Michael Morpurgo

Warhorse

1982, NL, Jeugd

Vertaald door Henriëtte Gorthuis

Warhorse verscheen eerder in 1993 in het Nederlands. Het speelt zich af in W.O.I. Min of meer bij toeval is Joey, een schitterende jonge hengst op de boerderij van Alberts vader terechtgekomen. De hechte band tussen Albert en het paard wordt verbroken als het dier met de Engelsetroepen naar Frankrijk gaat om zijn aandeel te leveren in de Eerste Wereldoorlog.

Na verschrikkelijke oorlogservaringen worden in 1918 Joey en Albert herenigd. Deze geschiedenis van vriendschap tussen mens en dier is beschreven vanuit het paard; de afschuwelijkheden van die loopgravenoorlog worden er niet minder door.

NBD|Biblion recensie

Alberts vader doet soms rare dingen. Hij koopt bijvoorbeeld een veulen dat hij niet nodig heeft. Maar Albert traint Joey. Hij leert hem werken en gehoorzamen. Dan is er geld nodig en Joey wordt verkocht. Hij raakt als legerpaard verzeild in de Eerste Wereldoorlog, eerst aan Engelse, later aan Duitse kant. Hij maakt gevechten mee, raakt gewond, is hospitaalpaard en nog veel meer. En dan is daar, midden in de oorlog, Albert weer. Schoonheid en tragiek van de vriendschap tussen dier en mens worden indringend beschreven. De waanzin van de loopgravenoorlog, de nietsontziende tactiek van de verschroeide aarde, de idioterie van met paarden optrekken tegen machinegeweren, alles komt aan de orde. Maar ook de lotsverbondenheid, het op elkaar aangewezen zijn van paard en soldaat. Dit alles wordt verteld vanuit het perspectief van het paard (ik-figuur) en dat is een tour de force die soms wat onnatuurlijk aandoet. Deze nieuwe vertaling is niet altijd soepel. Vignetten boven de bladzijdes. Passend foto-omslag. Herziene uitgave van ‘Oorlogspaard’ uit 1993, naar aanleiding van de theatershow en de verfilming door Steven Spielberg (eind 2011). Vanaf ca. 11 jaar.

TOC

39865 words (0 images)

Voorwoord van de schrijver

243 (0)

Eén

1707 (0)

Twee

2519 (0)

Drie

1332 (0)

Vier

1895 (0)

Vijf

2486 (0)

Zes

1795 (0)

Zeven

1977 (0)

Acht

1154 (0)

Negen

1913 (0)

Tien

1884 (0)

Elf

1848 (0)

Twaalf

1771 (0)

Dertien

1201 (0)

Veertien

1389 (0)

Vijftien

1822 (0)

Zestien

1658 (0)

Zeventien

2492 (0)

Achttien

2884 (0)

Negentien

2044 (0)

Twintig

1639 (0)

Eenentwintig

1920 (0)

≡

Voorwoord van de schrijver

In de oude school die nu als dorpshuis wordt gebruikt, onder de klok die al sinds mensenheugenis op één over tien staat, hangt een klein stoffig schilderij van een paard. Een prachtig bruin paard met een opvallend wit kruis op zijn voorhoofd, als een wapenschild, en vier witte sokken die daar precies bij passen. Hij kijkt weemoedig uit het schilderij, met zijn oren gespitst en zijn hoofd een beetje gedraaid, alsof hij net ontdekt heeft dat wij daar staan.

Als het dorpshuis open is voor een bijeenkomst van de dorpsraad, een feestavond of een uitvoering, lopen de mensen er langs en kijken er even naar, maar ze zien alleen maar een verbleekt oud schilderij van een of ander onbekend paard, geschilderd door een knappe, maar onbekende kunstenaar. Ze vinden het zo gewoon dat het schilderij daar hangt dat ze er verder niet over nadenken.

Maar als je het een beetje beter bekijkt, kun je aan de onderkant van de lijst op een koperen plaatje nog net lezen:

Joey.

Geschilderd door Kapitein James Nicholls, najaar 1914.

Er zijn nog wel mensen in het dorp die zich Joey kunnen herinneren, maar dat zijn er niet meer dan een handvol en het worden er ieder jaar minder. Ik heb Joey’s verhaal neergeschreven, zodat hij en de mensen die hem hebben gekend, niet vergeten zullen worden. En ook de oorlog niet – die ze moesten meemaken en waarin ze het leven hebben gelaten.

≡

Eén

In mijn vroegste herinneringen lopen de beelden een beetje door elkaar: glooiende weilanden, donkere vochtige stallen en ratten die boven mijn hoofd over de balken heen en weer rennen.

Maar de paardenveiling herinner ik me nog als de dag van gisteren. Wat ik toen heb meegemaakt zal ik mijn leven lang niet vergeten.

Ik was nog geen zes maanden oud – een slungelig veulen, hoog op de benen en nog nooit verder dan een paar meter bij zijn moeder vandaan geweest. Die dag, die chaotische dag op dat veilingterrein, werden we uit elkaar gehaald en ik heb haar nooit meer teruggezien. Mijn moeder was een goed werkpaard en ze werd wel een dagje ouder, maar ze was een echte Ierse koudbloed: heel sterk, veel uithoudingsvermogen en een behoorlijk goede voor- en achterhand. Ze was binnen een paar minuten verkocht en voordat ik de kans kreeg om achter haar aan te gaan, hadden ze haar al meegenomen: het hek door, het veilingterrein af, weg.

Maar om de een of andere reden raakten ze mij niet zo gemakkelijk kwijt. Misschien keek ik te wild uit mijn ogen, want ik rende wanhopig rond op zoek naar mijn moeder, of misschien hadden de boeren en zigeuners toevallig geen halfbloed hengstveulen met spillebenen nodig. Het bieden – en vooral het afdingen – duurde een hele tijd, maar uiteindelijk hoorde ik de klap van de veilinghamer en werd ik meegenomen, het hek door, de weide in.

“Da’s niet gek toch, voor 30 cent? Hè, lekker stuk brandhout van me? Helemaal niet gek.” De lompe, dronken stem hoorde duidelijk bij mijn eigenaar. Ik noem hem met opzet niet mijn meester, want ik heb in mijn hele leven maar één meester gehad. Mijn eigenaar had een touw in zijn hand en was bezig de paddock in te klimmen, met drie of vier van zijn vrienden achter zich aan, ook van die rooie koppen en ook allemaal met een touw. Ze hadden hun hoed afgedaan, jas uitgetrokken, mouwen opgerold – en nu kwamen ze lachend op me af. Geen mens had me ooit nog aangeraakt en ik liep achteruit tot ik bij de omheining van de paddock aankwam en niet verder meer kon. Het leek wel of ze allemaal tegelijk op me wilden springen, maar ik was hen te snel af. Ik wist langs de mannen te glippen, draaide me in het midden van de paddock weer om en hield ze in de gaten. Nu lachten ze niet meer. Ik schreeuwde om mijn moeder en hoorde haar heel in de verte, als een echo die antwoord geeft. Ik sloeg op hol, de kant van haar stem op, ik probeerde tegelijkertijd over de reling te springen en er dwars doorheen te stormen, mijn rechtervoorbeen kwam bij dat rare geklauter vast te zitten en ik kon niet verder. Ze grepen me ruw bij mijn manen en mijn staart, en ik voelde een touw om mijn nek. Ze gooiden me op de grond en hielden me vast. Het leek wel of er overal mannen op me zaten. Ik vocht tot ik geen kracht meer over had, iedere keer als ze me iets minder stevig vasthielden, trapte ik weer zo hard als ik kon, maar het waren er te veel en ze waren te sterk voor me. Ze deden een halster over mijn hoofd en sjorden het onder mijn kin en om mijn neus vast. “Dus meneer is een vechtertje, hè?” zei mijn eigenaar. Hij trok het touw nog wat strakker aan en grijnsde tandenknarsend. “Ik hou wel van vechtertjes.

Maar als je denkt dat ik je er niet onder krijg, dan heb je ‘t goed mis. Ook al ben je nog zo’n vechtersbaas, binnen de kortste keren eet je uit m’n hand!”

Ik werd achter een boerenkar aan een kort touw over allerlei landweggetjes meegesleurd en bij elke bocht kreeg ik een ruk aan mijn nek. Tegen de tijd dat we bij de boerderij waren en over de brug naar de stallen ratelden waar ik zou komen te wonen, was ik kletsnat van uitputting en had het halster mijn hele hoofd opengeschuurd. Ik werd in een stalletje geduwd en had die eerste avond maar één troost: ik was niet alleen. De oude merrie die de kar had getrokken, heel de lange weg terug van de markt, werd in de stal naast me gezet.

Terwijl ze naar binnen liep keek ze even over mijn deur en hinnikte vriendelijk. Ik wilde juist een stapje naar voren wagen toen mijn nieuwe eigenaar haar met zijn zweep zo’n gemene klap tegen haar flank gaf dat ik meteen weer achter in een hoek tegen de muur in elkaar kromp. “Naar binnen, ouwe kurenknol,” schreeuwde hij. “Je bent een lastpak, Zoey, en laat ik niet merken dat je dat jonge beest ook van die geintjes leert.” Maar ik had toch een sprankje vriendelijkheid opgevangen, een klein beetje sympathie van dat oude paard, zodat mijn paniek wat afnam. Ik werd iets rustiger.

De man liet me zonder water of voer staan en liep slingerend en struikelend over de keien naar het huis. Ik hoorde deuren dichtslaan, luid gepraat en voetstappen die terug kwamen rennen over de binnenplaats. De opgewonden stemmen kwamen dichterbij en er verschenen twee hoofden in de deuropening. Het ene was van een jongen, die een hele poos naar me keek, me aandachtig bestudeerde.

Toen begon zijn gezicht te stralen en hij zei beslist: “Moeder, ik weet zeker dat dit ‘n prachtig paard wordt. En dapper ook. Kijk ‘s hoe die z’n hoofd houdt!” En meteen daarna: “O kijk ‘s, moeder, hij is kletsnat. Ik moet ‘m droogwrijven.”

