Achter haar tranen blonk een lach. 'U bent een lieve moeder,' zei ze.

'En jij een flinke meid en straks een ferme dochter van me.' Vrouw Wessels, wetend dat alles nu in orde was, was dadelijk weer de bedrijvige huismoeder. 'We hebben je tijd lelijk verpraat, kind,' zei ze. 'Laat ik je helpen met de vaat.'

Klaartje wou het niet hebben. 'Ik kom wel klaar.'

Maar vrouw Wessels liet zich niet afweren. 'Ik wil niet dat jij door mijn schuld nog meer standjes van de joffer krijgt.' Ze goot de ketel, die boven het vuur hing te zingen, leeg in een teil en klopte zeepsop op. Samen maakten ze vlug de afwas aan de kant.

Toen joffer Ham na haar middagdutje in de keuken kwam en met haar spits gezicht rondneusde of er niets mankeerde, was alles opgeruimd, blonk het koper van het haardstel en de doofpot, lag er geen pluisje op de vloer, en groeide de stapel strijkgoed onder Klaartjes rappe handen.

De Maagd van Enkhuizen was reeds lang van de werf van Jan van Loosen naar de pakhuizen der Compagnie verhaald om daar te laden. Nu waren de ruimen gesloten en het schip zeilree. Morgenvroeg bij het invallen van de eb zou het 't zeegat uitgaan.

Aart en Klaartje liepen gearmd langs de kade. Met trots zag hij naar het schip, waarop hij als tweede stuurman varen zou. Het was het puikje van de Enkhuizer vloot. En vandaag zag het er zeer voordelig uit. De boorden blonken van harpuis, de rondhouten glansden van heldere vernis, de nieuwe zeilen lagen op de raas gerold. Van de grote steng wapperde de Statenvlag met in de witte baan de letters V.O.C., van de voormast woei een lange oranjewimpel, op het hek was de Enkhuizer vlag geplant, rode en gele banen. En midden op de fraai bewerkte spiegel stond de blanke maagd met het stadswapen in de hand: drie zilveren haringen op een azuren veld.

De staatsietrap was uitgehangen. 'Ter ere van de joffer,' zei bootsman Teun, toen Aart en Klaartje samen aan boord gingen, maar daarbij lachte zij ongelovig en dat met recht, want het was ter ere van de reders, die op de laatste dag vóór het vertrek het schip bezoeken zouden. Zo gingen Aart en Klaartje evenwel een koninklijke weg. En toen zij aan Aarts hand van de verschansing op het dek sprong, stonden daar twee bootsgezellen met de hand aan de muts om het lid der overheid en zijn verloofde in de vereiste vorm te groeten. Klaartje bloosde bij die eer. Zij was toch maar een maerte.

Aart toonde haar het schip. Vooruit waren de zeilmakerij, de timmerwerkplaats en de magazijnen voor waarloos doek en tuig. In het tussendek stonden de kisten en plunjezakken van de maats tussen de ribben en hadden een paar matrozen, die aanstonds op wacht moesten, hun hangmatten reeds opgehangen. Het was er zo laag van zoldering dat zij gebukt moesten lopen en onder de hangmatten haast moesten kruipen. 'En huizen hier nu honderdvijftig man?' vroeg Klaartje verbaasd. 'Moeten die hier slapen? Hoe houden zij het uit?'

Aart lachte. 'Er gaan veel makke schapen in een hok. Zolang we in de koelte zijn en het niet stormt gaat het best. Door de patrijspoorten waait frisse lucht genoeg naar binnen. Maar ja, bij een storm in de tropen wordt het benauwd. Dan is het hier heter dan in jouw keuken als je de haard stookt op de allerwarmste zomerdag.'

Ze gingen naar het achterschip. De kapiteinskajuit, over de volle breedte van het schip gebouwd, was ruim en redelijk hoog. De hutten van de stuurlui en kommiezen, ofschoon klein en sober, waren weelderig in vergelijking tot het volkslogies. Behalve een kooi was er in elke hut een kleerkast, een tafel en een stoel.

Aart toonde aan Klaartje ook de kaartenkamer, waar dikke boeken en vele kaarten lagen. De Spiegel en het Tresor der Zeevaart van Lucas Wagenaar, het Itinerario van Van Linschoten, dat zeilaanwijzingen bevatte voor de vaart naar en in de Archipel, het nieuwe kaartenboek van Plancius, en nog veel meer. Er was een jacobsstaf om de zon te schieten in de noordelijke wateren en een astrolabium om bij zeer hoge zonnestand, dus in de tropen, datzelfde werk te doen.

Van de kampanje overzagen ze het hele schip.

'Wat zeg je van mijn schip?' vroeg Aart aan Klaartje, nadat hij haar alles had getoond.

"t Is prachtig!' zei ze. 'En dat jij hierop stuurman bent!' Het was haar haast te groot.

Aart lachte stil. Hij vond het ook heel groot. Toen ze van de kampanje afdaalden om weer van boord te gaan, hing er een baklucht, en toen zij de kombuis passeerden stak de kok zijn rode hoofd naar buiten. 'Stuur, ik heb pannenkoeken. Kan ik de joffer en u dienen?'

Aart keek Klaartje vragend aan en zij liet zich geen tweemaal noden.

'Graag!' zei ze.

Een halfwas-brasem droeg een schaal naar de kajuit. Een ander dekte rap een tafel en Aart en Klaartje smulden in het eetvertrek der overheid.

'Zou je niet zeggen dat jij al joffer Wessels bent?' schertste Aart, terwijl hij rijkelijk suiker strooide over de pannenkoek, die hij voor haar had uitgerold.

'En is het niet net of jij al schipper bent?' lachte zij op haar beurt. Er werd waarlijk nog wijn ook aangedragen. Zij dronk hem toe: Behouden vaart en goede wacht.

Over het dek, dat blank geschuurd was, zodat je van de planken wel had kunnen eten, gingen ze weer langs de staatsietrap aan wal. Ze wandelden de Wierdijk af, de Noorderpoort uit. Aan boord had Aart druk gepraat en Klaartje opgetogen rondgewandeld. Zij hadden pret gehad om de eer, die hun bewezen werd bij het gaan aan boord en bij het verlaten van het schip, en omdat zij zo deftig bediend waren. Ze waren vrolijk. Maar nu... Dit was het laatste uur dat zij tezamen waren vóór de lange reis begon. Het afscheid stond vlak voor de deur. Aart was ten minste even sterk als Klaartje onder de indruk. 'We zullen elkaar in lang niet zien,' zei hij.

Zij keek hem guitig aan. 'Moet jij daarover klagen?'

'Ik klaag niet,' gaf hij antwoord. 'Maar het is toch wel erg en het is voor jou 't moeilijkst.'

'Ik dacht, voor beiden even moeilijk.'

'Nee,' zei hij, 'voor jou is het 't ergst. Ik zie veel nieuwe dingen. In Indië kom ik in een andere wereld. De tijd vliegt om als je alle dagen weer wat nieuws beleeft. Maar jij moet wachten en wachten duurt erg lang.'

'Verschrikkelijk lang,' bekende zij.

'Verg ik niet te veel van je?' Het leek er op of hij nu spijt had van zijn besluit, spijt om haar.

Zij kwam er met felheid tegen op. 'Zo moet je niet praten. Jij doet wat je doen moet, wat een man behoort te doen. 't Was toen van mij verkeerd dat ik je tegenhouden wou. Ik ben er nu gelukkig overheen, maar breng mij alsjeblieft niet weer aan het wankelen, Aart.' Het laatste vroeg zij snikkend.

Zij zaten in het gras in de luwte van de dijk. Zij keken uit over zee; vooraan was het water vlak; iets verder rimpelde de spiegel; op de ruimte waren golven. Daar had de westenwind vrij spel.

Hij sloeg zijn arm om haar schouder. 'Je bent een beste meid, Klaartje, lief, ferm. Als ik terug kom, gaan we trouwen, hee?'

'Graag,' antwoordde Klaartje gretig. 'Heel erg graag.' Ze hield zijn hand vast. Ze wou sterk blijven, maar de scheiding was heel moeilijk. 'Ik hoop dat het toch niet zo erg lang duurt,' zei ze.

De laatste avond waren Aart en Klaartje in het huis aan het Kreupeltje. Vanwege het afscheid schonk moeder Wessels koffie. Aart had wat van die dure mokka meegebracht van zijn reis naar de Levant. Ze aten er dadels bij, ook al van de Middellandse zeereis meegebracht. Er kwamen enkele vrienden en familieleden afscheid nemen. De stemming was opgewekt; Aart en Klaartje stonden natuurlijk in het middelpunt.

Toen de gasten waren heengegaan en moeder Wessels alleen bleef met de kinderen — want Aarts vader was naar zee — nam zij de bijbel en las ze van de storm op zee, die Jezus stilde.

Vrouw Wessels las niet best. Met haar vinger moest ze de woorden volgen. Soms struikelde ze over een moeilijk woord. Maar de kinderen luisterden eerbiedig. En na het lezen deed de moeder wat ze anders nooit deed, wat ze tot dusver nooit gedurfd had. Ze bad overluid.

'Here God,' zei ze eenvoudig, 'Aart gaat weg en wij zullen hem in heel lang niet weerzien. Maar Gij gaat immers mee aan boord. Wil Gij hem op de reis bewaren. En Gij blijft ook bij ons. Wil Gij ons bijstaan en ons troosten, als de tijd ons lang valt. Wees Gij vooral met haar, voor wie de scheiding 't moeilijkst is...'

Na het amen knipperden Klaartjes ogen en wreef Aart met zijn vuist in z'n gezicht. Het was stil in de kamer.

'Nu wordt het tijd, kinderen,' zei moeder eindelijk.

Toen stonden Aart en Klaartje op. Hij bracht haar weg en ging daarna naar boord, want de eb viel heel vroeg in de volgende ochtend. Vannacht reeds werd er 'overal' gemaakt en bij het krieken van de dag zouden zij zeilen.

De herfstnacht was kil en donker. Aart huiverde in de klamme mist, terwijl hij zijn bevelen gaf aan de mannen op het voorschip, die kabels vierden en aan het gangspil liepen. Aan de Oosterhaven was het leeg. Er liepen alleen wat vissers, die altijd bij nacht en ontij op de kade spookten, en nu hielpen de trossen los te gooien. Toen de Maagd, na het langdurig en omslachtig werken om zo'n groot schip om het Eiland heen te halen, op de havenmond toegleed, stonden daar in de grijze mist van het vroege morgenuur veel mensen om de Maagd uitgeleide te doen. De heren van de Compagnie, trots op hun eerste Oostinjevaarder, stonden vooraan. Dicht bij hen stond vrouw Eriksz zoals ze altijd op het havenhoofd gestaan had, wanneer haar man uitvoer, nu al sinds veertig jaar. En daar zag Aart...

Het fluitje van de bootsman snerpte. De bemanning maakte front naar bakboord bij het passeren van de reders. Aart bracht zijn hand aan de muts. Toen het fluitje nogmaals pijpte met hoge en lage tonen ten teken dat ieder aan zijn werk kon gaan moest Aart bevelen geven, want het schip ging door de wind. Doch vóór hij zijn mannen aan de zeilen riep, boog hij zich over de verschansing en riep naar twee vrouwen, die op de pier stonden: 'Het beste moeder! Tot weerziens, Klaartje!' En zij riepen naar hem: 'Behouden vaart en goede wacht!' en: 'Dag Aart!'

Aart had nu al zijn aandacht nodig voor de zeilen. Toen die gehesen waren, zag hij de beide vrouwen op het havenhoofd heel in de verte. Zij keken het schip na met de hand boven de ogen.

9 Praalhans Jacob wordt de kurken zak

Aan boord van de Oostinjevaarder was heel veel anders dan op de kleinere schepen, waarop Aart tot dusver gevaren had. Forser masten, zwaarder zeilen; in plaats van in het voorkasteel sliep het scheepsvolk in het tussendek. De kajuit van de overheid was driemaal groter dan Aart er ooit een had gezien, maar deze overheid was dan ook talrijker. Op zijn vorige schip naast de schipper één stuurman en een kommies; hier drie stuurlui, waarvan Aart de tweede was, een opperkoopman en een onderkoopman. De bemanning was ook driemaal zo sterk en daar waren figuren bij, op de schepen van de Straatvaart onbekend.

Op de eerste morgen na het vertrek werd het morgengebed gehouden, zoals op ieder schip te doen gebruikelijk was. Het was hier echter indrukwekkender: tweehonderd mannen stonden met de mutsen onder de arm en gesloten ogen rondom de schipper, die bad om behouden vaart en zegen op reis.

Het amen van de schipper was nog niet verklonken of een man met een krop als een haan, in de hand een roede die hij hanteerde als een koningsscepter, schreed statig naar het halfdek. Het was de provoost-geweldige; hij zong met een stem, die klonk van boeg tot hek:

Kreupelen en blinden, komt laat u verbinden,

Bij de grote mast zult gij de meester vinden.

Op de schepen van de Europese kustvaart werden zieken en gewonden zo goed en kwaad als het ging geholpen door de schipper, door de kok of door een van de maats, die een verband om een open wond kon draaien en van zeemanskwaaltjes het een en ander afwist, maar veel was dat nooit, en de medicijnkast bevatte zelden iets meer dan Haarlemmer olie. Hier was een chirurgijn, die bij doctor Paludanus zijn patent gehaald had, en alles ging naar de regels voor de grote vaart. Hij stond bij de grote mast en op de oproep van de provoost gingen degenen die wat hadden naar hem toe: een jongen, die bij het helpen van de kok in het kombuis een pan met kokend water over de voet gekregen had; een brasem, die bij het uitvaren uit de haven zijn hand geklemd had tussen tros en bolder; een maat die een korvijnagel op zijn hoofd gekregen had en duizelig was. Ze werden door meester Gijs verbonden of naar kooi gestuurd. Behalve deze waren er geen kooiliggers op deze eerste dag na het vertrek. De chirurgijn had het nog gemakkelijk. Straks zouden de gewone kwaaltjes na het uitzeilen uit patria: een gezwollen keel of een benauwde borst, wel voor de dag komen.

Nadat de Maagd met negen andere Oostinjevaarders het Spanjaardsgat was uitgezeild, werd er zeewacht gelopen, waartoe de bemanning in kwartieren was ingedeeld. Drie wachten waren er met mooie namen: Prinsekwartier, Graaf Mauritskwartier en Graaf Ernstkwartier, die beurtelings vier uur op en acht uur af waren.

Bij de kleine vaart was het wisselen van de wacht een simpel overnemen van het werk, maar toen Aart als commandant van het Prinsekwartier tegen acht uur 's avonds voor het eerst opkwam, stond de provoost-geweldige in vol ornaat te wachten tot het laatste glas van de tweede platvoet vol zou zijn. Bij het keren van de zandloper gaf hij met zijn roede van justitie drie harde slagen op de grote mast en begon luid en galmend:

Hoort mannen, hoort!

Prinsekwartier houdt goede wacht,

God verlene ons een goede nacht,

Een goede nacht en goede vree,

Geluk en behouden reis daarmee.

Boven, die zijn wacht het is,

Naar kooi, die zijn beurt het is.

Luidt de klok,

Verlos de man aan het roer en de uitkijk!...

Het lied was nog lang niet uit. Wel een kwartier lang zong de provoost met zijn zware bas boven het fluiten van de wind uit, onbekommerd om de regen, die bij stromen viel.

Tegen middernacht, toen het Prinsekwartier zijn wacht er bijna op had en het Graaf Mauritskwartier aan dek moest komen voor de hondenwacht, lag de provoost-geweldige te kooi, maar zonder een lang roerlied ging het ook nu niet. De kwartiermeester nam zijn taak over en twee maats hielpen hem daarbij.

Terwijl hij met een korvijnagel op een traptrede van het tussendek roffelde, zongen zij gedrieën:

Hier zeilen wij, met God verheven.

Kwart, kwart! Graaf Mauritskwartier te roer

En te waak zal gaan!

Graaf Mauritskwartier, wil boven komen,

Er uit, er uit, in Godes naam!...

Kwart, kwart, 't is lang genoeg gekwart.

Komt laat ons naar de wakers gaan.

Verse balie, malle gek,

Rijs uit je kooi, ververs je spek,

En laat je glazen niet stille staan...

Dit wekte leven in het volkslogies. Slaapdronken maats stommelden de trappen op naar het dek, waar de zeewind hen klaar wakker maakte. De derde waak vervoegde zich bij Aart om de wacht over te nemen. Die gaf hem de koers en de laatste peiling op, zomede het resultaat van het log: een behoud van krap vijf mijl per uur. Daarna ging Aart omlaag om te slapen tot er te zes uur 'overal' gemaakt zou worden.

Er waren onderscheiden baren op de Maagd, jongmaatjes van tien en soms van acht jaar tot hulp van bottelier, timmerman en kok, en daarnaast jonkers van zo'n jaar of vijftien, zestien.. Die laatsten waren van een slag als je op de kleine schepen zelden vond: koopmanszoontjes, die de Latijnse school doorlopen hadden en nu naar zee en naar de Oost gezonden werden door vaders, die een harde leerschool voor hun kroost begeerden. Zij staken af bij de gewone maats, van wie het grootste deel lezen noch schrijven kon, maar de meesten begrepen terdege goed dat ze aan boord aan de scheepswet onderworpen waren en dat aanpakken de boodschap was.

Onder de jonkers op de Maagd was er één, die er uitliep bij de anderen. Hij was aan boord gekomen in een wijde mantel en met een hoed met veren op. Zijn paarse broek had rode strikken en zijn buis was van groen fluweel met kanten lobben. Zijn vader en moeder hadden hem aan boord gebracht en schipper Eriksz had de muts afgenomen, toen het drietal hem aansprak. Sinjeur Mossel was namelijk bewindhebber van de Kamer van Enkhuizen en alzo medereder van het schip. Het scheepsvolk had er toen geen erg in, dat Jacob Mossel als jonker mee naar Indië zou gaan; het dacht aan een afscheidsbezoek van het gezin Mossel. Maar toen twee grote kisten met plunje voor hem aan boord gedragen werden, begrepen zij dat dit opgeprikte kereltje, dat als een pauw zo trots naast zijn vader over het dek stapte, als jonker varen zou. Ze keken met een loens oog naar hem, maar zeiden niets. Ze lichtten allemaal hun muts, toen sinjeur Mossel en zijn vrouw van boord gingen. Zoonlief Jacob liep de sapitaus met het neusje in de wind voorbij.

Na het uitzeilen droegen al de jonkers bombazijnen kleren, evenals de maats. Jonker Jacob echter niet. Hij had weer een fluwelen pak met zijden kousen aan. Er werd niets van gezegd: alleen ontstond er een zekere afstand tussen Jacob en de anderen. Wel, dat stond Mossel junior best aan; er moest afstand zijn tussen een rederszoon en sapitaus. Hij flaneerde meest op het opperdek, maar half of helemaal niet luisterend wanneer Aart daar de jonkers onderwees in de regels, die golden voor de Oostinjevaart, en probeerde hen wegwijs te maken in de eerste beginselen van de navigatie. De zeevaart kon jonker Jacob weinig schelen. Hij maakte de reis om in Indië zijn kennis van de handel te vermeerderen. Wanneer hij straks in zijn vaders plaats bewindhebber van de Compagnie zou worden, kon dat tepas komen.

Op de tweede dag nadat het schip de Noordzee was opgezeild, riep bootsman Teun een aantal maats en enkele jonkers bij elkaar: ook Jacob Mossel. 'Schoonschip maken,' gebood hij, toen de ploeg bijeen was. De jongens trokken schoenen en kousen uit, want dekzwabberen was werk dat men op blote voeten moest verrichten. Elk greep een stokdweil of een puts.

Behalve jonker Jacob. Zijn voorhoofd had zich even gefronst toen bootsman Teun zijn naam afriep. Hij liep naar de kampanje.

'Hei ventje, hier! Jij hoort er ook bij. Pak die stokdweil.' Bootsman Teun commandeerde Jacob even vaardig als al de anderen. Het ventje keek beledigd. Durfde die ongelikte beer hem, zoon van reder Mossel, commanderen? Hij liep door naar de kampanje. Doch op de eerste tree van de trap had Teun hem al bij de kraag. Hij pootte hem bij de dweil. 'Pak aan!' donderde de bootsman.

Jonker Jacob was woedend, maar hield zich in. Op de kampanje zag hij stuurman Aart. 'Stuurman! Stuurman!' riep hij.

Doch Aart hoorde niets, ofschoon zelfs een dove kwartel Jacob wel had kunnen horen. En bij de maats was van het respect, dat ze in de haven aan sinjeur Mossel en tevens aan zijn zoon bewezen hadden, geen steek meer over. 'Stuurman, stuurman!' bauwden ze hem na.

Jacob kookte, maar nu hij bij Aart geen steun vond, ging hij toch uit een ander vaatje tappen. 'Mijn kleren,' probeerde hij de bootsman te vermurwen. 'In deze kleren kan ik toch dit werk niet doen.'

'Pak aan!' brulde Teun, die geen zier consideratie met de pronker had.

En toen had Jacobje geen moed meer. Met een hoofd, rood als een biet, en een van woede vertrokken mond pakte hij de stokdweil en haalde hem heen en weer.

Teun keek toe als een Cerberus. 'Je hoeft die planken niet te aaien,' wees hij terecht. 'Rossen!'

Twee bootsgezellen lieten putsen over de verschansing duiken, haalden ze vol weer binnen boord en stortten het water uit. Het bruiste over het dek en over de blote voeten van de zwabberende jongens. Een golf rolde naar Jacob. Hij sprong op zij, bang voor zijn zijden kousen.

'Zwabberen zeg ik je,' dreef bootsman Teun hem aan.

Weer keek Jacob naar het opperdek om hulp. Maar stuurman Aart lachte om zijn ellende. In plaats van hem te helpen, moedigde hij de bootsman aan. 'Haal ze maar door de mosterd, Teun!' Dat was voor geen dovemansoren gesproken. Teun en de maats hadden nu een vrijbrief om Jacob het vuur heet te stoken. De waterscheppers gooiden volle putsen in zijn richting. Het water spoelde over zijn schoenen; z'n kousen werden tot de knieën toe kletsnat. En het was nóg niet mooi genoeg. Terwijl Jacob over zijn dweil gebogen stond, smeet een maat een puts leeg tegen zijn achterwerk.

De getergde jonker barstte haast van nijd. 'Dat... dat zeg ik tegen de schipper!' huilde hij.

De bootsgezellen lachten schaterend en de vreugde klom ten top toen een matroos, staande op het opperdek, zijn puts van achter over het hoofd van Jacob uitgoot. Hij droop. Zijn fraai fluwelen pak met kanten kraag, hing als een klef vod om zijn lijf. Hij barstte in snikken uit.

Dit maakte de pret nog veel meer gaande. Half de bemanning liep toe om te zien hoe de praalhans toegetakeld werd. Joelend en jouwend stonden ze om hem heen.

'Ik... ik zal het tegen mijn vader zeggen!' brulde het koopmanszoontje.

'Dan moet je erg hard schreeuwen, zeun,' lachte bootsman Teun.

'In de ijzers gaan jullie allemaal,' kreet de getergde Jacob.

'In de ijzers!...' De maats schaterden om die bedreiging. 'Jij gaat in de ijzers!' Een paar pakten hem bij zijn lurven en sleepten de jonker, die schreeuwde als een mager varken, naar het gat, waar het blok stond.

Doch toen vond bootsman Teun het voor vandaag genoeg. 'Laat de jongen los!' gebood hij aan de maats. En tot Jacob: 'Verkleed je en meld je daarna bij mij.'

Wit van woede vloog de jonge Mossel weg. Hij wierp zijn natte kleren in een hoek en diepte uit zijn kisten schone kleren op: weer een fluwelen buisje en weer zijden kousen. Een zwaar beledigd en opgewonden koopmanszoontje ging niet naar bootsman Teun aan dek, maar stapte binnen in de schippershut, waar Eriksz aan het journaal zat.

'Eriksz, ik kom...'

De schipper keek de jonker over zijn bril heen aan. 'Eriksz...?' vroeg hij.

Jacob begreep de vraag niet. 'Je moet me...' ging hij voort.

'Ik ben schipper,' onderbrak Eriksz hem opnieuw.

'Schipper, ik...,' wou hij opnieuw beginnen.

Maar Eriksz was nog niet gereed. 'Hoe kom jij hier binnen?' vroeg hij streng.

Mossel junior vond een antwoord overbodig. 'Ik kom mij beklagen over...'

'Ik beklaag me,' zei de schipper dreigend, 'dat jij hier zonder kloppen binnenstapt. Er uit!... en kloppen... en niet binnenkomen vóórdat ik je roep!'

Toen keek de jonker zeer onthutst. Deed de schipper ook mee aan de streken, die ze aan dek hadden uitgehaald? Hij ging en klopte.

Hij moest lang wachten op het 'binnen' van de schipper.

'Nu?' vroeg Eriksz toen.

Jacob was tijdens het wachten voor de deur van de schippershut aanmerkelijk gekalmeerd. Hij sprak zachter dan straks. Maar hij lepelde toch op: 'Ze hebben me getreiterd, schipper. Mijn kleren hebben ze bedorven: mijn mooie buis en broek, mijn zijden kousen.'

'Wanneer is dat gebeurd?' vroeg schipper Eriksz.

'Daarnet. Ze wilden dat ik zwabberen zou, en toen...'

'Droeg jij bij het zwabberen zijden kousen?' vroeg schipper Eriksz zeer verwonderd.

'Ja,' zei Jacob.

'En wie viel je toen lastig?'

De jonker kreeg weer moed. 'Allemaal,' zei hij, 'de bootsman, de maats, al dat volk van voor de mast.' Bij de laatste woorden lag er bittere verachting in zijn stem.

'En wat deed jij?' vorste de schipper.

'Niets,' antwoordde Jacob Mossel.

'Ook niet het werk dat je opgedragen werd?' vroeg Eriksz droog.

'Hij wou me laten dekschrobben... Ik ben toch jónker! Mijn vader...'

'Laat je vader er maar buiten. Je hebt hier met mij te doen en met de bootsman.'

'Maar dat vieze werk...' protesteerde Jacob.

'Dacht jij dat je een haar beter was dan één van de anderen omdat je vader reder is, of omdat jij mooie pakjes draagt?' — De stem van de schipper werd met elk woord dreigender. — 'Je staat hier onder mij en onder de scheepswet. Alle werk dat je wordt opgedragen moet je doen. Wanneer je weigert ben je een muiter! Je bent er waarlijk nog genadig afgekomen met een puts water. Je moest in de ijzers of gelaarsd. Ruk in!'

De jonker droop doodsbleek af. Kort daarop meldde hij zich onderdanig in bombazijnen broek en op blote voeten bij bootsman Teun. 'Jacob Mossel present, bootsman.'

'Daar staat een stokdweil,' wees Teun aan. 'Ga aan je.werk!'

En jonker Jacob werkte.

Maar 's avonds zat hij eenzaam te pruilen in een hoekje van het kuildek, terwijl er gelach klonk van de plecht, waar al het jonge volk om bootsman Teun geschaard zat, die sterke verhalen deed over de reizen die hij over alle wereldzeeën had gemaakt. Na vastwerken bemoeide jonker Jacob zich niet met het krapuul, waarbij hij op deze miserabele reis veroordeeld was te leven. Toen stuurman Aart, de ronde doende, langs hem kwam, stond hij op en sprak hem aan: 'Stuurman!'

'Wel?' vroeg Aart.

'Welke is de eerste haven, die wij aandoen?'

'Waarom vraag je dat?' vorste Aart.

'Ik wil naar huis terug. Het bevalt me niet aan boord.'

Aart lachte luid. 'De eerste haven. Dat zal de Kaap wel worden, of Madagascar. Als je daar van boord gaat, word je opgegeten door de wilden.'

'Kunnen we dan geen thuisvaarder praaien?'

'Nee,' zei Aart. 'Als jij van boord wilt moet je springen.' Hij wees naar zee.

Jonker Jacob trok zich pruilend in zijn hoek terug.

In het Kanaal had de Maagd zijn eerste kooiliggers. Nadat de chirurgijn na de oproep van de provoost de gaande en staande patiënten bij de grote mast behandeld had, gingen hij en stuurman Aart samen langs de patiënten, want het voorschrift luidde dat de stuurman de meester moest vergezellen op de ronde langs de zieken. In het tussendek hing in het vroege morgenuur de slaaplucht van de honderdvijftig mannen, die er als haringen in een ton gepakt, de nacht hadden doorgebracht, en behalve zeer benauwd was het er ook erg donker. Een paar walmende olielampjes gaven in de holle ruimte nauwelijks enig licht. Ernstige zieken waren er niet bij. De een had pijn in de keel, een ander hoestte, een derde had verstopping. Aart moest vragen of ze te klagen hadden over de behandeling. Dat was zijn werk bij de rondgang met de meester. Niemand had een klacht. Ieder vond de Maagd een scheepje voor zijn leven en schipper Eriksz noemden ze Bestevaer, omdat hij voor de zieken direct de victaliekamer van de overheid had laten openen en bottelier en kok opgedragen te zorgen dat zij in plaats van de zware scheepskost een licht ziekenkostje kregen.

Over de kost aan boord waren trouwens allen best te spreken: gezonden zowel als zieken, de leden van de overheid niet minder dan de maats. Dat deel van de bemanning, dat deze reis voor het eerst onder schipper Eriksz voer, was zelfs in de wolken. Zulk goed en smakelijk eten kreeg men op weinig schepen.

'De eer aan mijn vrouw,' zei Eriksz, toen de opperkoopman Blauw een compliment maakte over de groenten, die uit de Keulse potten kwamen, over het verse vlees, dat onder vet bewaard was, en over de eitjes, die uit suikerwater werden opgevist. 'De eer aan mijn vrouw! Zij heeft alles ingeslagen, de groenten gezouten, het vlees gebraden en de eieren ingelegd.'

En toen leegde koopman Blauw zijn mutsken wijn op de gezondheid van vrouw Eriksz, die wist waar Abraham de mosterd haalt!

Bij het naderen der Berlinga's werd op de Oostinjevaarder niet zo'n drukte gemaakt als op de Straatvaarders regel was bij het scheipunt van de Grote en Kleine vaart. Neptunus kwam hier niet aan boord, dat zou pas bij de Abrolhoz wezen. Maar zonder een verzetje passeerde ook het grote schip het oude scheipunt niet. Bij het luiden van de vreetklok, acht uur 's morgens, werd de gewone kost geschaft: gort met pruimen of rozijnen, en in de voormiddag werd het gewone werk gedaan: zwabberen, schrapen, teren, splitsen en knopen. Doch toen te klokke twaalf de overheid als naar gewoonte op de kampanje was bijeen geweest om het zonnetje te schieten, praatte schipper Eriksz met de bottelier. Die liet daarop uit het victalieruim een kruik wijn en een vat zwaar kajuitsbier halen. Op deze feestdag mochten de maats dat drinken in plaats van het lichte brouwsel, dat zij anders kregen. De kok en zijn maats hadden het extra druk, maar voor al de anderen was het vroeg vastwerken. De zeilmakers pakten in, de timmerlui legden zaag en dissel neer; de maats ruimden hun teerbollen en splits- en knoopwerk op, en waar het schip met ruime wind voer kon een deel van het Graaf Ernstkwartier, dat wacht had, ook meedoen aan de dekspelen. De oudere gezellen zetten zich langs de boorden, de jongeren gingen spelen met schijven en ballen, zij worstelden en boksten, en klommen in een met vet besmeerde mast om worsten en hompen kaas uit het topje weg te halen.

Voor de baren was een kruipwedstrijd georganiseerd. Een paar stukken zeildoek werden over spieren op zulk een hoogte op het dek gespannen, dat de ruimte tussen planken en presenning ongeveer een voet bedroeg. Onder dat lage dak moesten de jongens doorkruipen, eerst op de buik en daarna op de rug.

Ze schuifelden als slangen onder het zeil door. Soms wrong een dikke jongen, die geklemd zat tussen dek en doek, zich tevergeefs in honderd bochten. De toeschouwers hadden schik als er één niet verder kon, of als een ander blazend en proestend met een rood hoofd en een verwarde pruik zich onder het nauwe zeil vandaan wrong, lang nadat zijn tegenstander de eindpaal had bereikt. Wanneer een baar geen zin had in het martelend kruipen onder de presenning, dan joegen de anderen hem de molsgang in. Jonker Jacob had zich weer in een pralend pak gestoken, dit keer een helgroen buis, rode broek en paarse hozen, en om zijn stand goed te doen uitkomen, was hij gaan zitten bij de leden van de overheid. Hij had veel schik om jongens, die, bijna boven in de mast, zich niet langer konden vastklemmen aan het gladde hout en terwijl ze hun hand reeds naar worst of kaas uitstrekten plotseling omlaag gleden. Hij schaterde wanneer een jongen onder de presenning steken bleef en als een paling wrong om los te komen. Maar toen hij merkte dat àl de jonge baren voor de tocht door de molsgang bestemd werden, de jonkers ook, en de onwilligen erheen gesleept werden, taande zijn vreugde in het feest. Hij schoof wat naar achteren, keek zuurzoet naar de kruiperij en kroop achter de rug van koopman Blauw op het ogenblik dat bootsman Teun zoekend rond ging kijken.

'Jonker Praalhans!' galmde de bootsman. 'Waar zit jonker Praalhans?'

'Dat is op mij gemunt,' wist Jacob, en hij dook in elkaar achter de stoel van koopman Blauw.

Een jonge baar had hem echter van meet af in de gaten gehouden. 'Daar zit ie!' kraaide het kereltje met schelle stem. 'Achter de opperkoopman.'

Alle leden van de overheid zagen hem. Hij had geen kans de dans te ontspringen. Met een rood hoofd en een kloppend hart stond Jacob op.

'Hier, manneke!' gelastte Teun.

Jonker Jacob had geleerd dat het hem geraden was te doen wat Teun gebood. Schoorvoetend kwam hij nader.

Tegen Gerrit Dirksz, een kleine knaap van elf, moest hij in het strijdperk.

Gelijktijdig doken ze onder de presenning. Jacob wrong zich onder het zeildoek. Hij schopte en trapte om vooruit te komen. Toen zijn anders altijd onberispelijk gekamde kuif eindelijk van onder het zeil te voorschijn kwam, en daarachter zijn hoofd volgde, rood en nat van zweet, daverde het dek van hoongelach. Want het kleine, aalvlugge kereltje, dat tegen hem gekropen had, was al hoog en breed bij de eindstreep. En het lachen werd nog luider, toen jonker Jacob helemaal te voorschijn kroop. Zijn helgroene buis was grijs bestoven en zijn rode broek vertoonde een zwarte veeg van teer.

Jacob wou weg, nu hij spitsroeden gelopen had. Maar Teun hield hem terug. Hij en zijn kleine rivaal moesten nog eens onder het zeil door, nu op de rug, nadat zij tevoren op hun buik gekropen hadden. Jacobs tegenstribbelen hielp geen zier. Het maakte de maats slechts feller in hun hitsen. De jonker dook weer onder het zeil. Hij wrong en trapte en hijgde van de inspanning, die het hem kostte zijn dikke lijf door de nauwe koker heen te wringen. Toen kon hij plotseling niet verder! Het zeil, dat straks een nauwe koker was geweest, waarin hij zich weliswaar met moeite, maar toch kon verroeren, werd opeens een dwangbuis dat knelde om zijn lijf, zijn benen en zijn hals. Hij werd plat tegen het dek gedrukt en kon zomin achteruit als vooruit. Hij kon geen vin verroeren.

Terwijl hij al vaster werd gesnoerd, hoorde hij het scheepsvolk bulderend lachen. Daarop werd hij nat. Water spoelde over zijn voeten; het kolkte en klokte bij zijn hoofd. Hij slikte en gorgelde om zich te weren tegen het water, dat in de zeildoeken koker werd gespoten en met putsen en emmers over hem heen werd gestort. Hij brulde!

De pret van het scheepsvolk werd er enkel groter door. Zij dansten om 'de kurken zak', zij zongen en sloegen op het zeildoek. En steeds meer emmers water werden over Jacob uitgestort. Dit was het hoogtepunt van het feest.

De trotse jonker werd gestraft op de wijze, die neuswijze en verwaande baren bij het scheifeest altijd ondergingen. Toen hij onder de presenning lag, waren de spieren weggeschopt en hadden een paar maats, die onder het dekrooster zaten, de touwen aan de vier hoeken van het zeil stijf aangetrokken. En daarna mocht ieder water storten. Zo was de zoon van reder Mossel 'de kurken zak' gemaakt.

Bij de Linie overkwam de vloot de gewone ellende van de stiltezones. De wind, die nu eens mee en dan weer tegen was geweest, maar die ook als hij tegen was de schepen al laverend vorderen deed, liet hier de Oostinjevaarder in de steek. De zon stond recht boven hun hoofd, zodat een man geen schaduw had, en de schepen haalden zwaar op de trage deining, nu ze niet door de zeilen werden gesteund.

Bij dit ongestadig schommelen hadden niet alleen de baren van zeeziekte te lijden, maar werden zelfs bevaren zeelui onpasselijk.

Door de hitte waren allen loom en mat; er zat geen fut meer in. En toch leefden zij voortdurend op stootgaren, want op het onverwachtst kon een travade los schieten.

Op een dag had Aart de namiddagwacht. Er heerste op de Maagd een zatte rust. De hemel brandde. De maats lagen amechtig op het dek in de schaduw van een uitgespannen zeil; de leden van de overheid zaten onder een zonnetent op de kampanje. De roerganger was, hangend op zijn kolderstok, in slaap gesukkeld. De uitkijk leunde over de rand van de mastkorf; het was niet na te gaan of hij waakte of sliep. Aart hing over de reling; hij kon zijn ogen amper open houden; het was zelfs te heet om te denken. Opeens schrok hij op. Hij meende iets te horen, maar hij moest het zich hebben verbeeld, want het was volslagen stil aan boord en er lekte nog geen golfje aan de boeg. De zee, waaruit de hitte op walmde, was glad als olie. In de lucht was echter verandering: de hemel was in het westen grauw geworden en verschoot nu snel naar zwart. En nu herhaalde zich het geluid, dat Aart uit zijn dommel had gewekt, 't Was een gegrom, nog ver en vaag, maar aanzwellend.

'Alle hens!' schreeuwde Aart.

De jonge baren sloegen slaperig de ogen op, maar de ouderen vlogen overeind. Schipper Eriksz nam onmiddellijk het bevel in handen. 'Zeilen bergen!' commandeerde hij. De oudere gasten trapten, kort aangebonden, de jongens overeind, die, verschrikt door de plotselinge overgang van lome rust naar felle actie, met verwilderde ogen het want invlogen.

Geen moment te vroeg was er alarm geslagen. Het gegrom zwol snel aan tot een woest gedruis; de hele hemel was in een oogwenk zwart als roet.

Nog was de zee blak, doch als een woeste ruiterbende zag je de travade naderen. De mannen aan de zeilen werkten als razenden. Bramzeil, marszeil, grootzeil werden opgerold aan mast na mast. Bijna alles was geborgen. Nog altijd was het blak.

Toen besprong opeens de storm het schip. De wind huilde, de zee brulde, de golven sprongen plotseling tot halverhoogte van de masten; het schuim joeg over het kraaiennest. Twee maats waren nog bezig het marszeil van de grote mast te bergen. De storm rukte het doek uit hun handen; het roffelde als een trom; toen sloeg het uit de lijken en vloog weg. Een van de beide maats vloog mee in zee. Er was geen mogelijkheid een hand tot redding uit te steken. De andere gasten, die nog in het tuig waren, bleven zitten waar ze zaten; er was geen kans nu naar omlaag te klimmen.

Met ratelende slagen overtrof de donder het gebrul der zee. Aan alle kanten schoten felle bliksems uit de zwarte lucht. De dikke duisternis, die plotseling het helle daglicht had verdreven, werd telkens verscheurd door schrikkelijk lichten. En daarop plensde een regen, zo overstelpend, dat het scheen als werden oceanen uit de hemel uitgestort.

De Maagd sprong als een hert in doodsnood. Het volk aan dek bond zich met touwen vast, of kroop onder de verschansing weg. De spuigaten konden het overkomend water niet verwerken. Het kuildek stond halfvol.

Onder luid gekraak bezweek de fokkesteng. Zij stortte in zee, maar de marsra kwam op het dek terecht en aaide langs een maat, die tussen het tuig bleef liggen. Zijn makkers zagen het, maar ze konden hem niet helpen. Niemand kon weg van de plaats waar hij zich vastgebonden had, in deze woedende orkaan. Het schip was overgeleverd aan de elementen, en het scheen dat het daarin met man en muis vergaan zou.

Plotseling was de bui voorbij. De man in het kraaiennest, die pas geen hand voor de ogen zien kon, moest knipperen tegen het felle licht van een zon, die even hevig brandde als een uur tevoren. De kim was weer vlijmscherp. Alleen benedenwinds waren de roetzwarte wolken van de wegstormende travade nog te zien.

Nu kon de maat onder het tuig van de fokkesteng worden weggehaald. Met een ontwrichte schouder ging hij naar de ziekenboeg. Op deze eerste tropenstorm volgden er meer, en bijna iedere travade bezorgde aan de Maagd het een of ander ongemak. Bij een werden een paar kartouwen levendig. De zware stukken slingerden in het tussendek heen en weer, tafel, banken en scheepskisten versplinterend. Bij een volgende bui sloeg de bliksem in het volkslogies. Het scheen dat het tussendek één vuurzee worden zou. Doch een enorme golf besprong het schip en het water stroomde door het mangat in het tussendek, het vuur op eenmaal dovend. De grote sloep, die achter aan het schip hing, sprong tijdens iedere travade als een dronken kalf en rukte hevig aan zijn touwen. Als schipper Eriksz haar bij het naderen van de Linie niet met een tweede zwaardere lijn verzekerd had, was ze aan de haal gegaan, want in een caeck brak de oude lijn; de nieuwe hield het.

Ondanks dat elke bui opnieuw gevaar en nieuwe averij bracht, zag het volk toch met verlangen naar een volgende travade uit, want de regen bracht verademing in de hitte en — dit vooral — de caecken waren het enige middel om het schip bij rukken door de stiltezones van de tropen heen te drijven.

Na de eerste travades was al dadelijk één van de negen schepen van de kerstvloot uit het gezicht verloren. Nadat er vier caecken waren afgereden, kon de uitkijk nog slechts enkele schepen van de vloot ontdekken. En eindelijk voer de Maagd geheel alleen. Men wist nauwelijks waar men zich bevond. Wanneer de Maagd werd voortgezweept door een travade en ieder aan boord de handen vol had om het schip drijvende te houden, kon er geen log gemeten worden. Bij het drijven in de stilte, of als het schip gestuwd werd door een zwakke stroom, deed men met het log ook weinig. En schipper Eriksz' probate middel voor de plaatsbepaling in het Kanaal, de Noordzee of de Oostzee: de grondsoort proeven, faalde hier. Met het peillood was in deze diepe oceaan geen grond te krijgen. Zo tastte men haast in de blinde naar de lengte. De breedte meten kon men wel. Wanneer de zon zich slechts liet zien op het middaguur, werd er bestek gemaakt en met vreugde stelde Eriksz vast, dat men met drijven en vervorderen althans naar het zuiden opschoot. Het ging graad voor graad, maar ook het eenvoudige scheepsvolk, dat geen bestek kon maken, zag dat men vorderde, hoe langzaam ook. De Poolster zakte allengs lager en stond tenslotte aan de kim. Op een avond zocht men tevergeefs naar haar; de Noordster was verdwenen. Toen speurden de zeelui elke nacht het firmament af in het zuiden. Het duurde volle veertien dagen eer het Zuiderkruis aan de hemel zichtbaar werd.

Hier, aan de andere kant van de evenaar, proefde men, zij het eerst met mate, de zuidoostpassaat. Er kwamen vleugjes wind en ze werden allengs menigvuldiger. De zeilen stonden weer eens bol. Er viel ook weer een log te meten.

Hun breedte was honderd mijl ten noorden van de Abrolhoz, berekende Aart en schipper Eriksz giste dat zij er vierhonderd mijl bewesten zaten, maar wat de lengte aangaat was het, zoals altijd, een gooien met de muts. De schipper gaf bevel westzuidwest te koersen; als ze de klippen van de Abrolhoz praaiden, had hij vastigheid voor zijn bestek. De uitkijk, die na de Berlinga's geen land meer had gezien, en sinds de andere schepen uit het gezicht verdwenen waren, alleen op lucht en water had gestaard en daardoor allicht wat minder waakzaam was geworden, kreeg de opdracht weer scherp uit te kijken. Men moest, als het gegist bestek eens honderd of vijfhonderd mijlen mis was, niet op de klippen lopen.

Nog vele dagen moest de wacht op lucht en water staren.

'Land in 't zicht!' klonk eindelijk een roep uit de mastkorf.

Aart, die de wacht had, veerde ervan op. 'Waar zie je het?' informeerde hij.

'Vier streken over stuurboordsboeg!' luidde het bescheid van de uitkijk.

De stuurman tuurde scherp. Een klein grijs vlekje kroop heel langzaam uit de kim. Was dat een klip van de Abrolhoz? Naar de breedte moest het zo zijn, maar ze konden ook de Braziliaanse kust àchter de klippen aanlopen, en in dat geval waren ze lelijk verlijerd. Na een half uur wist Aart het. Geen land werd zichtbaar naast de klip. De vorm van de rots klopte met de aanwijzingen in het Tresor der Zeevaart. Zij waren de Abrolhoz aangelopen.

Eriksz' gegist bestek was zeldzaam goed geweest. Slechts honderdtwintig mijlen behoefde het achteruit gezet te worden.

'Zuidoost,' gaf schipper Eriksz als koers aan.

Aart liet het schip overstag gaan. De bottelier dook in het ruim voor wijn en bier. De kok stond voor het hok met varkens en zocht de vetste zeug uit voor de slacht. De brasems kopjetuimelden op dek; de baren joelden in het want.

De Abrolhoz waren gepraaid. Nu werd het feest aan boord.

10 De verre vaart heeft kwade kanten

Het Neptunusfeest bij de Abrolhoz werd gevierd met verse varkensbout, waarin het volk, dat maanden lang uitsluitend pekelvlees geproefd had, overdadig smulde. Het werd besproeid met wijn en zwaar kajuitsbier. Neptunus, met drietand, wapperende baard en lange witte mantel uit zee opgedoken, werd door de derde waak met plechtigheid de valreep opgeholpen, en door de schipper, tronend bij de grote mast, met waardigheid ontvangen. In de badkuip voor de baren doken de andere schepelingen ook kat achter kat. De hitte had hun watervrees verjaagd. Er werd muziek gemaakt en luid gezongen. De vreugde schuimde over het schip. De tropen waren gepasseerd, de hitte was doorleden; zij zeilden nu in de Braziliëstroom, die hen voort zou helpen naar het gebied der vaste westenwinden, die op hoge zuiderbreedte dóórstaan. Het leek of de reis reeds bijna was volbracht.

Maar dit viel duchtig tegen. De afstand van Holland naar de Kaap is lang, vooral als men om wind te vangen op deze reis de Zuid-Atlantische oceaan tweemaal moet oversteken, eerst van oost naar west en dan van west naar oost. En het is beklemmend om maanden achtereen niets anders te ontwaren dan lucht en water, behoudens op één dag een blik op de in de verte schemerende klippen van de Abrolhoz. Het was Aart, toen ze in de oneindigheid der zeeën van het zuidelijk halfrond voeren, of ze van de aarde afgesneden waren en nooit meer een kust aanlopen zouden. De meeste zeelui op de Maagd, toch wel aan zwerven en aan eenzaamheid gewoon, hadden nog nooit een tocht gemaakt over zulke wijde wateren en in zulk een volstrekte eenzaamheid als deze. Geen enkel zeil, geen enkele vogel zelfs, kwam op de oceaan in het zicht.

Het werd koeler; de wind was soms kil. Op de nachtelijke wachten trokken de maats hun duffels aan. Maar de koelte bracht niet de frisheid en de kracht, die de mannen stellig hadden verwacht. Zij bleven slap en loom; het werk viel zwaar; de eetlust van de meesten was gering. Ze griezelden van het vette spek en de grauwe erwten, waar ze tevoren dol op waren. De kok werd alle dagen door ontevreden gasten uitgekafferd. De varkens ontvingen het grootste deel van het matrozenmaal en de rest ging overboord voor hongerige haaien.

Bij de grote mast was het nu elke morgen een gedrang, wel niet van kreupelen en blinden, maar van maats met hoofdpijn, hartkloppingen, of pijn in de gewrichten. Jongkerels konden niet meer het want inklimmen, zo stram en stijf waren ze opeens geworden. Er lagen er verscheidene te kooi.

Aarts ochtendwandelingen met de chirurgijn duurden nu veel langer dan in het begin. De atmosfeer in het tussendek was niet alleen bedorven door de lucht van zoveel slapers in een veel te kleine ruimte, maar nog veel meer door de stank der bloedloop- en scheurbuiklijders. En men kon er niet aan denken de luiken tegen elkaar open te zetten, om frisse lucht te laten binnenstromen, want verscheiden patiënten lagen in hun kooien te rillen van de koorts. Er stond soms een potje jeneverbessen te koken in het logies, soms ook een pot met buskruit. Dat gaf althans een àndere scherpe geur. Of de atmosfeer er beter door werd was de vraag. Van de scheurbuiklijders werd het tandvlees modderzwart en stonden de tanden los in de kaken. De chirurgijn besneed het rotte tandvlees en schraapte dik-beslagen tongen. Om maats te helpen, die in hun kooi lagen te krimpen van koliek, zond meester Gijs een paar jongens naar het ruim, waar het leefde van de ratten, en als ze kwamen met zo'n zwarte knaap, dan slachtte hij de rat en legde het lillend vlees op de buik van de patiënt. Dat hielp, beweerde hij. Bij velen zette hij het mes in de aderen, want een ferme aderlating was volgens meester Gijs een remedie tegen elke kwaal. Hij riep gezonde maats om hun zieke makkers, die met stijve leden lagen, te wiegen in hun kooien. Beweging, zo leraarde de chirurgijn, was nodig tegen de verstijfde leden. De patiënten kermden en schreeuwden als de meester in hun kaken kerfde, ofschoon ze verre van kleinzerig waren. Hoofdpijn en hartkloppingen werden erger door het slingeren van de kooien. De maats met eerst lillend en later rottend rattevlees op het lijf leden nog zwaarder pijnen. Alleen de wijn, die elke zieke kreeg, bracht lafenis, maar helpen deed ook die niet.

Elke volgende dag waren de patiënten erger ziek en er vielen er steeds meer te kooi. Meester Gijs kende wel de probate middelen tegen scheurbuik: salade, peterselie, lepelkruid, appelsienen en citroenen. Maar die waren niet aan boord. De gedroogde vruchten en ingemaakte groenten uit de overheidsgamelle hielpen niets. Vers moesten ze zijn; men moest een haven aandoen om te fourageren. De Maagd voer echter midden op de wijde zeeën van het zuidelijk halfrond. De eerste haven, die men kon bezeilen was de Kaap, en dat was volgens het bestek nog weken varen.

De ronde, die Aart dagelijks maakte ter begeleiding van de chirurgijn, was thans niet louter een paskwil, voorgeschreven door de scheepswet. Hij zat bij de kooien, niet om klachten te ontvangen, maar om een bemoedigend woord te spreken tot de zieken. Toen de meester in het tandvlees van ouwe Bram kerfde en daarna de wonden bette met bijtend vitriool, hield hij diens hand vast. Ouwe Bram droeg zijn lijden dapper; zijn verweerde handen klemden als een schroef om die van Aart, opdat hij niet zou piepen van de pijn. Maar Bram had geen hoop dat de snijerij hem beter maken zou. 'Ik zie mijn oudje niet meer,' steunde hij. En toen Aart probeerde hem op te monteren, schudde hij het hoofd. 'Nee, stuurman, paai ouwe Bram maar niet. Haal liever de ziekentrooster. Ik moet me klaar maken voor de eeuwigheid.'

Ouwe Bram was een bejaarde gast; er waren ook kinderen zwaar ziek. Daar was Gerrit Dirksz, het kleine kereltje, dat tegen jonker Jacob had gekropen, toen die 'de kurken zak' gemaakt werd. Hij was een aardig ventje, met blauwe ogen en blond haar, opgetogen aan boord gekomen, omdat hij zo graag Indië, dat wonderlijke sprookjesland, wilde zien. Nu lag hij met bloedloop; zijn volle, rode wangen waren hol geworden; zijn ogen schitterden alleen nog van de koorts. 'Zou ik nu wel in Indië komen, stuurman?' vroeg hij op een morgen aan Aart, toen deze met de chirurgijn bij zijn kooi kwam. 'Welja,' troostte de stuurman, 'over een week ben je weer beter.'

Enkele dagen daarna had de Maagd de eerste dode. Het was een ruwe bootsgezel, die altijd onmatig had gegeten en gedronken, haringen verslond met huid en haar en gewoon was zijn vlees rauw op te kauwen. Behalve de oorlam, die als rantsoen gegeven werd, dronk hij veel brandewijn, die hij in zijn plunjezak aan boord gebracht had. In ijlende koortsen had hij de laatste dagen nog om drank geschreeuwd. 'Die kerel heeft zich doodgevreten en gezopen,' zei de chirurgijn.

In zijn kombaars gewikkeld, een zware ijzeren kogel aan zijn voeten, lag het lijk de morgen na het overlijden op het voordek. Schipper Eriksz zei de begrafenisformule op, terwijl al het volk dat niet te kooi lag, om hem heen stond. Twee maats namen het lichaam op en droegen het naar de fokkeschoot. 'Een, twee, drie, in Gods naam!' riep de schipper. Toen gleed het lijk in zee. Een zware plons. Een wild gespartel van een troep haaien, die reeds verscheidene dagen hadden opgezwommen met het schip. Het kielwater kleurde rood van bloed. Toen was het voorbij.

De baren zagen bleek. Dit was de eerste zeemansbegrafenis die zij beleefden. In het tussendek was de stemming zeer gedrukt. Men rouwde niet zozeer om de drinkebroer, die niemand mocht, maar velen maakten zich bezorgd, wie er zou volgen op deze eerste dode? Was het wel waar wat de chirurgijn zei, dat alleen zwelgers en zuipers aan scheurbuik stierven? Twee dagen later was er weer begrafenis en drie dagen daarna nog een. Een week na de eerste dode lagen er twee kombaarzen naast elkaar op het voordek, en ditmaal heerste er diepe ontroering. Ouwe Bram en de kleine Gerrit Dirksz waren op één dag gestorven. Ouwe Bram had zodra hij ziek werd reeds gezegd, dat hij zijn vrouw niet weer zou zien, maar kleine Gerrit had eergisteren nog hoop. En nu zou hij nooit komen in zijn sprookjesland.

Uit de grote bijbel, die de schipper in zijn sterke handen hield, las Eriksz van een ander sprookjesland. Van een zuivere rivier, klaar als kristal, voortkomende uit de troon van God, en van de boom des levens aan de andere zijde der rivier, die alle maanden vrucht droeg.

'En aldaar zal geen nacht zijn, en zij zullen geen kaars noch licht der zon van node hebben: want de Here God verlicht hen en zij zullen als koningen heersen in alle eeuwigheid.'

Aart stond terzijde. Hij neep zijn lippen op elkaar, zijn ogen waren vochtig. Dagelijks had hij gezeten naast de kooien van ouwe Bram en kleine Gerrit. Bram lag te steunen van de pijn; Gerrit was eens, terwijl hij naast hem zat, in ijlende koorts wild opgevlogen, omdat hij meende dat alle duivels van de hel hem wilden grijpen. Maar gisteren had Bram geen pijn en Gerrit geen angst meer. Bram knikte, toen de ziekentrooster voorlas: 'Alzo lief heeft God de wereld gehad, dat Hij Zijn eniggeboren Zoon gezonden heeft, opdat een ieder die in Hem gelooft, niet verderve, maar eeuwig leve hebbe...' En Gerrit had aan Aart gevraagd met een zwakke, haast gebroken stem: 'Gelooft u ook niet, stuurman, dat de hemel nog veel mooier is dan Indië?'

Bram en Gerrit hadden het nu goed. Hoe zou het zijn met hem, Aart, als hij eens opgeroepen werd? Wist hij zeker dat zijn zonden verzoend waren en dat hij naar de hemel gaan zou? Nog was hij gezond. Maar er waren nu in één week vijf doden op de Maagd, er lagen meer dan vijftig zieken in de kooien, en de ziekentrooster had vanmorgen weer bij vier man de gebeden van de stervenden gelezen. Het genezend kruid, dat groeide aan de Kaap, was zeker nog op veertien dagen afstands. En de ziekte spaarde niemand, de jongen noch de ouden, sterken noch zwakken, de leden van de overheid zomin als het scheepsvolk, dat in het bekrompen tussendek moest huizen en de gewone scheepskost at. Bootsman Teun, sterk als een beer, lag reeds een week te kooi, stijf als een deur en soms brullende van pijn. En de eerste stuurman lag met roetzwart tandvlees en zijn tanden waren uitgevallen. Hoevelen zouden sterven vóór de Kaap? Welke zekerheid had hij zelf, dat hij die haven levend halen zou? De hemel was schoon. Maar de hel was duizendmaal verschrikkelijker dan het tussendek vol scheurbuiklijders... De woorden, die de schipper uit de Bijbel las, gingen Aart voorbij.

Er werd gezongen:

Gelijk het gras is ons kortstondig leven...

Aart zong mee. Droef klonk de eerste helft van het vers. Blijmoedig volgde:

Maar 's Heren gunst zal over die Hem vrezen

In eeuwigheid altoos dezelfde wezen...

Aart vermande zich. Waartoe te tobben of te vrezen? Gods gunst is groot in het leven en in het sterven. Hij kan bewaren voor ziekte en dood en Hij kan troosten in ziekte en dood. Als je je vertrouwen op Hem stelt kun je rustig leven, ook op een schip vol zieken, waar dagelijks makkers over de fokkeschoot gaan.

Na afloop der begrafenis liep Aart van het voordek naar het opperdek om de log te meten en de zon te schieten. Achthonderd mijlen was, naar zijn bestek, de afstand naar de Kaap.

Aart klom naar het kraaiennest en tuurde scherp vooruit. De avond zou gauw vallen. De zon stond laag in het westen; haar schuine stralen belichtten de oosterkim, die als een fijne lijn lag tussen lucht en water. Aart zocht naar een karteling in die lijn, naar bergen, naar de Tafelberg. Volgens het gegist bestek stonden ze op het land. Als het bestek geklopt had, lagen ze al in de Tafelbaai. Maar ze lagen er niet; er was geen berg, er was geen spoor van land te ontdekken. Het zou toch niet lang meer duren, vertrouwde Aart. 'Let scherp op,' zei hij tot de uitkijk. 'We moeten vannacht de Kaap bezeilen. Als het te donker wezen mocht om land te zien, luister dan of je de branding van de kust soms hoort.'

'We komen er vannacht niet, stuur,' antwoordde de matroos.

'Hoe weet je dat?' vroeg Aart.

'Dit is mijn tweede reis naar Indië. Met Heemskerk ben ik er geweest. Toen we de Kaap naderden, zagen we een paar dagen tevoren wierpollen in het water en vlogen er duiven om ons schip.'

Aart keek over de verschansing naar de golven; het water was glashelder. Hij zag rondom; geen vogel was te zien. 'Wat toen zo was, hoeft nu niet zo te zijn,' antwoordde hij aan de matroos. Maar in zijn hut het journaal bijwerkend, was hij verdrietig. Het bestek kon zeer goed mis zijn. In vijf weken had hij zijn gissingen niet kunnen toetsen. Kompas en log waren na de Abrolhoz de enige middelen geweest om de lengte te bepalen. Wie zou zeggen hoeveel het gegist behoud door drift en stroom verschilde van de werkelijkheid?

Na de eerste wacht ging Aart naar kooi, maar hij kon niet slapen. Zijn oren spitsten zich op elk geluid. Kwam er uit de mastkorf nog geen roep: 'Land in 't zicht!' Hoorde hij misschien de branding ruisen? Alles bleef stil. Hij hoorde alleen op de kampanje de kalme stap van schipper Eriksz die wacht liep omdat de eerste stuurman ziek geworden en gestorven was. Het water gorgelde bij het roer; het tuig steunde onder de kalme bries. Soms hoorde hij het kreunen van een zieke. Geen land! Het vloog Aart aan. Ze zouden morgen nog in volle zee zijn en misschien overmorgen ook nog, en daarna weer, wie weet hoe lang. Er zouden weer begrafenissen zijn, zoals er deze weken bijna dagelijks begrafenissen waren. De baas-timmerman was over de fokkeschoot gegaan en de eerste stuurman en hoeveel bootsgezellen? In het journaal stonden hun namen alle opgetekend, maar uit zijn hoofd wist Aart niet eens wie het er allemaal waren. Dit zou een mooie reis zijn, had hij tot Klaartje gezegd, een prachtreis. Het was een vreselijke reis. Waarom was hij hem toch begonnen?

Aart lag lang wakker, steeds wachtend op een teken dat de Kaap dichtbij was. En toen... toen was de Kaap daar. Hij zag de Tafelberg met witte wolken op de top. De Maagd lag midden in de baai geankerd. Bruine kerels roeiden aan. Ze klauterden de valreep op met grote manden groenten op de nek. Aart greep zo'n mand en ging er mee naar het tussendek. Hij deelde salade uit, aan elke zieke een krop. Zij aten rauwe sla. En ziet, zij werden beter. Geen enkele zieke kermde of kreunde meer. Niet één bleef langer in zijn kooi. De ernstige patiënten, wie de dood daareven nog op het gezicht getekend stond en die geen lid verroeren konden, sprongen uit hun hangmat zodra zij de sla gegeten hadden. Aart ging naar het dek om een nieuwe mand vol verse sla te halen...

Toen werd de scheepsbel klingelend geluid, 't Was 'overal' en Aart lag in zijn kooi. Hij sprong er uit en liep met haast naar boven. Het schip voer nog in volle zee. 'Nog niets ontdekt?' vroeg hij aan de uitkijk.

'Niets,' luidde het antwoord. 'Geen land, geen vogels en geen wier.' Glashelder was het water en leeg de lucht en op de kim viel in het ijle ochtendlicht geen spoor van land te ontdekken. Met meester Gijs deed Aart de dagelijkse ronde langs de zieken. Er waren er die kermden van pijn. Anderen lagen stil, zij misten de kracht een hand op te heffen en konden hun ogen amper open doen. Er waren er ook die streden met de dood.

Ze kwamen in het logies van de adelborsten.

'Vandaag aan land, stuur?' vroeg een uitgeteerde jongen, en in die vraag lag al zijn hoop op leven uitgedrukt.

Aart kon niet zeggen: ja. 'Ik weet het niet, Jaap,' moest hij bekennen.

Schreiend viel Jacob Mossel achterover. 'Als je morgen groente krijgt, haal je het nog wel,' had gisteren de chirurgijn gezegd. Nu kwam die groente niet en dus...

Het kropte in Aarts keel bij het zien van deze ellende. Gister had hij tot de maats gezegd: 'Nog veertig mijl, mannen. Vannacht, morgen op zijn allerlaatst, dan zijn we aan de Kaap.' Nu was hun gisteren opgewekte hoop op leven weer verdoft. Hij had hen met een ijdele hoop gepaaid.

Met schipper Eriksz besprak hij het bestek. Ze zetten het vijftig mijl terug, op hoop dat het zo kloppen zou.

Die avond waren deze vijftig mijl verzeild en nog was er geen land te zien. Het bestek werd nóg eens vijftig mijl teruggezet. Een nieuwe nacht ging in. In het tussendek las de ziekentrooster de gebeden voor de stervenden bij Jacob Mossel. Aart Wessels lag te woelen in zijn kooi.

Hij had die nacht de derde waak. Kwart voor vier werd hij gewekt. Hij ging naar de boegspriet om te zien of hij in het matte maanlicht iets ontdekken kon, of hij wellicht het ruisen van een verre branding hoorde. Maar hij zag of hoorde niets. Hij hoorde alleen het kreunen van de zieken en het snikken van een jongen in doodsnood. Dat was Jacob Mossel. Aart ging naar omlaag. Hij zocht de kooi van jonker Jacob. De jongen schreide hartstochtelijk. 'Ik ben zo bang,' kreet hij. 'Ik ben zo bang.'

Aart mocht de jonker niet; hij was hem te pedant. Dat voorstaan op zijn vaders geld en op zijn mooie kleren... Hij had zich verkneuterd, toen bootsman Teun hem dwong tot zwabberen en schipper Eriksz hem op zijn beklag de wind van voren gaf. Hij had geschaterd, toen de praalhans op het feest bij de Berlinga's 'de kurken zak' gemaakt werd. Maar nu was alle branie van Jacob afgevallen. Hij was geen praalhans meer, maar een kind dat zwaar leed en bang was te sterven.

Aart nam zijn hand.

De jongen kauwde op zijn tong van pijn. 'Is er... is er nog geen land in 't zicht?' vroeg hij met schorre stem.

Aart schudde het hoofd. Hij wou dat hij het schip naar het land kon duwen.

De jongen schreide en Aart zat hulpeloos aan het bed. Zou hij de ziekentrooster roepen? Die was er gisteren al geweest en Jacob was er niet geruster door geworden. Hij moest zelf met de jongen praten. 'Jaap,' ving hij aarzelend aan, 'als het eens mis met je zou gaan, dan hoeft dat immers nog niet erg te wezen. De Here Jezus gaf Zijn leven voor ieder, die in Hem gelooft. En je gelooft toch, Jacob?'

De jongen knikte. 'Ja, ja, dat wel... Maar... ik ben zo'n trotse en verwaande kwast.' Hij duwde zijn hoofd in het kussen.

'Kerel,' riep Aart blij, 'nu ben je juist waar je wezen moet. Als je jezelf een heilig boontje vond, dan was het mis. Voor een verwaande kwast die om vergeving vraagt is er vergeving. Als God je roept heeft Hij een plaats in de hemel voor je klaar.'

Jacob hief zijn hoofd weer op. 'Zou het?' vroeg hij ongelovig.

'Vast en zeker!' gaf Aart antwoord.

'U bent zo goed voor mij, stuurman, zo vriendelijk. Ik heb dit niet verdiend.'

'Ik ben niet goed,' zei Aart. 'Ik niet. Maar God is goed. Ook voor jou, Jacob.'

De zieke staarde voor zich uit. 'Ja,' zei hij. 'God is goed, ook voor mij... Maar ik zou nog zo graag wat willen leven, stuurman, en dan anders leven dan tot nu toe, anders jegens de maats bedoel ik. Zou ik de Kaap nog halen, stuurman?'

'Wie weet,' zei Aart daarop, 'wie weet?...' Meer durfde hij niet zeggen. Gisteren had hij gezegd dat ze die dag vast land bezeilen zouden. Hij durfde Jacob niet nog eens vleien met een ijdele hoop. Hij ging naar het dek en wachtte op het krieken van de morgen. Misschien, als de zon opging, dat er dan eindelijk land in het zicht zou zijn. Hij bad er om. Doch toen het licht werd zag hij hetzelfde als gisteren en eergisteren en zoveel maanden reeds: lucht en water. Geen wier, geen vogels, geen schemerende kust... Ofschoon de morgen fris was, drong het zweet Aart uit alle poriën. Hoe stond het toch met zijn bestek? Al vier keer was het wat de lengte aangaat vijftig mijl teruggezet; straks moest dat voor de vijfde maal gebeuren. Zou het soms mogelijk zijn dat ze in de breedte mis gemeten hadden? Waren zij de Kaap reeds gepasseerd en hadden ze nu de oneindigheid van de Indische oceaan voor de boeg? Dan zou het maanden duren eer ze land bereikten. Maar hij had trouw en met nauwkeurigheid de zon geschoten met de jacobsstaf: drieëndertig graden zuiderbreedte, was zijn laatste peiling. Ze moesten zo de Kaap bezeilen.

Weer praatte hij met Eriksz. Zij overlegden samen over alles sinds de eerste stuurman dood was. De schipper begon nu ook te twijfelen aan de breedtemeting. De koers werd naar noordoost verlegd. Aart had geen rust in de kajuit. Ook buiten zijn wacht zat hij elk ogenblik in het kraaiennest om beter uit te kunnen kijken. Geen land doemde echter op, geen vogels vlogen boven zee, geen wier dreef op het water. En in het tussendek woedde de ziekte al heviger. Die dag ging weer een maat in zijn kombaars gewikkeld over de fokkeschoot in zee. 'Een, twee, drie, in Gods naam...' Het werd een zeer bekende, sombere spreuk, die de zieken huiveren deed als zij in hun kooi de stem van schipper Eriksz hoorden. Wanneer wordt dit van mij gezegd? vroeg ieder zich af. Morgen, overmorgen?...

Jacob Mossel leefde nog en hij klampte zich aan het leven vast. Aart kon niet bij zijn kooi komen, of hij keek hem vragend aan. Nog geen land? stond in zijn hunkerende ogen. Aart ontweek zijn blik. Hij was zelf zo wanhopig. Land kwam er toch niet, kwam er nooit, geloofde hij.

Op een middag toen de overheid aan het noenmaal zat — de kring in de kajuit was klein geworden sinds de eerste stuurman overleden was en de twee kooplieden ziek lagen — vloog een maat de trappen af en smeet de kajuitsdeur open. Hij had niet geklopt! hij nam zijn muts niet af. 'Vogels gezien! Kaapse duiven! En er is wier in het water!' schreeuwde hij de schipper toe.

Alle officieren vlogen overeind. Aart sprong de steile trappen op, rende naar het dek, boog zich ver over de verschansing. Daar dreven grote pollen wier en om de mast vlogen vogels, grauw gespikkeld: Kaapse duiven. De haven was niet ver af.

'Zuidoost!' gaf Eriksz aan als koers. Hij was thans zeker dat de breedte goed gemeten was.

Vóór de avond was de Tafelberg in zicht, 's Nachts lieten zij het anker vallen in de baai van Kaap de Goede Hoop. Bij het eerste krieken van de morgen roeide Aart met de boot naar de wal. De Hottentotten wilden met genoegen ruilen. Voor ijzeren gereedschap konden de witmensen zoveel groenten van hen krijgen als zij maar begeerden. Grote manden vol salade, postelein en lepelkruid droegen zij in Aarts boot, die daarmee ijlings naar het schip terugvoer. Iedere maat, die nog ter been was, hielp de kok bij het wassen en bereiden van de groenten. Aart bracht een schotel postelein naar Jacob Mossel. 'Hier eet! Nu word je beter!' riep hij juichend.

De zieke was te zwak om een lepel naar de mond te brengen. Aart moest hem voeren als een zuigeling. 'Zou het, stuurman...,' vroeg Jacob met zwakke stem. 'Zou ik hiervan beter kunnen worden?' Hij durfde het ternauwernood geloven.

'Als God het wil,' antwoordde Aart ernstig.

De volgende morgen deed Aart zijn dagelijkse ronde met de chirurgijn en nu was het een vreugde bij de zieken langs te gaan. Doffe ogen straalden weer. Jacob Mossel zat zowaar reeds rechtop in zijn bed. 'Stuur,' riep hij vrolijk, 'met drie dagen zwabber ik alleen het dek!'

Dat was wat veel gezegd. Maar na drie dagen zat hij in de zon op de kampanje, binnen een week wandelden de zieken door de tuinen aan de voet van de Tafelberg, en toen, veertien dagen na aankomst, de Maagd de Kaap verliet, zat Jacob Mossel op de bramra van de grote mast.

De ziekenboeg was leeg, geen maat lag meer in 't tussendek te kooi, en niemand, die de kwieke kerels zag werken aan de zeilen, zou kunnen denken dat dit schip twee weken tevoren met een stel wrakke schepelingen aan de Kaap was aangekomen.

11 Wij varen in het gebied der brave westenwinden

De weken aan de Kaap waren benut om duchtig te verversen. Kisten vol appelsienen en citroenen stonden in 't victalieruim toen de Maagd de Tafelbaai uitzeilde, en alle watervaten waren tot de stop gevuld. Zo zouden ze een tijdlang kunnen varen zonder gevaar voor scheurbuik of voor het rode melesoen. Maar deze voorzorgen waren ook hard nodig, want het kwaadste deel van de reis lag voor de boeg. Hoe lang hadden Houtman en de zijnen niet gesukkeld om van de Kaap naar Madagascar en vandaar naar Indië te komen? Voortdurend waren wind en stroom tegen geweest. Op verscheidene dagen was hun behoud niet groter dan één knoop in het uur, en bij volkomen blakte waren zij door de stroom dikwijls teruggezet, zodat het behoud van de ene dag door het verlies van de andere weer werd te niet gedaan. Het zou verscheiden maanden kunnen duren eer de Maagd weer in een haven kwam.

Aart, thans aangesteld tot eerste stuurman in plaats van de overledene, liep op de eerste zeildag na de Kaap peinzend op de kampanje heen en weer. Dezelfde westenwind, die hen van Amerika naar de Kaap gedreven had, woei nog. Het was hier koel. Zij moesten op deze breedte kunnen blijven varen in plaats van, naar het noorden koersend, weer in de hitte van de tropen te geraken en in de passaatstroom, die Houtman en al degenen, die na hem naar Indië waren gezeild zo geducht had gehinderd. Zouden ze niet op deze breedte kunnen blijven zeilen en het misschien zelfs nog wat hoger zoeken? Op de vaart van Holland naar de Kaap maakte men immers ook een omweg om van wind en stroom te kunnen profiteren?

'Als we,' stelde hij aan schipper Eriksz voor, 'eens op deze breedte naar het oosten koersten tot de lengte van Straat Soenda. Dan lopen we de passaatstroom mis en houden we misschien de westenwinden in de rug.'

De schipper krabde zich achter de oren. Hij zocht de kaarten van de zuidelijke zeeën op. Niets stelligs stond daarop getekend. Alleen een aantal vage lijnen. Daar moest het Zuidland liggen, het grote onbekende continent dat zich ten zuiden van Amerika, Afrika en Azië uitstrekken moest, naar alle geografen meenden. Hij staarde op de kaart.

'Misschien ontdekken we het Zuidland,' zei Aart met schitterende ogen.

De schipper gromde in zijn baard. 'Voorlopig maken we meer kans dat we er op stranden,' gaf hij antwoord. 'Er zit een lelijk risico in varen in dat onverkend gebied.'

'Lang tobben tegen de passaat en in de stilte van de Linie is ook riskant,' meende Aart.

Dit gaf de schipper toe. Na wat hij aan de andere zijde van de Kaap beleefd had, zou hij niet graag een nieuwe epidemie van scheurbuik of van het rode melesoen aan boord hebben. Indien het erg lang tobben werd met tegenstroom en stilte zouden ziekten zijn bemanning zozeer kunnen teisteren dat ze het schip niet eens naar Bantam konden brengen. En als er op hoge zuiderbreedte een goede zeilgelegenheid naar Indië was zou dit niet alleen voor deze reis profijt betekenen, maar van onberekenbare waarde voor de Compagnie zijn.

'Vooruit,' zei hij. 'Wij wagen het. Misschien ontdekken we een betere weg naar de Oost. Maar dan zoeken we het nog wat hogerop.'

'Zuidoost voor!' gaf de schipper aan de wacht op. De zeilen moesten worden bijgebrast.

Het scheepsvolk keek vreemd op bij deze order. Houtman en alle Hollanders, die na hem naar Indië voeren, hadden na de Kaap noordoost gezeild. Maar zij verzoenden zich gemakkelijk met de schikking van de schipper. Op hoge zuiderbreedte zou het koel zijn, beter varen dan in de hitte van de tropen. En elke nieuwe koers was welkom sinds ze wisten wat andere Oostinjevaarders geleden hadden op de oversteek van Madagascar naar Sumatra en Java. Zij zeilden zuidoost tot op veertig graden en legden daarna oost voor.

Intussen trof schipper Eriksz maatregelen tegen onverhoedse ontmoetingen. Hij zette een dubbele wacht in het kraaiennest. Als er geen maan was werden 's nachts de marszeilen gerold, opdat het schip in geen geval met veel vaart op rotsen lopen kon.

Er doemden echter nergens rotsen op en nooit ontdekte de uitkijk van zijn post een branding, die op de aanwezigheid van blinde klippen duidde; en er stonden waarlijk vaste westenwinden. Alleen was er dikwijls een overmaat van wind. Harde stokers joegen hen voort en in dit gebied van louter water, waar geen enkele kust de drift van de golven stuitte, was de zee zeer ruw. De Maagd werd braaf gewiegd en de kok had dikwijls grote moeite zijn kommaliewant voor breken te bewaren en bij het hevige slingeren de pannen op het vuur te houden.

Op een dag gebeurde het dat jonker Jacob eten halen moest. Hij stond in de kombuis met een grote pan met erwten in de handen, toen een onverhoedse schuiver hem van de benen wierp. Dat Jacob viel was heel niet erg, maar de raasdonders kwamen allemaal in het vuur en in de as terecht. En dat was weinig minder dan een ramp. Want Janmaat droeg geduldig alle ontberingen van de zware reis maar als er op de tijd van het schaft geen eten was, dan werd hij woest. Een caeck barstte boven de arme Jacob los, toen hij bij zijn bak kwam met de boodschap dat het eten weg was. Hij werd stijf gevloekt.

Stuurman Aart sprong voor de arme jonker in de bres. Hij gebood dat er extra kaak en een hartige pekelharing verstrekt zouden worden, in plaats van het verspilde maal. En toen de maats hun honger konden stillen werd Jacob weer in genade aangenomen. Vier weken bleven zij op veertig graden zuiderbreedte oostwaarts varen. In al die tijd was van klippen of rotsen geen schijn of schaduw ooit ontdekt. De Maagd was heengehuppeld over al de vage lijnen van de kaart, waar de geografen land vermoedden. Het Zuidland lag blijkbaar op hoger zuiderbreedte dan de geografen dachten.

Eriksz en Aart begonnen te overleggen of het geen tijd werd noord-op te koersen. Het bestek wees, naar het log gemeten, tachtig graden oosterlengte en Straat Soenda lag op honderdvijf. Daarnaar gerekend konden ze dus nog best een poos in het gebied der westenwinden blijven. Maar klopte het bestek? Bij de Kaap was het driehonderd mijlen mis geweest, en nu hadden ze in vier volle weken geen gelegenheid gehad hun gissingen te toetsen, terwijl ze voeren op een zee, waar de kracht en richting van de stromen hun volkomen onbekend waren. Noordoost, was de uitkomst van het overleg. Noordoost tot dertig graden zuiderbreedte en dan weer oost, totdat ze op omstreeks honderd graden oosterlengte stonden. Daarna naar het noorden om Straat Soenda op te zoeken.

Zo koerste de Maagd naar het noordoosten totdat ze op dertig graden zuiderbreedte lagen. De wind flauwde af en het werd minder koud. Niet onplezierig voor de maats, die dag aan dag bij kil weer en overslaande zeeën hadden wacht gelopen. Vijfennegentig graden oosterlengte wees het gegist bestek toen in een kalme nacht Aart wacht liep. De wind kwam nog steeds achterin. De Maagd dreef rustig voort met volle zeilen. Zeil minderen des nachts had men maar opgegeven, sinds alle lijnen op de kaart die land aanwezen loos alarm gebleken waren en ze uit het gebied der ruwe winden waren. Op deze breedte kon men blijkbaar varen zo men wou.