“Je vader heeft gezegd dat je niet naar hem toe mag, Albert,” zei de moeder van de jongen. “Dat is beter voor hem, dat je hem met rust laat. Hij zei dat je van hem af moet blijven.”

“Moeder,” zei Albert, en hij schoof de grendels van de staldeur opzij, “als vader dronken is weet-ie niet wat-ie zegt of wat-ie doet. Hij is iedere keer dronken als-ie van de markt terugkomt en dan zegt u altijd dat ik maar niet op ‘m moet letten.

Als u Zoey voert, dan zorg ik voor hem. O, wat is-ie mooi, hè moeder? Hij is niet gewoon bruin, hij is bijna rood. En kijk ‘s, dat kruis op z’n neus. Hebt u wel ‘s ’n paard gezien met zo’n wit kruis? Hebt u ooit zoiets gezien? Als-ie zover is, ga ik op ‘m rijden. Dan rij ik overal naartoe en dan kan geen paard tegen ‘m op, in ‘t hele dorp niet, in ‘t hele land niet.”

“Je bent net dertien, Albert,” zei zijn moeder vanuit de andere stal. “Hij is nog te jong en jij bent nog te jong en je vader zegt dat je van hem af moet blijven, dus als hij ziet dat je toch bij hem bent dan hoef je niet bij mij te komen janken.”

§

“Maar waarom zou die ‘m eigenlijk gekocht hebben?” vroeg Albert. “Hij wilde toch een kalf? Daar was-ie toch naar op zoek? Een kalf om bij Celandine te laten drinken?”

“Dat weet ik, schat. Je vader is zichzelf niet als hij zo is,” zei zijn moeder zacht. “Hij zei dat boer Easton op het paard aan het bieden was en je weet wat hij van die man denkt sinds hun ruzie over dat hek. Volgens mij heeft hij hem gewoon gekocht omdat Easton hem dan niet kreeg. Daar ziet het tenminste wel naar uit.”

“Wel, ik ben d’r blij om,” zei Albert. Hij liep langzaam naar me toe en deed intussen zijn jasje uit. “Dronken of niet, dit is ‘t beste wat-ie ooit gedaan heeft.”

“Zo praat je niet over je vader, Albert. Hij heeft heel veel meegemaakt. Zoiets zeg je niet,” zei zijn moeder.

Maar haar woorden klonken niet erg overtuigend.

Albert was bijna net zo groot als ik en hij zei zulke lieve dingen dat ik meteen rustig werd en ook heel nieuwsgierig, en ik bleef staan waar ik stond, tegen de wand aan.

Toen hij me aanraakte ging er wel even een schok door me heen, maar ik merkte meteen dat hij me niets wilde doen. Hij begon eerst mijn rug droog te wrijven en daarna mijn hals, en al die tijd had hij het erover dat we een prachtige tijd tegemoet gingen samen en dat ik later het mooiste paard van de hele wereld zou worden en dat we samen op jacht zouden gaan. Daarna poetste hij me nog zachtjes na met zijn jas. Hij ging net zo lang door tot ik helemaal droog was en depte mijn gezicht met zout water op de plekken waar mijn huid kapotgeschuurd was. Hij haalde heerlijk hooi voor me en een grote emmer koel water. Ik geloof niet dat hij één moment zijn mond hield.

Toen hij zich omdraaide om het stalletje uit te gaan, hinnikte ik om hem te bedanken en ik denk dat hij het begreep, want hij lachte van oor tot oor en aaide me over mijn neus. “Wij gaan dikke vrienden worden, jij en ik,” zei hij zachtjes. “Ik noem je Joey, want dat rijmt op Zoey. En misschien, ja misschien past dat ook wel bij je. Morgenochtend kom ik weer terug – en wees maar niet bang, ik zal wel voor je zorgen. Dat beloof ik je. Slaap lekker, Joey.”

“Je moet niet tegen paarden praten, Albert,” zei zijn moeder buiten. “Ze begrijpen je toch niet. Het zijn stomme beesten. Koppig en stom, dat zegt je vader altijd, en die gaat al zijn hele leven met paarden om.”

“Vader begrijpt ze gewoon niet,” zei Albert. “Ik denk dat hij bang van ze is.”

Ik ging naar de staldeur en keek hoe Albert en zijn moeder wegliepen en in het donker verdwenen. Ik wist dat ik een vriend voor het leven had gevonden, dat er meteen, instinctief, een band tussen ons was ontstaan, een band van vertrouwen en vriendschap. Naast me leunde Zoey over haar deur. Ze probeerde me aan te raken, maar onze neuzen kwamen net niet bij elkaar.

≡

Twee

Er volgden lange strenge winters en zinderende zomers en Albert en ik groeiden samen op. Een jaarlinghengst en een puber zijn allebei onhandige slungels en lijken trouwens in nog wel meer dingen op elkaar.

Als hij niet op school was in het dorp of zijn vader op de boerderij moest helpen, nam hij me altijd mee, de velden over, naar een stuk moerasland vol distels bij de rivier de Torridge. Het was het enige stuk vlakke grond op de boerderij en daar begonnen mijn lessen: stappen en draven, eerst alleen heen en weer, later aan de longe, linksom en rechtsom. Op de terugweg naar huis mocht ik in mijn eigen tempo achter hem aan lopen en als hij floot kwam ik, niet om hem te gehoorzamen, maar gewoon omdat ik altijd bij hem wilde zijn. Hij had een ratelend soort fluitje, net de roep van een uil – een fluitje waar ik altijd op af kwam en dat ik nooit zou vergeten.

Mijn enige andere gezelschap was Zoey, maar die was vaak de hele dag op de boerderij aan het werk – ploegen en eggen, maaien en schudden – en dus was ik het grootste deel van de tijd aan mijn lot overgelaten.

Als ik ‘s zomers in de wei stond was het nog wel uit te houden, want dan kon ik altijd horen hoe Zoey aan het werk was en af en toe iets naar haar roepen, maar ‘s winters stond ik eenzaam en alleen op stal en dan gingen er dagen voorbij dat ik geen sterveling zag of hoorde, behalve als Albert me kwam halen.

Albert verzorgde me, zoals hij beloofd had, en beschermde me zo goed mogelijk tegen zijn vader. Alberts vader was toch niet zo’n onmens als ik had gedacht. Meestal liet hij me links liggen en als hij me al bekeek was het van een afstand. Af en toe was hij zelfs vriendelijk, maar na wat er die eerste keer gebeurd was, lukte het me toch nooit helemaal om hem te vertrouwen. Ik liet hem niet te dicht bij me komen, ontweek hem, liep weg naar de andere kant van de wei en zorgde er altijd voor dat Zoey tussen ons in bleef.

Maar iedere dinsdag dronk hij zich weer een stuk in zijn kraag en als hij dan thuiskwam verzon Albert een of ander smoesje om bij mij te zijn en ervoor te zorgen dat zijn vader bij me uit de buurt bleef.

Op zo’n dinsdagavond, in de herfst, een jaar of twee nadat ik op de boerderij was gekomen, was Albert in de dorpskerk voor het klokkenluiden. Uit voorzorg had hij me bij Zoey in de stal gezet, net als iedere dinsdag. “Het is veiliger als jullie bij elkaar staan. Vader komt je niet lastigvallen als jullie bij elkaar zijn,” zei hij altijd en dan leunde hij over de staldeur en vertelde een heel verhaal over de fijne kneepjes van het klokkenluiden en dat hij de grote tenorklok had gekregen omdat ze hem nu man genoeg vonden om daarmee om te gaan, en dat het niet lang meer zou duren tot hij de grootste zou zijn van alle jongens in het dorp. Mijn Albert was er behoorlijk trots op dat hij zo goed was in klokkenluiden en als Zoey en ik hoofd-aan-staart in onze donkere stal stonden weg te dromen bij het geluid van de zes kerkklokken dat over de schemerige velden beierde, wisten we dat hij met recht trots was. Het is de edelste muziek die er bestaat, want ze is voor iedereen – je hoeft alleen maar te luisteren.

Ik moet hebben staan slapen, want ik herinner me niet dat ik hem hoorde aankomen, maar ineens zag ik het dansende licht van een lantaarn voor de staldeur en werd de grendel teruggeschoven. Ik dacht eerst dat het Albert misschien was, maar de klokken luidden nog steeds, en toen hoorde ik die stem en er was geen twijfel mogelijk: Alberts vader op dinsdagavond na afloop van de markt. Hij hing de lantaarn boven de deur en kwam op me af. Hij had een zweepachtig soort stok in zijn hand en waggelde door de stal naar me toe.

“Zo, kleine donderstraal,” zei hij en het klonk erg dreigend. “Ik heb ‘n wedje gelegd dat ik je binnen een week aan ‘t ploegen heb. Boer Easton en de andere jongens in The George denken dat ik je niet aankan.

Maar ik zal ze ‘s wat laten zien. Je bent nu genoeg in de watten gelegd, ‘t wordt tijd dat je wat gaat doen voor de kost. We gaan vanavond ‘s ’n paar garelen uitproberen, kijken welke er past, en dan gaan we morgen ploegen. Doen we ‘t goedschiks of doen we ‘t kwaadschiks? Als je me te lastig bent, kan je de zweep krijgen, ik kijk niet op ‘n spatje bloed.”

Zoey wist precies hoe laat het was en hinnikte een waarschuwing, terwijl ze in de donkerste hoek van de stal wegkroop.

Maar ze hoefde me niet te waarschuwen, want ik voelde wel aan wat hij van plan was. Ik hoefde maar naar die opgeheven stok te kijken of mijn hart begon als een gek te bonken van angst. Ik was doodsbenauwd, maar ik wist dat ik er niet vandoor kon gaan, ik kon geen kant op, dus keerde ik mijn kont naar hem toe en sloeg hard achteruit. Ik voelde hoe mijn hoeven hem vol raakten. Ik hoorde een schreeuw van pijn, draaide me om en zag hem de stal uit kruipen. Eén been sleepte stijf achter hem aan en hij wenste me foeterend de verschrikkelijkste dingen toe.

De volgende morgen kwamen Albert en zijn vader samen naar de stallen. Zijn vader liep behoorlijk mank. Ze hadden allebei een gareel bij zich en ik kon zien dat Albert had gehuild, want zijn wangen waren bleek en nat van de tranen. Samen stonden ze voor de staldeur. Ik voelde me ongelofelijk trots en blij toen ik zag dat Albert al groter was dan zijn vader, die een van pijn vertrokken gezicht had, met diepe groeven. “Als je moeder me niet op d’r blote knieën had gesmeekt, Albert, gisteravond, had ik dat paard terplekke neergeschoten. Ik had wel dood kunnen zijn.

Maar ik waarschuw je, als dat beest binnen ‘n week geen kaarsrechte lijnen ploegt, dan verkoop ik ‘m, daar kan je van op aan. Zie maar dat je ‘t voor mekaar krijgt. Jij zegt dat je met ‘m kan lezen en schrijven, wel, ik geef je één kans. Mij laat-ie niet in z’n buurt. ‘t Is een gemeen wild beest en als jij ‘t niet voor mekaar krijgt om ‘m binnen ‘n week af te richten en voor de ploeg te krijgen, gaat-ie eruit. Begrepen? Dat paard moet de kost verdienen, net zo goed als iedereen hier – mooie jongen of geen mooie jongen, dat paard moet leren wat werken is. En ik beloof je nog wat, Albert, als ik die weddenschap verlies, kan-ie vertrekken.” Hij liet het gareel op de grond vallen en wilde zich omdraaien om weg te lopen.

“Vader,” zei Albert en zijn stem klonk heel vastberaden. “Ik zal Joey africhten, ik zal ‘m leren ploegen, maar dan moet u beloven dat u ‘m nooit zal slaan. Zo moet-ie niet aangepakt worden, ik ken ‘m, vader. Alsof ‘t me eigen broer was.”

“Richt jij ‘m maar af, pak jij ‘m maar aan. Kan me niet schelen hoe je ‘t doet. Ik wil ‘t niet eens weten,” zei zijn vader met een schamper lachje. “Mij zie je niet meer bij dat beest. Ik schiet ‘m nog liever dood.”

Maar toen Albert de stal binnenkwam, was dat niet met lieve sussende woordjes, zoals anders. In plaats daarvan liep hij recht op me af en keek me strak aan. “Dat was ongelofelijk stom van je,” zei hij streng. “Als jij wil blijven leven, Joey, dan heb je nog heel wat te leren. Nooit meer trappen, nooit meer, naar niemand. Hij meent ‘t, Joey.

Als moeder d’r niet was geweest, had-ie je zó doodgeschoten. Moeder heeft je gered. Naar mij luistert-ie niet – zal-ie wel nooit doen ook.

Dus niet meer trappen, Joey. Nooit.” Toen veranderde zijn stem en ging hij weer meer als zichzelf praten. “We hebben een week, Joey, één week om jou aan ‘t ploegen te krijgen. Ik weet dat jij dat misschien wel beneden je waardigheid vindt, met al dat volbloed in je, maar je moet er toch echt aan geloven. Zoey en ik gaan je samen trainen en maak je borst maar nat, ‘t wordt keihard werken – voor jou nog harder omdat je d’r eigenlijk niet echt op gebouwd bent. Je bent gewoon nog niet genoeg paard. Tegen ‘t eind van de week zal je ook wel niet meer zo dol op me zijn, Joey.

Maar vader zegt niet zomaar wat. ‘t Is een man van z’n woord.

Als die wat in z’n hoofd heeft, gaat ‘t zo en niet anders. Hij verkoopt je liever, hij schiet je zelfs nog liever dood dan dat-ie z’n weddenschap verliest, dat is een ding dat zeker is.”

Diezelfde morgen, terwijl de mist nog over de velden hing, werd ik zij aan zij met die goeie ouwe Zoey in een gareel gezet, dat los om mijn schouders zat, en naar buiten geleid, de Long Close op, waar mijn opleiding tot boerenpaard begon.

Toen we ons voor het eerst schrap zetten, schuurde het gareel tegen mijn huid en zonken mijn voeten diep weg in de zachte grond, zo veel kracht kostte het. Achter ons liep Albert bijna de hele tijd te schreeuwen en hij zwaaide met een zweep naar me als ik even aarzelde of van de rechte lijn afweek, als hij voelde dat ik mijn best niet deed – en dat wist hij. Dit was een andere Albert. De lieve woordjes en grapjes van vroeger waren verdwenen. Zijn stem was streng en kortaf, en duldde geen tegenspraak. Naast me leunde Zoey in haar gareel en trok zwijgend, met haar hoofd naar beneden en haar voeten diep in de modder. Ik leunde ook met mijn hele gewicht in het gareel en begon te trekken – ik deed het voor haar en voor mezelf en ook voor Albert. In die week moest ik leren ploegen als een boerenpaard. Al mijn spieren deden pijn van de inspanning, maar nadat ik een nachtje languit in de stal had liggen slapen, was ik de volgende ochtend weer zo fit als een hoentje en klaar om aan het werk te gaan.

Iedere dag ging het een stukje beter en gingen we meer als een span ploegen, en iedere dag gebruikte Albert de zweep minder en praatte hij weer een beetje vriendelijker tegen me, totdat ik aan het eind van de week zeker wist dat hij weer bijna net zo veel van me hield als voorheen. En op een middag, toen we klaar waren met de akker die rond de Long Close loopt, maakte hij de ploeg los en sloeg zijn armen om ons heen. “Zo is het goed, jullie hebben ‘t gefikst, lekkere knollen van me. Jullie hebben ‘t gefikst,” zei hij. “Ik heb ‘t niet eerder gezegd, want dan waren jullie misschien zenuwachtig geworden, maar vader en boer Easton hebben vanmiddag de hele tijd in ‘t huis naar ons staan kijken.” Hij krabbelde ons achter de oren en aaide over onze neus. “Vader heeft z’n weddenschap gewonnen en bij ‘t ontbijt zei die dat als we deze akker vandaag af kregen, dat alles dan vergeten en vergeven was, dat je dan mocht blijven, Joey. En dat heb je dus voor mekaar, ik zou je wel kunnen zoenen, ouwe dibbes, zo trots ben ik op je, maar dat doe ik niet, want ze staan nog steeds te kijken. Nou mag je vast blijven, vast en zeker. Mijn vader is een man van z’n woord, neem dat maar van mij aan – als-ie tenminste nuchter is.”

Een paar maanden later, toen we de heg van de Great Meadow hadden gesnoeid en terug naar huis gingen, begon Albert op de holle weg die naar de boerderij loopt voor het eerst tegen ons over de oorlog. Hij liep te fluiten en stopte midden in een deuntje. “Moeder zegt dat er waarschijnlijk oorlog komt,” zei hij treurig. “Ik weet niet waar ‘t om gaat, iets over een ouwe hertog die ergens doodgeschoten is. Ik zou niet weten waarom iemand zich daar druk om zou maken, maar ze zegt dat we d’r toch mee te maken krijgen. Niet dat we d’r hier veel last van zullen hebben. Hier blijft alles wel gewoon z’n gangetje gaan. En ik ben vijftien, dus ik ben toch nog te jong om ernaartoe te moeten – dat zegt ze tenminste.

Maar weet je, Joey, als ‘t oorlog wordt, wil ik erheen. Ik zou de beste soldaat zijn, denk je ook niet? Met een uniform, dat zou me toch goed staan? En dan op de maat van de muziek marcheren, dat heb ik altijd al gewild. Zie je ‘t voor je, Joey? En jij zou trouwens een prima oorlogspaard zijn, nu we ‘t er toch over hebben – als je net zo goed rijdt als je trekt, natuurlijk, maar dat weet ik wel zeker. We zouden een mooi koppel zijn, jij en ik. De Duitsers kunnen maar beter een schietgebedje doen als wij tweeën tegenover ze komen te staan!”

Op een warme zomeravond, na een lange stoffige dag op het veld, toen ik al aan mijn bak mengvoer begonnen was en Albert me nog met stro stond droog te wrijven en tegen me aan het kletsen was over hoeveel stro ze voor de wintermaanden hadden en hoe goed het tarwestro was om het dak te repareren, hoorde ik de zware voetstappen van zijn vader over het erf naar ons toe komen. Hij liep te schreeuwen: “Moeder, moeder, kom naar buiten, moeder.” Het was zijn goede stem, zijn nuchtere stem, de stem waar ik niet bang voor hoefde te zijn. “Het is oorlog, moeder. Ik heb ‘t net in ‘t dorp gehoord. De postbode kwam ‘t nieuws brengen, vanmiddag. Die schoften zijn België binnengevallen. Nu is de kogel door de kerk. We hebben ze gister om elf uur de oorlog verklaard. We zijn in oorlog met de Duitsers. We gaan ze zo’n pak voor hun donder geven dat ze nooit meer een vlieg kwaad durven doen.

Een paar maanden, dan is ‘t voorbij. Altijd hetzelfde liedje. Omdat de Britse leeuw ligt te slapen denken ze zeker dat-ie dood is.

Maar we zullen ze ‘s ’n lesje leren, moeder – we gaan ze ‘n lesje leren dat ze niet gauw zullen vergeten.”

Albert was gestopt met poetsen en liet het stro op de grond vallen. We liepen naar de staldeur. Zijn moeder stond op het stoepje bij de deur van de boerderij. Ze hield haar hand voor haar mond. “O mijn God,” zei ze zachtjes. “O mijn God.”

≡

Drie

Geleidelijk aan, zo geleidelijk dat ik het haast niet merkte, was Albert die laatste zomer op de boerderij begonnen met op me te rijden als hij de wei in moest om de schapen tellen. Zoey liep altijd achter ons aan en af en toe stopte ik even om te zien of ze ons bij kon houden. Ik weet niet eens meer wanneer hij me voor het eerst opzadelde, maar dat moet hij toch een keer gedaan hebben, want tegen de tijd dat de oorlog was uitgebroken, die zomer, reden Albert en ik iedere ochtend naar de schapen en bijna iedere avond nog een keer, als hij klaar was met zijn werk. Ik leerde elk weggetje in de buurt kennen, elke fluisterende eik en elk klapperend hek. Samen banjerden we door het beekje onder Innocent’s Copse en stormden verderop tegen Ferny Piece op.