Aart stond te kijken naar de sterren. Een andere hemel was het hier dan thuis. Vreemde sterrenbeelden stonden aan de lucht. Maar boven deze sterren woonde toch dezelfde God. Die zag hem hier zo goed als Hij hem had gezien, toen hij in de Westerkerk zijn christelijk geloof beleed. En deze God zag Klaartje ook. Een halve wereld lag er tussen hen, maar in het geloof en in hun liefde bleven zij nauw aan elkaar verbonden. Het is in het vaderland nu middag, bedacht Aart. Klaartje zal zitten naaien in de keuken van joffer Ham. Misschien naait ze aan haar uitzet. Maar zeker denkt ze aan mij. Dromerig leunde hij over de verschansing. Een glimlach speelde om zijn mond. Hoever ze ook van elkaar verwijderd waren, toch waren hij en Klaartje één.

Opeens spitste Aart de oren. Wat voor geruis vernam hij? Sneed het schip met meer vaart door het water en buisde het zo bij de boeg? Maar de wind flauwde eer af dan dat hij aanzwol en zij voeren rustig. Het was wat anders, dit geluid. Aart luisterde met de hand aan de oorschelp en tuurde scherp vooruit. Dáár hoorde hij het geruis. En nu ontwaarde hij ook een witte streep in het zwarte water. Branding!

'Door de wind!' schalde zijn bevel.

De maats, opgeschrikt uit kalme rust, vlogen naar de vallen om de zeilen door te halen. De roerganger vocht met de kolderstok. Scherp aan de wind scheerde de Maagd langs een reeks klippen, waar rondom schuim woelde. Het schip was aan het gevaar ontsnapt.

Aan stuurboord bleef een vage witte lijn te zien. Blijkbaar was daar een langgerekte kust. Het Zuidland! Zij hadden het ontdekt! Aart liet de Maagd ruim uit de wal houden en koerste noord ten oosten. Doch nauwelijks had het schip een glas in deze koers gezeild, of er ruiste alwéér een branding voor de boeg en Aart ontdekte een nieuwe schuimstreep.

'Door de wind!' gaf hij opnieuw bevel.

Het schip was nu op tegenkoers. Aart liet het onder klein zeil lopen. Hij voer liever een eind terug dan dat hij bij nacht in de buurt van rotsen bleef.

Toen meldde de uitkijk voor de derde maal een branding voor de boeg.

Nu kreeg Aart het benauwd. Na weken lang op een onmetelijke en onpeilbaar diepe oceaan gezeild te hebben, was de Maagd opeens in een doolhof van klippen beland. Hij riep de schipper.

Die zag met schrik het witte schuim aan alle kanten om het schip. Dat was geen zeilen hier bij nacht. 'Anker uit!' beval hij.

De kabel rolde van het spil. Het anker zonk in een grondeloze diepte weg, zonder houvast te vinden. Het schip dreef op de branding aan, die wild om zwarte klippen bruiste. Slechts enkele vamen zaten nog op het windas. Was er geen ankergrond? Toen trilde een schok door het schip. Het anker rukte aan zijn kabel, doch slipte even snel weer los. Er volgde een tweede ruk. Nu hield het anker. De Maagd zwaaide om en bleef liggen op honderd meter van de branding.

Bij het dagen van de morgen kon men de toestand overzien. In het oosten strekte zich een hoge, langgerekte kust van kale rotsen uit. Daarvóór lag een menigte van riffen en van klippen, waartussen de Maagd verzeild geraakt was. Een wilde branding schuimde aan alle kanten.

'Dat is op het nippertje goed gegaan, Aart,' zei schipper Eriksz, terwijl hij met bezorgde blik de toestand opnam.

Sinds het schip voor anker lag dacht Aart aan geen gevaar meer. 'Wij hebben het Zuidland gevonden!' riep hij opgetogen uit. 'Het onbekende Zuidland, dat nog veel rijker wezen moet dan Indië!'

De schipper gromde. Het ging hem meer aan het hart of hij zijn schip veilig van tussen de riffen en klippen weg zou kunnen krijgen, dan dat hij zich op dit moment bekommerde om de ontdekking van het Zuidland.

Aart had al een uitweg uit het slop gevonden. 'Ginds,' wees hij naar een kalme ruimte tussen de wilde branding. 'Dat gat is meer dan groot genoeg voor ons.' Meteen reed hij zijn stokpaardje weer. 'Schipper, denk eens aan wat wij gevonden hebben: het Zuidland, een nieuwe wereld!'

Eriksz keek naar de kale rotsen. 'Erg rijk ziet het er daar niet uit,' bromde hij.

'Dat is de buitenkant,' antwoordde Aart geestdriftig. 'Onze duinen zijn ook kaal. Maar achter die duinen ligt het vette Holland. Wij moeten aan wal gaan om het land te onderzoeken.'

'Dat kan niet,' schudde Eriksz het hoofd. 'De branding is veel te wild.'

'We kunnen het toch proberen,' meende Aart. 'Laat ons het proberen, schipper. Mag ik de boot?'

"t Wordt niets,' hield schipper Eriksz vol. 'Het is spelen met je leven.'

Maar Aart hield aan en omdat op dit ogenblik de wind ongunstig was om door de opening tussen de riffen naar het ruime sop te koersen, zodat de Maagd voorlopig toch moest blijven liggen waar ze lag, gaf Eriksz toe. Als Aart vrijwilligers kon vinden voor zijn avontuur, mocht hij gaan. 'Maar wees voorzichtig,' waarschuwde de schipper, 'en zorg dat je voor de avond weer terug bent.'

Vrijwilligers waren er onder de jonge maats in overvloed. De boot ging uit. Aart stond aan het roer. Ze roeiden naar de kust. Schipper Eriksz had echter goed gezien. Er stond zo'n wilde branding en daarachter rezen de rotsen zo loodrecht uit het water op, dat er van een landing niets kon komen. Aart liet een heel eind langs de kust roeien. Misschien was er ergens een riviermond, die hun gelegenheid gaf aan land te komen. Maar nergens werd de barre rotskust onderbroken. Hij vond alleen een plaats, waar de kust naar achter boog en zo een kleine baai gevormd werd, in welke de branding iets minder wild dan elders brulde. Daar stuurde hij op aan.

Aart had de kracht der branding onderschat. Ze greep de boot, zodat hij haar amper recht kon houden. De wilde golven sloegen enkele roeiers de riemen uit de handen. En al woester werd de zee. Het ging verkeerd, wanneer hij door zou zetten. Maar zou het niet verkeerd gaan, als hij het opgaf? Kon hij zwenken midden in de branding? Elke aarzeling zou thans noodlottig zijn, besefte Aart. Hij moest er door.

'Haal òp... gelijk!' commandeerde hij. 'Een... twee.'

De roeiers bogen zich over hun riemen. Zij trokken door met strak gespannen ruggen. De boot danste op de wilde golven, die brullend binnenboord sprongen.

Het water spoelde Aart over de voeten. Het klom tot aan zijn enkels, tot zijn knieën. De roeiers zaten in het water. De boot was half gezonken.

Maar Aart hield vol en zijn roeiers zetten door. De boot sneed door de witte wieling. Aart zette haar op een smal, zandig strand. Hij sprong aan wal. Zijn roeiers waren te uitgeput om hem onmiddellijk te volgen. Hij moest hen helpen aan land te stappen.

Een ogenblik van rust hergaf aan de jonge kerels gauw de krachten. Enkele van de maats beklommen met Aart de rotsen, terwijl de anderen de boot wat hoger op het strand sleepten, opdat ze veilig wezen zou wanneer de vloed opkwam.

Aarts hart klopte bij het klimmen. Nu was hij op het Zuidland, het grote, onbekende, onmetelijk rijke continent, waar alle geografen over schreven. Een sprookjesland!

Van een rotstop kon hij de omtrek overzien tot aan de horizon. Een dorre en kale vlakte. Was dat nu het schone Zuidland? Op de rotsige bodem groeiden slechts wat armetierige planten. Geen spoor van mens of dier.

Aart wou graag verder. Achter deze dorre vlakte zou stellig het rijke land zijn. Maar dit was geen onderneming voor een dag. Met zo'n landtocht zouden weken zijn gemoeid. En schipper Eriksz had geboden dat hij heden weer terug moest zijn.

Toch wilde Aart zo niet teruggaan. Er moest een herinnering blijven aan hun ontmoeting met het Zuidland. In de sloep was een oud tinnen bord. Op de bodem kerfde Aart met zijn mes: 'Op heden de 3de April 1609 zijn hier aan wal geweest twaalf mannen van het Compagniesschip 'Maagd van Enkhuysen', schipper Barent Eriksz.'

Het monogram van de V.O.C. kerfde hij eronder.

Met het bord klom Aart weer bovenop de rots. Daar zocht hij grote stenen en stapelde ze op elkaar. Tussen enkele zware stenen klemde hij het bord, zodat het een medaillon leek in een monument.

Toen schoven ze de boot weer in het water en een ogenblik later dansten zij opnieuw in de branding. De tocht terug was nog moeilijker dan die naar de wal. Ze werden telkens achteruitgeworpen door de brekers. De boot sloeg zo vol dat de roeiers tot de doften in het water zaten. Toen ze eindelijk langszij het schip lagen, hadden ze geen kracht meer om aan boord te klimmen. Ze moesten door hun makkers opgehesen worden. En toen Aart op 's schippers vraag vertellen moest hoezeer het land hem had teleurgesteld, krulde een meewarig lachje Eriksz' lippen. 'Je hebt je er te veel van voorgesteld, m'n jongen,' zei hij.

De schipper was intussen reeds begonnen om de ontdekte kust in kaart te brengen. Elk Compagniesschip moest karteren, wanneer het een onbekende kust ontdekte, en in dit geval was er een bijzondere reden voor het maken van een goede kaart. Ook Aart moest tekeningen maken. Wanneer de koers op hoge zuiderbreedte meer gezeild zou worden, zou een goede kaart een baken zijn.

In de tijd dat de Maagd voor anker lag bracht Aart al de klippen en de riffen in kaart, en nadat het schip bij draaien van de wind het open water weer gevonden had, bleef hij tekenen want zij hielden de kust, die eerst noord liep en daarna zelfs noordwest, lang in het zicht. Pas op de derde dag boog de kustlijn naar het oosten en raakten zij haar kwijt.

De Maagd voer recht naar het noorden in de verwachting dat daaromtrent Straat Soenda liggen zou.

Zij konden merken dat ze nu de tropen naderden. Het werd geleidelijk warmer en de wind flauwde al meer af. Maar de stroom was gunstig. Zij maakten nog een redelijk behoud.

Toen zij een week de noordelijke koers en zelfs noordwest gevaren hadden en Eriksz en Aart in twijfel raakten of ze niet wat meer oost aan moesten houden, meldde de uitkijk: 'Schip over bakboordsboeg!'

Het gaf beweging op de Maagd. Dit was het eerste zeil dat zij ontmoetten, nadat ze van de Kaap vertrokken waren. De mannen drongen op het dek bijeen en tuurden naar het verre schip. Was het een Portugese kraak en zou het vechten worden? De konstabel liet zijn mannetjes al kruit en kogels halen en de luiken opendoen. Maar midden onder dat werk riep hij hen weer terug. 'Laat maar, het is een landsman!' Aan dek was de tuigage van een Hollands schip verkend. Het voer dwars op hun koers naar het oosten.

Men bleef nieuwsgierig turen. Was het een schip van de eigen vloot, één van de schepen, die ze in de stormen bij de Linie uit het oog verloren hadden en sedert nimmer weergezien? Zij dachten dat zij door de zuidelijke koers te nemen een snelle reis gemaakt hadden, maar dan had dit schip het ook kwiek gedaan. De ander draaide bij en naderde.

'Het is de Gouden Engel!' riep schipper Eriksz uit, 'de Gouden Engel van de voorjaarsvloot.'

Hij hield dicht op de Engel aan en liet dan ruimen, zodat zij, bijkans boord aan boord varend, elkaar konden praaien.

'Hebben jullie water?' werd er van het andere schip geroepen.

Er was water genoeg op de Maagd. Verscheiden vaten waren zelfs nog vol. Nu de overtocht zo snel en in de koelte was volbracht, was van de watervoorraad, die aan de Kaap was ingenomen, de helft nog niet verbruikt.

'Geef ons dan wat, want wij vergaan van dorst.'

'Stuur maar een boot,' riep schipper Eriksz.

'Geen volk,' kwam het antwoord. 'Haast allen ziek of dood.'

Was het daar zo gesteld? De schipper liet direct de boot langszij trekken en een paar volle watervaten daarin zakken. Aart roeide haar met een ploeg matrozen over. Hij klom naar het dek van de Gouden Engel. 'Hijs op!' wou hij tegen het volk daar zeggen, maar de woorden bestierven op zijn lippen, toen hij de schepelingen zag. 'Nee, niet nodig,' wees hij hen af. En hij riep zijn eigen mannen om de vaten op te hijsen.

De maats van de Gouden Engel waren wrakken, mager als brandhout, met holle wangen en diepliggende ogen, te zwak haast om te staan. Het was onbegrijpelijk dat dit handjevol verzwakte mannen het schip nog zeilend had gehouden.

Een man van de Maagd sloeg de stop uit een vat. Die van de Gouden Engel stonden er bij met kroezen en kannen. 'Drink maar!' zei bootsman Teun.

Zij dronken niet. Ze droegen het eerste water naar het tussendek. Aart begreep en ging mee, een grote kan vol zuiver water voor de zieken dragend. Toen hij zijn hoofd onder de luiken stak, deinsde hij terug. Zo'n vreselijke lucht had hij nog nooit geroken.

'Het rood melesoen,' fluisterde een man van de Gouden Engel hem in. 'Tot de Kaap voeren wij gelukkig. Twee doden en een stuk of twaalf zieken. Daarna begon de ellende. Tegenwind en tegenstroom. Soms vele dagen stilte, waarbij de stroom ons achteruit zette. Een half jaar hebben we getobd over deze oversteek. Drie maanden geleden is het water streng gerantsoeneerd. Sinds vier weken drinken we alleen maar stinkend drab. We zijn er allemaal ziek van geworden. De laatste weken wordt het aantal sterfgevallen hoog, dertig in veertien dagen en er liggen nu verscheidenen op sterven.'

Aart verbeet zijn walging. Hier moest geholpen worden. Hij klemde de tanden op elkaar en ging in het volkslogies. Er lagen mannen in hun vuil, omdat er niemand was, die hen kon helpen. Sommige hangmatten vertoonden donkerrode plekken van het bloed. Magere handen werden uitgestrekt naar het water. Spreken konden velen niet, omdat hun kelen van dorst verdroogd en rauw geworden waren. Ze dronken gulzig, al te gulzig. Aart moest hun met geweld de kroes ontrukken. Doch met het reiken van wat water was niet voldoende hulp geboden. Hij voer naar zijn eigen schip terug om schipper Eriksz in te lichten over de nood op de Gouden Engel en meer hulp te halen. De chirurgijn en een tiental handige kerels moesten komen om de zieken op de Gouden Engel te wassen en te verplegen; en er moest een stel maats heen om de stakkerds, die geen kracht meer hadden om te staan, te helpen bij het zeilen.

Een volle boot met volk ging over op de Gouden Engel en daarna voeren beide schepen samen op. De Maagd liep sneller, want het andere schip was op de lange tocht in de tropen zwaar aangegroeid. Maar Eriksz wou het niet verlaten. Hij nam marszeilen in. Drie dagen later was er land in 't zicht en kort daarop ontwaarden ze rook van de Krakatau. Straat Soenda was bereikt. Nog een dag later lagen zij voor Bantam, waar de driekleur woei op onderscheiden schepen in de baai en op de factorij der Compagnie. Toen zij geankerd lagen, kwam een boot naar buiten. De Gouden Engel was herkend door de andere schepen van de voorjaarsvloot, die reeds in Bantam aangekomen waren. Maar wat voor schuit is dat andere schip? had men zich afgevraagd.

Schipper Eriksz lichtte in. Zijn schip was met de kerstvloot uit het vaderland vertrokken.

Hierover sloegen de Hollanders in Bantam de handen in elkaar. Was dit een schip van de kerstvloot? Het was nu mei. In vijf maanden van Holland naar Java gezeild! Dat was nog nooit vertoond.

De schipper die dit stuk bestaan had moest bij de admiraal van de voorjaarsvloot verschijnen. Toen Eriksz hem vertelde dat zijn jonge stuurman de gedachte had geopperd het op hoge zuiderbreedte te proberen, moest Aart ook komen. De hele overheid van de Maagd van Enkhuizen zat die avond aan de admiraalstafel in de factorij, en er werd luid geklonken op de verkenners van een nieuwe route voor de uitvaart en de ontdekkers van het Zuidland.

Aart kreeg rode oren bij die hulde. Het was hem haast te veel. De prijzende woorden, de weelde van de eetzaal, waar door bruine jongens in kleurige sarongs en op blote voeten de uitgezochtste spijzen werden aangedragen, verbijsterden hem. Het maal bestond uit rijst. Maar wie had ooit zó rijst gegeten? Dozijnen schotels werden aangedragen. Aart wist niet wat het allemaal was. Hij wist alleen dat alles heerlijk smaakte. De wijn fonkelde in de bokalen. En buiten de eetzaal, waarvan de deuren en ramen wijd openstonden, ruisten de palmen en zag men uit op een fraaie tuin vol wondermooie bloemen.

De reis was volbracht, een harde reis door stormen en travades, met strandingen en ziekten. Het eindeloze zwalken op een zee, die zonder maat of einde scheen te wezen, was voorbij. Aart huiverde als hij aan de scheurbuik dacht, die twintig leden der bemanning van de Maagd had weggesleept. Hij rilde bij de herinnering aan het rode melesoen, dat op de Gouden Engel aan meer dan honderd man een zeemansgraf bezorgd had.

Maar nu was hij in Indië. Nu zag hij grote dingen, en hij zou nóg grotere zien. Aart genoot. Plotseling voelde hij een leegte. Hij miste Klaartje. Zij moest hier zijn. Zij moest naast hem aan deze tafel zitten. Samen moesten ze dit feestmaal bij de admiraal genieten. En straks moesten ze tezamen wandelen onder palmbomen en tussen hoge varens en schitterende bloemen. Bruine slaven moesten een pajong dragen boven Klaartjes hoofd en haar koelte toewuiven met een waaier. In het toverland van Indië moest Klaartje koningin zijn.

12 Door het Indische sprookjesland

Bantam was niet het eindpunt van de zeiltocht van de Maagd. Nu er zoveel schepen uit Europa in hun haven kwamen, klommen de Bantammers te hoog in de boom. Zij vroegen ongehoorde prijzen voor hun peper en eisten grove winsten op de nagelen, muskaat en foelie, die door Boeginese en Makassaarse prauwen van de specerij-eilanden naar Bantam waren gebracht en aan de vorst dier stad geleverd.

'Ga door,' zei het hoofd van de factorij te Bantam tot schipper Eriksz en zijn opperkoopman, nadat ze enkele weken te Bantam gelegen hadden. 'Haal kruidnagelen en foelie van Banda, tracht peper op te kopen in een van de havens van Midden- of Oost-Java, en kom daarna hier terug om uw lading compleet te maken met Japanse zijde, Chinees porselein en kleedjes van de kust van Coromandel.'

Aart Wessels was niet rouwig om die opdracht. In Bantam en omgeving had hij veel gezien. De stad krioelde van mensen uit alle landen van het Oosten. Slimme Chinezen waren er, die lange staarten droegen, trotse Japanners en vuile Arabieren; op de passar krioelde het van Javanen en Soendanezen. In het paleis van de pangoran zag hij een glimp van de praal en weelde, waarmede oosterse vorsten zich omringden, en tegen de hellingen van de Karang had hij pepertuinen en rijstvelden gezien in wisselende tinten van geel en groen. Het Javaanse landschap had hij bewonderd in de gloed van de zon, die licht en hitte van de hemel stortte, en bij de zachte glans der maan. Hij had de geluiden van het land gehoord: de roep van een tijger in verre bossen, en het piepen van de krekels heel dichtbij. Indië was zoals Van Linschoten in zijn Itinerario ervan verteld had: schoon als een sprookje en even onbegrepen ook. Aart vond het prachtig dat hij van dit sprookje meer zien en horen zou, nu het schip een zeiltocht door de Archipel ging ondernemen.

De Maagd zeilde kalm langs Java's noordkust. Er stond weinig wind, maar ze hadden ook geen haast. Gebrek aan voedsel of aan water zou er nu niet komen. Een zeiltocht van vijfhonderd mijl werd niet geteld door wie pas zoveel duizend mijl gevaren had. Gewoon geraakt aan het varen op de wijde oceaan, waar nimmer land te ontdekken viel, was het zelfs vreemd dat ze nu over stuurboord steeds de lage kust van Java konden zien en dikwijls bergen dieper in het binnenland.

Japara werd hun eerste haven. Daar zouden zij trachten peper op te doen. De Compagnie had nog geen factorij in deze stad en dus moest koopman Blauw zelf trachten peper los te krijgen. Blauw stond niet vreemd tegenover zulk werk. Dit was zijn tweede reis naar Indië, de vorige had hij gemaakt als onderkoopman en toen had hij het klappen van de zweep geleerd. Hij wist dat hij om peper los te krijgen bij de vorst van het land moest zijn en dat hij daar niet kon verschijnen als een eenvoudige koopman, die maar met zijn realen behoefde te rinkelen om de voorraadschuren te zien opengaan. Een Javaanse vorst wilde slechts onderhandelen met een andere vorst of diens afgezant, en hoe doorluchtiger de vreemde vorst was, des te vlotter zou het met de handel lopen. Tot dit doel had de Maagd een lastbrief van Prins Maurits meegekregen en het kwam er thans op aan een deputatie saam te stellen, die in het oog van de Javanen aan zijn prinselijke excellentie waardig wezen zou. Scheepskisten, die sinds het vertrek uit patria nimmer geopend waren, werden ontsloten. Een sterke lucht van kamfer kwam er uit, maar ook een schat van pronkgewaden. Buizen van paars en groen fluweel, broeken met zilveren gespen, zijden kousen in vele kleuren, schoenen van zilver- en goudleer, kragen van de fijnste Brusselse kant, degens met rijk bewerkt gevest; een zwaard voor schipper Eriksz was zelfs bezet met edelstenen.

Niet alleen voor de leden van de Overheid waren er staatsiekleren aan boord. Voor de jonkers waren er nóg kleuriger en fleuriger gewaden dan voor de officieren, en bij ieder pak behoorde een ponjaard met verguld gevest. De maats, die nooit op Indië gevaren hadden, keken hun ogen uit toen al dat sieraad aan dek gebracht werd om te luchten, en zij wisten amper hoe ze zich houden moesten, toen schipper Eriksz, de kommiezen, Aart en de tweede en derde waak er zich in hulden. In zulk een pronk hadden zij hen nooit van hun leven gezien. Op zee droegen de schipper en de stuurlui altijd hetzelfde grove baai en bombazijn als de gezellen, en thuis en in de havens eenvoudige wollen kleren. Daarom was Jacob Mossel zulk een vreemde eend in deze bijt geweest en had zijn pronkzucht de gezellen zo gestoken. Doch nu... Wat voor grootheidswaanzin had de overheid bevangen om zich in zulk praalgewaad te steken, en waarom werden de jonkers als opgeprikte apen uitgedost? En hun verbazing steeg ten top toen bleek dat er voor vier maats ook een kleurig feestgewaad was meegebracht, nóg bonter dan dat voor de officieren en de jonkers, met grote epauletten op de schouders. De provoost-geweldige, een timmerman en een paar matrozen, die aan boord wel eens muziek hadden gemaakt, zouden als tamboers en hoornblazers vóór de stoet van de overheid en jonkers moeten uitmarcheren, hun trommen roerend en trompetten stekend.

De kok, die een strijkbout vaardig kon hanteren, streek de valse kreuken uit de kleren en perste er rechte vouwen in. Op de plooikragen voor schipper Eriksz en de opperkoopman deed hij zijn uiterste best, en ze kwamen zeer ordentelijk uit zijn handen, al kon de kok als strijker ook niet halen bij Kromme Aagje, het strijkstertje uit het steegje Tussen Hel en Vagevuur, dat de kragen voor de burgemeester van Enkhuizen placht te strijken.

De optocht trok van het schip naar het paleis. De trommelen roffelden, de trompetten schetterden. Achter de herauten schreed in vol ornaat de schipper, gevolgd door twee kommiezen, de drie stuurlui en een Portugese tolk, die zij uit Bantam hadden meegenomen. Over hun schitterende praalgewaden droegen zij brede oranje bandelieren, de kleuren van hun vorst. En daarachter kwam de stoet van jonkers, bont en kleurig als een regenboog.

Aart, achter schipper Eriksz stappend, kon zijn lachen amper houden. Want de goede Eriksz zag er in zijn groene ballonbroek, rode kousen en zijn buis van paars fluweel met goud doorstikt, potsierlijk uit.

Uit de hoge plooikraag kwam een rode kop, waarvan het zweet bij straaltjes afdroop. Fluweel was niet de meest geschikte dracht bij een temperatuur die de warmste zomerdag in Holland ver te boven ging, en schipper Eriksz voelde zich daarenboven gans onwennig in het staatsieharnas. En bij de jonkers waren er, die wonderlijke kapriolen maakten vanwege de leut, die zij hadden in deze verkleedpartij. Jacob Mossel was de enige onder het jonge volk die de zwier en waardigheid vertoonde, voegend aan een page van Prins Maurits' afgezant.

Wie er lachten, de Javanen niet. Japara was uitgelopen voor de optocht en de bruine mensen toonden diep ontzag voor het praalvertoon der blanda's. Door de eerbiedige ernst van het bruine volk kwamen de Nederlanders beter in hun rol van afgezanten van een machtig vorst. De jonkers vergaten te lachen en staken hun neuzen hoog in de wind, en schipper Eriksz dacht niet meer aan zijn zweet en aan de knellende plooikraag om zijn nek. Hij schreed gewichtig voorwaarts.

Zo ging het naar de kraton, de grote, omheinde residentie van de vorst.

Een lijfwacht van prinsen ontving de vreemde gasten en voerde hen naar de sultan, die in een grote zaal gezeten was op een troon van elpenbeen, met goud versierd. Zijn rijksgroten stonden weerszijds van de troon. Prinsessen hurkten langs de wanden van de zaal.

Hier zag Aart Indië. Pracht en praal en weidse staatsie. Het wonderland ontsloot zich voor hem; het sprookje werd werkelijkheid. De glans, de weelde, de stille statigheid van het Oosten, die hij vandaag aanschouwde, waren de vervulling van zijn dromen. Nu zou het tot zakendoen komen, meende Aart, doch hij vergiste zich.

Er werd gedanst. Dit is: een groepje mannen stond op en draaide met de armen en het hoofd; het hief de knieën en speelde met de tenen. De dans duurde lang en er was weinig variatie in. Geen huppelen en springen. Haast niets dan draaien van gewrichten. De inlanders, die het spel bestaarden, schenen in verrukking. Onder de blanken waren er die met moeite een geeuw bedwongen. Het was een verademing voor hen, toen na de dans slavinnen op gouden bladen koele dranken brachten.

Daarna kwam er muziek. Een gehurkt orkest speelde op bronzen bekkens. De bruine hoorders waren zeer geboeid en zij verwachtten blijkbaar dat hun blanke gasten grote geestdrift zouden tonen voor de gamelan. Schipper Eriksz en koopman Blauw legden op gepaste wijze bewondering aan de dag en zij beduidden hun gevolg dat ook zij hun verrukking moesten laten blijken. Aart probeerde dit oprecht, maar toen de eentonige muziek een uur en langer aanhield, werd dit veinzen een te zware taak. Hij geeuwde achter zijn hand en zuchtte overluid.

De Nederlanders moesten leren dat het Oosten geen haast kent. Na muziek en dans begon tenslotte het gesprek, hetgeen niet wilde zeggen dat men over peper spreken ging. De sultan wilde weten hoe 'n machtig vorst Prins Maurits was.

'Hij heeft schepen zonder tal, die alle zeeën bevaren,' antwoordde Eriksz door de tolk. En om te laten zien welke reizen Nederlandse schepen maakten, spreidde hij kaarten uit en wees hij aan waar Holland en waar Java lag, en welk een afstand de Nederlanders hadden afgelegd om hier te komen.

Het antwoord had een goed effect. De sultan kwam onder de indruk van de grootheid van de vorst der Nederlanders. Hij had een kinderlijke interesse voor de kaarten. Maar hij wenste meer te weten. Ter zee was Holland groot, hoe groot was het te land? De vorst zocht op de kaarten.

Bij deze vraag krabde Eriksz zich achter het oor. Als hij op de kaart het kleine gebied van de Verenigde Provinciën aan zou wijzen, een tiende part van Java ongeveer, dan zou de indruk die de sultan van Hollands macht gekregen had, omslaan in het tegendeel.

Aart zag de aarzeling van zijn schipper. Mag ik het zeggen? vroeg hij met de ogen. Eriksz knikte. Als zijn stuurman hem uit dit parket kon helpen, graag.

'Dat is Holland,' zei Aart, en zijn hand ging op de kaart van de Noordzee naar de Oostzee en vandaar dwars door Europa naar de Middellandse Zee. Duitsland, Oostenrijk en Frankrijk annexeerde hij in één streek. En toen de ogen van de sultan nóg niet groot werden, omdat hij van een vorst wiens schepen over alle zeeën voeren, blijkbaar meer verwacht had, schoot Aarts vinger uit over Scandinavië, omcirkelde hij Spanje en deelde met een losse zwaai de Britse eilanden bij Holland in. Toen was de sultan genoegzaam overtuigd van Hollands grootte en de macht van Maurits en wou hij zich verwaardigen om met diens afgezanten te onderhandelen over peper.

De koop werd afgesloten en de stoet kon eindelijk uit de kraton weer naar boord gaan.

De Hollanders vertrokken met dezelfde waardigheid als zij gekomen waren. Alleen had Jacob Mossel de trompetters wakker moeten stoten, en trok schipper Eriksz in de aanvang met het linkerbeen, omdat dat was gaan slapen onder het lange zitten op de lage kussens.

De volgende dag brachten de Japaranen peper naar het schip. Het was gewillig werkvolk. De Hollanders hoefden maar aan te wijzen hoe en waar zij hun lading wensten. Zelf hadden zij die met geen vinger aan te raken. Dag aan dag droegen de Japaranen peper aan en toen de Maagd voor de helft geladen was en de rest der ruimte opengehouden moest worden voor de foelie en de nagelen van Banda en voor de Chinese en Japanse waren, die in Bantam zouden worden bijgeladen, liet Eriksz nog victalie inslaan. Rijst en vlees waren in Japara zeer schappelijk te koop. De rijst brachten de inlanders ook aan boord, de koeien slachtten zij en hun vlees zoutten zij zelfs voor de blanda's. Op het ruime plein dichtbij de baai gebeurde dat.

Soms hield een stuurman, soms een jonker toezicht bij het werk der inlanders. De aanwijzingen van een jonker volgden de Javaantjes even stipt op als de bevelen van een officier. Jacob Mossel had zo ook eens de beurt. De bruine mannen werkten rustig en jonker Jacob had er weinig bij te doen. Hij slenterde wat heen en weer.

Midden op het plein stond een boom, een palm met een sterke gladde stam en een brede kroon van grote takken met lange bladeren. Hoger dan alle bomen langs de weg was deze palm. Uit verveling liep Jacob er heen, mat hem met de ogen en dacht er over om er in te klimmen. Hij had best leren mastklimmen tijdens de lange reis en als hij in deze boom zat, zou hij over heel Japara heen kunnen zien, naar de verre bossen, naar de rijstvelden op de hellingen van de bergen en over zee. Hij sloeg zijn armen om de boom en hees zich op, zijn knieën stevig om de stam geklemd.

Op dat moment voelde hij een hand op zijn schouder. Een Javaan stond achter hem, het gezicht van angst vertrokken. Niet doen, niet doen, beduidde hij.

De jonker zag vreemd op. Waarom niet doen? Hij liet de stam los en keek naar de boom. Zat er misschien een wilde boskat in de kruin? Was er wat anders dat hem kon bedreigen? Hij kon niets vinden. Die Javaan had wat gebazeld. Wat zou er tegen zijn om in die boom te klimmen? Door zo'n bruin ventje liet hij zich niet van zijn plan afbrengen.

Nu kwam echter de matroos, die de inlanders wees hoe zij de vaten met gezouten vlees dicht moesten slaan, op hem af. 'Niet doen,' zei hij ook. 'Ik ben meer in de Oost geweest. Zij noemen dit een geestenboom. Wie hem aanraakt, zal de wraak der geesten treffen, menen zij. Kijk maar eens naar die lui.' Jacob keek om. De inlanders hadden hun werk in de steek gelaten en keken in de grootste spanning toe.

De jonker lachte luid. Aan boze geesten die in bomen huizen, gelooft een christen niet. Hij had de boom immers al aangeraakt en er was hem niets overkomen. Hij wou die boom in, nu beslist. Hij zou bewijzen dat hun geloof in geesten puur bedrog was.

'Pas op,' waarschuwde de matroos hem nog. 'Zij kunnen je vermoorden.' Hij wees op de Javanen.

Doch Jacob hoorde niet, hij was niet bang voor geesten en nog minder voor Javanen.

Weer vatte hij de stam en hees zich op. In ademloze spanning keken de Javanen toe. Dit vuurde Jacob aan om door te klimmen. Hij palmde zich nog een paar slagen omhoog en keek toen opnieuw naar beneden. De inlanders zaten nu in een wijde kring om de boom gehurkt. De spanning in hun ogen scheen met diep ontzag gemengd. Zij koesterden — dacht Jacob — bewondering voor hem, die de geesten trotseerde. Overmoedig klom hij hoger. Toen kwam er een gedeelte waar de stam zeer glad was. Zijn handen gleden af, een nieuwe greep mislukte. Hij kon zijn knieën niet voldoende klemmen om de gladde stam om zijn gewicht te houden. Hij gleed eerst langzaam, toen al sneller naar beneden. Het was niet erg, hij kwam behouden aan de grond. Zijn knieën waren wat geschaafd en aan zijn handen had hij een paar schrammen. Hij dacht er over nog eens in de boom te klimmen...

Toen schrok hij van een vreemd lawaai achter zijn rug, een boos gegrom, geklik van messen...

De inlanders, steeds zo gewillig en gedwee, en straks haast bevend van ontzag voor de blanke, die de geesten durfde te trotseren, waren opgesprongen. Met ogen gloeiend van haat en een hees gegrom drongen zij aan op de man, die door de geesten uit de heilige boom gedreven was.

Jonker Jacob gilde van ontzetting. Hij deed een sprong om te ontkomen. Maar de ring rondom hem was gesloten. Van alle kanten dreigden messen. Zijn angst joeg de drift van zijn belagers aan. Het gegrom ging over in een luid gebrul. De messen flitsten. Honderd bezeten mannen zouden zich werpen op die ene knaap...

Een sterke stem schalde over het plein. Een forse man sprong dwars door de opgewonden bende heen. Stuurman Aart stond plotseling voor Jacob, hem dekkend met zijn lichaam. 'Halt!' dreunde zijn bevel. Met opgeheven arm wees hij de aanvallers terug.

Aart had niets in zijn hand, geen pistool, geen zwaard, geen mes. En hij was alleen. Behalve de sidderende jonker en de matroos, die Jacob had gewaarschuwd en die thans bang terzijde stond, was er geen Hollander op het ruime plein. Het scheen onmogelijk dat één ongewapend man iets uit zou kunnen richten tegen honderd van haat vervulde en van drift vervoerde mannen. Het scheen dat Aart zichzelf ten prooi gaf aan die kerels met hun bloedbelopen ogen.

Maar de uitwerking was anders. De messen zakten naar beneden; de bliksemende ogen werden neergeslagen. Even plotseling als hun wilde woede opgekomen was toen Jacob uit de boom gleed, even snel verdween ze thans. Bang en schuchter stond de bende tegenover de hoog opgerichte Hollander.

'Aan je werk!' gebood Aart.

Zij verstonden hem niet, want Aart sprak Hollands. Maar ze begrepen hem desniettemin, en ze deden wat hij zei. Ze keerden zich om en gingen aan hun werk, gewillig en gedwee.

Aart bracht de bevende jonker, nog grauw van doodsangst, naar het schip. Zolang de Javanen hen konden zien, zei hij niets, maar aan boord veegde hij hem de mantel uit, omdat hij de inheemsen had getreiterd. 'Wat heb je eigenlijk uitgehaald?' vroeg hij. Snikkend vertelde Jacob wat hij had gedaan.

Aart wou hem niet geloven. Zou de woede van de Javanen zó gaande zijn gemaakt alleen door het klimmen in die boom? Hij had hen vast gesard.

Doch koopman Blauw wist dat zo'n ontploffing van woede bij het anders altijd lijdelijke volk wel degelijk voor kon komen. Jacob had zich vergrepen aan iets, waarvoor zij huiverden en dat zij heilig achtten. Daarmee had hij een sterke spanning onder hen gewekt. Tot het uiterste geladen hadden zij. toegezien, toen hij omhoog klom. Toen hij vorderde was er een diep ontzag voor hem gerezen. De blanken konden zelfs de geesten aan! Wanneer het hem gelukt was de kroon te bereiken, dan hadden zij Jacob als een held geëerd. Maar Jacob slaagde niet. Hij kon niet verder. Hij gleed omlaag. De geesten hadden hem teruggedreven en daarmee bewezen dat zij sterker waren dan de blanke. Daarop hadden zij zich willen wreken op de schenner van hun goden. En toen Jacob angst toonde was het ontzag, dat zij voor blanken koesterden, plotseling gebroken en hun bloeddorst laaiende ontbrand. Geen Japaraan had zichzelf meer in bedwang. Met hun messen zouden zij het lichaam van de knaap hebben gekorven.

Op dat kritieke moment was Aart verschenen: een rustig man, die honderd razenden trotseerde. Dat had de ban gebroken. Onder een wil, sterker dan de hunne, hadden zij zich gebogen.

De Maagd zeilde verder. Tussen de zwerm eilanden en eilandjes van de Molukken zochten zij naar Banda Neira, Lontor, Poeloe Ai en Poeloe Roen, onnozele stukjes grond in de uitgestrektheid van de Indische Archipel. Maar speciaal om deze eilandjes hadden de Hollanders zo koppig naar de vaart op Indië gestreefd en zeilden zij nu naar het andere einde van de wereld. Want hier wiesen de nagelen, de foelie en muskaat, die geur en kruidigheid verleenden aan de flauwe spijzen in Europa.

Toen de Maagd voor Lontor het anker vallen liet, ontvingen de eilandbewoners de Nederlanders met hartelijkheid en vreugde en Barent Eriksz antwoordde daarop met een gulle ontvangst van de koning van het eiland aan boord van zijn schip.

Ter ere van de bruine vorst waren alle vlaggen op de Maagd in top gehesen: de Statenvlag woei van de grote steng, de lange oranjewimpel was aan de voormast uitgehangen; de stadsvlag van Enkhuizen aan de spiegel en het geusje op de boegspriet, toen de grote boot, waarin twaalf matrozen op de riemen zaten, met de vorst aan boord van het strand afstak en op het schip aanvoer, waarvan de staatsietrap was uitgehangen.

Er was duchtig schoonschip gemaakt voor dit bezoek. Van het dek kon men altijd wel eten, maar thans hadden alle hutten en kajuiten ook een beste beurt gekregen en waren alle vieze luchtjes uit het tussendek verdreven doordat men het had uitgerookt met teerdamp. In de schipperskajuit waren de patrijspoorten en kandelaars blinkend gepoetst, stonden lange kaarsen in de luchters en pronkten zelfs bloemen, geplukt in Lontorese tuinen. De kok had zichzelf overtroffen met pasteitjes en kunstig opgemaakt gebak; een vaatje van de beste Franse wijn was uit het victalieruim gehaald, en schipper Eriksz had gezorgd dat voor zijn gast een passend geschenk gereed lag: een rol fijne Vlaamse kant en een oud ridderkuras, blinkend opgepoetst.

Aart stond in zijn paradeplunje aan de staatsietrap toen de vorst aan boord kwam, en schipper Eriksz leidde hem rond. De koning was zeer opgetogen over het schip, maar meer nog over het gastmaal. Hij schranste van de spijzen en dronk gulzig van de wijn, en toen daarna de schipper hem het geschenk aanbood dat — naar koopman Blauw getuigde — de doorluchte Prins van Nassau verleende aan zijn vriend en broeder, de grote vorst van Lontor, kende de trots van de bruine heer geen grenzen. Hij zou, zei hij met een van wijn verhit gezicht, nooit meer zijn noten aan de Chinese woekeraars verkopen en ook niet aan de Portugezen of de Engelsen. Ten eeuwigen dage zouden de vruchten van de Lontorese tuinen alleen en uitsluitend aan zijn goede Hollandse vrienden worden geleverd.

Aart, die mede aan tafel zat, spitste zijn oren, toen de koning zich zo liet gaan. Ongevraagd gaf deze vorst het monopolie van zijn kostbare producten aan de Nederlanders! Het was geweldig. Aart keek naar Blauw. Het gezicht van de koopman bleef effen, doch toen de Bandanees na zijn tafelrede weer ging zitten rees hij op, en terwijl de vorst de feestdis verder alle eer aandeed zat Blauw in zijn hut en joeg zijn pen snel over het papier. Tegen het einde van de maaltijd legde hij de koning een document ter tekening voor.

Aart zat in spanning toen hij dat papier zag. Hij kon bevroeden wat het inhield. Zou de Bandanees het doen? Zou hij zich verbinden om aan de Compagnie en uitsluitend aan de Compagnie al zijn specerijen te verkopen, niet enkel heden maar voor een onbegrensde toekomst? Het zou een ongehoord fortuin zijn, te groot, te schoon om waar te kunnen wezen.

De bruine potentaat schreef onvervaard zijn naam op het document en Blauw en Eriksz tekenden er onder. In een plak lak, die uitvloeide op het perkament, kwam het zegel van de Compagnie te staan. 'Dertien schoten,' gelastte Eriksz de konstabel toen de vorst de staatsietrap afdaalde.

De kartouwen donderden en wolken kruitdamp dreven boven zee. In de staatsiesloep stond Lontors koning, trots alsof hij wereldheerser was geworden. Op de kampanje van de Maagd wreven zich de leden van de overheid de handen over het contract.

'Alle nagelen en noten voor de Compagnie! Er is nog nooit zo'n goed contract gesloten!' Schipper Eriksz was oprecht verheugd.

'Een ongehoord fortuin,' meende Aart.

'Als hij er zich maar aan houdt,' twijfelde koopman Blauw.

Van die twijfel begrepen Aart en Eriksz niets. 'Het is toch alles van hem uitgegaan! Wij hebben niets gevraagd. En we hebben het zwart op wit. Hij moet er zich aan aan houden.'

'We zullen het beste ervan hopen,' zei Blauw droogjes.

De inlanders brachten nagelen en noten. In lange rijen droegen de bruine mannen grote manden aan lange zwiepende stokken naar het schip.

Aart hield scherp toezicht bij het wegen, want koopman Blauw had hem gezegd dat de inlanders, als ze het even flikken konden, de Hollanders bedrogen.

Wat het gewicht aangaat, was bedrog onmogelijk. Bootsman Teun stond bij de weegschaal en hanteerde de gewichten en toen een inlander probeerde met zijn voet de schaal verstolen omlaag te drukken kreeg hij van de potige zeeman een muilpeer, die hem suizebollen deed.

Er waren echter andere middelen, waarmee de Lontorezen dachten dat zij de Blanda's konden foppen. Onder in de manden vond Aart aangestoken en verrotte vruchten. Hij weigerde zo'n levering. Er was een slimmerik, die tussen de muskaatnoten steentjes van gelijke kleur en grootte had gemengd. Aart zag het op het laatste nippertje en stuurde de bedrieger weg. De hele dag moest hij zich ergeren aan slinkse streken.

Die middag liet een Engels schip voor Lontor het anker vallen en die schipper deed hetzelfde wat Eriksz had gedaan: hij stak zich in een staatsiekleed en liet ook zijn stuurlieden en jonkers zich uitdossen. Met hoorngeschal en tromgeroffel trok hij naar het paleis.

Aart had schik toen hij die optocht zag. 'De Engelsman vist achter het net,' zei hij tot Barent Eriksz en deze lachte in zijn vuistje: 'Wij zijn hem lekker voor geweest.' Doch koopman Blauv keek met gefronst voorhoofd naar de optocht van de Engelsen.

Die nacht bleef de Engelsman op de ree van Lontor liggen en de volgende ochtend ook, maar van zakendoen kwam blijkbaar niets. Terwijl de inlanders hun nagelen en noten naar de Maagd droegen, lag het Engelse schip eenzaam aan de kant. Des middags haalde het zijn ankers op en zette zeil.

'Hij heeft zijn neus gestoten,' gnuifde Aart en schipper Eriksz lachte mee. De concurrent was weg.

Maar Blauw was nog altijd niet gerust. 'Eerst moet ik weten waar hij blijft,' zei hij. 'Dan kan ik pas geloven dat we hem kwijt zijn.'

De Engelsman liep met volle zeilen zee in. Bij het vallen van de avond was hij bijna uit het zicht.

'Gelooft u nu nog niet dat hij er vandoor is?' vroeg Aart aan Blauw.

De koopman bleef argwanend. 'Ik ken de Engelsen,' zei hij, 'en ik ken de Bandanezen ook zo'n beetje. Als ze ons een loer kunnen draaien, zullen ze het geen van beiden laten. Die Engelsman kan nog best terugkomen, als het hier niet is dan aan de andere kant van het eiland en dan gaat ie laden.'

Over zoveel wantrouwen haalde Aart de schouders op. Blauw was te achterdochtig, vond hij.

Toen echter schipper Eriksz hem opdroeg de volgende morgen met de boot een tocht om Lontor heen te maken om te zien waar de Engelsman gebleven was, had Aart daar niets op tegen. Een zeiltocht met de boot was wel zo prettig als staan op het hete strand om listige Bandanezen op kleine oneerlijkheden te betrappen.

Hij voer van kaap op kaap. Hier waren naakte rotsen, ginds zwaar beboste heuvels, die van het helgele strand naar boven glooiden; de zee lag overal te blikkeren in de zon. De Engelsman viel nergens te ontdekken. Een enkel inlands prauwtje was alles wat er voer. Nadat ze het hele eiland hadden omzeild, kwam de Maagd alweer in het zicht.

Blauw had te veel argwaan getoond, stelde Aart vast. De Engelsman was weg.

'Kijk, stuurman,' zei een van de matrozen, terwijl hij naar de wal wees.

Aart zette de hand boven de ogen omdat hij tegen de zon inkijken moest. Hij ontdekte niets bijzonders. Alleen bos en bergen.

'Daar,' wees de matroos weer, 'zie ik daar geen masten, of zijn dat dode bomen?'

Aart tuurde door de scheepskijker de wal in. Inderdaad zag hij nu iets dat op een mast leek, maar hij was er niet zeker van. Tegen het scherpe zonlicht was het moeilijk onderscheiden. Hij loefde echter op en toen de kust wat dichterbij kwam en onder betere belichting lag, ontdekte Aart, dicht onder de wal en door hoogopgaande bomen bijna aan het oog onttrokken, het Engelse schip dat gisteren was weggezeild.

Zij voeren er op toe. Er lagen onderscheiden tingans bij het schip langszij. Men was er volop aan het laden van nagelen en noten. De Engelse kapitein lachte Aart uit, toen hij diens verbouwereerde en verontwaardigde gezicht zag.

Aan boord terug rapporteerde Aart wat hij had waargenomen. Schipper Eriksz, woedend om deze kwade trouw, ging op staande voet naar de koning, nu zonder pronkgewaad, muziek of een gevolg van jonkers, doch met een sterk geleide van gewapende matrozen.

De vorst antwoordde op de klacht dat hij volmaakt onkundig was van wat er op de zuidkust voorviel; hij had de Engelsman weggestuurd.

Maar Eriksz liet zich op die manier niet in de luren leggen. Hij eiste nakoming van het contract. Wanneer de vorst daar niet voor zorgde, zou hij zijn kanonnen laten spelen.

Toen tapte de bruine potentaat snel uit een ander vaatje.

Hij zou er onmiddellijk voor zorgen dat de levering aan de Engelsman gestaakt werd.

De volgende morgen voer Aart voor de tweede keer, ditmaal met Blauw en Eriksz in de boot, langs het Engelse schip. De lieren waren nu in rust en de prauwen verdwenen. De vorst was zijn belofte nagekomen.

Doch koopman Blauw was zijn argwaan nog niet kwijt. 'We moeten de boel hier in de gaten blijven houden,' zei hij, 'anders nemen ze ons toch nog in het ootje.'

Die nacht voer de zeilboot voor de derde maal naar de kleine baai, waar de Engelsman lag. Nu brandden op het dek flambouwen en toen Aart dichterbij kwam, zag hij bij het rosse licht weer een zwerm tingans om het schip liggen. Er werd weer druk geladen.

Barent Eriksz ging, in woede ontstoken, wéér naar de koning toe en eiste op hoge toon nakoming van het contract.

De bruine vorst, die bij de eerste ontmoeting een en al genegenheid geweest was en zich gisteren kruiperig vriendelijk had betoond, was nu nors. 'Ik verkoop mijn waar aan ieder die ik wil,' zei hij.

'Ge hebt uzelf door het contract verbonden om uitsluitend aan de Compagnie te leveren,' gaf schipper Eriksz ten antwoord.

De vorst grijnsde. 'Dat contract! Wat kan een vodje papier mij schelen!'

Schipper Eriksz was altijd de bedaardheid zelf. Maar deze verachting voor het eens gegeven woord bracht hem op het kookpunt. 'Een man een man, een woord een woord!' riep hij hartstochtelijk uit. 'Gij hebt gezworen en gij zult het doen!'

Weer grijnsde de koning.

Aart stond achter de schipper, brandend van verontwaardiging over zoveel kwade trouw en tevens stom verwonderd over de onbeschaamdheid van de vorst, die gisteren doodsbenauwd was voor de Nederlanders. Doch plotseling verstijfde hij van schrik. Achter de lijfwacht van de vorst, die op het plein voor het paleis terzijde van zijn zetel stond geschaard, zag Aart tussen zwaar lommer wapens glinsteren. Daar stonden troepen opgesteld. Hij zag pieken en lansen en lopen van musketten. Europese wapens, natuurlijk geleverd door de Engelsen. Misschien ook wel door Engelsen gedragen. En het geleide van de schipper was slechts twintig man sterk.

Aart stootte schipper Eriksz aan. 'Wij zijn omsingeld door gewapenden,' fluisterde hij hem in het oor.

Eriksz begreep hem onmiddellijk en ging een toontje lager zingen. Hij zei alleen nog dat hij verwachtte dat een doorluchtig vorst zijn woord gestand zou willen doen, en wilde daarna met een buiging heengaan.

Doch het was te laat. Op een wenk van de koning kwamen uit de bosschages, die het plein omringden drommen krijgers te voorschijn. De Nederlanders waren plotseling omsingeld.

Na Aarts ontdekking waren zij niet helemaal onvoorbereid. Hun musketten brandden los. Dit deed de bruine krijgers aarzelen. Het luchtte Aart ook op dat de aanvallers alleen Bandanezen waren, geen Engelsen. Hun concurrenten hadden wel wapens verschaft, maar zij vochten niet zelf mee. Wel, in de handen van de Lontorezen waren musketten vrij onschuldig speelgoed. Hun kogels vlogen hoog de lucht in.

Maar de bruine bende drong zo snel op dat de Hollanders geen tijd hadden voor het opnieuw laden van de geweren. Het werd een strijd op blanke wapens.

Eriksz bedacht dat de eerste klap een daalder waard is. 'Doorbreken!' commandeerde hij. Zijn sabel wees in de richting van de haven. De matrozen renden op de bruine rijen in en deelden met de kolven van hun musketten harde klappen uit. Zij braken door de ring.

Toen werd het echter vechten tegen de achterop dringende en in de flank aanvallende Lontorezen, en daarbij kregen de Nederlanders het benauwd. Een matroos viel met een lansstoot in de borst. Een andere stortte neer, gestoken door een kris. Eriksz werd in de dij getroffen. Aart kreeg een speerstoot in de linkerarm. En steeds dichter drongen de bruine soldaten op. De overmacht werd groot. Aart steunde Eriksz, die niet alleen kon lopen. Er waren er meer, die gewonde makkers moesten helpen. De snelheid en strijdvaardigheid van de troep boette door die hulpverlening in.

'Laat mij maar achter,' zei de schipper tot Aart. 'Red jij jezelf.'

'Nooit,' antwoordde Aart, en hij klemde zijn tanden op elkaar, want zijn armwond deed heftig pijn, nu de schipper aan die zijde op hem steunde.

'Laat mij toch achter,' drong de schipper weer. 'Als jullie je om ons bekommert gaan we er allemaal aan.'

'Dan allemaal,' riep Aart uit, terwijl hij met zijn sabel inhieuw op een Lontorees, die hem bedreigde.

Aart vuurde zijn mannen aan tot vechten. Hij vocht zelf als een leeuw. Er vielen vele Lontorezen. Maar van de Nederlanders waren er ook al zes gesneuveld en nog maar tien in staat hun wapen te hanteren.

'Sla je er door, Aart!' riep schipper Eriksz voor de derde maal. 'Misschien kunnen jullie je nog redden.'

Aart weigerde zijn schipper te verlaten en op zijn voorbeeld bleven allen bij elkaar. Zij wilden als het moest met hun schipper en hun gewonde makkers sterven.

Het zag er naar uit dat het sterven worden zou. Vele honderden vochten tegen tien. Aarts arm werd zo moe dat hij zijn sabel nauwelijks meer kon zwaaien.

Toen knalden er schoten, gevolgd door een luid geroep: 'Houdt moed; houdt moed. Wij helpen!'

De Lontorezen schrokken van de aanval in hun rug. Er kwam verwarring in hun rijen. Hun greep op schipper Eriksz en zijn kleine troep verslapte.

Aan boord was het strijdrumoer gehoord. Een troep van vijftig mannen, goed bewapend, was aan wal gegaan. Zij sloegen hard toe en de Lontorezen deinsden. De schipper en zijn gehavend groepje werden veilig op het schip gebracht.

En nu nam Barent Eriksz wraak. Nog eer hij zijn gewonde been verbinden liet, gaf hij bevel het dorp te bombarderen. De kanonnen bulderden. Gloeiende kogels sloegen in strooien hutten. Die vatten vlam en de ene stak de andere aan. De hele kampong brandde weldra als een fakkel. Na deze afstraffing liet de schipper zeil zetten en voer met gebakste stukken naar de plaats waar het Engelse schip had liggen laden. Het bleek verdwenen. Ver aan de einder zag men een vage stip. De Engelsman had begrepen dat als hij gebleven was, hij ook zijn deel gekregen had van het Hollandse geweld.

De Maagd voer naar haar ankerplaats terug en bootsman Teun ging weer met schalen en gewichten op het strand staan. Aart had opnieuw het toezicht bij het ontvangen van de specerijen. Thans was dit een gemakkelijke taak. Geen van de Lontorezen die met hangend hoofd hun waren kwamen brengen had nu meer stenen tussen zijn vruchten gemengd of waagde het met het gewicht te knoeien. Het bombardement had allen murw gemaakt.

Aart zag de resten van de hutten smeulen. Vrouwen zaten bij de puinhopen van haar woningen te schreien. Er werden vele doden weggedragen. Hij huiverde.

Maar aan de open groeve van zijn kameraden, zes makkers die bij de overval gesneuveld waren, verdween Aarts medelijden met de Lontorezen.

De meinedige Moren, die contracten sloten om ze te ontduiken en vriendschap veinsden om verraderlijk te kunnen moorden, hadden de tuchtiging zelf uitgelokt en dubbel en dwars verdiend.

Afgeladen keerde de Maagd van Banda weer terug. Er was zelfs meer geladen dan de ruimen konden bergen; een deklast was op 't schip gezet. In Bantam ging die deklast er weer af. Daar maakte men ook ruimte onderdeks, opdat behalve specerijen ook zijde uit Japan, lakwerk uit China en kleedjes van de kust van Coromandel konden geladen worden.

Aart liep over de Bantamse passar van kraam tot kraam, niet enkel om te kijken of de tijd te doden, maar om te kopen. Straks zou de Maagd naar patria gaan varen en dan moesten de cadeaus voor Klaartje in zijn hut staan. De mooiste dingen die er op de passar waren wou hij hebben.

In de stalletjes van de Javanen was weinig van zijn gading. Gevogelte, groenten, eieren en vlees... dat was alles beste koopwaar voor de bottelier die victalie voor de thuisreis moest inslaan, maar niets voor hem.

Bij de wapenkramen, waar dolken en krissen, lansen en pistolen lagen, was wel wat van zijn eigen gading, maar voor zichzelf had hij op deze reis geen geld. Het voorschot, dat hij had ontvangen vóór straks in Holland de volledige uitbetaling van zijn gage volgen zou, besteedde hij voor Klaartje, en daarvoor moest hij bij de vreemde Oosterlingen zijn.

Er zaten Bengalezen op de markt met allerhande sieraden: oorbellen en armbanden, ringen en voorhoofdsiersels van glanzend zilver en goud, met flonkerende edelstenen. Hier stond Aart zoekend stil. Maar zo'n voorhoofdplaat als de vrouwen van de Javaanse groten droegen kon hij voor Klaartje toch niet kopen, en een armband had hij haar van zijn reis naar de Levant al meegebracht. Die gladde gouden ring met flonkerende diamant, zou die passen aan haar blanke vinger? Of die edelstenen: topaas en turkoois, saffier en amethyst? Aart kon zijn keus niet maken en niemand drong hem tot een keus; de stille Bengalees, die als een stenen beeld achter zijn rijke koopwaar zat, het allerminst. Welk een verschil vond Aart, deze Bengalees met de rumoerige kooplui die hem in Smyrna hun waren hadden opgedrongen. Welk een verschil, deze hele kalme passar met de bazars van de Levant, waar de kooplui met drukte en geschreeuw hun waren trachtten kwijt te worden. Hij drentelde naar de Chinese kramen. Daar lag porselein uitgestald. Borden, fijn beschilderd met zachte kleuren en nobele figuren, waarin het motief van de lotusbloem in eindeloze variaties was verwerkt. Koppen en schotels, even fraai beschilderd als de borden en doorschijnend dun. Uit zulke koppen dronken rijke reders mokka, wist Aart. Zou hij ze voor Klaartje kopen? Hij weifelde. Mokka was geen drank voor het gewone volk. Maar hier was mokka minder kostbaar dan in patria. Hij kon hier een servies èn mokka kopen. Aart stelde zich voor hoe hij en Klaartje samen mokka zouden drinken uit die tere kopjes en hij fantaseerde hoe de Chinese borden de wanden zouden sieren van de kamer in het huis van Klaartje en hem. Het werd hem haast te schoon als hij zich dat verbeeldde en hij liep door, nog steeds zonder te kopen.

In een andere Chinese kraam stonden kistjes en kastjes, glanzend zwart, met rood en goud beschilderd. In zulke kistjes zou Klaartje haar kanten mutsjes en zijden halsdoeken kunnen bergen en voor hem, als hij eens schipper op een Oostinjevaarder werd, zijn kanten lubben en zijn plooikraag.

Er was ook veel koperwerk op deze passar: sierlijke beeldjes, schalen en schellen. Naar de beeldjes keek Aart niet eens. Een Calvinist moest niets van stomme beelden hebben. Maar die fraaie koperen schaal...

Er was een kraam met veel Chinese zijde: witte en groene, en rode en blauwe, en met flonkerend gouddraad. Aart keek naar de blauwe zijde en naar het gouddraad en kneep zijn ogen dicht om zich Klaartje voor te stellen wanneer zij van die stof een bruidskleed droeg. Hij zag haar in een blauw, glanzend kleed met goud doorweven; de armband van blauw email, die hij in Smyrna had gekocht, was om haar arm; de bloedkoralen, die hij meebracht van die reis, droeg zij om haar hals. Hij zag haar frisse rode wangen, haar blonde haar en blauwe ogen bij die tooi. Een schone bruid zou Klaartje zijn. Aart had zijn keus gemaakt.

Hij stapte op de Chinees toe: Wat kost die zijde? Voor één reaal van achten kocht hij er meer van dan voor twee bruidsjaponnen dienen kon. Hij kocht er gouddraad bij. Bij een andere Chinees kocht hij koperen schalen en gelakte kistjes, en bij de Bengalees juwelen, geschikt om te dragen op een japon van blauwe zijde. Toen stond hij weer voor de kraam met porselein en keek begerig naar de fraaie borden en de fijne kopjes. Zijn beurs was dun geworden, nadat hij reeds zoveel gekocht had. Het voorschot op zijn gage zou er aan gaan. Maar was dat erg? Straks bij de afmonstering zou hij ruim geld ontvangen en misschien extra-gage, als zulk een kostbare lading veilig thuisgebracht werd. En 't was voor Klaartje. Voor Klaartje had hij àlles over. Hij liet zich kopjes en schoteltjes voorzetten. Hij kocht en betaalde. De laatste reaal ging daarmee uit zijn buidel weg. Wat kopergeld was alles wat hij overhield. Doch hij had zoveel kostbaarheden voor Klaartje gekocht dat hij twee koelies aan moest roepen om ze voor hem naar boord te dragen. Die avond stopte hij alle hoekjes van zijn hut vol met het lakwerk en het koperwerk, het fijne porselein — voorzichtig in papier en stro verpakt — en de zijde voor Klaartjes bruidsjapon.

13 Naar patria

De retourvloot lag op Bantams ree gereed om uit te zeilen. Alle schepen hadden de vlag in top en het geusje op de boeg. Het volk was aan boord, alleen de overheden moesten nog embarkeren. Zij waren op het scheimaal, dat in de factorij gegeven werd aan de admiraal en de officieren, en bij die officieren hoorde Aart.

Dit feestmaal was anders dan de maaltijden, waaraan hij deelgenomen had te Japara, Banda en bij de vorst van Bantam. Hier zaten enkel Hollanders aan, en er was gedekt op Nederlandse wijze met Vlaams linnen en zilveren en tinnen eetgerei. Een ziekentrooster opende de tafel met gebed en de admiraals van de nieuw aangekomen vloot en de retourvloot hielden toespraken. Er werd smakelijk gegeten en gezellig gekeuveld. De kwinkslagen vlogen over en weer en er was grove boert. Aan deze tafel verveelde zich niemand, zoals velen zich gruwelijk verveeld hadden in de paleizen der Javaanse groten, noch hoefde men hier eindeloos te wachten eer er mocht worden toegetast. Bruine slaven gleden onhoorbaar door de zaal en droegen reebout en kip en volle flessen oude Franse wijn aan. Die wijn was Europees en het wildbraad en gevogelte waren ook gereed gemaakt op vaderlandse wijze, doch de overige gerechten waren op z'n Javaans bereid, en zo waardeerden alle gasten het. Want de Nederlanders hadden geleerd dat een rijsttafel, door inlanders bereid, een grote lekkernij is.

Na afloop van het scheimaal gingen de overheden naar hun schepen. De admiraal werd in een staatsiesloep aan boord gebracht. Terwijl van alle schepen, die in Bantam achterbleven de kanonnen donderden ten afscheid, klommen op de bodems van de retourvloot de zeilen in de masten en gingen de ankers op. De matrozen zweetten bij het werken aan de vallen en de kaapstanders. Maar ze zongen opgewekt hun gangspillied. Zij gingen het hete land verlaten en zouden straks in volle zee zijn, waar wind en water altijd koelte brachten. Zij gingen — en dat was veel groter reden tot verheuging — naar patria!

De vloot voer de zon, die in het westen daalde, achterna. Nog vlamde en zengde haar gloed. Aart, staande op het halfdek van de Maagd, knipperde tegen het felle licht, en had moeite om de voorliggers te onderscheiden.

De zon zakte tot aan de spiegel van Straat Soenda. Ze zette de zee in brand en kleurde de hemel goud en purper eer ze wegzonk in een bed van vlammen en eindelijk bloedrood in zee verdween. Toen was het helle daglicht plotseling geweken. De schemering spreidde haar brede mantel uit. De nacht kwam aan op snelle en zachte wieken. Op blauw fluweel werden gouden sterren aan de hemelkoepel geborduurd. Na weinig ogenblikken was daar boven een fel geflonker, waaronder de schepen als zwarte silhouetten dreven op glanzend gehamerd metaal. Het afscheid van het Indisch sprookjesland was schoon.

Aart had een kalme eerste wacht. Het was nagenoeg windstil. De Maagd dreef op de stroom. Aan de navigatie was weinig te doen. Leunend over de verschansing zag hij naar de donkere bossen en de blauwe bergen, waarboven de maan uitrees. Hij doorleefde opnieuw de maanden, die hij in die wondere wereld had vertoefd. Hij zag nog eens de pracht van Java en beleefde weer de sfeer van de Molukken.

Van Indië vlogen zijn gedachten naar het westen, de vloot vooruit, naar Nederland, naar huis, naar Klaartje.

Indië was een sprookje, maar Holland was een nog veel mooier sprookje. Daar flonkerden ook sterren, net als hier. Daar blonk boven de Zuiderzee ook een maan, die zilveren banen trok over een spiegel van gehamerd tin. Daar klepelden de klokken in de torens. Daar was een lente, zó fris en jong en fleurig als Indië niet kende. Daar was een meisje met blauwe ogen en blond haar, wier lach klonk als een zilveren klokje. Dat meisje wachtte op hem. Ze zou op 't Hoofd staan als de Maagd het anker op de rede vallen liet. Ze zou, wanneer hij uit de boot aan wal stapte, haar armen uitbreiden om hem te begroeten. Zij werd zijn vrouw. De droom raakte uit. Maar Aarts verlangen groeide. Hij ergerde zich aan de flauwe wind en hij verbeet zich toen hij lette op het vloeien van het water langs het schip.

Zij vorderden niets deze nacht; eer dreven zij terug. Er was alle kans dat bij het lumieren van de dag zou blijken dat ze tot achter Bantam waren afgezakt, in plaats van opgeschoten.

Een korvijnagel roffelde op een scheepstrap. Een rauwe stem galmde het wachtlied van het Graaf Mauritskwartier. De eerste wacht was om; de hondenwacht begon.

Aart kon naar kooi gaan. Hij ging naar kooi. De ijzeren scheepswet, die in volle strengheid gold, nu de grote reis weer was begonnen, bepaalde weer zijn doen en laten, gelijk ze alles regelde op de vloot. De hitte van de dag broeide nog hevig na in de enge stuurmanshut. De slaap wou moeilijk komen. Behalve de warmte hield ook het sterk verlangen Aart wakker. En het luie klapperen van de slappe zeilen benauwde hem zeer. Hij woelde zwetend in zijn kooi. Tenslotte kwam de slaap toch en toen was het sprookje er weer, niet het Indische, maar het Hollandse: zij beiden in een trouwkoets, glijdend door Enkhuizens straten, Klaartje in oosters sieraad. Zij tweeën in hun eigen woning.

Toen Aart de volgende morgen aan dek kwam voor de voormiddagwacht, zag hij dat de vloot lelijk aan het verlijeren was. Bantam lag over bakboordsboeg, zo ver waren de schepen door de stroom achteruit gezet. En die hele dag bleef de vloot afzakken. Tegen de avond zat ze zover achter Bantam, dat de stad nauwelijks meer te onderscheiden was.

De derde dag was Bantam zelfs geheel uit 't gezicht verdwenen. Wind kwam er niet en de stroom dreef hen uit Straat Soenda naar de Java-zee.

Aan de tafel van de overheid zat Aart die noen met een bewolkt gezicht.

'Wat is er aan de hand?' vroeg Eriksz aan zijn stuurman.

'We komen nooit in Holland,' gromde Aart.

Onder de borstelige wenkbrauwen van de schipper gingen kleine lichtjes branden. 'Liep jij niet af en toe met die maerte van joffer Ham... eh... heet ze niet Klaartje, Aart?' vroeg hij. 'Heb ik je vóór onze afreis wel niet eens met dat kind gezien?'

Met grote ogen keek Aart de schipper aan. Nog nooit had Eriksz met een woord daarop gezinspeeld.

'Eh... ja... wel eens...,' stamelde hij. 'Maar wat zou dat?'

Er kwam een brede lach op het baardige gezicht van schipper Eriksz. 'Wat dat zou?' vroeg hij. 'Dáár heb je de oorzaak dat je zo ongedurig bent. Stel je gerust, Aart. Wij komen Straat Soenda heus wel uit en jij zult eens weer met Klaartje kunnen vrijen.'

Die middag ging een koeltje uit het oosten blazen. Voor de avond viel, was Bantam weer in 't zicht. Terwijl Aart de hondenwacht liep, zag hij de lichten van de stad dwarsuit. Bij het dagen van de morgen was Bantam uit 't zicht, en die dag voer de vloot met een ruime bries Straat Soenda uit, de oceaan op. De oversteek van Indië naar Madagascar was begonnen.

Op deze vaart kreeg Aarts hunkerend hart voldoening. De wind hield aan en nam gestadig toe in kracht, en de passaatstroom hielp mee een best behoud te maken. Het log gaf vier, zes, soms zelfs acht knopen aan. Ze legden meer dan honderd mijl per etmaal af. Tenslotte joeg een storm hen voort.

Het ging Aart naar de zin. Hij vond het niet erg dat de Maagd stampte en slingerde en hij klaagde niet, wanneer hij als een natte poedel van zijn wacht kwam. Hij aanvaardde het zelfs getroost, toen de kok op een middag geen warme pot kon schaften omdat zijn vuur was uitgeblust door overkomend water. Met plezier deed hij die keer zijn middagmaal met scheepsbeschuit en met gezouten vis, nu de storm de vloot al sneller voortdreef. Des te spoediger zou hij bij Klaartje zijn. Die middag wees het log een vaart van negen knopen aan.

Schipper Eriksz keek echter met bezorgdheid naar het zwarte zwerk. De storm werd zwaar en zijn schip was diep geladen. De Maagd nam telkens water over en ondanks dat de maats zich kromme ruggen pompten, was het schip niet lens te krijgen. Het moest niet erger worden.

Het werd wèl erger. De golven werden huizenhoog. De Maagd werd hoog omhoog geslingerd, wankelde op een steile golftop en stortte daarna naar beneden in een dal. Onder het kleinste stormtuig kraakten raas en masten.

De Maagd hield het evenwel. Geen steng brak, er ging geen zeil verloren; het roer bleef werken en al mocht de schuit niet lens te pompen zijn, met hard werken kon men toch een redelijk peil handhaven. Het schip hield zich kranig.

De vloot was door de orkaan uiteen geslagen. De Maagd voer even eenzaam als ze op haar uitreis op veertig graden zuiderbreedte had gevaren. De uitkijk zat nog in het kraaiennest, omdat de ijzeren scheepswet het gebood, maar het was de vraag of de man in de vervaarlijk slingerende mastkorf niet te zeeziek was om iets te zien. Er was trouwens toch niet met al te ontdekken. In deze contreien waren geen eilanden en de vloot was door de storm zó verspreid dat ze wel niemand zouden praaien vóór Madagascar.

'Schip vooruit!' Rauw schreeuwde de uitkijk het door de storm heen. Bang dat de wind zijn stem verwoei, herhaalde hij het verscheiden keren: 'Schip vooruit!'

Aart vloog naar de verschansing. Daar lag een schip bijgelegd. De noodvlag wapperde aan een stomp van de fokkemast; de grote mast en het bezaantje waren helemaal verdwenen en van de reling waren brokken weggeslagen. Het schip lag zeer diep en zijn kop, die telkens in de golven wegdook, richtte zich daarna slechts moeizaam op. Aart zag dat het een Compagnieschip was, één van hun eigen vloot. De Elisabeth van de Kamer Rotterdam.

'Haal de schipper!' riep Aart naar een matroos. 'De boot klaarmaken!' gelastte hij aan de mannen van de wacht.

Schipper Eriksz was onmiddellijk aan dek. Ze waren nu zeer dicht bij het andere schip. Op het wegzinkend dek zagen zij de schepelingen saamgedrongen, in doodsnood de armen uitstrekkend om hulp.

'We moeten helpen, schipper,' zei Aart, toen Eriksz zweeg.

Eriksz knikte. 'Ja zeker! Maar hoe?'

'Laat u die lui verdrinken?!' schrok Aart.

Eriksz liet bijdraaien. De Maagd rolde geweldig, toen zij de zee dwars in kreeg. Zwaar stampend lag het schip eindelijk aan de wind.

'Vrijwilligers voor!' riep schipper Eriksz.

Alle jongkerels traden aan; er waren er te veel.

Maar bij het langszij trekken van de boot, bleek hoezeer Eriksz gelijk had, toen hij zei dat hulpverlening feitelijk onmogelijk was. Het was een heidens werk de zware boot tegen het woedend water in langszij te trekken. Telkens spoelden de golven over het scheepsdek, de maats bedelvend, en dan sloeg de boot weer weg. Doch eindelijk lag ze naast het schip en op het ogenblik dat een golf haar hoog oprijzen deed, sprong één matroos er in. De andere jongens wachtten op een volgende golf om over te springen. Toen greep een zware zee de sloep en sloeg haar tegen de scheepswand te pletter. De maat in de boot verdronk.

De enige mogelijkheid om hulp te bieden, was benomen.

'Ik heb het wel gezegd,' zei schipper Eriksz.

De Maagd moest weer de steven wenden en zette haar reis voort.

Aart bleef star staren naar de plaats, waar de Elisabeth verdween. Slechts zwarte wolken en een woeste zee waren daar nu te zien. Maar achter die wolken en in die zee dreef de Elisabeth met de noodvlag in de laatste maststomp en tweehonderd man aan boord, die de dood voor ogen hadden, die op dit ogenblik misschien verdronken. Hij rilde en raakte het gezicht niet kwijt van die in angst geheven handen. Het bleef hem bij de hele wacht en het vervolgde hem nog, toen hij te kooi lag. Verschrikkelijk was het mensen in doodsnood te zien en niet te kunnen helpen.

De storm was over zijn hoogtepunt heen. Die nacht bulderde hij minder hard. De volgende morgen was hij tot een stijve bries geluwd. De zee slechtte af en de bootsgezellen konden ademhalen na dagen van ingespannen pompen. De natte plunje hing te wapperen aan lange lijnen, tussen de masten gespannen. Weldra werd weer vol tuig gemaakt. De zon kwam door, het werd een mooie vaart, waarbij het volk des middags na vastwerken een siësta deed onder het zonnezeil en de avonden gekort werden met muziek op fluit en vedel.

Nu er weer ruim zicht was, speurde de uitkijk scherp naar de andere schepen van de vloot. Op een dag ontwaarde hij een stip aan stuurboord. De Maagd verlegde haar koers een weinig. De stip bleek een medeligger te zijn en naderhand herkende men het admiraalsschip. Een paar dagen later werd nog een schip gevonden. Zo kwamen drie schepen van de acht in vlootverband te Madagascar aan. Daar lag reeds een schip van de Kamer Hoorn, en gedurende het verversen in de baai liepen er nog drie bodems binnen. Zo waren zeven van de acht schepen in de zware storm gesalveerd en weer bijeen. Op het laatste hoefde niet gewacht te worden. De Elisabeth was gebleven.

Veel tijd nam het verversen deze keer niet in beslag. De reis van Bantam was zo snel volbracht, dat er nog ruim victalie op de schepen was. Alleen vers vlees, verse groenten en zeer veel geconfijte vruchten werden aan boord genomen. De Hollandse schippers hadden na bittere ervaring met scheurbuik hun vroegere verachting voor de liflafjes van de Portugezen afgeleerd.

Spoedig nadat het zevende schip zich bij de vlag gevoegd had, voer de vloot weer uit.

Bij het verlaten van de Antongilbaai tuurde Aart naar het oosten. Nog telkens moest hij denken aan het volk in doodsnood op het wrak in de storm, en ofschoon hij wist dat het dwaasheid was uit te kijken naar de Elisabeth, kon hij het toch niet laten. Een zwaar lek schip, zonder masten en met stukgeslagen roer, kon nooit die storm hebben overwonnen. Het moest de eigen dag dat zij het passeerden reeds gezonken zijn.

En toch zocht Aart, zolang ze op tegenkoers lagen om de landtong ten zuiden van de Antongilbaai te ronden, voortdurend de oosterkim af, en bleef hij in die richting turen, tot de vloot de koers verlegde naar zuid-zuidwest.

Was daar geen stip op de kim? Hij greep de scheepskijker en tuurde scherp. Het stipje werd een beetje duidelijker. Hij waarschuwde Eriksz: 'Schip achteruit!'

De schipper nam de kijker. Ook hij kon slechts een vage stip ontdekken, waarvan onmogelijk viel te zeggen wat het was. Maar hij liet toch een seintje geven aan de admiraal. Het zou een Portugees kunnen zijn en dan kon het een vette buit beduiden.

'Blijf achter,' antwoordde de admiraal op het sein, 'en haal hoogte. Als onze assistentie nodig is, sein dan.'

Zo ging de Maagd overstag om het zeil aan de verre einder tegemoet te lopen.

Aart klom met de scheepskijker naar het kraaiennest om het schip des te eerder te herkennen. Hij zag dat het geen Oostinjevaarder was en ook niet het wrak van een Oostinjevaarder met een noodmast. Zijn hoop — een dwaze hoop — dat de Elisabeth de storm toch had verduurd, verzwond weer. Ook was het geen Portugese kraak. Het was een klein scheepje met een laag zeil, dat hij op deze afstand niet thuis kon brengen.

'Een Chinese prauw,' zei Barent Eriksz, toen hij, nadat Aart uit de mast geklommen was, de kijker aan zijn oog zette. 'Wij kunnen wel weer naar de vloot gaan.'

Aart keek nog eens. 'Het is toch een ander soort dan wij op Madagascar zagen.'

'Natuurlijk,' antwoordde de schipper. 'De Chinezen hebben een heel ander type schip. We gaan weer door de wind.'

'Mogen wij deze koers nog even houden, schipper?' vroeg Aart.

Eriksz mat de afstand met de vloot. Ze was reeds bijna uit het zicht. Hij voelde er weinig voor om zonder oorzaak verder af te zakken.

Maar Aart vroeg het nog eens dringend en toen gaf de schipper toe.

Zij zeilden door en onderscheidden nu een armetierig scheepje met een onnozel zeiltje, stellig een inlands prauwtje. Het was zonde dat de Maagd daaraan haar tijd verspilde.

Barent Eriksz wou weer bevelen door de wind te gaan, maar Aart hield hem smekend tegen terwijl hij in spanning door de kijker tuurde. 'Het is een sloep!' riep hij toen uit. 'Een sloep met volk van de Elisabeth!'

De schipper lachte een beetje spottend. 'Onmogelijk,' zei hij

Maar nadat hij de kijker had overgenomen, tuurde hij lang en eindelijk mompelde hij: 'Waarachtig, een sprietzeil. Dat is een Nederlandse sloep.'

Onder vol zeil liep de Maagd op het scheepje toe. Het bleek een kleine boot te zijn met een man of twaalf aan boord.

Aart wuifde naar de mensen, doch er kwam nauwelijks bescheid. Slechts één man hief een slappe arm op. Men riep, doch niemand antwoordde.