Als Albert op me reed was er geen gehang aan de teugels of geruk aan het bit in mijn mond – hij hoefde zijn knieën maar zachtjes aan te drukken en een klein tikje met zijn hiel te geven om me duidelijk te maken wat hij wilde. En zelfs dat was eigenlijk niet eens nodig, denk ik, zo goed waren we elkaar gaan begrijpen.

Als hij niet tegen me praatte was hij de hele tijd aan het fluiten of zingen, en op een of andere manier stelde me dat op mijn gemak.

In het begin merkten we op de boerderij niets van de oorlog. Zoey en ik gingen iedere ochtend de akkers op om te werken, want er was nog veel meer stro dat gekeerd en binnengehaald moest worden. Gelukkig had Albert het meeste werk met de paarden nu overgenomen en bemoeide zijn vader zich met de varkens en het slachtvee, telde de schapen, repareerde de hekken en groef greppels om de boerderij, zodat we hem hooguit een paar minuten per dag zagen.

Maar ondanks dat alles gewoon bij het oude bleef, nam de onrust op de boerderij toe en ik begon angstige voorgevoelens te krijgen. Er waren lange verhitte discussies op het erf, soms tussen de vader en moeder van Albert, maar meestal, vreemd genoeg, tussen Albert en zijn moeder.

“Je moet hem er niet zo op aankijken, Albert,” viel ze op een ochtend tegen hem uit, vlak voor mijn staldeur. “Hij heeft het allemaal voor jou gedaan, weet je.

Toen Lord Denton hem tien jaar geleden aanbood om de boerderij te kopen, heeft hij een hypotheek genomen, zodat jij je eigen boerderij zou hebben als je groot was. Hij heeft slapeloze nachten door die hypotheek, en daarom drinkt hij.

Dus als hij af en toe niet helemaal zichzelf is, ben jij wel de laatste die op hem af zou mogen geven. Hij is ook niet meer zo gezond als vroeger en hij kan niet meer zo veel werk verzetten. Vergeet niet dat hij over de vijftig is – kinderen zien hun vader niet als oud of jong. En dan is het nog oorlog ook. Hij maakt zich zorgen over de oorlog, Albert. Hij is bang dat de prijzen zullen kelderen en ik denk dat hij diep van binnen eigenlijk vindt dat hij in Frankrijk mee zou moeten vechten – maar daar is hij te oud voor. Probeer hem te begrijpen, Albert. Dat verdient hij.”

“U drinkt toch ook niet, moeder,” antwoordde Albert fel. “En u maakt zich net zo goed zorgen als hij, en trouwens, als u zou drinken, dan zou u nog niet zo tegen me tekeergaan als hij. Ik werk zo hard ik kan, en nog harder, en toch blijft-ie maar klagen dat dit niet gedaan is en dat niet gedaan is.

Als ik ‘s avonds met Joey ga rijden klaagt-ie ook altijd. Ik mag niet eens één keer in de week naar het klokkenluiden. Het is echt niet eerlijk, moeder.”

“Ik weet het, Albert,” zei zijn moeder nu wat vriendelijker en ze pakte zijn handen. “Je moet proberen zijn goede kanten te zien. Het is een goede man – echt waar. Dat zie je toch ook wel?”

“Ja moeder, dat zie ik ook wel,” gaf Albert toe. “Maar hij moet niet altijd zo over Joey zeuren. Joey werkt nu toch voor de kost? En die heeft nooit ‘s vrij om wat leuks te gaan doen, net als ik.”

“Dat is zo, schat,” en ze pakte zijn elleboog en liep met hem naar het huis, “maar je weet toch hoe het zit met hem en Joey? Hij heeft hem in een driftbui gekocht en daar heeft hij tot op de dag van vandaag spijt van. Hij zegt ook altijd dat we maar één paard nodig hebben voor het werk op de boerderij en dat paard van jou eet geld. Daar maakt hij zich zorgen om. Boeren en paarden…altijd hetzelfde. Met mijn vader precies zo.

Maar hij draait wel bij als je lief voor hem bent – dat weet ik zeker.”

Maar Albert en zijn vader spraken in die tijd bijna helemaal niet meer met elkaar en Alberts moeder werd door allebei steeds vaker als tussenpersoon gebruikt, als onderhandelaar. Op een woensdagmorgen, toen de oorlog nog maar een paar weken aan de gang was, moest de moeder van Albert opnieuw tussenbeiden komen, buiten op het erf. Zoals gewoonlijk was zijn vader de avond ervoor dronken van de markt teruggekomen. Hij zei dat hij had vergeten het Saddleback varken terug te brengen, de beer die ze hadden geleend om de zeugen te dekken. Hij had gezegd dat Albert hem moest gaan brengen, maar die vertikte het en er hing ruzie in de lucht. Zijn vader zei dat hij ‘zaken te doen had’ en Albert hield vol dat hij de stallen moest uitmesten.

“Als je door het dal naar Fursden gaat, kost het je maar een half uurtje om die beer terug te brengen, lieverd,” zei Alberts moeder snel, in de hoop het onvermijdelijke wat te verzachten.

“Nu, goed dan,” gaf Albert toe, zoals altijd wanneer zijn moeder een goed woordje deed, want hij wilde haar geen verdriet doen. “Ik doe het voor u, moeder.

Maar op voorwaarde dat ik vanavond met Joey mag gaan rijden. Ik wil van de winter met ‘m gaan jagen en dan moet-ie een beetje conditie hebben.” De vader van Albert hield zijn mond, hij kneep zijn lippen op elkaar, en het viel me op hoe hij me stond aan te kijken. Albert draaide zich om, gaf me een vriendelijk klopje op mijn neus, pakte een stok uit de stapel aanmaakhout naast het schuurtje en verdween naar de varkensstal.

Een paar minuten later zag ik hoe hij de grote zwart-witte beer voor zich uit dreef, het erf af en de weg op. Ik riep hem nog na, maar hij keek niet om.

Als Alberts vader al in de stal kwam, was het om Zoey op te halen. In die tijd liet hij mij met rust. Op het erf gooide hij dan een zadel op Zoey en reed naar de heuvels achter de boerderij om de schapen te tellen.

Dus toen hij die ochtend de stal in kwam en Zoey mee naar buiten nam, was dat niets bijzonders.

Maar toen hij daarna de stal opnieuw in liep en mooie praatjes tegen me begon op te hangen en een emmer vol heerlijke haver voor mijn neus hield, wist ik meteen dat ik moest oppassen.

Maar de haver en mijn nieuwsgierigheid waren sterker dan mijn gezonde verstand en hij had me al een halster omgedaan voordat ik mijn hoofd kon wegtrekken. Hij had nog nooit zo lief en aardig tegen me gepraat als toen hij het halster strak trok en voorzichtig zijn hand uitstak om me te aaien. “Het komt wel in orde, ouwe jongen,” zei hij zachtjes. “Het komt wel in orde. Ze zullen goed voor je zorgen, dat hebben ze beloofd. En ik heb ‘t geld nodig, Joey, ik heb ‘t geld heel hard nodig.”

≡

Vier

Hij bond een lang touw aan het halster en nam me mee de stal uit. Ik liep achter hem aan, want Zoey stond buiten over haar schouder naar me te kijken en als zij maar bij me was, wilde ik overal wel naartoe gaan, het maakte niet uit met wie. Het viel me op dat de vader van Albert de hele tijd tegen me fluisterde en als een dief om zich heen liep te kijken.

Ik denk dat hij wel wist dat ik altijd met Zoey mee zou gaan, want hij maakte het touw aan haar zadel vast en leidde ons stilletjes samen het erf af, het pad op en de brug over.

Toen we bij de weg waren, steeg hij snel op en zo draafden we over de heuvel naar het dorp. Hij zei geen woord tegen ons. Ik kende de weg natuurlijk heel goed, want ik was er vaak genoeg met Albert langs gegaan en ik vond het altijd fijn om daar te komen en andere paarden en mensen te zien. In het dorp was ik, nog niet zo heel lang geleden, voor het eerst een automobiel tegengekomen, bij het postkantoor, en ik was me doodgeschrokken toen het ding langs kwam ratelen, maar ik was niet op hol geslagen en Albert bleef daarna heel dicht bij me, dat herinnerde ik me wel.

Maar nu zag ik, toen we in de buurt van het dorp kwamen, dat er een heel stel automobielen om de brink geparkeerd stond, met zo veel mannen en paarden eromheen als ik nog nooit van mijn leven bij elkaar had gezien. Ik werd er opgewonden van, maar toch begon ik me opeens erg ongerust te voelen. We draafden het dorp binnen.

Overal waren mannen in kaki uniformen; en toen Alberts vader afsteeg en met ons voorbij de kerk in de richting van de werf liep, begon een fanfare ineens een stevige, stampende mars te spelen. De slagen op de grote trom dreunden door heel het dorp en overal zag je kinderen, sommige marcheerden heen en weer met een bezemsteel over hun schouder, andere leunden uit het raam en zwaaiden met een vlag.

Toen we bij de vlaggenmast kwamen die midden op de brink stond en waar de Union Jack slap in de zon tegen de witte paal hing, baande een officier zich een weg door de menigte en liep op ons af. Het was een lange slanke man met een rijbroek aan en een riem om zijn middel en schuin over zijn borst. Naast zijn been zag ik een zilveren zwaard hangen. De twee mannen schudden elkaar de hand. “Daar ben ik dan, Kapitein Nicholls, sir, zoals beloofd,” zei Alberts vader. “Maar alleen omdat ik ‘t geld nodig heb, dat weet u. Anders zou ik zo’n prachtpaard nooit wegdoen.”

“Wel, wel, boer,” zei de officier en hij liep te knikken terwijl hij me van alle kanten bekeek. “Toen we elkaar laatst in The George spraken, dacht ik dat je overdreef. ‘Het beste paard van heel het dorp’ zei je toen, maar ja, dat zegt iedereen.

Maar dit is een ander verhaal – dat zie ik wel.” En hij klopte me zachtjes op mijn hals en krabbelde achter mijn oren. Dat was prettig en ook zijn stem was vriendelijk, dus trok ik me niet terug. “Je hebt gelijk, boer, hij zou een aanwinst voor het regiment zijn – misschien neem ik hem zelf wel. Ja, misschien doe ik dat wel.

Als hij net zo goed is als hij eruit ziet, zou hij echt wat voor me zijn. Een prachtig beest, dat is zeker.”

“Krijg ik er veertig pond voor, Kapitein Nicholls, zoals u gisteren beloofd hebt?” De vader van Albert praatte heel zacht, onnatuurlijk zacht, bijna alsof hij niet wilde dat iemand hem hoorde.

“Voor minder kan ik ‘t echt niet doen. ‘n Mens moet ook leven…”

“Dat heb ik je gisteravond inderdaad beloofd, boer,” zei Kapitein Nicholls en hij deed mijn mond open en bekeek mijn tanden. “Het is een mooi jong beest, sterke hals, goede hoek in de schouder, rechte vetlokken. Veel werk gedaan? Al met hem op jacht geweest?”

“Mijn zoon rijdt ‘m elke dag,” zei Alberts vader. “Hij is zo snel als ‘n renpaard, zegt-ie, en hij springt als ‘n tierelier.”

“Goed dan,” zei de officier, “als onze veearts hem goedkeurt, als hij echt zo fit als een hoentje is, dan krijg jij je veertig pond, afspraak is afspraak.”

“Ik heb niet zoveel tijd, sir,” zei de vader van Albert en hij wierp een snelle blik over zijn schouder. “Ik moet weer terug. Ik heb nog ‘n hoop werk te doen.”

“Tja, wij hebben het ook druk. We zijn hier niet alleen om te kopen, maar ook om soldaten te rekruteren,” zei de officier. “Maar we zullen ons best voor je doen. Er zijn in dit deel van het land trouwens meer goede vrijwilligers te vinden dan goede paarden, en die mannen hoeven niet door de veearts onderzocht te worden, nietwaar? Wacht maar even, ik ben zo terug.”

Kapitein Nicholls nam me mee door de poort tegenover de pub, een grote tuin in. Daar zaten mannen in witte jassen en een klerk in uniform aan een tafel aantekeningen te maken. Ik dacht dat ik Zoey me iets hoorde naroepen, dus ik schreeuwde terug om haar gerust te stellen, want ik was niet bang. Ik was veel te nieuwsgierig naar wat er allemaal om me heen gebeurde. Onder het lopen praatte de officier vriendelijk tegen me en ik ging bijna enthousiast met hem mee. De veearts was een klein druk mannetje met een borstelige zwarte snor. Hij porde me aan alle kanten, tilde een voor een mijn voeten op om die te inspecteren – waar ik me wel tegen verzette – tuurde daarna in mijn ogen en mond, en rook aan mijn adem. Ik moest de tuin rond draven en nog een keer en ten slotte verklaarde hij dat ik een perfect exemplaar was. “Zo gezond als een vis. Overal geschikt voor, cavalerie en artillerie,” zo zei hij dat. “Geen hoef katrol, geen beenschurft, goeie voeten, goeie tanden. Koop hem maar, kapitein, het is een goeie,” zei hij.

Ik werd teruggebracht naar Alberts vader, die de bankbiljetten van Kapitein Nicholls aanpakte en ze snel in zijn broekzak stopte. “Zal u goed voor ‘m zorgen, sir?” vroeg hij. “Dat ‘m niks overkomt? Mijn zoon is gek op ‘m, weet u.” Hij stak zijn hand uit en aaide me over mijn neus. De tranen stonden in zijn ogen. Op dat moment begon ik hem bijna aardig te vinden. “Het komt wel goed, ouwe jongen,” fluisterde hij tegen me. “Je begrijpt er natuurlijk niks van, en Albert ook niet, maar als ik je niet verkoop dan kan ik de hypotheek niet betalen en dan raken we de boerderij kwijt. Ik ben niet erg aardig tegen je geweest – ik ben tegen niemand erg aardig geweest. Dat weet ik heus wel. ‘t Spijt me.” En hij liep weg en nam Zoey mee. Hij liet zijn hoofd hangen en het leek wel of hij een stukje kleiner was geworden.

Op dat moment drong het tot me door dat ik werd achtergelaten en ik begon te hinniken, een schrille hinnik vol pijn en angst die door het hele dorp snerpte. Zelfs die goeie ouwe Zoey, die altijd zo gehoorzaam was en zo rustig, bleef staan en wilde niet meer verder lopen, hoe hard Alberts vader ook aan haar trok. Ze draaide zich om, stak haar hoofd in de lucht en hinnikte nog een laatste keer naar me, als afscheid.

Maar haar stem klonk steeds verder weg en uiteindelijk werd ze meegetrokken en verloor ik haar uit het oog. Er waren vriendelijke handen die me in bedwang probeerden te houden, me wilden troosten – maar ik was ontroostbaar.

Toen ik net alle hoop had opgegeven, zag ik dat mijn Albert door de menigte op me af stormde, met een rood hoofd van de inspanning. De fanfare stopte met spelen en het hele dorp stond te kijken hoe hij naar me toe rende en zijn armen om mijn nek sloeg.

“Hij heeft ‘m verkocht, hè?” zei hij zachtjes en hij keek naar Kapitein Nicholls die me vasthield. “Joey is mijn paard. Hij is mijn paard en dat zal-ie altijd blijven, wie ‘m ook koopt.

Als men vader ‘m verkoopt, kan ik ‘m niet tegenhouden, maar als Joey met u meegaat, dan ga ik ook mee. Ik kom bij ‘t leger en ik blijf bij ‘m.”

“Je hebt de spirit van een soldaat, jongeman,” zei de kapitein en hij deed zijn officierspet af om met de rug van zijn hand zijn voorhoofd af te vegen. Hij had zwarte krulletjes en een vriendelijk open gezicht. “Je hebt de spirit, maar niet de leeftijd. Je weet zelf ook wel dat je te jong bent. We nemen niemand onder de zeventien. Kom over een jaartje maar terug, dan zien we wel verder.”

“Ik zie eruit als zeventien,” zei Albert bijna smekend. “Ik ben groter dan de meeste jongens van zeventien.” Maar hij had wel in de gaten dat het hem niet ging lukken. “Dus u neemt me niet, sir? Zelfs niet als staljongen? Ik doe alles wat u wilt, alles.”

“Hoe heet je, jongeman?” vroeg Kapitein Nicholls.

“Narracott, sir. Albert Narracott.”

“Het spijt me dat ik niets voor je kan doen, Narracott.” De officier schudde zijn hoofd en zette zijn pet weer op. “Het spijt me, regels zijn regels.

Maar maak je geen zorgen over je Joey. Ik zal goed op hem passen totdat jij oud genoeg bent om in dienst te gaan. Je hebt hem prima afgericht. Je kunt trots op hem zijn – het is een prima paard, een uitstekend paard, maar je vader had het geld nodig voor de boerderij, want een boerderij draait nu eenmaal niet zonder geld. Dat weet je wel.

Als je oud genoeg bent moet je bij de cavalerie gaan, dat is echt iets voor je. Mannen als jij hebben we nodig, want het wordt een lange oorlog, vrees ik, langer dan de meeste mensen denken. Noem mijn naam maar. Ik ben Kapitein Nicholls en ik wil je graag in mijn regiment hebben.”

“Dus ik maak nu geen kans?” vroeg Albert nog. “Ik kan helemaal niks doen?”

“Helemaal niets,” zei de kapitein. “Je paard is nu van het leger en jij bent te jong om in dienst te gaan. Maak je geen zorgen – we zullen goed op hem passen. Ik zal hoogstpersoonlijk voor hem zorgen, dat beloof ik je.”

Albert krabbelde aan mijn neus en aaide mijn oren, net als anders. Hij probeerde te glimlachen, maar dat lukte niet. “Ik vind je wel weer terug, ouwe dibbes,” zei hij zachtjes. “Waar je ook bent, ik vind je wel weer terug, Joey. Pas goed op ‘m, sir, alstublieft, tot die tijd. ‘t Is het beste paard van de hele wereld – daar komt u wel achter. Belooft u dat?”

“Ik beloof het je,” zei Kapitein Nicholls. “Ik zal doen wat ik kan.” En Albert draaide zich om en liep de menigte in tot ik hem niet meer kon zien.

≡

Vijf

In de paar korte weken voordat ik naar de oorlog zou gaan, moest ik omgeschoold worden van boerenknol tot cavaleriepaard. Dat ging niet zonder slag of stoot, want ik had een gloeiende hekel aan de strakke discipline van de rijschool en de zware manoeuvres die we op de open vlakte hielden, onder de brandende zon. Thuis genoot ik altijd van de lange ritten die ik met Albert langs de weg en door de velden maakte en toen stoorde ik me niet aan de hitte of aan de vliegen. De pijn van het ploegen en eggen, samen met Zoey, had ik altijd met liefde verdragen, maar dat kwam omdat we een sterke band hadden, van elkaar hielden en elkaar vertrouwden. Nu moesten we eindeloos stomme rondjes om de school heen rijden. Het was afgelopen met het vriendelijke gebroken bit, waar ik zo aan gewend was, en in plaats daarvan kreeg ik nu een akelige zware stang en trens, die mijn mondhoeken openhaalde en waar ik horendol van werd.

Maar het ergst van alles was mijn berijder. Korporaal Samuel Perkins was een keiharde kerel, een ex-jockey die alleen maar gelukkig leek te zijn als hij een paard in zijn macht had. Iedereen was bang voor hem, de huzaren net zo goed als de paarden. Zelfs de officieren voelden zich niet op hun gemak bij hem, dat merkte ik wel, want hij wist alles wat er maar over paarden te weten viel en was zijn hele leven al met ze omgegaan. En hij reed met een harde, ruwe hand. Zijn zweep en sporen droeg hij echt niet alleen voor de show.