Dit viel Aart als koud water op het lijf. Waren die mensen niet ingenomen met hun redding? Waren ze niet blij?

Vlak voor de sloep draaide de Maagd bij en de maats wierpen lijnen over. Maar niemand greep een touw. De sloep schoot langs het schip.

Aart schrok toen hij dat zag. Hij schrok nog erger bij het zien van de mannen in de boot. Er lagen er onderscheidene languit op de laningen, anderen hingen tegen de verschansing; de roerganger probeerde de helmstok om te halen, doch zijn poging faalde. De gezichten van de mannen waren hol en uitgeteerd. Levende lijken zaten in de boot.

De Maagd ging overstag en voer achter de sloep aan. Weer werden lijnen uitgeworpen en nu was een van de schipbreukelingen bij machte een touw te grijpen en vast te maken.

Toen lieten mannen van de Maagd zich zakken in de boot. Aart boog zich over de stuurman van de sloep, die op het ogenblik dat hij zijn taak volbracht had uitgeput in elkaar gezakt was. 'Water!' stootte hij nog uit.

Dat was dus de oorzaak van de erbarmelijke toestand. Zij leden een ondraaglijke dorst.

'Breng kruiken water!' riep Aart naar omhoog. Er kwam water en de maats lieten de schipbreukelingen drinken. Hun matte ogen lichtten daarbij op. Maar de kracht om langs de valreep op de Maagd te klimmen ontbrak. Toen nam bootsman Teun een schipbreukeling op zijn rug en droeg hem de valreep op naar boven. Enkele maats met brede schouders deden hetzelfde. Tien mannen werden naar de ziekenboeg gebracht. Voor vier was de hulp te laat gekomen. Zij werden dood aan boord gedragen.

De stuurman van de sloep kon, nadat een glas wijn en een zacht ziekenkostje hem over het ergste hadden heengeholpen, vertellen hoe het op de Elisabeth gegaan was. Nadat de Maagd voorbij gevaren was, was het wrak nog een dag drijvende gebleven. Toen, de ergste storm was reeds geluwd, begon het schip te zinken. Het volk was in de boten gegaan: in de grote boot ruim honderd man; in de sloep een twintig. Beide waren zwaar overbelast en de grote boot had dadelijk water overgekregen, dat haar nog dieper deed zinken, 't Werd een paniek. Men riep en schreeuwde naar de kleine sloep. Sommigen sprongen overboord en zwommen er naar toe. 'Maar wij konden ze niet opnemen,' vertelde de stuurman met verstikte stem. 'Wij lagen zelf op zinken. We moesten wegroeien. De zwemmers zwommen ons achterna. 'Moordenaars!' riepen ze.'

Een rilling liep er langs Aarts rug.

'Wij vonden het verschrikkelijk,' ging de stuurman door. 'Het was niet aan te zien. Maar zegt u zelf, schipper, konden wij anders?'

'Wij hebben hetzelfde moeten doen,' zei schipper Eriksz toonloos. 'Toen onze boot kapot sloeg moesten wij jullie aan je lot overlaten.'

Aan de tien overlevenden van de Elisabeth deed de bemanning van de Maagd wat zij maar kon. De verse groenten en vruchten van Madagascar waren kostelijke medicijnen. Toen na vier dagen de Maagd het gros der vloot had ingehaald, wandelden de meeste schipbreukelingen reeds weer op het dek.

Aan de Kaap werd opnieuw ververst en op Sint Helena voor de laatste maal.

14 De laatste loodjes

Hoe anders verliep de thuisreis dan de uitreis was geweest. Toen maanden zeilen zonder dat er ergens land ontdekt of ooit een schip gezien werd. En thans varen van haven tot haven, in een grote vloot en langs een drukke route, waar het vreemd was als men enkele dagen achtereen geen schip ontmoette. Toen last van scheurbuik, thans hoegenaamd geen ziekte, dank zij de frisse groenten en het fruit dat telkens ingeslagen werd. De wind was nu eens achter en dan weer dwars, maar zelden zo dat men laveren moest. Storm noch stilte plaagde de retourvloot meer na het zware weer in de Indische oceaan. Zelfs door de stiltezones van de Linie voer ze vlot. Men kwam al dicht bij huis. Kleine Nederlandse schepen van de zoutvaart en de Straatvaart waren reeds ontmoet. De Berlinga's en kaap Finisterre waren gepraaid.

In de Golf van Biscaje overviel een storm de vloot, die haar uiteensloeg. Toen het noodweer uitgeraasd was, voer de Maagd alleen. Was het erg? Aart vond van niet. De uitreis hadden ze bijna geheel alleen gemaakt en het koersen op eigen kompas was lang niet slecht bevallen. Dit laatste stuk van de thuisreis, bij schipper en stuurman bekend van vele tochten, kon men ook best op zijn eentje maken.

Het was mei. De thuisreis had amper een half jaar geduurd. Binnen anderhalf jaar zou de gehele reis volbracht zijn. En op twee of drie jaar was gerekend, moest gerekend worden. Want zelden kwam een Oostinjevaarder eerder van de reis terug.

Aart stapte vrolijk over het opperdek. Nog tien dagen, dan zou hij thuis zijn, bij Klaartje. Hij stelde zich de ontmoeting voor. Hij zou bij Ham de klopper laten vallen op de deur en Klaartje zou voorkomen. 'Sinjeur...' zou ze misschien zeggen, tenminste als het avond was, want hij was veranderd in dit jaar, forser en breder geworden, en geen haar op haar hoofd kon er aan denken dat hij er nu reeds wezen zou. Bij schemerlicht zou zij hem allicht niet direct herkennen. Dan zou hij haar in zijn armen nemen, zo maar op straat, op de stoep van joffer Ham. Het zou hem geen zier kunnen schelen welke mensen het zagen, ook niet als de ontmoeting midden op de dag was. Hij zou er niet om malen als joffer Ham, die geen vrijerij kon dulden, hen door het horretje begluurde en haar spits gezicht achter de ruiten zou vertonen. Klaartje zou er misschien van schrikken. Maar hij zou haar nog veel wilder zoenen en tegen joffer Ham zou hij zeggen: Stuur haar maar weg, vandaag nog, dan gaan wij morgen trouwen! En Klaartje zou haar bruidskleed dragen, van blauwe zijde en gouddraad en haar edelstenen en haar armband van blauw email, en haar bloedkoralen halssnoer. Zij zouden trouwen in de Westerkerk en dan zouden zij naar hun woning gaan, hun nieuwe woning, in het nieuwe stadsdeel, dat pas binnen de stadswallen was getrokken, en waar men druk aan het bouwen was toen hij naar Indië vertrok. Een huis met een trapgevel zou het zijn en in de gevel moest een steen met een Oostinjevaarder komen. Er moest een grote kamer zijn, waar het Chinese lakwerk en de Japanse vazen, die hij had gekocht en de geciseleerde koperen schalen moesten staan. En aan de wanden zouden de borden hangen met de versiering van de lotusbloem. En op tafel zouden de kopjes staan, broos en doorschijnend, en op een comfoor de pot, waarin mokka werd gezet; een grote zak vol mokka bracht hij mee. Klaartje zou de geurige drank schenken in de porseleinen kopjes en zij samen zouden ervan drinken. Hij zou ook roken uit een lange pijp. Het zou schoon en goed zijn. Maar als het zó schoon en goed was thuis, zou hij dan wel ooit weer willen varen?...

'Schip vooruit!' klonk het uit de mastkorf.

Aart zag het schip; een klein vlekje op de kim. Hij schonk er nauwelijks aandacht aan. Ze voeren nu dwars van de Franse kust. De vaart werd hier gedurig drukker.

Jacob Mossel was bij Aart op de kampanje; als stuurmansleerling had hij mee de wacht. 'Het wordt kort, stuurman!' zei hij opgewekt.

'Verlang jij ook naar huis?' vroeg Aart.

'Nou,' zei de jongen. 'Voor de eerste maal bij moeders pappot weg en dan direct naar Indië, dat valt niet mee, stuur.'

Aart glimlachte. Hij mocht de jongen wel. De fratsen, die hij had toen hij aan boord kwam, waren afgeleerd. De opvoeding op het schip was hard geweest, maar heilzaam. Na de Berlinga's had hij zich in het gareel gevoegd en na zijn zware ziekte in de omgeving van de Kaap was hij een ander mens geworden. Een ijverige zeeman en een goede makker.

'Twee zeilen over stuurboordsboeg!' meldde de uitkijk nader. 'Ze komen op ons aan.'

Aart zag de schepen naderen, maar daar stak niets bijzonders in. Alle schepen, die uit het Kanaal naar een Portugese of zuidelijker haven voeren, moesten in hun richting zeilen. De Maagd hield rustig koers en Aart gaf geen bevelen.

'Op hoeveel dagen schat u 't, stuur?' vroeg Jacob.

'Eer we thuis zijn? Tien dagen op z'n langst, maar als het weer zo blijft een week. Je zult je vrienden gauw weer terug zien, Jacob, of verlang je soms naar een vriendinnetje?'

'Ik verlang naar moeder,' bekende de jongen.

'Het zijn Duinkerkers!' luidde de derde melding uit het kraaiennest.

Dit bezorgde Aart een schok. Hij had amper gedacht aan kapers. Op de lange uit- en thuisreis hadden zij er niet één ontmoet. Hij was bijna vergeten dat ze nog bestonden. Nu zou er, vlak voor de behouden haven, nog gevochten moeten worden. Hij liet de schipper roepen en die riep alle hens aan dek om klaar te maken voor het gevecht.

Er was een druk geloop op alle dekken. In het tussendek werden de rolpaarden verschoven. Uit de kruitkamer werden kogels en kardoezen aangedragen. De geschutspoorten gingen open en de monden van bassen en kartouwen keken er dreigend uit. Bij de verschansing lagen kettingen en enterbijlen klaar. Elke kanonnier stond bij zijn stuk, iedere gezel droeg piek of roer. Schipper Eriksz had zijn commandopost op het opperdek. Het jonge volk zat op de raas voor het werken aan de zeilen.

Kalm zagen allen de piraten naderen. Hun schip was sterk en zwaar bewapend. Tegen twee kapers kon het stellig op. Het was zelfs de vraag of de Duinkerkers zouden attaqueren, wanneer zij zagen dat zij een Oostinjevaarder voor hadden.

'Nóg twee zeilen over stuurboordsboeg,' meldde de uitkijk, en na een poosje voegde hij daaraan toe: 'Het zijn ook Duinkerkers.'

Nu kreeg schipper Eriksz een frons in het voorhoofd. Eén tegen vier. Dat zou vechten worden tegen een geduchte overmacht.

Even keek hij naar de wimpel. Zou het mogelijk zijn om uit te wijken naar Bordeaux of zijn belagers te ontzeilen naar de open zee? Het werd niet eens een plan bij schipper Eriksz. De kapers voeren sneller dan zijn diep geladen en zwaar aangegroeide schip. Hij kon hen niet ontlopen. Het moest vechten worden. Welaan, dan zou hij de eerste klap toebrengen. Wanneer hij de beide schepen toe kon takelen vóór de twee achterste er waren, maakte hij kans om het tegen alle vier te houden.

'Recht op hen aan!' beval hij aan de man aan 't roer. 'Kogels met kettingen!' commandeerde hij aan de konstabel.

Eriksz wou het proberen op dezelfde wijze als hij destijds met de Tunesiërs afgerekend had. Tussen de kapers door en dan met de stuur- en bakboordsbatterijen gelijktijdig vuren op hun want. Als hij de beide eerste schepen op deze wijze vleugellam kon schieten, zou hij onmiddellijk doorgaan en aan de volgende kapers een pak van hetzelfde laken leveren.

Zijn tegenstanders speelden fijn in Eriksz' kaart. De beide voorste kapers hielden ieder op een zijde van de Maagd aan. Zij hadden blijkbaar het oogmerk om bij het passeren de een uit stuur- de ander uit zijn bakboordsbatterij de Oostinjevaarder de volle laag te geven, en dan, snel wendend hem van achteren op te lopen en te enteren.

Eriksz telde de kanonnen van de kapers. Zij hadden er twaalf aan elk boord. Zijn eigen batterijen telden ieder twintig stukken en deze waren zwaarder. Het was geen slecht portuur. De Duinkerker aan loef was het voorst. Hij kwam dwars van de Maagd.

'Bakboord vuur!' commandeerde schipper Eriksz.

De vijand was hem voor. Eer de kanonnen van de Maagd losbrandden, sloegen de vijandelijke kogels al tegen de scheepswand. Een brok van de verschansing vloog aan flarden, één van de stukken in het tussendek werd uit zijn rolpaard weggeslingerd. Twee konstabelmaats lagen dood er naast. Die averij gaf echter geen vertraging in het salvo, waarmee de Maagd terugbetaalde.

De uitwerking van het eigen vuur bleef door de kruitdamp aanvankelijk voor het oog verborgen. Maar toen die optrok, werd er op de Maagd gejuicht. De Duinkerker dreef met verscheurde zeilen.

Nu kwam de kaper, die aan lij voer, aan de beurt. Maar wat haalde die uit? Vlak vóór de Maagd loefde hij scherp op. Hij scheerde voor haar langs en kwam aan loef, vóór de kanonnen die pas geschoten hadden, weer geladen waren. Terwijl de Maagd aan stuurboord weerloos was gaf deze Duinkerker haar daar de volle laag. De brokken vlogen uit de huid en het schip kraakte in al zijn binten.

Eriksz voer door. 'Laden,' schreeuwde hij naar de konstabel. 'Als de wind je bakboordsbatterij weer laden. En jullie,' riep hij naar de jongens in de masten, 'zet zeilen bij! We gaan op de beide anderen aan.'

Eer hij zijn nieuwe belagers was genaderd, was de Oostinjevaarder weer voor de strijd gereed. Al het geschut geladen; de ravage, door een dubbele laag gesticht, geruimd; de gewonden naar de ziekenboeg gedragen; de doden in een hoek gelegd.

Deze Duinkerkers volgden dezelfde tactiek als hun kornuiten. Weer kreeg de Maagd een kaper aan de loef en één aan lij. Het artillerieduel ving ook thans aan met die te loevert, die flink wat schroot in zijn tuigage kreeg, maar toch niet vleugellam geslagen werd. En toen wou het schip aan lij hetzelfde kunstje uithalen als zijn makker van de voorste twee: vlak voor de boeg van 't Hollandse schip langs geren en bombarderen op het leeggeschoten boord. Maar thans had schipper Eriksz dat voorzien. Hij ging, toen de kaper voor zijn boeg zat, plotseling door de wind, zodat zijn weerbaar stuurboord naar de vijand was gewend. 'Vuur!' beval hij.

De twintig monden spuwden kogels. Onmiddellijk daarop liet Eriksz lenzen. De Maagd zwenkte en het salvo uit de vierde kaper, die op de snelle zwaai niet had gerekend, ging ver voorbij de Maagd te water. Eriksz had zijn belagers van zich afgeschud. De Maagd lag op haar bakboordsboeg en voer vóór de piraten uit.

De aanvallers mochten afgeslagen zijn, zij waren niet vérslagen. Ze hadden nieuw doek aangeslagen en kwamen met alle zeilen bij de Oostinjevaarder achterop. De twee het minst gedeerden zaten reeds dicht achter hem.

Als de Maagd nu de piraten vóór kon blijven!

Er stond een stijve bries, die feitelijk geen extra-zeil gedoogde, maar Eriksz liet de maats in de masten boven het volzeil ook nog de bonnetten uithangen. De stengen kraakten toen al dat tuig gehesen was, en bij een zware vlaag lag het stuurboord bijna plat op het water. Desniettemin liet de schipper ook nog een bezaantje aanslaan.

De Duinkerkers zetten echter ook de laatste lap bij, die zij voeren konden. Bij tijden verdwenen de schepen in het schuim dat voor hun boegen bruiste. Een Oostinjevaarder op retourvaart was een rijke buit, die een Duinkerker niet gemakkelijk liet glippen.

De achtervolgers wonnen. Kleiner en kleiner werd de voorsprong van de Maagd. En Eriksz kon onmogelijk meer zeil bijzetten. Hij had geen doek meer en het schip kon ook niet meer verdragen. Bij de vlagen, die de bries in het zeil joeg, dook het lage boord in het water. De lichte kapers waren sneller dan het zwaar beladen Compagniesschip. Reeds vlogen de kogels uit hun boegkanonnen door het want.

'Door de wind!' beval Eriksz eensklaps.

De maats haalden de brassen door, de roergangers wierpen zich op de kolderstok. De Maagd lag plotseling dwars, vlak voor de boegen van zijn onthutste achtervolgers en haar stuurboordsbatterij gaf vuur, met het gevolg dat op de kapers vele zeilen aan flarden vlogen en er geduchte schade werd aangericht. Doch daar stond tegenover dat de Maagd haar voorsprong kwijt was. Ze lag tussen drie kapers in, die alles deden om haar te enteren.

Eriksz probeerde niet meer aan het handgemeen te ontkomen. Hij had zijn schutters op het opperdek gezet en matrozen met handgranaten op de raas gezonden. Nu vuurden zijn kanonnen schroot. Menige kaper tuimelde tegen zijn eigen dek.

Met harde schokken botsten de schepen op elkander. Eén kaper wierp kettingen en haken over de reling van de Maagd. Het werd een strijd met piek, handspaak en kortjan.

De Duinkerkers waren geen katjes zonder nagels. Van kindsbeen in hun bloedig handwerk opgeleid, vochten zij woest. Doch Hollandse zeelui wisten ook van wanten. Het werd een hevig handgemeen bij de reling van de Oostinjevaarder.

Intussen maakte een tweede kaper aan bakboord van de Maagd vast, en zeilde de derde rond met het oogmerk ook te enteren. De vierde, die zijn stukgeschoten zeilen thans pas door waarloos doek vervangen had, kwam in de verte aangevaren.

Met de beide kapers, die aan hun stuur- en bakboord hingen, kon de bemanning van de Maagd het wel klaren. Elke poging om op hun dek te klimmen, sloegen ze met piek en handspaak af. Er lagen op de dekken van de kaperschepen reeds verscheidene doden. Maar nu gooide het derde schip zijn enterkettingen op het voorschip van de Maagd.

Eriksz moest zijn volk verdelen. Hij stuurde een troep naar het voorschip om de derde kaper af te weren. Die kwam met frisse krachten en de Hollanders raakten vermoeid. Vier, zes, acht piraten klauterden aan boord. Telkens sprongen meer vijanden over de verschansing. Er was geen stuiten aan.

'Aart, jij naar het voorschip!' gebood schipper Eriksz.

Aan het hoofd van zes forse maats kwam Aart de mannen, die daar worstelden te hulp. Drie rovers vielen, de anderen sprongen voor het geweld van de onstuimige aanval op hun eigen schip terug. Ook op het middendek werden de belagers achteruit gedreven. De aanval was doorstaan. Er kwam een pauze in het gevecht.

De Maagd was haar belagers evenwel niet kwijt. De enterkettingen lagen onwrikbaar op de boorden, de haken waren in het dek geslagen. En de vierde kaper zeilde op. Daar wachtten de anderen op. Met vereende krachten zouden zij aanstonds de nieuwe aanval ondernemen.

Tegen zijn vierde aanvaller verdedigde de Maagd zich met een laatste salvo uit haar hekkanonnen. Het sloeg gaten in diens huid maar veel kon dat kleine batterijtje niet uitwerken. De kaper wierp zijn enterdreggen over. En toen zat Eriksz in het parket, dat hij van meet af aan had trachten te vermijden: vier vijanden tegelijk aan boord.

De pauze in de strijd was uit. Al de piraten vielen gelijktijdig aan. Een dubbele overmacht bestookte de reeds moegestreden mannen van de Maagd. Deze stormloop was niet te weerstaan. Stap voor stap werden de Nederlanders achteruit gedreven.

'Onder het boevennet!' gebood Eriksz aan al zijn mannen, die vóór de kampanje vochten.

In een ogenblik waren het voorschip en het kuildek door het eigen volk ontruimd. De kapers juichten en sprongen bij dozijnen over op het dek van de Oostinjevaarder, victorie kraaiend. Maar zóver was het nog niet.

Op de kampanje, die nog vast in handen was, stonden vier steenstukjes opgesteld.

'Vuur!' gebood de schipper.

Het schroot spoot over het voorkasteel en het middenschip, waar het krioelde van piraten.

De rovers stoven uit elkaar, huilend van woede en pijn.

En de verschrikking was voor hen nog niet voorbij. Na de steenstukken kwamen de roeren van de schutters op het opperdek aan het woord. De kogels hagelden tussen de piraten. Zij deinsden naar het voorschip, doch raakten van de regen in de drup, want terwijl zij daar opeengedrongen stonden, staken door het rooster van het boevennet dolken in hun benen en spietsten pieken in de onderlijven van de rovers. Het leek of ze op gloeiende sintels dansten.

En toen ze daarover jammerden kwam de uitval. Van de kampanje sprong schipper Eriksz met zijn mannen naar beneden, van onder het boevennet drong Aart met twintig man vooruit.

De rovers, straks in de waan dat de strijd al was gewonnen, raakten in verbijstering door de aanvallen, die zij van alle kanten te verduren kregen. Zij vluchtten naar hun eigen schepen en borgen zich daar onderdeks.

Toen gingen, terwijl de jongens granaten slingerden uit de masten en de schutters schoten wat zij konden om de kapers onderdeks te houden, de maats van de Maagd fluks aan de enterkettingen werken om hun schip van zijn belagers te bevrijden. Zij raakten vrij, en dreven af.

'Nog een salvo?' vroeg de konstabel aan de schipper.

Eriksz was er niet voor te vinden. Hij was nu vrij; een nieuw gevecht met de piraten wilde hij niet zoeken.

Er lagen dertig kapers dood op het dek. Zij gingen dadelijk overboord. Drieëntwintig eigen mannen waren in de strijd gevallen. Hun lijken werden aan de kant gelegd opdat zij straks een goede begrafenis zouden kunnen krijgen. Achttien gewonden werden naar de ziekenboeg of naar hun kooi gedragen.

Toen dat geschied was en de Maagd onder vol zeil tussen de Hoofden doorvoer, riep Eriksz zijn volk bijeen, om God te danken voor de redding. Met ontblote hoofden stonden de ruwe gasten om hun schipper heen en hun grove stemmen trilden, toen zij zongen:

Door 's Hoogsten arm 't geweld onttogen,

Zal ik, genoopt tot dankbaarheid,

Verschijnen voor Zijn heilig' ogen

Met offers aan Hem toegezeid...

15 Thuiskomst

Onder de achttien gewonden van de Maagd was jonker Jacob Mossel. Bij het afweren van de kapers had hij vooraan gestaan. Toen de overmacht te groot werd, was hij met zijn makkers al strijdende geweken. Op een piraat aanvallende, had het scherpe zwaard van een andere Duinkerker zijn schouder getroffen. Hij was neergestort en in de hitte van het gevecht had niemand hulp kunnen bieden. Een half uur had hij liggen bloeden in een hoek van het dek. Toen men hem eindelijk vond, lag hij in een grote bloedplas, dood naar het scheen. Een paar maats hadden zijn lichaam bij de lijken willen leggen. Maar de chirurgijn lichtte zijn oogleden. 'Hij leeft nog,' zei hij, en daarop werd hij naar de ziekenboeg gedragen.

Daar knipte de chirurgijn zijn mouw stuk. De arm was bij de schouder bijna doorgehouwen. Hij moest worden afgezet.

Toen het avond was en het schip, varende in de hoede van de duisternis, een nieuwe ontmoeting met de Duinkerkers, 't zij de belagers van vanmorgen, 't zij andere piraten, die uit het roofnest waren uitgevaren, niet langer had te vrezen, ging Aart naar de gewonden kijken. Hij boog zich over Jacobs kooi. De jongen sloeg de ogen op.

'Hoe is 't?' vroeg Aart.

'Pijn,' fluisterde Jacob.

'Ga maar slapen,' troostte Aart hem. 'Je bent nu gauw bij je moeder.'

Een zwakke glimlach gleed over het bleke gezicht van Jacob Mossel. 'Moeder...' lispelden zijn lippen. Zijn ogen vielen dicht van moeheid.

De volgende morgen kwam Aart op zijn gewone rondgang met de barbier in de ziekenboeg. Jacob zag er wat frisser uit. Hij had redelijk geslapen. Maar zijn ogen stonden vol verdriet. 'Wat nu?' vroeg Aart. 'Tranen bij een kerel, die zo dapper vechten kan?'

'Mijn arm is weg,' klaagde Jacob. 'Mijn linkerarm.' Hij had het pas ontdekt.

Aart beet op zijn lippen. Het was moeilijk hier te troosten.

"t Had immers nog erger kunnen zijn,' probeerde hij toch. 'Wij hebben zoveel doden. Jij leeft nog en je wordt vast gauw weer beter.'

Het beurde de zieke niet op. 'Ik ben nu een stakkerd,' kwam er verbeten uit, 'een nietsnut. Ik was nog liever dood dan als een ongelukkige stumperd door het leven te moeten gaan.'

'Kom, kom,' wou Aart hem moed inspreken. 'Hoeveel zijn er niet een been of zelfs hun ogen kwijt. Jij kunt nog zien, je kunt nog lopen. Je kunt best werken bij je vader op het kantoor.'

'Ik wil op zee,' zei Jacob koppig.

'Wel, dat kan ook!' vond Aart. 'Ik heb een schipper gekend, die maar één arm had. Met één arm kun je best bevelen geven. Als je je mond nu kwijt was.' Hij lachte en op de vertrokken lippen van Jacob kwam ook een flauwe glimlach. Toch bleef hij treurig.

'Een jongen met één arm, da's een wrak,' zei hij. Zijn ogen waren hard van bitterheid.

'Je bent toch blij dat je je moeder weerziet, Jacob,' probeerde Aart zijn gedachten af te leiden. 'Nog een paar dagen, man. We zijn al door de Hoofden en de wind is mee. Je moeder zal blij zijn als zij je levend weerziet.'

De herinnering aan zijn moeder stemde Jacob zachter. 'Moeder...' fluisterde hij. Hij verlangde er onmatig naar haar weer te zien, nu hij gewond was meer nog dan daarvoor.

Het ging die dag heel goed met Jacob. Des middags was het zelfs zo dat hij uit de ziekenboeg naar het dek gedragen werd, opdat hij op een luw plekje van zon en frisse lucht genieten kon.

Aart maakte een praatje met hem. 'Daar is Zeeland,' wees hij naar de kust, 'we komen dicht bij huis.'

De duinen van Noord-Beveland en Schouwen waren zichtbaar op de kim.

Een glimlach trok om Jacobs smalle mond. Hij scheen verzoend met de verminking. Het verlangen naar huis was groot.

De volgende morgen vond Aart de jonker bij de vaste rondgang met gesloten ogen en meer blos dan gisteren. Hij scheen te slapen.

'De buitenlucht heeft hem gister goed gedaan,' zei hij tegen de chirurgijn.

Doch die vatte Jacobs pols en schudde toen hij die had gevoeld bezorgd het hoofd. 'Wondkoorts,' constateerde hij.

De koorts liep die dag verder op. Er was geen sprake van dat de patiënt naar het dek kon. Tegen de avond lag hij te klappertanden in zijn kooi.

Aart kwam bij Jacob zitten. Hij had veel pijn. 'M'n arm, m'n arm,' gilde hij. 'Au! au! Ik voel het in mijn hand, mijn vingers, au! Ik heb m'n arm nog, hè stuur?' zei hij, met koortsig schitterende ogen. 'Anders kan toch mijn hand niet zo'n pijn doen?'

Aart zag de armstomp in het zwaar verband, een paar duim uit de schouder stekend. 'Stil,' poogde hij te sussen, 'de anderen moeten slapen.' Er lagen nog zes ernstig zieken in de kleine boeg.

'Stuur?' vroeg Jacob na een pauze, 'zal ik m'n moeder nog wel zien?'

'Je moeder, wel natuurlijk, jó. We varen al bij Petten. Vannacht gaan we het Marsdiep in. Morgen zijn we thuis.'

'Als ik dan niet dood ben,' snikte Jacob.

Aart schrok van Jacobs voorgevoel. 'Och kom,' suste hij, tegelijk zijn eigen vrees verdringend, 'een sterke vent als jij kan heus wel een beetje koorts verduren. Weet je nog van de uitreis vóór de Kaap? Toen stond het er kwaad met je voor, en hoe best ben je er niet doorheen gekomen.'

Het scheen dat Jacob opveerde bij die herinnering aan zijn scheurbuik en herstel. Hij had het toen ook ver gehaald. Misschien ging het nu weer zo. Hij klampte zich aan het leven vast.

'Je zult zien,' monterde Aart hem verder op. 'Als jij nu gauw slapen gaat, ben je morgenochtend vast veel beter. En als jij morgenavond je moeder ziet, dan spring je zo weer uit je bed.'

Toen ging Aart heen, maar hij was niet voldaan over de manier waarop hij Jacob had getroost. De chirurgijn had van koudvuur gesproken en de toestand ernstig ingezien.

Aart werd die nacht gewekt. De waker uit de ziekenboeg was daar. 'Het is met jonker Jacob minder,' meldde hij. 'Ik wilde de ziekentrooster roepen, maar hij vroeg dringend of u komen wou.'

Aart schoot het bed uit. Hij schrok toen hij de zieke zag. Bij het zwakke licht van een paar kaarsen was duidelijk te zien, hoezeer hij achteruit gegaan was. De dood stond op zijn kaken.

'Ik zal mijn moeder niet meer zien, stuurman,' zei hij.

Aart wou hem nu niet langer vleien met een ijdele hoop. Hij had een andere taak. 'Als je de Here Jezus dan maar ziet,' zei hij.

De ogen van de jongen lichtten op. 'Ik heb Hem al gezien, stuur. Zoëven. Hij reikte mij de hand. En ik had allebei mijn armen weer.'

Toen werd het Aart bijna te veel. Hoe anders lag Jacob nu voor de dood dan toen hij ziek was op de uitreis. Hier hoefde hij geen steun te bieden. Deze stervende troostte en sterkte hèm.

'Stuur,' vroeg de zieke na een pauze, 'wilt u aan moeder zeggen dat ik naar Jezus ben gegaan?'

'Welzeker, jongen,' nokte Aart. En hij moest er aan denken dat hij reeds eerder van een lange reis was thuis gekomen met een laatste boodschap van een dode voor een vrouw.

De vroege meimorgen brak aan. Het licht uit het oosten overstraalde de zwakke glans van de kaarsen in de ziekenboeg.

'Waar zijn we, stuur?' vroeg Jacob.

Aart keek door de patrijspoort. 'Bij Wieringen,' zei hij, 'en de wind is goed. Nog een uur of drie, dan zijn we binnen. Je ziet je moeder nog, Jacob.'

Jacob schudde het hoofd. 'Nee,' zei hij. 'Nee, zo lang duurt het niet meer.' Hij sloot vermoeid de ogen. Zijn adem zaagde. Zijn jonge kracht vloot weg. Aart zat naast het bed.

'Ik zie de Zuidertoren,' zei hij, bij de patrijspoort staande. 'Daar is de stad. We zijn gauw thuis.'

Jacob was te zwak om meer te spreken. Hij lag op zijn rug. Z'n ogen gingen open. Een heldere glans lichtte erin. 'De stad...' lispelde hij. 'Thuis... Here Jezus...' Zijn hand werd in een zwakke poging opgeheven, de armstomp ging mee omhoog. Toen viel de hand, de glans in de ogen brak. Een zucht. Het was voorbij.

Bij het invaren van het Krabbersgat werd de vlag halfstok gehesen. Die halfstokse vlag, de dode aan boord, de vele doden die na het gevecht in het Kanaal over de fokkeschoot gegleden waren, zetten een domper op de vreugde van de thuiskomst. Zij maakten dat het ankeren op de rede stil verliep en dat er weinig reuring was in het tussendek, toen ieder zijn plunjezak pakte om straks van boord te kunnen gaan.

Aart moest onmiddellijk met de sloep naar de wal om aan de reders de aankomst te berichten en brieven uit Bantam voor de heren af te geven. Toen hij aan de steiger bij het Staverse poortje meerde, stond daar enkel het stel baliekluivers, dat altijd aan de buitenkant verkeerde. De aankomst van de Oostinjevaarder was blijkbaar in de stad nog nauwelijks bekend. Aart sprong aan wal. Aan het worteleinde van de steiger kwam hem een man tegemoet in een donkere mantel met een breedgerande hoed op. Een van de heren, zag Aart dadelijk. Op het kantoor wist men dus van hun aankomst.

De reder stapte op hem toe en toen schrok Aart, want hij herkende Jacob Mossels vader.

'Is mijn jongen in de sloep, stuurman?' vroeg hij.

Aart wist geen antwoord.

'Ik ben Mossel, mijn zoon Jacob was aan boord van de Maagd. Is hij nog op het schip?'

'Ja,' zei Aart dof.

'Mijn vrouw komt daar aan met de sleepkoets. Wij wilden dat je ons naar boord bracht, want wij verlangen ernaar onze jongen weer te zien. Je vaart toch zeker zo terug?'

'Onmiddellijk, sinjeur, maar...' Aart wist niet hoe hij het doodsbericht moest brengen aan deze vader, die zich zo verheugde op het weerzien van zijn zoon.

'Die brieven kun je wel aan onze bode geven.' Hij riep een man aan. 'Hendrik! breng dat pakje naar het kantoor.'

'Sinjeur...,' begon Aart weer, maar Mossel had hem de rug toegekeerd. Hij keek ongeduldig uit naar het sleepkoetsje dat langzaam over de keien aan gleed.

Aart stond te piekeren. Hoe moest hij het toch zeggen? Een schouderklop deed hem opschrikken. IJsbrant Mol stond achter hem. 'Deksels, Aart, ben jij dat?'

'Ben ik dan zo veranderd?' vroeg Aart hem.

'Dat niet, maar... je zou toch naar de Oost?'

'Daar ben ik heen geweest.'

'En je bent pas uitgevaren!' verbaasde IJsbrant zich. 'Laat es kijken: is het twee jaar geleden?'

'Geen anderhalf!'

'En dan in de Oost geweest? Hoe is dat in de wereld mogelijk?' vroeg IJsbrant.

'Een scheepje als de Maagd kan alles,' lachte Aart, voor een ogenblik Jacob en zijn ouders vergetend. Maar meteen zag hij het sleepkoetsje de steiger opkomen. Het kropte in zijn keel. Hoe moest hij deze mensen zeggen dat hun kind gestorven was?

'Aart, Aart!' Een meisje sprong Aart om de hals. 'Wat heerlijk dat je thuis bent.'

Hij omhelsde Klaartje. 'Wat ben ik rijk met jou.' Hij kuste haar op haar frisse wangen en haar rode mond, en zij fluisterde in zijn oor, hoe hard ze naar hem had verlangd en hoe gelukkig ze nu was.

Maar nu stond het koetsje stil, joffer Mossel stapte er uit en sinjeur Mossel zocht naar de stuurman.

Aarts zonnige ogen werden dof en zijn gezicht betrok. Hij maakte zich uit Klaartjes armen los.

Die begreep niet, waarom Aart zo plotseling verstrakte. 'Wat is er met je?' vroeg ze.

Hij had geen tijd. De reder en zijn vrouw wachtten. Ze waren al in de boot gestapt. 'Straks,' was het enige wat hij tegen Klaartje zeggen kon.

Toen de sloep naar het schip terugvoer, stond Klaartje op de steiger, ontnuchterd na haar grote blijdschap om Aarts thuiskomst. Ze zag hem met een strak gezicht aan het roer staan. Niet één keer keek hij naar haar om. Was hij niet blij? Straks toch wel! Zijn omhelzing was zo stevig dat haar hals er pijn van deed. Haar wangen gloeiden van zijn kussen. Waarom was hij dan zo plotseling stroef geworden en stond hij nu als een stenen beeld aan het roer? Toen zij zoëven hoorde van de thuiskomst van de Maagd, was ze van vreugde opgesprongen en naar de buitenkant gerend en toen ze Aart zag en hem om de hals vloog, was ze het gelukkigste mensenkind ter wereld. Nu was het of een kille kou haar hart bezette.

Sinjeur en joffer Mossel tuurden naar het schip; hun ogen zochten onder de mannen, die over de verschansing hingen, naar hun zoon. En Aart stond aan het roer, zich kwellend met de vraag, hoe hij aan deze ouders het jobsbericht moest zeggen. Onvoorbereid kon hij hen toch niet brengen bij het dode lichaam van hun zoon?

'Sinjeur,' begon hij moeilijk. 'Ik moet u iets zeggen over Jacob.'

'Wat wou je zeggen, stuur?' De reder vroeg het luchtig. Hij had geen acht geslagen op Aarts sombere toon. Zijn vrouw verschoot echter van kleur. Die proefde onheil.

'Jacob is gewond bij een gevecht met Duinkerkers.'

'Is hij soms...?' riep de moeder angstig uit.

'Hij is aan boord, vrouw,' viel Mossel haar scherp in de rede. 'De stuurman heeft het me pas verteld. Is 't niet stuur?'

'Ja, hij is aan boord,' zei Aart triest. 'Maar...'

Nu schrok de reder ook. 'Wat maar?...'

'Eergister ging het nog goed met hem,' vervolgde Aart. 'Maar er is koudvuur bij gekomen, en...'

'Mijn kind is dood!' schreeuwde de moeder.

De vader wilde het nog niet geloven, maar Aart wees naar de halfstok gehesen vlag. 'Dat is voor Jacob,' zei hij toonloos.

Toen werd de reder Mossel grauw.

Op de Maagd was de staatsietrap gestreken. Schipper Eriksz bracht Mossel en zijn vrouw eerst in zijn eigen hut en vervolgens naar de ziekenboeg. Daar liet hij hen alleen.

Toen ze terugkwamen, leek Mossel op een oude man en wankelde zijn vrouw. Ondanks haar tranen zag ze Aart. 'De schipper heeft gezegd dat jij een boodschap van Jacob voor ons had,' zei ze.

Aart knikte en met z'n drieën gingen ze naar de kajuit. 'Ik moest u van hem zeggen dat hij naar Jezus is gegaan,' boodschapte hij daar.

Jacobs moeder sloeg bij die woorden de ogen op. 'Is het zo?' vroeg zij. Het was of het haar verraste en verruimde.

Aart vertelde van Jacobs groot verlangen naar zijn ouders, van zijn vreugde dat hij zijn moeder weer zou zien en van zijn bittere teleurstelling dat hij niet thuis zou komen. 'En nu is hij toch thuis,' zei Aart.

Jacobs moeder schreide nog, maar nu meer van ontroering dan van smart. En de stroeve, bijna harde trekken, van Mossel werden zachter.

'Hij was een moeilijk kind,' bekende Mossel aan Aart. 'Wij wisten geen raad met hem. Daarom hebben we hem naar zee gezonden.'

'Toen hij weg was, had ik wroeging,' voegde de moeder er aan toe. 'Ik was voortdurend bang dat hij aan boord totaal bederven zou. Toen jij daareven vertelde dat hij dood was, was ik radeloos. Hij was verloren, vreesde ik, en wij hadden hem alleen gelaten... onvergeeflijk... En nu, nu is het tóch goed...' Ze veegde zich de tranen uit de ogen.

Mossel stak Aart zijn hand toe. 'Ik dank je stuurman, voor wat je voor mijn jongen bent geweest,' zei de grote reder met verstikte stem. Dat hij zó sterven kon, hebben we aan jou te danken...'

'Niet aan mij, heer Mossel,' weerde Aart de dank af. 'God heeft dit gedaan.'

'Maar God heeft jou daarbij gebruikt, stuurman,' zei de moeder.

Toen gingen zij de staatsietrap weer af. Ze waren diep gebukt gekomen; verslagen hadden ze bij het lichaam van hun dode zoon gestaan; getroost verlieten zij het schip.

Een zeeman ondervindt te veel om lang te blijven treuren. De vreugde om de thuiskomst won het bij de Janmaats weldra van de rouw. Toen met de vloed het anker opging en het schip naar de haven gleed, klonken er blijde kreten van herkenning naar de menigte, die op de hoofden stond. Aart riep een vrolijk woord naar zijn moeder, zijn zusters en zijn broers, en zij riepen een blijde groet terug. Hij had het evenwel te druk met de leiding van het boegseren en het meren dan dat hij veel aandacht schenken kon aan het volk aan wal. Pas toen de Maagd aan de trossen lag, kreeg hij gelegenheid naar de zijnen om te zien. En toen trof het hem dat zijn familie er wel was, maar zijn meisje niet.

'Waar is Klaartje?' vroeg hij Lysbeth.

'Die heeft genoeg van jou,' antwoordde zij met de oude plaagzucht. Maar toen zij zag dat Aart het zwaar opnam, dreef ze de plagerij niet verder. 'Die ouwe tang daar op de Havendijk houdt haar natuurlijk vast,' gaf ze als aannemelijke verklaring.

Daarop zakte Aarts onrust. Natuurlijk, joffer Ham was streng en spits. Dat was de oorzaak waarom Klaartje er niet was, en niet, dat hij haar vanmorgen plotseling de rug had toegedraaid.

Moeder en de meisjes gingen na de eerste ontmoeting bij de loopplank vlug naar huis. 'We hebben het nog druk, weet je, voordat je thuis komt,' zeiden ze met een knipoogje, dat Aart deed lachen. De broers gingen met hem aan boord om hem te helpen bij het dragen van zijn plunje. Ze zetten grote ogen op toen ze vier zware zakken zagen, en vroegen hem of hij soms de Oost had leeggekocht. Aart lachte. 'Je hebt wat nodig als je trouwen gaat,' zei hij.

Gebogen onder de zware vracht gingen ze met z'n drieën de wal op. Op de Havendijk sloeg Aart rechts af in plaats van links.

'Waar ga je heen?' vroegen de broers.

'Even bij Klaartje kijken.'

Zij vonden het best. Intussen gingen zij naar huis. 'Maak het niet te lang,' riepen ze hem nog na. 'We ruiken moeders pannenkoeken al.'

Bij Ham keek Aart door het keukenraam. Klaartje was er niet. Toen liep hij naar de voordeur en liet de klopper vallen.

Als een duveltje uit een doosje schoot daarop het spitse gelaat van joffer Ham in het spionnetje. Aart keek de andere kant op. Het wachten duurde lang. Hij staarde op de koperen klopper, die vonkte als goud en die zo spiegelde dat hij zichzelf erin zag, rond en dik, een ventje als een ton. Maar toen het heel lang duurde, schoot er een krop in zijn keel. Waarom kwam Klaartje niet?

Voor de tweede maal liet hij de klopper vallen. Behalve het muizesnuitje in het spionnetje, tikte er nu ook een breipen tegen het raam. Aart dacht erover weg te gaan. Maar op dat ogenblik hoorde hij lichte stappen in de gang. De klink werd opgelicht. De deur ging open.

Klaartje keek hem half verschrikt, half onderzoekend aan, en om haar mond was een scherp trekje.

Het duurde slechts een ogenblik. Toen lachte heel haar wezen en strekte ze haar armen naar hem uit.

'Mijn allerliefste!' riep hij uit, terwijl hij haar aan zijn borst drukte.

'Mijn Aart! Mijn eigen Aart!' riep zij.

Als er die morgen al wat tussen hen gezeten had, dan was het nu schoon weg.

Zij vergaten de gehele wereld, nu ze elkander weergevonden hadden. Van de roffel die joffer Ham met haar breipen op het raam sloeg vanwege de schande, die haar stoep werd aangedaan, hoorden ze geen van beiden iets.

'Wij gaan trouwen, Klaartje!' juichte Aart. 'In deze meimaand gaan we trouwen. Vind je het goed?'

Met woorden zei ze niets, maar haar ogen zeiden alles.

16 Aart en Klaartje's bruiloft

'Ik weet een huis!' zei Klaartje tegen Aart op een middag, ongeveer een week na zijn thuisvaart.

'Waarzo?' vroeg hij. Ze hadden dagen lopen zoeken naar een huis, maar niets gevonden.

'Op de Oosterhaven; joffer Ham wil het ons verhuren.'

Aart trok z'n neus op. Van joffer Ham had hij tot dusver niet veel goeds ervaren. Haar spitse neus keek altijd in het spionnetje en haar roffelende breinaald tikte steeds op het kamerraam, als hij zijn meisje een zoen wou geven. Hij vond haar een mens dat de zon niet in het water kon zien schijnen, nu voor haarzelf de druiven zuur geworden waren. Hij kon zich niet voorstellen dat die iets goeds voor hen zou hebben.

Maar ze gingen kijken en het huis viel Aart erg mee. Het was gloednieuw; de verf was amper droog. Het had een aardige trapgevel en toen zij naar binnen keken door de kleine ruitjes van het grote raam naast de voordeur, zagen ze een voorhuis met zwarte en rode plavuizen, de groen geverfde balustrade van een insteek, en een glazen wand, waarachter een achterkamer was te zien. Het was veel mooier dan Aart had durven hopen, de huur was billijk en de stand kon niet mooier voor een zeeman. Het zag uit op de Oosterhaven, op de hoge pakhuizen aan de overkant en op de schepen in de haven. Je zag de matrozen in de masten bezig met teren en schrapen en met het rollen van de zeilen. Er voeren sloepen en jollen op het brede water.

'Hoe vind jij het?' vroeg Aart aan Klaartje.

'Prachtig!' zei ze. 'Ik zou nergens liever willen wonen. Als ik de schepen zie, zal het net wezen of ik dichter bij je ben. En als jouw schip komt, zie ik het dadelijk. Dan ben ik de eerste om je te verwelkomen.'

'En het huis?'

'Dat is eigenlijk veel te mooi voor mij,' vond zij. 'Een maerte past niet in zo'n huis.'

'Je bent geen maerte meer; je bent nu mijn bruid en als je hier woont ben je mijn vrouw. Voor jou is niets te mooi.'

Toen bloosde zij van blijdschap en hield zijn arm stijver vast en huiverde even van geluk. Die avond zei ze tegen joffer Ham dat zij besloten waren het huis te huren en meteen zei ze haar dienst op omdat ze trouwen ging.

Op een dag in het laatst van mei wandelde vrouw Wessels met Aart en Klaartje naar de Oosterhaven, om de woning van haar kinderen, die nu ingericht en opgetuigd was, te bezien. Klaartje had gebezemd en geboend, gewreven en gepoetst. De steentjes van de stoep glommen; de ruitjes in het grote raam blikkerden in de zon; de koperen klopper vonkte als vuur. In het voorhuis liepen ze om het zand heen, dat in het midden op de plavuizen was gestrooid en waarin Klaartje met de bezemsteel figuren had getrokken. Er stond een spinnewiel, er hing een Japanse waaier aan de wand; er stonden tinnen vazen op de balustrade van de insteek.

'Kind, wat een pracht!' zei moeder Wessels.

Maar het voorhuis was nog niets in vergelijking bij de kamer. Op de donkere eiken rand van de hoge schouw en op de richels van de posten van de deuren stonden borden van Chinees porselein; tegen de wand een kastje op hoge poten, zwart gelakt, met grillige oosterse figuren in goud en rood. Een kast met glazen deuren liet een servies van doorschijnend dunne, bont gekleurde kopjes zien. En op de vloer lag een Smyrna tapijt, waar de voet op veerde en waarin honderd kleuren gloeiden. Schipper Eriksz had het geschonken aan zijn leerling en vriend.

Moeder Wessels sloeg haar handen in elkaar en Klaartje kreeg een hoge kleur van een geluk dat haar bijna te groot was. En Aart wist niet wat hij zeggen moest, want het was hem ook te rijk, dat hij, Woeltje uit het Kreupeltje, die door zijn meester van de school en door zijn baas uit de paktuin was gejaagd, nu zo'n huis kreeg, zo'n kamer en — het heerlijkste van al! — zo'n vrouw.

De volgende dag was het zondag en tegelijk een dag van zon en zomer. Op de Zuiderzee vingen de golfjes de zonnestralen op, die uit een blauwe hemel stroomden, en kaatsten ze naar de witte zeilen van de schepen. De polder aan de andere kant van de stad bloeide rijk. Maairijpe weiden werden er afgewisseld door brede banen helgeel koolzaad. De bomen op de hoge vestingwallen stonden te pronken met het friste groen. Warmrood waren in het klare zonlicht de pannen daken van de vele nieuwe huizen in de stad; de zwarte leien op de hoge daken van de kerken glansden; het haantje van de Zuidertoren, dat over alles heenkeek, schitterde als goud. Het was feest in de natuur en in de stad op Aart en Klaartjes trouwdag.

Het was ook feest in de Westerkerk. De zon, die alles vrolijk maakte, drong naar binnen door de blanke ruitjes van de hoge ramen en kaatste tegen de witte muren en pilaren, glansen wekkend in de tinnen orgelpijpen en flonkerend in de boog van koper boven het hoofd van de voorzanger en in het koperen beslag van de grote bijbel op de kansel; ze deed het witte haar van dominee Valenteyn als zilver lichten. Het heerlijkst scheen de zon echter op het jonge paar, dat in het midden der gemeente vóór de kansel zat: Aart en Klaartje.

Zij droeg een trouwjurk van blauw Chinese zijde met gouddraad geborduurd, en het was alsof die leefde in de zon. Aan haar arm fonkelde het émail en goud van een Turkse armband en aan het kanten mutsje dat haar blonde haren halverwege dekte, schitterden twee edelstenen.

'Kind, kind, moet dit zo?' had moeder Wessels haar gevraagd toen zij vanmorgen Klaartje in haar bruidstooi zag. Zijzelf was indertijd in stemmig zwart getrouwd.

Klaartje was er verlegen van geworden, maar Aart had haar schroom en de bezwaren van zijn moeder weggeredeneerd. 'Wij halen de schatten van het Oosten uit Indië en de Levant en zullen wij die dan niet dragen? De mensen mogen het zien, hoor, dat Klaartje de bruid is van een zeeman van de verre vaart.'

'Welja, ze mogen het zien dat onze Aart stuurman is,' was vader Wessels zijn zoon bijgevallen.

Daarop had moeder Wessels haar bezwaren laten vallen en nu zaten de ouders achter het bruidspaar, trots op hun kinderen. Naast de ouders zaten twee bejaarde mensen, grootvader en grootmoeder Wessels. Zij waren beiden bij de tachtig, maar nog kras, al werd de oude Wessels soms een beetje onnozel.

Voordat de dienst begon, stootte grootvader Wessels zijn zoon, Aarts vader, aan. 'Wat een kerel, hé,' zei hij, op de bruidegom wijzend. 'En hij wordt schipper, vást; ik zal het nog beleven.'

'Ssst,' maande Wessels, 'niet zo luid praten. Dat past hier niet.'

De oude zweeg, maar niet voordat hij nog gemompeld had: 'Je zult het zien. Die jongen wordt schipper en ik beleef het nog.'

De kerk was vol, zoals op elke zondag. In de herenbanken zaten de burgemeesters en de schepenen, en de bewindhebbers van de Kamer van Enkhuizen van de Compagnie: Semeyns, Blauhulck en Mossel.

Dichtbij het bruidspaar zat joffer Ham. Ze had gevraagd bij de familie te mogen zitten. Haar gelaat had heden niets van het spitse, dat Aart er altijd op gezien had als hij haar muizesnoetje zag verschijnen in het spionnetje, wanneer hij Klaartje wou spreken op haar stoep. Nooit had zij willen dulden dat haar maerte met een jongen sprak en zij was heftig uitgevaren tegen Klaartje, toen die zich, nadat Aart was teruggekeerd van zijn Levantreis, had getooid met bloedkoralen en een blauw emaille armband. Het gaf geen pas voor een gedienstige om zo te pronken. Waar bleef op die manier het onderscheid van rang en stand? En hoe durfde haar maerte zich verslingeren aan een zeeman en nog wel aan een sapitau die op de Oost voer?

Maar sinds Klaartje haar verteld had dat ze trouwen ging, was zij omgekeerd als een blad aan de boom. Ze had het nieuwgebouwde huis op de Oosterhaven aangeboden voor een billijke huur en nog veel meer gedaan. En vandaag glorieerde joffer Ham omdat die knappe, rijk getooide bruid, haar maerte was. Ze was trots op haar, alsof Klaartje haar eigen dochter was. Zij, kinderloze vrouw, voelde zich een beetje de moeder van het moederloze meisje. Ze had zich altijd zo gevoeld. Eerst in haar zorg om Klaartje, nu in haar glorie over haar.

Na de preek volgde de huwelijkssluiting. Klaartje en Aart stonden met ineen gesloten rechterhanden in het midden der gemeente. Zijn 'ja!' klonk door de kerk; Klaartjes antwoord was slechts door een kleine kring te horen. Daarop knielden zij en terwijl dominee Valenteyn zijn witte hand zegenend ophief, sprak hij:

'...Onze Lieve Here God vervulle u met zijn genade en geve u dat gij in godzaligheid, liefde en eenheid lang en heilig samen leven moogt. Amen.'

Het plan was geweest de bruiloft bij de Wessels thuis aan het Kreupeltje te houden, maar joffer Ham had gezegd: 'Het is daar veel te klein, en ik zit toch alleen in mijn grote huis. Komen jullie allemaal hier.' Klaartje had tegengestreefd. Dat kon ze niet aannemen. Maar joffer Ham had er op gestaan. 'Ik heb aan jou en aan die jongen wat goed te maken,' zei ze. 'Jullie bruiloft wordt gehouden in mijn huis. En wat er voor die bruiloft nodig is komt uit mijn kelder.' Zelf was ze, haar jicht ten spijt, in de kelder afgedaald om meel en vlees en boter en kaas en eieren en zeer veel wijn voor de dag te halen en zij had precies gezegd wat er aan tulbanden en taarten, aan vlezen en pasteien moest gekookt, gebakken en gebraden worden. Alleen de vis was bezorgd door vader Wessels: de fijnste tong, die op de jongste reis gevangen was. En terwijl vader en moeder Wessels op het feest naast Klaartje zaten, zat joffer Ham, blinkend van trotse vreugde, naast Aart.

Behalve gegeten en gedronken werd er gezongen op de bruiloft, geringelreid en veel en luid gelachen. IJsbrandt Mol, die aan de zij van Lysbeth zat — zij zouden het volgend jaar gaan trouwen — had het leven van de bruidegom op rijm gezet en Lysbeth droeg dat dichtwerk voor. Het sprak van een Woelwatertje, dat niet op een schoolbank zitten kon; van een kereltje dat in een paktuin, in plaats van haring in een vat te vlijen, op haringvaten klom en er mee aan de rol ging, en dat in het water dook als was hij zelf een haring; van een onbruikbaar ventje dat roeien ging wanneer hij werken moest. Het was een jongen met wie zijn meester, zijn bazen en zijn ouders glad verlegen raakten en die voor galg en rad scheen op te groeien. Maar schipper Eriksz had hem betoverd met de drietand van Neptunus en Klaartje had hem nog veel meer betoverd. Want zij liet Woeltje, die niemand temmen kon, voor zich wel niet door het vuur, maar wel door ijskoud water gaan. Ze liet zich door hem op de handen dragen, eerst van een ijsschots naar de vaste wal en nu haar hele leven. Sterkte bij dat werk, broer, want Klaartje is zwaar...

De bruiloftgasten lachten. Klaartje, die in al haar welgedaanheid aan het hoofd van de tafel zat, wou protesteren, maar niemand hoorde haar, want het gedicht was met het zwaar gewicht van Klaartje uit en alle gasten zongen daverend: Lang zullen ze leven!

Terwijl de kamer dreunde van het gezang, ging de deur open en kwamen er twee heren binnen.

Er viel na het gedruis een plotselinge stilte. Het waren Blauhulck en Semeyns. Heerschappen bij een bruiloft van eenvoudig zeevolk! Dat gaf beklemming.

Joffer Ham was het eerst over haar beduusdheid heen. Haar glorie steeg ten top, nu de grote reders haar maerte en d'r bruigom eerden, en zij kon voor de dag komen met Aart en Klaartje... en met haar tafel. De heerschappen kregen een plaats aan haar linkerhand en werden goed bediend.

Toen zijn wijnglas was gevuld ging Blauhulck staan. Hij had een woordje aan de bruidegom:

'Van schipper Eriksz hebben wij rapport ontvangen omtrent stuurman Wessels. Na het overlijden van zijn voorganger heeft hij als eerste stuurman goed voldaan. In zeemanschap en navigatie was hij wél ervaren, in de strijd een dapper vechter, in alles ijverig, toegewijd, beleidvol. De Compagnie is trots op zulke mannen. Nu zal er een nieuw schip aan de Compagniesvloot worden toegevoegd, de Vergulde Draak. De bewindhebbers zijn met Barent Eriksz te rade gegaan, wie schipper op dat schip moet worden. Ze hebben besloten u, Aart Wessels, te benoemen. Het is ons een genoegen u dit op uw bruiloft te berichten. Een heildronk op de nieuwe schipper!'

Onder de toespraak had Aart met een rood hoofd op zijn bord gestaard en toen de reder zweeg kon hij niets zeggen. Klaartje speelde zenuwachtig met haar armband. Moeder Wessels pinkte een traan weg. Joffer Ham zwol van glorie, maar zei niets.

Een oude stem verbrak de stilte. 'Wat heb ik je gezegd?' riep grootvader Wessels, terwijl hij zijn zoon op de knie klopte. 'Wat heb ik je gezegd... jaren geleden al en vanmorgen weer? Aart wordt schipper en ik beleef het nog! Daar heb je het nu!' Hij was de eerste, die zijn kleinzoon gelukwenste.

Toen stond Aart op. 'Ik... ik dank u zeer...' stamelde hij. 'Het is... een hele eer. Ik hoop dat wij... gelukkig voor u zullen varen.'

Een glimlach speelde om Blauhulcks lippen. 'Wij... gaat je vrouw mee, schipper?'

Aart was nu over zijn verlegenheid heen. 'Ja en nee,' zei hij. 'Ze blijft thuis en ze vaart toch mee, op de manier als deze schippersvrouw.' Hij wees de vrouw van schipper Eriksz aan, die onder de bruiloftsgasten was.

Blauhulck begreep. 'Wij krijgen op de schipper een schipperske toe, Semeyns,' zei hij tot zijn mede-reder. 'Wel, als ze het zó doet als de vrouw van Eriksz, dan zal er aan de victalie op de Vergulde Draak niets mankeren.'

'Dat zal er vást niet, heren!' mengde zich joffer Ham er in. 'Ze kan inkopen doen zo zuinig als geen tweede; en ze kan inmaken en koken net zo goed als ik. Ik heb haar alles best geleerd.'

Daarop hief Semeyns zijn wijnglas in de hoogte. 'Ik drink op de gezondheid van de schippersvrouw. Dat in de eerste plaats haar man wèl bij haar vare; daarna de Janmaats en eindelijk ook de Compagnie!' Met een heldere kristalklank tinkte zijn glas tegen dat van Klaartje, die met een blos van blijdschap dronk.

Na de bruiloft liepen Aart en Klaartje samen naar hun woning. Het was nacht. De maan scheen helder en de sterren twinkelden. De masten en de tuigen van de schepen in de Oosterhaven tekenden zich rank en scherp af tegen het maanlicht. Het hoogst was de tuigage van een nieuwe fluit. 'Dat is ons schip, Klaartje,' zei Aart.

'Wat is God goed voor ons,' zei zij zacht.

'Wonderlijk goed,' beaamde hij. 'Op één dag krijg ik een huis, een vrouw en een schip. En van die drie ben jij de mooiste, Klaartje. Met jou ben ik nog veel rijker dan met de Vergulde Draak.'

'En daarom laat je mij thuis,' schertste zij, 'en ga jij er met de Draak vandoor.'

Ze zei het vrolijk, maar Aart werd er pijnlijk door getroffen. 'Vind je het erg,' vroeg hij, 'dat ik weer varen ga, en dat ik nu als schipper vast zit aan de Oostinjevaart?'

'Nou, óf ik het erg vind!' was haar antwoord, maar haar toon bleef schertsend en Aart wist niet recht wat hij aan haar had.

Hij ging voor haar staan. 'Je vindt het wèl erg dat ik vast zit aan de verre vaart. Ik had die plaats als schipper op een Oostinjevaarder niet moeten aannemen. Dat was verkeerd van mij. Ik heb meer aan mezelf gedacht dan aan jou.'

'Maar dan was ik geen schipperske geworden!' riep zij uit.

Nu wist Aart weer niet wat hij aan haar had. 'Wat praat je vreemd,' zei hij.

In plaats van het speelse lachje kwam er een ernstige trek op haar gezichtje. Aart kon het zien in het licht van de maan, dat op haar viel. 'Ik praat zoals een zeemansvrouw moet praten, Aart. Jij hoort dáár — ze wees naar de Vergulde Draak — en ik hoor hier. Wij beiden moeten flink zijn op de plaats, waar God ons heeft gezet. Dat is: jij op je schip en ik thuis, als een vrouw die heel gelukkig is, wanneer haar man thuiskomt en bij haar is, maar die het hoofd niet hangen laat wanneer hij vaart.'

Aart sloeg zijn armen om haar heen. 'Mijn beste vrouwtje,' prees hij, 'een echte zeemansvrouw ben jij.'

Toen stak hij de sleutel in het slot en traden zij hun woning binnen.

Schipper Wessels

1 Een zeeman aan wal is een vis op het droge

Schipper Wessels stond op het havenhoofd en keek naar de Vergulde Draak, die door het Krabbersgat met korte streken om de noord laveerde. Daar ging zijn schip, het goede schip, waarop hij twintig jaar gelukkig had gevaren, nu zonder hem.

Wessels had dit zo gewild. Na zes reizen naar de Oost als schipper op het schip, dat ginder wegvoer, en tussen deze verre reizen van twee à drie en eens vier jaren nog onderscheiden tochten naar de Straat, kwam het hem toe wat rustiger te leven. Hij had in storm en mist verkeerd, en dikwijls wekenlang gedreven in stiltezones. Zijn scheepsvolk had hij zien sterven aan scheurbuik en aan het rode melesoen. Zelf had hij meer dan eens met bloedloop ziek gelegen. In vele scherpe zeegevechten had hij de dood in het oog gezien. Een rood litteken op zijn rechterwang herinnerde aan een hevig handgemeen met Turkse kapers.

Nu had hij genoeg gevochten en gevaren, genoeg geleden van hitte, dorst en zeemansziekten.

Hij had de zee vaarwel gezegd.

Wessels kon dit doen. De bescheiden laadruimte, die de schipper op een Compagniesschip met particuliere koopwaar vullen mocht, had hij met voordeel weten te benutten. Hij was een man in goede doen geworden.

Zijn vrouw en hij hadden, toen zij tezamen het besluit genomen hadden dat hij aan wal zou blijven, tegen elkaar gezegd: Nu wordt ons leven mooi, nu is het of we pas getrouwd zijn. En zijn vrienden hadden hem gelukgewenst met zijn besluit.

De schaapjes op het droge, een rustig leven voor de boeg, wat kon een mens nog meer begeren? Alleen de oude schipper Eriksz had de wenkbrauwen opgetrokken, toen hij van Wessels' plannen hoorde en hem gevraagd: Heb jij, zo jong nog, al genoeg van het varen? Het zal je niet bevallen aan de wal, mijn jongen. Een vis krijgt het benauwd op het droge.

Wessels had de schouders opgetrokken en gelachen om die vrees. In al de jaren dat hij varensgast geweest was, had hij zich aan wal nooit verveeld. Altijd had hij het aangenaam gevonden weer een poosje thuis te zijn. Als vrijgezel mocht hij aan het einde van een lange winter eens de kriebel in het bloed gekregen hebben, sinds zijn trouwen duurde het verblijf aan wal hem meestentijds te kort. Hoe zou hij zich vervelen bij vrouw en kinderen en in het goede Enkhuizen? Gisteren had hij nog een genoeglijke wandeling gemaakt langs de havens, vol met schepen. In de vissershaven lagen staalevers, net thuisgevaren met de vangst. Het zilver van de ansjovis blonk nog in het zwarte gaal, en aan de kade stond het vol mannen, die deze netten over schragen trokken en de zilveren visjes één voor één uit de fijne mazen plukten. In de Oude Haven lagen de buizen hun haring te lossen; de vaten werden uit de ruimen naar omhoog gehesen en in de paktuin weer gevierd. Haring uit de Noordzee, ansjovis uit de Zuiderzee; het zilver, dat uit het water werd getogen, stroomde binnen in zijn stad. En in de Oosterhaven lagen de kloeke bodems van de koopvaardijvloot: de Straat- en de Oostinjevaarders. De katrollen piepten, de gezellen riepen ahoy! ahoy! bij het hijsen van de zware stukken, die gelost of geladen werden. En ieder ogenblik ontmoette hij oude vrienden, met wie hij gezellig praten kon. Hoe zou ik mij, vroeg Wessels gister nog, thuis ooit vervelen.

Op dit ogenblik heerste achter Wessels datzelfde drukke leven, klonk een gelijk ahoy! ahoy! als gisteren hem in de oren, en wandelden zijn vrienden op de Wierdijk. Maar nu was hij niet in zijn sas. De Vergulde Draak laveerde in het Krabbersgat... en hij stond hier aan wal. Een ander gaf bevelen van het opperdek... en hij moest achterblijven. Er knelde iets in Wessels' borst.

Op zee was het goed en Indië was mooi. En de Vergulde Draak was een scheepje voor je leven, zo handzaam en zo snel, zo vast in 't tuig en zo gehoorzaam aan het roer, zo soepel en zo stevig als wind en golven het besprongen.

Wessels verduwde die gedachten. Op zee was het zwalken en ontberen, Indië was een land, waar hij vaak met de derde-daagse koorts te kooi gelegen had, en de Vergulde Draak..., daarop had hij nu lang genoeg gevaren.

En tóch keek hij met een kneep in het hart de Oostinjevaarder na. Kijk dat schip prachtig zeilen! Scherp loeft het bij de wind op, de zeilen staan gespannen, het buiswater wolkt voor de boeg; het maakt een mooie streek. Maar nu moet het toch haastig door de wind, anders loopt het met de kop op 't Zand. Schipper, denk om de droogte daar! Door de wind moet je! Laat je mijn mooie schip nu stranden vóór je je eerste reis begonnen bent? Door de wind!...

De nieuwe schipper kende zijn vaarwater. Vlak voor de droogte van het Enkhuizer Zand liet hij het roer wenden en de brassen overhalen. De zeilen klapperden. Het schip draaide om zijn lengteas. Toen legde het zich op zijn bakboordsboeg en viel af tot dicht onder de wal, om daarna weer een nieuwe streek te maken, scherp bij de wind.

Wessels keek toe. Jaloers?... ja, jaloers. Hij kon het niet hebben dat in zijn plaats een ander het bevel voerde over de Vergulde Draak. Hij kon het niet hebben dat hij hier op de keien stond, terwijl zijn schip, zijn schip! het zeegat uitging.

'En dit heb je nu jezelf te wijten, Aart,' zei Wessels in alleenspraak. 'Het is je eigen schuld dat jij je hier aan de wal staat te verbijten, terwijl je schip ginds vaart. En hiervan heb je nog wel gezegd dat het zo mooi was en dat je eindelijk wat aan je leven krijgen zou.'

Wat aan zijn leven krijgen... Een grimlach trok zijn lippen in een scherpe plooi. Hij ging hier dood!

Wessels draaide zich om. Hij kón zijn schip niet langer zien. Hij moest er ook niet meer aan denken.

Maar hij raakte de Vergulde Draak niet kwijt. Het bleef maar malen in zijn kop. Zijn schip op zee en hij aan de wal. Een ander commandeerde de Vergulde Draak.

Gister had hij nog plezier gehad in een wandeling door de stad, nu had hij, gaande langs de wallen, het gevoel of hij in de gevangenis was opgesloten. Hij liet zijn vrienden schieten en kwam in een kregelige stemming thuis.

Toen hij de klink van de voordeur had gelicht en de eerste stap gedaan had in de gang, kwam hem een meisje kraaiend tegemoet. 'Va!... Va!' riep ze en ze stak haar beide handjes naar hem uit.

Wat Wessels uit zichzelf niet had gekund, dat lukte aan de kleine Willemijn op slag. Zij deed hem de Vergulde Draak en al zijn wreveligheid vergeten. Haar stralend snuitje maakte hem blij. Hij greep zijn jongste dochtertje en tilde haar hoog boven het hoofd, zodat zij kraaide van plezier. Hij lachte vrolijk en babbelde met haar.

In de kamer wachtte Klaartje hem op. Ze was wat breder geworden in deze twintig jaar. Er liepen zilveren draden door haar donkerblonde haren en er kwamen kleine krauwtjes bij haar ogen. Maar even vrolijk als toen hij haar de eerste zoen gaf, keken nog die ogen en even vriendelijk als vóór haar trouwen, lachte nog haar mond. Ze schonk thee, waarvan de geur al in de kamer hing, uit een Chinese pot in een van de doorschijnend dunne, rood en goud beschilderde, porseleinen kopjes, die hij eens op de passar in Bantam had gekocht, en ze sneed er fijne kruidkoek bij. Dit thee-uurtje was gezellig. Willemijntje speelde met haar poppen en hij stopte een pijp. De blauwe wolkjes dreven door de kamer. Klaartje, klaar met het ochtendwerk, breide aan een kous. Toen de pijp was uitgerookt, kwamen Krijn, Geertrui en Jan uit school. Jan was een aardig kereltje van tien, Geertrui een frisse meid van veertien; Krijn was de oudste, zeventien jaar. Hij had de laatste reis naar Indië met zijn vader meegemaakt; thans kreeg hij les in zeevaartkunde van de oude Lucas Janszoon Wagenaar in de doopkapel, waar hij, Aart Wessels, vroeger ook gezeten had.

Het noenmaal kwam op tafel. Er was bloemkool, diezelfde morgen uit de tuin gehaald en rijst, in melk gekookt. In de kajuit van de Vergulde Draak had Wessels altijd smakelijk gegeten. Maar de groenten kwamen natuurlijk uit het vat en melk was er nooit aan boord. De beste scheepskok kon, wat etenkoken aangaat, niet halen bij zijn Klaartje. En aan de bak kon het nooit zo gezellig zijn als thuis, bij vrouw en kinderen. Aart Wessels was, terwijl hij onder het eten de kamer overzag, voldaan. Hij had geen rouw dat hij aan wal gebleven was en voortaan blijven zou.

Na het eten echter, toen de kinderen weer naar school waren en Klaartje in de keuken bezig met de vaat, voelde Wessels zich alleen en met zijn tijd verlegen. Hij dwaalde door het huis. Het was dezelfde woning nog, die zij betrokken toen zij trouwden, maar ze was voller geworden. Grote vazen uit China en Japan stonden in de kamers, veel fraaie porseleinen borden op de schouw en op de brede deurlijsten; fijn geciseleerd koperwerk uit Java stond in de vensterbanken uitgestald. De lange gang, eertijds van estriken, was nu bevloerd met fijn geaderd marmer, en langs de muren waren doeken uitgespannen, beschilderd met vreemdsoortige gedrochten met grijnzende gezichten en lange, magere armen. Van elke reis had Aart wat anders meegebracht voor Klaartje. Een zeeman, die gelukkig voer, en die, als hij in verre landen zwierf, zijn vrouw geen ogenblik vergat, kreeg als vanzelf veel mooie spullen.

Tot dusver had Wessels steeds met plezier gekeken naar die schatten van het Oosten. Ze herinnerden hem aan mooie reizen en aan velerlei contact met Chinezen en Javanen. Vandaag stak het hem. Ik kom daar nooit weer, drong het aan hem op. Nooit meer op de passar te Batavia, nooit meer op Formosa of in Kanton. Het spel met de wajangpoppen zal ik niet meer zien en Chinees nieuwjaar met vuurwerk en versieringen heb ik voor 't laatst beleefd. Voortaan zit ik opgesloten in mijn huis en in mijn stad.

Hij ging om kwellende gedachten te ontvluchten voor het venster staan en keek naar de bedrijvigheid op de kade en de schepen. Er zaten maats in het want te flikken en te fluiten; een stuurman wandelde met kalme pas over een opperdek. Hiernaar had hij altijd graag mogen kijken. Na elke reis verheugde hij zich opnieuw erin dat ze aan de Oosterhaven woonden, zodat hij uit zijn kamer de bedrijvigheid kon zien. Vandaag echter had hij geen plezier in de drukte voor zijn ruiten. Nu zag hij aan de kade steeds een lege plaats. Daar lag gisteren de Vergulde Draak en nu was die op zee. Zijn schip zou in het Wagenpad zijn; wellicht was het al bij de Oude Zeug; Wieringen kon in 't zicht zijn... En hij was niet aan boord. Hij stond hier niets te doen en hij wist niet hoe hij de lange middag zoek moest brengen. Hij stond te kniezen.

Wessels liep de deur uit naar de groene Wierdijk. Daar zaten andere gewezen zeelui op bankjes. Oude, verdorde kereltjes waren de meesten, krom gegroeid van reumatiek. Kobus Eenarm was er bij en Jan Houtenpoot, wrak en versleten volk, dat zich hier koesterde in de zon en van zijn bankje naar de zee keek, omdat het op zee niet meer verkeren kon. Hoorde hij daarbij? Hij wou er niet bij horen.

Hij liep verder, dwaalde door de stad en belandde in de taveerne van Hein Lam. Daar was volk van ander slag. Maats van thuisgevaren schepen, stuurlui en schippers ook. Wessels was nooit een kroegloper geweest en hij had zijn volk aan boord altijd gewaarschuwd tegen kroeglopen. In de taveernes ga je naar de kelder, had hij gezegd, nog veel secuurder dan als je met een slecht schip in een zware storm zit. Vandaag vond hij het hier een gezellige en goeie boel. Bij een stel schippers, die hem gul in hun kring riepen, ging hij zitten. Zij boden hem bier en hij gaf ook een rondje. Wessels verweet zichzelf dat hij vroeger te veel op de taveernes afgegeven had. Hier kon je je lege tijd goed doodslaan.

De makkers dronken brandewijn na het bier. Ze boden hem ook aan. Hij nam een glaasje, maar toen Hein Lam nog eens in wou schenken en daarna nog een keer, bedankte hij. De anderen dronken veel. Hee, wat begon Gijsbert Willemsz nu voor zotheid uit te kramen? En wat verkondigde Dirk Jansz daar? Eerst wou Wessels er om lachen, maar dit was niet om te lachen. De kerels sloegen er al groter wartaal uit. Ze hadden 'm om. Ze gingen zingen. Wat, zingen? het was lallen. Zijn makkers waren stomdronken. Wessels walgde er van. Hij betaalde zijn vertering en ging heen; hij keek niet om toen ze hem nariepen. In de taveerne zou hij het ook niet kunnen vinden.

'Ik moet bezigheid hebben,' zei hij die avond tot zichzelf. 'Als ik met mijn lege tijd maar raad weet, dan zal het wel gaan.'

In zijn jonge jaren had hij aan knutselen gedaan. De Maagd van Enkhuizen, een schip waarop hij vroeger had gevaren, had hij eens nagemaakt. Nu wilde hij de Vergulde Draak gaan zagen.

Hij kocht hout en gereedschap. Op de zolder van zijn woning zette hij een werkbank neer. Hij zaagde en sneed en lijmde. Hij meende dat hij het nu gevonden had.

Maar op de duur gaf dit werk hem geen voldoening. Hij was de hele dag alleen op het enge zolderkamertje. Hij miste zeer de ruimte van de zee. En het bezinnen op het model en de tuigage van de Vergulde Draak deed hem nog veel meer naar zijn schip verlangen. Hij had moeite aan vrouw en kinderen een opgewekt gezicht te tonen. Als een vriend sprak van het mooie en gemakkelijke leven, dat hij nu genoot, gaf hij daar óf geen óf een grommend antwoord op.

Op een dag kwam Krijn verdrietig van de zeevaartlessen thuis. Hij had niets begrepen van wat Lucas Wagenaar die middag had behandeld.

'Niet een van ons heeft er de ballen van gesnapt,' mopperde hij. 'Die ouwe wordt een zeur.'

'Wat was het?' vroeg zijn vader. 'Laat mij eens zien.'

Krijn legde hem de les voor, die hij niet had begrepen.

Voor Wessels was dit zeer bekende kost. De langdraderige en ingewikkelde beschrijvingen bracht hij over in duidelijke zeemanstaal en nu werd het Krijn zo klaar als een klontje. 'U kunt het tienmaal beter dan die ouwe, vader!' prees hij hem.

Wessels glimlachte om zijn jongen. Het had hem plezier gedaan dat hij Krijn helpen kon. De vergelijking, die hij maakte, was natuurlijk dwaasheid.

Doch toen hij de volgende dag weer op zijn zolder zat, prutsend aan zijn houten scheepje, dacht hij na over wat Krijn de vorige dag gezegd had. Zou het zo vreemd zijn dat hij, nu ja, niet beter, maar dan toch evengoed les kon geven als Wagenaar? Lucas werd oud. Hij had al zeven kruisjes op zijn rug. Dat was geen leeftijd om nog les te geven aan jongelui. Een man, in de kracht van het leven zou dat beter kunnen doen, wanneer hij tenminste afwist van die dingen. Wel, hij, Wessels, kende de Spiegel en het Tresor der Zeevaart op zijn duimpje. Hij was thuis in de sterrenkunde en uit een rijke ervaring kon hij spreken over de stromen en gelegenheden van alle havens en van alle zeeën. Zou het zo vreemd zijn als hij de plaats van Wagenaar innam?

Hij vergat het scheepje, waaraan hij had gewerkt. Als hij les kon geven in de doopkapel, zou zijn leven weer doel en inhoud hebben; dan leefde hij, ofschoon aan wal, toch met het zeevolk en de zeevaart mee. Zijn hart werd warm bij het vooruitzicht. En voor Wagenaar, die op zijn leeftijd stellig hard naar rust verlangde, moest het een verlossing zijn als hij hem aanbood in zijn plaats te treden.

Wessels liet zijn gereedschap en zijn scheepje in de steek. Hij ging naar Wagenaar. Deze kogel moest onmiddellijk door de kerk.

Toen hij Wagenaar ontmoette, was hij nog vaster overtuigd dat deze zijn aanbod dadelijk aan zou pakken. De handen van de oude waren dor en bevend, en zijn rug was krom. Zijn ogen, voorheen helder, waren dof.

'Ik wou u vragen,' begon Wessels, 'of ik u er mee dienen kan door uw werk voortaan te doen.'

Wagenaar keek hem met grote ogen aan. 'Mijn werk? Wat bedoel je?'

'De lessen in de doopkapel.'

'Jij?' Dit scheen Wagenaar het zotste, wat hij ooit gehoord had. Wessels merkte dat zijn voorstel niet in goede aarde viel. Hij was er ook te plompverloren mee voor de dag gekomen.

'Misschien zou ik een paar lessen van u kunnen overnemen,' krabbelde hij terug. 'U wordt een dagje ouder en ik heb niets te doen.'

Doch Wagenaar stond op zijn eer, hij wou er niet van horen dat hij minder werd, en hij meende dat niemand beter les in zeevaartkunde geven kon dan hij, de schrijver van de Spiegel en het Tresor der Zeevaart.

'Ik heb geen hulp nodig,' wees hij hem bot af.