Hij sloeg me nooit en hij werd nooit kwaad op me, soms als hij me aan het poetsen was, had ik zelfs wel eens het idee dat hij me aardig vond en ik had zeker wel respect voor hem, maar dat was gebaseerd op angst, niet op liefde. Ik was zo boos en ongelukkig dat ik een paar keer probeerde hem af te gooien, maar dat lukte me nooit. Zijn knieën leken wel een bankschroef en hij voelde altijd aan wat ik van plan was.

In die begintijd van mijn opleiding had ik maar één troost: iedere avond kwam Kapitein Nicholls langs in de stallen. Hij was kennelijk de enige die tijd had om een praatje met ons te komen maken, net als Albert vroeger. Dan ging hij in een hoek van mijn stal zitten, op een omgekeerde emmer, met een schetsboek op zijn knieën, en tekende en kletste tegelijkertijd. “Ik heb nu al een paar schetsen van je gemaakt en als deze af is, ben ik zover dat ik je kan gaan schilderen,” zei hij op een avond. “Het wordt natuurlijk geen Stubbs – het wordt beter dan een Stubbs, want de paarden die hij schilderde, waren lang niet zo mooi als jij. Ik kan het schilderij niet meenemen naar Frankrijk – dat heeft geen enkele zin. Ik denk dat ik het naar je vriend Albert stuur, dan weet hij dat ik het meende toen ik zei dat ik goed voor je zou zorgen.” Hij keek de hele tijd van mij naar zijn werk en weer terug, en ik had het liefst gewild dat hij mijn opleiding zou overnemen, ik had hem willen vertellen hoe hard de korporaal was en hoeveel pijn ik in mijn flanken en voeten had. “Om heel eerlijk te zijn, Joey, hoop ik dat deze oorlog voorbij is voor Albert oud genoeg is om in dienst te gaan, want let maar op, het wordt een drama, één groot drama. In de mess hebben ze het er allemaal over hoe we die Moffen te lijf zullen gaan, hoe de cavalerie gehakt van ze gaat maken, er wel even voor zal zorgen dat ze voor de Kerst met hangende pootjes in Berlijn terug zijn. Alleen Jamie en ik, wij zijn de enigen die er anders over denken, Joey. Wij hebben zo onze twijfels, dat mag je gerust wel weten. Wij hebben zo onze twijfels. Die lui in de mess hebben zeker nog nooit van machinegeweren gehoord of van artillerie. Neem maar van mij aan, Joey, één goed bediend machinegeweer is machtiger dan een heel eskadron van de beste cavalerie ter wereld – of die nu Duits is of Brits. Ik bedoel, weet je nog wat er in de Slag bij Balaklava met de Lichte Brigade gebeurde toen ze het tegen Russische geweren moesten opnemen – het lijkt wel of ze dat allemaal vergeten zijn. En de Fransen hebben in de Frans-Pruisische Oorlog ook hun lesje wel geleerd.

Maar je mag er niets van zeggen, Joey.

Als je dat toch doet, roepen ze dat je een doemdenker bent en meer van dat soort onzin. Ik begin te geloven dat ze de oorlog alleen maar willen winnen als de cavalerie dat klusje even klaart.”

Hij stond op, stak zijn schetsboek onder zijn arm, liep naar me toe en kriebelde me achter mijn oren. “Dat vind je lekker, hè ouwe jongen? Onder al dat temperament van je zit ook maar een klein hartje. En nu we het er toch over hebben, eigenlijk lijken we wel op elkaar, jij en ik.

Om te beginnen vinden we het allebei niet bepaald leuk hier, zouden we liever ergens anders zijn. En verder hebben we ook allebei nog nooit een oorlog meegemaakt, nog nooit een serieus schot horen afvuren, toch? Ik hoop wel dat ik het aankan als het eenmaal zover is – daar maak ik me nog de meeste zorgen over, Joey. Want je mag gerust wel weten – en dat heb ik Jamie niet eens verteld – ik doe het in mijn broek van angst, dus ik hoop dat jij genoeg moed hebt voor ons samen.”

Aan de overkant van de binnenplaats sloeg een deur dicht en ik hoorde het bekende klakkende geluid van laarzen op de keien. Het was Korporaal Samuel Perkins die zijn avondronde langs de stallen maakte en bij ieder paard even stopte om te kijken of alles in orde was.

Als laatste kwam hij bij mij. “Goedenavond, sir,” zei hij en salueerde netjes. “Weer aan het schetsen?”

“Ik doe mijn best, Korporaal,” zei Kapitein Nicholls. “Ik probeer hem er goed op te krijgen. Het is toch wel het mooiste paard van het hele eskadron, nietwaar? Ik heb er tenminste nog nooit een gezien die zo goed in elkaar zat.”

“O ja, hij ziet er zeker goed uit, sir,” zei de korporaal, die over de paarden ging. Bij het horen van zijn stem alleen al legde ik mijn oren in mijn nek, want ik was als de dood voor die dunne scherpe klank die erin lag. “Dat moet ik u nageven, maar uiterlijk is niet alles, sir. Een paard is meer dan alleen zijn buitenkant, vindt u ook niet, sir? Hoe zal ik het zeggen, sir?”

“Hoe je wilt, Korporaal,” zei Kapitein Nicholls koeltjes. “Maar pas op je woorden, want je hebt het toevallig wel over mfjn paard.”

“Laat ik zeggen dat ik het gevoel heb dat hij een eigen willetje heeft. Ja, laat ik het zo maar zeggen. Op manoeuvre doet hij het prima – een echte blijver, een van de beste – maar in de manege is het een dondersteen, sir, en een sterke dondersteen ook. Nooit goed afgericht, sir, dat is wel te merken. Een boerenpaard, gewend aan boerenwerk.

Om een cavaleriepaard te worden moeten we hem nog heel wat discipline bijbrengen, sir. Hij moet leren onmiddellijk te gehoorzamen, zonder erbij na te denken.

Als de kogels u om de oren vliegen, hebt u niets aan een prima donna onder u.”

“Gelukkig maar, Korporaal,” zei Kapitein Nicholls. “Gelukkig gaan we deze oorlog buiten uitvechten en niet binnen. Ik heb jou gevraagd Joey op te leiden, want ik denk dat jij dat het best kunt – jij bent de beste van het hele eskadron.

Maar misschien zou je hem niet zo hard moeten aanpakken. Iets meer rekening moeten houden met zijn achtergrond. Hij wil gerust wel – je hoeft hem er alleen maar zachtjes van te overtuigen, meer niet. Hou het vriendelijk, Korporaal, hou het vriendelijk. Ik wil niet dat hij nukkig wordt. Ik moet op zijn rug door de oorlog heen en met een beetje geluk er ook weer uit. Ik heb wat met hem, Korporaal, dat weet je wel.

Dus ik wil dat je voor hem zorgt alsof het je eigen paard was, begrepen? Binnen een week vertrekken we naar Frankrijk.

Als ik tijd genoeg had, zou ik hem zelf trainen, maar ik heb mijn handen vol aan al die ruiters waar ik huzaren van moet proberen te maken. Een paard kan je wel op zijn rug dragen, maar vechten, dat moet je toch echt zelf doen, Korporaal. En er zijn er bij die denken dat ze straks genoeg hebben aan een sabel. Die geloven echt dat ze maar met hun sabel door de lucht hoeven te zwaaien om die Moffen de stuipen op het lijf te jagen.

Maar ze zullen moeten leren om doelgericht te schieten – we moeten allemaal leren om doelgericht te schieten, willen we deze oorlog winnen, neem dat maar van mij aan.”

“Ja, sir,” zei de korporaal, nu met respect in zijn stem. Hij was meegaander en bescheidener dan ik hem ooit had meegemaakt.

“En, Korporaal,” zei de kapitein terwijl hij naar de staldeur liep, “ik zou graag zien dat je Joey op een iets ruimer rantsoen zette, hij heeft wat gewicht verloren, heb ik het idee. Over een dag of twee, drie neem ik hem zelf mee voor de laatste manoeuvres en ik wil dat hij dan in tiptop conditie is. Dat hij de mooiste is van het hele eskadron.”

In die laatste week van mijn militaire opleiding begon ik eindelijk een beetje aan het werk gewend te raken.

Na die avond leek Korporaal Samuel Perkins me iets minder hard aan te pakken. Hij gebruikte zijn sporen nog maar af en toe en gaf me wat meer teugel. We werkten nu minder vaak in de manege en gingen meestal naar de open vlakte buiten het kamp om het formatierijden te oefenen. Ik begon de stang en trens te accepteren en speelde ermee zoals ik ook altijd met het gewone bit had gedaan. Ik was blij met het goede voer en met het borstelen en poetsen, met de eindeloze zorg en aandacht die er aan me werd besteed. Met de dag miste ik de boerderij minder en dacht ik minder vaak terug aan Zoey en mijn vroegere leventje.

Maar aan Albert, zijn gezicht en zijn stem, bleef ik wel voortdurend denken, ondanks de ijzeren routine van het werk waardoor ik ongemerkt bezig was in een legerpaard te veranderen.

Tegen de tijd dat Kapitein Nicholls me kwam ophalen voor die laatste manoeuvres, had ik me al bij mijn nieuwe leven neergelegd, ik was er zelfs wel tevreden mee. We werden in slagorde opgesteld en toen we met het hele regiment Salisbury Plain op gingen, was ik me bewust van Kapitein Nicholls’ gewicht op mijn rug. Wat me van die dag het meest is bijgebleven, zijn de hitte en de vliegen, want we moesten uren in de zon staan wachten op de dingen die komen zouden.

Toen de avond begon te vallen en de zon achter de horizon zakte, stelde het regiment zich in niveaus op voor de aanval, het hoogtepunt van ons laatste manoeuvre.

Er werden orders gegeven om de zwaarden te trekken en we gingen voorwaarts. We wachtten op het trompetsignaal en van de spanning hing er gewoon elektriciteit in de lucht. Die ging over van paard op ruiter, van paard op paard, van huzaar op huzaar. Ik voelde zo’n golf van opwinding door me heen gaan dat ik me bijna niet kon bedwingen. Kapitein Nicholls leidde zijn eenheid en naast hem reed zijn vriend Kapitein Jamie Stewart op een paard dat ik nog nooit had gezien. Het was een grote glimmend zwarte hengst.

Terwijl we in stap voorwaarts gingen, keek ik naar hem en ving zijn blik op. We leken even contact te hebben. De stap ging over in draf en daarna in een handgalop. Ik hoorde de trompetten schallen en ik zag een sabel over mijn rechteroor naar voren steken. Kapitein Nicholls leunde voorover in het zadel en gaf me de hulpen voor een rengalop. Het gedender en het stof en gebrul van mannenstemmen kregen me in hun greep en maakten me vuriger dan ik ooit van mijn leven was geweest. Ik vloog over het veld, ver voor de andere paarden uit, behalve één. De enige die me kon bijhouden was de glimmend zwarte hengst. Hoewel Kapitein Nicholls en Kapitein Stewart daar met geen woord over hadden gerept, voelde ik opeens dat het belangrijk was dat ik dit paard voorbleef. Ik hoefde maar naar hem te kijken of ik wist dat hij er net zo over dacht, want zijn ogen stonden grimmig en vastberaden, en hij fronste van concentratie.

Toen we de ‘vijandelijke’ posities hadden bestormd, moesten onze berijders hun best doen om ons halt te laten houden, maar uiteindelijk stonden we neus tegen neus te hijgen en blazen, en moesten onze kapiteins ook op adem komen van alle opwinding.

“Zie je wel, Jamie, ik heb het je gezegd,” zei Kapitein Nicholls en ik hoorde de trots in zijn stem. “Dit is het paard waarover ik je verteld heb – gevonden in de binnenlanden van Devon – en als we nog even waren doorgegaan, had jouw Topthorn grote moeite gehad om hem bij te houden. Dat kun je niet ontkennen.”

Topthorn en ik keken elkaar eerst een beetje argwanend aan. Hij was groter dan ik, een enorm, glanzend paard met een koninklijk hoofd. Ik was nog nooit eerder een paard tegengekomen dat het in kracht tegen me zou kunnen opnemen, maar ik zag ook dat hij een zachte blik in zijn ogen had en ik voelde me niet bedreigd.

“Mijn Topthorn is het beste paard van het regiment, van alle regimenten,” zei Kapitein Jamie Stewart. “Joey is dan misschien wel sneller, en ik moet je nageven dat hij er beter uitziet dan het paard van de schillenboer, maar er is er niet één die zoveel uithoudingsvermogen heeft als mijn Topthorn – hij had nog uren en uren kunnen doorgaan. Het is een acht PK paard, dat is een ding dat zeker is.”

Die avond, op de terugweg naar de barakken, bleven de twee officieren doordiscussiëren over welk paard het best was, terwijl Topthorn en ik met hangend hoofd achter hen aan sjokten – de zon en het lange galopperen hadden ons veel kracht gekost. Die nacht kregen we twee stallen naast elkaar en ook de volgende dag op de boot bleven we bij elkaar, onder in het ruim van het omgebouwde passagiersschip dat ons naar Frankrijk moest brengen, naar de oorlog.

≡

Zes

Op het schip hing een uitgelaten sfeer, vol verwachting. De soldaten waren jolig en optimistisch, alsof ze op weg waren naar een of andere legerpicknick. Het leek wel of er geen vuiltje aan de lucht was.

Als de huzaren ons in de stal aan het verzorgen waren, maakten ze grapjes en lachten met elkaar, wat ik ze nog niet eerder had horen doen. En wij zouden hun zelfverzekerdheid nog hard genoeg nodig hebben, want het werd een stormachtige overtocht en veel van de paarden raakten overstuur en angstig omdat het schip op zee wild heen en weer slingerde. Een enkeling schopte zelfs naar de staljongens, in een wanhopige poging om los te breken en een plek te zoeken waar de grond niet op en neer ging onder je voeten, maar de huzaren waren altijd in de buurt om ons vast te houden en te kalmeren.

Toch was het niet Korporaal Samuel Perkins die me erdoorheen sleepte, ook al kwam hij mijn hoofd vasthouden toen de storm op zijn ergst was; want zelfs als hij me zachte klopjes gaf, deed hij dat nog op zo’n commanderende manier dat ik niet het gevoel had dat hij het meende. Mijn steun en toeverlaat was Topthorn, die van het begin tot het eind kalm bleef. Hij stak zijn grote hoofd over het tussenschot en dan mocht ik op zijn nek leunen, terwijl ik me probeerde af te sluiten voor het weemakende deinen van het schip en de ongecontroleerde angstkreten van de paarden om me heen.

Maar op het moment dat we aanmeerden sloeg de stemming om. De paarden waren blij dat ze vaste grond onder hun hoeven hadden en kalmeerden, maar de huzaren werden stil en somber bij het zien van de eindeloze rijen gewonden die stonden te wachten om aan boord te gaan, terug naar Engeland.

Toen we de kade op gingen, liep Kapitein Nicholls naast me en hij wendde zijn hoofd af, naar de zee, zodat niemand de tranen in zijn ogen zou zien. Overal waren gewonden – op brancards, op krukken, in open ambulances – en de afschuwelijke ellende en pijn stond al die mannen op het gezicht geëtst. Ze probeerden zich nog wel groot te houden, maar zelfs de grappen en kwinkslagen die ze in het voorbijgaan naar ons schreeuwden, waren doortrokken van somberte en sarcasme. Geen sergeantmajoor, geen vijandelijk spervuur had een troep soldaten zó stil kunnen krijgen als die vreselijke aanblik, want nu zagen de mannen voor het eerst, met eigen ogen, in wat voor oorlog ze terecht zouden komen en er was er niet één in het hele eskadron die daarop voorbereid leek te zijn.

Toen we eenmaal in het open veld waren gooide het eskadron die ongebruikelijke sluier van zwartgalligheid van zich af en kregen de mannen er weer zin in. Ze zaten in het zadel te zingen, te lachen en grappen te maken. Het werd die dag een lange, lange mars door het stof, net als de volgende dagen. We stopten ieder uur een paar minuten en reden door tot het donker werd, waarna we in de buurt van een dorp ons kamp opsloegen, altijd bij een beek of een rivier. Er werd goed voor ons gezorgd tijdens die mars en de mannen stegen vaak af en liepen dan een stuk naast ons mee, zodat we wat rust kregen.

Maar het heerlijkst van alles waren de volle emmers koel water waarmee we, elke keer als we bij een stroompje halt hielden, onze dorst konden lessen. Ik merkte dat Topthorn altijd eerst met zijn neus in het water heen en weer spetterde voordat hij ging drinken en zo kregen mijn gezicht en nek een heerlijk frisse douche als ik naast hem stond.

De paarden werden onder de blote hemel aan touwen vastgezet, in een lange rij, net zoals tijdens onze manoeuvres in Engeland, waardoor we dus al een beetje gehard waren.

Maar nu was het kouder en iedere avond stonden we te rillen in de vochtige herfstmist. We kregen ‘s ochtends en ‘s avonds voldoende voer, een goed gevulde haverzak en als het even mogelijk was mochten we grazen. We moesten, net als de mannen, zoveel mogelijk van het land leren leven.

Ieder uur dat we marcheerden bracht ons dichter bij het kanongebulder in de verte en ‘s nachts was de horizon nu helemaal oranje verlicht door de flitsen. Het geknal van geweerschoten had ik wel eerder gehoord, thuis bij de barakken, en daar had ik me nooit iets van aangetrokken, maar van het daverende crescendo van de zware kanonnen liepen de rillingen me over de rug. Mijn slaap werd een aaneenschakeling van akelige nachtmerries, maar iedere keer dat de kanonnen me wakker schoten, stond Topthorn weer naast me om me moed in te spreken en te steunen. Het werd dus een langzame vuurdoop voor me en zonder Topthorn zou ik waarschijnlijk nooit aan de kanonnen gewend geraakt zijn, want hoe dichter we bij het front kwamen, hoe meer de moed me in de hoeven zonk door het lawaai en het geweld van het gebulder.

Topthorn en ik marcheerden altijd naast elkaar, zij aan zij, want Kapitein Nicholls en Kapitein Stewart waren ook onafscheidelijk. Ze leken een wat andere mentaliteit te hebben dan hun uitbundige medeofficieren. Hoe beter ik Kapitein Nicholls leerde kennen, des te aardiger ik hem begon te vinden. Hij reed me net zoals Albert, met een zachte hand en stevige kniehulpen, en ondanks zijn lengte en gewicht voelde hij nooit zwaar. En na een lange rit altijd een vriendelijk woord, een bedankje of een hart onder de riem. Het was een aangenaam contrast met Korporaal Samuel Perkins, die me tijdens de trainingen altijd zo hardhandig had aangepakt. Af en toe zag ik die nog wel eens en dan had ik medelijden met zijn paard.

Kapitein Nicholls zong niet en floot niet, zoals Albert altijd deed, maar soms praatte hij wel tegen me, als we alleen waren. Het leek wel of niemand echt wist wie de vijand was. Er bestond geen twijfel over dat hij oprukte en wij ons terugtrokken. We moesten ervoor zorgen dat de vijand geen omtrekkende beweging kon maken – we wilden niet dat hij tussen ons en de zee zou komen en het Britse expeditieleger in de rug kon aanvallen.

Maar het eskadron moest de vijand eerst zien te vinden en hij was in geen velden of wegen te bekennen. Dagenlang speurden we het platteland af tot we opeens oog in oog met elkaar stonden – en dat was een dag die ik mijn leven lang niet zal vergeten, de dag van onze eerste veldslag.

Er golfde een gerucht door de colonne dat de vijand was gesignaleerd, een infanteriebataljon op mars. Ze waren maar een mijl verderop, in het open veld, en werden aan het gezicht onttrokken door een klein maar dichtbegroeid, langwerpig eikenbos aan de rand van de weg. De orders werden gegeven: “Voorwaarts! Formeer slaglinie! Trek de zwaarden!” Als één man trokken de huzaren hun zwaard uit de schede, een ogenblik was de lucht vol geblikker van glimmend staal en daarna legden ze het zwaardblad tegen hun schouder. “Rechts uit de flank!” klonk het bevel en naast elkaar liepen we het bos in. Ik voelde hoe Kapitein Nicholls’ knieën zich om me heen sloten en hij liet de teugels vieren. Zijn lichaam was gespannen en voor het eerst voelde hij zwaar op mijn rug. “Rustig maar, Joey,” zei hij zachtjes. “Rustig maar. Kalm blijven. We slaan ons er wel doorheen, wees maar niet bang.”