Teleurgesteld ging Wessels heen. Overal was hij overbodig. Hij had opeens een hekel aan de wal. Hij walgde van de stad. Hoe kwam dit toch? Wanneer hij thuis lag met zijn schip, soms vele weken, als het gekalefaterd moest worden; soms lange maanden, als een strenge vorst hem in de haven hield, had hij dit nooit gehad. Dan was hij blij thuis en voor een poos van het scheepsgareel verlost te zijn. Tot op de dag dat de Vergulde Draak weer uitvoer, had hij zich nooit een uur aan wal verveeld. En tegenwoordig... hij had ondraaglijk het land.

Terwijl hij mokkend voortliep, werd hij aangehouden. 'Hei, Aart, ken je me niet meer?' Het was Barent Eriksz, die op zijn stokje steunend, moeizaam voortstrompelde.

Aart schrok op. Hij had zijn oude schipper niet gezien.

Zij liepen samen in de richting van de haven. 'Als ik even kan,' praatte Eriksz, 'ga ik hier alle dagen heen. Ik moet het water en de schepen zién. Als ik kon... als die ellendige reumatiek me niet zo plaagde, dan voer ik nog.' Hij zuchtte.

'Dat jij,' richtte hij zich na een poos tot Aart, 'dat jij het varen er aan gegeven hebt!' Hij schudde het grijze hoofd. 'Ik... ik moest aan wal blijven; ik kón niet meer. Ik had ook mijn tijd gehad. Langer dan vijftig jaar gevaren. Maar jij... een jong-kerel nog, en nu al aan de wal, nu al niks doen. Het is zónde.'

'Waarom zou ik nog langer zwalken?' zei Aart. 'Het hoeft niet.'

'Hoeven, hoeven?' gromde Eriksz. 'Voer jij alleen om te verdienen? Ik dacht dat het met jou anders stond. Toen je zo'n kleine hummel was' — hij wees drie voet boven de grond — 'en je voor het eerst bij me kwam om te vragen of je bij me varen mocht, beviel je me zo goed, omdat je nergens liever wezen wilde dan op zee, omdat je het nergens anders harden kon. Is dat nou over, Woeltje?' De oude schipper noemde als vanzelf zijn bijnaam uit zijn jongenstijd.

Wessels beet op zijn lippen. Nee, nee, het was helemaal niet over. Hij hunkerde er naar om weer naar zee te gaan. Op dit ogenblik sterker dan ooit. Maar hij wou dat aan Eriksz niet bekennen.

'M'n vrouw en kinderen,' zei hij. 'Een zeeman is nooit thuis. Zijn kinderen kennen hem niet eens. Voor hen en voor mijn vrouw is het beter, dat ik aan de wal blijfl'

Weer schudde Eriksz het oude hoofd. 'Was het niet goed tussen mijn vrouw en mij toen zij nog leefde?' vroeg hij.

Wessels knikte. Hij wist dat die twee veel van elkander hielden.

'Is het tussen jouw vrouw en jou niet altijd goed geweest?'

Weer knikte Wessels. Hij had zelfs het gevoel alsof toen hij nog voer het beter was dan thans. Er waren wel eens kleine botsingen geweest de laatste weken.

'Een man moet om zijn vrouw zijn werk er niet aan geven,' sprak Eriksz verder. 'Dat is voor geen van beiden goed.'

'Je kunt aan wal ook werken,' wierp Wessels tegen.

'Probeer dat dan maar,' zei Eriksz. 'Probeer maar of een zeeman werken kan aan wal.'

Dit trof Aart Wessels. Hij had 't geprobeerd op meer dan één manier, maar het ging niet. Het knutselen wou niet vlotten; Lucas Wagenaar wou hem zijn werk niet overgeven. Zou het waar zijn, wat Eriksz blijkbaar zeggen wou, dat een zeeman aan de wal niet werken kon?

'Een zeeman,' ging schipper Eriksz door, 'moet blijven varen zolang hij varen kan. Als hij er vóór de tijd mee ophoudt, bederft hij aan de wal, of hij houdt het er niet uit. Ik zie jou nog eens weer op het halfdek, Aart.'

Aart Wessels lachte moeilijk. 'Ik ben het niet van plan,' zei hij, terwijl hij van Eriksz afscheid nam. Maar in zijn hart vroeg hij zich af of de oude niet nog eens gelijk zou kunnen krijgen.

De volgende morgen ijsbeerde Wessels door de kamer, terwijl Klaartje stof afnam. Hij liep haar voor de voeten en zij bromde daar een beetje over: 'Ga toch uit de weg.'

Dat prikkelde hem. 'Om jou ben ik thuis gebleven,' viel hij uit, 'en nou ben ik hier over en teveel. Ik wou dat ik weer naar zee gegaan was.'

Klaartje keek hem verwonderd en verwijtend aan. 'Miszei ik nu zoveel?' vroeg zij.

Aart Wessels kreeg een kleur. Nee, nee, Klaartje had niets miszegd. Hij was te prikkelbaar. Het speet hem dat hij zo bits was uitgevallen en hij moest aan Eriksz' woorden denken. Zou het werkelijk waar zijn dat een zeeman aan de wal niet wennen kon?

2 Aart Wessels went aan wal en gaat toch varen

Een poos verveelde Aart Wessels zich thuis stierlijk, en verlangde hij onmatig naar zijn schip en naar de zee.

Maar na een goede maand werd het anders. Lucas Janszoon Wagenaar werd ziek en toen moest de oude leraar in de zeevaartkunde zijn werk wel uit handen geven. Hij stuurde zelf om Wessels en vroeg hem, of hij de lessen voor hem waarnemen wilde, zolang hij zelf niet kon. Die deed dat graag en zo gingen voortaan de beide Wessels samen naar de doopkapel; de jonge om te zitten op een der bankjes, waar eenmaal zijn vader had gezeten, en de andere om op de plaats van Wagenaar te staan.

Aart had genoegen in dit werk. De Spiegel en het Tresor der Zeevaart kon hij dromen; in de zeeatlassen van Plancius was hij uitnemend thuis, en hij voegde aan de lessen van de grote meesters graag dingen toe, die hij in dertig jaren varen opgedaan had. Hij leerde de jonge zeelui van alles over stromen en passaten; hij onderwees hen in de sterrenhemel van de Noordster en van het Zuiderkruis, en in de gelegenheden van de havens aan de Oostzee, de Middellandse Zee en de Indische wateren. Eriksz had tóch ongelijk gehad, ervoer hij nu. Een zeeman kon wèl werken aan de wal. Dit was hèt walwerk voor een zeeman. Wanneer hij aan de jonkmans vertelde van zijn tochten, was het of hij zelf weer voer. Dan rook hij de zoute zeelucht, en voelde hij het wiebelend dek onder zijn voeten, al hing er in de doopkapel ook die ietwat weeë geur, die oude kerken kenmerkt, en al stond hij ook op harde blauwe zerken.

Nu hij werk had dat hem lag, genoot hij ook van het familieleven. Hij speelde en stoeide met zijn kinderen; zeilde met Krijn in een staalever op de ree, wandelde met Klaartje des avonds langs de havens, waar de maan door donker tuig en boven zwarte masten scheen, en langs de Wierdijk, waar een kalme zee zilverig flonkerde onder een gouden maan. Soms voer hij met vrouw en kinderen in een veldschuit het waterpoortje uit, de polder in, om te vissen in een sloot en op een weiland met de jongens te ravotten.

In de winter kwam daar nog het ambt van schepen bij. Hij kreeg zitting in de stadsregering, en aan hem als oud-zeeman werd het beheer van de havens toevertrouwd. Met de havenmeester overlegde hij hoe ze de grote vloot van koopvaarders en buizen, die elk jaar groeide, die winter moesten bergen, en met de burgemeesters sprak hij over plannen om de havens nog meer uit te breiden. Hij had het druk en was met zijn besluit aan wal te blijven nu geheel verzoend.

Die winter werd er op de werven van Enkhuizen druk getimmerd aan enkele schepen, die de West-Indische Compagnie bestemd had deel uit te maken van een grote vloot. Het Twaalfjarig Bestand was namelijk afgelopen en de oorlog tegen Spanje was hervat. De West-Indische Compagnie bracht deze vloot in zee met het doel de Spaans-Portugese macht in Zuid-Amerika te breken en de vlag der Republiek te planten aan die kusten.

Krijn Wessels was geestdriftig, toen hij van de plannen hoorde. Hij wilde dienen op die vloot, op een der beide schepen van de Kamer van Enkhuizen. 'U als schipper, vader, en ik als jonker op hetzelfde schip. Wat zouden we die Spekken prachtig raken.'

Aart Wessels glimlachte om dat jeugdige vuur. Hij mocht die geestdrift wel. Als Krijn op een van deze schepen dienen wou, het was hem goed. Maar zelf dacht hij er niet aan mee te gaan. Hoe langer zo beter beviel het leven bij vrouw en kinderen hem, nu hij overvloed van werk had. De lessen in de doopkapel gaf hij nog steeds en als schepen had hij veel besognes. Hij bleef aan wal en ging niet weer naar zee.

Met welgevallen zag hij op Jan van Loosens werf de schepen groeien, maar toch met andere ogen dan hij eertijds — hoeveel jaren al geleden? — naar de Maagd gezien had, toen die in aanbouw was. Toen hunkerde hij er naar om op dat schip te mogen varen. Nu keek hij, zoals een kenner naar wat moois kijkt, zonder dat hij het voor zichzelf begeert. Goede schepen werden dit, fors zonder plomp te zijn, vast beste zeilers. De Kamer van Enkhuizen zou eer inleggen met deze bijdrage tot de Compagniesvloot.

In de lente wandelde Lucas Wagenaar weer op straat in 't voorjaarszonnetje. Hij kwam eens kijken in de doopkapel. Bij de dag ging hij vooruit. Op zekere dag bedankte hij Wessels hartelijk voor de diensten, die hij hem bewezen had. Hij was voldoende aangesterkt om voortaan weer zelf les te geven.

Wessels wenste Wagenaar geluk met zijn herstel en zei dat hij het prettig vond, weer afgelost te worden. Als schepen had hij werk genoeg. Maar toen hij de volgende morgen niet als gewoonlijk naar de doopkapel kon gaan, vond hij dat toch niet prettig. Hij wandelde om de tijd te doden langs de haven. De voorjaarszon scheen vrolijk en op de schepen was het druk. Aart Wessels rook de geur van pek en teer, vers uitgestreken op de huiden van de schepen. Hij zag matrozen nieuwe lijnen spannen in het want en nieuwe zeilen leggen op de raas. Victalie werd aan boord gesjouwd, de lading van de ka gehesen en in het ruim gevierd. De vloot werd na de winterrust zeilree gemaakt.

Aan de andere kant van het havenhoofd klopten de golven tegen de glooiing en sprankelde de zon in het water, dat, verleden week nog winters grauw, nu plotseling helder groen geworden was.

Het was voorjaar, tijd van werken en van varen. De zee riep luid! Eensklaps vloog het Wessels aan dat hij de hele zomer in de stad zou moeten blijven, dat hij op stenen straten en tussen stenen huizen lopen zou; dat hij gevangen zou zijn binnen de stadswal.

Gedurende de winter had hij het thuis best naar de zin gehad. Maar nu kreeg hij de kriebel in het bloed. Bij het gezicht van de opgewekte voorjaarsdrukte op de schepen, bij het stralen van de zon en het opslaan van de gouden genters uit het kabbelend water, ontwaakte weer, als vroeger, onstuimig het verlangen om te varen.

Maar het was dwaasheid aan die drang gehoor te geven! Hij was niet meer de jonge blaag van dertig jaar geleden, verzot op avonturen. Hij was een man van rijpe leeftijd, die alle avonturen had beleefd, die er maar te beleven waren. Man en vader was hij, die zich wijdde aan vrouw en kinderen en aan zijn stad. Dozijnen schippers waren jaloers op hem, dat hij dit doen kon, terwijl zij moesten blijven varen, omdat zij de gage niet ontberen konden. Hij wou gelukkig wezen met zijn leven aan de wal.

Die middag zat hij in een van de kamers van het stadhuis met de havenmeester uit te maken hoe de aanlegplaatsen aan de kaden verdeeld moesten worden onder de rederijen, vervolgens woonde hij een vergadering van burgemeesters en schepenen bij en daarna wandelde hij aan de arm van zijn vrouw door de stad en langs de vestingwallen, waarvan men uitzag over de polder, vol bonte kleuren van de bollenvelden. Wessels was nu ruim tevreden met zijn dag en hij lachte om zijn jongensachtige bevlieging van vanmorgen.

Die nacht kon hij echter niet slapen. Telkens moest hij denken aan de vloot, die naar de West zou varen om daar de Spanjaards aan te tasten. Als hij nog schipper was, als hij de zee er nog niet aan gegeven had, dan zou 't hem lijken aan die onderneming mee te doen. Brazilië aan de Spaanse kroon ontwringen, het zou een fraai exploot zijn.

Hij wierp zich op zijn andere zij. Dergelijke fantasieën waren goed voor jongens, niet voor hem. Hij wou slapen.

Weldra sliep Wessels ook. Maar de West-Indische Compagnie en Brazilië raakte hij ook in zijn slaap niet kwijt. Hij voer in de Allerheiligenbaai en de kanonnen daverden. Zijn kogels vlogen in de muren van het Spaanse fort. Puin wolkte op. De vlag des Konings viel gescheurd in het stof. Zijn schip enterde een Spaanse kraak. Zijn mannen klauterden omhoog naar het Spaanse dek, het mes tussen de tanden. Hij zelf was bij de stormers. Met tien man vocht hij tegen honderd Spekken. De wapens kletterden. Een handvol Hollanders dreef honderd Spanjaards op de vlucht. Wessels viel op de commandant aan. Doch toen hij met de degen uitviel, flikkerde een lemmet aan zijn rechterhand. Een andere Spanjaard hieuw op hem in. Hij gaf een houw naar rechts om die slag te pareren.

'Au!' riep Klaartje. 'Hei, man! Wat scheelt jou toch?'

Beduusd zat Wessels rechtop in zijn bed. Hij had zijn vrouw een klap gegeven.

De morgen na die nacht begon Krijn onder het ontbijt te praten over de bodems, die voor de West-Indische Compagnie op stapel stonden. Hij hemelde de schepen op en zei dat hij alleen dáárop zou willen varen. 'Vader, wilt u uw best doen dat ik er stuurmansleerling word?'

'Nee,' zei die bits.

Krijn keek vreemd op. Zo'n botte weigering had hij allerminst verwacht. 'En eerst hebt u gezegd dat u het goed vond,' protesteerde hij.

'Houd je mond,' beet Wessels.

De kinderen keken hun vader verwonderd aan. Klaartje begreep haar man niet. 'Krijn miszegt toch niets,' zei zij.

Toen werd Wessels helemaal onredelijk. 'Doe jij nou ook al mee aan dat gemier? Ik wou dat ik op zee zat! Daar had ik vrede!' viel hij uit.

Klaartje zweeg. Ze wou geen ruzie maken met de kinderen erbij. De stemming onder het eten was gedrukt. Zelfs Willemijntje babbelde niet als anders, en Jan en Trui slopen, toen de maaltijd afgelopen was, stilletjes de kamer uit naar school.

Klaartje was van plan met haar man te praten, zodra de kinderen weg waren, maar hij benam haar de gelegenheid. Hij ging weg, de deur met een klap achter zich dicht slaand. Pas tegen de middag kwam hij thuis, toen ook de kinderen uit school kwamen.

Klaartje zei er niets van dat ze met de koffie tevergeefs op hem gewacht had. Ze verweet hem ook zijn onheusheid jegens Krijn niet. Haar plan om met hem over het geval te praten, stelde ze uit. Eerst moest Aart weer redelijk en rustig zijn, vond zij, eerder viel er niet met hem te redeneren.

En dat was hij nog niet. Hij had geen rust op zijn stoel. Telkens stond hij op en doolde door de kamer heen en weer. Zijn pijp stopte hij zo ruw dat de steel in stukken brak en de tabak vermorst werd. Voor de kinderen had hij geen goed woord. Het middagmaal verstreek in strakke stilte en na het eten ging hij opnieuw gehaast de deur uit.

Des avonds kwam hij opgewekter thuis. De middag was gevuld geweest met werk voor het schepenambt, waarbij zijn wrange stemming uitgesleten was. Hij was nu vriendelijk voor zijn vrouw en praatte met de kinderen. Over het incident van 's morgens sprak hij niet. Het scheen dat dat vergeten was. Maar dit was schijn. Er was wat blijven zitten, dat een schaduw legde op de kring.

Toen de kinderen naar bed waren, begon Klaartje over het geval.

'Hoe kon je tegen Krijn zo wezen, man?' vroeg ze met zacht verwijt.

Aart wou het afdoen met een Franse slag. 'Ik was met het verkeerde been uit bed gestapt; het is nu over, hoor.'

Maar Klaartje was daar niet tevreden mee. 'Hoe kwam dat zo?' vroeg zij.

"k Had slecht geslapen,' gaf hij ten antwoord.

Zij keek hem scherp aan. 'Bevalt het je thuis niet meer, Aart? Heb je er spijt van dat je aan wal gebleven bent?'

'Nee... nee,' zei hij. 'Ik was vanmorgen onbillijk en onredelijk. Vergeef me maar.'

Vergeven wou zij graag genoeg, maar ze was toch niet tevreden. Het nee van Aart in antwoord op haar vraag was al te weifelend geweest. Zij ging er echter niet op door.

Wessels probeerde de volgende dagen zijn verlangen om te varen op de Compagniesvloot met ernst en kracht te onderdrukken. Hij wou ook niet onredelijk en onvriendelijk wezen jegens Krijn, alsof hij jaloers was dat die wel ging varen en hij niet. Hij beloofde aan zijn jongen dat hij zijn best zou doen een plaats voor hem te krijgen als stuurmansleerling.

Toch kwam hij er niet toe om dit te doen. Dag na dag liet hij verstrijken; telkens stelde hij het uit. Toen Krijn eens vroeg of het nu al in orde was, zei hij dat hij geen tijd gehad had.

'Geen tijd?' vroeg Klaartje toen verwonderd. 'En je weet vaak met je lege tijd geen raad.'

'Ik zal het dadelijk doen,' beloofde hij nu stellig, 'vandaag nog.'

Die morgen ging hij waarlijk naar het Compagnieskantoor, Semeyns zat er, een van de grootste kooplui van Enkhuizen. Wessels kende hem goed. Als schipper was hij vaak met hem in aanraking gekomen; de laatste tijd ontmoetten ze elkaar dikwijls in de vroedschap.

De koopman kwam hem tegemoet met uitgestoken hand. 'Hee, Wessels! Dat kan niet beter treffen. Ik was anders heden naar je toegegaan.'

'Naar mij?' vroeg Wessels.

'Ik wou je spreken in verband met de expeditie naar de West.'

'Dat treft,' zei Wessels opgewekt. 'Ik kwam met hetzelfde doel. Ik wilde u vragen of mijn zoon op een van die schepen mag varen.'

'Alleen je zoon?' De reder scheen teleurgesteld.

'Hij is een bijdehante knaap,' pleitte Wessels voor zijn jongen.

Semeyns zei niets van Krijn. 'We willen jou graag hebben als schipper op ons schip.'

'Mij?' vroeg Wessels verbaasd. 'Ik heb de vaart er aan gegeven.'

'Maar dat is toch geen wet van Meden en Perzen. Je kunt immers wéér gaan varen!'

'Ik op mijn jaren...,' weerde Wessels af.

De koopman lachte. 'Halfweg de veertig ben je, nog geen grijs haartje op je hoofd. Je bent veel jonger dan de admiraal, en de vice-admiraal heeft ook al jaren aan de wal gezeten.'

'Wie zijn dat?' informeerde Wessels.

'Willekes admiraal, Piet Heyn vice-admiraal.'

Wessels sprong op. 'Piet Heyn!? Piet Heyn uit Rotterdam?'

'Dezelfde,' zei Semeyns.

Wessels kende hem. Hij had hem vaak ontmoet in Indië en ook in de Levant en in de Franse havens; een flinke schipper en een aangename metgezel. Reeds vóór hem had Piet Heyn de zee vaarwel gezegd en was aan wal gegaan, wist hij. Als hij het wel had, was hij in Rotterdam lid van de vroedschap. Die ging dus weer het zeegat uit. Maar dan kon hij het óók doen!

'In de vergadering van bewindhebbers hebben wij gisteren over je gesproken,' vertelde Semeyns. 'We wilden je commandeur van onze beide schepen maken.'

Commandeur! Bevelvoerder over de twee Enkhuizer schepen! En dat in samenwerking met Piet Heyn. Het aanbod bekoorde Wessels zeer.

'Als je er nog eens over denken wilt, kan dat natuurlijk,' zei Semeyns. 'Maar wij zouden toch graag spoedig je besluit vernemen.'

Wessels had geen bedenktijd nodig. 'Ik neem het aan!' zei hij.

Semeyns drukte hem warm de hand. 'Behouden vaart.'

Toen Wessels op de stoep van het kantoor stond, keek hij met andere ogen naar de zee. Daar stoeiden de golven en dansten de staalevers. Met breed gespannen zeilen naderde een Straatvaarder. Hij haalde diep adem en snoof met welbehagen de zilte zeelucht in. Straks zou hij weer op zee zijn. Hij had het gevoel of hij uit de gevangenis ontslagen was.

Hij nam zijn weg langs Jan van Loosens werf en bleef er staan om naar de Westinjevaarders te kijken, waarvan er een te water was gelaten en reeds masten had, en de andere nog op de helling stond. Hij streelde de schepen met zijn ogen. Prachtschepen waren dit. Zijn schepen! Wessels voelde zijn bloed sneller stromen en zijn hart luider kloppen. Was hij oud en was zijn tijd voorbij? Jóng was hij. Zijn grote tijd kwam nu!

Hij liep verder met verende gang, opgewekter dan hij in lang geweest was. Dicht bij huis vertraagde evenwel zijn stap.

Wat zou Klaartje zeggen? Toen hij van zijn laatste reis was thuis- gevaren, had hij gezegd: 'Nu laat ik je nooit weer alleen.' En zij: 'Fijn, voortaan zijn we altijd bij elkaar.' En nu liet hij haar toch alleen, voor lange tijd. Want het werd maar niet een reis naar Zuid-Amerika en weer terug. Er zou ginds wellicht lang gekruist moeten worden. Waarschijnlijk werd het zwaar vechten.

'En?...' vroeg Klaartje, toen hij thuis kwam.

Een ogenblik was hij verward. Waar doelde ze op? Wist ze al wat?

'Wordt Krijn geplaatst? Daar was je toch voor uit!'

'Nee... ja... nee,' stamelde hij. Toen hem het aanbod was gedaan, had hij zijn zoon totaal vergeten. 'Ja zeker krijgt hij een plaats. Ik neem Krijn bij mezelf aan boord.'

'Bij jou aan boord?' riep Klaartje uit. 'Wat raaskal je?'

Aart kreeg een hoge kleur. 'Semeyns heeft me gevraagd of ik wou varen, als commandeur van die twee schepen voor de West. Ik heb het aangenomen.'

Het viel Klaartje rauw op het lijf. 'Jij varen?... en je hebt...'

'Piet Heyn doet het ook,' viel hij haar in de rede. 'Hij is ouder dan ik en hij is al jaren aan de wal geweest.'

'Wat een ander doet gaat ons niet aan,' zei zij stroef. 'Wij hebben met onszelf te maken, Aart.'

'Vind je het verkeerd van mij?' Het deed hem leed dat zij verdriet had; hij kreeg spijt van zijn overhaast besluit.

'Verkeerd? Verkeerd?...' Ze mompelde wat onverstaanbaars en liet haar spinnenwiel, dat ze bij zijn thuiskomst even stil gehouden had, luid klepperen. Hij ging in een hoek bij het venster zitten en keek met lege ogen het raam uit. Het spinnenwiel klepperde steeds driftiger. Het leek of Klaartje met dat wiel vocht.

Opeens hield het geklepper op. 'Ik wist wel dat dit komen zou,' begon zij met gesmoorde stem. 'Verleden jaar, toen de Vergulde Draak vertrok, dacht ik al: als dit maar goed gaat. Deze winter leek het anders, maar de laatste tijd is het weer mis. Ik weet nu wat je scheelt, Aart. Jij bent een vis op het droge. Je moet het zeegat uit.'

Hij was verrast over de plotselinge wending. 'Vind je het goed?!'

'Ik vind het best,' zei zij.

'Maar jij?' vroeg hij, en zijn medeleven was oprecht.

Er kwam een glimlach om haar mond. 'Ik ben niet voor niets langer dan twintig jaar zeemansvrouw geweest, Aart. Ik heb heel vaak naar je verlangd. Toen je besloot aan wal te gaan was ik blij. Maar... het is me niet meegevallen, 't Schijnt wel dat het tussen ons het mooist is als je thuiskomt van een lange reis. En het was tussen ons immers altijd heel goed, ook als je weg was, Aart?'

'Bovenstbest,' zei Aart, 'het kon niet beter. Maar dat kwam door jou. Jij bent de allerbeste vrouw van de gehele wereld.' Hij sloeg zijn armen om haar hals en kuste haar.

Toen Krijn thuis kwam na de les van Wagenaar, was hij zeer nieuwsgierig, hoe zijn vader was gevaren op het Compagnieskantoor. 'Hebt u een plaats voor mij gekregen?' vroeg hij.

'Ik heb het waarlijk weer vergeten,' antwoordde Wessels.

Een trek van bittere teleurstelling wou zich vastzetten om Krijns mond. Na de stellige belofte van vanmorgen had hij vast verwacht dat zijn vader nu stappen had gedaan. 'Wilt u mij dan niet helpen?' wou hij zeggen. Maar hij zag een schalks lachje in zijn vaders ogen en hield zijn woorden in. Vragend keek hij van vader naar moeder. Die deed ook al net of zij een verrassing voor hem had.

'Je moogt bij vader monsteren,' zei Klaartje.

Nu wist Krijn helemaal niet hoe hij het had.

'Ik word commandeur van de beide schepen voor de West,' legde Wessels uit.

Krijn stond verstomd. 'U... commandeur? Gaat u dan varen! Wordt u weer schipper!?'

'Ja,' zei Wessels, 'en jij komt bij mij aan boord.'

Krijn sprong drie voeten hoog. 'Hoera! Hoera! Dat wordt een fijne reis.'

Klaartje glimlachte om de blijdschap van haar zoon en van haar man. Indien er nog een korrel spijt bij haar geweest was over zijn besluit, dan was die nu verdwenen.

3 Een oorlogsvloot zeilt naar Brazilië

December 1623 voer Wessels als schipper van de Oranjeboom het Spanjaardsgat uit.

Hij voelde zich gelukkig op het wiebelend scheepsdek. De zilte zeelucht maakte hem weer sterk en zelfs de koude winterwind, die om zijn oren blies, was welbehaaglijk. Een hoge fluittoon speelde in het want en de zee zong bij de boeg de bas.

Wessels was aan boord direct zo thuis, alsof hij nooit van zee af was geweest. En naast het vertrouwde oude was er de bekoring van het nieuwe. Hij diende nu op een oorlogsvloot, terwijl hij tot dusver altijd bij de koopvaardij gevaren had. Wel had er geschut gestaan op alle schepen, die hij had gehad, en was hij in menige ontmoeting met Spanjaarden en kapers gewend geraakt aan het scheepsgevecht, gevoerd zowel met de kartouwen als met de enterdreggen, en aan het handgemeen op sabel en kortjan. Maar deze strijd was altijd toch klein werk geweest, waarbij hij alleen of met slechts weinig zusterschepen had gevochten. In de rijen van een zeemacht had hij nooit gestreden. En het doel van deze reis: een vreemde kust, bezet met sterke krachten van de vijand, zo in schepen als in forten, aantasten en die kust straks bezetten en bezet te houden, was volkomen nieuw voor hem.

Nauwelijks had de vloot een dag gezeild of op het admiraalsschip werd de vlag gehesen, die alle kapiteins in krijgsraad samenriep. Bij ieder schip werd op dat sein de boot langszij gehaald om de schipper naar de admiraal te sjouwen.

In de kajuit van het admiraalsschip zat Willekes aan het hoofd van de tafel, maar bij de beraadslagingen bleek spoedig dat de vice-admiraal de eigenlijke leider van de tocht was. Piet Heyn had zich duchtig op de expeditie voorbereid. Een menigte instructies had hij reeds gereed. Zij bevatten voorschriften hoe het volk aan boord zich te gedragen had. Geen toeback-suygerij anders dan vóór de mast en nergens bevuiling van het dek met pruimpjes. Wanneer een schepeling tijdens het gebed geen eerbied toonde, mocht hij die dag geen oorlam hebben; wie vloekte werd beboet; wie op het goddeloze kaartspel werd betrapt ging acht dagen op water en brood...

Er waren schippers, die eerst verbaasd en toen gramstorig keken bij het voorlezen van deze ordonnanties. Zij waren steeds gewoon geweest de orde op hun schip te handhaven naar eigen inzicht. Moesten zij zich nu voegen naar de strenge regels van de admiraal?

Piet Heyn had meer. Hij reikte seinbrieven uit met aanwijzingen hoe de schippers van de onderscheiden schepen manoeuvreren moesten op vlaggeseinen van het admiraalsschip, opdat de admiraal naar believen alle schepen sturen kon en tijdens een gevecht de leiding in zijn handen houden.

Dit smaakte vele schippers slecht. In het zeegevecht was het tot dusver altijd zo geweest dat ieder schip zijn tegenstander koos en dapper vocht op de manier van ieder voor zich en God voor ons allen. Alleen wanneer een makker in de engte zat, schoot een andere schipper hem te hulp, indien die zelf de handen vrij had. Die vechtmethode was hun altijd best bevallen en ze strookte met hun wil om naast God schipper op hun schip te zijn.

'Waarom moet dat nu anders?' vroegen zij.

'Omdat wij nu een oorlogsvloot zijn,' gaf Piet Heyn ten antwoord.

'Dit wordt niets,' wierp één der schippers tegen. 'De boel loopt in de war. Wij zijn niet gewend om altijd naar de admiraal te kijken.'

'De eerste keer zal het misschien mis gaan. Maar jullie kunt toch leren! We gaan oefenen in het admiraalzeilen, alle dagen oefenen. Vóór we in Brazilië zijn, manoeuvreert de admiraal net zo handig met zijn vloot als nu ieder van jullie met zijn schip.'

De tegenstrevers gromden.

Piet Heyn had nóg meer. Er moesten straks landingen gebeuren; in kleine kreken en ondiep water zou de vijand moeten worden aangetast, natuurlijk met de boten. 'Onze mannen moeten dus leren vechten met de boten,' zei Piet Heyn. 'Ook daarin gaan we oefenen.'

'Hier, midden op de oceaan?' vroeg een van dè schippers spottend, en anderen lachten luidkeels om de dwaasheden van de vice-admiraal.

Doch Piet Heyn bleef onverstoord. 'Jazeker!' zei hij. 'Hier moeten we leren vijandelijke schepen aan te vallen.'

Aart Wessels luisterde met aandacht. De ideeën van Piet Heyn waren voor hem even nieuw als voor de anderen. Bij een gevecht had hij altijd zelfstandig een tegenstander uitgekozen en was die te lijf gegaan; van vechten in verband met andere schepen wist hij niets af. Hij begreep ook niet dadelijk hoe een admiraal een hele vloot in een gevecht goed in de hand kon houden. En de vijand op het lijf te vallen in open boten leek hem gevaarlijker dan enteren. Maar hij kende Piet Heyn als een man van overleg, beleid en dapperheid. Wat uit zijn koker kwam, was nooit verkeerd geweest.

Er waren verscheidene schippers die noten op hun zang hadden, maar Piet Heyn had de kapiteins niet naar het admiraalsschip laten sjouwen voor een breed debat. 'Morgen beginnen de oefeningen,' besliste hij kortaf. En toen hij merkte dat dit bevel niet allen zinde, voegde hij er aan toe: 'Mijne heren, schort uw oordeel op, totdat we een week of wat geoefend hebben.'

De schippers konden gaan. Sommigen daalden mopperend de valreep af. Zij hielden niet van nieuwerwetse fratsen en het beviel hun helemaal niet dat hun zelfstandigheid werd ingekort.

De volgende morgen bij het lumieren van de dag werden alle maats aan dek gefloten. De oefeningen zouden beginnen.

Het admiraalsschip van Willekes hees twee vreemde vlaggen. Uit de seinbrieven, die ze gisteren gekregen hadden, lazen de schippers wat die vlaggen wilden zeggen. Al de schepen moesten in rechte lijn naast het admiraalsschip komen zeilen, zodat een breed front gevormd werd.

De maats werden in het want gestuurd. De achterste schepen hingen doek aan alles wat maar doek kon dragen; de voorste namen een aantal lappen in teneinde aan de anderen gelegenheid te geven om met hen gelijk te komen. Na korte tijd reeds was het front gevormd.

Toen ging op het admiraalsschip één vlag omlaag en werd een andere gehesen. Nu dienden de schepen twee linies te formeren. Willekes bleef met twaalf schepen varen zo hij voer. De vice-admiraal moest zijn eskader achter deze voorste linie brengen.

Op de bodem van Piet Heyn, die nu vlaggenkapitein van de tweede linie werd, begonnen thans ook vlaggen in de mast te klimmen.

'Bijbrassen,' luidde het commando van die vlaggen.

Op twaalf schepen gebeurde het gelijk. Zij gingen door de wind met klapperende zeilen en vielen van hun bakboords- op hun stuurboordsboeg. Het schuim wolkte om de stevens. Zo voegden zij zich achter Willekes. Toen de schepen op hun plaatsen waren, gingen ze weer door de wind en vielen op hun bakboordsboeg terug.

De oefeningen waren hiermee nog lang niet afgelopen. Piet Heyn liet alle schepen gelijktijdig door de wind en nog eens door de wind gaan. Hij liet ze wenden en halzen. En tussen de oefeningen in het zeilen kwamen de manoeuvres met geschut. Op bevel van het admiraalsschip gaven alle schepen in één salvo vuur, eerst uit de bakboords- en later uit de stuurboordsbatterijen.

Wessels zag van zijn halfdek af de schepen telkens zwenken en op één ogenblik de kruitdamp boven alle boorden wolken, 't Was overweldigend. Voor de gezellen in het want en aan de stukken was het hard werken. Geen ogenblik van rust werd hun gegund, 't Was zeilen innemen, uithangen en weer innemen, en voor de konstabels laden, vuren en weer laden.

En dat allemaal voor die Piet Heyn, mopperden de matrozen, voor die kwezel, die van hen vorderde dat ze allemaal een uitgestreken gezicht vertoonden bij het gebed; voor die droogpruim, die hen verbood te pruimen en een pruimpje uit te spuwen op het dek; die niet wou hebben dat ze een kaartje legden. Er werd die dag ondanks het vloekverbod door het scheepsvolk meer gevloekt dan ooit te voren en de meeste schippers deden daarvoor hun oren dicht, omdat zij in hun binnenste ook vloekten op Piet Heyn, wien de glorie van het admiraalsschap naar het hoofd gestegen was en die het volk bij mooi weer en bij goede wind harder liet werken aan de zeilen dan anders bij een zware storm nodig was.

Toen de maats tegen de avond van die drukke dag al mopperend een ogenblik uitbliezen, klom er alweer een nieuwe vlag in de mast van het admiraalsschip.

'Wat voor kaas zullen we nou weer eten?' bromde de hoogbootsman van de Oranjeboom, wiens muts erg scheef stond over al de vreemde fratsen.

Wessels zocht in de seinbrief naar de betekenis van dit signaal. 'Einde van de oefening,' riep hij over het dek, 'en een dubbele oorlam voor iedereen op order van de admiraal.'

Toen ging er een hoera op. Geen maat had meer wat tegen op Piet Heyn. De jongens lieten zich uit de raas haast naar beneden tuimelen, en allen renden naar de bottelier. Die stond reeds bij het kraantje van het vaatje en reikte ieder op zijn beurt een dubbel mutsken brandewijn.

'Leve Piet Heyn!' riep, terwijl hij zijn oorlam omsloeg, de bootsman, die een kwartier geleden het hardste mopperde.

De volgende dag werden er weer oefeningen gehouden. Dag aan dag zwermde de vloot op vlaggeseinen wijd uiteen en kwam weer bij elkaar, het ene ogenblik op een breed front en dan in kiellinie, schip achter schip. Zij was nu eens verdeeld in twee, dan weer in drie eskaders, om zich daarna gezamenlijk te voegen onder de vlag van de admiraal.

Na een paar weken was het mopperen schoon over. De maats wisten nu niet beter, of het hoorde bij het dienen op de oorlogsvloot, dit halzen en wenden, bijbrassen en afvallen, en de geest onder het volk was veel pittiger en opgewekter dan anders op een lange trek. Niemand verveelde zich en daardoor was er nergens ruzie of gekanker. En voor Piet Heyn vloog men door het vuur. Want hij mocht uiterst streng zijn en zware arbeid eisen, hij zorgde ook als een vader voor het volk.

Zijn boot bracht hem op alle schepen. Daar inspecteerde hij het tuig en de kanonnen, en ging hij na hoe snel en vaardig op de seinen van het admiraalsschip werd gereageerd. Hij mengde zich ook onder het volk vóór de mast, om te praten met de bootgezellen, met de brasems en de putgers evengoed als met de hoogbootsman. En de admiraal toonde overal bijzondere belangstelling voor de kombuis en voor het victalieruim. Ook vroeg hij de mannen altijd naar de schafting. Wanneer er op een schip klachten waren over de menage, of als hij in de kombuis of bij de voorraden iets ontdekte dat hem niet beviel, volgde een gesprek onder vier ogen tussen admiraal en schipper en daarna was alles gauw en goed in orde. De menage is een zeer dienstige zaak, was het standpunt van Piet Heyn. Mannen, die niet goed gevoed zijn, kunnen niet goed vechten. Het ergste kwaad dat een schipper tegen zijn maats bedrijven kan, is dat hij hun te weinig of geen goed eten geeft.

Zó'n admiraal, die kordaat en flink was, niet te hoog stond om met de eenvoudigste matroos een gemoedelijk praatje aan te knopen, en er scherp op lette dat ieder ruim en goed gevoed werd, kon van Janmaat alles vergen.

Schippers, die aanvankelijk de schouders hadden opgehaald over het admiraalzeilen, erkenden nu dat het toch wel een goed ding was, wanneer je vóór de vijand komend, met de ganse vloot kon opereren, om gelijktijdig aan te vallen, af te houden en in een onverwachte stoot met twintig schepen tegelijk te attaqueren.

Na enkele weken dag aan dag in groot verband geoefend te hebben, kwam het vechten met de boten aan de beurt.

Dit was voor het volk nog vreemder dan het drukke werken in het want. De boten werden tot dusver alleen gebruikt om de verbinding met de wal te onderhouden in baaien, waar het schip niet aan de oever meren kon; om de schippers naar de admiraal te sjouwen, om te boegseren, en ook als laatste toevlucht voor de schepelingen, als hun schip naar de kelder ging. Hoogst zelden werden ze gebezigd voor de strijd.

De eerste oefening bestond in een aanval op het schip van Piet Heyn, dat voor een paar uur als een Spek beschouwd mocht worden.

De boten, die achter de schepen hadden gedobberd, werden langszij gehaald. Matrozen zetten zich aan de riemen, soldaten, gewapend met pieken en musketten, stapten in. Twintig boten voeren van alle kanten op het admiraalsschip af.

De maats maakten een spelletje van deze roeipartij. Zij vonden het gezellig met zovelen bij elkaar te zijn. Zij kletsten met de riemen op het water, waarbij ze hun makkers nat spatten, en maakten grapjes met het volk op het zogenaamde Spekkenschip. Met losse flodders paften de soldaten in het wilde weg en ze lachten om het loze vuur uit de kanonnen van Piet Heyn. Het werd een vrolijk uur.

Maar dit was niet naar de zin van de admiraal die toekeek van zijn opperdek. Het was niet om een lolletje begonnen. Hij riep de jongens, die zijn schip hadden moeten bestormen, bij zich en zij herkenden Piet Heyn nauwelijks meer. Anders was hij altijd vriendelijk en gemoedelijk. Nu voer hij heftig uit. 'Noemen jullie dat spelevaren vechten? Je boten zijn in de grond geschoten en jullie bent met z'n allen voor de haaien!'

De maats konden hun lachen niet houden, toen de admiraal zo uitvoer. Wat praatte hij van vechten? Er was immers geen vijand. Sommigen meenden dat ze er wel een grapje over konden maken.

Maar Piet Heyn duldde op dit ogenblik geen grapje. 'Wanneer we in Brazilië komen, is daar wèl een echte vijand, en dan zou het je zuur opbreken als je niet precies geleerd had hoe je met de boten aan moest vallen. Allo, weer in je boten. En vechten of je leven er aan hangt.'

Niet alle matrozen beschikten over veel verbeeldingskracht. Sommigen konden zich niet voorstellen hoe je in de wereld vechten kon als er geen vijand was te zien. De meesten begrepen nu echter wat Piet Heyn bedoelde. En toen de oefening voor de tweede maal gelast werd, ging het anders toe.

Weer werden de boten langszij de schepen getrokken. Weer sprongen de maats erin en werd het licht geschut er in gevierd. Nu echter haast je, rep je. De roeiers trokken aan de riemen dat ze bijna braken. Konstabels stonden voorin bij de steenstukjes, met de lont in de hand gereed om los te branden. De boten joegen naar het Spekkenschip en klampten zich er vóór en achter en aan de flanken aan vast. Als katten klommen de maats langs de touwladders die ze op de boorden hadden gegooid bij de gladde scheepswand op, terwijl schutters met de musketten in de aanslag er voor waakten dat geen Spek zijn kop over de verschansing zien liet. De klimmers sprongen op het dek en staken met hun pieken of zwaaiden met hun sabels zo vervaarlijk, dat Piet Heyn hen remmen moest, anders hadden ze zijn scheepsvolk waarlijk doodgeslagen. Nu was de admiraal tevreden. Zó ging het goed. De overwinnaars van het Spekkenschip kregen een extra-oorlam.

Van die dag af werd er druk geoefend met de boten. Er waren ook gecombineerde oefeningen van de schepen en de sloepen. De donder der kartouwen rolde over het water en de kruitdamp hing laag boven zee. In die rook werden de boten uitgezet en roeiden zij op de vijand toe, terwijl het schieten met 't geschut nog voortging. Op de Oranjeboom leidde Wessels het vuur van de kartouwen, en aan het roer van de boot stond Jonker Krijn. De vader dekte met zijn vuur de zoon, en toen een Spekkenschip de sloep van Krijn wou rammen, liet Wessels op dat schip geweldig schieten.

Onder de oefeningen in het zeegevecht werd het doel van de reis niet uit het oog verloren. Al manoeuvrerend zeilde de vloot naar het zuiden en kwam bij de Azoren. Ze heetten Spaans, die eilanden, maar ieder zeeschip was er welkom. Te strijden had de vloot derhalve niet. De kust bood echter, vond Piet Heyn, een prachtige gelegenheid om een landing op vijandelijk gebied getrouwelijk na te bootsen. De schepen voeren zo dicht ze konden onder de wal en onderhielden op het lege strand een levendig vuur om de veronderstelde vijand daar vandaan te jagen. Onderwijl gingen de zeesoldaten in de boten en roeiden de matrozen hen, terwijl het geschut nog altijd donderde, naar de wal. Toen de boten op het strand stieten zwegen de kanonnen, maar schoten de sloepen fel met musketten. Vervolgens sprongen de soldaten overboord om, door het water wadend, naar de kust te rennen.

Terwijl de oefening nog gaande was, werd de Oranjeboom de haven ingezonden om voor verversingen van de vloot te zorgen. Krijn stond bij het binnenlopen naast zijn vader op het opperdek. Verwonderd keek hij naar de wal. Zo had hij inboorlingen nooit zien reageren op het binnenlopen van een schip. 'Wat zijn dat wonderlijke gasten!' riep hij uit.

Wessels had het te druk met de navigatie om op de mensen aan de wal te letten.

'Ze gaan er allemaal van door!' riep Krijn naar zijn vader.

Toen merkte Wessels het ook. Als hazen liepen de inboorlingen weg. Toen de Oranjeboom meerde, was de omgeving van de haven uitgestorven.

'Is dat hier altijd zo?' vroeg Krijn.

'Welnee,' zei Wessels, die op zijn Indiëreizen meer dan eens op de Azoren had ververst. 'Anders krioelt het hier van volk en zijn er altijd jongens om de trossen aan te pakken.' Hij begreep er niets van hoe dit nu zo anders was. Eigen volk moest met de boot aan wal gaan om het schip vast te maken.

Toen Wessels en zijn zoon het dorp ingingen, bleek dit even uitgestorven als de haven. De hutten waren leeg, klaarblijkelijk waren de bewoners inderhaast gevlucht. 'Vreemd,' zei Wessels, 'vreemd!' Anders waren de inheemsen hier altijd tuk op handel met de schepelingen en drongen ze zich veeleer op dan dat ze op een afstand bleven. Wat kon hen toch bezielen er nu van door te gaan met een haast of de dood hen op de hielen zat?

In een huis aan het eind van het dorp vonden zij een man op zijn slaapmat, die hen aankeek met doodsangst in de ogen. Hij maakte een beweging om te vluchten, maar toen hij trachtte op te staan viel hij weer neer; hij kon niet.

'Wat bezielt jullie toch?' vroeg Wessels. 'Waarom zijn jullie zo bang voor ons? Wij zijn immers goede vrienden.'

'Dat schieten,' riep de Azorees in zijn benauwdheid uit. 'Dat gruwelijke schieten. Met vuurstokken en pieken zijt ge op ons strand gekomen.'

Wessels lachte vrolijk. Ah, was het dat? Hadden de Azorezen hun manoeuvres voor oorlog aangezien? Hadden zij gemeend dat de vloot een heuse aanval op hun eiland deed? 'Dit was maar oefening,' zei Wessels. 'Wij doen jelui geen kwaad. We willen vlees en groenten kopen.'

Maar wat baatte het dat deze zieke dit al wist? Hoe konden zij de mensen die gevlucht waren ooit van hun vreedzame bedoelingen overtuigen? Wessels wilde het in elk geval proberen en liep met Krijn naar het bos, waarin de vluchtelingen verdwenen waren.

Zij gingen zonder wapens of geleide, en Krijn schrok geducht, toen uit de bosrand opeens een hele drom van bruine mannen met speren en knuppels opdoemde, klaar om te vechten. Wessels stapte echter rustig naar voren en liet realen rinkelen. Op het geluid van zilvergeld won bij de Azorezen de begeerte het van de vrees. De speren zakten. Eén van de inboorlingen deed een stap naar voren. Wessels wist hem duidelijk te maken dat hij vlees en groenten kopen wou. Toen de man angstig wees naar de plaats, waar die middag was geschoten, beduidde Wessels hem dat dat spel geweest was.

Toen vertrok het gezicht tot een grijns. Spel? Dat geweldig schieten? Hiervan begrepen de Azorezen nog veel minder dan de matrozen op de vloot ervan begrepen op de eerste dag van de oefeningen met de boten.

Wessels deed geen moeite de inboorlingen uit te leggen wat manoeuvres waren en waartoe zij dienden. Hij liet hun enkel voelen dat de Hollanders in geen geval kwaad tegen hen in de zin hadden en maakte daartoe een gebaar van samen drinken op zijn schip. Dat werkte best, want de Azorezen waren dol op Hollands bier. Enkele van de dappersten en dorstigsten gingen mee. Zij droegen groenten naar de Oranjeboom en dronken bier aan boord. En toen de andere gevluchten merkten dat hun makkers groenten leverden en bier dronken en niet gevangen genomen werden maar klinkende munt kregen voor hun leveranties, volgden er spoedig meer.

Toen het gros van de vloot binnenviel stonden de inboorlingen klaar om te helpen bij het meren en sjouwden zij vlees en groenten naar de schepen, zoals zij altijd deden wanneer een Hollandse vloot op hun eiland kwam verversen. Aan niets was meer te merken dat zij 's middags in doodsangst waren weggevlucht. Slechts eisten zij behalve geld ook bier. Aan Wessels' belofte dat wie groenten leverde ook bier kon krijgen zaten alle schippers vast.

Na de verversing werd weer zeil gemaakt, nu rechtstreeks naar de Braziliaanse kust. Op deze trek liet Piet Heyn — admiraal Willekes liet de krijgszaken gaarne aan hem over — de kapiteins weer bij zich komen, en nu onthulde hij waarom hij er zo op gestaan had dat er op de reis reeds duchtig werd geoefend met de boten. Hij wilde de Allerheiligenbaai binnenlopen, de Spaanse schepen, die daar stellig zouden liggen, aanvallen, er landen en zich meester maken van San Salvador, de voornaamste vestiging van de Portugezen in Brazilië.

De reis verliep vlot en bij het naderen van de Amerikaanse kust, heersten er een goede geest en montere stemming op de vloot. Piet Heyn had moed en geestdrift aan zijn mannen ingegoten. Na al het gepaf met los kruit en de gevechten met veronderstelde vijanden, jeukten de handen van de maats om nu eens op de Spekken af te gaan.

Een snel jacht werd als verkenner vooruit gezonden om waar te nemen welke scheepsmacht de vijand te San Salvador had. Vijftien schepen, was de melding die het bracht.

Vijftien schepen. De jongens op de vloot juichten. Zij hadden er twintig. Zij waren in de meerderheid. Dit nootje zou gemakkelijk zijn te kraken!

De schippers waren zo overmoedig niet. De Spaanse kraken en galjoenen waren grote schepen met veel en zwaar geschut. En boven die scheepsmacht hadden de Spanjaarden te San Salvador nog forten en een sterke troepenmacht aan wal.

De jongens lachten om de zorgen van de schippers. Met één schip durfden zij wel drie kraken aan, met één boot een galjoen!

Maar toen de baai in het zicht kwam, zongen de jongelui een toontje lager. De Spaanse schepen waren zeekastelen met zware batterijen; de forten lagen op de rotsen, waar uit elke spleet een stuk geschut zijn mond naar zee richtte; de stad zelf lag op een hoog plateau, dat van de laagte uit zou moeten worden aangevallen. De Spaanse macht was veel geduchter dan zij dachten. Tegen de strijd, waarnaar zij eerst gehunkerd hadden, zagen zij nu op. Een aanval op een Spaanse vesting en een vloot was, begrepen zij nu, veel moeilijker dan een gevecht met Duinkerkse of Algerijnse kapers.

De Oranjeboom voer vooraan in de vloot. Hij zou het eerste in de strijd gewikkeld zijn en dus allicht de eerste klappen krijgen. Krijn Wessels' hart sloeg bang. Dit zou zijn vuurdoop worden. Hij voelde zich volstrekt niet dapper, nu hun schip langzaam aangleed op honderden vuurmonden, recht op hen gericht, die zeker zouden losbranden zodra zij binnen schootsbereik waren. Deze stilte vóór de storm was beklemmend. Dit niets doen met zo'n sterke vijand in het zicht was vreselijk. Het was alsof je op je graf aangleed.

Op het admiraalsschip klom een vlag omhoog. Krijn Wessels keek naar het zich ontplooiend doek. Was dit de bloedvlag ten teken dat de aanval zou beginnen?

Het was de kerkvlag. In plaats van tot de aanval riep Piet Heyn zijn volk op tot gebed.

Schipper Wessels liet de scheepsklok luiden en toen het volk rondom de grote mast bijeen stond gaf hij Psalm 68 op te zingen:

De Heer zal opstaan tot de strijd,

Hij zal Zijn haters wijd en zijd

Verjaagd, verstrooid doen vluchten...

Het was windstil. De schepen dreven dicht bijeen. De sterke mannenstemmen klonken over het water. Toen op de Oranjeboom het vers was uitgezongen klonk van het naaste schip dezelfde psalm, en daarna ook van andere bodems. Psalm 68 was de strijdzang van de hele vloot.

Na het gebed ging het volk uiteen, elk naar zijn post. De zeesoldaten stonden bij de boten, waarmee zij straks naar het strand geroeid zouden worden; de maats klommen in het want voor het werken aan de zeilen; de musketiers en handgranatenwerpers namen hun plaatsen hoog in de marsen in; de kanonniers stonden met brandende lonten bij hun geladen stukken; de schippers ieder bij zijn grote mast, om vandaar hun schepen en hun volk in het gevecht te leiden.

Krijns onrust was verdwenen. Was dat gekomen door het gebed en door die psalm?

De baai was nu vlakbij. Achter de borstwering van de forten kon Krijn de Spanjaarden zien lopen. Ze droegen kruit en kogels aan. En ook de Spaanse schepen maakten zich klaar voor de strijd.

De forten raakten binnen schootsafstand. Een volle laag, nu afgevuurd, moest raak zijn. Krijn keek naar zijn vader. Waarom gaf hij geen bevel tot vuren? Moesten de Spanjaards hen kapot schieten vóór zij schoten?

Doch Wessels wachtte. Geen schipper mocht vandaag op eigen houtje vechten. Zij moesten wachten op het sein van de admiraal voor het openen van het gevecht.

Daar ging de bloedvlag in top op het admiraalsschip. De dans ging beginnen.

Tezamen met het admiraalsschip en de Groningen, de beide sterkste schepen van de vloot, voer de Oranjeboom de baai in.

4 Overwinning aan de baai

Op eenmaal waren zij in felle strijd gewikkeld. De forten en de Spaanse schepen braakten vuur uit al hun monden en de Hollandse kanonnen schoten op het allerfelst terug.

In het tussendek van de Oranjeboom hing de kruitdamp zwaar. Roetzwart van rook en druipend van zweet stonden de konstabelsmaats als nikkers bij hun stukken. De daverende ontploffingen deden in het holle ruim de trommelvliezen bijna knappen. Soms kraakten dek of scheepswand onder de Spaanse kogels en meer dan één gloeiend suikerbrood kwam in het tussendek terecht. Dan sprongen de kanonniers aan de kant om zich te bergen en schoten andere maats toe om volle balies water leeg te storten over de hete kogel, en daardoor te voorkomen dat hij brand zou maken. De brasems vlogen de trappen naar het kruitruim af en op om telkens nieuwe voorraad kruit en kogels op te halen. Diep in het ruim lagen jongens te luisteren naar het lek, dat door een grondschot veroorzaakt kon worden, en zodra zij een lek bespeurden, riepen zij haastig de timmerlui om het met een zij spek te dichten. Hoog in het want werkten de maats als paarden aan de zeilen om het schip telkens van de ene boeg op de andere te keren, opdat steeds een geladen batterij de vijand toegewend kon worden. Toen zij dicht bij de Spaanse schepen kwamen, schoten de musketiers en slingerden de mariniers hun handgranaten uit de marsen op de Spaanse dekken.

Bij de vijand vloog doek aan flarden en in brand en tuimelde er rondhout naar beneden. Van sommige schepen werd de huid kapot geschoten en geschut vernield. Op het waterfort, dat op een eilandje recht voor de stad gebouwd was en de voornaamste dekking vormde, stortte een borstwering in puin.

Maar ook de Nederlanders kregen er van langs. Tegen de avond had de Oranjeboom de achtermast verloren, lagen er tien matrozen dood op dek en had de chirurgijn in de ziekenboeg de handen vol aan twaalf zwaar gewonden. Het volk was uitgeput na zoveel uren onophoudelijk vechten. Op de Groningen was het nog hachelijker gesteld. Daar lag de schipper dood bij de grote mast, gevallen op zijn post bij het leiden van het gevecht; en waren onder het volk veel doden en gewonden; het schip had zware averij. En ook Piet Heyns schip, de Amsterdam, had schade opgelopen. De admiraal zag in dat hij het op deze wijze niet kon winnen. 'Terugtrekken,' seinde hij. Tezamen met de Amsterdam dekte de Oranjeboom de aftocht van de kreupele Groningen.

Op de Spaanse forten en schepen werd gejuicht. Op de wallen dansten de soldaten en in het want joelden de matrozen. Hun vijand ging er met de kous op de kop vandoor.

Krijn Wessels was onthutst. Na al de oefeningen en manoeuvres op de reis, had hij een onbeperkt vertrouwen in Piet Heyn gekregen, en na het gebed van hedenmorgen had hij vast gerekend op de overwinning. En nu... Zij moesten wijken; zij gingen op de vlucht. De aanslag op San Salvador was misgelopen. Hij kon het nauwelijks verkroppen.

Schipper Wessels glimlachte om de teleurstelling van zijn zoon. 'Niet zo gauw de moed verliezen, Krijn,' ried hij. 'Dit was maar een begin. De meeste schepen zijn nog niet eens in het gevecht geweest.'

'Waarom heeft de admiraal hen buiten laten blijven?' viel de jongen uit. 'Waarom moesten wij het met z'n drieën opknappen? Dat kon immers nooit gelukken. Hoe kon Piet Heyn toch zo dom doen!?' Krijn kon dit niet verdragen.

'Tut... tut...,' suste Wessels zijn opgewonden zoon. 'Niet zo haastig met je woorden. Een jonker moet geen oordeel vellen over een admiraal, vooral niet vóór de slag is afgelopen.'

De avond viel. Een halve maan, die overdag wit aan de blauwe hemel had gestaan, hing nu goudkleurig boven het beboste land. De Nederlandse schepen lagen buiten schootsafstand der forten. Het was zeer stil op de Oranjeboom. De mannen sliepen na het zware vechten van die dag. Slechts voor de chirurgijn en voor de schipper was het uur van rust nog niet gekomen. De meester zaagde armen en benen van gewonden af; de kapitein moest naar het admiraalsschip om een krijgsraad bij te wonen.

Toen Wessels na een paar uur weer aan boord terugkwam, hoorde Krijn zijn vaders voetstap op de trap. Hij was klaar wakker na een korte slaap en zeer nieuwsgierig om te weten wat de krijgsraad had besloten. Op zijn kousen ging hij naar de kapiteinshut.

'Morgen weer aanvallen?' vroeg hij.

'Vannacht al,' antwoordde zijn vader opgewekt. 'Er gaan straks boten naar de baai om de Spaanse schepen te overvallen.'

Een overval in het duister met de boten! Krijns ogen schitterden. Dat was werk voor jong en lenig volk. Dikwijls had hij bij een nachtelijke oefening een boot gecommandeerd. Eens was hij met zijn mannen het eerste op het 'vijandelijk' dek geweest, en niemand daar aan boord had opgemerkt, dat hij langszij geschoten was en bij de gladde scheepswand op aan dek geklommen.

'Wie zullen het doen, vader?' Er was verwachting in zijn stem.

'Wij niet,' zei Wessels. 'Wij hebben ruim ons aandeel in het gevecht van vandaag gehad. Ik heb gedaan gekregen dat wij geen boot te leveren hebben.'

Krijn was teleurgesteld. 'Da's jammer,' zei hij.

'Jammer? Ons volk heeft recht op rust.'

'Ik wou graag meedoen!'

'Jij? Jongen, je moet ogenblikkelijk weer naar kooi. Je valt om van moeheid en van slaap.'

'Ik moe en slaperig? Zie ik daar naar uit?' Hij stond hoog opgericht en zijn ogen fonkelden. Straks was hij moe geweest, doodmoe. Veel meer van spijt omdat de aanval was mislukt dan van het harde werken. Maar nu was de vermoeidheid van hem afgevallen.

'Mogen wij niet mee, vader?' vroeg hij. 'Heeft de admiraal verboden dat een boot van ons schip meegaat?'

'Verboden?... dat niet, maar...'

'Mag ik vrijwilligers voor roepen, vader? En mag ik dan commandant zijn van die boot?'

'De jongens slapen,' streefde Wessels tegen. 'Je krijgt geen boot bemand, wanneer je het niet commandeert. En ik wil hen niet bevelen om na zo'n zware dag weer te gaan vechten.'

'Maar als ik niet beveel, als ik hen vráág, mag het dan?' Krijn trilde van verlangen naar het avontuur.

'Als je met alle geweld wilt...' gaf Wessels zich half gewonnen. 'Maar de gasten willen toch niet.'

Krijn was reeds weg. Hij rende naar het tussendek. 'Hei, makkers, hei!'

Een paar slaapdronken koppen keken over de kooirand. De meesten ronkten door. 'Laat ons nou slapen,' gromde er een.

Krijn stoorde zich niet aan het gemopper. 'Er gaan boten op de Spekken af,' zei hij. 'Wij gaan hun schepen in het donker overrompelen.'

Eén man schoot rechtop in zijn bed, opeens klaar wakker. 'Wát zeg je, jonker?!' vroeg hij. 'Moeten wij er met de boot op af?'

'Je hoeft niet,' zei Krijn. 'Maar je màg. Er worden vrijwilligers voor geroepen.'

In een andere hangmat kwam beweging. 'Hé... wat?... wat is er aan de hand?'

'Ze willen met de boten op de Spekken af!'

'Laat ze gaan,' gromde de slaperige maat en dook weer in zijn kooi.

'Maar ik ga mee!' schreeuwde de eerste maat. 'Ik zàl die Spekken...! Makkers, vrijwilligers voor!'

En toen rooie Tinus zo voorging was er plotseling leven in alle kooien. 'Mij kun je krijgen, jonker!... Ik wil mee... Je laat mij toch niet staan, hé jonker Krijn?' Dertig, veertig jongens rolden uit hun hangmat. Niet één dacht meer aan moeheid of aan slaap. Krijn kreeg er last mee dat hij slechts twintig man gebruiken kon.

'Ziet u wel, vader, dat er courage in onze jongens zit,' riep hij triomfantelijk, een complete bemanning voor een boot presenterend.

'Jongens, de Spekken mogen niets vermoeden vóór jullie ze op de nek zit,' zei Wessels bij de inspectie tegen de vrijwilligers. 'Muisstil doen dus.'

Aan dat consigne hielden ze zich stipt. Geruisloos daalden allen langs de touwladder in de sloep. Voorzichtig stieten ze af. Men kon het plassen van de riemen amper horen.

De maan was onder; de landtong was slechts vaag te onderscheiden in de donkere nacht. Maar op het zwak òplichtend water waren de boten toch te zien als zwarte vlekken en zó voorzichtig kon er niet geroeid worden dat het werken van de riemen in de dollen werd vermeden. Wanneer de fortwacht waakzaam was moest zij de boten zien en horen.

Krijn Wessels' boot was bij de voorste. Zijn hart klopte in de keel toen hij de lopen der kanonnen voor zich zag. Zijn boot schoof echter voorbij het fort zonder dat de vuurmonden gingen spreken, en ook op de Spaanse schepen, waar de boot nu heen gleed, bleef alles stil en donker.

Hij stuurde op een hoge kraak aan. Geruisloos gleed de boot er langszij. Terwijl twee maats de gladde romp aftastten, of ergens een ring of haak was om aan vast te maken, hielden de anderen het musket gericht om los te branden, zodra een vijand zich vertoonde.

Geen Spanjaard liet zich echter zien. Zij sliepen. Zó zeker waren zij na het afslaan van de Hollanders van zichzelf, dat zij geen schildwachts hadden uitgezet. Het werd een complete overrompeling.

Krijn en zijn jongens klauterden langs de touwen naar het hoge dek. Er was geen mens. Achter een trapgat hoorde Krijn gerommel. Hij schoot toe. Een Spanjaard kwam met een kaars in de hand het trapje op; hij had onraad geroken. Krijn maakte korte metten.

Op dat moment klonk bij een ander schip een schot. Het dreunde door de stille nacht. Twee, twaalf schoten uit kartouwen volgden. Er volgde een luid geknetter en geknal van steenstukjes en musketten. Ook op de kraak, door Krijn beslopen, ontstond benedendeks een groot lawaai.

'Staat vast, mannen!' waarschuwde de jonge commandant zijn volk. 'Het komt er nu op aan!'

Maar het werd geen vechten. Toen de Spanjaards merkten dat hun schip door Hollanders bezet was, greep een paniek hen aan. Uit luiken en patrijspoorten sprongen zij pardoes te water en in doodsangst zwommen zij naar de wal. Krijn en zijn jongens waren zomaar meester van het schip.

Door het duister van de haven sloeg een vlam. Brand! Het vuur woedde op het grootste van de Spaanse schepen, dat achter in de baai lag.

Bij de rosse gloed der vlammen, die weldra hoog oplaaiden, zag Krijn dat er geen Nederlandse boot bij de brandende kraak lag. De voorste sloepen waren er nog ver af. Dan had dus de bemanning zelf zijn schip in brand gestoken. Zij waren al in paniek vóórdat zij aangevallen werden.

Van de ene kraak sloegen de vlammen op een andere over. Drie grote schepen stonden in een ogenblik in lichterlaaie.

'Laat branden wat brandt,' zei Piet Heyn. 'Breng de schepen die genomen zijn naar buiten.'

Krijn stond te commanderen op het opperdek van de kraak, die hij genomen had. Zijn schip moest uit de baai naar zee. Hij was een zeer jeugdig schipper op dit grote schip, wel driemaal groter dan de Oranjeboom. De maats zochten naar de vallen. Het licht van de brand hielp hen wegwijs te worden in het vreemde tuig. Zij kromden zich aan het gangspil om het zware anker uit de modder te trekken. De zeilen kwamen schots en scheef aan de masten en het duurde lang eer er beweging in het schip was. Als de kanonnen van het fort waren gaan spelen! Maar die zwegen. Geen schot werd er van het fort gelost. Blijkbaar was ook de bezetting daar bevangen door de schrik.

Acht prijzen dreven de baai uit. Het laatste der gekaapte schepen zeilde langs de landtong, toen eindelijk het fort begon te blaffen. Maar toen vielen de kogels doelloos in het water. De rijke buit was veilig buiten, in de hoede van de Compagniesvloot.

De Spaanse schepen waren genomen of verbrand. De aanval op de stad kon nu beginnen. Hij zou van twee zijden gebeuren. De mariniers werden aan land gezet om van daar aan te vallen; de vloot zou het waterfort aantasten, dat op een eilandje midden in de baai vlak voor de stad gebouwd was. Van dat fort hadden de drie schepen gisteren het zwaarste vuur gekregen. Het moest worden overmeesterd vóór de stad bestormd werd.

Bij het krieken van de dag beraadslaagde de krijgsraad hoe dit moest worden aangepakt.

'Met boten,' zei Piet Heyn. 'Veertien boten, elk bemand met twintig wel-bewapende matrozen er op af.'

Er waren schippers, die het hoofd bedenkelijk schudden. Piet Heyn zwoer bij aanvallen met boten. Zij niet. 'Er zitten ginds zeshonderd mannen achter dikke muren: wilt gij die met minder dan driehonderd man in open bootjes overmeesteren?'

'Na hedennacht nóg niet voldoende overtuigd van wat er met boten te bereiken is?' vroeg de vice-admiraal.

'Dat was bij nacht,' zei een ouderwetse schipper. 'Bij dag gaat het anders.'

Maar na het welgeslaagde experiment was er, behalve deze dwarskop, niemand die zich tegen Piet Heyn bleef verzetten.

Hij kreeg van de krijgsraad fiat om een aanval met de boten op het waterfort te ondernemen. Vóór het scheiden gaf hij aan de schippers nog zijn laatste orders. 'Zes musketiers, zes piekeniers en acht matrozen in elke boot. Alle twintig bovendien bewapend met een mes en met een bundel handgranaten. En er moeten ook bootshaken in iedere boot zijn, véél bootshaken.'

'Waarvoor dat, admiraal?' vroeg Krijn Wessels, die zijn vader naar het admiraalsschip had gevaren en er bij stond toen de admiraal die orders gaf.

Piet Heyn keek over hem heen. Krijn moest nog leren wat hij zeggen en zwijgen moest.

De vice-admiraal had zelf de leiding van de aanval op het fort. Rechtop stond hij in de voorste boot naast zijn trompetter, die op zijn hoorn aan de andere boten seinen gaf.

Achter de boten voeren de schepen op om de aanvallers met hun geschut te dekken. Het was geen overbodige bescherming, want de kanonnen van het fort schoten wat zij konden en ook van het strand af werd zwaar vuur gegeven. De Spanjaarden schenen van hun schrik van hedennacht bekomen en vast van plan om wraak te nemen voor de nederlaag. Piet Heyn liet langzaam roeien opdat de boten zo lang mogelijk konden profiteren van de dekking van de schepen.

Het waterfort, welks muren acht à negen voeten hoog recht uit het water opgetogen waren, stond vol kanonnen, en van die hoogte lag hun vuur juist op de dekken van de schepen. De vloot had veel last van dat schieten. Maar toen de boten dicht genaderd waren, was de hoge opstelling van het geschut voor hen een voordeel. Terwijl zij met een snelle spurt uit de bescherming van de schepen op het fort aanroeiden, vlogen de kogels hoog over hen heen. Hoe konden echter uit de lage bootjes de steile muren ooit beklommen worden?

Daarvoor had Piet Heyn de bootshaken meegenomen. 'Leg eerst de boten stevig vast. Zet dan de haken tegen de muur en klim daar langs naar boven!' beval de admiraal zijn jongens.

Hij liet ook mannen omstaan en anderen op hun schouders klimmen en hij beval de musketiers de klimpartij te dekken. Zodra een Spanjaard zijn hoofd liet zien, moesten zij schieten.

Als katten klommen de jongens bij de muren op, en Piet Heyn zelf, ofschoon de zesenveertig gepasseerd, bleef niet achter. Net als zijn mannen klom hij over ruggen en langs een bootshaak bij de muur op, het mes tussen de tanden en een bundel handgranaten op de rug.

Piet Heyns trompetter was de eerste op de wal; hijzelf de tweede. Terwijl de hoornblazer victorie blies, slingerde de admiraal zijn handgranaten tussen een stel Spanjaards, die bezig waren met het laden der kartouwen, en vuurde hij zijn pistolen af op hellebaardiers, die de aanvallers van de muren wilden vegen. Hij moedigde zijn jongens aan: 'Komt hier, mannen, komt hier, en geeft ze van katoen, die Spekken!'

Het krioelde weldra op de wal van Hollanders, die handgranaten smeten. De brokken ijzer spatten rond, de kogels hagelden; als furiën besprongen de Janmaats de Spanjolen.

Tegen zo'n doldrieste aanval waren zuidelijke zenuwen niet bestand. De Spanjaards renden in paniek van hun posten. Het eilandfort had evenwel geen uitweg. Toen sprongen zij over de borstwering in het water om te trachten zwemmend naar de wal te komen.

Het waterfort van San Salvador was genomen.

'Wie ben jij ook weer, jonker?' vroeg Piet Heyn, terwijl hij Krijn Wessels vorsend opnam.

Krijn kreeg een kleur. Vanmorgen had de admiraal hem duidelijk laten voelen dat een jonker zwijgen moet als schippers spreken.

'Krijn Wessels, jonker op de Oranjeboom,' zei hij benepen.

In plaats van een berisping kreeg Krijn een schouderklop. 'Je hebt je ferm gehouden, Krijn. Je bent een flink soldaat. Eh... heb je nu begrepen, waar de bootshaken voor moesten dienen?'

'Ja... ja, admiraal,' stamelde Krijn; hij was te beduusd om meer te zeggen. Deze lof kwam al te onverwacht.

De driekleur woei boven het waterfort, maar heel behaaglijk zaten de Nederlanders er nog niet. Van het strand bleven de Spanjaarden druk schieten.

'Draai die kanonnetjes eens om!' beval Piet Heyn zijn mannen, terwijl hij wees op de kartouwen van het fort.

De maats begrepen de order en zij pakten aan. Verscheidene kanonnen werden naar de stadskant van het fort gesleept en de Spanjolen werden uit eigen stukken braaf bestookt. Het strand was spoedig ruim.

De zon ging onder. In de benedenstad viel de duisternis het eerst. Van het fort af was op het strand niets meer te onderscheiden, terwijl de wallen nog door het westerlicht beschenen werden. De rollen werden daardoor omgekeerd. De Spanjaards kwamen uit hun schuilhoeken te voorschijn en schoten op het fort, dat hun een prachtig doelwit bood, terwijl de Hollanders geen vijand konden vinden. Piet Heyns trompetter viel. Nog drie maats beten in het zand.

'We trekken terug, mannen!' riep Heyn. 'Eerst het geschut vernagelen en dan in de boten!'

Krijn stond verstomd toen hij de order hoorde. Wat was dit met Piet Heyn om telkens aan te vallen en daarna weer terug te trekken? Wat was dat vooral nu, nu het geduchte fort met zoveel moeite en zo gelukkig was veroverd?

Terwijl de maats met mokers op de sluitstukken van de kanonnen beukten, kwam de admiraal naast Krijn Wessels staan. 'Nu gaan we alwéér terug, hee,' zei hij. 'Dat zint jou niet. Ik ben maar een slechte aanvoerder, vind je niet?'

Krijn bloosde. Hij hoorde iets spottends in de woorden van Piet Heyn. De admiraal stookte hem het vuur vandaag zeer heet. Wist hij soms wat hij gisteren onbedachtzaam over de terugtocht had gesproken?

'Nee, admiraal,' zei hij hakkelend, 'ik vind u... een beste aanvoerder.'

'Ei! En we doen hetzelfde als gisteravond. We gaan er om dezelfde tijd vandoor.'

'U weet beter hoe het moet dan ik,' beleed Krijn. 'U zult ons daar wel binnen brengen (hij knikte in de richting van de stad) al zouden we nog driemaal achteruit gaan.'

'Nooit met je kop door de muur willen,' leerde Piet Heyn zijn jonge vriend. 'En toch maken dat die muur kapot gaat. Dat is het eiereten. Wij zullen morgen verder zien.'

De volgende morgen voeren de boten van Piet Heyn weer onder dekking van de schepen naar de baai. Voorzichtig roeiden ze op, niet anders denkend dan dat ze opnieuw met hevig vuur ontvangen zouden worden. Doch het bleef aan wal merkwaardig stil. De kustforten zwegen. Het waterfort scheen uitgestorven. 'Die ezels,' zei Krijn, 'hebben ze dat fort niet eens opnieuw bezet?'

Piet Heyn liet zeer behoedzaam verder roeien. De stilte op het strand en in de forten was verdacht. Hij vreesde dat er een valstrik was gespannen.

Opeens klonk uit San Salvador rumoer. Er kwamen mensen naar beneden uit de bovenstad. Krijn zag ze zwaaien met de armen.

Hij stond verbaasd. Wat kon dat zijn? Waarom sloegen de Spanjolen aan het juichen? Hadden zij misschien versterkingen gekregen en gingen ze nu een aanval op de Nederlanders doen?

De konstabels hielden de lonten bij het zundgat van de steenstukken vóór in de boten, om aanstonds los te kunnen branden.

'Het zijn soldaten,' zei Krijn. 'Wat drommel, waarom juichen zij, nu wij hier zitten?' Nog scherper tuurde hij en toen: 'Het zijn Hóllanders, admiraal! Waar in de wereld komen die vandaan?'

'Ons landingsleger!' zei Piet Heyn. 'Dat hebben onze jongens fluks geleverd.'

Krijn kreeg een kneep in het hart. Hij kon het moeilijk zetten dat hun landsoldaten de matrozen de loef hadden afgestoken.

Piet Heyn bekreunde er zich niet om wie de eer had. De stad was ingenomen. Dat was het voornaamste. San Salvador was van de Prins!

Hij liet snel oproeien. Op het strand schudde hij de kapitein der landsoldaten hartelijk de hand. 'Gelukgewenst! Was het hard vechten?'

'Het was een wandeling!' vertelde de kapitein. 'Gisteravond waren we door het bos tot voor de stad genaderd. Vanmorgen zou het gevecht beginnen. We hadden onze draakjes al gesteld en we zouden snelvuur geven, toen een Portugees met een vredevaantje over de muur keek en later de poort voor ons opende. Hij was de enige levende ziel in de stad. Alles is er vannacht vandoor gegaan, de bisschop was de eerste die de benen nam.'

Krijn knorde voldaan, toen hij het verhaal hoorde. Nu had tóch de vloot het gedaan. Die had de Spanjaarden zozeer de schrik op het lijf gejaagd, dat ieder was gaan lopen.

Terwijl de kapitein nog volop bezig was met zijn verhaal, wendde Piet Heyn zich opeens met een ruk af. Hij keek scherp naar de bovenstad. Een diepe frons kwam in zijn voorhoofd en zijn ogen werden donker. Er klonken wilde kreten, men hoorde bijlen hakken en hout kraken. Er laaiden vlammen. 'Je zei toch dat de vijand weg was?' vroeg hij aan de kapitein.

'Mijn mannen zijn aan het plunderen geslagen, admiraal,' bekende de kapitein. 'Ze waren niet te houden.'

Piet Heyns ogen flikkerden. 'Niet te houden? Gij bewaart geen tucht. Laat verzamelen blazen!'

Het koper schetterde. Het schetterde tevergeefs. De strijd was over en de soldaten waren aan de buit. Dat was een oud soldatenrecht.

Maar Heyn vroeg niet naar oude rechten en gebruiken. Hij eiste orde en tucht en vorderde gehoorzaamheid. Het volk zou een andere Piet Heyn leren kennen dan de gemoedelijke zeeman, die gaarne koutte met het bootsvolk en zorg gedragen had dat aan de menage op de schepen niets ontbrak.

Aan het hoofd van een afdeling matrozen marcheerde hij de stad in en onverbiddelijk liet hij vuren op de plunderaars. Vier soldaten vielen met het gestolen goed nog in de handen.

Toen liet hij voor de tweede maal verzamelen blazen. En thans kwamen de soldaten haastig toegelopen. Niet één die het bevel nog in de wind dorst slaan.

Heyn strafte streng. Boven het viertal dat op straat was neergeschoten, liet hij twee van de grootste belhamels ophangen aan een galg op het strand en de kapitein van de zeesoldaten, die de tucht niet had gehandhaafd, ontzette hij uit zijn bevel.

'Hijs nu de vlag,' gebood Piet Heyn aan Krijn, toen de muiterij bedwongen was. 'Thans is de stad van ons. Hijs ze op het kustfort.'

Het kustfort op de zuidelijke landtong was het hoogste punt van San Salvador. Aan een hoge mast, die eens de Spaanse koningsvlag gedragen had, hees Krijn de Statenvlag. Ze wapperde breed uit, van verre zichtbaar, zowel uit zee als van het land: de eerste Nederlandse vlag in Zuid-Amerika!

De volgende morgen gaf Krijn aan een paar matrozen opdracht de vlag, die gisteravond bij zonsondergang gestreken was, opnieuw te hijsen.

Maar schipper Wessels hield zijn zoon terug. 'Je hoeft geen vlag te hijsen.'

'Heeft de admiraal een ander er voor aangewezen?' vroeg Krijn.

'Nee, er mag vandaag geen vlag gehesen worden, op de forten niet, in de stad niet; zelfs op de eigen schepen niet.'

Van deze order begreep Krijn niets. Zo'n fraaie overwinning en dan de vlag niet uit?!

Zijn vader had schik om zijn beteuterde gezicht. 'Je bent het er zeker niet mee eens, hè Krijn?'

'Als de admiraal het zegt, is het vast altijd goed,' antwoordde Krijn, die in deze dagen een onverwoestbaar vertrouwen in Piet Heyn gekregen had, 'maar ik begrijp er niets van.'

Gisteren had hij zo genoten van het rood-wit-blauw boven op de rots en op de torens van de stad. Waarom mocht dat nu niet? Waarom moesten zelfs de eigen schepen hun vlaggen bergen?

Aart Wessels maakte zijn zoon niet wijzer. 'Ik hoop dat je het spoedig merken zult,' zei hij.

Twee dagen later kwam een Spaanse kraak op de baai aanlopen. Hij zeilde kalm naar binnen langs de Nederlandse schepen en liet het anker vallen voor de stad.

'Begrijp je het nu?' vroeg Wessels aan zijn zoon.

5 Met lege handen thuis...

Een maand lang lag de Compagniesvloot in de haven van San Salvador. Willekes liet zijn mannen op de lauweren van hun overwinning rusten.

Schipper Wessels en zijn zoon gingen samen op en uit. Zij klommen langs de slingerwegen van het strand naar de hooggelegen bovenstad, en als ze geen trek hadden in deze warme klimtocht lieten ze zich trekken van beneden naar omhoog. Er waren houten sleden, die met windassen, door zwarte slaven bediend, omhoog gehaald en neergelaten konden worden.

In de bovenstad zagen zij vele kerken, door de Portugezen in de honderd jaar van hun bewind gebouwd. Nu de priesters waren weggevlucht en het merendeel van het volk met hen vertrokken was, werden de kerken niet gebruikt, doch de kelken en monstransen waren nog aanwezig en de altaren stonden ongeschonden. Piet Heyn had de plunderzucht van de zeesoldaten onderdrukt, eer er een beeldenstorm kon losbarsten.

Zij reden te paard de stad uit, langs de grote suikertuinen en de vele suikermolens, waar Portugese opzichters hun harde zwepen lieten knallen om negerslaven aan te drijven. Al rijdende kwamen ze aan groene vlakten, die geen oog kon overzien, en welker leegheid enkel werd gebroken door reuze cactussen, die met hun stijve, wijd gespreide armen deden denken aan vogelverschrikkers in Nederlandse groentetuinen. Hier weidden grote kudden wilde en schuwe runderen. Wanneer zij in de verte mensen merkten, loeiden zij vervaarlijk en sloegen met hun koppen bij de grond aan het rennen. De grond dreunde onder hun hoefgeweld.

Zij zagen ook mannen met huiden van koper en wapperende veren op het hoofd, bijl en lasso dragend; de inboorlingen van Amerika.

Een ander land dan Indië was dit. Ruimer en opener, niet zo geheimzinnig, ook niet zó rijk en vruchtbaar. Hier groeiden geen kruidnagelen, peper, foelie en muskaat. Er waren echter bossen van welker hout je verf kon maken, een menigte van huiden was te krijgen door jacht te maken op het wilde vee en men kon suiker winnen indien er maar voldoende zwarte knechten werden aangevoerd voor het bewerken der plantages. Brazilië was waard om door de West-Indische Compagnie geëxploiteerd te worden. En als men door zou kunnen dringen tot de andere zijde van dit werelddeel, tot Peru, dan zouden er schatten zijn te halen, die die van Indië nog overtroffen. Want daar in Peru waren de zilverbergen, waaruit Spanje de kapitalen haalde, die het nodig had om zijn wankel wereldrijk in stand te houden. Wanneer de Nederlanders Peru eens veroveren konden, zou de laatste pijler van de Spaanse macht bezwijken.

Na een maand, besteed aan rust en het ordenen van de buit, voer een klein deel der vloot onder commando van Piet Heyn de baai weer uit. Zo had Willekes het bevolen ofschoon Piet Heyn een ander voorstel had gedaan. Doch Willekes was de hoogste in rang en nu de strijd voorbij was liet hij zijn gezag gelden. Piet Heyn moest oversteken naar West-Afrika, daar de havens bezetten waar de Portugezen slaven haalden, en met een lading van die zwarten naar Brazilië terugkeren. Nu de Nederlanders de baai genomen en San Salvador bezet hadden, moesten zij ook slaven hebben om de suikertuinen te bewerken en de suikermolens te doen draaien.

De Oranjeboom voer aan het hoofd van het eskader, dat op deze expeditie uitging. Piet Heyns vlag woei van de grote steng. Wessels was vlaggenkapitein geworden.

Op de Afrikaanse kust vond de Hollandse vloot de vijand beter voorbereid dan aan de Allerheiligenbaai. Alle forten hadden een stevige bezetting, die zich duchtig weerde. Met bombardementen kon Piet Heyn de forten niet tot zwijgen brengen; de tactiek van de aanval met de boten faalde hier. Elke stormloop liep te pletter in een moordend vuur. Zij moesten onverrichterzake naar Amerika teruggaan. Zij hadden zelfs geen groenten en vlees kunnen opdoen en slechts met grote moeite en onder zwaar Spaans vuur de watervaten in een riviertje kunnen vullen.

Om niet geheel met lege handen bij zijn admiraal te komen, probeerde Piet Heyn op de Braziliaanse kust ver ten zuiden van de Allerheiligenbaai nog enige Spaanse vestigingen te overvallen, maar ook dit liep mis. De vijand, thans duchtig op zijn hoede, was te taai. Van het kanonvuur uit de forten hadden de schepen veel te lijden; de aanvallende boten werden telkens voor de wal gekeerd.

Krijn Wessels was verdrietig over deze tegenslag. Na de overwinning in de baai had hij gemeend, dat voor Piet Heyn geen vijand kon bestaan. En zie nu, niets gelukte meer. Ze werden overal met bebloede koppen afgeslagen.

Wessels troostte zijn zoon. 'Keulen en Aken zijn niet op één dag gebouwd, en Nederland zal Brazilië niet in één reis veroveren. Dat de Allerheiligenbaai en San Salvador in enkele dagen veroverd zijn, is al een groot succes.'

Aan verdere operaties viel niet meer te denken. De schepen, sterk aangegroeid na een vol jaar kruisen in de tropen, waren langzaam en onhandelbaar geworden. Ze zeulden moeilijk voort. En het volk was ziek. De scheurbuik woedde op de vloot door het gemis aan verse groenten en vers vlees sinds maanden, en het rood melesoen greep om zich heen, omdat er geen zuiver water was. Het drab, dat nog restte in de watervaten, was vuil en zat vol wriemelende diertjes. Met gloeiende staven liet Wessels erin roeren om die diertjes dood te maken, maar deze zuivering hielp bitter weinig.

Wie een mok van het vieze vocht aan de mond zette, klemde de tanden op elkaar en spuwde om het vuil buiten te houden, maar met ieder scheutje water kreeg hij toch honderden microben binnen, die hem later van buikpijn deden krimpen. En toch moest men het bedorven water drinken; de brandende dorst, die in de felle hitte kwelde, dreef er toe. Zo kreeg de een na de ander bloedloop, was bij velen het tandvlees zwart geworden van de scheurbuik, en vielen sommigen opeens dood neer. Ook zij die het nog op de been hielden voelden zich moe en zwak. Ieder hunkerde naar het einde van dit zwerven en was dankbaar, toen Piet Heyn naar het noorden koersen liet om zich in de Allerheiligenbaai bij het gros van de vloot te voegen. In San Salvador was gelukkig overvloed van vlees en groenten, en uit diepe bronnen zouden zij koel en zuiver water kunnen putten. Dan zouden de zieken gauw weer beter zijn.

Krijn Wessels had de wacht toen de kleine vloot de baai aanliep. Zijn vader en de admiraal zaten in de kajuit aan hun eenvoudig maal van rijst en stokvis, het enige voedsel, dat nog eetbaar was. Krijn stond alleen op de kampanje. Het was niet nodig dat hij hulp haalde voor het binnenlopen. Hij kende de baai en de navigatie was eenvoudig. De zeilen moesten bij de wind en het roer moest om. Dat was alles. Tijdens zijn dienst op de Oranjeboom had de leerling-stuurman ruimschoots ervaring opgedaan, om die manoeuvre te kunnen leiden.

De maats haalden op zijn bevel de brassen door; de roerganger wierp de kolderstok om. Het schip zwenkte naar binnen en in zijn zog volgde reeds het tweede van de vloot.

Toen staarde Krijn met wijd gesperde ogen naar de stad. Die schepen! Die vlag!

'Stuurboord roer!' schreeuwde hij. 'Hard stuurboord roer!'

Hij stormde naar beneden. 'Vader! Admiraal! Een ongeluk!... Een ramp!!... Komt u dadelijk boven alstublieft!' Hij was krijtwit en zijn stem sloeg over van ontzetting.

Piet Heyn en Wessels renden naar het dek.

'Kijk daar!' riep Krijn schor, terwijl zijn uitgestrekte arm naar de wal wees. Meer kon hij niet uitbrengen.

Maar meer was ook niet nodig. Wessels slaakte een kreet van schrik, en de admiraal stampte op het dek van ergernis. De baai lag vol met Spaanse kraken en op de forten wapperde de Spaanse vlag!

'Koers noordwest; alle zeilen bij!' beval Piet Heyn.

Met een diepe rimpel tussen de ogen en scherpe lijnen om de mond keek de admiraal, terwijl zijn vloot de baai weer uitvoer, naar San Salvador. Hij begreep alles. Na de verovering van stad en baai had Willekes geen gehoor gegeven aan zijn aandrang, snel een jacht naar patria te zenden om versterking tot het verzekeren van de stad. Tegen zijn wil had de admiraal zijn macht verdeeld en hem naar Afrika gezonden eer er versterking was. En de Spaanse koning had gedaan, wat ieder kon bevroeden. Op het bericht dat zijn voornaamste basis in Brazilië verloren was, had hij direct een sterke vloot gezonden om de stad te hernemen. Ze was hernomen.

'Wat moeten we nu?' vroeg Krijn wanhopig.

'Naar huis,' zei Wessels.

'Naar huis? Met de kous op de kop?'

'We hebben geen eten en geen water meer, onze schepen kunnen bijna niet meer zeilen en onze mannen niet meer vechten.'

'Maar wij kunnen zó toch niet naar huis, als geslagen honden!' riep Krijn uit. 'Zouden we geen aanval wagen, admiraal? Met een paar boten hebben we toen immers het waterfort genomen.'

'Wat heb ik je onlangs gezegd, Krijn,' zei Piet Heyn. 'Nooit met je kop door de muur willen, en tóch zorgen dat die muur tenslotte valt.'

'Maar hij valt niet!' riep Krijn uit. 'Hij stáát er weer!'

'Wij komen weer terug!' zei de admiraal. 'Als de Heren ons voldoende volk en schepen geven zullen wij revanche nemen.'

En rustig, alsof zijn grootste overwinning niet juist in duigen was gevallen, ging Piet Heyn gevolgd door Wessels weer de kampanje af naar de kajuit om de onderbroken maaltijd voort te zetten.

Het was een andere thuiskomst dan Krijn had gedroomd na de verovering van San Salvador en de Allerheiligenbaai. Hij had zich voorgesteld dat er klokgelui zou zijn, muziek en vlaggen. Voet en dominie was immers in Brazilië verworven en de Enkhuizer schepen hadden daar een roemrijk aandeel in gehad; hun commandeur, Aart Wessels, had vroed beleid en dapperheid betoond bij deze onderneming; en hij, Krijn Wessels, had zijn deel gehad in de verovering der Spaanse vloot en van het waterfort. Het zou feest zijn in het vaderland...

En nu kwamen ze daar stillekens aangevaren. Er was niets om te roemen. Feest was er gevierd, toen Willekes met de helft van de vloot en met de buitgemaakte Spaanse schepen in patria was aangekomen. De admiraal, die het minste had gedaan, die de Allerheiligenbaai had overgelaten aan een zwak garnizoen van zeesoldaten, en daarmee de verovering weer aan de vijand had cadeau gedaan, was zeer bewierookt, en Revius had een geestig puntdicht geschreven op de Spaanse nederlaag. Maar na de feestroes kwam de kater. En midden in die kater viel het smaldeel van Piet Heyn de vaderlandse havens binnen.

Als hij nu de bittere pil slechts had kunnen vergulden met een andere overwinning. Doch hij was in Afrika zomin geslaagd als aan de Braziliaanse kust; slechts enkele onnozele prijzen bracht hij aan; zijn vloot had van stormen zwaar geleden en een goed deel van de bemanning was gestorven aan bloedloop en scheurbuik. Hij bracht geen roem voor het land, geen voordeel voor de Compagnie. De reis had veel gekost en weinig baat gebracht. Dit was een trieste thuiskomst.

En tóch heerste er blijdschap. Want de klokken mochten zwijgen, de reders nors zijn wegens de mislukking, en verdriet mocht heersen in gezinnen van welke een verwant ontbrak, — bij de vrouwen en kinderen, die de hunnen gezond en wel terug ontvingen, was blijdschap. Toen Wessels en zijn zoon de deur inkwamen, vloog Trui haar vader om de hals en gaf Willemijn haar broer een pakkerd. En Klaartje omhelsde man en zoon. Wie bekommerde zich bij het weerzien om San Salvador en de Allerheiligenbaai? Zij waren thuis, dus was er vreugde.

Enkele dagen na zijn thuiskomst had Wessels een ernstig gesprek met de bewindhebbers van de kamer Enkhuizen der W.I.C. Zij wilden van een vertrouwde schipper horen aan wie of wat de mislukking van de onderneming was te wijten. Had Piet Heyn wel goed beleid getoond?

'Piet Heyn heeft alles gedaan, wat van hem verwacht kon worden, en meer dan dat,' antwoordde Wessels.

'Maar hij kwam toch met lege handen thuis,' zei Blauhulck schamper.

'Hij heeft San Salvador veroverd en het was zijn schuld niet, dat het weer verloren is gegaan. Een ander heeft hem weggezonden naar Afrika en is later zelf naar patria gevaren. Die ander heeft de macht van de Compagnie verstrooid, en dat is de oorzaak waardoor de kostbare verovering opnieuw in Spaanse handen viel... Geef aan Piet Heyn een flinke vloot met ruim geschut en met voldoende volk, en hij zal de vijand uit Brazilië slaan.'

'Ge hebt wel veel vertrouwen in Piet Heyn.'

'Hij verdient vertrouwen.'

'Die nieuwe methoden,' vorste Blauhulck. 'Wij hebben horen klagen over een menigte van voorschriften, waaronder hij de schippers heeft bedolven; over verliezen die wij geleden hebben omdat hij liet vechten in open boten, in plaats van met de schepen.'

Wessels' ogen flikkerden. Wilde men Piet Heyn ten laste leggen wat zijn verdienste was? 'Met die boten hebben wij de Spaanse vloot overrompeld en het waterfort genomen,' zei hij, in vuur rakend bij de verdediging van de admiraal, die hij bewonderde. 'En met zijn voorschriften maakt hij van een losse verzameling van schepen een vloot die harde slagen aan de vijand geven zal. Piet Heyn bouwt een marine op. Daarvan zullen de Compagnie en het land profijt genieten.'

'Het is al goed, Wessels,' zei Blauhulck met een glimlach om zijn geestdrift, 'al goed. Ons oordeel over Heyn is niet ongunstig. Wij wilden het alleen aan het uwe toetsen. Eh... als Piet Heyn straks weer admiraal wordt, geen vice-admiraal maar vlootvoogd, zijt gij dan bereid weer commandeur te wezen over onze schepen in zijn vloot?'

'Graag,' accepteerde Wessels.

In de vergadering der Heren XIX kwamen meer gunstige getuigenissen omtrent Piet Heyn dan Wessels had gegeven. Behalve enkele eigengereide schippers, die geen leiding konden velen, en sommige conservatieve elementen, voor wie een verandering nooit een verbetering betekenen kon, was het getuigenis van de kapiteins gunstig; en de bootsgezellen droegen hun admiraal op de handen. Uit de journalen bleek zijn dapperheid bij de strijd om het waterfort en zijn bedwinging van de plundering door de soldaten in San Salvador liet zien hoe 'n strenge tucht hij handhaafde. Daarom werd voorgesteld hem het commando op te dragen van een nieuwe, sterke vloot, die andermaal zou trachten in Brazilië vaste voet te krijgen.

Een enkeling in de vergadering had bezwaren. Dit zou de vierde vloot zijn, die tegen Zuid-Amerika werd uitgerust. Na Willekes was Jan Lam in zee gestoken met een eskader. En op het veel te laat ontvangen bericht van Willekes dat de Allerheiligenbaai bedreigd werd, had Boudewijn Hendriksz met een vloot het vaderland verlaten om de baai te bevestigen. Zij hadden beiden niets dan tegenslagen ondervonden. Moest er nu wéér een vloot in zee? Moest er nog meer geld geworpen worden in de bodemloze put van Zuid-Amerika? Geen enkele expeditie had nog rendement gegeven. De meeste hadden schatten geld gekost. Hij was er tegen om nog meer goed geld naar kwaad geld te gooien.

Maar de meeste bewindhebbers waren uit hard hout gesneden. Zij deinsden niet terug voor risico's, en werden door tegenslagen niet ontmoedigd. Op volharding kwam het aan. Dat was al duidelijk gebleken in de oorlog tegen Spanje, en in de geschiedenis der Oost- Indische Compagnie. Het leek in 1568 een waanzinnig ondernemen van Prins Willem met zijn handvol Geuzen om de strijd op te nemen tegen het Spaanse wereldrijk; het scheen in 1590 dat de weg naar Indië nooit gevonden en zeker nooit beheerst zou worden. Maar na zestig jaar vechten was de Republiek groot en krachtig; en dertig jaar na de mislukte tochten om de noord voeren de vloten van de V.O.C. zonder vrees voor Spanje, niet enkel naar de specerij-eilanden, doch naar alle landen van het Verre Oosten. Wanneer men maar courage en volharding toonde, zou het met de West-Indische Compagnie dezelfde weg opgaan. 'De cost gaet voor de baet uyt,' werd geantwoord op de redenering van de wankelmoedige. Piet Heyn was een man van courage en volharding. Hun man was hij. Hij kreeg de opdracht een vloot uit te rusten.

De nieuwe vloot kon niet onmiddellijk varen. Eerst moesten de thuisgevaren schepen op de helling om schoongekrabd, gebreeuwd en geteerd te worden; eerst moesten tuig en zeilen fiks gekalefaterd. En het scheepsvolk had tijd nodig om op zijn verhaal te komen na de ontberingen van de lange zwerftocht. De Wesselsen, vader en zoon, namen het ervan.

Op een dag zaten zij samen thuis. De vader rookte met wellust een lange pijp en keek door het venster naar de haven; de zoon zat gebogen over een boek, dat hij uit de librye van de Westerkerk gehaald had. Daar strompelde oude Lucas Wagenaar de stoep op en liet de klopper op de voordeur vallen. Krijn deed hem open. De oude man kwam hijgend binnen en viel uitgeput op een stoel neer; hij moest een poos uitblazen eer hij een gesprek beginnen kon en toen vlotte dat nog niet als anders. Het was, behalve ademnood, net of Wagenaar wat op zijn hart had, waarmee hij niet gemakkelijk voor de dag kon komen.

'Wessels,' begon hij eindelijk. 'Je hebt die winter... wat lessen voor mij waargenomen.'

'En met plezier,' zei Wessels.

'Ik ben nog gezond... ik kan nog heel best mee... een beetje kortademig, nu ja. Maar mijn vrouw zei... Ik had gedacht...' Hij zweeg weer; het hoge woord wilde er niet uit. En Wessels maakte de zin niet voor hem af, ofschoon hij kon bevroeden wat er volgen zou.

'Ik had gedacht...' begon de oude opnieuw, '...jij moest dat werk maar van mij overnemen.' Hij zei het op een toon alsof hij afstand van een troon deed.

Maar Wessels toonde zich niet blij. Nadenkend staarde hij een rookwolk na, die hij naar de zolder blies. 'Zo,' zei hij eindelijk.

'Zo?' vroeg Wagenaar geprikkeld. 'Niet gráág? Je hebt me hierom toch gevraagd?'

'Ik vaar nu weer,' zei Wessels.

De oude snoof minachtend. 'Een mooie reis is dat geweest!'

'Daarom moet er nog een op volgen,' antwoordde Wessels.

Wagenaar ging daar niet op door. Het verraste hem en stelde hem teleur dat zijn aanbod niet met beide handen aangegrepen werd.

'Dus, je doet dit niet?' vroeg hij geprikkeld.

'Nu niet. Na deze expeditie graag.'

'Nu of nooit!' riep Wagenaar zeer in zijn wiek geschoten driftig uit. Hij stond op zonder te groeten. Bij het afgaan van de stoep struikelde hij haast. Driftig tikte zijn stok op de keien, toen hij langs het raam ging.

'Waarom hebt u het niet gedaan, vader?' vroeg Krijn na het vertrek van Wagenaar. 'Ge gaaft die lessen toch met groot plezier. En had hij geen gelijk? Het is geen beste reis geweest.' Krijn was over de tegenslagen, die ze ondervonden hadden, nog niet heen.

'De volgende reis wordt goed,' zei Wessels in vast vertrouwen op Piet Heyn. 'Onder deze admiraal nemen we nog eens de Spaanse zilvervloot.'

De Spaanse zilvervloot te pakken was het ideaal van alle Nederlandse kapers. Maar ze beschouwden het ook als een hersenschim. De Spanjaarden beschermden hun rijke schatten veel te goed. Hun ganse zeemacht werd daarvoor gebruikt. En de veertig, vijftig galjoenen, die jaarlijks van Cuba naar Spanje voeren met zilver, waren zelf ook sterk bemand en zwaar bewapend. 'Die krijgen we natuurlijk nooit,' zei Krijn.

'Piet Heyn krijgt hem wèl,' verklaarde Wessels stellig. 'Tot nu toe voeren naar Amerika slechts kapers. Heyn commandeert een vlóót. Als we ons straks met Boudewijn verenigd hebben en opnieuw vaste voet bekomen in Brazilië, dan gaan we naar de zilvervloot op zoek. Daar moet ik bij zijn, Krijn. Zolang moet Lucas Wagenaar zich nog maar redden in de doopkapel.'

Toen hij dat zei, kwam Klaartje binnen van een boodschap die ze had gedaan. Ze had de laatste woorden opgevangen. 'Ah,' begreep ze, 'was Wagenaar dáárom zo boos dat hij me op straat niet eens wou groeten.'

Aart Wessels beet zich op de lip. Had hij niet weer te weinig aan zijn vrouw gedacht, toen hij Lucas' aanbod afwees?

Maar Klaartje misprees zijn keus volstrekt niet. 'Zolang jij nog zo'n kracht en zo'n courage hebt tier jij toch niet aan wal,' zei zij. 'Dat hebben we de vorige keer ervaren.'

Krijn stond voor het raam, maar hij zag de schepen in de Oosterhaven niet. Andere schepen doemden voor zijn oog op: grote Spaanse kraken en galjoenen, veertig, vijftig bij elkaar: de zilvervloot, die Piet Heyn eenmaal nemen zou.

6 Een kwade reis

De uitreis van Piet Heyns vloot verliep zoals de vorige. De admiraal liet de matrozen hard werken en hij hield scherp toezicht op de kapiteins, wat de behandeling van het volk en de menage aanging. Ditmaal had hij daarbij slechts weinig weerstand te overwinnen. Maats, liever lui dan moe, wie het harde werken op de eerste reis niet was bevallen, hadden niet gemonsterd. En schippers, die tevoren met het geld dat hun voor de menage van het volk was uitgekeerd, hadden geknoeid, waagden dat niet meer, nadat ze hadden ervaren hoe scherp Piet Heyn hen op de vingers keek en hoe ongenadig hij de knoeiers strafte. De vloot zeilde weer in allerlei verband: in front, in kiellinie, in gros of verdeeld in twee of drie eskaders. Zij loefde en viel af, verspreidde zich en kwam bijeen, liep onder vol of klein zeil, alles op de seinen van het admiraalsschip. En op windstille dagen, die anders bronnen van verveling waren, werd thans geoefend met de boten. Een opgewekte en pittige geest heerste op de vloot, en bij het naderen van de Amerikaanse wateren waren de verwachtingen van deze expeditie bij Wessels hoog gespannen. Het snelle, goed geoefende eskader van Piet Heyn, verenigd met Hendriksz' grote scheepsmacht zou harde slagen geven aan de vijand. Zij gingen eerst naar Porto Rico, waarvan bekend was dat het door Hendriksz werd belegerd.

Toen het eiland in zicht kwam, gelastte de admiraal zijn schippers, zich klaar te maken voor het gevecht. Hij gaf het bevel uit voorzorg, ofschoon hij geen gevecht verwachtte. De laatste melding was dat Hendriksz de stad genomen en het eiland bezet had, met uitzondering alleen van de citadel, waarin de Spanjaarden nog vochten. Dit bericht was evenwel reeds maanden oud; stellig zou onderwijl die laatste Spaanse schans gevallen zijn.

Van de Oranjeboom keek Krijn Wessels naar het eiland. Het lag er vreedzaam, de haven was vol koopvaarders. Niets duidde op krijgsbedrijvigheid. Boudewijn had dus de stad genomen. Zij konden rustig binnenzeilen.

Het admiraalsschip, dat vóór de Oranjeboom uitzeilde, wierp echter het roer om en gaf aan de vloot het sein om af te houden.

En nu ontdekte Krijn dat van de citadel de Spaanse vlag trots woei en dat de schepen in de haven Spaanse kraken waren!

Boudewijn had al zijn vorderingen op het eiland weer verloren en was weggezeild.

Krijn Wessels was diep teleurgesteld. 'Ziet u nu wel,' zei hij wanhopig tot zijn vader, 'ziet u nu wel, dat het ongeluk ons achtervolgt.'

Schipper Wessels glimlachte. 'Het ongeluk? Welk ongeluk hebben wij tot heden op deze reis gehad? Het geluk is nog niet met ons, zou je misschien kunnen zeggen. Wel, de zon schijnt ook niet alle dagen. Wij zullen nu eerst Boudewijn op moeten zoeken.'

Bij dit zoeken ervoeren zij, hoe wijd de zeeën van het westen zijn. Ze zochten naar de vloot van Boudewijn in het zuiden, langs de Braziliaanse kust; in het noorden, in de richting van Nieuw-Nederland. Ze kruisten lang in de Caraïbische Zee. Maar de vloot werd niet gevonden.

Eindelijk, op een dag terwijl ze oost van Cuba voeren, kwamen er zeilen in zicht. Als vele kleine vlekjes dicht bij elkaar op de einder werden ze verkend. Het was een vloot. De vloot van Hendriksz moest het zijn. Eindelijk was de onvindbare dan toch gevonden, en verenigd zouden ze nu elke vijand kunnen slaan.

Krijn Wessels wreef zich reeds de handen. De tegenslag was vergeten. Tenslotte werd toch alles goed.

Nog was de afstand groot, maar een ruime wind blies lustig in de zeilen; het boegwater bruiste bij de stevens. Weldra zouden de twee vloten van de Compagnie verenigd zijn.

Op het admiraalsschip van Piet Heyn, dat vooraan voer, ging een vlag omhoog. 'Bijleggen,' zei die vlag tegen de andere bodems van het eskader. 'Krijgsraad,' meldde een tweede sein.

'Da's vreemd,' vond Krijn, 'krijgsraad als je een vriend ontmoet.'

'Het is geen vriend,' zei Wessels, terwijl hij scherp naar de andere vloot tuurde. 'Het zijn geen Hollanders.'

En later: 'Daar ligt een Spaanse vloot.'

Nog later: 'Mijn kop er af, als het de zilvervloot niet is.'

Toen Krijn dat hoorde, danste hij haast van plezier. Lag daar de Spaanse zilvervloot? Dan werd het wanten.

Krijn roeide zijn vader naar het admiraalsschip, zoals andere jonkers hun schippers deden, en terwijl de kapiteins met de admiraal in de kajuit beraadslaagden hielden de jonkers op hun manier krijgsraad aan dek. Ze wisten precies hoe het gaan moest. De lichte Nederlandse schepen konden de logge, zwaar geladen Spaanse kraken gemakkelijk bezeilen. Op een breed front zouden ze, uit alle stukken schietend, dwars door die vloot heenbreken en op tegenkoers nog eens en daarna voor de derde maal. Dan lag de Spaanse vloot in parten en konden de verstrooide schepen worden aangevallen met de boten. Piet Heyn zou in drie charges de Spaanse vloot verslaan. In het oog der jonkers was ze reeds verslagen.

De krijgsraad was teneinde. Commandeurs en schippers kwamen uit de kajuit van de admiraal weer aan dek. Krijn keek hen met verwachting aan. Wat was besloten in de krijgsraad? Hoe zou de vijand worden aangetast? Maar op de strakke, baardige gezichten van de schippers las hij niets. En zijn vader was er nog niet. Die kwam het laatst met Piet Heyn. Zij waren in een ernstig gesprek gewikkeld.

'En...?' vroeg Krijn, toen zijn vader eindelijk afscheid had genomen van de admiraal en op de valreep stapte.

Wessels gaf geen antwoord. Hij was diep in gedachten.

In de sloep herhaalde Krijn zijn vraag. 'Hoe zijn de plannen?' vroeg hij gretig.

'Welke plannen?' Wessels scheen verstrooid.

Krijn wees in de richting van de zilvervloot. 'De plannen met die vloot.'

'Dat wordt niets, m'n jongen.'

'Niets?!' Krijn schrok er van. "t Is geen portuur.'

'Geen portuur? Voor Piet Heyn geen portuur?'

'Ook de admiraal kan geen ijzer met handen breken.'

'Maar in San Salvador was immers ook een overmacht!'

'In Afrika werden we teruggeslagen omdat onze macht te klein was,' zei z'n vader.

Krijn keek naar de Spaanse vloot. Er waren waarlijk vele schepen. Wel veertig of vijftig grote kraken. Hij zocht de zee af in het westen en het zuiden. 'Als Boudewijn nu eens verscheen...'

'Ja, dàn!' riep Wessels uit. 'Dan zouden we hen aantasten, en met Gods hulp krijgen ook... Maar Boudewijn is er niet, en Lam is er niet. Wij zijn alleen met een bescheiden macht. Wij moeten deze Spanjaards laten lopen.'

'Kunnen wij,' opperde Krijn als laatste mogelijkheid om althans iets van de rijke prooi te vangen, 'kunnen wij tenminste niet achter hen aanhouden en proberen bij nacht en ontij af en toe een schip uit het konvooi te slepen?'

Aart Wessels schudde het hoofd. 'Ook dat is onder het oog gezien, maar het gaat niet. Wij hebben te weinig water voor een achtervolging van de zilvervloot in de richting van Europa.'

'Laten wij de Spaanse schatten schieten voor een beetje water?' riep Krijn uit.

'Ja,' zei Wessels met een kalme glimlach. 'Een beetje water kan op een bepaalde tijd belangrijker zijn dan goud of zilver. Piet Heyn heeft mij bevolen langs Florida te kruisen en een rivier te zoeken, waar we onze watervaten kunnen vullen.'

In plaats van te jagen op de zilvervloot ging Wessels met zijn beide schepen op zoek naar drinkwater. Ze voeren langs de kust. Een witte branding bruiste op de rotsen. Tevergeefs zochten ze naar een uitstromende rivier. Na enige dagen zoeken stuurde Wessels zijn zoon met een boot dwars door de branding naar de wal, om een bron te zoeken, waar geen rivier te vinden was. Het werd een zware roeitocht. In de wilde branding stond de boot vaak bijna op haar kop. Soms dreigde ze om te slaan. Tenslotte kwam ze met een klap op het strand terecht. Krijn liet zijn mannen graven in het zand. Er kwam water! Het borrelde omhoog. Helder en zoet was het: een beste bron. De mannen dronken gulzig en Krijn seinde naar zijn vader dat hij water had gevonden.

Toen kwamen er verscheidene boten van de schepen. Ze kregen het in de branding nog veel meer te kwaad dan Krijn het had gehad. Eén boot sloeg vol en de lege watervaten dreven weg. Een andere boot kwam met zo'n smak op het strand terecht dat ze een groot gat opliep. Dit overkwam aan lege boten. Hoe zou het straks gaan als ze met volle vaten zwaar beladen weer door de branding moesten?

Een zwaar geladen boot, die van de kust trachtte in zee te komen, lag lang te boksen in de branding en werd eindelijk gegrepen door de golven. De riemen sloegen stuk of weg; de boot dreef stuurloos naar het strand terug. Ze sloeg aan splinters. Vijf man verdronken.

Een tweede boot kwam met grote moeite en veel geluk door de branding bij de schepen.

Toen een derde het proberen wilde, sloeg ze in de branding om. Weer kwamen drie man om het leven.

Het gaat niet, moest toen Wessels constateren. Hij riep de waterhalers aan boord terug.

Met lege boten was het nog een heksentoer. Krijn en zijn mannen zagen een kwartier lang niets dan wit schuim rondom zich. Met de doften onder water kwam ze eindelijk door de branding heen.

Het weinige drinkwater dat de ene boot had aangevoerd moest over de hele vloot worden verdeeld. Het was een droppel op een gloeiende plaat.

Toen moest, omdat er geen water was, Piet Heyn al zijn grootse plannen voorshands laten varen en staken ze de Atlantische oceaan over om in Afrika te gaan zoeken naar zoet water en tevens naar verse groenten en vers vlees, want de scheurbuik begon weer te woeden op de vloot.

Krijn Wessels verbeet zich toen de vloot de Kraal verliet. Een week geleden lag de zilvervloot voor het grijpen. Toen had hij vast verwacht, dat Piet Heyn eindelijk zijn grote slag zou slaan. En nu konden zij niet eens een beetje water te pakken krijgen. Waren zij nu Hollanders, en was Piet Heyn de grote admiraal voor wie zijn vader hem hield?

Schipper Wessels glimlachte om de gramschap en de dèsillusie van zijn zoon. 'Je lijkt meer op een Spanjaard dan op een Nederlander,' zei hij.

Krijn keek vreemd op; dit stak hem. 'Hoezo?' vroeg hij bezeerd.

'Een Spanjaard kan best vechten; hij is moedig en kordaat. Maar hij kan niet tegen tegenslagen. Dan laat hij de moed zakken. Nederlanders doen dat niet. Die houden keep, hoe het ook tegenloopt. Van Prins Willem hebben zij geleerd: het is niet nodig te hopen om te ondernemen, noch te slagen om te volharden.'

Krijn was getroffen door het verwijt. 'Ik wil een Nederlander wezen, vader.'

'Welaan,' zei Wessels daarop, 'steek dan je hoofd omhoog. Op Zijn tijd geeft God zegen op ons werk.'

Bij de Afrikaanse kust was het weer tobben met verversen, behalve wat het water aanbelangde. Dat vond men aan de mond van een rivier in overvloed. Voedsel wilden de inboorlingen echter niet aan hen verkopen. Toen moest Piet Heyn wel kwaadschiks nemen, wat goedschiks niet gegeven werd. Gewapende matrozen stroopten negerdorpen af. Zij vonden niets dan lege hutten. De negers hadden hun vee in het bos gedreven en waren zelf ook daarheen gevlucht. De matrozen drongen in de bossen door om het weggedreven vee te zoeken, doch werden daar uit hinderlagen fel bestookt. Op de smalle bospaden loerde de dood. Soms zwermde uit dicht lover een bundel pijlen op de troep neer, en dan weer werd een man geveld door een speer, die uit ondoordringbaar kreupelhout te voorschijn schoot. Een paar varkens, enkele dozijnen kippen en een paar magere geiten werden aan boord gebracht, maar zes mannen waren bij de jacht daarop gebleven. Groenten kenden deze negers blijkbaar niet. Wat maïs en boswortelen was alles, wat men aan plantaardig voedsel had kunnen bemachtigen.

Met volle watervaten maar slecht gevulde victalieruimen, zeilde de vloot weer naar het westen op zoek naar Spaanse koopvaarders, uit welker lading misschien wat eetbaars zou te lichten zijn, nu er aan wal niets was te vinden.

Het kruisen in de Amerikaanse wateren leverde echter ook geen resultaat. Het scheen wel of de zeeën plotseling waren uitgestorven.

Het eindeloze kruisen zonder dat ooit buit bejaagd werd, en het schrale, onsmakelijke en zeer eentonige voedsel, bedierven de stemming onder het scheepsvolk. Het werd balsturig en wrang.

Ook bij de overheden ging de pit er uit. Tot regelmatig oefenen, dat de geest op de vloot steeds gunstig had beïnvloed, waren de schippers noch de maats meer te bewegen. Er werd gekankerd en gemokt; soms gingen de messen uit de schede.

Ook op de Oranjeboom raakte de goede geest verdwenen. Om onbetekenende dingen vlogen de maats elkander in de haren.

Op de middag van een drukkend warme dag, toen Wessels in de kajuit zat om het journaal bij te werken met de gewone gegevens omtrent stroom, weer en wind, kwam een onthutste bootsman naar beneden: 'Schipper, ze steken elkaar dood!'

Wessels ging mee. Twee bootsgezellen rolden vechtend over het dek. Het staal blonk in hun vuisten, er vloeide bloed. Het scheepsvolk stond er omheen, zonder een hand uit te steken. Eer hitste men de vechters aan.

De schipper greep de bovenligger bij de kraag en smeet hem tegen de verschansing, waar hij in katzwijm bleef liggen. 'Wie had de schuld?' vroeg hij aan de toeschouwers bij de vechtpartij.

De mannen zwegen. Ze verrieden niemand.

Toen vroeg Wessels het aan de vechters zelf, die intussen overeind gekrabbeld waren. Zij zwegen eveneens. Ze waren van hun drift nog allerminst bekomen. Met gloeiende ogen en verbeten koppen stonden ze tegenover elkaar. Het bloed, dat de een uit de wang, en de ander uit een arm sijpelde, telden ze niet. Wanneer hun ontzag voor schipper Wessels hen niet weerhouden had, zouden ze elkaar weer aangevlogen zijn.

'Zo, weten jullie niet wie de schuld heeft van de bekkesnijderij? Dan krijg je allebei de straf, die staat op het spelen met het mes. Provoost, spit ze maar vast.'

Een van de vechtersbazen viel jammerend voor de schipper op de knieën. De ander parelde het angstzweet op het voorhoofd. Het baatte niets. Het hielp hun ook niet, toen zij weigerden te voldoen aan het bevel van de provoost om hun hand tegen de grote mast te houden. Een paar maats sleepten hen naar de mast en drukten van elk der bekkesnijders de linkerhand tegen het harde hout. En toen dreef de provoost met forse stoten bij elk het mes, waarmee gespeeld was, dwars door de hand diep in de mast.

De gestraften gilden krimpend van de pijn. Schipper Wessels ging omlaag; het volk bleef aan het dek en had vermaak in het vruchteloos tobben van de bekkesnijders om met de rechterhand het mes weer uit de mast te trekken en zich zo te bevrijden.

Die dag at Krijn, zoals een enkele maal gebeurde, het avondeten bij zijn vader in diens hut. Eerst had de schipper er geen erg in, maar bij het einde van de maaltijd viel het hem op hoe stil zijn jongen was en dat hij weinig at. 'Ben je niet goed?' vroeg hij, bang voor bloedloop of scheurbuik.

'Dat is het niet, vader,' antwoordde Krijn.

'Wat schort je dan?'

'Ik vind het een verrotte boel aan boord,' viel Krijn uit. 'Nooit anders dan gekanker en gemok, gebekvecht en gehannes. Die twee vanmiddag, die mekaar haast doodgestoken hebben, waren elkanders beste vrienden. Ze schijnen wel allemaal van de duivel bezeten.'

'Je zegt het goed, Krijn. Van de duivel bezeten. Je ziet dat meer op lange reizen. Als het volk het eenmaal te pakken heeft, schijnt er niets tegen te doen te zijn. Ik ben bang dat we nog heel wat narigheid krijgen.'

Enkele dagen later vertikte, toen er 'overal' gemaakt werd, een deel van het volk het uit de kooi te komen. 'Twaalf man liggen nog te kooi,' berichtte die morgen de officier van de wacht aan schipper Wessels. 'Ze weigeren op te staan. Ze zeggen dat ze ziek zijn, maar volgens de onderofficier van het benedenschip aten ze gisteren nog als wolven. Ik denk dat ze maar doen alsof.'

Wessels was gewoon om zulke varkentjes met overleg te wassen. Zelf ging hij naar het tussendek, tezamen met de chirurgijn.

'Erg ziek?' vroeg hij de luiaards op een toon alsof hij veel medelijden had.

'Ik kan onmogelijk opstaan,' antwoordde een van de mannen steunend.

'Wat scheelt je?' informeerde Wessels verder.

'Koorts,' antwoordde de maat, en hij trok zijn kombaars tot aan zijn kin en rilde als van kou; hij trachtte zelfs te klappertanden.

Nummer twee had ook koorts. Ze gaven allemaal hetzelfde antwoord.

'Wat denkt ge ervan, meester?' vroeg Wessels met een knipoogje aan de chirurgijn.

Die begreep de schipper. Hij kuchte en zette een ernstig gezicht. 'Ze hebben het lelijk te pakken. Broeien onder de wol en een flinke scheut wonderolie lijkt me nodig.'

Als Wessels had gemeend dat de maats zouden schrikken van dat voorschrift bij de hitte, die er heerste in het tussendek, vergiste hij zich. Geen spier op hun gelaat vertrok. Toen hij het logies verliet, meende hij een onderdrukt gelach achter zijn rug te horen. Maar hij deed alsof hij daarvan niets merkte. Hij lachte grimmig in zijn baard.

Een half uur later stond de schipper op het onverwachtst weer in het logies. De overrompeling was volledig. De patiënten zaten allemaal te kaarten en in een spoelbak dreef zwart goed op het vuile water; dat was de weggeworpen wonderolie.

'Dat is twee vliegen in één klap, maats,' zei de schipper droogjes. 'Jullie hebben je schipper voorgelogen en je speelt een spel dat streng verboden is. Voor straf worden jullie allemaal gelaarsd.'

Toen rilden de 'zieken' werkelijk, niet van koorts, maar van angst voor wat hun wachtte.

Een kwartier later stonden zij met z'n twaalven op een rij met enkel een nat hemd over het blote lijf. Eén voor één moesten ze bukken en dan zwiepte een met vilt omwikkeld eind touw gierend door de lucht en kwam met kracht neer op het verlengde van hun rug. Zij gilden en sprongen en krompen in elkaar van pijn. Toen de tuchtiging was afgelopen moesten ze naar hun kooien kruipen, omdat ze niet rechtop konden gaan of staan. Daar lagen ze de hele dag te kreunen.

Met zulke middelen bedwong Wessels de geest van onwil, die zich op de vruchteloze kruistocht van zijn schepelingen meester maakte. Er werd niet meer gevochten en niemand hield zich ziek als hij niet werkelijk ziek was. De maats aten het halfbedorven voedsel, weliswaar met lange tanden, doch zonder dat zij openlijk rebelleerden. Zij vergenoegden zich met de zeer schrale schafting, die de snel slinkende victalie toeliet. Het scheen dat de geest aan boord zich had hersteld.

Op een dag echter kwam de bottelier met een kwade boodschap bij de schipper. Hij miste haring uit het laatste vat dat er nog was. Reeds enkele dagen had hij vis gemist.

Wessels' voorhoofd fronste zich. Dat was rantsoendiefstal en nog wel in een tijd van honger. Er waren maats aan boord, die in letterlijke zin hun makkers het brood uit de mond stalen.

De schipper liet het volk in het kuildek samenkomen en zei dat er van de victalie was gestolen. Hij hield de maats voor, hoe doortrapt gemeen het was te stelen van het voedsel, dat slechts met het uiterste overleg zou kunnen strekken om een haven te halen, en dreigde met de strenge straf, die op rantsoendiefstal gesteld was.

Wessels hoopte dat deze waarschuwing de dieven af zou schrikken, maar twee dagen later meldde de bottelier dat er al weer haring was gestolen, en nu ook kaas.

Toen werden Wessels' trekken strak. Hij bleef de gehele dag in zijn hut. Zelfs bij de maaltijden liet hij zijn plaats aan de tafel van de overheid leeg. Voortdurend luisterde hij scherp naar elk geluid in de smalle gang, die langs zijn hut naar het victalieruim liep.

Het was tevergeefs. Geen onbevoegde sloop er langs. Ook tijdens de schafting, wanneer een dief er toch op rekenen kon dat niemand in dit deel van het schip vertoefde, kwam er geen mens. Het werd avond en nacht en nog had Wessels de dief niet betrapt. Hij gaf het echter niet op. Toen de hondenwacht opkwam, zat hij nog steeds te luisteren; toen die wacht vier glazen had, zat hij er nog.

Driemaal had hij de deur geopend in de stellige overtuiging dat er een man langs sloop, maar telkens had hij zich vergist. Het piepen en steunen van het schip, dubbel hoorbaar in de stilte van een kalme nacht, had hem bedrogen. Thans, zo diep in het holle van de nacht, overviel de slaap hem. Knikkebollend zat hij op zijn stoel en hij dacht er over maar te kooi te kruipen.

Opeens echter zat hij klaar wakker rechtop.

Er knarste een slot. Dat moest het slot van het victalieruim zijn.

Dan was de dief al langs zijn deur gegaan zonder dat hij het had gemerkt en sloeg hij nu zijn slag. Wessels luisterde met het oor tegen de deur. Hij hoorde rammelen met scheepsbeschuit. Weer knarste het slot. Nu naderden sluipende stappen. Tot vóór zijn deur liet hij ze komen.

Toen rukte Wessels de deur open. Een man stond daar, versteend van schrik in het licht dat uit de hut scheen. Een kaas rolde uit zijn armen, een zak met scheepsbeschuit viel op de grond. Verwilderd staarde hij naar zijn schipper, die, groot en donker, in de deuropening stond met de rug naar de lamp.

'Ellendeling!' schold die in toorn.

Hij leverde hem over aan de wacht. 'Sluit hem krom,' beval hij. 'Morgen zal de scheepsraad recht doen.'

De volgende dag veroordeelde de scheepsraad hem tot de straf, die op rantsoenendiefstal gesteld was: kielhalen. En omdat hij het gedaan had in een tijd van nood, werd de straf drievoudig. De kerel bibberde bij de uitspraak.

Zonder dralen werd de straf voltrokken. De dief kreeg een kuras van lood aan; zijn voeten werden met kanonskogels bezwaard; op zijn mouw kreeg hij een spons, gedrenkt in olie, opdat hij onder water daarin bijten kon. Dan werd hij opgehesen naar de bakboordsra en daarna van de ra gestoten. Hij plonsde in zee en dook, zwaar als hij was van het ijzer en het lood, diep naar beneden. Onmiddellijk begonnen maats aan stuurboordskant te trekken aan een touw, dat onder de armen van de dief was vastgemaakt en tevoren onder het schip door was gespannen. Zo trok men de gestrafte onder de bodem van de Oranjeboom door en daarna aan stuurboord weer omhoog. Het kuras blonk in de zon, toen het druipende weer boven kwam, maar het gezicht van de gekielhaalde was bleek als van een dode, en bloed droop met het water uit zijn haar. Toen hij op het dek lag, knielde de chirurgijn bij hem neer. Hij was bewusteloos door de diepe en lange duik, had een groot gat in het hoofd van een stoot tegen de kiel en verscheidene schrammen van het schuren langs de met schelpen zwaar bezette huid van het schip. Doch nadat men wat lucht in het lijf gepompt had door de armen op en neer te halen, gulpte een golf water uit de mond van de gekielhaalde en gingen de ogen weer open. En toen werd hij zonder enig medelijden weer opgehesen voor de tweede duik en daarna voor de derde. Na driemaal kielhalen werd hij naar zijn kooi gedragen. Geen mens wist of hij dood of levend was.

Op de Oranjeboom was het nu genoeg. De stemming bleef gedrukt en somber, maar niemand waagde het meer de scheepswet te overtreden. Op sommige andere schepen van de vloot broeide echter het gevaar voor muiterij. Piet Heyn gaf order aan de kapiteins te zorgen voor een hecht verband, opdat, als enig schip in moeite kwam, de andere hulp konden bieden.

Elke morgen bij het lumieren telde Wessels de schepen van de vloot. Steeds bleek ze nog voltallig.

Doch op een morgen miste hij er een. Hij telde nog eens. De Gekroonde Leeuw mankeerde. Die bodem had een zwakke schipper. Het was verdacht dat zij was afgezakt.

Wessels seinde zijn waarneming naar de Amsterdam, die vooraan in de vloot lag, en Piet Heyn liet aanstonds wenden. Wij zoeken samen, berichtte de admiraal aan Wessels. Aan de andere schepen gaf hij last om onder klein zeil door te varen. Ver uit elkander, zodat ze juist gezichtsverband behielden, voeren de Oranjeboom en de Amsterdam terug. Na uren zeilen gaf Piet Heyn een sein: Voeg u bij mij; ik heb de Leeuw gevonden. Tezamen zeilden de schepen op de afgezakte schuit af en bij het naderen ontdekte Krijn dat de Gekroonde Leeuw de noodvlag op had. Hij verbaasde zich er over. De noodvlag bij dit fraaie weer! En waarom was die vlag aan de bezaansmast uitgestoken?

'Er is muiterij aan boord,' vermoedde Wessels, 'en ernstig ook. Ze hebben de overheid op het voordek bijeen gedreven. Alleen aan het bezaantje hebben de officieren die vlag nog kunnen hijsen.'

Met open geschutpoorten voeren de Oranjeboom en de Amsterdam op de Leeuw toe. Wanneer de muiters het waagden hun kanonnen af te vuren, zouden ze onmiddellijk met volle lagen worden afgestraft. Ook zaten in de marsen van de Amsterdam en de Oranjeboom soldaten met handgranaten en musketten.

Het kwam niet tot vechten. Toen twee sterke schepen het rebellenschip bedreigden, kozen de muiters eieren voor hun geld. Op het ogenblik dat een sloep van de Amsterdam langszij schoot, voegde de bemanning van de Gekroonde Leeuw zich onder zijn officieren. De hoofdaanlegger van het oproer sprong overboord, de verdrinkingsdood verkiezend boven de straf die hem als muiter stond te wachten.

De kous was daarmee evenwel niet af. Degenen die aan de muiterij hadden meegedaan, gingen over op de Amsterdam en werden daar in het gat gestopt.

Toen de volgende dag de krijgsraad zitting had, stonden de muiters voor de groene tafel en de officieren van de Gekroonde Leeuw als getuigen terzijde.

'Wij krijgen slecht en veel te weinig eten,' was de klacht van de muiters, toen zij ondervraagd werden naar de reden van hun rebellie.

'Dat krijgen we allemaal,' zei Piet Heyn, die de krijgsraad voorzat.

'Maar zij aten er goed van,' verdedigde een matroos zich, wijzend op de officieren.

Het onderzoek wees uit, dat de overheid van de Gekroonde Leeuw de redelijk ruim voorziene officiersgamelle streng gescheiden had gehouden van de victalie van het volk. Zij kregen nog volop, toen het volk reeds honger leed. Ook hadden de schipper en zijn officieren geen krachtige leiding gegeven en tegenover het scheepsvolk niet die tact betoond, die nodig was in moeilijke omstandigheden. Piet Heyn was ongemakkelijk voor meerderen, die hun plicht niet deden. Hij onthief de schipper van het bevel, zette hem voor het verdere van de reis in het gat van de Amsterdam, en degradeerde verscheidene officieren.

Maar de fouten van de overheid wiesen de muiters niet schoon.

Ge kent de weg om klachten bij mij in te dienen,' zei Piet Heyn. 'Ge weet dat ge vrijuit tot mij kunt spreken, zonder vrees voor wraak, en dat er dan recht wordt gedaan. In plaats van dat ge uw grieven bij mij bracht, hebt ge uw schip afgelopen. Dit is het zwaarste misdrijf dat de scheepswet kent. Het eist bestraffing met de dood.'

De drie voornaamste samenzweerders na de hoofdaanstichter die zelfmoord had gepleegd, werden veroordeeld opgehangen te worden aan de boegspriet van het schip; twaalf andere muiters om afgezet te worden op een verlaten eiland.

Bij het aanbreken van de nieuwe dag werd het vonnis aan de drie op de Amsterdam voltrokken.

Krijn Wessels huiverde toen hij de mannen met de strop om de nek naar de boeg zag lopen. Hij kon het niet aanzien dat ze van de boegspriet werden afgestoten. De lijken bleven hangen, de gehele dag, tot afschrikwekkend voorbeeld. En de Oranjeboom voer naast de Amsterdam. Krijn had wacht. Telkens moest hij kijken naar de slappe lichamen met de neergeknakte hoofden, slingerend aan de boegspriet bij het stampen van het schip.

Des middags doemde een klein eiland op. De Amsterdam draaide bij om het twaalftal dat veroordeeld was om afgezet te worden, daar aan wal te brengen.

'Waarom is het verschil van straf zó groot?' vroeg Krijn zijn vader, 'die drie de doodstraf en deze twaalf de vrijheid.'

'De vrijheid?' Schamper herhaalde Wessels het woord. 'Kijk eens naar de kerels. Zijn dat lui, die de vrijheid tegemoet gaan?'

De boot met de twaalf veroordeelden voer langs de Oranjeboom. Somber en met verwrongen trekken zaten de mannen erin. Eén trachtte overboord te springen. Het werd hem met geweld belet.

'Er wonen geen mensen op dat eiland,' zei Wessels. 'Waarschijnlijk is er geen voedsel te vinden; misschien zelfs geen water, behalve zeewater. Niet veel rebellen zijn levend van zo'n eiland afgekomen. De meesten zijn van honger en dorst gestorven. Die drie daarginds — de schipper wees op de lijken aan de boegspriet — waren spoedig uit hun lijden. Voor dezen kan het een lange doodsstrijd worden.'

De boot stootte weer af van het eiland. Op het strand stonden de twaalf mannen handenwringend; een schreeuw van doodsangst klonk over het kalme water tot aan de Oranjeboom.

Krijn sliep die nacht slecht. Hij kon de herinnering aan de radeloze mannen op het strand niet kwijt en in verschrikte dromen zag hij telkens de lijken, slingerend aan de boegspriet van de Amsterdam.

Het harde recht, dat ingevolge de strenge scheepswet was geoefend, bracht op de vloot de schrik er in. Niemand waagde het meer te muiten. Met stelen en bekkesnijden was het uit. Geen schepeling dorst ongehoorzaam zijn aan een bevel. En geen schipper waagde het om voor zich en zijn officieren meer te nemen van voedsel, wijn en water, dan de portie die iedere maat ontving.

De tucht was weer hersteld. Maar er bleef een doffe stemming heersen op de vloot. De opgewekte geest, een geest van hoop op buit en verwachting van successen, waarmee men uitgevaren was, was weg. Het volk was teleurgesteld en moedeloos. De stemming leefde pas weer op, toen de admiraal koers liet zetten naar het vaderland. Zonder buit en zonder overwinningen, en met de honger in het lijf, want het rantsoen was allerschraalst gesteld, opdat er weldra geen volslagen hongersnood zou heersen, werd deze thuisvaart ondernomen.

7 Een Hollander volhardt bij tegenslag

Wessels zat bij Lucas Janszoon Wagenaar in diens woning aan de Westerstraat. Ze smookten tabak uit Virginia en dronken pittige Madeira. Lucas was daar royaal mee jegens zijn bezoeker, die hij gevraagd had eens bij hem aan te lopen, nadat hij van zijn tweede zwerftocht in de Amerikaanse wateren was thuisgekomen.

'Je hebt die reis, waarop je zo gesteld was, nu gemaakt,' zei Wagenaar. 'En ik word minder. Het lesgeven valt mij zwaar. Wil je nu de zeevaartlessen van mij overnemen?'

Wessels gaf niet dadelijk antwoord. Hij trok aan zijn pijp.

Wagenaar zat minder hoog te paard dan bij zijn vorige aanbod. Hij had het er nu op gezet Wessels voor zijn school te winnen.

'Je hebt mij destijds best vervangen,' pleitte hij. 'Ik vertrouw je het werk toe. En ik ken geen ander, die het zou kunnen doen.'

Nog zweeg Wessels.

'Ik zou niet graag zien dat de school verliep,' ging de oude door. 'Onze zeelui moeten hier voor stuurman kunnen leren. Zou jij willen dat ze naar Amsterdam gingen, omdat er in Enkhuizen geen gelegenheid voor was?'

Wagenaar had Wessels in zijn zwak getroffen. Hij was er steeds trots op geweest dat Enkhuizen een zeevaartschool bezat, die zich met die van Plancius in Amsterdam kon meten. Als Wagenaar dit aanbod had gedaan vóór hij opnieuw het zeegat uitgevaren was, hij had het met beide handen aangegrepen. Maar nu? 'Ik moet noodzakelijk nog één zeetocht ondernemen,' zei hij.

'Weer met Piet Heyn?' vroeg Wagenaar. Er was minachting in zijn stem.

'Vast met Piet Heyn,' antwoordde Wessels.

De oude haalde de hoekige schouders op. 'Tot dusver heb je met die Rotterdammer niet veel plezier beleefd. Wat jullie op de eerste reis gewonnen hadden, ging weer verloren, en op de tweede tocht zijn jullie er bekaaid afgekomen. Honger en dorst geleden; muiterij op de vloot, en geen voet aan de grond gekregen. Dat lokt niet uit om het nog eens te proberen, zou ik zeggen.'

Het wordt driemaal scheepsrecht,' zei Wessels.

'Ik heb geen steek vertrouwen in die Heyn,' verklaarde Wagenaar. 'Jij kunt waarlijk beter zorgen dat onze stad haar zeevaartschool behoudt, dan dat je alweer gaat zwalken op die hopeloze tochten.'

Mopperend stopte hij een verse pijp en met een nors gezicht zocht hij tussen de papieren op zijn tafel naar zijn tondeldoos om vuur te slaan. 'Vind je het zo aangenaam op die kusten ginds, waar je niet eens water kunt bemachtigen? Is het zo prettig, om onder de linie te drijven in de hete zon en met bedorven voedsel? Houd je daar meer van dan bij vrouw en kinderen thuis te zijn en hier in onze goede stad goed werk te doen?' Hij begroef zich in een boek, alsof de bezoeker, die niet wou wat hij wou, lucht voor hem was geworden.

Wessels stond besluiteloos voor het raam. Wagenaar had gelijk; deze beide reizen, vooral de laatste, waren niet aangenaam geweest. Ze hadden helemaal niet opgeleverd, wat hij ervan had verwacht. En was het wel waar geweest, dat hij aan wal niet aarden kon? Nu hij weer thuis was, was hij dankbaar. In de stad was het veel gezelliger dan op de kruistocht door de Kraal. Hij keek door het venster naar het drukke verkeer in de hoofdstraat. Veel turfsleden schoven langs. De burgerij deed voorraad op bij het naderen van de winter. De jongens holden met de vetlap telkens voor de paarden uit. Winkelende vrouwen stoven met een vaartje op zij, bang voor een aai met de vuile lap, wanneer zo'n knaap langs draafde. Een zware karos, bespannen met vier paarden, denderde over de ongelijke keien; in de bak, die schommelde op de leren riemen zaten twee burgemeesters en de pensionaris; vermoedelijk kwamen zij terug van een vergadering der Staten in Den Haag.

De ruiters van het garnizoen rukten uit voor een middagrit; in de huizen aan de overkant hingen meisjes uit de bovenramen om te kijken naar het paardenvolk; lonkjes en knipoogjes gingen over en weer. Onder de luifel van de Lutheraan was groente uitgestald. Achter de ruitjes van de apotheek schoof het witte hoofd van de oude apotheker, slechts half gedekt door een kalotje, heen en weer. In de bakkerswinkel, recht tegenover de woning van Wagenaar, stond een rij vrouwen, die bollen en duivekaters kwamen halen. De bakkersvrouw hielp rap, en af en toe verscheen de bakker achter in de winkel, in wit bestoven plunje, met op zijn schouder een lange plank vol brood. De zilversmid zat in zijn voorhuis bij het raam op blank metaal te kloppen.

Dit was het bonte leven van de stad, dat hij telkens als hij binnen was met vreugde gadesloeg. En thuis waren zijn vrouw en kinderen. Daar zorgde Klaartje iedere middag voor een smakelijke maaltijd en deed hij met de kinderen des avonds spelletjes. In de doopkapel zouden de jonge zeelui naar hem luisteren. En de zeevaartschool zou bloeien.

Daartegenover had hij op zijn laatste zeereis alleen maar tegenslag gehad: ellende, gekanker, muiterij. Alleen met wrede straffen was de rebellie bedwongen. Nee, deze laatste tocht verlokte niet een derde te ondernemen. En hij was toch niet aan Piet Heyn getrouwd!

Wagenaar had Wessels ruim de tijd gelaten. Alleen had hij af en toe, over zijn bril heen, naar hem gekeken. 'Nou, wat zeg je?' vroeg hij eindelijk.

'Ik doe het niet,' antwoordde Wessels.

Dit viel de oude tegen. Hij meende dat hij weifeling had bespeurd.

'Nee,' zei Wessels. 'Ik doe het niet. Ik ben met Piet Heyn in zee gegaan. Ik vaar met hem tot ons doel is bereikt. Totdat wij de Spaanse zilvervloot te pakken hebben.'

Wagenaar lachte schril en honend. 'Dacht je waarlijk dat een admiraal, die tweemaal zo is thuisgekomen als Piet Heyn, dat ooit bereiken zou?'

'Ik geloof het vast,' verklaarde Wessels.

'En mijn school dan?' riep de oude uit.

Dit maakte het voor Wessels moeilijk. Maar hij bezweek niet.

'Die moet gij nog een poosje leiden. Als ik terugkeer na de overwinning, zal ik het werk graag overnemen.'

'Ik zal wel zien, dat ik een ander vind,' gromde Wagenaar. 'Op die overwinning van Piet Heyn kan ik niet en kan niemand wachten. Het wordt niets met die man.'

"t Komt voor mekaar met hem,' verzekerde Wessels. Zijn vertrouwen in Piet Heyn bleef ondanks alles groot.

In de vergadering der Heren XIX was het vertrouwen in Piet Heyn na de kwade reis natuurlijk niet gestegen. Er was thans méér dan één bewindhebber, die de vlootvoogd met zijn grote plannen liever lozen wilde. De kleine kaapvaart leek hen veel geschikter.

De kapiteins Thomas Sickesz en Cornelis Jol hadden deze met succes bedreven en verscheidene Spaanse schepen buitgemaakt, op welke prijzen goed was verdiend. Op de grote ondernemingen van Piet Heyn waren enorme sommen bijgelegd.

'Als hij vaste voet krijgt in Amerika is de toekomst van de Compagnie verzekerd, en als hij de zilvervloot vermeestert, zijn we in één klap rijk,' zei Blauhulck daarop.

'Als... Er is geen schijn van kans dat dat hem ooit gelukt.'

De meerderheid der Heren XIX bleef evenwel vertrouwen stellen in Piet Heyn.

Een nieuwe opdracht werd aan hem verleend en hij kreeg daarvoor de schepen die hij vroeg.

Acht schepen en vier jachten telde de vloot, waarmee Piet Heyn omstreeks nieuwjaar 1627 het vaderland verliet. Twaalf bodems slechts, maar het waren schepen, die er wezen mochten. De Oranjeboom, die bij de vorige expedities een van de grootste en snelste schepen was, moest het nu in grootte en bewapening ver afleggen bij de Gelria en de Hollandia, bij het vice-admiraalsschip Walcheren en vooral bij Piet Heyns vlaggenschip, de nieuwe Amsterdam.

De batterijen van die schepen waren dubbel zo zwaar als die van Wessels' schip, en niet alleen de jachten, maar ook de grote schepen waren zo snel bezeild, dat de Oranjeboom voortdurend alles bij moest zetten om hén bij te houden. Als er een stijve bries woei, waren de nieuwe bodems genoopt om zeil te minderen, om het verband met de oudere schepen te bewaren.

'Waar gaan we heen?' vroeg Krijn zijn vader.

'Naar de West,' gaf Wessels antwoord.

Maar dat bevredigde Krijn niet. Hij wilde het naadje van de kous weten.

'Gaan we kapen? Is het om de zilvervloot begonnen? Of zullen we een Spaanse haven overvallen en eindelijk proberen vaste voet te krijgen in Zuid-Amerika?'

Wessels kon het niet zeggen. De orders van de Heren XIX bevonden zich in een verzegelde envelop, die niet geopend mocht worden vóór de vloot in de Amerikaanse wateren was aangekomen.

Krijn verkeerde lang in het onzekere omtrent het doel van deze expeditie. Het enige wat hij kon constateren was dat ze ver zuidwaarts gingen. Om jacht op Spaanse schepen in de Kraal was het dus niet begonnen. Waarom dan wel?

Op een morgen aan dek komend, keek Krijn zich de ogen uit. Er was land in het zicht. Bekend land! De Braziliaanse kust. Hier was destijds het landingslegertje aan wal gezet, dat San Salvador van de landzijde had overmeesterd. Zou Piet Heyn een nieuwe aanslag willen wagen op de baai?

Die dag was er geheime raad op de Amsterdam. Toen schipper Wessels op de Oranjeboom terugkwam, kende hij het plan van actie, want de geheime instructie was geopend en de admiraal had zijn tactiek uiteengezet.

'Gaat het op de baai aan?' vroeg Krijn gretig.

'Er recht op aan,' zei Wessels, 'en onverwijld naar binnen. We hopen de vijand zo snel op het lijf te kunnen vallen dat hij geen tijd heeft om zich voor de strijd gereed te maken.'

'Weet de admiraal hoe sterk zij zijn?'

De schipper schudde het hoofd. 'Wij wagen het er op. Als de vijand onvoorbereid is, kan hij ons nooit te sterk zijn.'

Krijns ogen schitterden. Het was vandaag weer de Piet Heyn zoals hij hem op de eerste reis had leren kennen: voorzichtig en beleidvol, dapper en stoutmoedig.

Er heerste spanning op de vloot, toen het plan van de overval bekend gemaakt werd. Geestdrift ook. De oude tijd keerde terug. Geen sluipen achter Spaanse vloten aan om een achterblijver op te jagen, geen klopjacht op een enkel schip. De baai werd aangevallen, dezelfde baai, waar drie jaar geleden zo heftig was gevochten. Zwaar en gevaarlijk was het karwei. Maar het was mooi.

De konstabels sleepten de rolpaarden naar de poorten. De maats zetten balies en emmers vol water klaar in het tussendek om elke brand in de kiem te kunnen smoren. Handgranaten werden gehesen naar de masten om uit de hoogte naar het vijandelijke dek gesmeten te kunnen worden. De jongens gingen al omlaag om naar het lek te luisteren.

De avond viel. Dit paste in de plannen van Piet Heyn. Bij maanlicht wilde hij de baai invaren met enkele van zijn sterkste schepen. Dat maanlicht zou voor hen voldoende zijn om midden in de Spaanse vloot te lopen en naar alle kanten vuur te geven. De vijand zou in het halfduister in verwarring raken, hoopte hij.

Een half uur nog, dan zou het grof muziek der Hollandse kartouwen spelen; dan zaten zij de Spanjolen op de huid. De konstabels ontstaken reeds de lonten... Een lichte bries uit het noordwesten blies de schepen voort...

Toen viel opeens de wind weg. De zeilen, die daarnet nog strak gespannen stonden, hingen slap. De schepen, die daareven stevig zeilden met een snorrenbaard voor de boeg en schuimend zog achter het hek, dobberden haast stuurloos op de deining. De ankers moesten uit, omdat de schepen anders op elkander zouden botsen of in de wal lopen.

In de baai klonken trompetten. Er werd alarm geslagen op de Spaanse vloot en in de forten. Het plan van overrompeling was mislukt.

'Alwéér mislukt. Natuurlijk weer mislukt!' Stampend van woede liep Krijn over het dek van de Oranjeboom. 'Wat zou Piet Heyn ooit wèl gelukken? Hij is voor het ongeluk geboren.'

'God schenkt Zijn zegen op Zijn tijd, Krijn,' zei Wessels.

Krijn wou er niet van horen. 'Aan ons niet,' gromde hij. 'Wij hebben altijd ongeluk.'

Woedend liep hij heen en weer; bijna was hij gevallen door het slingeren van het schip, dat, niet meer gesteund door zeilen, kalverig hobbelde op de luie deining.

Die nacht bleef het windstil. De volgende morgen was de zee nog blak. Pas tegen de middag kwam er een wakker briesje.

Toen seinde het admiraalsschip: Ankers lichten en zeilen hijsen.

Wat zal het zijn? vroeg Krijn zich af. Aftrekken of aanvallen? Aftrekken zou het wel wezen. Er lagen ginds wel dertig schepen en er waren twee forten met zeer zwaar geschut. Een onverhoedse overval was mogelijk geweest. Nu de vijand zich duchtig had geprepareerd, durfde Piet Heyn een aanval vast niet aan.

Het sein 'Voorwaarts!' werd gegeven, het admiraalsschip zeilde op de baai toe en alle schepen volgden.

Toen de Amsterdam de baai ingleed, kwam er een nieuw bevel. De Gelria en de Hollandia moesten het admiraalsschip volgen; de andere schepen dienden voor de ingang van de baai te blijven kruisen.

Krijn zag met grote ogen toe. Dit werd dus een herhaling van wat zij drie jaar geleden hadden gedaan. Met slechts drie schepen op de vijand af. Toen was die eerste aanval op niets uitgelopen. Zou het nu lukken? Drie tegen dertig schepen stond het, en dan waren er aan 's vijands zijde nog twee forten bovendien. Piet Heyn had het aan zijn mannen zo geleerd: met weinig sterke schepen dringen tussen 's vijands vloot; dat is dé vechtmethode in nauwe wateren.

In theorie scheen ze voortreffelijk. Maar de praktijk klopte daarmee dikwijls niet.

Krijn kon vandaag toekijken. De Oranjeboom behoorde niet meer tot de sterkste schepen van de vloot; met korte streken bleef hij kruisen voor de ingang van de baai.

De Amsterdam voer, heftig vurend en tevens fel beschoten, recht op de Spaanse schepen in. Hij wrong zich tussen de beide grootste: de admiraal en de vice-admiraal, en viel beide tegelijk aan. Dat was een staal van moed en van doortastendheid!

De Gelria en de Hollandia volgden onverschrokken het voorbeeld van hun admiraal. Ook zij drongen tussen de Spaanse schepen in.

En nu zag Krijn hoe goed Piet Heyn gehandeld had door slechts drie schepen te gebruiken en daarmee pardoes midden in de Spaanse vloot te lopen. Thans bleek hoe best zijn theorie in de praktijk voldeed. De Spanjaarden konden uit hun forten niet vuren, omdat zij daaruit eigen schepen zouden raken. En ook de meeste Spaanse schepen waren uitgeschakeld uit de strijd. Ze lagen geankerd achter andere kraken en konden de brutale Hollanders onmogelijk aan het kleed komen. Zelfs de schepen, die Piet Heyn als eerste prooi gekozen had, konden slechts hun halve kracht ontwikkelen. Enkel het boord, dat aangevallen was; de batterij aan het andere boord bleef onbenut. Piet Heyn lag door zijn vijanden gedekt. Zijn mensen vochten met alle wapens, die hun schepen voerden. Alle kartouwen, alle gotelingen en steenstukjes waren tegelijk in actie; uit hun marsen regende het handgranaten op vijandelijke dekken; scherpschutters schoten met musketten uit de raas.

Wie zo hard kaatste moest natuurlijk ook de bal verwachten. De kogels van de vijand sloegen door de huid en door het dek van de Amsterdam. Het hout van het tussendek begon door het inslaan van wit-gloeiend staal te smeulen. Maar dadelijk stonden er maats klaar om balies water over die brand uit te storten, en daarin smoorde het vuur. De gevechtskracht van de Amsterdam leed niet. Zijn kanonnen gaven laag na laag en beukten grote gaten in het Spaanse admiraalsschip; ze sloegen lekken onder zijn waterlijn, zodat het schip begon te zinken, en stichtten een brand die om zich heen greep. De vlammen sloegen uit het galjoen, lekten langs de boorden en kropen naar het want; de zeilen vatten vlam.

Van onder werden de Spanjaards door het water, van boven door het vuur, van alle kanten door de Hollanders bedreigd. Dit was te veel voor hun zenuwen. Zoals ratten uit een zinkend schip, zo vlogen de matrozen die onderdeks hun arbeid hadden naar het dek. En toen zij zagen dat daar alles brandde werd de paniek volkomen. Zij sprongen over de verschansing in het water. Het volk aan dek vluchtte hen in verwarring achterna. Zelfs uit de marsen lieten de maats zich in de haven vallen. De paniek sloeg over van het ene schip op het andere. Het werd een algemene vlucht. Met drie schepen had Piet Heyn er dertig overwonnen!

En nu kwam de gehele Nederlandse vloot in actie om de Spaanse schepen onder de neus van de forten weg te slepen. Tweeëntwintig bodems werden buitgemaakt, terwijl acht ontredderde kraken bleven liggen in de baai.

Ook Nederlandse schepen bleven echter achter in de baai. De Gelria en het admiraalsschip Amsterdam, die zich zo roemrijk hadden geweerd, waren al strijdend aan de grond gelopen en lagen nu onder het onbarmhartig vuur der forten.

Gelukkig, de avond viel. Zo lang het donker was zou het geschutvuur zwijgen. De Nederlanders zaten die nacht niet stil. Verscheidene boten gleden in de duisternis de baai in. Ankers werden van de vastgelopen schepen uitgebracht en er werd hard getrokken aan de kabels. Na uren werken in het stikdonker had men bij de Gelria succes. Er kwam beweging in het schip, het kreeg water om de kiel. Geboegseerd door een vloot van boten gleed het uit de baai naar buiten. De Amsterdam zat echter bij het lumieren van de dag nog steeds onwrikbaar vast.

Toen barstte er een onweer los boven dat eenzame en bijkans weerloze schip. Uit alle forten werd geweldig op de Amsterdam geschoten. Zijn huid en dekken werden zwaar doornageld. Piet Heyn gaf zich niet gewonnen. Hij riep vier schepen op ter hulp.

De Oranjeboom was bij die vier.

Wessels stond bij de grote mast te commanderen; Krijn vocht op het voorkasteel.

Ze raakten in het schootsveld van de forten. De zware kogels sloegen wit-gloeiend in het dek, en het vuur vrat in het hout. Zeilen zengden en de losse draden van kapotgeschoten tuig slingerden boven het dek. Er sloegen kogels door de huid. Tussen het gedonder van het geschut hoorde men de spanten kraken en diep in het ruim ruiste instromend water. Het was of het schip dwars door de hel voer.

Maar het voer; het vorderde! Matrozen stortten balies water op het smeulend dek en wierpen volle putsen op gezengde zeilen om de brand te doven. In het ruim klopten de timmerlieden proppen in de lekken. En in het tussendek weerden zich de konstabels om de vijand, die hen bestookte, op hun beurt toe te takelen.

Zo naderde de Oranjeboom de Amsterdam. Het roer ging om, de vallen werden doorgehaald. Een matroos wierp de lijn, waaraan een zware sleeptros vast zat, naar het admiraalsschip over. De Oranjeboom zwenkte en ving reeds weer wind in de zeilen; de tros was belegd. Men wachtte op de schok, die komen moest bij het spannen van de kabel, als de Oranjeboom beginnen zou de Amsterdam te trekken.

Toen gebeurde het. Vlammen! Een knal alsof de wereld barstte! Een zware schok!...

Schipper Wessels kwam bij toen hij tussen wrakhout te water lag. Werktuigelijk zwom hij. Een boot nam hem aan boord.

'Wat is er toch gebeurd?' vroeg hij.

De maat, die hem met een haak in de boot getrokken had, wees op een mast die in het water lag. 'Dat is het restje van uw schip,' zei hij.

'Van de Oranjeboom?'

'Kijk maar eens naar de vlag.'

De flarden van een vlag vertoonden de rood-gele banen van Enkhuizen.

Wessels had zware hoofdpijn. Hij streek met de hand over zijn hoofd. Bij die beweging schrok hij. 'Waar is mijn haar?'

'Verbrand,' antwoordde de matroos.

Er lag een jongen in de boot. Zijn natte kleren waren zwart geschroeid; zijn afgewende hoofd vertoonde grote wonden; afzichtelijk was zijn kaal gebrande en verschroeide kruin, zijn gezicht was zwaar geschonden.

'Wie is dat?' vroeg Wessels.

'Uw zoon, schipper,' antwoordde de matroos. 'Hij leeft; u en hij behoren tot de weinige overlevenden van de Oranjeboom.'

'Hoe is dit verschrikkelijke toch allemaal gekomen?'

'Een schot in de kruitkamer,' lichtte de matroos in. 'De Oranjeboom is in de lucht gevlogen.'

In de ziekenboeg van de Walcheren herkreeg Krijn Wessels het bewustzijn. De eerste, die hij zag was zijn vader, zittend aan zijn bed met dik omzwachteld hoofd.

'Wat scheelt u?' vroeg hij.

'Een beetje verbrand, maar aardig aan de beterende hand,' antwoordde Wessels. 'Hoe voel jij je?'

'Goed... goed, een beetje licht in het hoofd en... Maar dit is ons schip niet!' verwonderde Krijn zich, rondziende. 'Waarom zijn wij hier en niet op de Oranjeboom?'

'Ons schip is weg,' was het antwoord van de schipper.

'En ons volk?'

'We liggen hier met ons veertienen.'

'En de anderen?'

'Dood,' moest de schipper zeggen.

De jongens, die naar het lek geluisterd hadden, de timmerlieden onder in het schip, die bezig waren met het stoppen van gaten door grondschoten; de konstabels en hun helpers in het tussendek, ze waren allen omgekomen toen de Oranjeboom in de lucht vloog. Het volk aan dek en de mannen in de marsen waren weggeslingerd bij de schok. De meesten waren te pletter gevallen, dan wel verdronken. Een enkele slechts had, geschonden door de vlammen en nauwelijk ontkomen aan verdrinking, het lijf gered.

'En de Amsterdam?' vroeg Krijn nog verder.

'Ze is daar blijven zitten,' vertelde Wessels.

Er trokken scherpe groeven bij Krijns mond. '...Alweer verloren dus,' mompelde hij voor zich heen.

Daar vatte schipper Wessels vlam op. 'Verloren?' riep hij uit. 'Gewonnen hebben we! Twee schepen zijn we kwijt. Maar tweeëntwintig rijk beladen schepen hebben we in de wacht gesleept. Dit is een fraaie overwinning.'

Krijn was heel zwak. De koortsen hadden hem geknauwd. Maar nu hij hoorde dat de overwinning aan Piet Heyn was, speelde een lach van blijdschap om zijn smalle mond en kwam er een straal van vreugde in zijn ogen, die keken door een nauwe spleet in het dik verband dat om zijn hoofd was gezwachteld.

Piet Heyn was best te spreken over de buit van de Allerheiligenbaai. 'De heren zullen nu hun asem kunnen herhalen,' zei hij tot Wessels, toen hij die kwam opzoeken in de ziekenboeg. 'We hebben zoveel buit aan huiden, suiker en hout dat al de kosten, die de Compagnie aan onze expedities heeft besteed, al goedgemaakt zijn.'

'En nu de stad nog, admiraal,' zei Wessels.

'Dat heeft de tijd,' was het antwoord van Piet Heyn. 'Mijnentwege mogen de Spanjaarden nog een poos baas zijn in de stad en op het land. Als wij maar baas zijn op het water. Laten zij maar suiker telen, runderen slachten en huiden looien. Ze doen het allemaal voor ons. En laten hun schepen maar de baai inlopen. Dit is een pracht van een fuik.'

Met het vangen van Spaanse schepen ging het best. Uit andere Amerikaanse havens en uit Spanje kwamen er dag aan dag die niets kwaads vermoedend de baai binnenliepen. De Spaanse vlag woei van de forten. Hoe konden zij dan denken dat er Nederlandse schepen in de baai verscholen zaten?

Maar op de duur beviel het Piet Heyn toch niet om als een spin in haar web te wachten op wat er in zijn armen lopen wou. Er vlogen trouwens allengs ook minder vliegen in zijn web, want de Spaanse schippers kregen er lucht van dat het in de baai niet pluis was en bleven weg. Toen vond Piet Heyn, dat hij er beter op uit kon gaan, om opnieuw een grote slag te slaan. Met het voornemen om in Rio de Janeiro te herhalen, wat hij in de Allerheiligenbaai had uitgehaald, zeilde hij naar het zuiden.

Voor de gewonden was dit tochtje naar het zuiden een reisje van plezier. De zon scheen warm, het windje, dat over zee aanwoei, was aangenaam. Zieke mensen werden beter bij dit mooie weer en zwakken sterkten aan. De Wessels, vader en zoon, zaten meest op het voordek van de Walcheren. Nog waren hun hoofden omzwachteld, maar de verbrande huid was bezig te genezen, en nu zij buiten konden zitten in de zon ging de genezing dubbel hard.

Er kwam een zeil in 't zicht. Elk zeil dat op de kim kwam gaf beweging op de vloot, want altijd werd er op gejaagd. De jachten hesen al hun zeilen en zwermden vooruit. Zij vormden de keernetjes. De grote schepen waren de fuik, waarin de buit gevangen werd. Aan zo'n wijd uitgespannen net ontkwam geen Spaanse kraak.

Ook dit schip kon hen niet ontlopen. Het streefde er trouwens nauwelijks naar. Toen de voorste jachten hun kanonnen richtten, ging dadelijk de witte vlag omhoog, en gaf de kapitein zich over.

Een beste lading suiker werd aan de reeds gemaakte buit nog toegevoegd.

De prijsbemanning ging aan boord van het Spaanse schip. Zijn overheid werd op de Walcheren gebracht.

'Hij kwam van Rio,' rapporteerde de schipper van het jacht, dat de Spanjaard aangehouden had.

Uit Rio? Dan wilde de admiraal de Spaanse kapitein direct verhoren.

'Hoe staat het er bij te Rio de Janeiro?' vroeg hij aan de gevangene. 'Zijn er veel schepen?'

'Verscheidene, heer admiraal,' antwoordde die. 'Toen ik uitvoer lag de haven vol.'

'Geladen?'

'Met suiker,' zei de kapitein.

Piet Heyn lachte in zijn vuistje. Daar wachtte weer een rijke buit.

'Hoe staat het met de verdediging van Rio?' vroeg hij verder.

De Spanjaard haalde de schouders op. 'Ze is weinig zaaks, wat oud geschut en een handjevol soldaten.'

Piet Heyn gromde voldaan. Hij liet de Spanjaard wegleiden.

Kort daarop stond Piet Heyn bij Wessels' rustbed op het voordek.

'Gij kent Spaans, nietwaar?' vroeg hij.

'Dat dank ik nog aan San Thomé,' antwoordde Wessels.

'Ik zal de Spaanse schipper met zijn officieren op het voordek laten. Probeer gij af te luisteren wat ze zeggen.'

'Waarom?' vroeg Wessels. Hij begreep het doel van de order niet.

'De kapitein heeft me verteld dat er te Rio rijke lading ligt en bijna geen bezetting is. Ik zou graag weten, of de man de waarheid sprak.'

'De tortuur,' ried Wessels het gebruikelijke middel aan.

'Met pijniging krijg ik er genoeg uit, maar het is de vraag of dat de waarheid is. Ik volg het liefst een mildere methode, vooral wanneer die wel zo zeker is.'

'Ik zal mijn best doen, admiraal,' beloofde Wessels.

Die middag zaten de Spaanse officieren op het voordek van de Walcheren bijeen. Zij waren in een beste luim. In plaats van in het kot bij prachtig weer aan dek; in plaats van op water en brood gezet te zijn mochten ze meeëten van de puike scheepskost.

De herstellende gewonden van de Oranjeboom lagen op rustbedden zich te koesteren in de zon. Schipper Wessels had zijn bed naar voren laten zetten, bij de plaats waar de Spanjaarden zaten. Hij luisterde met gesloten ogen en gespitste oren, maar ving niets op wat van belang was.

Een Spanjaard liep bij de gewonde Nederlanders langs. Hij scheen een praatje aan te willen knopen. Wessels hoorde, dat hij deze en gene vroeg hoe het ging. Maar de jongens trokken de schouders op en schudden het hoofd, ten teken dat zij niets verstonden. Wessels deed dat ook toen de man hem aansprak, en de Spanjaard wandelde weer naar zijn vrienden.

Toen de avond viel en het koeler werd moesten de gewonden weer naar de ziekenboeg.

'Al wat gehoord?' vroeg de admiraal aan Wessels.

'Nog niet,' moest deze zeggen. 'Misschien ben ik morgen gelukkiger.'

'Goed, morgenochtend zullen de gevangenen weer op het voordek zijn.'

De Spaanse officieren kwamen de volgende morgen vrolijk boven. Alweer aan dek. 'Dit is een dragelijke gevangenis, kapitein,' hoorde Wessels, die weer in zijn ruststoel lag, een van de officieren zeggen tot zijn commandant.

'Licht en kort,' antwoordde deze opgewekt.

'Kort?' De andere officier keek de Spaanse commandant verrast aan. 'Denkt u dat we spoedig weer vrij zijn, kapitein?'

Wessels spitste zijn oren. Maar de officieren liepen verder; wat er meer werd gesproken kon hij niet verstaan.

Na een poosje kwamen de Spanjaards weer terug. Ze stonden stil bij de verschansing tegenover Wessels. De commandant was in een goede luim.

'Hij meent dat hij zo slim is, die Piet Heyn, ha, ha... Ik wou dat ik hem zien kon op het ogenblik dat de forten in zijn rug gaan schieten.'

'Maar dit lopen wij toch op,' zei de ander bezorgd. 'Als hij in de val loopt, zal de admiraal zich op ons wreken.'

'Hij krijgt ons niet,' antwoordde de kapitein.

'Niet?! Maar hoe dan?...'

De kapitein keek om zich heen of er niemand was die hen beluisterde. Hij zag de zieken en aarzelde om door te gaan.

'Die kennen geen woord Spaans,' zei de officier met een hoofdknik in de richting van de bedden. 'Ik heb het gisteren onderzocht.'

Nu was de kapitein gerustgesteld. 'Wij kunnen zorgen dat wij wegkomen,' legde hij uit. 'Als we hier aan dek zijn is het heel eenvoudig. Wij springen over boord, wanneer we het fort voorbij zijn. De vaargeul loopt vlak langs de kust.'

'En als we beneden opgesloten zitten?'

'Dan gaat het ook goed. Dat luik van ons verblijf aan stuurboord, juist aan de goede kant, zit los. Wij stoten het open en springen te water. Honderd meter zwemmen op zijn hoogst, dan zijn we aan land. En de Hollanders zullen het ons daarbij niet lastig maken, want zij hebben dan hun handen veel te vol om te proberen uit te breken uit de val, waarin wij hen laten lopen.' De kapitein wreef zich de handen en grinnikte. 'Ik heb die Hollander wijs gemaakt, dat er te Rio geen gevaar te vrezen was en dat er rijke buit te halen was... Ha, ha... Dat is er ook. Voor ons! Met open ogen loopt die Piet Heyn in de val, die ik voor hem gezet heb...'

'Jan, kom eens hier!'

De beide Spanjaards schrokken van die roep achter hun rug. Het was echter slechts een zieke, die een jongen riep.

Jan, die op een afstand zat te splitsen, kwam naar schipper Wessels die enkele woorden tot hem sprak; daarop liep de jongen weg.

Toen werden de Spanjaarden toch onrustig. Argwanend namen ze de zieke op, maar die keek langs hen heen. Zijn boodschap aan de jongen had stellig niet met hen te maken. Een ogenblik later kwam de knaap terug en ging voort met het ontwarren van het touwwerk. Toen waren de Spanjaarden geheel gerustgesteld.

Een half uur daarna verscheen echter de admiraal op het voordek. 'Gij hebt mij laten roepen, Wessels?'

'Jawel, admiraal. Ik heb nieuws.' Hij wees naar de Spaanse officieren die verbleekten.

Slechts enkele minuten zat Piet Heyn bij de gewonde schipper.

Daarop gáf hij bevelen. De provoost-geweldige verscheen met helpers. En toen was het goede leventje van de gevangen officieren uit. Met de boeien om werden zij weggeleid naar het kot.

De Spaanse kapitein was verontwaardigd. 'Worden krijgsgevangen officieren zó behandeld?' vroeg hij Piet Heyn voor hij werd weggeleid.

'Zo worden leugenaars behandeld,' antwoordde de admiraal streng. 'Gij gaat in de ijzers, in plaats van naar de vrijheid. En Rio de Janeiro komt voor ons later wel aan bod.'

De Spanjaard wierp een giftige blik op de man op het rustbed. 'Gij,' siste hij, 'gij hebt ons verraden.'

Wessels trok zich van zijn woede weinig aan. Hij had de vloot voor een ongeluk behoed. Ook als je ziek was en alleen maar luisterde kon je nog nuttig werk verrichten.

De zeilen werden omgehaald. In plaats van naar Rio de Janeiro, voer de vloot de kreek van Espiritu Santo binnen, om daar verversing op te halen. Zij vonden er water en een overvloed van fruit. Bananen werden in grote trossen aan boord gedragen; groenten ook. Toen de vloot, van fruit en water ruim voorzien, weer uitvoer liep haar een Portugees karveel uit Lissabon met zeventig vaten wijn aan boord in de armen. Die prijs was niet alleen voor de heerschappen in patria. Janmaat kreeg er ruim zijn deel van. Het werd een feestelijke avond. Het scheepsvolk vond dat het nog nooit zo goed gevaren had als deze reis.

8 De fuikenlichters in de fuik

De maats mochten een vrolijke avond hebben na de verovering van het wijnschip, de dag daarna handhaafde de admiraal reeds weer een strenge tucht. Geen bandeloosheid op de vloot! En ook geen ledigheid.

De vloot voer noord op in de richting van de Allerheiligenbaai.

Wessels en Krijn waren van hun wonden hersteld. Een verband om hun hoofd was alles wat nog aan de ontploffing op de Oranjeboom herinnerde. Wessels deed dienst als schipper op de Walcheren, wiens schipper op een prijs geplaatst was. Krijn had als stuurmansleerling werk. Nadat er zoveel volk op prijsgemaakte schepen was gezet, kon men de opvarenden van de Amsterdam en de overlevenden van de Oranjeboom op de andere bodems best gebruiken.

'Gaan we nu op de forten af?' vroeg Krijn aan de admiraal, toen hij gewaar geworden was dat de wil was naar de Allerheiligenbaai.

'Had je daar trek aan?' vroeg Piet Heyn.

'Nou!' Krijns handen jeukten. Nu hij weer beter was, had hij een sterk verlangen de vijand aan te pakken.

Maar Piet Heyn dacht daar niet aan. 'Dat komt later,' zei hij. 'We gaan nu fuiken lichten. Twee maanden zijn we weg geweest uit de Allerheiligenbaai, de fuik stond open al die tijd. Het zou een wonder zijn als daar geen Spaanse visjes in gezwommen zijn.'

Krijn lachte. Een loze visser was Piet Heyn.

De man in het kraaiennest keek scherp uit bij het naderen van de baai. 'Er liggen verscheiden schepen!' riep hij naar beneden.

'Vis in de fuik, admiraal!' rapporteerde Krijn.

'Er komt beweging in die schepen,' riep de uitkijk na een poos.

Krijn wreef zijn handen. Wou de vis proberen te ontzwemmen, nu ze de visser komen zag? Het zou niet lukken. De logge kraken konden aan de welbezeilde Nederlandse vloot niet meer ontkomen. Of wilden de Spanjaards misschien vechten? Ook goed. De Nederlanders lustten hen.

De stuurmansleerling klom de mast in om de prooi te zien. Hij telde twintig bodems. De vangst werd best!

Toen het tijd voor het noenmaal was, liet Krijn zich naar beneden glijden. Maar na het eten was hij dadelijk weer aan dek om te zien wat de Spanjaarden intussen hadden uitgevoerd.

Toen hij rondkeek wreef hij zich de ogen uit. Hij zag geen mast meer in de baai. Op zee was ook geen zeil te zien. Waar was die vloot gestoven? Het was toch totaal onmogelijk dat ze in een uur uit het gezicht gezeild was.

'Waar zijn ze?' vroeg hij aan de uitkijk.

'Weggekropen achter in de baai,' wees die. 'Verdwenen achter dat geboomte.'

Krijn lachte triomfantelijk. De Spanjaarden waren als bange hondjes in een hoek gekropen.

Doch toen hij het vertelde aan zijn vader keek Wessels niet vrolijk. 'Herinner je je de kreken achter in de baai niet meer?' vroeg hij. 'Slik en biezen is het daar. Bij eb lopen ze bijna droog. Als de Spanjaards bij vloed daarin gekropen zijn, kunnen zij er misschien nooit meer uit, maar voor ons zijn ze ongrijpbaar.'

Piet Heyn was ook aan dek gekomen. Hij had de laatste woorden van zijn vriend gehoord. 'Ongrijpbaar?' vroeg hij. Om zijn mond lag een verbeten trek. 'Waar zij kunnen komen, kunnen wij ook komen. En waar zij kruipen, halen wij ze weg.'

Hij liet de vloot doorzeilen tot de ingang van de baai en gaf daar order dat de grote schepen zouden ankeren en de jachten, pinassen en boten voorwaarts gaan.

Piet Heyn zelf commandeerde het lichte eskader. Krijn Wessels stond aan het roer van een boot. Zij voeren dwars over de lege baai tot aan de monden van de kreken, waarin de Spaanse schepen verdwenen waren.

Nauw en bochtig waren deze kreken en dicht bos groeide tot aan de oevers. Het zag er geheimzinnig uit. Krijn liet zijn boot drijven aan de ingang van de kreek. Hij had weinig lust om het riviertje op te varen. Op zee kende hij geen vrees; daar was het uitzicht altijd open en kon men iedere vijand zien. Wat er loerde en dreigde in dit donkere bos kon echter niemand weten.

In zijn pinas voer de admiraal langs de oever van de baai, om te bepalen welke kreek hij in zou varen om de vijand op te zoeken. Krijn hoopte dat het een ander riviertje zou zijn dan dat waar hij voor lag.

De pinas van Piet Heyn gleed langs Krijns boot. De admiraal stond op de plecht. 'Hier vallen we aan,' was zijn besluit. 'Volg mij!'

Krijn kreeg een schok. Hij moest de eerste zijn na de admiraal. Hij klemde de tanden op elkaar. Niet bang zijn! Waar Piet Heyn voorging durfde hij te volgen. 'Haal op... gelijk, één... twee!' commandeerde hij zijn roeiers.

Zij voeren op. Nog veel beklemmender dan aan zijn mond was het in de kreek. Het donkere oerwoud was vol dreiging. Krijn had het gevoel dat de lianen aan de oevers hem omknellen wilden. Toen hij, nadat ze een bocht genomen hadden, achterom keek zag hij niets dan groen. Geen glimp van de open zee was meer te ontwaren. Ze rondden bocht na bocht. Het was Krijn of ze al dieper in een doolhof drongen waaruit men nooit meer kon ontkomen. En het bleef geheimzinnig stil en leeg op het water. Geen boot of vlot dreef in de kreek, laat staan een Spaans galjoen. Krijn dacht dat de admiraal een verkeerde kreek gekozen had.

Na het ronden van een scherpe bocht doemde opeens een groot schip voor hen op. De roeiers streken de riemen. Piet Heyn liet de boten dekking zoeken onder lianen, daar wachtend tot zijn eskadertje bijeen was. Toen roeiden ze op.

Op het Spaanse schip liet zich geen sterveling zien; het kon verlaten zijn. Benauwend stil was het op de rivier.

Eensklaps vlamde er vuur uit het Spaanse boord. Kartouwen donderden. De echo's rolden door het bos. In de nauwe kreek vermenigvuldigde zich het gedaver. De Spanjaard gaf aan zijn aanvallers de volle laag.

Een mast knapte; een reling vloog aan splinters; op een pinas begon tuig te branden.

Piet Heyn liet haastig dekking zoeken tegen de oever, waar biezen, lianen en overhangend lommer zijn scheepjes aan het vijandelijk oog onttrokken. Toen gaf hij order dat de pinassen en jachten hier achter zouden blijven en het Spaanse schip zou worden aangevallen met tien boten. Zelf stapte de admiraal in de boot van Krijn.

De maats trokken de boten aan de lianen langs de oever voort. Zo bleven ze een poos in de bescherming van het oerwoud. Doch eindelijk lagen ze voor het open water, waar het bos geen dekking meer kon bieden. In alle boten zetten zich de mannen aan de riemen schrap.

'Voorwaarts!' beval Piet Heyn.

De boten schoten over het open water op de vijand toe.

Die had gerekend op de overval. Hij gaf onmiddellijk zwaar vuur.

De lage boten waren echter reeds te dicht bij het Spaanse schip om nog geraakt te kunnen worden door het geschut, dat veel te hoog lag. De aanvallers profiteerden zelfs van het salvo, want de kruitdamp, die na het schieten om het schip hing, onttrok hen aan het gezicht zodat de Spaanse musketiers niet op hen konden vuren. Toen de rook optrok, lagen de boten reeds langszij en was de bestorming al begonnen.

De jongens van Piet Heyn vlogen bij de scheepswand op. Waar aan de gladde huid houvast ontbrak, zetten zij bootshaken rechtstandig overeind en klommen daarbij omhoog, of stonden ze bok om op elkanders rug te klimmen. Zo kwamen ze kat achter kat op het Spaanse dek en daar begonnen ze onmiddellijk een aanval op kortjan en dolk.

Er waren er ook die in plaats van naar het dek te klauteren door patrijspoorten naar binnen kropen. Zij stichtten verwarring in het benedenschip door handgranaten te slingeren naar iedere vijand, die zij zagen in gang of ruim of hut.

De Spaanse bevelhebber was een moedig man. Hij verzamelde zijn volk rondom zich en leidde een felle tegenaanval. Het werd voor de jongens van Piet Heyn een harde strijd. Zij kregen echter hulp.

De pinassen en jachten voerden steeds meer mannen aan. De Spanjaards werden duchtig in het nauw gedreven. Hun admiraal dacht echter aan geen overgave. Hij en zijn mannen hielden vol totdat zij vielen. Toen het schip eindelijk overmeesterd was, waren een paar jongens, achter trossen weggekropen, de enige overlevenden.

Krijns handen beefden en zijn knieën knikten; hij viel op een tros neer van vermoeidheid. Piet Heyn kwam op hem toe. De kracht ontbrak Krijn om zich op te richten voor de admiraal. Hij schaamde zich.

Maar de admiraal wenkte hem om te blijven zitten. 'Je hebt kranig gevochten, Krijn! Het heeft me verbaasd dat je je zo kon weren, nadat je pas van je wonden bent hersteld... En wat zeg je er nu van? We krijgen de Spekken, zie je wel?'

'Eén hebben we,' zei Krijn met flauwe stem, 'één van de twintig.' Hij was doodmoe. Het leek hem onmogelijk nog negentien maal te moeten vechten, zoals ze nu hadden gedaan.

'We zijn er nog lang niet,' beaamde Piet Heyn. 'Maar we komen er!' Hij was vol goede moed.

Het gevecht om de volgende schepen viel mee. Toen de Hollanders aanvielen, bleken ze verlaten. Het lot van het admiraalsschip had de schrik er in gebracht. De gehele vloot viel zonder een verdere slag of stoot in Nederlandse handen.

Een vloot was veroverd, maar het was een vloot op het droge! Het getij was tijdens het gevecht verlopen. De eb had bijna alle water uit de kreek gezogen. Slechts in het midden vloeide nog een smalle stroom. De grote Spaanse schepen lagen weggezonken in een modderlaag.

Dit zou straks anders worden. Wanneer de vloed opkwam, zou er weer water zijn. Maar dan werd het nog een zwaar karwei de grote schepen in het ruime sop te brengen. Zeilen kon men niet in het oerwoud. Boegserend kreeg men de zware bodems, die ook bij vloed slechts weinig water om de kiel zouden hebben, niet vooruit. En zouden de Spanjaarden hen hun gang laten gaan? Het scheepsvolk was wel van de vloot gevlucht, maar zou het van de wal af niet gaan vechten? En behalve het scheepsvolk was er nog het garnizoen.

De doodse stilte in het bos raakte over. Er doken tussen de stammen mannen op, gewapenden. Geweerlopen en pieken zag men glimmen tussen het groen. Er vielen schoten. Het zou opnieuw hard vechten worden.

'Zouden we de galjoenen maar niet verbranden en aftrekken,' stelde een schipper aan Piet Heyn voor. 'Het is onbegonnen werk ze onder een kogelregen uit de kreek te slepen.'

De admiraal wilde er niet van horen. Hij zou de schepen hebben met hun lading, al moest hij ze uit de hel slepen.

'Onze jongens worden doodgeschoten in de boten als ze de werpankers uitbrengen,' vreesde dezelfde schipper.

'Dan moeten we die boten pantseren,' zei Piet Heyn.

De schipper stak zijn handen in de lucht. Waar haalde je in het bos een pantser weg. 'Weet u daar raad op?'

Piet Heyn wist raad. De admiraal wist altijd raad. Er waren huiden bij de lading van de Spaanse schepen. Die konden dienst doen. Geen beter pantser dan huiden. Ze waren sterk en soepel en was één huid niet afdoende tegen kogels uit musketten, dan spande men er twee of drie aan elke zijde van een boot. Die middag werkte alle man aan het opboorden van de sloepen.

Toen kwam de vloed, maar het werd tevens nacht. In het duister kon er niet gewerkt en niet gevochten worden. De admiraal zette een dubbele wacht uit om tegen een Spaanse overval te waken. De overige mannen mochten rusten. De volgende morgen zou het veroverde admiraalsschip als eerste uit de kreek worden gesleept.

Bij het krieken van de dag begon het werk. De boten brachten de ankers uit, en daarbij werd Piet Heyns verwachting prompt verwezenlijkt. Van de wal af trachtte de vijand het verhalen van de schepen te beletten. Musketten knalden. De boten werden zwaar beschoten. Doch het aangebrachte pantser bleek afdoende. De kogels stuitten op de runderhuiden af. De ankers werden uitgeworpen en de maats aan het gangspil van het admiraalsschip konden draaien.

Bij die tijd was de vloed echter alweer voorbij. Het water was aan het zakken. Het was de vraag of op dit ogenblik het grote en diepgeladen schip vlotgesleept zou kunnen worden.

Er was geen tijd om nieuw hoog water af te wachten. Dan zou het avond zijn en in de duisternis kon men niet werken. Doorzetten dus. Desnoods moest het schip over de bodem van de kreek worden gesleept.

Twintig matrozen duwden aan het gangspil tot de kabels als snaren gespannen stonden. Ze duwden dóór met rode koppen, maar kregen geen beweging in het schip.

'Toe maar!' zette Krijn Wessels, die de leiding bij dit werk had, de bootsgezellen aan.

De maats spanden hun uiterste krachten in. Het was tevergeefs. Er kwam geen enkele beweging in het schip dat zeer diep in het slik gezakt was.

Maar het moest vlot. 'Nóg tien matrozen aan het gangspil,' beval Krijn. De kerels zetten er hun schouders onder. Als beren werkten ze met z'n dertigen. En toen kwam er beweging. De mannen draaiden en toen zij merkten dat zij vorderden duwden ze met dubbele kracht.

'Stop!' kreet Krijn Wessels eensklaps. 'Stop!'

Het was te laat. Het dek helde terwijl de bodem vastgezogen zat in het slik. Het schip kapseisde. De mannen aan het gangspil tuimelden te water. Hun commandant viel mee in de rivier.

Dit bad was het ergste niet. De jongens redden zich gemakkelijk in de boten. Maar het schip, dat krakend open was gebarsten, toen het overzij viel, was verloren. Erger nog, het vormde een obstakel, waarlangs de andere schepen, dieper in de kreek, alleen bij pal hoog water en dan nog krap passeren konden.

Krijn zuchtte, toen hij in zijn natte plunje bij Piet Heyn rapport uitbracht. 'Wij zitten er lelijk tussen, admiraal. Wij zitten in de fuik in plaats van de Spekken. En hoe komen we er ooit weer uit?'

Piet Heyn was rustig en goedsmoeds. 'Heb je ooit beleefd dat een visser in een fuik gevangen werd? Wij redden ons er best uit, Krijn.'

'Wat zijn uw orders, admiraal?' vroeg Krijn.

'Eerst deze lading bergen,' zei Piet Heyn, wijzend op het gekapseisde galjoen.

'Dat kost tenminste een dag,' bracht Krijn er tegen in. Hij voelde zich zeer slecht op zijn gemak in het oerwoud en omringd door vijanden.

Piet Heyn was zo bedaard, alsof hij bij zijn vrouw in zijn woning aan de Rotterdamse Leuvehaven zat. Hij dacht er niet aan van zijn buit een deel te laten schieten.

De maats werkten die dag druk aan het overbrengen van de lading uit het verongelukte schip op de andere schepen. Bij het vallen van de avond waren ze met dat werk gereed. Het wrak was leeg. De Nederlanders trokken zich voor de nacht terug op de andere schepen, dieper in de kreek.

Krijn Wessels had de eerste wacht. Bij de Hollanders was alles stil; zij sliepen na het harde werken. In het bos was evenwel gerucht. Krijn meende dat hij bijl- en hamerslagen hoorde en ook geluid van schoppen, waarmee grond verzet werd. Het scheen hem tevens toe, dat er op het water in de buurt van het wrak beweging was, maar in het duister kon hij niets met zekerheid vaststellen.

Bij het wisselen van de wacht meldde hij zijn bevindingen aan zijn opvolger.

Toen de zon de volgende morgen uit het nest kwam, zag Krijn met schrik wat de Spanjaards hadden uitgehaald. Het wrak lag dwars in het vaarwater en sloot dat nu volledig af. Voorts waren er op de beide oevers van de rivier stevige borstweringen gemaakt, waarachter het krioelde van soldaten.

Krijn perste de lippen op elkaar toen hij dat zag. Gisteren wou Piet Heyn er niet van horen, dat zij van visser snoek geworden waren. Nu zaten ze in de val. Hij rapporteerde wat er gebeurd was aan de admiraal. 'De fuik is dichtgeklapt,' voegde hij er geagiteerd aan toe, 'en wij zitten in die fuik in plaats van de Spanjaarden.'

Zonder spreken ging Piet Heyn met Krijn mee naar het dek. Onbewogen keek hij naar de versperring; slechts even fronste zich zijn voorhoofd.

'Drie boten!' beval hij toen kortaf. 'In één ervan veel toortsen. De beide andere boten dekken deze sloep als ze de brand steekt in het wrak. Vóór, achter en in het midden moet het branden. En het moet blijven branden. De beide escorteboten zorgen, dat de Spanjaarden niet kunnen blussen.'

Het gebeurde. De drie boten voeren naar het wrak onder een kogelregen van de vijand, maar met hun gepantserde boorden hadden zij van die kogels weinig last en de beide dekkingssloepen gaven stevig vuur terug. Onderwijl wierpen de mannen van de middelste boot brandende toortsen door de opengescheurde scheepswand in het schip. In het rijstdroge hout vond het vuur gretig voedsel. De vlammen sloegen weldra uit.

Er kwamen Spaanse sloepen, om de brandstichters te hinderen en het vuur te blussen. Het werd een fel duel tussen de Nederlandse escorteboten en die sloepen. De metalen draakskens van de Nederlanders sproeiden kogels. Geen Spanjaard kon het wrak benaderen. Het brandde uit tot de verkoolde ribben braken, en het vuur sissend in het water doofde. Toen was de baan vrij!

Dat is te zeggen: toen moest het werk beginnen. Elf schepen lagen in slik en modder nog dieper in de kreek. En deze moesten alle worden verhaald langs de borstweringen, waarachter de Spaanse schutters stonden. Zou het ooit lukken?

Er werd gearbeid en gevochten op die dag. De boten brachten werpankers uit; de mannen aan het gangspil draaiden. Wanneer de vijand te sterk opdrong, spuwden de metalen draakskens hagelbuien van schroot en kogels naar de Spekken.

De schepen kropen naar de uitgebrachte ankers. Na iedere honderd meter moesten deze weer worden opgehaald en opnieuw uitgebracht. Het ging met de snelheid van een slak. Maar het ging, en nadat de eerste schepen naar de baai waren gebracht, kwam vers volk van dat deel der vloot dat buiten had gekruist, om de vermoeide mannen af te lossen. Trots het felle schieten van de vijand raakte de ene na de andere Spaanse kraak in zee. Op het laatste schip stond Piet Heyn. Toen het tussen de fortificaties aan de oevers doorvoer, zaten de Spanjaards achter hun schansen weggedoken, bang voor de draakskens van de Geuzen. Op een veilige afstand stonden ook de Spaanse gouverneur en zijn officieren. Piet Heyn zag de beteuterde gezichten van zijn tegenstanders. Hij lachte hen vrolijk uit. 'Daar had de vis gedacht dat hij de visser vangen kon; nee heren, ik ben visserman en gij zit in de fuik.'

'Nu kun je je vrienden onder de ogen komen, Krijn,' schertste Wessels tot zijn zoon. 'En wat zeg je vandaag van onze admiraal?'

'Een mannetjesputter!' getuigde Krijn.

9 Zeelui zwerven door het land

Dit was een thuiskomst voor de mannen van Piet Heyn! De prijzenvloot, die hen vooruit gevaren was, had het vaderland doen zien wat de admiraal dit keer in verre wateren had verricht. En nu kwamen er weer kraken en galjoenen aan. De vlaggen waren uitgestoken en de torens zongen in elke havenstad.

Ook in Enkhuizen heerste vreugde. Drie grote kraken, elk met een rijke lading, waren reeds toegewezen aan de Kamer van het Noorderkwartier. En nu kwam Wessels thuis, weliswaar zonder de Oranjeboom, maar met alweer twee prijzen. Eén schip verloren, vijf gewonnen! Wessels moest op het stadhuis verschijnen om door de burgemeester geëerd te worden. Er werden teertonnen aangestoken ter ere van de commandeur, die samen met Piet Heyn tot tweemaal toe de Allerheiligenbaai had leeggeroofd. Krijn Wessels droeg zijn neusje in de wind, want deze glorie gold ook hem. Bij zijn vrienden geurde hij met zijn glorieuze kaapvaart en hij prees Piet Heyn ten top.

Vroeger hadden de vrienden wel eens een loopje genomen met Krijn, wanneer deze geestdriftig praatte over de bekwaamheid en dapperheid van de admiraal en over alle nieuwigheden die hij op de vloot had ingevoerd. Was die Piet Heyn zo'n kerel? Hij gunde een zeeman zijn pruim en zijn kaarten niet en hij maakte vrome kwezels van zijn volk. En het resultaat? Hij had een baai veroverd om hem weer kwijt te raken, en was van elke kaaptocht met lege handen in het vaderland teruggekeerd.

Nu was het echter anders. Een buit als Piet Heyn deze maal naar patria gebracht had, was nog nooit aangehaald en de admiraal had zorg gedragen dat zijn scheepsvolk een redelijk deel kreeg van de buit. De Janmaats lieten het breed hangen, nu zij duiten hadden.

Dit wekte de begeerte van andere zeelui op. Krijns makkers vroegen hem: 'Wanneer gaat de admiraal er weer op uit en welke schepen varen dan onder zijn vlag?'

Daar wist Krijn nog niets van en voorlopig kon het hem ook weirug schelen. Hij was nu binnen na een lange reis en hij wilde volop genieten van zijn vrijheid. Het was goed thuis te zijn bij moeder en de zussen, en 's avonds bij het licht van kaarsen en een olielamp een spelletje te doen, ganzenbord of domino, of om te schaken met zijn vader; het was nóg gezelliger als vader vertellen ging en hij meevertelde van hun avonturen.

Wessels genoot niet minder dan zijn zoon van het thuis zijn na de lange reis. Hij hield ervan om door de stad te kuieren en de bedrijvigheid te zien. Grote en rijke koopmanshuizen verrezen in de Westerstraat en op de Breedstraat; kantoren en pakhuizen van de Compagnieën werden gebouwd aan de Wierdijk en de Oosterhaven. De korendragers liepen als eenden op een rij achter elkaar de kade over en de trappen met de smalle treden van de graanpakhuizen op bij het lossen van de Oostlandvaarders. Uit een Fransvaarder werden grote vaten wijn gehesen. Rondom een Oostinjevaarder, die in lossing lag, hing de geur van peper, nagelen en foelie; en uit de laatste prijzen werden de balen suiker naar de pakhuizen gedragen en de huiden naar een looierij gebracht.

Wessels zat in de warme zomerzon op een bank aan het havenhoofd te kijken naar de staalevers, die op de Zuiderzee aan het vissen waren; naar smakken, die binnenliepen uit Amsterdam, Harlingen en Kampen, en naar een kof, die uit een Hanzehaven kwam. Hij ging soms in een kleine roeiboot de waterpoort uit om in de poldersloten te hengelen naar baars en karper. Na de drukke vaart en het harde vechten was het goed rusten aan de wal.

Lucas Wagenaar liep Wessels met afgewend hoofd voorbij. Het zat hem blijkbaar nog altijd dwars dat die zijn aanbod over de zeevaartlessen van de hand gewezen had. Hij scheen thans niet van plan het te herhalen. Wessels vond het goed. Zijn werk op zee was nog niet afgelopen, al was er goede buit behaald op deze reis. Voet en dominie in Brazilië en de zilvervloot, dat waren de twee doelwitten die hem voor ogen stonden. Het was hem naar de zin dat Wagenaar geen nieuwe pressie op hem oefende.

'We moesten er eens op uit gaan,' zei Wessels op een dag tot Krijn, 'het land in. Het is toch al te dwaas, dat wij de hele wereld hebben afgereisd en ons eigen land niet; dat we nog nooit in Gelre en het Sticht geweest zijn. Wat zou je er van zeggen, als we eens naar Kampen overstaken en daar vandaan een rijtoer maakten over de Veluwe en door het Sticht?'

Krijn was er vlak voor. Hij was in Brazilië geweest maar nog nooit aan de overkant van de Zuiderzee. En zijn vader had gezworven op Java en Celebes, in Griekenland en in Italië; hij had de pyramiden van Egypte gezien, maar kende van het eigen land alleen de polders van Holland en West-Friesland.

Zij stapten samen op het Kamper beurtschip en voeren langs het hoge Urk en het lage Schokland de Ketel in om uit te stappen in de oude Hanzestad, die reeds haar koggen uitzond voor de Ommelandvaart toen de Hollandse watersteden nog slechts armelijke vissersdorpen waren.

In Kampen kocht Wessels twee paarden met zadels en tuigen; hij sloeg ook haver in en mondvoorraad. Daarop begonnen de zeelui hun landtocht op de paarderug.

Aanvankelijk was het landschap bijna Hollands. Weiden en akkers strekten zich langs de oevers van de brede, riet-omzoomde IJsel uit. Toen de weg van de rivier afboog werd het anders. De groene weiden hielden op, het akkerland verdween; een zandweg slingerde door grote bruine heidevelden, door dichte dennenbossen en over hoge heuvels. Met welbehagen snoven de ruiters de bosgeur in. Soms hielden ze de teugels strak om te zien naar het spel van eekhoorntjes, die langs de gladde stammen van beuken naar boven vlogen en in de kruinen van tak op tak sprongen, hun staart als roer gebruikend. Zij hielden weer stil, toen ze op een open plek in het bos herten zagen spelen en ze raakten de tel kwijt van de menigte konijnen, die overal langs de weg hun kopjes staken uit het kreupelhout. De paarden werden onrustig bij een luid gegrom in het bos en de Wessels sloegen de hand aan de kortjans in hun gordels toen dichtbij takken knapten: wilde varkens braken door het kreupelbos en staken hun koppen met de lange slagtanden omhoog toen zij daar paarden zagen, maar daarna renden zij bang het bos weer in.

De streek was eenzaam zoals men het zich in Holland nauwelijks voor kon stellen. Zij reden vele uren zonder een dorp, of zelfs een hoeve of hut te zien. Ze ontmoetten ook geen mens, behalve dat ze op een heide in de verte een herder bij zijn schapen zagen. Brood en haver hadden ze in hun zadeltassen en zij en hun paarden dronken water uit een heldere beek. Maar toen de zon naar het westen daalde en er nog geen dorp te zien was, verlangden ze toch naar een herberg. Er was geen huis te zien. De Veluwe was zeer schaars bewoond.

Van een heuvel, die hun moede paarden hijgend beklommen hadden, keken zij uit over bruine heide en dichte bossen. Nergens een woning. Maar toen ontdekte Krijn heel in de verte rook boven het donkere groen der dennen. Waar rook was moesten mensen zijn. Zij reden de heuvel af, het bos in en speurden naar een woning. Tevergeefs. De zeelui, die in stikdonkere nachten zonder moeite hun koers vervolgden op de wereldzeeën, stonden hulpeloos op de smalle zandweg in het bos waarin de schemering snel aansloop.

Opeens ontdekte Krijn twee witte stenen aan de wegrand. Daar was een zijpad. Zij sloegen het in. Het was er donker onder een dichte huif van beuken. Aan het eind was echter licht. Ze kwamen aan een ruime open plek in het bos. Daar stond een boerderijtje, te midden van een paar roggeakkers en een brokje mager grasland.

Toen de ruiters het erf opreden, speelden een paar meisjes bij de schuur. Ze hadden zwarte kappen op en droegen rokken tot de tenen. Bij het zien van de vreemdelingen schrokken zij en liepen gillend weg. Kort daarop kwam uit het huis een vrouw met een grote witte kap, die vroeg wat de heerschappen beliefden.

Of er een dorp dichtbij was, informeerde Wessels.

De vrouw schudde het hoofd. Op de Veluwe waren niet veel dorpen. Ze zouden tot Elspeet of Nunspeet moeten rijden en dat zou nachtwerk worden.

'Maar er is toch wel een herberg in de buurt!' zei Krijn.

De vrouw vond dat een vreemde vraag. 'Een herberg in het bos of op de hei?' vroeg zij. 'Die is er niet.'

Krijn keek zijn vader aan. 'Waar moeten wij nu slapen?'

'Maar natuurlijk hier!' riep de boerin uit. Tenminste...' Ze aarzelde even. 'De heerschappen komen uit Holland?'

'Zijn de Geldersen niet op de Hollanders gesteld?' vroeg Wessels.

'Dat is het helemaal niet. Maar... in Holland is rijkdom... Wij zijn maar arme boeren.'

'Wij willen graag betalen,' bood Wessels aan.

Dit scheen de vrouw te steken. 'Geen geld van gasten... Als de heerschappen bij ons binnen willen komen; het is er heel eenvoudig.'

'O, is het dat? Met een plaatsje in het stro zijn we rijk tevreden, hoor,' verklaarde Wessels.

'Harm!' riep de boerin. Op die roep kwam een jongen van een jaar of twaalf de schuur uit. 'Allo, breng jij de paarden van de heerschappen op stal.'

Het ventje gespte vaardig de zadels los en leidde de paarden weg, terwijl de boerin haar gasten voorging naar het woonvertrek. Daar liet zij ze alleen, maar weldra kwam zij terug met twee grote kommen dampende soep en een schaal roggebrood met spek. De heerschappen moeten eten, zei ze.

Terwijl de Wessels aten kwam de boer binnen en achter hem de jongen, die hun paarden had gestald. De boer hield zijn muts op toen hij op een schamel bij de open haard ging zitten, en draaide duimen voor zijn buik, maar zei niets en toen Wessels een praatje wou beginnen, weerde hij dat af: 'Eerst eten.'

Maar nadat de kommen soep leeg gegeten waren en het roggebrood met spek alle eer was aangedaan, schoof Garvelink wat op zij en wees hij een paar bankjes aan zijn gasten aan, zodat er een kring om het vuur gevormd kon worden. 'De heerschappen zijn zeelui, hee, uit Holland. Wel, laat ons nu eens horen wat er tegenwoordig op zee gebeurt. Wij horen hier van Indië en Amerika, maar wat er allemaal aan de hand is, dat weten wij niet.'

Wessels vertelde van wat Jan Pieterszoon Coen gedaan had in de Oost en Piet Heyn in de West; hoe de Statenvlag geplant was op Java en in de Molukken, dat er buit gemaakt was in de Amerikaanse wateren, en hoe er een goede kans was dat op deze manier het land vrij werd van Spanje.

De boer luisterde een lange tijd stil, slechts door een nauw merkbaar knikken af en toe verradend dat hij het verhaal begreep. Maar nu wou hij ook wat zeggen. Hij begreep het laatste niet. Dat Frederik Hendrik de Spanjaarden bestookte, wist hij wel, en hij was er dankbaar voor. Sinds Oldenzaal en Grol genomen waren, had Gelderland geen last meer van de Spaanse benden. Goddank niet. Vier jaar geleden hadden die rovers al zijn koeien gestolen, en toen hij nog een jongen was — vóór het Bestand was dat — hadden ze de boerderij van zijn vader plat gebrand, alle have geroofd, zijn broer vermoord, en zijn twee zusters weggevoerd. Zijn vader en moeder en hij waren enkel aan de dood ontkomen, doordat de Spaanse schelmen hen in het bos niet hadden kunnen vinden. Prins Frederik Hendrik joeg de vijand weg en beschermde zo het volk. Maar hoe konden de zeelui, die naar de andere kant van de wereld voeren, daar vechten voor de vrijheid?

Hoe moest Wessels dit aan een eenvoudig boertje duidelijk maken?

'Het staat met Spanje zo, dat het geen legers heeft als het die niet met geld betalen kan,' begon hij.

Dat begreep de boer. Geen geld, geen Zwitsers.

'Wel, en Spanje haalt zijn geld van overzee.'

'Is daar dan zoveel geld?' verwonderde Garvelink zich.

'Een hele zilverberg,' vertelde Wessels. 'Het zilver is er maar voor het hakken. Met schepen vol wordt het naar Spanje gebracht. Wij proberen nu die schepen in de wacht te slepen, en als dat lukt, goed lukt, zodat wij het zilver in onze handen krijgen en de Spaanse koning niet, dan kan Prins Frederik Hendrik nog veel grotere legers uitrusten, en kan Spanje het niet meer. Dan winnen wij de oorlog.'

Garvelink knikte. Zat het zo? Nu begreep hij dat die verre reizen en dat vechten in vreemde landen en op afgelegen zeeën te maken hadden met de vrijheidsoorlog, en luisterde hij met nog veel meer ambitie naar de verhalen van Wessels over Piet Heyn en Coen

Er was er nog één die luisterde met open mond. Het kleine kereltje, dat de paarden naar de stal gebracht had. Een wondere wereld ging er voor Harm Garvelink open. Van vreemde landen hoorde hij vertellen. Van bergen en bossen, van watervallen en rivieren. Van zwarte, koffiebruine en gele mensen. Van verre tochten over wijde wateren. Gulzig, met glanzende ogen en hoogrode wangen luisterde hij. En hij keek bewonderend en jaloers naar Krijn. Die jongen was op dezelfde leeftijd, die hij nu had, al uitgevaren voor een grote reis, en had de hele wereld rondgezworven, terwijl hij, Harm, nooit iets anders zag dan het roggekampje en de magere weiden rondom hun huis, en het bos. Hij molk de koeien en kruide mest. Straks zou hij met zijn vader bomen rooien en de grond omspitten, brokje bij brokje weide en akkers maken van het bos, waarin hij soms op herten jaagde. De verste plaatsen, waar hij kwam, waren Elspeet en Nunspeet, en misschien eens Barneveld of Putten. Een sterk verlangen om te reizen werd wakker in zijn hart.

Het lampje op de tafel ging flakkeren en kwijnen. De olie raakte op. Dat deed Garvelink verschrikt opstaan. 'Heerschappen, het is meer dan tijd om te gaan slapen. En jij — dit was op Harm — jij, kwajongen, naar je nest!'

De boerin draaide twee deuren in de kamerwand open. Zij wou de echtelijke bedstee aan haar gasten afstaan. Maar daar wilde Wessels niets van weten, ook niet toen de boerin er sterk op aandrong.

'Ik heb geen ander bed!' riep vrouw Garvelink tenslotte in wanhoop uit.

'En waar wou u dan slapen, als wij in uw bed lagen?' vroeg Wessels.

'In 't hooi,' zei zij.

'Jullie in 't hooi en wij in het bed? Dat is de omgekeerde wereld!'

'Zulke heerschappen...'

'Wij zijn het aan boord ook niet zo fijn gewend,' viel Wessels haar in de rede. 'Garvelink, wijs ons de weg naar de schuur.'

De boer ging hen voor met een lantaarn, langs koeienkoppen die dom door houten spijlen staken, terwijl de ogen knipperden bij het licht dat hen stoorde in hun slaap. De paarden van de Wessels hinnikten.

Het hooi was zacht, zij sliepen best.

De volgende morgen had de boerin brood gereed, met eieren en kaas en melk, en toen Wessels van betalen sprak, indien al niet voor het nachtverblijf dan toch voor al die mondvoorraad, wilde zij daar niet met al van weten. Zij waren veel te blij geweest met deze gasten.

Harm bracht de paarden voor, gezadeld en getuigd.

Het hele gezin deed hen uitgeleide en daarbij droeg de boer nog een ham aan, die Wessels per se van hen aan moest nemen. Het was een hartelijk afscheid.

'Hee, waar is Harm?' vroeg Krijn toen hij hem groeten wou.

Garvelink keek verwonderd om zich heen. Net had de jongen de teugels van de paarden aan de Wessels overhandigd. Waar was de vlegel nu? 'Harm!' riep hij. Doch er verscheen geen Harm.

Krijn en zijn vader reden het pad af en sloegen de bosweg in naar het westen.

Daar dook eensklaps een jongen op uit het kreupelhout. Het was Harm. 'Sinjeur! Sinjeur!' riep hij naar Wessels.

Zij hielden de paarden in. 'Wat had je, Harm?' vroeg Wessels.

'Ik wou ook varen,' zei Harm opgewonden. 'Naar de Oost en naar de West. Ik wil de zilvervloot veroveren.'

Krijn riep: 'Wel man, dat kan. Kom maar bij ons aan boord.'

Doch Wessels hield Harm de bezwaren voor. 'Weet wel wat je doet, m'n jongen. Je gaat voor jaren bij je vader en moeder weg. Misschien zie je ze nooit terug. Voor iemand van het land valt varen lang niet mee.'

'Ik wil zo graag,' hield Harm aan. 'Ik heb er vannacht niet van geslapen en toen ik sliep heb ik er van gedroomd.'

Wessels lachte. 'Dan moet je er vannacht maar eens heel goed over slapen en niet dromen,' ried hij hem aan. 'En dan moet je er deze zomer maar eens goed over denken. Je hebt er ruim de tijd voor, want vóór de herfst vaart er toch geen vloot uit.'

'Mag ik dan?' vroeg Harm met glinsterende ogen. 'Mag ik dan varen op uw schip?'

'Als je er dan nog zo over denkt, en als je vader en moeder het goed vinden... Maar je moet niet menen dat je de zilvervloot te pakken krijgt hoor, ik ben m'n hele leven al op zee geweest en ik heb al jaren lang gehoopt dat we haar zouden nemen, maar het is ons nooit gelukt.'

'Maar nu lukt het wèl,' zei de jongen vurig. 'Piet Heyn krijgt haar te pakken!'

Wessels lachte. 'Wie weet,' zei hij en hij zette zijn paard aan. 'Het beste Harm, en tot ziens..., misschien.'

'Vast!' zei Harm. 'Vast tot ziens. Ik kom van 't najaar in Enkhuizen.'

Toen dook hij weg in het kreupelhout.

'Zou het waar zijn?' vroeg Krijn aan zijn vader toen ze verder reden. 'Zou dat boertje zeeman worden?'

'Ik weet het niet,' antwoordde Aart Wessels. 'Hij had het wel te pakken, maar jongens hebben vaker een bevlieging. Wij zullen het wel zien.'

10 Ontmoeting op de Leuvehaven

Van de hoge Veluwe daalden de Wessels af naar de Gelderse vallei en daarna klommen ze weer omhoog naar de Utrechtse heuvelrug. Toen ze aan de westrand van die heuvels waren, zagen ze de Dom voor zich en die nacht vertoefden ze in de oude Bisschopsstad, die nu de stad van de Unie was. De dag daarna reden ze verder in de richting Oudewater. Ze kwamen weer in het polderland.

Krijn haalde ruimer adem. 'Hè,' zei hij opgelucht, 'hier heb je eindelijk weer zicht.'

'Zijn de bossen je niet bevallen?' vroeg zijn vader.

Dat wel. Krijn had genoten in de dichte bossen van de Veluwe en bij het klimmen en dalen op de hoge heuvels van het Sticht. De geur van de dennen was prikkelend geweest, de beukenbossen waren statig, de eikenbossen oud, en hij had met vreugde het wild zien spelen. Maar een zeeman, gewend aan frisheid en aan ruimte, kreeg het tussen die bomen op de duur benauwd, en op de heide en bij de zandverstuivingen, waar je tenminste uitzicht had, miste hij de blanke spiegel van het water. Hier, in het polderland bewesten Utrecht, waren heldergroene weiden, tienmaal kleuriger dan de dorre hei; hier graasde glanzend, zwartbont vee en blonk de zon in de plassen. Hier was ook niet de barre eenzaamheid van de Veluwe: er stonden rondom dorpstorens op de kim en boerderijen in het veld; op de wegen passeerden hen ruiters en voetgangers, boerenkarren en karossen. Zij waren weer in het welvarende en dichtbevolkte Holland.

Het landschap van Zuid-Holland verschilde nauwelijks van West-Friesland. Veel water en veel gras. Er stonden alleen geen pyramiden op het land. In plaats van het hoge en puntige West-Friese stelpdak, hadden de boerderijen hier lage en gerekte daken. De meeste lagen weggescholen in een bomenkrans.

Oudewater was stil: een stadje achter een schans; ...Haastrecht boers; Gouda een levendige stad. Ze trokken er doorheen naar Rotterdam. Daar wilde Aart Wessels zijn admiraal ontmoeten.

Moe van de lange rit, pijnlijk en stijf, omdat ze niet gewend waren aan een paarderug, kwamen ze in Rotterdam aan.

Met vreugde werden ze verwelkomd aan de Leuvehaven.

'Daar doe je goed aan,' zei Piet Heyn. 'Op zee zijn we de laatste jaren altijd samen geweest. Het is goed dat we elkaar aan wal ook niet vergeten. Ik heb trouwens een en ander met je te bepraten, Wessels.' Hij wilde niet weten van een kort bezoek, waarna ze in een herberg zouden eten. Zijn gasten moesten ze zijn en zijn logees. Hij stelde hen aan zijn vrouw en aan zijn dochter voor, en bij de maaltijd, die de admiraalsvrouw gereed maakte, zat Krijn tegenover die dochter, een meisje van ongeveer zijn leeftijd, dat Machteld heette.

Na het eten gingen Piet Heyn en Wessels samen naar een andere kamer om daar de plannen te bespreken voor nieuwe ondernemingen, die Heyn had opgevat. 'Ik hoop, Krijn, dat jij je intussen met de vrouwen kunt vermaken,' zei hij bij het weggaan.

Krijn lachte een beetje zuurzoet. Aan de ene kant vond hij het niet onprettig. De admiraalsvrouw was een vriendelijke vrouw en Machteld vond hij een knap en aardig meisje; al had hij nog niet veel met haar gesproken, hij had wel veel naar haar gekeken en bij het ontmoeten van haar blik was Krijn van binnen warm, maar tegelijkertijd verlegen geworden. Dat hij nu alleen met de vrouwen achterbleef was dus wel prettig, maar het beklemde hem ook min of meer. Waarover moest je met hen praten?

De vrouw van Piet Heyn maakte het hem gemakkelijk. Ze vroeg naar zijn moeder en naar z'n broers en zusters. Wel, daarvan kon Krijn best vertellen. Alleen wist hij niet of Machteld zijn verhaal niet kinderachtig vond. Zij zat achter haar borduurraam en haalde de naald door het stramien. Ze praatte in het geheel niet mee. De admiraalsvrouw zei dat zij haar middagslaapje ging doen. Dat gaf Krijn een schok van schrik en blijdschap tegelijk. Hij zou met Machteld samen blijven.

Vrouwe Heyn was nog niet weg. 'Heb je dit wel eens gezien?' vroeg zij vóór ze zich in haar slaapsalet terugtrok. Ze droeg een zwaar boek aan. 'Een plaatwerk over schepen is het. Mijn man heeft het gekregen van de Compagnie na zijn terugkeer van de laatste reis.'

Krijn greep er gretig naar. Het was een prachtwerk.

'Bekijk het maar eens,' zei de admiraalsvrouw. 'Dan hoef je je niet te vervelen.'

Nee waarlijk, hiermee hoefde hij zich niet te vervelen. Plaat na plaat bekeek hij met de grootste interesse. Fluiten en kraken, karvelen en galjoenen stonden er in afgebeeld. Schepen zoals de Hollanders en de Engelsen, de Portugezen en de Noren ze bouwden. Hij raakte weg in het boek.

Toen trof het hem opeens, hoe stil het in de kamer was. Hij keek naar Machteld. Zij zat nog achter haar borduurraam. Maar werkte zij? Haar naald rustte in haar schoot en zij staarde het venster uit.

Krijn sloeg een blad om. Een haringbuis liggend aan de vleet stond op dit blad getekend. Weer keek hij naar Machteld, nu langer dan zo pas. Uit haar witte mutsje kwam een rand bruin haar en ze had lange wimpers, frisse wangen en rode lippen, en haar ogen...

Snel sloeg Krijn zijn blik weer in het boek. Zij maakte een beweging, ze mocht niet weten dat hij naar haar keek.

De haringbuis zag Krijn maar amper meer. Ook bij het kijken in het boek zag hij het meisje met het bruine haar en de lange wimpers en ogen, die een beetje treurig leken. Krijn vond dat hij wat tegen haar moest zeggen, maar hij wist niet wat.

Weer keek hij op en nu zag hij haar recht in de ogen. Zij wendde haar blik haastig af, kreeg een kleur en tuurde strak op haar stramien, waar ze de naald door dreef.

Krijn bladerde in zijn boek maar hij had niet meer zo'n aandacht voor de platen als daarstraks. Hij zag geen schip meer, alleen het meisje. En nog eens keek hij op en weer wendde zij zich in zekere verwarring af. Toen slaakte zij een kreet van pijn.

Krijn sprong op. 'Wat is er aan de hand?' vroeg hij.

'Niets,' wou ze zeggen, maar het bloed, dat uit haar vinger droop, zei het anders. De naald was er diep in gedrongen.

'Heb je geen linnen?' vroeg Krijn.

'Daar,' wees zij naar een kistje op een kast. 'Maar het is heus niets.' Ze zoog het bloed uit de wond.

Krijn scheurde een reepje linnen af en wond dat om de vinger. 'Zit het zo goed?' vroeg hij, toen het verband gereed was.

'Je bent een volleerde chirurgijn,' prees zij. 'Ik voel helemaal geen pijn meer.'

Hij lachte om dat compliment en keek naar haar borduurraam. 'En jij kunt fijn borduren,' gaf hij haar een pluim.

'Daar meen je niets van. Ik heb hopeloos gebroddeld.' Ze legde haar hand op het laatste werk.

'Dat andere is mooi. Dit laatste, kwam dat soms door je zere vinger?'

'Toen had ik mijn vinger nog niet bezeerd,' zei ze pruilend en met neergeslagen ogen.

'Kwam het dan door mij?' vroeg hij. 'Kun je er misschien niet tegen, dat een jongen je op de vingers kijkt?'

Zij bloosde en hij lachte, en ze speelden niet langer kiekeboe.

'Zou jij dat raam nu maar niet laten staan en ik dit dikke boek dicht doen? We vinden het toch beiden veel gezelliger wat met elkaar te praten.'

In de lage, brede vensterbank gingen ze samen zitten, met hun rug naar de kleine ruitjes, waarachter de drukte van de Leuvehaven was, en met het gezicht naar de kamer, ruim en hoog, met zware zolderbalken en vol zwaar Hollands meubilair, en sieraden afkomstig uit Indië en de Levant. Ze hadden echter weinig oog voor meubelen en sieradiën. Ze praatten samen alsof ze elkaar reeds jaren kenden en schoven dichter naar elkander toe...

Piet Heyn en Wessels zaten in de kamer van de admiraal. Hier waren kasten met dikke folianten, de achterwand hing vol met kaarten van Europa, Afrika en Zuid-Amerika; op een grote tafel in het midden lagen ook al kaarten uitgespreid.

Wessels was nieuwsgierig te weten welke plannen de admiraal thans had.

'Ik krijg twintig schepen en tien jachten van de Heren,' deelde Heyn mee.

'Een fikse vloot!' verheugde Wessels zich. 'Gaan we soms in Brazilië aan land, een nieuwe aanval op de Allerheiligenbaai of op het Recief? Het wordt tijd dat we in Amerika doen wat de Oostindische Compagnie op Java heeft gedaan.'

Piet Heyn knikte instemmend. 'Ik heb dezelfde taal gesproken in de vergadering van de Heren XIX. We moeten land verwerven in Amerika, en snel, vóór de oorlog afloopt. Wanneer we bij die tijd geen grond verworven hebben, heeft onze Compagnie geen reden van bestaan meer. Dan valt er niets meer te kapen en zullen we ook geen goede handel kunnen drijven met landen onder de Spaanse kroon.'

'En zijn de Heren het met u eens?'

'Ja!' Piet Heyn liep op de kaart van Zuid-Amerika af, die aan de wand hing en wees het kustgebied van Brazilië aan. 'Dat alles moet Compagniesland worden.'

'Ge hebt dus machtiging tot landen?' vroeg Wessels met verwachting.

'Nog niet.'

Er kwam een misnoegde trek op het gezicht van Wessels. 'Waar zit toch de courage van de heren?'

'Met de courage schikt het wel,' antwoordde Heyn. 'Het mangelt alleen aan geld.'

'Wij hebben toch van de laatste reis een rijke buit naar huis gebracht!'

'Daar moest een deel van dienen tot dekking van verliezen. En kolonie planten is een kostbaar werk, Wessels. In Oost-Indië ondervinden ze dat. Coen schreeuwt in elke brief om geld. Heren XIX willen eerst goed in het geld zitten en dan grootscheeps beginnen.'

'Dan kunnen we wachten tot sint juttemis,' pruttelde Wessels.

'Nee,' zei Piet Heyn. 'Eén zilvervloot en we zijn klaar.'

'Een zilvervloot, ah ja!' Wessels was het grondig met Piet Heyn eens dat er dàn geld in overvloed zou zijn. 'Maar uw vloot van dertig schepen is daarvoor onvoldoende, admiraal.'

'Voor de gehele Spaanse vloot, zoals ze van Havanna naar Europa vaart is het onvoldoende,' erkende de admiraal, 'maar ik wilde de zilvervloot in twee gedeelten grijpen.'

'Dan moet ge haar toch eerst in tweeën delen.'

'Toch niet,' zei de admiraal, en hij liep naar de wand, waar een kaart van de Caraïbische zee en de golf van Mexico hing. Hij wees Cartagena aan. 'Daar komt het zilver uit Peru aan, nadat het over de landengte van Panama is gedragen.' Toen wees hij naar San Juan in de golf van Mexico. 'En vandaar wordt het Mexicaanse zilver naar Havanna vervoerd. Tussen Cartagena en Cuba moeten wij kruisen om het zilver uit Peru op te vangen, en vóór Havanna om dat uit Mexico in de wacht te slepen. Zo krijgen wij in twee slagen de zilvervloot te pakken vóór ze zich in Havanna verenigd heeft en onder sterk konvooi gesteld is.'

Wessels keek lang naar de kaart. 'Het is de hoek der sterke stromen en cyclonen,' zei hij toen. 'Gemakkelijk kruisen zal het daar niet zijn.'

'Begeer je dan gemakkelijk werk?'

'Ik niet.'

'En laat je de veren hangen, als hetgeen je wilt, niet dadelijk lukt?'

'Ook niet,' zei Wessels.

'Welaan, dan gaan we het ondernemen. Jij wordt mijn schout-bij-nacht.'

'Ik?!' Wessels was verrast.

'Bezwaren?' vroeg Piet Heyn. 'Ik heb het zo aan de heren voorgesteld en zij hebben het aanvaard.'

Neen, Wessels had geen bezwaren. Hij was alleen verlegen met de eer.

'En nu de zaken aan de kant,' zei Piet Heyn. 'We zullen eens zien, of mijn vrouw haar slaapje uit heeft en hoe je jongen het maakt. Hij zal zich wel vervelen bij het vrouwvolk.'

Ze gingen samen de trap af. Daar lag een dikke loper op en in de marmeren gang ook. Tapijten uit Perzië en de Levant werden meer en meer gelegd in Nederlandse huizen. De voetstappen dempten in het zware kleed.

Zo hoorden twee jonge mensen geen naderende schreden.

Toen de admiraal de deur van de huiskamer opende en zijn gast liet voorgaan, bleef Wessels verbaasd op de drempel staan. 'Nee maar...'

Piet Heyn keek over zijn schouder heen en lachte vrolijk. 'Dat is anders dan vervelen, Wessels!' riep hij uit. 'Ik geloof dat jouw zoon en mijn dochter het nóg beter samen kunnen vinden dan wij beiden.'

Met kleuren als pioenen stonden Krijn en Machteld uit de vensterbank op. Hun vaders hadden hen verrast, terwijl ze heel dicht naast elkander zaten...

11 Toebereidselen voor een grote onderneming

In de herfst van 1627 zat Krijn Wessels alle dagen diep gebogen over boeken over zeevaartkunde en over de artikelen en reglementen, die Piet Heyn had uitgevaardigd voor de zeeoorlog. Diezelfde tijd had Aart Wessels veel te confereren met de bewindhebbers der Kamer van Enkhuizen en met Amsterdamse heren. Ook was hij vaak op de werven om toe te zien op de bouw van de schepen voor de vloot, die op de Spaanse zilverschepen jagen zou. Een nieuwe Oranjeboom was in de maak, een schip aanzienlijk groter dan het oude, dat in Bahia in de lucht gevlogen was. Nog een tweede grote schip stond voor die vloot op stapel ter vervanging van het thuisgevarene, dat te klein en langzaam werd geoordeeld voor de grote expeditie van het volgend jaar. En voorts werd er nog een jacht gebouwd om toegevoegd te worden aan de vloot.

Vóór de winter, dat stond reeds vast, zou er niets van varen komen. De toebereidselen voor zo'n grote vloot waren te veel omvattend om die gereed te krijgen eer de vorst inviel. Derhalve was het vertrek gesteld op het voorjaar.

Op een avond — bij Wessels waren allen thuis en zaten rondom het vuur dat in de haard was aangelegd, want het was een gure dag — bonsde de klopper op de deur.

De maerte bracht de boodschap dat er een jongen was, die vroeg of hij kon monsteren.

Wessels fronste de wenkbrauwen. Hij hield niet van dat gehengel aan de deur. 'Voor monsteren moet men op het kantoor der Compagnie zijn; maar voorshands kan het ook daar niet. Volgend voorjaar wordt de monsterrol pas neergelegd.'

De meid kwam na een poosje weer terug. 'De jongen wil niet weggaan,' zei ze. 'Hij zegt, dat de schipper het hem beloofd heeft.'

'Ik heb niemand wat beloofd,' zei Wessels ongeduldig. 'Jaag de rakker weg.'

De maerte ging, maar weldra kwam ze voor de derde maal terug. 'Ik kan de jongen niet weg krijgen. Hij zegt, hij moet de schipper spreken, want die heeft hem beloofd dat hij bij hem mocht varen.'

'Jaag hem weg, of ik kom zelf!' dreigde Wessels.

Toen de maerte opnieuw naar de voordeur ging keek Krijn op uit het boek, waarin hij zat te vossen. 'Was er een jongen die monsteren wou?' vroeg hij.

'Ja, een brutale rekel. Zet jij hem maar buiten de deur als Boukje hem niet weg kan krijgen.'

Krijn stond op en liep de gang in.

In het voorhuis stond een jongen met in de ene hand zijn muts en in de andere een rode doek, waarin wat zwaars zat. Zijn gezicht kon Krijn niet duidelijk onderscheiden in de schemer. Het kereltje scheen kwaad. Met zijn voet op de vloer stampend riep hij koppig tegen Boukje: 'En schipper Wessels heeft het tóch beloofd, en ik ga niet weg. Ik wil bij hem varen.'

Krijn herkende die stem en die tongval. Dat was de kleine Geldersman: Harm Garvelink!

'Ha, Harm!' riep hij. 'Wie had dat nou gedacht? Kom mee naar binnen, jó!'

Voor de ogen van de beduusde maerte, die niet begreep waar die verandering opeens vandaan kwam, nam hij hem mee naar de kamer.

'Kijk eens wie het is, vader!' zei Krijn.

Wessels keek naar het kind, dat in de kamer stond met in de ene hand zijn muts en in de andere de rode doek. Toen kwam hij uit zijn stoel omhoog, nog meer verbaasd dan Krijn straks.

'Wel heb ik van mijn leven, was jij dat jongen? De zoon van de mensen' — maakte hij aan Klaartje duidelijk — 'waar wij zo gul onthaald zijn toen we op de Veluwe geen herberg konden vinden.'

Toen schudde joffer Wessels hem ook de hand en vroeg hem of hij een kop mokka lustte.

Wat mokka was, wist Harm Garvelink niet. Die vreemde drank was nog niet tot de Veluwe doorgedrongen. Hij werd al meer verlegen onder de belangstelling en vriendelijkheid, die hij na de eerst barse ontvangst, in dit prachtige huis ervoer. Hij durfde geen woord zeggen en op de nodiging: 'Ga zitten Harm,' dorst hij niet te gaan zitten. Hij stond maar met zijn grote rode doek in de hand. 'Zet dat maar weg,' zei joffer Wessels van het pak, maar Harm deed het niet. Hij stond er mee te draaien. 'Dat... dat is voor u,' zei hij tenslotte en hij reikte haar het zware pak over. Met een hoofd rood als een biet keek hij toe hoe zij de doek openknoopte. Er kwam een grote ham uit. 'Die moest ik u... van vader geven,' zei hij. Het was als schaamde hij zich dat hij in deze omgeving met zo iets boers als een ham aandragen kwam.

Joffer Wessels was echter uitermate ingenomen met het geschenk.

Langzaam aan kwam het boertje op streek en toen bij het avondeten het brood belegd werd met zijn ham en allen daarin smulden, raakte hij thuis in het vreemde huis en dronk hij van de onbekende bruine drank, die zo fijn geurde, en vertelde hij hoe hij hier was gekomen. De oogst was binnen, de grootste drukte op de boerderij voorbij en 't was de tijd waarop schipper Wessels had gezegd dat hij kon komen om te monsteren. En zo was hij nu hier.

'Vond je vader het goed?' vroeg Wessels.

'Eerst niet,' bekende Harm. 'Moeder wou niet, dat ik weg zou gaan, en vader wilde me niet missen op de boerderij. Maar ik wou zo graag naar zee, en mijn broertjes beginnen vader al te helpen bij het werk, en ik kom straks toch weer terug om tussen twee reizen een poos thuis te zijn, net als u. En toen vonden ze het goed. Mag ik met u mee om de Spaanse zilvervloot te halen?'

Wessels lachte om de eenvoud en de geestdrift van de jongen.

'Als we varen mag je mee,' beloofde hij. 'Maar deze winter blijven wij nog thuis. Volgend voorjaar vaart de vloot pas uit.'

Dit was voor Harm een harde tegenvaller. Hij had zo vast er op gerekend dat hij thans naar zee zou gaan.

'Blijf hier maar eens een weekje,' ried Wessels hem. 'Kijk maar eens bij de haven en op de schepen. Ga maar eens een nachtje met een visser mee. Dan zie je al iets van het zeemansleven. Misschien krijg je de schrik ervan te pakken. Er zijn veel jongens die naar zee willen, maar er heel gauw hun bekomst van hebben.'

Harm schudde het hoofd. 'Ik niet,' zei hij.

'Als je eerst maar eens goed zeeziek bent,' spotte Geertrui, 'dan roep je om je moeder.'

Harm haalde de schouders op. 'Het Harderwijker beurtschip ging erg te keer vandaag en er was zeeziek volk aan boord, maar ik had er geen last van. Ik vond dat dansen fijn. Net of je op een jong paard reed.'

'Als je eerste reis bij deze stijve bries je zo bevallen is, geloof ik waarlijk dat er een zeeman in je steekt,' oordeelde Wessels.

Toen zette Harm een hoge borst.

De volgende dagen was Harm niet bij de haven weg te slaan. Hij zat op de kade, aan het hoofd en op de schepen. Met een visser voer hij de haven uit en bleef een nacht op zee. Hij werd in deze week de beste maatjes met een aantal scheepsjongens die, zo klein en kladdig als ze waren, al grote reizen hadden gemaakt. Harm lééfde op en bij het water en onder het varensvolk, en toen Wessels op het eind van de week hem vroeg of hij nog niet van zijn bevlieging was bekomen, gaf hij ten antwoord: 'Ik wou dat ik morgen aan de dag het zeegat uit kon.'

'Dan kom je als eerste op de monsterrol van de Oranjeboom,' beloofde Wessels hem. 'Kom in april maar weer terug.'

Door Wessels en Krijn werd Harm uitgeleid naar het Harderwijker beurtschip. In zijn rode doek zaten nu in plaats van ham, koffie, sinaasappelen en een fles wijn, artikelen op de Veluwe onbekend of zeldzaam, maar overvloedig in de Waterstad.

'Dag schipper,' groette Harm, staande op de loopplank, op zeemanswijs zijn gastheer.

'Dag maat,' zei Wessels, alsof Harm reeds scheepsgast was.

In 't voorjaar lag de nieuwe Oranjeboom te water. Ze was groter dan de eerste en voerde meer zeil en meer geschut. De andere schepen van de vloot zouden nu niet meer zeil hoeven te minderen opdat Wessels hen bijhouden kon, en als er een opdracht uit te voeren was, waarvoor de sterkste schepen met de grootste vuurkracht nodig waren, zou deze Oranjeboom niet worden gepasseerd. Het smaldeel, dat Enkhuizen bijdroeg tot de vloot, zag er zeewaardig uit.

Getrouw aan de afspraak kwam Harm Garvelink in april terug en evenals de vorige maal had hij een grote, rode doek bij zich met een ham er in. Hij keek met glinsterende ogen naar het schip, waarop hij varen zou. Verleden jaar had hij het op de werf zien staan. Toen staken de ribben nog kaal omhoog en was de spiegel een skelet van balken. Nu lag het schip te water, geteerd en getuigd. Drie hoge masten reikten naar de hemel; de witte zeilen lagen op de raas gerold; de kanonnen staken hun bronzen lopen uit de poorten en op de spiegel, rijk gebeeldhouwd, was op een zilveren schild een boom geschilderd, beladen met oranjeappelen. Harm watertandde.

De kleine Garvelink was niet de enige die opgetogen was over de nieuwe Oranjeboom. Krijn Wessels was er ook weg van. Hij wandelde als een pauw over het opperdek, trots op zijn schip en op zijn nieuwe rang van stuurman.

De monsterrollen werden nu ter tekening gelegd en de maats liepen hard om zich te melden. Dit was heel anders dan de vorige maal. Na twee tochten van dorst en honger en veel ziekte, van tegenslag en zwalken zonder buit, was er toen niet veel ambitie geweest om met Piet Heyn te varen. Nu klaagde niemand, dat de admiraal met al zijn oefeningen te veel van Janmaat vergde, of dat hij met zijn strenge ordonnanties op de netheid en de orde chicaneurig was. Ook werd geen maat meer afgeschrikt door de straffen op het vloeken en het kaartspel. Piet Heyn, dat was de man, die eens San Salvador veroverd had en verleden jaar van de Allerheiligenbaai een fuik gemaakt, die hij telkens lichtte als ze vol Spaanse schepen zat. Het puikje van de zeelui stroomde naar het kantoor der Compagnie. Wessels kon uit de grote overvloed van volk maar kiezen, wie hij wilde. De monsterrol, waarop de scheepsjongen Harm Garvelink als eerste stond ingeschreven, was weldra volgeboekt.

Zoals te Enkhuizen ging het bij deze monstering op alle kantoren van de West-Indische Compagnie. Overal verdrong zich het bootsvolk om met Piet Heyn te varen. En zoals bij de maats ging het bij de officieren. Hendrik Loncq, ofschoon reeds zestig jaar en een zeeman met een rijke staat van dienst, die eens als luitenant-admiraal de vloot der Staten had gecommandeerd, voer graag als tweede bij Piet Heyn; Witte de With, die als vice-admiraal zijn vlag van de voorsteng van zijn schip had laten wapperen in een Indische retourtocht, prees zich gelukkig dat hij als vlaggenkapitein het bevel mocht voeren op de Amsterdam.

Half mei lag de gehele vloot op Tessels rede: eenentwintig grote schepen en tien jachten, zeshonderdnegenentachtig kanonnen voerend en met vierduizend man aan boord.

Vóór haar vertrek werd deze vloot gemonsterd door de heren van de Compagnie. Ook vrouwen waren meegekomen in het fraaie jacht van de bewindhebbers. In een staatsiesloep voer het gezelschap langs de schepen.

Het was een mooie meidag; de nieuwe zeilen waren wit als sneeuw en de vers geteerde boorden glinsterden in het zonlicht. Uit het lichtbewogen water sloegen gouden genters.

Piet Heyn bezag met opgewekte blik zijn fraaie schepen en het goed geschut. De Heren hadden hem ditmaal gegeven wat hij vroeg. Met Gods hulp zou hij hun bezorgen hetgeen, waar zij op rekenden.

Krijn Wessels had de wacht aan de staatsietrap van de Oranjeboom, toen het gezelschap daar aan boord kwam. Hij salueerde stram voor de admiraal en de bewindhebbers. Een twinkeling was er in zijn ogen toen vrouwe Heyn, aan boord stappend, hem herkende, maar zijn trekken bleven strak, zoals dat voegt aan een officier die in de houding staat. Doch bij de volgende bezoekster kon hij niet in de plooi blijven, zo verrast was hij. Machteld Heyn stapte over de verschansing en groette hem met uitgestoken hand: 'Dag Krijn!'

'Machteld!' riep hij uit, verbaasd en blij.

'Ik feliciteer je wel met je promotie,' zei ze warm. 'Fijn dat je stuurman bent geworden, zeg!'

Bij Krijn was de spontaanheid weer weg. 'Ik dank u wel,' zei hij vormelijk en gedempt op haar compliment, en daarna stond hij weer op zijn post, saluerend voor de volgende bezoekers.

Er gleed een schaduw over het zonnige gelaat van Machteld. Krijn zag dat terwijl hij, de volgende bezoekers groetend, uit een ooghoek naar haar keek. Zij was verbaasd, teleurgesteld; gegriefd misschien? Nog even draalde ze. Toen wendde zij zich af.

Na Machteld kwamen nog slechts enkele bezoekers langs de staatsietrap. Voor een moment was Krijn ontslagen van zijn wacht. Hij haastte zich om Machteld achterna te gaan, maar zij was bij haar vader en moeder en bij de hoge officieren. Het voegde een jonge stuurman niet zich in die kring te dringen. Hij moest wachten. In spanning wachtte hij. De komst van Machteld had hem zeer verrast. Haar hartelijke begroeting had zijn hart doen popelen. Sinds de middag dát zij samen op de bank in het admiraalshuis op de Rotterdamse Leuvehaven zaten, hadden ze elkaar niet meer gezien, maar Krijn had veel aan haar gedacht. Een knap, een aardig, een lief meisje vond hij haar. Hij had van haar gedroomd. Maar hij had niet durven hopen dat zij zich hem herinnerde. Daarvoor was de afstand tussen de dochter van de grote admiraal en hem te groot. En nu was ze daar en ze had hem blij begroet; ze had hem gelukgewenst met zijn promotie. En wat had hij gedaan? Dank u wel, had hij gezegd, vormelijk en stijf en daarop had hij zich van haar afgewend. Dat moest; dat mócht niet anders. Hij had de wacht aan de staatsietrap. Hij mocht niet een gesprek aanknopen.

Zijn uitroep 'Machteld!' was al buiten de orde geweest. Best mogelijk dat hij daarvoor een reprimande kreeg. De admiraal en de vlagofficieren keken zeer nauw, nu de bewindhebbers er waren en Piet Heyn hun wilde tonen welk een discipline hij gekweekt had op de vloot. Maar een meisje, zelfs de dochter van Piet Heyn, begreep dat natuurlijk niet. Zij was teleurgesteld toen hij haar hartelijke begroeting koel beantwoordde. Ze was wellicht beledigd. Hij moest dat goedmaken. Hij moest haar laten weten dat hij heel blij was nu hij haar terugzag. Hij moest haar zeggen dat hij veel, dat hij altijd aan haar gedacht had, dat hij haar een aardig meisje vond, dat hij haar... liefhad. Dat moest zij weten vóór de bezoekers het schip verlaten gingen en hij weer wacht had aan de staatsietrap.

Popelend stond hij aan de kant. Hij zag haar fijn figuurtje, hij hoorde haar mooie heldere stem. Keek zij niet één keer naar hem? Wilde ze dat niet? Dacht zij dat hij haar niet meer wilde spreken? Het misverstand moest worden opgelost!

Daar keerde zij zich om. Ze zag hem. Ha! Verwondering was er in haar blik. Ook blijdschap? Aarzelend deed hij een stap in haar richting; hij durfde niet goed. Bij haar zag hij een hoge blos. Nu kwam ze op hem toe...

'Mejuffrouw Heyn!' Witte de With, de jonge, drieste vlaggenkapitein sprak haar aan en maakte complimentjes. Zij lachte vrolijk tegen hem.

Met een rood hoofd keerde Krijn naar de staatsietrap terug. Wat had hij zich verbeeld? Dat de dochter van Piet Heyn oog zou hebben voor een simpele stuurman!

Het bezoek duurde niet lang. Het hoge gezelschap had meer schepen te bezoeken. Krijn stond weer bij de staatsietrap toen de heren en dames de Oranjeboom verlieten.

Vrouwe Heyn knikte opnieuw vriendelijk bij het passeren. Machteld ging koel voorbij; in de snelle blik, die ze even op hem wierp, scheen iets bezeerds te zijn.

Kon hij nu maar wat zeggen tegen haar, een enkel woord. Misschien werd het dan toch nog goed. Het ging niet. Hij kon slechts salueren. De admiraal hechtte aan vormen. En Piet Heyn stond zelf aan de andere zijde van het platform, dat leidde naar de trap. Hij liet de vrouwen en de bewindhebbers voorgaan om daarna zelf van boord te gaan. Onder zijn strenge ogen moest natuurlijk zeer stipt naar het protocol gehandeld worden. Een knipoogje was het enige wat hij aan Machteld toe zou kunnen werpen. Maar een knipoogje wissel je alleen met iemand, met wie je vertrouwelijk durft zijn.

Op het moment dat de sloep met de bezoekers afstiet van de Oranjeboom was Krijn ontslagen van zijn wacht. Nu mocht hij doen en, laten wat hij wilde. Hij boog zich over de verschansing en keek naar de staatsiesloep. Daar zat Machteld achterin. Maar zij keek de andere kant uit.

Zou hij roepen? Dat ging niet. De admiraal en Heren XIX waren in de sloep. En hier aan boord was het scheepsvolk, dat zou lachen als de jonge stuurman naar een meisje riep, en bulderen als dat meisje liet blijken dat ze niets van hem wilde weten. Als hij zich zo in de kaart liet kijken was deze reis voor hem bedorven.

De sloep gleed weg. Twaalf matrozen zaten aan de riemen. Al sneller gleed de boot. En hij keek Machteld op de rug.

Kijk, nu zag ze toch om. Het was of ze iets zocht.

Hij wuifde. Zijn arm zwaaide door de lucht. 'Machteld!' Vóór hij het wist had hij geroepen.

Zijn roep was in de sloep gehoord. Er werd gelachen ginds. De een stootte de ander aan. Men wees naar Machteld en naar Krijn. Hij wou met een vuurrood hoofd wegduiken achter de verschansing. Maar vóór zijn hoofd daaronder dook had Machteld haar arm opgestoken. Verrast eerst, blij daarna. Rechtop stond ze in de sloep te wuiven. En toen kon het Krijn niets meer schelen wie hem zag en wat men zei. Hij zwaaide met zijn lange armen of hij er haar mee wilde grijpen, totdat de koningssloep achter een ander schip verdween...

Een poos keek Krijn nog dromend naar de plek waar Machteld was verdwenen. Toen draaide hij zich om, vrolijk. Hij twijfelde niet meer aan haar; hij hoefde niet te twijfelen. Een tevreden lachje speelde om zijn mond.

Op het voordek zaten een paar matrozen touw te splitsen. Ze hielden zich alsof ze niets hadden gehoord èn gezien. Maar op het ogenblik, waarop Krijn de trap van het voorkasteel afdaalde zei de een tot de ander: 'Heb jij straks onze stuur gezien?'

'En of,' antwoordde die, luider dan nodig was om zich door zijn maat te doen verstaan. 'Hij heeft het zwaar te pakken.'

'Nou zeg, hoe zou jij wezen als je de dochter van de admiraal aan de haak geslagen had?'

Een uur geleden zou Krijn boos geworden zijn om zulke toespelingen; hij zou gebloosd en zich geërgerd hebben. Nu kon zijn blijdschap door een plagerijtje onmogelijk worden aangerand. Hij knipoogde naar de mannen alsof hij zeggen wou: Je hebt het goed geraden, jongens, en ik ben het helemaal met jullie eens!

12 De vloot verliest een knaap

Harm Garvelink, de verse balie op de Oranjeboom, wist op de eerste dagen van de reis vaak niet waar zijn hoofd stond. Kok, bootsman en konstabels commandeerden hem, brasems en putgers droegen hem karweitjes op. Hij werd van de boeg naar het hek en van de ra naar 't ruim gestuurd. Naar het galmende gezang van de provoost-geweldige bij het wisselen van de wacht, bij het schaften en bij de roep: Kreupelen en blinden: laat u verbinden! had hij de eerste dag met open mond geluisterd, en van de dreigingen met de doodstraf voor bijna elk vergrijp was hij geschrokken. Toen de derde dag een brasem, die de bootsman niet gehoorzaamd had, gelaarsd werd en gruwelijk schreeuwde, terwijl de slagen regenden op zijn natte hemd, had Harm hevig medelijden met de blaag, en hij beefde van vrees dat hij straks ook zo'n dracht zou krijgen.

Elke avond rolde hij, doodmoe van hollen en draven, te kooi en toen er in het Kanaal een stijve bries met hoge deining kwam die hem zeeziek maakte was Harm ellendig. Dit slingeren op hoge golven was nog wat anders dan hetgeen hij op het beurtschip op de Zuiderzee ervaren had. Hij kon het niet op de been houden; hij moest naar kooi. Daar huilde hij erbarmelijk om zijn moeder en hij had spijt als haren op zijn hoofd dat hij tegen de wil van haar en zijn vader, had doorgezet om toch naar zee te gaan. Thuis op de boerderij was het zo rustig, en vader en moeder waren zo goed. En hier joeg ieder hem, schold elk hem uit en maakte de zeeziekte hem zo misselijk, dat hij wou dat hij dood was. Hij huilde dat zijn lichaam schokte.

Er klonken voetstappen op de trap naar het tussendek. Hij kroop diep onder zijn kombaars, een punt van de deken in zijn mond om zijn gesnik te smoren. Niemand mocht weten dat hij klein en bang en diep ellendig was.

De stappen kwamen naar zijn kooi. Een man boog zich over hem heen, een hand streek over zijn hoofd en een stem zei: 'Harm, jongen, heb jij het zo krap?'

Van die stem schrok Harm. Zijn hoofd schoot onder de kombaars uit, zijn ogen gingen wijd open. Daar stond Wessels, de schout-bij-nacht! Die kwam bij hem, de scheepsjongen. Hij vocht tegen het schreien dat krampte in zijn keel.

'Huil jij maar uit, makker!' zei Wessels. 'Schaam je maar niet. Ik heb het op mijn eerste reis ook moeilijk gehad. Dat hebben we allemaal. Bijt maar door deze zure appel heen. Straks wordt het wel beter. Ik heb gezien hoe je je weerde. Het zal best gaan met jou.'

Harm luisterde met grote ogen. Wessels had op hem gelet in deze dagen? En vond dat hij zich goed had geweerd? Had hij dan niet alles verknoeid en verprutst?

'Ik zal niet veel gelegenheid hebben naar je om te kijken,' zei Wessels. 'Straks beginnen de oefeningen en dan krijg ik het druk. Maar je moet niet menen, dat ze allemaal zo kwaad zijn als ze lijken, hoor. Ze willen je er door halen, ze willen onderzoeken wat je waard bent. Maar voor een jongen als jij doemt er wel gauw een zeevader op, die jou tot zijn zeekind maakt en dan wordt het een heel stuk beter voor je.'

Wessels ging weer weg en Harm draaide zich in zijn hangmat om.

Bij het ontwaken na een verkwikkende slaap voelde hij zich fris en krachtig. De wind was geluwd en de zee af geslecht; hij was niet zeeziek meer.

Die middag echter haalde de bries weer aan en stampte het schip zwaar op een hoge deining. De zeeziekte begon Harm weer te plagen toen hij de kok moest helpen in de benauwde kombuis. Hij was misselijk en duizelig. Maar hij wou volhouden en niets laten merken. Hij moest een pan erwtensoep dragen naar de gevangenen in de provoost. Daarbij moest hij een smal, steil trapje in een nauw gangetje op. De pan met soep was zwaar en het schip slingerde hevig. Hij kon de pan maar amper houden.

Op die trap gebeurde het. De wand vóór hem kwam eensklaps op hem toe. Hij voelde dat hij zijn evenwicht verloor. Met een elleboog probeerde hij nog steun te vinden, maar dit gelukte niet. Hij viel achterover op de vloer van het nauwe gangetje. De inhoud van de pan viel over hem heen. De hete soep drong door zijn kleren en stroomde over zijn gezicht, hij slikte snert.

Harm wou opstaan, maar hij kon niet. Zijn been zat beklemd tussen de treden van het trapje.

'Help me toch! Help me toch!' riep hij.

Een brasem kwam toelopen, maar stak geen vinger uit. Hij schaterde van het lachen toen hij Harm zag liggen op zijn rug in het gangetje, de benen omhoog, hoofd en borst groen van de snert.

Meer jongens kwamen er bij. Zij lachten en jouwden en smeerden nog meer erwtensoep in Harms gezicht. Hij huilde van ellende.

Toen lachten de jongens nog veel luider. Een goot het restje soep, dat nog in de pan gebleven was, hem in neus en mond en al de anderen schaterden, omdat Harm kokhalsde.

Toen donderde er een zware stem en grepen een paar harde handen de jongen die het ergste plaagde in de kraag. Hij werd ver weggesmeten. 'Lummels, schaam je zo'n kind te treiteren in plaats dat je het helpt.'

Matroos Wouter zette Harm overeind, commandeerde een van de putgers om de rommel op te ruimen en ging zelf met Harm naar het tussendek. Hij haalde een puts water voor Harm om zich te wassen. En terwijl die zijn vieze plunje uittrok, zocht Wouter schone kleren voor hem uit zijn scheepskist, grommend op de rekels die een kleine jongen sarden. Hij dreigde dat hij ze de ribben breken zou als ze het nog eens waagden.

Harm had zijn zeevader gevonden.

De verse balie op de Oranjeboom was niet de enige, die vreemde ervaringen beleefde op de vloot. Onder de vierduizend matrozen en soldaten waren er zeer velen, die voor het eerst onder de vlag van Piet Heyn voeren en zelfs voor doorgewinterde zeelui waren hier vele dingen nieuw.

Dat er eens per dag gebeden werd was regel op alle Nederlandse schepen, maar Piet Heyn eiste dat tweemaal op een dag al het scheepsvolk bij elkander komen zou om met eerbied te luisteren naar een hoofdstuk uit de Schrift. Hij vergde ook de uiterste netheid, zowel aan dek als in de volksverblijven. Hij liet niet minder ingespannen oefenen dan op voorgaande reizen.

Alle dagen was het brassen, wenden en halzen, en als er weinig wind was om te zeilen moesten de matrozen in de boten om te roeien en te wrikken, te oefenen in het gevecht van boten onderling en in de aanval op de schepen. Zelfs bij ruw weer en hoge zee liet de admiraal met de boten werken, en hij trok zich er niets van aan als daartegen werd gemopperd en geprotesteerd. Hij wou het risico niet lopen dat zijn mannen de handen verkeerd zouden staan als straks, wanneer de zilvervloot zou worden overvallen, de zee soms hol mocht zijn.

De matrozen en soldaten moesten een harde leerschool door; de overheden ook. Zelfs Loncq en Banckert kenden het manoeuvreren met eskaders niet, hetwelk Piet Heyn had ingevoerd. Zij moesten de vlaggeseinen leren, die het admiraalsschip telkens gaf, en op hun beurt moesten zij, evenals Wessels, leiding geven aan de eskaders, tot hun vlag behorend. Van het lumieren van de dag tot aan het vallen van de avond, moesten zij op het halfdek staan, snel reagerend op elk sein van de admiraal en met ambitie hun smaldelen tot de aanval leidend of samentrekkend tot verdediging.

Een aantal schippers mopperde hevig op een admiraal, die hen zo dag aan dag in touw hield, en onder de matrozen waren er, die hartig kankerden.

Doch het ging op deze reis net eender als bij vorige tochten. De uitstekende menage, waarvoor Piet Heyn nauwlettend zorg droeg, verzoende Janmaat met het werk. De orde en netheid, die er op de schepen heersten, waardeerde het gros der schepelingen spoedig. Ruwe maats, die meenden dat zij niet zonder vloeken en buiten het kaartspel konden, ervoeren dat op een schip, waar niet gekaart en niet gevloekt mocht worden, toch wel te leven was. En het succes dat de admiraal met zijn manier van vechten bij vorige ondernemingen had gehad, verzoende de schippers met het drukke manoeuvreren en met de seinbrieven, artikelen en reglementen.

Als schout-bij-nacht was Aart Wessels commandant van de achterhoede en op deze post had hij voortdurend het gezicht op de gehele vloot. Hij kon zijn zeemanshart ophalen aan al de schepen vóór hem, die keerden en wendden op de seinen van de admiraal. Eenentwintig forse, welbezeilde schepen en tien snelle jachten gingen als één man door de wind. Als oud-gediende van Piet Heyn en dus volledig op de hoogte met het admiraalzeilen moest Wessels met zijn eskader de manoeuvres dikwijls eerst verrichten, voor het oog van Loncq en Banckert, en het was zijn trots met tien schepen tegelijk langs het gros van de vloot te scheren, zijn eskader te doen wenden, en dan met volle zeilen op de andere in te lopen.

Toen alle schippers de seinen konden lezen en ten uitvoer leggen, en de matrozen en soldaten vertrouwd geworden waren met het vechten in de boten zodat de algemene methodes van Piet Heyn er bij zijn volk in zaten, begon hij met de voorbereiding voor de speciale taak die aan de vloot op deze reis te wachten stond: het opsporen, aanvallen en veroveren van een vijandelijke vloot. De jachten — de zilvervloot voorstellend — werden vooruit gestuurd met de opdracht om op een tijd, alleen de admiraal bekend, terug te komen en door te breken door een linie, gevormd door de grote schepen.

Op de dagen die nu volgden voer de vloot steeds over een breed front, en was het een voortdurend speuren naar zeilen aan de horizont. 's Nachts was het onophoudelijk seinen met lampen en scheepshorens van het ene schip naar het andere, een altijd waakzaam zijn opdat niets door de linie heen zou glippen. En werd een jacht dat door wou breken in de linie aangetroffen, dan joeg alles erop. De horens schalden, de lampen flikkerden, de kartouwen — zij het dat ze voor de oefening met los kruit geladen waren — bulderden. Niet altijd gelukte het het jacht te vangen, en dan was de admiraal ver van gemakkelijk tegen de schippers die de buit hadden laten schieten. Bij een volgende nachtelijke oefening werd dan nog scherper uitgekeken en een indringer nog feller achtervolgd.

Toen de vloot, al oefenend, de oversteek over de oceaan gelukkig had volbracht, en bij Sint Vincent ten anker lag om op dit bovenwindse eiland te verversen vóór de kruistocht in de Kraal begon, werd een grote krijgsraad gehouden om eerst de resultaten van de oefeningen te bespreken en daarna de plannen voor de komende operaties uit te stippelen.

Thans was er van ontevredenheid bij de admiraal geen sprake meer. Het laten glippen van een jacht, waarover hij tevoren wel eens hard was uitgevallen, duidde hij nu aan niemand kwalijk. Dat een snel jacht, bestuurd door een ervaren schipper en met kranig volk aan boord, door de linie heenbrak, niemand kon ervoor zijn. Een zwaar beladen Spaanse kraak zou wèl te houden en te vangen zijn. Het voornaamste was: de vloot was steeds in goed verband gebleven. Van vrijbuiterij hadden de schippers zich onthouden. Als deze orde en tucht ook straks gehandhaafd werden twijfelde Piet Heyn niet aan het veroveren van de zilvervloot.

Op Sint Vincent kon men redelijk verversen. Vruchten en groenten, rijst en suiker werden aan boord genomen, allemaal victalie, voor een kruistocht in de tropen zeer geschikt. Alleen kon men er geen vlees inslaan. Daar vroegen de eilanders grove prijzen voor en Piet Heyn liet zich niet afzetten. Was er op Sint Vincent niet billijk vlees te krijgen, geen nood, hij kende een eiland in de buurt, waar het voor niets te jagen was. Op Isla Blanca liepen de bokken en geiten bij honderden in het wild. Dus onder zeil naar Isla Blanca!

'Daar gaan we jagen,' zei Krijn Wessels opgewekt tot Harm Garvelink, toen de vloot weer voer.

Harm sprong drie voet hoog. 'Jagen, ha!' Hij hield van jagen. Zo jong als hij was had hij 't reeds veel gedaan.

'Maar de jacht is niet voor verse balies,' plaagde Krijn. 'Alleen de leden van de overheid mogen jagen en de allerbeste schutters van het volk.'

'Ik kan goed schieten,' pleitte Harm voor zichzelf.

'Wat heb jij ooit geschoten?' vroeg Krijn meewarig. 'Konijntjes en misschien een haas...'

'En herten en wilde varkens... en één keer een wolf.'

Daar keek Krijn van op. Had die kleine kerel dat gedaan?

'Vraag dan maar aan mijn vader of je mee mag.'

Met zijn muts in de hand stond Harm een ogenblik later voor Wessels, maar de schipper had bezwaren, "t Zijn dichte bossen daar,' zei hij. 'Klein grut verdwaalt erin.'

'Op de Veluwe zijn ook dichte bossen, schipper.'

'Hier is het heel anders,' voerde Wessels aan. 'Ik wil het niet op mijn verantwoording hebben dat je op dit eiland achterblijft.'

Toen durfde Harm niet meer aandringen. Hij keek naar de planken van het dek en draaide met zijn muts. De weigering woog hem heel zwaar.

Wessels zag het. Hij had een zwak voor de kleine Geldersman.

'Wou je zo graag?' vroeg hij.

Harm zag op. 'Erg graag!' zei hij.

Wessels werd vertederd. 'Vooruit dan maar; jij mag mee naar de wal.'

'Dank u!' zei Harm en rende weg. Toen hij bij zijn makkers voor de mast kwam, danste hij op het dek.

In de boot, die nadat de schepen in de baai van Isla Blanca voor anker waren gegaan van de Oranjeboom naar het strand voer, zat, behalve Wessels, zijn zoon en enkele andere stuurlui, ook Harm.

Hij had een vuurroer in de hand en kruit en kogels in een kruitzak aan zijn schouder. Hij zou de bokken raken!

Het eiland scheen een paradijs voor jagers. Toen de boten op het strand schoven stond een grote koppel geiten in de bosrand nieuwsgierig te kijken naar wat daar aankwam. Het eerste salvo, dat van het strand af op die koppel werd gericht, legde een zestal neer. Maar zo gemakkelijk ging het verder niet. Het paffen en het vallen van hun makkers maakte de dieren schuw. Ze vlogen het bos in en de jagers moesten zoeken, om meer wild te vinden. Het werd voorzichtig sluipen en geduldig wachten om de dieren onder schot te krijgen.

Harm was bij vader en zoon Wessels. Hij bleek een hartstochtelijk en reeds ervaren jager, zo jong als hij was. Aan een gebroken takje, een gekneusd blad, een flauwe indruk van een hoef op harde grond vond hij het spoor van een bok. Roerloos wachtte hij, verscholen onder varens, op een prooi die naar hij meende weldra zou verschijnen. En kwam die prooi dan werd ze neergelegd, want feilloos was zijn schot. Daarna zocht hij weer een nieuw spoor om dat te volgen met de drift en de hardnekkigheid van een jachthond. Wessels had er geen spijt van dat hij Harm meegenomen had. Dank zij de kleine jager schoten zij drieën meer dan al de andere groepjes.

Al dieper drongen de jagers het bos in, en allengs meer verspreidden zij zich. Van alle kanten klonken schoten. De matrozen, die voor het ophalen van het geschoten wild waren meegegaan, sleepten bok na bok naar het strand en brachten het wild met sloepen naar de schepen, waar koks met lange messen klaar stonden om de buit te slachten en het vlees te zouten.

Tegen dat de avond viel kwamen de jagers uit het bos terug. Er was nu ruim voldoende vlees. Al moest men vele maanden kruisend wachten op de zilvervloot, dan zou er nog geen gebrek zijn op de schepen.

Die avond meldde de hoogbootsman van de Oranjeboom na het rond dat er een man mankeerde, een jongen.

'Welke jongen?' vroeg Krijn Wessels, die officier van de wacht was, onverschillig. Het gebeurde dikwijls dat een brasem op het appel ontbrak. Hij was dan meestal ergens weggedoken in het schip.

'Harm Garvelink,' antwoordde bootsman Derks.

'Harm Garvelink!' Het vloog Krijn door het hoofd dat hij hem niet gezien had na de jacht. Bij de terugkeer uit het bos hadden zijn vader en hij zich bij andere officieren gevoegd. Op Harm had hij niet meer gelet. 'Heb jij hem vanavond aan boord gezien?' vroeg hij de bootsman.

Die haalde de schouders op. Op al dat kleine grut aan boord kon hij het oog niet houden. Het waren toch geen bakerkindertjes. 'De kwajongen zal wel ergens in het ruim zitten,' meende hij.

'Nee, nee,' zei Krijn ontdaan. 'De jongen is nog aan de wal. Hij is in het bos verdwaald. En morgen vaart de vloot! Bij het lumieren van de dag, heeft de admiraal geseind.'

Bootsman Derks keek zijn stuurman vreemd aan. Wat maakte die zich druk om een scheepsjongen? Was hij nog op het eiland, wel, zij waren nog niet weg. Dan stond hij morgenochtend wel op het strand en kon een boot hem halen. En anders... er rolde zo vaak een mannetje uit de mast, er gingen er zo veel dood op een reis: om een jongen meer of minder kon men zoveel spul niet maken.

Krijn bracht het bericht van Harms vermissing aan zijn vader. Die schrok toen hij het hoorde. Harms lot ging hem aan het hart.

'We gaan morgenochtend dadelijk zoeken,' zei de schipper.

'We moeten morgenochtend zeilen,' merkte Krijn op.

'De Oranjeboom zeilt niet voordat we Harm gevonden hebben,' besliste Wessels.

Het was nog donker, toen Krijn al op het dek stond uit te kijken naar Harm. Hij speurde door het eerste morgengrauwen naar de wal, maar ontdekte niets. Toen bij het snelle stijgen van de zon het strand in het licht lag bleek dit leeg.

Harm was er niet. En op de andere schepen knarste het gangspil al en gingen de ankerkabels strak staan. Men hoorde al het 'halié, halo' van zeilen-hijsende matrozen.

Schipper Wessels stuurde per sloep een boodschap naar de admiraal. 'Bij mij aan boord een man vermist. Vermoedelijk tijdens de jacht verdwaald en achtergebleven op het eiland. Verzoek verlof achter te mogen blijven, totdat hij is gevonden. Zal u daarna ten snelste volgen...'

Piet Heyn gaf antwoord mee terug. 'U kunt heden laten zoeken. Vanavond volgt gij het eskader. Koers noordwest ten westen, beneden Hispaniola en Cuba, boven Jamaica.'

Terwijl de andere schepen voor de wind wegliepen bleef de Oranjeboom met gestreken zeilen liggen. Een boot ging naar de wal en verscheidene groepjes mannen drongen het bos in om de verlorene te zoeken. Wessels koesterde geen twijfel of zij zouden Harm vinden. Zo groot was het eiland niet.

De horens schalden zoals gister; stemmen, sterk geworden door het roepen boven storm en golf gedruis, klonken door het bos; de mannen zochten overal.

Soms kraakten takken en hoorde men iets dringen door het struikgewas. De zoekers dachten dan aan Harm, maar het waren telkens vluchtende bokken. Het werd middag en nog was Harm niet gevonden. De zon ging dalen. Men moest teruggaan om zelf niet door de duisternis te worden overvallen. Elke groep die zonder de vermiste aan het strand terugkwam dacht dat een andere ploeg gelukkiger geweest was. Maar toen allen weer aan het strand verenigd waren was Harm niet gevonden.

Nu zou Wessels zeil moeten maken. De admiraal had bevolen dat hij vanavond de vloot moest volgen. Hij deed het niet. Hij kón het niet doen. Nog één nacht bleef hij wachten. Misschien stond Harm morgenochtend op het strand. De Oranjeboom bleef liggen. Maar toen de nieuwe dag lumierde, was het strand nog leeg. En nu kon Wessels onmogelijk langer wachten. Hij liet het anker hieuwen en de zeilen hijsen. Nog stuurde hij echter niet de aangegeven koers. Hij voer om het eiland heen, om overal het strand af te speuren of Harm daar misschien uit het bos gekomen was.

Ook deze speurtocht was vergeefs. Ze zeilden heel Isla Blanca om zonder iets te ontdekken. Toen had Wessels àlles gedaan wat gedaan kon worden. 'Noordwest ten westen,' gaf hij als koers op aan de roerganger en hij beval de hoogbootsman alle zeilen bij te zetten. Zo snel mogelijk moest de vloot nu worden ingehaald.

Terwijl de Oranjeboom allengs sneller door het water sneed, de boeggolf bruiste en de hekgolf woelde, stond Wessels op het achterdek en staarde naar het eiland. Hij was verdrietig. Hij misprees zichzelf om deze stemming. Een schipper die zoveel gevochten had als hij, die velen naast zich had zien vallen en op de vorige reis bij de ontploffing van zijn schip bijna al zijn volk verloren had, kon toch niet treuren om een kleine jongen. Hij wilde zich vermannen en draaide zich om. Hij deed de ronde over het schip, werkte zijn journaal bij, hield rapport en deelde straffen uit aan overtreders van de scheepstucht. Maar hij kon de kleine jongen met de heldere ogen maar niet kwijt, en hij moest aldoor denken aan Harms ouders, die hem en Krijn gastvrijheid hadden bewezen, en die nu hun oudste zoon niet zouden weerzien. Hij verweet zichzelf dat hij slecht op de jongen had gepast en koesterde een vage vrees dat er onheil groeien zou uit zijn vermissing.

13 Alleen op het eenzame eiland

Harm Garvelink hinkte moeizaam door het bos. Zijn rechtervoet deed heftig pijn. Hij was gevallen bij de jacht; gestruikeld over een boomstronk. Eerst had hij er geen aandacht aan geschonken, te veel vervuld van het jagen om op pijn te letten. Maar nadat het einde van de jacht geblazen was en hij achter Wessels en vele anderen aan terugliep naar het strand, was de pijn al heftiger geworden. Hij kon de mannen niet bijhouden en wilde hen niet roepen, omdat hij niet kleinzerig wilde zijn. Eindelijk was de pijn zo erg dat hij een poosje zitten ging om uit te rusten. Toen hij weer wilde opstaan om de anderen in te halen kon hij op zijn bezeerde voet bijna niet staan. Hij sleepte zich voort totdat hij struikelde en toen bleef hij liggen waar hij lag. Hij was gaan slapen op het mos; 't was helemaal niet koud. Toen hij de volgende morgen wakker werd zag hij vlakbij twee bokken grazen. Hij had zijn geweer nog bij de hand, maar hij had geen lust om het te richten. De hartstocht van de jacht was weg. Hij moest naar boord. Zijn voet deed minder pijn dan gisteren; zo lang hij lag had hij zelfs niets van zijn verzwikte been gevoeld. Maar onder het lopen kwam de pijn terug. Zijn enkel was ook sterk gezwollen.

Hij klemde de tanden op elkaar. 'Hou vol, Harm,' hield hij zich voor, 'hou vol! Je moet het strand bereiken.' Maar ach, hij vorderde zo weinig. En de pijn werd erger bij iedere stap; hij sleepte zich kreunend voort.

Waarom deed hij zo'n moeite? Hij hoorde niets. Geen schieten, geen rennen van opgejaagd wild, geen hoorngeschal en geen geroep. De vloot was vast al weg. Natuurlijk, want er was nu vlees in de kuipen. Daarvoor alleen was Isla Blanca aangedaan. Moedeloos ging Harm op een boomstronk zitten, terwijl hij zijn deinend been rechtuit stak om het wat rust te geven...

Wat hoorde hij daar in de verte? Hoorngeschal! Er werd gejaagd! De vloot was er dus nog, en hij was niet verloren!

Hoor! Mannenstemmen riepen. 'Harm! Harm!' Ze zochten hem. Zijn angst verdween. Zijn hart sprong op van hoop en vreugde.

Hier! Hier!' riep hij. Hier ben ik, Harm!'

'Harm! Harm!' hoorde hij opnieuw een sterke stem. En nog eens gaf hij antwoord: 'Ja, ja, hier ben ik, Harm!'

De pijn die scheurde door zijn voet verbijtend liep hij op het geluid af. Hij was gered...

Er werd nog eens geroepen. Weer gaf hij antwoord, zich reppend om zijn redders te bereiken. Snel kon hij echter niet. Bij elke voetstap scheurde de pijn feller. De verstuikte enkel leek op een keten, die hem bond. Hij moest rusten.

'Harm! Harm!' hoorde hij nog eens. Maar de roep was zwakker dan daar straks!

Toen er opnieuw geroepen werd was het buiten twijfel dat het geluid van wijder afstand kwam. Hij riep; hij schreeuwde. Er kwam geen antwoord op. Hij greep naar zijn geweer om met een schot de aandacht van de zoekenden te trekken. Het was ongeladen. Hij tastte naar zijn kruitzak om een nieuwe kogel in de loop te stampen. De zak was er niet meer. Hij had hem laten liggen op de plaats waar hij geslapen had. Nu zouden alleen zijn stem en zijn voeten hem kunnen redden. Maar zijn stem was hees en zijn voeten begaven hem. Hij strompelde, struikelde. Het zweet brak hem uit van inspanning, pijn en angst.

Hij vond een duidelijk spoor van mensen in pas platgetreden gras en afgebroken takken. De mannen waren hier geweest. Hij volgde het spoor. Hij hinkte, struikelde en viel maar werkte zich weer overeind. Voort moest hij, de mannen wier roep van 'Harm! Harm!' hij nog flauw kon horen achterna. Hij struikelde opnieuw over lianen. Toen kon hij niet weer opstaan. De kracht ontbrak. Hij bad: 'O, God, help mij toch, help mij toch! Laat die mannen terugkomen!' Maar hun geroep stierf weg. In de toppen van de bomen ruiste alleen de wind; door het lover vlerkte een vogel; over de mosgrond kropen torren. Harm Garvelink zakte in bewusteloosheid weg.

Toen hij weer bijkwam schemerde het. De tweede nacht in het bos begon. De pijn in zijn been scheen veel verminderd, maar een ellendig wee gevoel trok door zijn maag. Hij had honger. Het brood, dat hij gister had meegenomen en waarvan hij vanmorgen nog gegeten had, was op, zijn kruikje water leeg. Niets was er waarmee hij zijn honger stillen en zijn dorst lessen kon.

Harm schrok op van gekrijs. Het was vlakbij, haast boven zijn hoofd. Er kraakte iets in de takken. Harm keek omhoog: een bruine schaduw en nog één. Eekhoorntjes? Maar eekhoorns krijsen niet en deze dieren waren vele malen groter dan de ranke diertjes, die hij in de Gelderse bossen dikwijls had zien spelen. Een grijnzende tronie keek tussen de bladeren door omlaag. Apen! wist Harm toen. De apen hadden grote, ronde ballen in hun poten. Zij smeten ze tegen de stammen van de bomen. Eén kwam bij Harm terecht en barstte open. Het was een kokosnoot.

Op Sint Vincent had Harm kokosnoten gegeten. Heerlijk! Hij sleepte zich naar de gevallen noot en at het vruchtvlees. Het nam de weeheid in zijn lijf wat weg. Hij vond meer noten, die hij stuk sloeg met de kolf van zijn geweer. Het sap stilde zijn dorst, het vlees zijn honger. Doch nu viel het donker snel. 'Here God,' bad hij, 'ik weet niet, hoe ik hier vandaan moet komen. Maar Gij weet alles. Help Gij mij, red mij!'

Het werd een lange nacht, waarin hij niet kon slapen. Hij hoorde nachtvogels krijsen; insecten gonsden om zijn hoofd en beten hem. En de angst kwelde hem. Zou men morgen nog eens om hem zoeken? Zou hij het strand kunnen bereiken? En zou de vloot er dan nog zijn? Pas tegen de morgen viel hij in een onrustige sluimer.

Toen het licht werd stond hij op. Hij liep voorzichtig en langzaam, om niet te veel te vergen van zijn voet en niet te struikelen. Bij een beekje leste hij zijn dorst. Daar stond hij ook stil om te luisteren, maar hij hoorde niets dan het gekrijs van apen en het geblaat van wilde geiten. Weer greep de angst hem aan. Hij moest aan het strand zijn eer de vloot vertrok.

Er schemerde licht tussen de takken door. Was daar het strand? Sneller liep hij, zijn pijn verbijtend.

Ach, het was een open plek waarachter het bos opnieuw begon. En zijn voet begon weer te deinen en te schrijnen. Hij vergde er alweer te veel van. Het lopen werd zo moeilijk. En telkens als er licht tussen de stammen scheen en hij hoopte dat hij aan het strand was kwam er weer nieuw bos.

Eindelijk hoorde hij dan toch het ruisen van de branding. En toen het licht in het bos wéér sterker werd zag hij door de stammen heen de zee. En op zee een schip, zijn schip, de Oranjeboom! Hij jubelde van blijdschap...

Zijn jubel smoorde in zijn keel. De Oranjeboom lag niet voor anker. Hij zeilde! Zeilde weg!...

Hinkelend op zijn goede been rende hij het bos uit. Hij wuifde met zijn handen. Hij trok zijn buis uit en zwaaide er waanzinnig mee. Hij stak het op een tak, die op het strand lag, hield het hoog boven zijn hoofd, en zwaaide weer. Hij schreeuwde, brulde, kreet!...

Maar het schip zeilde weg. Het maakte méér zeil. De bonnetten werden uitgehangen. De Oranjeboom koos zee.

Harm zakte uitgeput en radeloos op het strand ineen.

Droomde hij? Kwam daar een schip aanzeilen? Was de Oranjeboom dan niet weggevaren? Had hij het zich verbeeld? Hij zat rechtop en wreef zich de ogen uit. Waarlijk daar was een schip. Dicht onder de kust van Isla Blanca voer het.

Harm ging staan. Hij kon niet lopen maar hij kon staan op zijn gezonde voet. Hij kon de tak waaraan zijn buis nog zat opheffen en ermee zwaaien. Hij kon schreeuwen.

En nu werd hij gezien!

Het schip draaide bij. De boot werd er langszij gehaald, ze kwam naar de wal en schoof op het strand. Harm wilde er heen. Omdat hij niet kon lopen, kroop hij.

Laat maar, laat maar, beduidden de mannen die uit de boot stapten. Ze spraken een vreemde taal, maar Harm kon hun gebaren best begrijpen. Zij wilden hem helpen.

De mannen tilden hem op, droegen hem naar de boot en zetten hem op een roeibank neer. Toen ze bij het schip kwamen nam een sterke zeeman hem op zijn rug en droeg hem bij de valreep op naar boven. Hij kreeg een kom soep, brood met marmelade, een oranjeappel. En toen hij heerlijk had gegeten, kwam er een chirurgijn om naar zijn been te zien. Hij wond een zwachtel met azijn om de verstuikte enkel. Daarna werd hij te kooi gelegd. Slaap jij maar lekker uit, kon hij merken dat de chirurgijn wou zeggen ofschoon hij hem zomin als een van de anderen verstond.

Hij lag fijn in zijn kooi. De zee wiegde hem. Op van vermoeidheid viel hij in een geruste slaap.

Toen hij wakker werd scheen de zon door een patrijspoort.

Er kwam een man het trapje af. 'Zo, al weer wakker?' vroeg hij. 'Hoe gaat het?'

Harm was blij verrast. Deze man sprak Nederlands. 'Komt u uit Holland?' vroeg hij.

'Ik ben een landsman van je,' luidde het antwoord.

'Wat voor een schip is dit en wat voor mensen zijn het?'

'Goed volk,' antwoordde de ander. 'Dat heb je wel gemerkt.'

Ja, dat had Harm gemerkt. Hij werd verwend door deze vreemdelingen.

'Hoe kwam jij daar op dat eiland?' vroeg de man. 'Ben je van boord gezet?'

'Van boord gezet?!'

'Geen muiter dus. Je bent er ook te klein voor. Was dit je eerste reis misschien?'

'Ja,' bekende Harm.

'En waar ging de reis naar toe?'

Harm draalde met het antwoord. Mocht hij wel spreken van de zilvervloot? 'Ik weet het niet,' zei hij.

'Hoe kwam je dan daar op dat eiland?' vroeg de man.

'We hadden er gejaagd,' vertelde Harm. 'Ik ben gestruikeld en heb mijn been verstuikt. Toen ben ik de anderen kwijt geraakt. Toen ik aan het strand kwam voer de vloot net weg.'

'Welke vloot?' vroeg de ander snel.

'Die van Piet Heyn.'

'Piet Heyn?!' De man slaakte een kreet van verrassing. Maar hij was onmiddellijk weer rustig.

Harm kreeg geen argwaan; hij zag de flikkering niet in de ogen van de man; hij dacht niet aan een valstrik.

'Zou ik weer op mijn schip kunnen komen?' vroeg hij. 'Zoudt u mij weer kunnen brengen op de Oranjeboom?'

'Waarheen is die gegaan?'

De plaats wist Harm niet. 'Naar het westen,' was het enige wat hij kon zeggen.

De ander wist blijkbaar genoeg. Terwijl hij daareven nog alle tijd had was hij nu plotseling gehaast. Onvriendelijk was hij echter niet.

'Ik zal je wat vruchten laten brengen,' zei hij, terwijl hij het trapje opging. 'Je vroeg of je weer op je schip gebracht kon worden? We zullen zien.'

Een donkere knaap met bruine huid en zwarte ogen bracht sinaasappelen en later kwam de chirurgijn om opnieuw zijn enkel te verbinden.

Nu Harm rust genoot genas zijn been voorspoedig. Na enkele dagen kon hij weer lopen, al ging het in 't begin nog hinkende. Hij wandelde aan dek maar kon niet met de schepelingen praten. Al die mannen met donkere ogen en bruine huidskleur spraken een vreemde taal. De man die aan zijn kooi gezeten had was de enige die Nederlands verstond.

'Wat is dit eigenlijk voor een schip en wat voor landslui zijn dit?' vroeg Harm aan hem.

'Niet zo nieuwsgierig wezen, kameraad,' poeierde die hem af.

'Ik zag in een hut een crucifix,' zei Harm ongerust, 'en ik heb bij 't eten sommigen een kruis zien slaan.'

'Dan ondervind je dat niet alle katholieken duivels zijn. Wordt er niet goed voor je gezorgd?'

'Dat wel... maar...'

'Geen zorgen voor de dag van morgen; die maak ik me ook niet.'

'Word ik weer naar mijn schip gebracht?' vroeg Harm. 'Naar de Oranjeboom?'

'Misschien,' antwoordde de ander en verdween.

14 De vloot verlijert

Schipper Wessels liep op het opperdek van de Oranjeboom heen en weer, terwijl zijn schip onder klein zeil met de andere schepen van de vloot op en neer voer in de omgeving van Kaap San Antonio. Ze waren goed op tijd gekomen. Eind juli hadden zij hun post betrokken; begin augustus, zo was de vaste regel, kwam de zilvervloot uit Cartagena met de Peruaanse schatten in Columbia; kort daarna moest die uit Mexico verschijnen.

Doch nu kruisten zij al weken bij de kaap en de Cartageense vloot bleef uit. Dag aan dag tuurde de uitkijk tevergeefs. Geen kraak doemde op. Dit was vreemd, want spionnen hadden meegedeeld dat de kraken reeds lang beladen waren en dat ze eind juli zouden zeilen. En weer en wind waren gunstig geweest. Het was vreemd dat de Spanjaards afweken van hun vaste regel. Zouden ze weet hebben van het plan der Nederlanders, of althans de lucht gekregen hebben van Piet Heyns aanwezigheid in de Kraal? Onmogelijk! Na het vertrek uit Sint Vincent had de vloot eerst een poos zuidoost gekoerst, om het volk daar in de waan te brengen dat ze naar Brazilië gingen. Pas ver uit het zicht van het eiland had de admiraal een draai gemaakt en sinds was geen enkel schip gesignaleerd dat de vloot had kunnen verraden. De jachten, die steeds in een wijde, ijle kring om de grote schepen hadden heengezeild, hadden daar in het bijzonder op gelet. En op Isla Blanca waren enkel bokken en geiten, geen mens was er die hen verraden kon. Zou het ongeluk Piet Heyn weer achtervolgen zoals op de eerste reizen, en was de vermissing van Harm Garvelink het eerste teken van dat ongeluk geweest?

Het kruisen voor de westelijke kaap van Cuba was tegelijk saai en moeilijk. De stroom trok fel naar het oosten. Het eiste veel zeemanschap de schepen voor verlijeren te bewaren. Nu de tijd verstreek, werd de vloot bovendien bedreigd door veel gevaren. Want in augustus begon de periode der cyclonen. Hier bot aan lager wal, kon zo'n felle storm rampzalige gevolgen hebben voor de vloot:

Wessels' smaldeel vormde de zuidelijke vleugel van het brede front, dat Piet Heyn ten westen van Kaap San Antonio had uitgespreid. Hij was dus de eerste die de vloot uit Cartagena moest ontdekken, en daarom werd er op de Oranjeboom extra goede wacht gehouden. Ook heden keek de schipper scherp naar het zuiden. Maar er verscheen geen zeil op de einder, de zilvervloot bleef uit.

Wessels ontdekte echter wel iets anders: zwarte vegen, vuile banken. Dit duidde op storm. Er naderde een cycloon! Zij moesten uit de wal en naar het ruime sop, om niet te stranden op de kust van Cuba.

Wessels gaf aan de schepen van zijn eskader bevel zeil te maken en uit de wal te houden. Naar het admiraalsschip seinde hij: Storm op komst; ik zoek het op de ruimte. De maats moesten in de masten blijven om ieder ogenblik het zeil weer in te kunnen nemen.

Terwijl de Oranjeboom oploefde, trok de lucht zwart van wolken.

'Zeil bergen!' donderde op een gegeven ogenblik het bevel van Wessels. De maats die op de raas zaten te wachten renden langs de paarden, rukten de vallen los, gaarden het doek in hun handen en repten zich om het stevig vast te binden.

Niet alles zat op tijd gesjord. Een maat was nog bezig zijn zeil in te vamen, toen de orkaan losbarstte, zo plotseling als alleen een cycloon losbarsten kan. Het zeil vloog uit de lijken, de flarden fladderden wild en sloegen hevig op de man op het paard. De orkaan greep het schip en drukte het naar lij, zodat de masten haast het water raakten. Een paar jonge gasten, niet gewend aan de nukken van de Kraal, gilden van schrik. Maar de Oranjeboom hief zich weer op en stampte onder klein stormzeil over de zee die plotseling kookte als een pot.

De maats moesten na het bergen van de zeilen beneden komen. Het was gemakkelijk gezegd, maar werk je maar eens langs raas en stag omlaag wanneer de schuit zo heftig slingert! Ze hadden de grootste moeite zich vast te houden aan de handleiders en hun voeten schoor te zetten op het paard.

Telkens werd het schip omhoog gesmeten om daarna in een golfdal neer te storten. Op een gegeven ogenblik kreeg de Oranjeboom een schok die het schip in al zijn spanten kraken deed en alles door elkander smeet wat niet zeer zeevast was gesjord. Krijn, die voor het eerst een cycloon van deze hevigheid beleefde, werd vaal als een doek. Hij dacht niet anders dan dat het schip op een rots gestoten was. 'Zijn we gestrand?' vroeg hij zijn vader, die in oliejas en met de zuidwester op van het opperdek bevelen gaf.

'Nee, het was een paaltje!' antwoordde die.

Krijn wist wat een paaltje was. Bij het rollen van een golftop in een golfdal was het schip op een nieuw opstormende golf gestoten. De schok was even hard als op een klip.

Een maat die in een ra zat waren door de schok de benen van het paard geschoten en hij hing nu aan zijn handen aan de leider. Zijn gejammer, in doodsangst uitgestoten, klonk boven het geweld van de orkaan uit. Zolang het schip nog naar beneden zwenkte, hield hij vast, maar toen het zich na de schok met kracht weer ophief, ontglipte het touw zijn handen. Een rauwe kreet. Een plons, die in het stormgedruis verloren ging. Geen hand kon worden uitgestoken tot zijn redding.

Wessels had zich vastgebonden aan de verschansing van het opperdek te loevert. Het water stortte telkens over hem heen. De touwen sneden diep in zijn vlees, als een golf hem poogde weg te sleuren. De adem werd hem vaak door wind en water afgesneden. In het gedonder van zee en storm kon hij zijn stem ternauwernood verheffen. Maar hij hield de leiding en het schip bleef aan de wind; het verloor slechts weinig van het gemaakte behoud. Als de cycloon niet al te lang aanhield zou de Oranjeboom het klaren.

Een dof gerommel klonk door het schip. Dit was geen onweer. Het lawaai kwam uit het tussendek. Hevige schokken dreunden tegen de spanten. Een zwaar gewicht verrolde binnenboord.

Een kartouw was losgeraakt. Het stuk was uit zijn sjorring gelicht en rolde nu met elke slingering van het schip door het tussendek. De scheepshuid kraakte wanneer het kartouw bij zware slagzij van stuur- naar bakboord rolde, en tegen de spanten botste. En er volgde te snel slagzij naar de andere kant om het kanon te kunnen grijpen en weer vast te sjorren. Een paar maats die het probeerden werden door het rollende stuk getroffen. De een bleef met verpletterde schedel op de plaats dood liggen; de ander werd met een ontwrichte schouder weggedragen. Bij een enorme vloedgolf, die de Oranjeboom haast plat op bakboordzijde smeet, rolde het kanon van loef naar lij, brak door de bakboordswand heen en stortte in zee. Men was een paard van Troje kwijt, maar er gaapte een groot gat in de scheepshuid en telkens als het schip weer in een golfdal viel, stroomde het zeewater door dat gat naar binnen. In de ruimen wies het water snel. De pompen konden het bij lange na niet verwerken. Bij een poging om het lek te dichten werden de timmerlui door nieuw aanbruisend water weggeslagen. De Oranjeboom zonk dieper en dieper. Er scheen geen hoop meer op behoud.

Wessels durfde het niet langer aanzien.

'In de boten!' beval hij.

Het was een heidens werk om in dit woedend weer de boten uit te brengen. De sloep die achter het schip hing sloeg, toen ze langszij getrokken was, aan splinters. De kleine boot op het achterdek sloeg overboord op hetzelfde ogenblik als ze was losgemaakt. Daarmee waren alle reddingsmiddelen verloren. Het schip zonk steeds dieper; het moest naar het scheen met man en muis vergaan.

Op dat kritieke ogenblik was de storm eensklaps voorbij. De lucht brak open. In plaats van zwarte duisternis scheen er een heldere zon. De Oranjeboom slingerde op een zee die zwaar nadeinde nadat ze zo heftig in beroering was gebracht, maar tot het gat in de scheepswand raakten de golven zelden meer. Krijn hielp zijn vader uit de touwen, waarmee hij aan de verschansing vastgezeten had. Wessels rekte zijn verstijfde leden en tuurde over zee om de schepen van zijn smaldeel te ontdekken. Hij vond ze aan loef en lij: verstrooid, geschonden. Een was de voorsteng kwijt; een ander miste het bezaantje; bij een derde waren tuig en zeilen een ravage.

Maar ze waren er alle.

Bij het avondgebed las Wessels Psalm 107:

Die met schepen ter zee afvaren... zien de werken des Heren...

Als Hij spreekt, zo doet Hij een stormwind opstaan, die haar golven omhoog verheft.

Zij rijzen op naar de hemel, zij dalen neder tot in de afgronden; hun ziel versmelt van angst. Zij dansen en waggelen als een dronken man...

Doch roepende tot de Here in de benauwdheid, die zij hadden, zo voerde Hij hen uit hunne angsten.

Hij doet de storm stilstaan, zodat hun golven stilzwijgen...

Daarna zond Wessels de timmerlieden naar het tussendek om het gat te dichten, de zeilmakers naar boven om het verscheurde doek te repareren en een jacht naar het admiraalsschip dat met het gros der vloot boven Kaap San Antonio gekruist had, om aan Piet Heyn te melden, dat het smaldeel van de schout-bij-nacht de storm had doorstaan.

Van de admiraal kwam het bescheid, dat het gros der vloot van de cycloon geen grote last gehad had. Blijkbaar was de wervelwind over een smal front bezuiden San Antonio langs gevlogen, en hadden Wessels' schepen juist het centrum afgereden. De admiraal gaf voorts bevel naar het noorden op te werken. Hij wachtte niet langer op de zilvervloot uit Cartagena maar wilde nu zijn schepen concentreren tegen de Mexicaanse vloot, in de hoop dat althans die schatten in Nederlandse handen zouden komen.

Aart Wessels volgde met een bezwaard gemoed het bevel. De Peruaanse schatten werden opgegeven. Tevergeefs vroeg hij zich af waarom die vloot niet was gekomen.

'Het wordt weer niets,' zei Krijn mistroostig tot zijn vader. 'We komen weer met lege handen thuis.'

Die mismoedigheid prikkelde Wessels tot tegenspraak ofschoon hij pas zeer somber was geweest. 'Een Hollander laat zich niet terneerslaan,' zei hij. 'Hij waakt en werkt en wacht tot God op Zijn tijd zegen geeft.'

Wessels leunde over de verschansing van het opperdek, verdrietig kijkend naar het log, dat juist gevierd was. Het kleine plankje lag plat in het water, in plaats dat het rechtop stond; het dreef naast het schip, in plaats dat het er achter hing; de vliegerschaar hing slap en de lijn schoot niet uit, doch lag stil op de rol. Het log dreef zelfs allengs van het hek naar de boeg. Het was een teken dat zij verlijerden.

Dit was een bevestiging van wat Wessels vanmorgen toen hij op de kampanje kwam al dadelijk aan de walmerken op de kust van Cuba had menen te zien. Ze waren deze nacht alweer niets opgeschoten maar afgezakt, zoals ze nu al dagen achtereen afzakten. En aan de strakke hemel kon hij zien dat er ook vandaag geen zuchtje wind zou zijn te vangen. Met die windstilte had hij zich reeds verzoend. In augustus en september woei het zelden in de Kraal, tenzij er een cycloon losbarstte. Maar hij had hoop gehad dat de vermaledijde stroom, die de vloot zodra zij Kaap Antonio gerond had in zijn greep genomen en meegetrokken had, nu eindelijk eens zou minderen. De stroom trok evenwel nog altijd even hard en voerde de vloot al verder naar het oosten.

Elk vleugje wind was door de schippers uitgebuit om het afzakken te remmen en te herwinnen wat verloren was. Maar wat kan de beste zeeman zonder wind?

En de zilvervloot verscheen maar niet. De stroom, die de schepen van Piet Heyn gedurig achteruit zette, droeg de Spaanse vloot niet naar hen toe. De toestand werd kritiek. Van het dobberende log naar de kust ziende herkende Wessels enkele heuvels. Ze waren nog tien mijl ten westen van Havanna. Als ze die haven voorbij dreven was de kans de Mexicaanse zilvervloot te vangen ook verkeken, zoals de Peruaanse hun reeds was ontsnapt. Want in Havanna kregen de Mexicanen hun sterk geleide voor de tocht naar patria en dan werd het een vloot zo krachtig dat zelfs de dertig schepen van Piet Heyn geen schijn van kans zouden hebben tegen haar. Als zij de zilvervloot niet kregen vóór Havanna, lagen hun grote plannen in duigen.

De stroom hield aan en de wind bleef uit. Die middag kon Wessels de torens van Havanna onderscheiden. Ze lagen nu dwars voor de haven, waar ze boven moesten blijven, Nog één etmaal windstilte en tegenstroom en ze zouden er beneden zitten. En dan was deze reis mislukt.

Er werden vlaggen gehesen op het admiraalsschip. 'Naar het noorden opwerken,' beval Piet Heyn.

Wessels begreep de order best. De admiraal wilde uit het zicht van de uitkijkpost van Havanna blijven.

Werk echter maar eens op als er geen zuchtje wind is. Alle doek werd uitgehangen maar het baatte niet. Zomin als naar het westen kon men naar het noorden koersen. De schepen waren machteloos overgeleverd aan de stroom en dreven langzaam dichter naar de stad.

De volgende morgen lagen ze ervoor, zó dicht, dat iedereen aan wal hen als een Nederlandse vloot herkennen kon.

In de loop van die ochtend werden een paar lichte vaartuigen, adviesbarken, uit de haven van Havanna naar buiten geboegseerd.

'Nu is onze laatste kans verkeken,' zei Wessels somber toen hij de scheepjes zag komen.

Krijn begreep zijn vader niet. 'Die scheepjes bezorgen ons toch geen last?'

'Ze kunnen ons een boel last bezorgen,' gromde Wessels. 'Zij moeten aan de zilvervloot verklappen dat wij hier zijn. En dan keert die natuurlijk zó naar Mexico terug.'

'Dan dienen wij te zorgen dat ze niets verklappen kunnen,' meende Krijn.

Van die mening was Piet Heyn ook. Hij gaf order boten uit te zetten om de barken aan te houden. Hoe licht die laatste waren, ook zij konden amper zeilen bij de blakte. De roeiers deden hun best; de afstand kortte in. Het was zwaar werk voor de matrozen die zweetten als otters, want de zon brandde onbarmhartig op de oliegladde zee. Maar de wil de rijke buit waarop zij aasden niet op het laatste ogenblik te laten glippen, verdubbelde hun krachten.

Zij waren de Spaanse barken al dicht genaderd toen er een zephyr kwam die de barken wind deed vangen in hun zeilen, en toen hielp al het zwoegen aan de riemen niets. Met glans ontliep de vijand.

De Nederlanders hadden echter thans ook andere kansen. Hetzelfde koeltje dat de barken voortdreef, blies ook de zeilen van de lichte jachten van Piet Heyn bol. Onmiddellijk namen deze de achtervolging van de boten over. Eén van de barken werd genomen; de beide andere naar het oosten opgejaagd. Het gevaar dat de zilvervloot gewaarschuwd worden zou, was afgewend!

Ach, wat baatte het allemaal? Het lichte koeltje luwde weldra weer tot blakte. De Nederlandse schepen zakten langzaam verder af. Zij dreven Havanna voorbij...

In machteloze woede stampte Krijn met zijn voet toen hij Havanna weg zag zakken aan de horizont. De fuik, die Piet Heyn zo listig had gezet, was lek. De zilvervloot uit Mexico zou op de stroom de haven van Havanna binnenglijden, misschien wel in het zicht van de Nederlandse vloot maar toch ongrijpbaar. 'We kunnen wel naar huis gaan,' gromde hij.

Met donkere ogen keek schipper Wessels over de oliegladde zee naar de kust, waarlangs zij onverbiddelijk verder naar het oosten gleden. Hij vreesde dat zijn zoon gelijk had.

Piet Heyn riep de schippers van zijn vloot tezamen.

De moedeloosheid onder hen was algemeen. Waarom zouden zij nog langer blijven drijven, week aan week en maand aan maand bij deze blakte in de zinderende hitte van de tropen? Het water in de vaten leefde van de algen; de victualiën bedierven; er was veel ziekte onder het volk. En de beide delen van de zilvervloot waren hun nu immers toch ontgaan. Ze moesten maar zeil zetten en zich op de stroom en het beetje wind dat er wellicht nog eens zou komen laten drijven naar straat Florida en daar vandaan naar huis.

Piet Heyn wilde er niet van horen. Hij hield hardnekkig aan zijn plan vast. Was het fuik open, dan moest hij zo gauw als het kon weer dicht. De schippers moesten al hun zeemanschap aanwenden om te voorkomen dat de vloot nog verder afdreef en van elk zuchtje profiteren om weer op te werken naar Havanna.

Een oudere schipper, die veel in de Kraal gevaren had, schudde het hoofd. 'Het is nu eind augustus, admiraal,' zei hij. 'Om deze tijd van het jaar is het hier altijd blak. Er is geen kijk op dat we weer boven Havanna zijn vóór de zilvervloot uit Mexico daar binnen is. We moesten naar huis gaan.'

'We blijven hier!' verklaarde Piet Heyn met gezag. 'Ik eis dat er goede wacht gehouden wordt, dat iedere schipper elk zuchtje uitbuit om naar het westen op te werken, en dat, zoveel de wind het toelaat, een breed front gehandhaafd blijft opdat, wanneer de zilvervloot ons hier in de armen lopen mocht, wij klaar zijn haar te vangen.'

Er waren verscheiden schippers bij wie de lip ging krullen. Hoe zou in vredesnaam de zilvervloot hier, ten oosten van Havanna, ooit in hun handen kunnen lopen? Bij anderen was duidelijk onwil. Aan bevelen waren zij niet gewend. Er was in de krijgsraad altijd overleg. En een bevel waar zij het oneens mee waren op te volgen was voor Nederlandse schippers moeilijk.

'Wat is dat voor malligheid!' riep een schipper uit, die nooit tevoren onder Piet Heyn had gediend. 'Het is dwaasheid, hier te blijven drijven in een smoorhitte, terwijl we voor onze ogen zien dat onze prooi ons is ontgaan. Ik vaar huistoe!'

Het altijd opgewekte gezicht van admiraal Piet Heyn trok strak. Een rimpel groefde zich in zijn voorhoofd. 'U wilt dus rebelleren?' vroeg hij met een stem waarin de ingehouden toorn brandde.

'Rebelleren?' De schipper vond dat woord te dik.

'Muiterij is het enig passend oordeel over een schipper, die de vlag verlaat,' zei Piet Heyn.

'Ik krijg herrie met mijn volk,' poogde de schipper zich te verontschuldigen. 'Dit drijven en verlijeren verveelt hen. Zij geven er de brui aan.'

In plaats van beter maakte de schipper het erger met zijn verontschuldiging. 'Gij schiet te kort in het bewaren van de tucht!' bestrafte de admiraal hem streng. 'Ik kom straks bij u aan boord. Blijkt mij de geest niet goed, dan zijt gij van uw bevel ontheven.'

Piet Heyn deed zijn gezag slechts zelden gelden, doch als het nodig was deed hij het met kracht. De pruttelende schipper zweeg.

'De heren hebben mijn bevel gehoord,' richtte de admiraal zich tot de raad. 'Ik reken er op dat het met zorg wordt uitgevoerd. De schipper, die niet alles doet om verlijeren te voorkomen en op te werken zodra dit even mogelijk is, wordt streng gestraft.'

Die middag liet Piet Heyn zich naar het schip van de tegenstrevende schipper roeien. Hij sprak er de bemanning toe. Toen hij was uitgesproken, joelden de maats: 'Leve Piet Heyn!' en bij de valreep zei de schipper: 'U kunt in ieder opzicht op mij rekenen, admiraal.' Na dit schip bezocht de vlootvoogd nog verscheidene andere. Die avond liet de geest nergens meer iets te wensen over.

Een krachtig admiraal mag onwillige kapiteins tot goede medewerking kunnen brengen en kankerend scheepsvolk willig maken, hij kan de wind en stroom niet dwingen. Het bleef windstil en de vloot dreef gedurig verder om de oost. Ze vervielen tot voor Matanzas. Het was waarlijk doelloos nu nog langer te speuren naar een vloot die hier nooit komen zou.

De tucht die Piet Heyn op de vloot gekweekt had hield haar in strak verband bijeen en deed de wachten waken. Maar iedere schipper vroeg zich af, waarop de admiraal nog hoopte, en waarom hij zo hardnekkig vasthield aan een verloren zaak. De laatste kans dat men de zilvervloot zou vangen was immers al lang verkeken.

15 "t Zijn Spekken! 't Zijn Spekken!.. !

Schipper Wessels lag te kooi. Het was een nacht zoals er reeds talloos vele geweest waren tijdens deze eindeloze kruistocht: stil, warm en donker. Men hoorde niets dan het zachte gorgelen van de stroom langs het scheepsboord, het rinkelen van een schalm om een stag, een luie klap van een slap zeil, de afgemeten voetstap van de wachtsman op het dek. De hitte van een dag vol zonnebrand was nauwelijks geluwd en in de hutten broeide het.

Wessels kon niet slapen. Met de hand onder het hoofd staarde hij, half opgericht, naar de patrijspoort, een grijze schijf in het zwarte donker van de hut. Van deze reis had hij zoveel verwacht. Met een vloot als deze kon Piet Heyn alles doen, had hij gedacht. Ach, het werd niets. Alleen omdat de admiraal het eiste werden de dubbele wachten iedere nacht gesteld en trachtte elke schipper te profiteren van het minste zuchtje om afdrijven te remmen en zo dicht mogelijk bij Havanna te blijven. Maar het was niet gelukt weer op te werken en zo de fuik opnieuw te sluiten. Ter hoogte van Matanzas bleef de vloot maar hangen, nu reeds verscheidene dagen achtereen. Zij konden net zo goed naar huis gaan...

De uitkijk riep iets uit de mastkorf naar de stuurman, die de wacht had. Wessels kon de woorden niet verstaan maar het scheen een uitroep van verrassing. Er volgde een druk geloop aan dek en rad gepraat der mannen van de wacht. Er moest iets aan de hand zijn.

Met een schok ging Wessels in zijn kooi rechtop zitten. Was daar de zilvervloot?... Hij glimlachte meteen om het ongerijmde. Er was geen sprake van dat de zilvervloot ooit bij Matanzas komen zou. Maar waarvoor dan die drukte aan dek? Een ongeluk kon het ook niet wezen bij dit stille weer. Het zou wel een grap zijn. Tijdens dit verlijeren wisten de jongens van verveling niet wat zij bedenken moesten om de tijd te doden. Wessels ging weer met het oor op het kussen liggen om te slapen.

Haastige voetstappen roffelden op het trapje naar de schippershut. Luid werd er op de deur geklopt. 'Schipper!' riep een opgewonden stem. 'We zitten midden tussen vreemde schepen... een heleboel... en ik geloof... ik geloof dat het Spekken zijn!'

Wessels vloog zijn kooi uit. Spekken? Spanjaards? Was het dan toch?... Boven hoorde hij Janmaats juichen: "t Zijn Spekken, 't zijn Spekken!' Snel schoot hij in de kleren.

Doch onder het kleden luwde zijn vreugde. Het kón niet. Het kón de zilvervloot niet zijn. Hier, ten oosten van Havanna, kwam die niet. De kerels boven maakten zich blij met een dode mus. De schout-bij-nacht mocht dat niet doen.

Hij ging naar het dek. De wacht was wild van spanning. Geestdriftig wees Krijn zijn vader schepen aan, vaag te onderscheiden in het donker van de nacht. 'Dit is een Spek, vader, en dit en dit! De zilvervloot!'

Wessels herkende de silhouetten als vreemde schepen. 'Maar dacht je dat dat zilverschepen waren?' vroeg hij spottend aan zijn zoon.

'Vast, vader, vast!' zei Krijn zo stellig mogelijk. Gister had hij nog gezegd, dat het waanzin was, om hier zo lang te blijven kruisen; nu was hij één brok geestdrift.

'Waar komen ze vandaan?' vroeg Wessels. 'Heb je dat gezien?'

'Uit het westen. Ze zijn met de stroom naar ons toegedreven.'

Uit het westen. Daar moest de zilvervloot vandaan komen. Zou het dan tóch waar zijn? Zouden de Spanjaards zich voorbij de haven van Havanna hebben laten zakken in de armen van Piet Heyn? Het was te wonderlijk om te geloven. Wessels geloofde het niet. Maar àls het wonder was geschied, als de zilvervloot inderdaad naar hen toegedreven was op een plaats waar niemand haar verwachten kon, dan zou ze hun vast niet ontsnappen. Wessels liet zich door zijn ongeloof geen parten spelen. Alles moest klaar zijn om aan te vallen zodra de dag lumierde. Hij stuurde sloepen naar de andere schepen om te melden dat hij vreemde, Spaanse schepen waargenomen had, zonder er echter bij te zeggen dat het de zilvervloot zou kunnen zijn. De schout-bij-nacht wenste zich niet te blameren.

Toen de zon opging bleek het wonder waar te zijn! Twaalf grote Spaanse kraken lagen bijna voor het grijpen tussen en ten noorden van de Nederlandse schepen. En ver in het zuiden, onder de Cubaanse kust nam de uitkijk nog meer schepen waar. Er was geen twijfel mogelijk. Dit was de zilvervloot uit Mexico!

Geen Nederlander begreep hoe ze hier was verzeild. De Spanjaarden moesten zich zorgeloos hebben laten drijven in plaats van, profiterend van de stroom, Havanna aan te lopen. Doch wat kwam het er op aan hoe het was gebeurd? De zilvervloot wàs er en zij zou nu veroverd worden.

Piet Heyn besloot aan te vallen naar zijn beproefde methode. Met boten er op af!

In een ogenblik waren de boten bemand; matrozen grepen de riemen; stuurlui vatten het roer. In elke boot stond een metalen draakske op de plecht. Een zwerm sloepen gleed over het gladde water naar de Spaanse schepen.

De Spanjaarden verweerden zich met hun geschut, maar schoten veel te hoog. Dat deden zij altijd als Piet Heyn hen aanviel met de boten. Hun kanonnen waren opgesteld om schepen te bestoken. Over de lage boten vlogen hun kogels altijd heen. Dit was één van de redenen waarom Piet Heyn zo graag met boten vocht. De vijand raakte hem niet, maar hij de vijand wel!

Ook ditmaal ging dat zo. De steenstukjes en draakjes spoten schroot en kogels, waarmee de Spanjaarden van de verschansing van hun schepen werden weggejaagd. Met het mes tussen de tanden en handgranaten aan de gordel, klommen de soldaten langs stormladders naar de Spaanse dekken om van de reling hun granaten te slingeren. Vechten was nauwelijks nodig. De Spanjaarden stonden al met de handen omhoog. De ene na de andere kraak gaf zich over.

Wessels liet zich naar een der Spaanse schepen roeien om de lading te onderzoeken. Dit werd een harde tegenvaller. Hij vond geen zilver. Wel huiden, meel, cochenille en indigo, een waardevolle lading ongetwijfeld. Maar hij had gerekend op zilver en goud. Hij liet zich roeien naar een tweede schip, om daar dezelfde ervaring op te doen. En toen des middags al de schippers op het opperdek van het admiraalsschip tezamen kwamen, meldden allen hetzelfde: wel huiden, meel en verfhout, maar geen zilver en geen goud.

'We hebben een Spaanse vloot te pakken,' zei Wessels tot Piet Heyn, 'maar het is de zilvervloot niet.'

'Het is de zilvervloot wèl!' hield de admiraal koppig vol. 'We hebben alleen de beste schepen van die vloot nog niet te pakken. Die liggen daar!' Hij wees naar kleine stippen onder de kust van Cuba. 'Daar gaan we op af!'

De afstand was te groot om in boten te roeien, doch een licht koeltje kwam te hulp en zij hadden nu geen stroom te overwinnen. Met alles bij wat dragen kon zette de vloot koers naar de galjoenen.

Die, blijkbaar merkend dat zij achterna gezeten werden, hesen evenwel ook alle zeilen bij de mast.

Aart Wessels zag het met een spottend lachje. Zijn goed humeur had hij weer helemaal terug. Piet Heyn had gelijk: dit was de Mexicaanse vloot en dus moesten de schepen ginds het Mexicaanse zilver hebben. Het zou de Nederlanders niet ontgaan. Met hun logge kraken konden de Spanjaards de snelle Nederlandse schepen nooit ontlopen. Toen tegen het middaguur de vreetklok werd geluid was de afstand reeds een heel eind ingekrompen. Vóór het avond werd, in elk geval die nacht, zouden de kraken zijn ingehaald. Alleen de wind... Als die hen in de steek liet!

Maar ditmaal hield de wind zich best. Toen Wessels in de kajuit aan tafel zat voelde hij dat het schip ging slingeren, voor het eerst na lange weken blakte. Nu zouden ze vast vóór de avond in het zog van de galjoenen zijn.

Na het noenmaal en een middagslaapje, dat diende om de verloren nachtrust in te halen, ging Wessels weer naar het dek om te zien hoeveel ze in de laatste uren ingelopen waren. Een ferm stuk. Hij kon de fraaie schilderingen op de zeilen der galjoenen onderscheiden.

'Met een uur hebben wij ze te pakken,' zei Krijn opgetogen tot zijn vader.

In Wessels' wangen groef zich evenwel een scherpe trek. 'Wat sturen die Spanjolen diep in de wal. Mijn kop er af of ze gaan de baai in.'

'Dan kruipen ze in de val!' riep Krijn.

Doch Wessels fronste het voorhoofd. 'Ze ontsnappen ons!' gromde hij. 'Geef me de kaart eens.'

Krijn haalde de kaart van Cuba voor de dag. 'Vele banken en klippen,' stond daarop aangegeven bij de baai van Matanzas.

'Maar wij kunnen hen toch achterna!' riep Krijn uit. 'Waar een Spek kan varen, kunnen wij het ook.'

Wessels wees naar de zon. Die zakte naar het westen. 'Voor wij in de baai zijn is het donker,' zei hij. 'In de duisternis kunnen wij hen niet volgen en zij maken natuurlijk van de nacht gebruik om het zilver en goud van boord te halen en ergens in de bossen te begraven. De buit ontgaat ons, Krijn.'

Het admiraalsschip van Piet Heyn voer vooraan in de vloot. Het was bij de ingang van de baai toen de zon bloedrood in het water dook en Wessels dacht niet anders dan dat de admiraal zijn anker zou laten vallen, om in elk geval te wachten tot de volgende morgen voor hij de galjoenen verder achtervolgde. Zijn eigen volk stuurde Wessels reeds naar voren om de pal uit het ankerspil te trekken, zodra hij het bevel om te ankeren zou krijgen.

Piet Heyn ankerde echter niet. Het admiraalsschip voer de baai in en hees een sein, bestemd voor de drie grootste schepen: 'Mij volgen!'

'Wat wil de admiraal?' vroeg Krijn zijn vader.

'Ik geloof waarachtig dat hij in het donker aan wil vallen,' verbaasde Wessels zich.

Krijn sprong op bij het vooruitzicht. 'We gaan er dus op af! Wij gaan de Spekken pakken!'

Wessels schudde het hoofd. 'Ik begrijp de admiraal niet,' zei hij. 'Bij nacht in vreemd vaarwater vol banken. Wat moet dat worden?' Hij had een zwaar hoofd in deze onbesuisde aanval.

De zon ging onder, maar donker werd het niet. De maan stond aan de hemel. In haar zachte licht kon men de Spaanse schepen hoog en donker op het flonkerende water zien. Als overal diep water was zou een nachtelijke aanval mogelijk zijn. Maar de baai van Matanzas was vol zandbanken en klippen. De kolderstok schokte telkens in de handen van de roerganger ten teken dat het roer over de grond sleepte en soms voelde men de kiel schuren over het zand. Langzaam kwamen ze evenwel vooruit. Tot midden in de baai ging alles goed.

Toen kraakte er iets beneden in het schip. Een zachte schok, een lichte trilling. De Oranjeboom zat vast.

'Daar heb je het al,' gromde Wessels. 'Ik heb het wel gezegd. Dwaasheid was het om bij nacht hier in te lopen.'

Er naderde geplas van riemen. Een boot van het admiraalsschip kwam langszij. 'Order van de admiraal om te ankeren,' zei de officier die daarin zat.

'We liggen zonder anker al voor anker,' gromde Wessels. 'We zitten vast.'

'De admiraal ook,' vertelde de officier daarop.

'Hij had het vooruit kunnen weten,' zei Wessels schamper. 'Wie vaart nu bij nacht een baai vol banken in, waarvan hij er geen een te liggen weet?'

De officier ging er niet op in. 'De admiraal beveelt, dat u een gewapende boot naar zijn schip zendt.'

'Morgenochtend?' vroeg Wessels aan de officier.

'Nee, onverwijld. De admiraal wil dadelijk op de vijand af.'

Wessels gromde. Deze overijling van Piet Heyn beviel hem niet.

'De maan schijnt, vader,' viel Krijn in. 'Wij zullen die Spekken best vinden.'

'Zij zien ons,' zei Wessels somber. 'Donkere sloepen op het lichte water. En zij zitten onder de wal. Tegen de achtergrond van het bos kunnen wij hen niet zien. Zij schieten onze boten pardoes de grond in.'

Krijn wist niet hoe hij het met zijn vader had. Zo mismoedig had hij hem nog nooit gezien. Hij gaf het op met hem te redeneren. 'Zal ik de mannen voor de sloep maar roepen?' vroeg hij.

Wessels knikte schouderophalend. Het bevel van de admiraal moest natuurlijk worden opgevolgd.

De matrozen daalden met hun wapens in de boot af. Ook Krijn ging naar de valreep. Het was regel dat hij de boot commandeerde. 'Tot straks,' groette hij zijn vader.

Wessels groette niet terug. 'Ik ga mee,' zei hij op een heel andere toon dan straks en klom ook over de verschansing.

Hierover verwonderde Krijn zich. Wessels zei, weer schamper: 'Dacht jij dat ik hier blijven wou als ik gevaar zie?'

De boten verzamelden zich bij het admiraalsschip en daarna ging het op de vijand af. 'Voorzichtig!' had de admiraal gezegd. 'Ze moeten ons niet zien of horen.'

Hoe voorzichtig de matrozen echter roeiden, hun boten moesten stellig door de Spanjaards worden opgemerkt. De riemen werkten in de dollen en plasten regelmatig in het water; de waterdroppels die van de bladen dropen glinsterden als zilver in het schijnsel van de maan.

Wessels stond achter in zijn boot. Hij had het oog op de galjoenen voor hem. Donker rezen die op; hun masten leken uit de lage boten torenhoog, hun zeilen zwarte wolken. Zij voeren nog, terwijl de Nederlandse schepen vastgelopen waren. Natuurlijk, hun stuurlui kenden het water van de baai. Straks zouden zij zich wenden en hun batterijen presenteren. Eén volle laag uit zo'n groot galjoen... Wanneer het goed gericht was, zouden alle sloepen bij één salvo naar de kelder gaan. Het was dollemanswerk deze aanval in de nacht.

Piet Heyn liet zijn boot, die aan het hoofd voer, afzwenken. De anderen volgden, volgens order, in zijn zog. Wessels vroeg zich af waarom dit was.

Krijn, naast zijn vader staande, tuurde strak naar het dichtstbijzijnde Spaanse schip. 'Kijk, vader,' zei hij, 'dat galjoen ligt stil.'

Wessels wou het ontkennen. De Spanjaarden waren in dit vaarwater zo goed bekend, dat hun niet overkomen zou wat aan hun achtervolgers overkomen was. Maar het was toch ontwijfelbaar, dit schip lag stil. En een ander galjoen, wat verder weg, voer ook niet verder. Dat zat ook vast. Nu begreep Wessels waarom Piet Heyn had laten zwenken. Hij had de stranding van de Spekken blijkbaar waargenomen en koerste zo dat hij achter het hek van de dichtstbijzijnde Spanjaard kwam. Nu deze vast zat, kon hij zich niet wenden en was het gevaar dat een sterke batterij aan de Nederlanders werd gepresenteerd geweken. Een overval bij nacht was nu geen al te hachelijk ondernemen meer.

In de admiraalsboot werden de riemen opgestoken. Piet Heyn wachtte de andere sloepen af. Kort en krachtig gaf hij zijn bevelen. Hij zou met een paar boten op het admiraalsschip van de vijand afgaan. Wessels moest met de andere het naaste galjoen overvallen.

'Tot uw dienst, admiraal,' zei Wessels.

Het was niet meer nodig stilte in acht te nemen. De vijand had hen toch al waargenomen. Op snelheid kwam het nu aan.

'Haal op... gelijk! Een... twee!' Scherp tellend dreef Wessels de roeiers op. De sloep schoot als een pijl vooruit.

Het vuur dat Wessels vast verwacht had uit het hek van het galjoen, bleef uit. Geen enkel schot klonk van de Spaanse schepen. De boot van de Oranjeboom schoot onverlet langszij het grote schip.

De mannen van Piet Heyn hadden al vaak een Spaans galjoen bestormd. Soms waren zij met bokstaan, soms langs pieken of bootshaken, gisteren nog met stormladders aan boord gekomen. Zij hadden nu ook stormladders mee. Maar deze waren niet lang genoeg om ermee op het hoge dek van dit geweldige galjoen te komen. Op de top van de ladder staande tastte je nog hulpeloos langs de gladde scheepswand. Toen probeerden de matrozen door de patrijspoorten naar binnen te klimmen, maar deze waren dichtgespijkerd. Zij voeren langs het schip om te zien of ergens een gelegenheid was aan boord te klimmen. Er was niets. Totdat Krijn bij de boeg een touw ontdekte dat van het dek af hing. Hij rukte er aan. Het hield. Hij zou er langs naar boven kunnen klimmen. Maar stond er op het dek geen Spanjaard klaar om het touw door te snijden terwijl hij klom?

Krijn waagde het... Met de kortjan tussen de tanden palmde hij zich omhoog. Het touw bleef strak. Boven gekomen gluurde hij omzichtig over het dek. Er was geen mens op het voorkasteel.

'Kom maar!' riep hij gedempt naar beneden.

Zijn vader was de eerste, die hem volgde. Verbaasd zag Wessels dat het voordek leeg was. Kat achter kat klommen daarna de anderen langs het touw omhoog. Weldra stonden ze met zijn twintigen op de plecht. Toen durfde Wessels de aanval wagen.

Ze slopen over het voorkasteel en keken neer op het kuildek. Daar stonden al de Spanjaarden bijeen als een troep schapen.

Wessels wachtte tot al zijn mannen klaar stonden om handgranaten in de drom te slingeren. Toen schreeuwde hij: 'Handen omhoog!'

Alle handen vlogen tegelijk omhoog! Niet één dacht er aan vechten. De hele bemanning van het reusachtige Spaanse galjoen gaf zich over aan een handvol Nederlanders, die hun zeekasteel bestormd hadden met een kleine boot.

Het galjoen was buit gemaakt.

'Nu gaan we het zilver zoeken, vader!' zei Krijn geestdriftig.

'Maak je niet blij met een dooie mus,' antwoordde Wessels. Hij durfde amper hopen dat hij eindelijk de Spaanse schatten had. Het zouden wel weer huiden en verfhout zijn.

Vergezeld van Krijn en enkele matrozen ging hij omlaag om de lading te bezien. Een flakkerende lantaarn wierp een ros schijnsel in de ruimen. De scherpe geur van huiden hing hier niet en evenmin de zure reuk van verfhout. Er lagen zakken opgestapeld. Wessels betastte ze. Er rinkelde iets. Het was metaal! Haastig ritste Wessels met zijn kortjan een zak open. Er rolde blinkend zilver uit! Een stroom blank zilver! Alle zakken, vele ruimen zaten vol met glinsterend zilver.

'We hebben toch de zilvervloot genomen!' juichte Krijn.

Het was zo!

De officier, die Wessels naar de admiraal gezonden had om het bericht te doen van de overwinning, bracht de boodschap mee dat ook de andere galjoenen vlot veroverd waren en dat vier van de zes vol zilver zaten.

In de weelderige kajuit van het grootste galjoen vierden de Hollandse overheden bij Spaanse wijn de overwinning.

'Ik wens u wel geluk met deze grote en roemrijke overwinning, admiraal,' zei Wessels bij het eerste glas. 'Hij is te danken aan uw beleid, uw krijgskunst en volharding.'

Piet Heyn schudde het hoofd. 'Geen complimentjes. Het zilver is ons in de schoot gevallen. We hebben er nauwelijks voor gevochten. Ieder ander had hetzelfde kunnen doen.'

Wessels kwam daartegen op. 'Niemand had dit kunnen doen dan gij alleen! Gij hebt de vloot bijeen gehouden. Gij hebt de tucht gehandhaafd toen die dreigde te bezwijken. Gij hebt schippers en maats bewogen vol te houden toen er geen schijn van kans meer scheen te zijn de zilvervloot te nemen. Wij allen zouden weggevaren zijn met lege handen. Gij hebt volhard en daaraan is het te danken dat de zilvervloot in onze handen viel.'

Er klonk buiten een musketschot. De schippers schonken er geen aandacht aan.

Er volgden meerdere schoten. Ze konden de vrolijkheid in de kajuit niet storen. Het zouden wel een paar Spanjaards zijn, die van de schepen naar de wal ontkomen waren en nu uit woede schoten. Dat schieten op die afstand kon geen kwaad.

Er kwam een wachtofficier in de kajuit. De schoten kwamen van de andere pas veroverde schepen, meldde hij. Wat er aan de hand was kon hij niet gissen. De enige verklaring was, dacht hij, dat er een tegenaanval door de Spanjaards werd gedaan.

Toen lieten de feestvierders hun wijnglas in de steek en spoedden zich naar het dek. Wessels keek gespannen naar het schip dat hij zo juist verlaten had en dat flauw zichtbaar was in het matte schijnsel van de ondergaande maan. Hij merkte niets van schieten daar aan boord, maar op het achterdek werd met een flambouw gezwaaid. Dat was een noodsein.

Ijlings liet hij zich terugroeien. Krijn wachtte hem aan de valreep op.

'Soms last met de gevangenen?' vroeg Wessels.

'Die zitten veilig achter slot en grendel. Maar ons volk is aan het plunderen geslagen. Ze stelen als raven van het Spaanse zilver. Ik wilde het keren, maar ik kon ze niet de baas. Ze doen het allemaal.'

Wessels' ogen flikkerden. 'Allemaal?' vroeg hij aan Krijn. 'De bootslui ook?'

'Ook die,' zei Krijn.

Wessels liep met een lantaarn in de richting van de zilverruimen. In de walegang stuitte hij op een man die een zware zak droeg, waaruit zilveren staven staken.

De man wilde langs Wessels heen gaan. Hij dacht blijkbaar dat de persoon met de lantaarn een van zijn makkers was. Maar de schipper trad hem in de weg. 'Breng die zak onmiddellijk terug naar de plaats, waar je hem vandaan gehaald hebt!' gebood hij scherp.

De man schrok hevig. Hij had zijn schipper niet verwacht. Het scheen dat hij zich schaamde. Maar eer hij zich om kon keren kwam een tweede man ook met een zware vracht uit het ruim. Die zette zijn zak neer en trad op de schipper toe. 'Gaat u ons dit verbieden, schipper?'

Wessels herkende zijn hoogbootsman, een man altijd eerlijk als goud.

'Natuurlijk moet ik dit verbieden! Je weet dat plunderen streng verboden is.'

Bootsman Leendert bleef voor zijn schipper staan. 'En waarom zouden we dit niet doen, schipper?' vroeg hij. 'Waarom zouden wij er niet voor zorgen dat wij ook wat krijgen van de buit? Moeten de heren alles hebben en wij niets of op z'n best een fooitje? Hebben wij daarvoor onze huid gewaagd en alle narigheid geleden? Moeten nu de heren die veilig en gemakkelijk thuis gebleven zijn, alle buit opstrijken? We hoeven het heus niet al te gek te maken, schipper: één zakje zilver voor elk van ons; en voor u vijf zakjes, of tien zo ge wilt. Er is zóveel. De heren zullen er niets van merken als wij onszelf een kleine portie toebedelen. En het is billijk, zou ik zeggen.'

Terwijl Leendert zo sprak waren er meer mannen uit het ruim gekomen. Instemmend knikkend stonden ze achter de hoogbootsman.

Moest Wessels niet erkennen dat er een groot brok waarheid in zijn redenering stak? Was het niet waar dat de deelhebbers van de Compagnie slapende rijk werden terwijl het scheepsvolk zwierf en zwalkte, honger en dorst leed, stormen en gevaren trotseerde en met een schrale gage afgescheept werd? Was het zo erg als de bootsgezellen en de schipper een beetje zilver namen van de grote hoop? Geen haan zou ernaar kraaien.

Maar het zou bedrog zijn, diefstal. Wessels huiverde dat hij een ogenblik er aan had kunnen denken. 'Ik wil er niets van weten,' zei hij streng. 'Jullie brengen alles weer op zijn plaats!'

Leendert gaf het nog niet op. 'Heeft u ons zelf niet eens verteld, schipper, dat de oude Watergeuzen haast alles hielden wat ze kaapten, en de Prins alleen gaven wat er overschoot? Zó grof willen wij het helemaal niet doen. Wij zijn bescheiden.'

'Met wat de Watergeuzen deden heb ik niets te maken,' antwoordde Wessels fors. 'Wij zijn geen rovers. Dit zilver is nu eigendom van de Compagnie.'

De mannen op de achtergrond gromden dreigend. 'Het is onze buit!' riep één van hen. 'Wij brengen het niet naar die rijke stinkerds.'

Wessels' geduld was uitgeput. 'Breng weg die zakken,' gebood hij scherp. 'Wie plundert krijgt de straf die daarop staat.'

De mannen morden. Er groeide opstandigheid. Een grote kerel trad met gebalde vuist naar voren. 'Wat let ons,' schreeuwde hij, 'of we slaan je neer!'

Nog andere matrozen drongen op. Verscheidene vuisten werden opgeheven. Het volk, dat anders voor zijn schipper door het vuur zou gaan, was zo bevangen door de geldkoorts dat het hem met de dood bedreigde.

Krijn wou vóór zijn vader springen, maar Wessels hield hem tegen. Hij trad naar voren, zonder wapens; zijn kortjan liet hij in de schede. Het dreigement met moord negeerde hij. Hoog opgericht, met flikkerende ogen, stond hij voor zijn muitende bemanning. 'En nu voor de laatste maal,' beval hij hees van verontwaardiging. 'Breng dat zilver in het ruim terug!'

Er kwam weifeling bij de maats. De opgeheven vuisten zakten. De woesteling die met moord gedreigd had draaide zich het eerst om en bracht zijn zak naar het ruim terug. De anderen volgden. Bootsman Leendert vroeg met beschaamde kaken of de schipper er geen werk van maken wilde.

'Ik zal zorgen dat jullie een redelijke toeslag op je gage krijgt,' beloofde Wessels.

Krijn moest hetgeen was voorgevallen voor zijn vader melden aan de admiraal. Hij deed het in verzachte termen. De maats hadden gemeend dat zij aanspraak hadden op de buit en zelf hun aandeel mochten bepalen, maar de schipper had hen onder het oog gebracht dat dit niet ging.

Op de andere galjoenen was het bonter toegegaan dan bij Wessels. De Spaanse schatten hadden overal de rooflust van de oude Watergeuzen doen ontwaken. Op één schip was het zelfs volslagen muiterij geworden en had Piet Heyn persoonlijk tussenbeide moeten komen. Zes gasten zaten daar krom in de ijzers in afwachting van hun vonnis. De tucht was echter hersteld en nu waakten sterke wachten op elk schip tegen een mogelijk nieuw opvlammen van plunderzucht.

16 Thuisreis met de Spaanse matten

Toen schipper Wessels de morgen na de verovering van de zilvervloot ontwaakte, had hij een gevoel alsof hij zwaar gedroomd had. Hij had in zijn droom goud en zilver zien glinsteren. De Spaanse zilvervloot was buit gemaakt... Dit was natuurlijk een droom en hij was nog niet goed wakker. Ze lagen nog te drijven boven Cuba en er kwam geen wind. Ze verlijerden steeds meer en Piet Heyn wou met zijn stijve kop het niet opgeven, ondanks dat de laatste schijn van kans om de Spaanse vloten uit Peru en Mexico te onderscheppen afgesneden was. Wessels wreef zijn ogen uit en kneep zich in de polsen om beter wakker te worden. Hij sprong zijn kooi uit en keek door de patrijspoort van zijn hut. En toen zag hij: het was geen droom. Daar lagen de Spaanse galjoenen met de Statenvlag in top. De zilvervloot was buitgemaakt.

De schippers, die de galjoenen hadden veroverd, kregen van Piet Heyn opdracht de lading op te schrijven en de buit te tellen.

Bij dit werk stond Wessels midden tussen het zilver. De Spaanse matten blonken. Er schitterde goud, er glansden parels. De commiezen schreven alles op. Het werden lange lijsten.

25 gouden knopen met rode stenen, 2 gouden oorhangers, 1 zilveren servies om aan tafel te gebruiken, 1 verguld zilveren Neptunusbeeldje...

Dat waren de kleine dingen. Het zilver werd gewogen. Duizenden ponden waren er.

Nadat de inventarisatie op elk der schepen was verricht werden de lijsten saamgeteld: 177.000 ponden zilver en daarnaast veel goud en kostbaarheden, benevens 37.000 huiden en veel verfhout.

Het was hard werken in de baai. De kostbare buit werd van de Spaanse in de Nederlandse schepen overgeladen, omdat de admiraal de galjoenen niet vertrouwde op de oceaan bij het naderen van de winter. Want die waren wel heel groot en hun kajuiten waren weelderig gestoffeerd, maar het meeste tuig was wrak en de scheepshuid vaak vermolmd. Slechts vier galjoenen, die het meest zeewaardig leken, werden bestemd om als prijs naar het vaderland te gaan; in al de andere werd de brand gestoken.

Voordat zijn vloot de thuisreis ondernam, schreef de admiraal aan Heren XIX.

'Erentfeste, Hooggeleerde, Wijze, Voorzienige en zeer discrete Heren, bewindhebbers der West-Indische Compagnie,' luidde de aanhef van zijn brief, waarin hij berichtte 'de goede victorie, die God Almachtig aan de vloot verleende' en schreef dat het volk op de vloot 'altemaal, Godlof, nog wel te pas' was.

De admiraal liet de missive lezen aan zijn schout-bij-nacht vóór ze werd meegegeven aan twee jachten, die de vloot vooruit zouden zeilen naar het vaderland. Wessels staarde een poos nadenkend op de laatste regels. Al het volk nog wel te pas... Inderdaad, tijdens het lange kruisen rondom Cuba was het goed gegaan. De verversingen van Sint Vincent en het vlees van Isla Blanca hadden het volk behoed voor scheurbuik en bloedloop, en de cycloon had niet veel slachtoffers geëist. Maar op de Oranjeboom ontbrak Harm Garvelink en diens vermissing gaf Wessels nog meer zorg dan de dood van de beide maats, die tijdens de cycloon het leven verloren hadden. Hij voelde zich jegens Harms ouders verantwoordelijk voor de jongen. Hij zag er tegen op hun straks zijn dood te moeten melden. En hij had zelfverwijt. Hij had dat kind niet moeten laten meedoen aan de jachtpartij op Isla Blanca. Maar de vermissing van een scheepsjongen was geen nieuws om door de admiraal aan Heren XIX gemeld te worden.

Na een week lichtte de vloot de ankers om door de straat van Florida en benoorden de Bermuda's langs naar huis te varen.

Wat het te weinig had gewaaid bij het kruisen in de Kraal, woei het teveel bij de oversteek van de oceaan. De ene najaarsstorm was nog niet uitgewoed of een volgende verhief zich. De zee was altijd hol, het zicht gewoonlijk slecht, het werk aan dek bij regen en veel overslaande golven moeilijk. Als de vloot alleen uit de eigen schepen had bestaan, hadden die stormen niet zo veel zorg gebaard, maar de vier galjoenen waren een zwaar blok aan het been. Zij voeren langzaam. Reeds dadelijk moesten de andere schepen zeil minderen om te verhinderen dat ze achterbleven. En tijdens de stormen bleek dat ook die beste schepen van de Spaanse vloot wrakke hulken waren. Stengen knapten; zeilen scheurden; aan het tuig was ieder ogenblik wat stuk en de schepen maakten gedurig water, zodat de matrozen steeds hard moesten pompen. Wanneer tussen twee stormen in de wind wat luwde, moesten er telkens timmerlui en zeilmakers van de Hollandse schepen naar de galjoenen om hulp te bieden bij het herstellen van de averij.

Op een dag toen na een zware storm de zee vrij rustig was, kreeg het eskader van de schout-bij-nacht over stuurboord een meeliggend schip in het zicht. De Oranjeboom, die met huikende schoverzeilen voer om gelijke tred te houden met de Spaanse schepen, zette nu de zeilen bij de wind om de medeligger te verkennen.

Wessels had er schik in zijn schip weer eens flink te laten lopen nadat het zo lang in een sukkelgang gegaan was.

'Het is een Spek!' berichtte de uitkijk.

Toen kregen alle maats hun draai. Alwéér een Spek! Wel, er konden er niet te veel genomen worden!

Wessels riep enkele schepen van zijn eskader op om hem te helpen bij de jacht. Met open geschutpoorten voeren drie Nederlandse schepen recht op de Spanjaard af.

De kraak had averij. De jongste storm had hem een steng met al zijn tuig gekost. Hij kon niet aan ontlopen denken. Aan vechten dacht hij ook niet. Eer zijn vervolgers binnen schootsafstand gekomen waren, hees hij de witte vlag.

Terwijl de Oranjeboom langs de nieuwe prijs zeilde riep Wessels door de scheepsroeper naar de Spaanse kapitein dat hij zijn scheepspapieren bij hem brengen moest. Op de kraak werd toen de jol gestreken om aan de order te voldoen.

Terwijl de jol op de golven danste, ging de Oranjeboom door de wind en op tegenkoers liep hij zo dicht langs het Spaanse schip dat men de matrozen op de dekken onderscheiden kon. Wessels keek er naar. Een lange rij van bruine kerels met zwarte koppen hing over de verschansing. Ze namen hun lot luchtig op, sommigen riepen grappen naar de Hollandse matrozen.

'Schipper Wessels!' riep een lichte stem.

Verstond Wessels het goed? Werd hij van het Spaanse schip in het Hollands aangeroepen? Hij zocht maar kon onder de matrozen geen bekende vinden.

'Schipper! Schipper!' klonk het weer van het Spaanse dek.

Opnieuw zocht Wessels, maar de afstand was groter geworden; de Oranjeboom was de kraak voorbij. Hij ontdekte geen bekende.

'Schipper, hier is de Spaanse kapitein,' meldde een officier. 'Waar wilt u hem ontvangen?'

'Hier op het halfdek,' antwoordde Wessels.

Toen de Spanjaard kwam boog hij als een knipmes en gaf zijn papieren over. Hij had een lading huiden in en enig zilver. Het was weer een goede buit.

Diezelfde middag liet Wessels zich naar zijn nieuwe prijs roeien om de lading te inspecteren. De Spaanse kapitein ging hem voor naar de ruimen. Ze liepen daartoe door een schemerige gang, waar ze een jongen tegenkwamen. 'Dag schipper!' zei de knaap in het Nederlands.

Het was dezelfde stem die straks van boord naar boord geroepen had, herinnerde Wessels zich, en hij meende dat hij hem eerder had gehoord. Maar waar? In de halfduistere gang kon hij de knaap slechts zeer gebrekkig onderscheiden. 'Wie ben jij?' vroeg hij.

'Harm, schipper!' riep de jongen uit. 'Harm Garvelink, die bij u gevaren heeft!'

'Wel heb ik van mijn leven!' riep Wessels blij verrast. 'Ben jij het, Harm! Leef jij nog, jongen?' Hij had hem dood gewaand, ellendig gestorven op het onbewoonde eiland. 'Hoe ben jij hier in vredesnaam gekomen?'

'Op Isla Blanca door een Spanjaard opgepikt,' vertelde Harm.

'Goddank!' riep Wessels uit. 'Goddank dat je nog leeft!' Hij voelde zich zeer opgelucht. 'Je gaat direct mee naar de Oranjeboom.'

Wessels moest eerst tezamen met de Spaanse kapitein de lading en het schip inspecteren, maar hij had er niet de rechte aandacht voor. Die was veel meer bij de kleine Geldersman, die hij zo onverwacht teruggevonden had. Hij maakte het vluchtig af en ging toen samen met Harm terug naar de Oranjeboom.

'En vertel nu eens hoe een Spanjaard jou op Isla Blanca op kon pikken, terwijl wij je nergens konden vinden?' vroeg hij tijdens de overvaart.

Harm vertelde van zijn verstuikte voet en van zijn aankomst op het strand op het moment dat de Oranjeboom wegvoer. Een dag later kwam het Spaanse schip. 'Dat heeft me naar Cartagena gebracht.'

'Naar Cartagena?' vroeg Wessels verrast. 'Ben jij in Cartagena geweest?'

'Ja schipper.'

'Lagen daar veel schepen?' vorste Wessels.

'Verscheidene,' antwoordde Harm.

'En bleven ze daar liggen?'

'Ja, ze bleven daar maar liggen, geladen en wel. Toen wij aankwamen hadden sommige schepen de zeilen al gehesen, maar die gingen weer omlaag. Enkele waren al halfweg de baai op weg naar Cuba. Ze werden weer teruggeroepen. Er was onraad, zei men.'

'Heb jij,' vroeg Wessels met veel nadruk, 'heb jij aan de Spanjaarden verteld, dat Piet Heyn in de Kraal was?'

'Ik?' vroeg Harm onthutst. 'Ik?... Welneen!'

'Weet je zeker dat je nooit en aan niemand iets verteld hebt over onze vloot?' Wessels keek hem bij de vraag doordringend aan.

Harm kreeg een hoge kleur. Had hij toch iets gezegd en had hij daarmee iets misdaan? Iets dat heel ernstig was? Hij groef in zijn herinnering. 'Die eerste dag...' herinnerde hij zich langzaam. 'Ik was pas op het schip, dat mij gered had. Daar was een Hollander aan boord. Die heeft met me gepraat... Ik geloof dat hij me ook gevraagd heeft, hoe ik op Isla Blanca was gekomen...'

'En jij hebt dat gezegd?!' Wessels' stem sneed als een mes.

Harm beefde. 'Mocht ik dat dan niet zeggen?' vroeg hij angstig.

'Nu is het duidelijk,' sprak Wessels tot de stuurlui die mee in de roeiboot zaten. 'Nu is het duidelijk, waardoor de zilvervloot uit Peru ons ontgaan is.'

'Is dat mijn schuld, schipper?' riep Harm, hees van schrik.

Wessels legde zijn brede hand vaderlijk op het hoofd van de jongen. 'Het is veel meer mijn schuld dan de jouwe, Harm. Ik had niet moeten toestaan dat jij mee op jacht ging. We hadden beter om jou moeten zoeken. In elk geval kon jij niet helpen dat je je voet verstuikt hebt en kon je niet weten dat die Hollander een verrader was, die je uithoorde. Trouwens' — en nu kwam er een glimlach van voldoening op Wessels' gezicht — 'wij hebben toch een zilvervloot veroverd, hoor.' Nu de rijke vloot uit Mexico was genomen, kon hij zonder veel hartzeer er aan denken dat die uit Cartagena hun was ontgaan.

'Hebt u de zilvervloot veroverd?' vroeg Harm in opperste verbazing.

'Kijk daar eens!' Wessels wees naar de galjoenen, hoog op het water liggend, met hun fraai beschilderde zeilen en mooi bewerkte spiegels, op het oog de mooiste schepen van de vloot.

'Die zijn van de zilvervloot. En onze ruimen zijn allemaal volgestouwd met zilver.'

Met grote ogen keek Harm naar de prijzen. 'Ziet u wel, schipper!' riep hij toen uit. 'Ziet u wel, dat u de zilvervloot veroveren zou! Dat heb ik thuis immers al gezegd.'

Wessels lachte en klopte Harm op de schouder. 'Jongen,' zei hij. 'Ik weet niet eens waarmee ik blijer ben: met de zilvervloot of omdat we jou teruggevonden hebben.'

Krijn Wessels was stuurman bij de prijsbemanning van een der galjoenen. Toen de admiraal het in Matanzas zo beschikte was hij er zeer mee ingenomen. Stuurman op een schip, driemaal zo groot als het grootste van de Nederlandse vloot, dat stónd voor een jong officier. Toen het galjoen met de beschilderde zeilen de baai verliet, was hij trots op zijn schip en stelde hij zich voor hoe het wezen zou als hij met deze prijs in Holland aankwam, in Enkhuizen... of in Rotterdam. Liever nog in Rotterdam. Want daar woonde Machteld. Gedurende het lange en eentonige kruisen had hij veel aan haar gedacht, met verlangen en soms ook met hoop. Maar meestal was die hoop erg flauw. Zij was de dochter van de admiraal en hij was maar een eenvoudig stuurman. Zij was voor hem even ongrijpbaar als de zilvervloot. Maar nu was de zilvervloot veroverd en hij was eerste officier op dit grote en trotse schip. Het scheen hem nu niet meer helemaal onmogelijk Machteld Heyn te veroveren. Met Kerstfeest zou hij zorgen in Rotterdam te zijn. Dat kon hoog en breed, want half september had de vloot de thuisreis aangevangen en zij hadden nooit langer dan twee maanden gedaan over de reis van de Kraal naar patria. Half november, uiterlijk eind november, zouden ze thuis zijn. Krijn verheugde zich op het Kerstfeest, dat hij in Rotterdam zou vieren.

Tijdens de reis kwijnde Krijns verwachting. Zijn schip schoot niet op. Het was te log en te plomp en de fraaie zeilen vingen lang geen wind genoeg. Het stond te bezien of zij met Kerstfeest het vaderland wel halen zouden. Het genoegen, dat Krijn gehad had in zijn grote schip, was glad vergaan. Hij wenste dat hij een stevig Hollands dek onder de voeten had, in plaats van dit krakend karkas.

Er stak een nieuwe storm op, zwaarder dan tot dusver had gewoed; de zee stond uitermate hol. Toen kreeg het galjoen het heel zwaar te verduren. De voorsteng brak, de grote mast ging overboord. Op het dek kon men niet gaan of staan, vanwege de ravage van geknapte vallen, in flarden gescheurde zeilen en gebroken rondhout. Het schip haalde zwaar en maakte slagzij naar de lijkant, waar de afgebroken mast en stengen dreven, nog vastgehouden door het tuig. Met bijlen hieuwen de maats de vallen stuk, om het schip vrij te maken van het wrakhout, terwijl anderen zwoegden aan de pompen, want het water stond hoog in de ruimen. Het trotse schip was een drijvende doodkist geworden, die ieder ogenblik kon zinken.

Toen na twee dagen de storm luwde dreef het galjoen nog, maar de laatste mast was overboord geslagen en het schip lag zeer diep. Het was een wrak, hulpeloos overgeleverd aan weer en wind, en het dreef eenzaam, want van de vloot, door de zware stormen uit elkaar geslagen, was geen zeil te zien. De bemanning had de dood voor ogen.

Bij het lumieren van een nieuwe dag was er ruim zicht. De uitkijk, die bij gebrek van een mast op de boegspriet zat, ontwaarde op de scherpe kim een stip.

'Schip vooruit, twee streken over bakboord!' riep hij.

De melding deed de moed herleven.

De stip groeide echter niet. Zij werd vager en kleiner. Het was geen tegenligger, maar een schip dat voor hen uitvoer en weldra uit het zicht verdwijnen zou.

Zij hadden geen mast om er een noodsein aan te hijsen. Het andere schip was trouwens veel te ver weg om een vlag te herkennen en het was te licht dan dat een vuur gezien kon worden. Zij hadden geen middelen om hulp te vragen.

De stip verdween. Het wrak dobberde weer eenzaam rond. Zodra een nieuwe storm opstak, zouden zij vergaan. De kans dat er een ander schip te hulp zou komen was midden op de oceaan gering.

Krijns moed zonk weg. Wat had hij zich van het Kerstfeest voorgesteld en zich gedroomd van Machteld Heyn? Hij vond misschien op deze reis zijn zeemansgraf. Triest staarde hij op de golven.

Toen riep de uitkijk: 'Schip in 't zicht!'

Krijn schokte er van op. 'Waarzo?' vroeg hij.

'Twee streken over bakboordsboeg.'

Het was dezelfde richting, waarin straks de stip verdwenen was.

Krijn tuurde en vond een stipje op de horizont, onnozel klein. 'Het is hetzelfde schip van straks,' veronderstelde hij, 'het zicht zal wat wijder zijn geworden. Aanstonds verdwijnt dat zeil wel weer.' Hij ging omlaag omdat de vreetklok luidde.

'Het is een tegenligger, stuurman,' zei de uitkijk, toen Krijn na een uur weer bovenkwam.

De stip was tot een schip gegroeid, dat recht op hen aanhield. De maats verheugden zich met beving. Als het een piraat was zou hij hun de voeten spoelen, want verweren konden zij zich niet op het wrak.

'Een Hollands schip!' herkende de uitkijk een poos later.

De spanning steeg. De hoop op redding groeide, maar zekerheid was er nog niet. Er waren piraten, die afgelopen Nederlandse schepen gebruikten voor hun roverijen.

Krijn stond op de kampanje, scherp turend naar het naderende schip. Hij meende iets te herkennen, maar hij kon niet geloven dat dat waar zou zijn. Toch, dat tuig, die masten... het kon niet missen. 'Het is zowaar de Oranjeboom!' riep hij verrukt.

Het was de Oranjeboom die recht op het wrak toeliep, een lijn overgooide, daarna een tros uitbracht en toen het galjoen ging slepen.

Krijn roeide over met de jol.

'Hoe hebt u op die afstand kunnen zien dat wij in de nesten zaten?' vroeg hij aan zijn vader.

'Ik heb jullie helemaal niet gezien,' antwoordde Wessels. 'Ik lag te kooi toen me de angst om jullie overviel. Mijn officieren hebben me gevraagd hoe ik het in mijn hoofd kreeg op goed geluk op tegenkoers te gaan. Ik denk dat ik gevoeld heb dat jullie in de penarie zaten.'

Ze waren gered en Krijn was weldra het gevaar vergeten. De traagheid van de reis ging hem weer kwellen. De Oranjeboom had een zware trek aan het plompe galjoen, dat nooit lens te krijgen was. Een behoud van twee mijl in een uur gold voor zeer goed en dikwijls bleef het log vlak achter het hek drijven, een teken dat men in het geheel niet opschoot. Dik twee maanden na hun vertrek van Cuba zaten ze nog midden op de oceaan, voortkruipend met de snelheid van een slak. Krijns bespiegelingen over een Kerstfeestviering met Machteld gingen in rook op. Er was geen kijk op dat ze met Kerstmis binnen zouden zijn.

Schipper Wessels voelde zich niet wel te pas. De zware storm, waarin Krijns prijs een wrak geworden was, was door de Oranjeboom best doorstaan doch door zijn schipper minder goed. Hij had twee etmalen aan één stuk op het opperdek gestaan, aan de verschansing vastgebonden en telkens overspoeld door zware golven. Toen hij na het luwen van de wind zich losgemaakt had, was hij van kou verkleumd geweest. Wessels had zich niet ongerust gemaakt. Met een glas brandewijn te kooi en dan flink broeien, dat hielp voor kou. Hij had in zijn kooi echter geen rust gehad. Zorg om zijn zoon had hem weer naar het dek gedreven en hij was er niet vandaan gegaan aleer ze het wrak van het galjoen gevonden hadden, ofschoon de koude rillingen hem langs de rug liepen en hij bijwijlen klappertandde. Pas toen hij het gehavende galjoen op sleeptouw had, had hij zich rustig neergegeven, maar toen wilde de koorts niet overgaan. Dag aan dag bleef hij slap en rillerig en felle pijnscheuten trokken uit zijn grote teen. Hij moest de navigatie overlaten aan zijn officieren.

Half december naderde de Oranjeboom met het wrak van het galjoen op sleeptouw Falmouth. Zijn stuurman meldde aan schipper Wessels dat naar uit zee viel waar te nemen, het grootste deel van Piet Heyns vloot er in de haven lag, blijkbaar vèr voor hen aangekomen maar nog niet doorgezeild naar patria. Toen hield de schipper het in zijn kooi niet langer uit. Hij klom naar de kampanje, al kostte het hem moeite langs de steile trapjes op het opperdek te komen en commandeerde de Oranjeboom, toen deze de pieren binnenliep en aan de kade meerde. Het beviel hem wel op de kampanje. Hij had te lang te kooi gelegen, meende hij. Weer aan het werk was beter.

Doch toen het schip gemeerd lag en hij de trappen afdaalde naar zijn hut schoot er plotseling een felle pijn door zijn rug. Hij zou gevallen zijn, wanneer bootsman Leendert hem niet ondersteund had. Leunend op diens schouder sleepte hij zich naar zijn kooi.

In plaats van het Kerstfeest thuis te vieren waren de maats in Falmouth druk aan het werk. Bijna alle schepen hadden averij bekomen, maar de galjoenen waren stuk voor stuk niet meer dan wrakken. Met het hout en het restant aan zeildoek van drie schepen kon er één gekalefaterd worden. De andere werden aan de vlammen prijs gegeven, nadat hun lading was gelost.

Van de zilvervloot, die uit Mexico naar Havanna was vertrokken, was nu slechts één schip over, maar de kostbare lading was behouden en veilig opgeborgen in sterke Nederlandse schepen.

Alles wachtte tenslotte op het lossen, overladen en verbranden van het wrak dat door de Oranjeboom naar Falmouth was gesleept. Sommige maats mopperden over dat oponthoud en er waren ook schippers, die meenden dat althans een deel van de vloot wel eerder naar patria kon zeilen. Doch Piet Heyn wilde daar niet van horen. Toen hij als een van de eersten te Falmouth binnenviel wist men daar reeds alles van de verovering van de zilvervloot. Wel, als de Engelsen dat wisten, dan wist men het in Spanje stellig ook en dan had de Spaanse koning ongetwijfeld aan zijn zeemacht in de Vlaamse havens, Oostende en Zeebrugge, order gegeven om er alles op te zetten, de verloren schatten te heroveren.

En natuurlijk waren de Duinkerkers op de hoogte en die roemruchte kapers zouden de rijkstbeladen schepen, die ooit tussen de Hoofden waren doorgezeild, vast niet rustig laten varen. Zo was de laatste trek, al was hij dan slechts kort, verreweg de gevaarlijkste en de admiraal wilde uitsluitend met zijn gehele vloot, nauw aaneengesloten en in goed gevechtsverband door het Kanaal en het Nauw van Calais de Noordzee opvaren.

Vlak na nieuwjaar 1629 liep zij uit Falmouth uit.

Piet Heyn had zijn voorzorgen niet voor niets getroffen. Nauwelijks waren zij in het Kanaal of de uitkijk meldde verscheidene schepen om de oost. Het waren de Duinkerkers. Van hun gewoonte om alleen of in kleine eskadertjes op kaapvaart uit te gaan waren ze dit keer afgeweken. De hele vloot van het roofnest was bijeen om Piet Heyn zijn buit te ontroven. Of ze ook op de hoogte waren!

'Klaarmaken voor het gevecht!' seinde de admiraal naar alle schepen.

De konstabels stonden aan de stukken; de lonten brandden; de grenadiers en musketiers zaten in de marsen op hun post. Wessels stond als schout-bij-nacht op de kampanje, hoe hij ook rilde van de koorts.

De Duinkerkers zeilden aan met open geschutpoorten, maar hun voorste schepen draaiden bij toen zij ontdekten hoe sterk de Compagniesvloot was. Zij wachtten hun makkers op, blijkbaar om straks verenigd aan te vallen. Een tijdlang zeilde de Duinkerker vloot met die van Piet Heyn op. De bloedvlag ging echter bij de kapers niet in top.

Piet Heyn deed geen poging aan te vallen. Hij verspilde geen krachten. Alleen toen enkele kapers opdrongen naar een van zijn schepen, dat aan de buitenkant van het konvooi voer, zond hij een paar jachten om het bij te staan indien het aangevallen werd. En toen een groep Duinkerkers van wil scheen om achter zijn vloot om de loef te halen, liet hij een van zijn eskaders overstag gaan.

Die waarschuwingen waren voldoende. Geen Duinkerker viel aan en na verloop van tijd lieten ze af om naar hun kapersnest terug te keren.

In de havens van Oostende en Zeebrugge lagen de Spaanse koningsschepen; men kon hun wimpels en vlaggen onderscheiden. Geen zeil werd evenwel gehesen; geen schip kwam uit de haven. Het koninklijk eskader in de Vlaamse havens waagde zich niet aan een krachtmeting met de admiraal die bij herhaling Spaanse vloten had verslagen, zelfs niet om Spaanse schatten te herwinnen.

Wessels had van de Duinkerkers alleen een glimp gezien. Hij had zijn post bij de grote mast moeten verlaten omdat hij weer ziek werd. Twee aderlatingen hadden niets geholpen. Bij het aanlopen van Hellevoetsluis dreef zijn wil hem de kooi uit. Toen zijn schip het anker uitwierp op de ree van Hellevoet stond hij op de kampanje. Doch van de geestdrift, die Hellevoetsluis ten toon spreidde voor de overwinnaars, werd hij niets gewaar. Zodra de Oranjeboom ten anker lag, was hij weer te kooi gekropen met pijn in al zijn leden; hij hoestte ook zwaar.

De admiraal liet aan zijn vlagofficieren weten, dat Rotterdam en Amsterdam de overheid der vloot verwachtten en dat ook Prins en Staten hulde wilden brengen aan de veroveraars van de zilvervloot. Als schout-bij-nacht moest Wessels vanzelf mee.

Maar hij vroeg Piet Heyn of die hem wilde verschonen bij de heren. Hij voelde zich ziek en zou het liefst zo gauw als het kon naar huis gaan. Piet Heyn vond het goed dat hij huis toe ging, maar Krijn moest op de vloot in Hellevoetsluis blijven.

Zo koerste de Oranjeboom alleen naar het noorden, terwijl de andere schepen van het Zuiderzee-eskader nog in het zuiden bleven. De schipper lag te kooi. Diep onder de dekens en met een warme kruik voelde hij zich het best. Als hij roerloos lag had hij minder last van pijn. Hij luisterde naar het druipen van de regen op de koekoek van zijn hut, naar de wilde wind die in een open winter altijd over Holland waait, naar het bruisen van de boeggolf om het schip.

Harm Garvelink kwam bij zijn kooi. Hij was kajuitsjongen geworden, nadat hij op de Oranjeboom teruggekeerd was. 'Hebt u soms nog iets nodig, schipper?'

Wessels schudde het hoofd. Hij had zeer weinig eetlust.

'Geen glaasje wijn of wat marmelade? Er is citroensap van de Spaanse kraak.' Hij trachtte de schipper met geweld wat aan te praten.

Doch Wessels had geen trek. 'Nee, Harm, je kunt wel gaan.'

De jongen bleef dralen. Het was of hij nog wat zeggen wilde, waarmee hij niet voor de draad dorst komen. 'Had je wat?' vroeg Wessels hem.

De jongen kreeg een kleur en stamelde iets onverstaanbaars.

'Voor de dag ermee, m'n jongen,' drong de schipper aan.

'Ik... ik zou na deze reis weer graag gaan varen,' stotterde Harm.

Wessels lachte ondanks de pijn in zijn gewrichten. 'Maak jij je daarover nu geen zorgen, vrind. Ga eerst maar eens naar huis. Wanneer het je bij je vader en moeder verveelt kom je maar monsteren.'

Maar Harm was nog niet gerust. 'Ik heb de boel bij Cartagena doen verongelukken,' zei hij met een hoge kleur.

'Praat daar niet van,' zei Wessels. 'Als nummer één kom jij weer op de monsterrol van de Oranjeboom voor de volgende reis.'

Harm morrelde aan een knoop van zijn buis. Hij scheen nog niet voldaan. 'Met u is het wel in orde,' zei hij toen. 'Maar... andere schippers, ziet u...'

'Wou je een andere schipper zoeken?' vroeg Wessels met een glimlach. 'Is het je bij mij aan boord zo slecht bevallen?'

Harms kleur werd nog veel hoger. 'Nee, schipper, nee... Het is mij juist heel goed bij u bevallen... Maar...' Hij ging niet verder.

'Wat maar?...' Wessels begreep niet wat er nu nog aan mankeren kon.

Harm durfde het amper zeggen. 'U... u... bent toch... ziek, schipper... Ik hoop dat u heel gauw weer beter wordt... maar als u na deze reis eens niet weer varen ging... als u eens aan wal bleef...'

'Als dat zo wezen mocht, hoop ik er voor te zorgen dat jij een goeie schipper krijgt, Harm.'

Toen was de knaap voldaan. Hij ruimde vaardig de hut op en liep daarna naar de kombuis om de kok te helpen bij het wassen der gamelle. Wessels hoorde hem fluiten.

De schipper lag in zijn kooi te peinzen. Als u eens niet weer varen ging, had Harm gezegd. Wel, er was nu alle reden om een punt te zetten achter het gezwalk op zee. De zilvervloot veroverd. Een ideaal vervuld. Moest het hem pijnlijk treffen, dat Harm dat zei? U bent ziek, had Harm gezegd. Nou ja, voor 't ogenblik. Maar dat zou gauw weer overgaan. Ziek blijven oude mensen, kerels in de kracht van hun leven niet. Maar pijn had hij wel. Au... daar trok weer een scheut door zijn rug. Hij zag de oude Eriksz voor zich, krom van reumatiek, voortsjokkend met zijn stokje. Hij dacht aan zoveel oude zeelui die op zomerdagen op de kade zaten, alle even krom en pijnlijk, stakkerige kereltjes. Was hij daar nu aan toe? Hij beet op zijn lippen. Met al zijn kracht verzette hij zich tegen ziekzijn. Straks, als de Oranjeboom de thuishaven binnenliep, stond hij weer op de kampanje. En als het schip weer zee koos zou hij het commanderen!

Toen ze Enkhuizen binnenliepen stond Wessels niet op het halfdek. Hij lag te kooi, zijn sterke wil was niet in staat zijn verstijfde leden lenig te maken. De klokken luidden voor de overwinnaars van de zilvervloot en de vlaggen wapperden van de torens, maar Aart Wessels kon niet meedoen aan het feest Hij moest door een paar maats naar het dek en van het dek naar de wal geholpen worden en in een sleepkoetsje werd hij naar huis gebracht. Het stond aan de kade en in de straten zwart van mensen. Het volk wuifde hem toe en soms werd er gejuicht. Als hij gezond geweest was had deze hulde hem goed gedaan. Nu schaamde hij zich dat ieder zag hoe hij, gesteund door kussens, in dat koetsje door de straten van zijn stad gleed. Hij leek waarachtig wel een oude vrouw.

Klaartje schrok danig toen zij haar man zo thuis kreeg. Hij was altijd gezond en sterk geweest; nooit had hij hulp behoefd. En nu kon hij niet op zijn benen staan. Hij moest uit het koetsje in bed gedragen worden.

Dokter Paludanus werd geroepen. Hij onderzocht en ondervroeg: 'Nogal ruw weer gehad op deze reis?'

Wessels knikte. Ja, ze hadden storm gehad op de thuisreis. Maar had deze ziekte daar wat mee te maken?

'U bent veel nat geweest?' vroeg Paludanus.

Dat was ook waar. Hij was zich niet wel begonnen te voelen na die tweedaagse storm toen hij onafgebroken op het opperdek geweest was. Maar hij had wel honderd keer op de kampanje gestaan bij zwaar stormweer, als telkens zware zeeën overkwamen en hij had daar nooit kwade gevolgen van ondervonden.

'In natte kleren lopen moet zich nu eenmaal wreken,' zei de dokter. 'Een jong mens kan veel verduren, maar als je oud wordt loop je het onherroepelijk op.'

'Oud... oud... Ben ik oud? Ik heb amper Abraham gezien,' pruttelde Wessels.

'Aan wal is een man van vijftig nog niet oud,' zei de dokter. 'Maar op zee... Je weet daar alles van, schipper. Maak je niet ongerust,' vervolgde de dokter monter. 'Je vrouw zal er wel voor zorgen dat je warm ligt en dat je alles krijgt wat een zieke nodig heeft. Dan zul je eens zien hoe gauw je opknapt.'

Waarlijk ging het met Wessels van die dag af vooruit. De koorts verdween, het hoesten minderde; de reumatiek werd dragelijk. Op een mooie februaridag, één van die dagen die voorspelden dat de lente in aantocht is, wandelde hij weer op straat.

Omstreeks die tijd kwam Krijn eindelijk ook thuis. Hij deed geestdriftige verhalen over Piet Heyns zegetocht door Holland.

'In Rotterdam was het groot feest toen de admiraal er aankwam.'

'Zo, zo,' zei Wessels, en hij dacht er aan hoe het hier geweest zou zijn als hij gezond geweest was bij zijn thuiskomst.

'In Delft was het net zo,' vertelde Krijn verder, 'en in Den Haag! Een prachtig vuurwerk! De Prins vereerde de admiraal met een zware gouden keten en de Staten gaven een maaltijd, zo fijn!'

'Hoe weet jij dat?' wilde Wessels vragen, maar Krijn was veel te vol van de huldiging van Piet Heyn dan dat hij zich liet onderbreken.

'In Leiden was het net als in Rotterdam en in Haarlem ook. Overal werd feest gevierd als Piet Heyn kwam. Maar Amsterdam stak boven alles uit. In een Statenjacht zijn we de stad binnengevaren...'

'We?' vroeg Wessels.

Krijn hoorde het niet. 'Wel honderd kanonnen schoten toen we binnenvoeren en alle klokken luidden en de hele stad was vol vlaggen. En 's avonds brandden er duizend teertonnen en barstten zevenklappers in de lucht. De Amsterdammers leken dol, zo dansten en hosten en zongen ze. En in de Schuttersdoelen werd de admiraal ontvangen door het stadsbestuur. Daar waren de burgemeesters en de schepenen en de bewindhebbers van de compagnie en hoge officieren en heel veel dames in fluweel en zijde en met hoge kapsels vol edelstenen. En de zaal was prachtig. Wel duizend kaarsen brandden er en de tafel stond vol zilver en kristal. En er waren pasteien, torenhoog, en taarten met vogeltjes en scheepjes er op. En lekker dat alles was! Verrukkelijk!'

'Heb jij daar meegegeten?' onderbrak Wessels zijn zoon voor de derde maal. 'Zaten er stuurlui bij die maaltijd aan? Het was toch zeker alleen voor vlagofficieren!'

Krijn kleurde. Nu had hij iets verraden wat hij voorlopig niet had willen zeggen. 'Ik ben er bij geweest. Ik mocht er bij zijn,' zei hij.

'Waar had je dat aan te danken?' informeerde Wessels.

'Daar zorgde de admiraal voor.'

'Piet Heyn? Hoe in de wereld kwam die er bij jou in die kring te brengen?'

Krijn bloosde weer en frunnikte aan zijn wijde broekspijp. 'Ik was er niet alleen.'

'Niet alleen? Met wie was je er dan?'

'Met Machteld,' bekende hij.

Zijn moeder keek hem verbaasd en vragend aan. 'Machteld? Wie is dat?' vroeg ze.

'Machteld Heyn?' vroeg Wessels verrast.

Krijn knikte en Wessels lachte smakelijk.

'Ei zo... is dit gegroeid uit dat achtermiddagje verleden zomer aan de Leuvehaven?' De schipper verheelde niet dat hij er zeer mee ingenomen was.

'Toch niet een dochter van Piet Heyn?' vroeg moeder Wessels.

Weer knikte Krijn. 'Ja, moeder.'

'Hoe heb je 'm dat geleverd?'

Dat was een vraag, waar Krijn niet dadelijk antwoord op kon geven. Zijn vader nam het voor hem op. 'Wij hebben indertijd ook niet dadelijk thuis verteld, hoe het met ons gegaan is, Klaartje,' lachte hij.

Zo had zij het niet bedoeld. Maar Krijn vertelde wel dat Piet

Heyn er zelf op had gestaan dat hij na de reis van Hellevoetsluis naar Rotterdam in zijn huis logeerde. 'En toen ging het allemaal vanzelf.'

Zijn ouders lachten. Was het bij hen ook niet vanzelf gegaan?

Dat voorjaar kwam Machteld naar Enkhuizen voor de kennismaking. De iepen op de wallen gaven aan de stad een krans van prachtig groen en rondom was de polder, kleurig en bont van vele tulpenvelden. Op de schepen was men aan het teren en tuigen voor de zomerreis. In het schippershuis aan de Oosterhaven was het vol en druk, nu alle mannen thuis waren en bovendien nog Machteld en een vrijer van Geertrui als gasten. Aart Wessels was er blij mee. Hoe voller zijn huis, hoe liever het hem was. Van de vreugde van zijn kinderen genoot hij mee en aan hun spelen deed hij mee. Soms stoeide hij alsof hij nog een jongen was. Klaartje waarschuwde wel eens. Een man, die ziek geweest was, moest oppassen. Aart Wessels lachte om zulke woorden van zijn vrouw en stoeide nog drukker met het jonge volk. Die ziekte was voorbij. En als zijn vrouw zei dat hij haar waarschuwing ernstig op moest nemen dan zoende hij haar mond dicht en alle rimpels van haar voorhoofd weg. Hij had zijn levenslust en ondernemingsgeest weer helemaal terug.

In een bijeenkomst, belegd door de Kamer Enkhuizen van de West- Indische Compagnie, zette Wessels uiteen hoe het was toegegaan bij de verovering van de zilvervloot. De gebraden duiven waren hun niet in de mond gevlogen. Zonder het grote geduld en de ijzeren volharding van Piet Heyn zou het nooit gelukt zijn de Spaanse vloot te onderscheppen, en zonder de strenge tucht die de admiraal in lange jaren had gekweekt en onderhouden, waren de schatten niet in handen van de Compagnie gekomen. Wessels was dankbaar voor de gouden keten waarmee hij was vereerd, maar hij pleitte ook voor een royale uitkering aan het gewone scheepsvolk dat zijn huid gewaagd had en zijn handen thuis gehouden toen het om zo te zeggen door het zilver waadde.

Er waren enkelen die zuinig keken, maar de president was het eens met hun commandeur en de bewindhebbers besloten aan al de opvarenden van de Oranjeboom een toeslag op de gage te verlenen.

Toen waagde Wessels het om nog iets in het midden te brengen.

Wat dachten de heren met de schatten van de zilvervloot te doen? Als zij soms meenden er hun eigen zakken mee te spekken...

Wessels kwam niet verder. Er ging een luid gegrom op in de kring der heren. Waarmee bemoeide deze schipper zich? Zij hadden de schepen uitgerust. Op vorige tochten hadden ze nauwelijks winst gemaakt; er waren er geweest waarop verlies was geleden. Nu was er verdiend; het was hun zaak hoe zij die winst besteedden.

Dokter Paludanus, die ook lid der Kamer was, dacht er echter anders over. De verovering van de zilvervloot was geen daad van piraterij, het was een wapenfeit in de oorlog tegen Spanje. Door Spanje het Amerikaanse zilver te ontnemen werd zijn oorlogvoering verlamd. Maar het zou half werk zijn als de Republiek de veroverde schatten niet benutte om de oorlog van zijn kant nu met kracht voort te zetten en tot een eind te brengen.

De bewindhebbers luisterden met alle eerbied die zij steeds bewezen aan de dokter, maar zij werden door zijn redenering niet geraakt. Hoe het verder met de oorlog moest was een zaak van de Heren Staten, niet van hen; zij waren kooplui.

Maar dokter Paludanus was nog niet uitgesproken. Hij wees de heren aan wat de West-Indische Compagnie kon doen om Spanje klein te krijgen en Holland groot te maken. De zaken in Brazilië konden nu grootscheeps worden aangepakt. Er moest een vloot worden uitgerust om ginds vaste voet te krijgen. En als de Hollandse vlag daar was geplant moesten er kolonisten heen om de suikervelden te beplanten, de suikermolens te doen draaien en verfhout te kappen en te verwerken. Er zouden grote zaken te doen zijn in Braziel.

Dit sloeg aan bij de kooplieden. Een enkele potter, die de Spaanse matten in zijn geldkist wilde bergen, werd door de ondernemenden ver overstemd. De Kamer Enkhuizen zou in de vergadering van de Heren XIX pleiten voor een groot Braziels exploot.

Wessels liep samen met dokter Paludanus naar huis na de samenkomst in het Westindische kantoor. 'Ik dank u, dokter, dat u mij zo geholpen hebt. Wat nu besloten is, is precies wat ik bedoelde.'

'Als je er maar om denkt dat jij het werk daar in Brazilië niet zelf doet, maar aan anderen overlaat,' zei de dokter.

'Dat doe ik, dokter. Kolonie planten is mijn werk niet.'

'Je moet ook niet met de vloot mee, die Brazilië gaat veroveren.'

'Waarom niet?' vroeg de schipper geraakt.

'Omdat je ziekte dan dubbel erg terug zal komen.'

'Maar ik ben beter,' verweerde Wessels zich. 'Ik voel me zo gezond als het kan. Die ziekte is voorbij.'

Paludanus schudde het hoofd. 'Je bent nu rustig thuis en het is mooi weer. Je loopt nu nooit in natte kleren en staat niet uren achtereen in de regen of in overslaande golven. Dat wordt weer anders als je varen gaat.'

Wessels wilde er niet aan. 'Het zal best meevallen, dokter.'

'Wacht maar eens tot het weer omslaat, dan zul je het wel ondervinden,' zei daarop Paludanus.

Wessels zei er weinig op. Hij moest denken aan wat een kleine jongen op een van de laatste dagen van de thuisreis tegen hem gezegd had. 'Als u eens niet weer varen gaat...' Zou het daar nu van komen?

Het weer sloeg om. Een regentijd brak aan. De straten stonden dikwijls blank. Wie over de weg ging, stapte telkens in een kuil vol water. In huis werd het ook vochtig. En nu ervoer Wessels, dat de reumatiek een slachtoffer dat zij eenmaal heeft gegrepen wel tijdelijk loslaat, maar er nooit van wijkt. Zijn schouder werd zo stijf, dat hij zijn rechterarm nauwelijks op kon tillen en er schoten felle scheuten door zijn rug.

Wessels begreep dat Paludanus zijn kwaal goed bekeken had. Hij moest het varen er aan geven. In nattigheid en pekel zou de reumatiek hem altijd plagen. Bij stormweer, als golf na golf over de kampanje liep, zou hij het op het opperdek niet kunnen harden. Het was een harde noot voor Wessels om te kraken. Hij werd er stil en somber van, soms was hij bot en stuurs. Machteld, nog steeds te Enkhuizen, keek vreemd op als hij bitter uitviel. Zo kende zij Krijns vader niet.

Hij vond het zelf naar dat hij zo was. Het maakte hem angstig voor de toekomst. Hij wilde wel opgewekt en vrolijk zijn en vriendelijk voor zijn huisgenoten, maar hij kon zich niet anders voordoen dan hij was.

Hij ging naar de oude Eriksz om zijn nood te klagen. 'Ik kan 't aan wal niet harden. Dat heb ik de vorige keer gezien en nu zie ik het nog duidelijker. Ik tier niet als ik niet op zee ben. Ik ben mezelf en anderen tot last.'

De oude schipper legde zijn hand op Wessels' knie, een oude gerimpelde hand. 'Als God jouw weg zo leidt dat je aan wal moet blijven, leert Hij je ook er in berusten, Aart. Toen jij aan wal bleef in een tijd dat je nog best kon varen, heb ik tegen je gezegd: Je moet er weer op uit. Nu het beter voor je is om hier te blijven vind je thuis werk in overvloed.'

'Mijn werk ginds is niet af,' wierp Wessels tegen. 'Voet en dominie op Brazilië.'

Eriksz glimlachte flauw. 'Was mijn werk af toen ik de zee er aan moest geven?' vroeg hij. 'Kan ooit iemand zeggen dat hij alles gedaan heeft, wat hij wilde doen? Wij moeten ons werk altijd aan anderen overdragen.'

Wessels knikte, Eriksz had gelijk. Geen mens kan alles zelf verrichten. Hij moet afstand kunnen doen. Maar dit was moeilijk. Hij wandelde naar de haven. Daar lag de Oranjeboom, zijn goede schip. Het was fris geteerd; de masten waren geschraapt en opnieuw in de harpuis gezet; er lagen nieuwe zeilen op de raas. Achter de Wierdijk ruiste de zee, en aan de hemel straalde een sterke voorjaarszon. Wessels voelde zich weer fris en krachtig. De zee trok machtig. Moest hij nu thuis blijven?

Hij ging naar huis. Juist voor het avondeten kwam hij binnen. Er zat een grote schare aan zijn tafel: Klaartje, zijn kinderen, Machteld en de aanstaande van Geertrui. De jongelui waren druk en vrolijk. Wessels was stil, zo stil, dat het Klaartje opviel.

Na het eten las hij als gewoonlijk uit de bijbel. Aan de beurt was de verschijning aan de zee van Tiberias en het gesprek tussen Jezus en Petrus.

...Voorwaar, voorwaar, zeg Ik u: Toen gij jonger waart, gorddet gij uzelven en wandeldet, alwaar gij wildet; maar wanneer gij oud zult geworden zijn, zo zult gij uwe handen uitstrekken en een ander zal u gorden, en brengen, waar gij niet wilt...

Na het lezen bleef Wessels een poos met de bijbel voor zich zitten. Was dit voor hem geschreven? Moest hij ook leren zijn handen uit te strekken en zich te laten brengen, waar hij niet wilde, maar waar God wou dat hij gaan zou?

De kinderen wachtten op het danken. Een poos was het pijnlijk stil. Tenslotte stootte Klaartje haar man aan. Toen vouwde hij zijn handen en ging voor.

'...Heer, maak ons met Uw wil vereend,' bad hij.

'Had je wat?' vroeg Klaartje aan haar man toen ze na het eten samen in de kamer waren.

'Nee, nee,' antwoordde hij, 'of ja...' Hij wou zijn strijd niet voor zijn vrouw verbergen. 'Ik moet uitscheiden met varen. De vloot gaat straks weer weg en ik blijf achter. Het kost me veel. Maar het is Gods weg. Hij brengt me, waar ik niet wil.' De laatste woorden werden Wessels uit de keel genepen.

'Je hoeft niet stil te zitten,' troostte Klaartje, die best wist waar haar man het allerslechtste tegen kon. 'De oude Wagenaar heeft deze winter zijn lessen nog gegeven, omdat jij voer. Maar hij is nu hard ziek. Hij hoopt er op dat jij zijn werk overneemt.'

'Ja, ja,' zei Wessels, 'ja, ja.' Hij wist dit ook wel. Hij had zichzelf reeds voorgehouden dat zijn leven aan de wal straks niet ledig behoefde zijn, maar gevuld zou kunnen worden met arbeid die hem lag, en hij had zich herinnerd, dat in de maanden waarin hij destijds les gaf aan de zeevaartschool, hij zich aan wal heel wel bevonden had. Waarom was hij dan nu nog niet voldaan? Het was moeilijk voor hem niet meer in volle vrijheid zijn eigen weg te kunnen kiezen. Je laten gorden door een ander leer je niet in korte tijd. En het viel hem zwaar te scheiden van de Oranjeboom. Dat goede schip was een stuk van zijn leven geworden. Daarop een ander te zien commanderen terwijl hij zelf aan wal bleef staan was een harde zaak. De hele avond tobde hij en 's nachts kon hij niet slapen. Hij woelde in zijn bed, zo druk dat Klaartje ook niet slapen kon.

Toen schoot er een gedachte door zijn brein. Er rijpte een plan. Als dat kon! Dan zou hij blij zijn wanneer straks de Oranjeboom uitvoer zonder hem. Met een ruk wierp hij zich op zijn andere zijde; de bedstee kraakte van het geweld.

Klaartje werd er wakker van. 'Lig toch een beetje stil,' knorde zij. 'Ga eindelijk eens slapen.'

'Ja, vrouw, ja... ik ga slapen. Maar zeg... Nee, ik zeg het niet.'

Klaartje had te veel slaap om op zijn tegenstrijdigheden in te gaan. En Aart sliep in, verlost van zijn besognes.

De volgende morgen begon Klaartje er over. 'Wat wilde je me vannacht vertellen?'

'Ik jou vertellen?' hield Wessels zich onnozel. 'Ik weet van niks. Je hebt het vast gedroomd.'

'Nee, nee, ik was klaar wakker.'

'Dan droomde ik misschien.'

Klaartje liet zich zelden een rad voor de ogen draaien. 'Je had vannacht wat en je hebt nóg wat. Waarom mag ik het niet weten?'

'Nog even wachten, vrouw. Straks... misschien vanmiddag, misschien vanmorgen al... Nee, vraag nu niets.'

Klaartje vroeg niets meer. Ze had een twinkeling in de ogen van haar man gezien. Ze merkte dat hij monter was, veel vrolijker dan in de laatste weken. Er was iets heel bijzonders, begreep ze, en iets goeds. Maar wat het was kon ze niet gissen.

Krijn en Machteld zeiden dat ze die dag een uitstapje naar Hoorn wilden maken.

'Kan dat morgen niet?' vroeg Wessels.

'Jawel... maar...'

'Blijf vandaag thuis,' zei hij en er was iets geheimzinnigs in zijn toon.

Aart Wessels ging de deur uit en liep in de richting van het kantoor van de West-Indische Compagnie. Onderweg verstrakte zijn gezicht. Hij vroeg zich af of hij niet te grote verwachtingen gewekt had, ook zonder iets te zeggen. Met een beklemd hart wachtte hij geruime tijd in het klerkenkantoor voordat hij toegelaten werd bij Blauhulck en Semeyns, en toen hij eindelijk bij de heren kwam, was hij bijna even verlegen als toen hij — hoeveel jaren was dat geleden? — voor het eerst bij hen geroepen werd als jonge varensgast.

Maar bij het verlaten van het kantoor was zijn stap verend en speelde er een glimlach van voldoening om zijn mond. Thuisgekomen liep hij op Krijn en Machteld toe. 'Ik heb jullie wat te zeggen.'

Zij waren die morgen reeds getroffen door zijn toon en nu zagen zij een veelbelovend lachje om zijn lippen spelen. Dit maakte hen nieuwsgierig.

'Er komt een nieuwe schipper op de Oranjeboom,' vertelde Wessels.

Krijn was teleurgesteld. Was dat zulk groot en blij nieuws? Voor vader stellig niet. Krijn wist hoe het hem aan het hart ging het bevel over zijn schip aan een ander te moeten overdragen. En voor hem — Krijn — ook niet. Hij had steeds graag gevaren bij zijn vader en hij kon zich niet voorstellen onder welke schipper het voor hem beter worden kon.

'Een béste schipper komt er op mijn schip,' ging Wessels door, toen niemand sprak.

Nu werd Krijn toch nieuwsgierig. 'Wie is het?' vroeg hij.

'Je kent hem heel goed.'

Dit hielp Krijn weinig verder. Hoe zou hij kunnen gissen welke van de dozijnen schippers die hij kende het bevel over de Oranjeboom zou krijgen? 'Gaat Valenteyn soms over van het jacht?'

'Nee,' antwoordde Wessels.

Dan kon Krijn het niet raden.

'Machteld kent hem ook best,' hielp Wessels hen op weg.

Zij zette grote ogen op. Moest zij meeraden, wie schipper op de Oranjeboom zou worden? 'Is het een Rotterdammer?' informeerde zij.

Klaartje bevroedde wat. Zij zag haar man met vragende ogen aan en na een knipoogje van hem, keek zij trots naar haar zoon.

Machteld zag het ogenspel. Een blos van blijdschap vloog haar naar de wangen. 'Is... is het Krijn?' vroeg ze, verrast opspringend.

Krijn kwam er ogenblikkelijk met felheid tegen op. 'Kraam niet zo'n dwaasheid uit. Dat kan niet. Ik ben pas tweeëntwintig.'

Wessels vond, dat hij lang genoeg verstoppertje gespeeld had. 'Het kan wèl, Krijn! Het is zo. Jij wordt schipper op de Oranjeboom. De vader er af, de zoon er op, is op het kantoor besloten.'

Krijn stond beduusd. Hij schipper, nu al? Zo jong nog? En dan schipper op die grote en goede Oranjeboom?

'Ik moet het varen er aan geven, Krijn,' sprak Wessels ernstig. 'Dat valt niet mee, je werk neerleggen. Maar nu ik het aan mijn eigen jongen overdragen kan, doe ik het met plezier. Jij zult een goede schipper wezen. En ik vertrouw dat jij mee tot stand zult brengen wat ik had willen doen: kolonie planten in Brazilië.'

Krijn was te zeer verrast dan dat hij dadelijk alles kon verwerken. 'Ik schipper?' zei hij stamelend. 'Ik schipper...'

Machteld viel hem onstuimig om de hals. 'Mijn schipper ben je, en straks word je mijn admiraal!'

'Nou, nou,' zei Klaartje, wie dit laatste veel te hoog ging, 'nou, nou... admiraal?'

Aart Wessels glimlachte. De blijdschap van zijn kinderen deed hem totaal vergeten dat hij een levensideaal had prijs gegeven.

Wessels stond op het havenhoofd. In het Krabbersgat voer de Oranjeboom. Eens toen hij hier vandaan zijn schip had nagekeken, had hij een steek in het hart gevoeld. Vandaag zag hij met trots de Oranjeboom vertrekken. Krijn stond op het opperdek en gaf bevelen. Hij manoeuvreerde precies zoals hij zelf gedaan zou hebben. Er trilt wat in een vader, wanneer hij ziet dat zijn vlees en bloed het goed doet.

'Dag schipper! Dag schipper!' schalde een schelle jongensstem. Een blond hoofd stak door het kombuisraam, een arm wuifde woest.

'Dag Harm, goede reis!' antwoordde Wessels en hij zwaaide terug naar de kleine Geldersman, die prompt op tijd teruggekeerd was om te monsteren voor zijn tweede reis.

De klok van de tijd sprong ver terug voor schipper Wessels. Hij zag zich zelf staan op dezelfde plaats waar Harm Garvelink nu stond. Woeltje was hij toen, een scheepsmaat die even opgetogen het zeegat uitging als deze knaap vandaag.

De klok van de tijd maakte een nieuwe sprong voor schipper Wessels. Hij zag de stuurman, die op het voorkasteel van de oude Oranjeboom het opschieten van de trossen en het hijsen van de zeilen leidde. Zo stond hij eenmaal op de plecht als stuurman Aart.

En zoals Krijn nu commandeerde van het opperdek, had hij een kwart eeuw het bevel gevoerd als schipper Wessels. Het was voorbij: drie fasen uit zijn leven.

Kwam er nu toch een steek in het hart, omdat een tijdperk was afgesloten?

Nee, nee! Een nieuw geslacht neemt telkens weer de taak van het oude over. Andere scheepsmaats, andere stuurlui, nieuwe schippers.

De Oranjeboom liep uit het zicht. Het volk dat het schip uitgeleide had gedaan verspreidde zich. De Zuidertoren sloeg halfnegen. Wessels moest zich haasten; er wachtte hem een nieuwe taak. Hij liep de stad in naar de Westerkerk. Hij ging die binnen.

Bij het koorhek stond hij even stil. Daar lag een grafzerk, pas geplaatst op een vers graf. Lucas Janszoon Wagenaar, in leven zeevaartkundige, stond op de zerk gebeiteld. Wessels lichtte zijn muts uit eerbied voor zijn voorganger. Het werk van Wagenaar was af, het zijne niet. Hij liep door naar de doopkapel. De lage bankjes zaten vol met zeelui en aan de wanden hingen kaarten van de zeven wereldzeeën.

Tussen die kaarten en de banken stond een katheder. Wessels nam daarin plaats. 'Mannen, vandaag zullen wij het hebben over de stromingen en passaten bij Kaap Hoorn en Straat Magelhaens...'

Aart Wessels was begonnen aan een nieuwe taak.

Scheepstermen en uitheemse woorden

admiraalzeilen

zeilen in eskaderverband, zodanig, dat de bevelen voor de manoeuvres aan de zeilen door de admiraal gegeven worden en alle schepen gelijktijdig zwenken.

afdiepen

diepte peilen.

aflopen (een schip)

een schip overvallen en de bemanning (of, bij muiterij de officieren) doden,

afslechten

kalmer worden van de zee.

afvallen

met ruimer wind zeilen,

anker hieuwen

het anker ophalen

astrolabium

oudste instrument voor breedtemeting (2de eeuw voor Christus door Hipparchus reeds gebruikt).

bak

langwerpige houten bak, waaruit schepelingen de warme spijs oplepelen; ook: groep matrozen, die uit één bak eten

bakboord

linkerzijde van het schip, van achteren naar voren gezien

balie

spijsbak; werd bij het gevecht met bluswater gevuld

balie (verse)

scheepsjongen (eigenlijk: matroos, die het vlees ververst)

bas

ouderwets scheepskanon

behoud

vordering van het schip

Berlinga's

reeks klippen bij Lissabon; scheipunt van Kleine Vaart (naar Portugal en door Straat Gibraltar) en Grote Vaart

bezaantje

klein zeil op het achterschip; het werd, meer dan voor de voortbeweging, gebruikt om het schip te sturen, tot hulp van het smalle roer

blaag

jong ventje

blak

windstil

blakte

windstilte

bloedloop

buikloop, dysenterie

blok

katrol voor het hijsen en vieren van de zeilen

boegseren

een schip al roeiende voorttrekken

boegspriet

liggende mast, over de voorsteven uitstekend

boevennet

rooster in het scheepsdek, waaronder de bemanning zich bij een gevecht in geval van nood terugtrok, om door de gaten de opgedrongen vijand te bestoken

bolder

paaltje om touwen aan te bevestigen

bonnetten

mooiweerlappen, zeilen, die bij zwakke wind boven het normale tuig werden uitgehangen (men reefde in het laatst van de 16de en het begin van de 17de eeuw de zeilen nog niet)

bootsman

onderofficier

bramstaglopers

bruine bonen

bramzeil

topzeil, heel boven in de mast

bramzeilskoelte

zwakke wind (waarbij de bramzeilen worden gevoerd)

bras

een der twee touwen, waarmee men de raas omhaalt of draait

brasem

halfwas scheepsmaat

brassen

de zeilen richten naar de wind

breedte

afstand van de evenaar (NB Noorderbreedte, ZB Zuiderbreedte)

Breeveertien

letterlijk: een zandbank voor de Nederlandse kust; de — opgaan: zee kiezen. Fig.: los gaan leven

buis

vissersvaartuig voor de haringvangst, voorloper van de logger

buisjesdag

dag van de uitvaart der haringbuizen, werd feestelijk gevierd

buizer

opspattend zeewater, ontstaan door de botsing van schip en golf

bijbrassen

zeilen bij de wind zetten (wanneer men bij tegenwind scherp bij de wind op zeilt)

caeck

tropische storm, die snel opsteekt en even snel weer luwt. Ook: travade

chirurgijn

heelmeester

cochenille

scharlaken verf, afkomstig van de Amerikaanse schildluis

cycloon

wervelstorm

degraderen

in rang achteruitzetten

derde waak

derde stuurman

doft

roeibank

draaksken

klein stuk geschut, waarmee een aantal kogels tegelijk werd afgevuurd, voorloper van de mitrailleur

droge vaart

koopvaardij, in onderscheiding van natte vaart: visserij

duivekater

een soort gebak

embarkeren

aan boord gaan

enterdreg

werpanker, dienend om een schip, dat aangevallen wordt, mee vast te klampen

eskader

groep schepen onder gemeenschappelijk bevel

fellah

Egyptische boer

flapkan

inhoudsmaat (1.2 1)

fluit

koopvaarder van bepaald type (de eerste werd in het laatst van de 16de eeuw te Hoorn gebouwd)

Fransvaart

vaart op de Franse havens

gaal

gaas van een visnet

galjoen

groot scheepstype, veel bij de Spanjaarden in gebruik. Ook: w.c.'s aan boord

gamelan

Javaans orkest

gamelle

eetketel, ook: keukenafdeling

gangspil

staand windas

gat

scheepsgevangenis

gebakst

baksen, naar buiten draaien van kanonnen, gereed tot vuren

gekrengd

krengen, het droog en op z'n zijde zetten van het schip, om dat deel der huid, dat onder de waterlijn ligt, te kunnen reinigen

genters

flikkeringen van de zon op het water

glazen

halve uren, elk halfuur werd de zandloper gekeerd. Een scheepswacht duurt acht glazen (vier uren)

goteling

gietijzeren scheepskanonnen (middelzwaar geschut)

Gotland

Zweeds eiland in de Oostzee

gijpen

het plotseling omslaan van het zeil, wanneer men voor de wind zeilt. Het laten gijpen bij sterke wind is een gevaarlijke manoeuvre

Haf

strandmeer

halfdek

synoniem voor opperdek, zie daar

halzen

een schip laten zwenken vóór de wind. Meestal wordt kop in de wind gezwenkt

handspaak

houten stok, die in de kaapstander wordt gestoken en waarmee deze wordt rondgedraaid

haringbuis

zie buis

harpuis

mengsel van teer en hars, door elkaar gekookt, waarmee boord en masten bestreken worden

Heeren XVII

de 17 bewindhebbers der Verenigde Oostïndische Compagnie

Heeren XIX

de 19 bewindhebbers der Westindische Compagnie

hek

achtersteven

helmstok

de stok, waarmee het roer bewogen wordt

hoeker

vissersvaartuig voor de haringvangst, van ietwat ander model dan de buis

hondewacht

scheepswacht van 12 tot 4 uur 's nachts. Men onderscheidt: eerste wacht 8 uur tot middernacht, hondewacht 12-4 uur, dagwacht 4-8 uur voormiddagwacht 8 uur tot middag, achtermiddagwacht 12-4 uur, platvoetwacht 4-8 uur n.m.

Hoofden (tussen de)

het Nauw van Calais

hoogtemeting

plaatsbepaling met behulp van zon of sterren

hozen

kousen, ook: leegscheppen van een boot

indigo

blauwe verfstof

Itinerario

beroemd werk van Jan Huygen van Linschoten over Indië en de vaart op het Verre Oosten

Jacobsstaf (of graadstok)

instrument voor breedteneming, in 1574 uitgevonden door Johan van Palm. Vooral op slingerend schip en bij lage zonnestand gemakkelijker te hanteren dan het astrolabium

jonker

adelborst, stuurmansleerling

kaag

platboomd binnenvaartuig met één mast

kaapstander

windas

kampanje

het hoge opperdek op het achterschip, vanwaar de navigatie en het gevecht geleid werden

kapseizen

overzijvallen, zozeer dat het schip zich niet weer oprichten kan

kardoes

zakje met kruit dat achter de kogel in het kanon geschoven wordt en welks ontploffing het projectiel uitdrijft

kartouw

bronzen scheepskanon (grof geschut)

karveel

koopvaardijschip uit de 15de en 16de eeuw

keep houden

stand houden

knoop

zeemijl, 1855 meter

kog

middeleeuws scheepstype, in 17de eeuw reeds ouderwets

kolderstok

helmstok op een groter schip (het stuurrad is van later datum)

kombaars

deken

kombuis

scheepskeuken

kommaliewant

eetgerei aan boord

kommies

koopman-aan-boord. Voordat in de havens van bestemming factorijen en agenten waren, voeren er kooplui met de schepen mee om lading te kopen en verkopen

konstabel

geschutsmeester; ook: kanonnier

kortjan

dolk

korvijnagel

houten, ijzeren of koperen pen, gestoken in een nagelbank (onder aan mast of want) en dienend om touwen te beleggen (vast te zetten)

kraaienest

uitkijkpost in de mast

kraak

groot koopvaardijschip, bij de Portugezen in de vaart

Kraal

zo noemden de Hollandse zeelui de Caraïbische Zee

kreek

riviertje

kuildek

het lage middendeel van het scheepsdek

kwartiermeester

korporaal

laveren

zigzaggend tegen de wind op zeilen

leeskaart

beschrijvende kaart

lengte

afstand van de nulmeridiaan (Greenwich) OL Oosterlengte, WL Westerlengte

lens

leeg, er komt geen water meer

lenzen

voor de wind weglopen

Levant

het oostelijk deel van de Middellandse Zee, de Griekse en Turkse havens

lichtopstand

voortorentje

linker- en rechterwang

linker- en rechterzijde van het schip

loef

zijde, waar de wind vandaan komt

loevert (te)

aan de windzijde

log

instrument voor het meten van de snelheid

lumieren

aanlichten (van de dag)

lij

zijde, waar de wind heenblaast

lijken

touwen, waarmee een zeil omboord is

Majores

bewindhebbers der O.I. Compagnie

mangat

opening in dek of boord zo groot, dat er een man doorheen kan

mars

horizontale stalen plaat boven aan de ondermast, waar de steng op rust

marszeil

het zeil aan de marsera, het tweede zeil van onderaf. Volgorde van onder af: schoverzeil, marszeil, bramzeil

mastkorf

uitkijkpost in de mast, kraaienest

menage

voeding

mokka

koffie

mutsken

inhoudsmaat (1.2 dl)

natte vaart

visserij, in onderscheiding van de droge vaart: koopvaardij

Ommelandvaart

vaart op de Oostzee, ('om het Land' = om Jutland heen)

oorlam

borrel

Oostland

landen aan de Oostzee

Oost(land)vaart

vaart op de Oostzee

opperdek

het hoge achterdek, vanwaar de navigatie en het gevecht geleid werden

orgie

uitspatting

overal

het sein tot opstaan van allen, overal uit de kooien komen, dus niet alleen de groep die op wacht moet

overheid

de schipper met zijn officieren

paard

het touwwerk onder de ra, waarop de matrozen staan bij het werken aan de zeilen

pajong

Javaans zon- en regenscherm

Pampus liggen (voor)

niet verder kunnen nl. over de ondiepte van Pampus, vaak overdrachtelijk gebruikt in de zin van uitgeput zijn

pangoran

Javaans vorst, regent

passaat

vaste wind naar de evenaar toe

passar

Javaanse markt

patrijspoort

raampje in de scheepswand

pensionaris

raadgevend advocaat bij de stedelijke regering

plecht

het allervoorste deel van het dek

presenning

stuk zeildoek

provoost

gevangenis aan boord, ook: persoon belast met de justitie aan boord

provoost-geweldige

politie-officier

putger

lichtmatroos

ra

dwarse mast

raasdonders

grauwe erwten

razeil

zeil aan de ra bevestigd

reaal

Portugees geldstuk. Was in het Verre Oosten standaardmunt en algemeen ruilmiddel

reling

verschansing

roede van justitie

teken van waardigheid van de man, met de justitie aan boord belast

roer (vuurroer)

geweer

rolpaard

verplaatsbaar onderstel van scheepsgeschut

rood melesoen

bloedloop, buikloop, dysenterie

salveren

redden

samowar

Russische theeketel

sawah

bevloeid rijstveld

scheg

houten klamp aan de voorsteven onder de waterlijn, dienend (evenals de zwaarden) om bij de wind te kunnen zeilen

schepen

lid van de vroedschap, wethouder

scheurbuik

ziekte uit bloedbederf. Tot ver in de 19de eeuw de meest verspreide ziekte onder schepelingen, veroorzaakt door gebrek aan vitaminen

schoot

touw, waarmee het zeil van onderen wordt vastgehouden

schout-bij-nacht

vlagofficier, komt in rang na admiraal en vice-admiraal

schoverzeil

het onderste zeil aan de mast

Scylla en Charybdis

Scylla, gevaarlijke klip bij Messina, tegenover de draaikolk Charybdis, overdrachtelijk: in een moeilijke situatie verkeren

seinbrief

seincode

sjouwen

overbrengen van het ene schip naar het andere

slenk

geul

smak

binnenschip, veel gebruikt voor de beurtvaart op de Zuiderzee

spiegel

de achterwand van het schip

Spiegel der Zeevaart

beroemd zeevaartkundig werk van Lucas Jansz. Wagenaar. Met het Trésor der Zeevaart in de 17de eeuw het voornaamste handboek van de zeevaart

spier

houten stut

spleten

ontwarren van vistuig

splitsen

touwbewerking

spuigaten

de gaten in het boord ter hoogte van het dek, waardoor het overslaande water wordt gespuid

staalever

Zuiderzeevissersvaartuig uit de 16de en 17de eeuw, voorloper van de botter

stag

verbindingsstang tussen twee masten

stagzeilen

driehoekige zeilen, die tussen de masten langs een stag gehesen worden (hulpzeilcn op een raschip)

steenstuk

licht scheepskanon, waaruit met schroot geschoten werd

steng

bovenste deel van de mast

stoop

oude vochtmaat, 2½ 1

stootgaren, op

in alarmtoestand

Straatvaart

de vaart op de Middellandse Zee, door de Straat van Gibraltar

stuurboord

rechterzijde van het schip van achteren naar voren gezien. In oude tijden bevond zich het roer aan de rechterzijde van het schip

tingan

inlands bootje

tortuur

pijniging om bekentenissen te ontlokken

travade

tropische storm (zie caeck)

Tresor der Zeevaart

beroemd zeevaartkundig werk (zie: Spiegel der Zeevaart)

tussendek

overdekte ruimte boven de ruimen. Op de Oostinjevaarders was het scheepsvolk in het tussendek gehuisvest

vaam

vadem, lengtemaat, 1.80 m

vallen

touwen, waarmee de zeilen van boven worden vastgehouden

vastwerken

ophouden met werken

verfhout

hout, waaruit verf bereid wordt

verlijeren

afzakken door windstilte of tegenwind

vervorderen

voortgang maken

victalie

eigenlijk: victualiën, mondvoorraad

vitten

opslag-, soms ook woonplaats der Ommelandvaarders in de Oostzeehavens

vlet

roeiboot

V.O.C.

Verenigde Oost-Indische Compagnie

voet en dominie verwerven

heerschappij bekomen

volbrassen

de zeilen naar de wind richten, (wanneer men voor de wind zeilt)

voorkasteel

hoge opbouw vóór op het schip. Naam van kasteel ontleend aan middeleeuwse scheepstypen, die voor en achter kastelen, een soort van gevechtstorens, hadden

vooronder

vertrek voor onder in het schip, op vele schepen verblijf van de bemanning

voorsteng

bovendeel van de voorste mast

waarloos doek

reservezeilen

windas

kaapstander, zie daar

wind: aan de wind zeilen

zo scherp mogelijk bij de wind zeilen. Voor de langs getuigde schepen is dit ongeveer vier streken minder dan recht tegen de wind; voor de vierkant getuigde schepen ongeveer zes streken. De tegenwoordige gaffelschepen kunnen dus bij noordenwind nog noordoost- of noordwest zeilen. De raschepen van vroeger hoogstens oostnoordoost of westnoordwest. Wil men scherper gaan zeilen dan houdt men geen wind en gaan de zeilen killen (d.i. klapperen)

bij de wind zeilen

tegen de wind zeilen in deze zin, dat de wind voorlijker dan dwars inkomt

door de wind gaan

zwenking met de kop in de wind

zephyr

zacht windje

Table of Contents

Scheepsmaat Woeltje

1 Woeltje kan het op school niet harden

2 In de paktuin, in de lijnbaan en een slippertje daartussen

3 Schipper Eriksz is een fijne schipper

4 Pokken en mazelen van een jeugdig zeeman

5 Woeltje maakt bestek

6 De grote reis begint

7 De hoenders en de varkens van kok Krijn

8 Dorst en honger bij de Linie

9 Op het eiland van de Prins

10 De overval

11 In het slavenkamp van San Thomé

12 Afscheid van een vriend

13 De vlucht

14 Scheepsmaat Woeltje wordt boerin

15 Aan de Goudkust

16 Een caeck onder de Afrikaanse kust

17 Acht mensen in een wrakke schuit

18 Weer thuis!

Stuurman Aart

1 Aart Wessels is een winter thuis

2 Een ijstocht, die in 't water viel

3 Als stuurman op de Halve Maen

4 Zwerftocht door de Levant

5 In de woestijn en in gevecht met kapers

6 Aart en Klaartje worden 't eens

7 Donderwolken in de lente van de liefde

8 En toch komt alles voor elkaar

9 Praalhans Jacob wordt de kurken zak

10 De verre vaart heeft kwade kanten

11 Wij varen in het gebied der brave westenwinden

12 Door het Indische sprookjesland

13 Naar patria

14 De laatste loodjes

15 Thuiskomst

16 Aart en Klaartje's bruiloft

Schipper Wessels

1 Een zeeman aan wal is een vis op het droge

2 Aart Wessels went aan wal en gaat toch varen

3 Een oorlogsvloot zeilt naar Brazilië

4 Overwinning aan de baai

5 Met lege handen thuis...

6 Een kwade reis

7 Een Hollander volhardt bij tegenslag

8 De fuikenlichters in de fuik

9 Zeelui zwerven door het land

10 Ontmoeting op de Leuvehaven

11 Toebereidselen voor een grote onderneming

12 De vloot verliest een knaap

13 Alleen op het eenzame eiland

14 De vloot verlijert

15 "t Zijn Spekken! 't Zijn Spekken!.. !

16 Thuisreis met de Spaanse matten

Scheepstermen en uitheemse woorden