Ik keek om naar Topthorn, die al in de startblokken stond om te gaan draven, dat zou nu niet lang meer duren. Instinctief schoof ik dichter naar hem toe en toen het trompetsignaal klonk stormden we de schaduw van het bos uit, het licht van het slagveld in.

Het vriendelijke gekraak van leer, het rinkelen van het tuig en het geluid van haastig geblafte bevelen werden nu overstemd door het gedreun van hoeven en het geschreeuw van de huzaren terwijl we het dal in galoppeerden, de vijand tegemoet. Uit mijn ooghoek zag ik Kapitein Nicholls’ zwaard glimmen. Ik voelde zijn sporen in mijn flanken en hoorde hem oorlogskreten slaken. Ik zag hoe de grijze soldaten tegenover ons hun geweren richtten en ik hoorde het dodelijke geratel van een machinegeweer – en opeens merkte ik dat ik geen berijder meer had, dat ik geen gewicht meer op mijn rug had en dat ik alleen voor het eskadron uit stormde. Topthorn galoppeerde niet meer naast me, maar bij de andere paarden, achter me, en ik wist dat ik maar één kant op kon en dat was voorwaarts. In blinde paniek rende ik door, ik werd bijna hysterisch van de beugels die steeds maar tegen me aan sloegen.

Als eerste bereikte ik de soldaten, die op één knie zaten om goed te kunnen richten, en toen ik op hen af kwam stoven ze alle kanten op.

Ik galoppeerde door tot ik niemand meer zag en ook het lawaai van de veldslag niet meer hoorde en ik was waarschijnlijk helemaal niet meer gestopt als Topthorn niet ineens naast me was opgedoken, samen met Kapitein Stewart, die opzij leunde om mijn teugels te pakken zodat hij me naar het slagveld terug kon leiden.

We hadden gewonnen, hoorde ik zeggen, maar overal om me heen lagen dode en stervende paarden. Meer dan een kwart van het eskadron was gevallen in die ene charge. Het was allemaal zo snel gegaan, het was zo dodelijk geweest…Een groepje soldaten in grijze uniformen was krijgsgevangen genomen en de mannen zaten op een kluitje bij elkaar onder de bomen, terwijl het eskadron zich hergroepeerde en krankzinnige herinneringen uitwisselde aan een overwinning die ze bijna per ongeluk hadden behaald en niet omdat het allemaal zo gepland was.

Kapitein Nicholls heb ik nooit meer gezien en dat heeft me ongelofelijk veel verdriet gedaan, want hij was heel aardig en vriendelijk, en hij was zijn belofte nagekomen dat hij goed voor me zou zorgen. Ik zou er later achter komen dat zulke goeie kerels maar dun gezaaid zijn in deze wereld. “Hij zou trots op je zijn geweest, Joey,” zei Kapitein Stewart en hij bracht me samen met Topthorn terug naar ons kamp. “Zoals jij doorging, daar zou hij trots op zijn geweest. Hij is gesneuveld terwijl hij die charge leidde en jij hebt zijn werk afgemaakt. Hij zou trots op je zijn geweest.”

Topthorn stond bij me, die nacht in ons bivak aan de rand van het bos. We stonden samen in het maanlicht over de vallei uit te kijken en ik had heimwee. Het enige wat je hoorde was het geluid van een schildwacht die soms even hoestte of met zijn voeten stampte. Eindelijk zwegen de kanonnen. We gingen liggen en vielen in slaap.

≡

Zeven

De volgende morgen, toen de reveille net geblazen was en we in onze haverzakken naar de laatste restjes voer stonden te zoeken, zag ik Kapitein Jamie Stewart met grote stappen achter de rij paarden langs naar ons toe lopen. Hij had een jonge huzaar bij zich, die ik nog niet eerder had gezien en die een veel te grote lange legerjas aanhad en een pet op. Onder die pet zag ik een roze jongensgezicht en ik moest meteen aan Albert denken. Ik voelde dat hij een beetje bang voor me was, want hij kwam aarzelend, schoorvoetend naar me toe.

Kapitein Stewart voelde aan Topthorns oren en aaide zijn zachte snoet, zoals iedere ochtend, en daarna kwam hij naar mij en klopte me zachtjes op mijn hals. “Kijk, Huzaar Warren, dit is hem,” zei Kapitein Stewart. “Kom maar een stapje dichterbij, hij bijt niet. Dit is Joey. Dit was het paard van de beste vriend die ik ooit heb gehad, dus wee je gebeente als je niet goed voor hem zorgt.” Hij klonk beslist, maar niet onsympathiek. “En, huzaar, ik kan je de hele tijd in de gaten houden, want deze twee paarden zijn onafscheidelijk. Het zijn de twee beste paarden van het eskadron.” Hij kwam nog wat dichter bij me en haalde mijn voorpluk uit mijn gezicht. Hij fluisterde: “Joey, pas goed op hem. Het is nog maar een jonge knul en hij heeft het in deze oorlog al aardig voor zijn kiezen gehad.”

Dus toen het eskadron die ochtend het bos uit trok, kwam ik erachter dat ik niet langer naast Topthorn mocht lopen, zoals vroeger met Kapitein Nicholls, maar dat ik gewoon ergens in de eenheid werd opgesteld, achter de officieren, in een lange colonne huzaren.

Maar iedere keer dat we stopten om te eten of drinken, dacht Huzaar Warren eraan om met me naar Topthorn te lopen, zodat we bij elkaar konden zijn.

Huzaar Warren was geen goede ruiter – dat wist ik meteen al toen hij me besteeg. Hij was altijd gespannen en zat in het zadel als een zak aardappelen. Hij miste de ervaring en het vertrouwen van Korporaal Samuel Perkins en de handigheid en het gevoel van Kapitein Nicholls. Hij bonkte ongelijkmatig in het zadel en hij hield de teugels altijd te strak, zodat ik voortdurend met mijn hoofd moest slaan om ze wat losser te krijgen.

Maar zodra hij afsteeg was hij een en al vriendelijkheid. Hij borstelde me heel precies en nooit hardhandig, en verzorgde meteen mijn pijnlijke verwondingen: drukkingen, schuurplekken en steengal, waar ik erg snel last van had. Hij zorgde beter voor me dan wie ook, sinds ik niet meer thuis was. In de volgende paar maanden hield ik het alleen uit dankzij de liefdevolle verzorging van Huzaar Warren.

Er waren wat kleine schermutselingen, die eerste herfst, maar zoals Kapitein Nicholls al had voorspeld, werden we steeds minder als cavalerie ingezet en steeds vaker als vervoer voor de bereden infanterie.

Als we ergens op de vijand stuitten, trokken de soldaten hun geweer uit het zadelholster, stegen af en lieten de paarden staan. Wij bleven dan achter, onder de hoede van een paar huzaren, en kregen de charge nooit te zien, we hoorden alleen het geknetter van het vuurgevecht, het geratel van machinegeweren in de verte.

Als de troep terug was en het eskadron verder trok waren er altijd een of twee paarden zonder ruiter.

Het leek wel of we urenlang, dagenlang op mars waren. Dan kwam er ineens een motorfiets door het stof langs razen, werden er bevelen geblaft en klonk het schrille trompetsignaal, en het eskadron sloeg af en maakte zich klaar voor een nieuwe charge.

Tijdens die lange snikhete marsen en de koude nachten die erop volgden, begon Huzaar Warren tegen me te praten. Hij vertelde over die veldslag waarin Kapitein Nicholls was gesneuveld, hoe zijn paard toen onder hem vandaan was geschoten en dat hij nog maar een paar weken daarvoor als hoefsmid bij zijn vader in de leer was.

Toen was de oorlog uitgebroken. Hij had niet in dienst willen gaan, zei hij – maar de landheer van het dorp had met zijn vader gesproken en zijn vader, die het huis en de smederij van die landheer huurde, had geen andere keus gehad dan hem naar het leger te sturen. En omdat hij met paarden was opgegroeid, had hij zich aangemeld bij de cavalerie. “Weet je, Joey,” zei hij op een avond, terwijl hij mijn hoeven aan het uitkrabben was, “weetje…Ik had niet gedacht dat ik na die eerste veldslag ooit nog op ‘n paard zou klimmen. En weet je wat nou zo gek is, Joey, ‘t kwam niet door dat schieten, dat kon me eigenlijk niet zoveel schelen – ik deed ‘t in men broek bij ‘t idee alleen al dat ik weer op een paard zou zitten. Dat geloof je toch niet? Van ‘n hoefsmid? Ik ben er nu wel overheen, dankzij jou, Joey. Men vertrouwen terug. Kan de hele wereld weer aan. Voel me echt een ridder te paard als ik op je zit.”

Toen het daarna winter begon te worden kwam de regen met bakken uit de hemel. Eerst waren we blij met de verfrissende bui – even geen stof en vliegen – maar al snel veranderden de velden en paden in modderpoelen. Er was nergens een droge plek om ons bivak op te slaan, zodat man en paard dag en nacht doorweekt waren. Je kon nauwelijks ergens schuilen voor de slagregens en ‘s nachts stonden we nu tot over onze vetlokken in de koude zompige modder.

Maar Huzaar Warren deed zijn uiterste best, zocht beschutting voor me waar en wanneer hij maar kon, wreef me warm met een paar plukken droog stro, als hij die kon vinden, en zorgde altijd voor een goed rantsoen in mijn haverzak om me op de been te houden. Met het verstrijken van de weken kreeg iedereen in de gaten hoe trots hij op me was, op mijn kracht en uithoudingsvermogen, en hoe ik ook op hem gesteld was geraakt. Het enige, dacht ik, het enige wat ik zou willen is dat hfj me bleef poetsen en verzorgen, maar dat iemand anders op me zou rijden.

Mijn Huzaar Warren vertelde me van alles over de oorlog. We moesten ons terugtrekken, zei hij, naar noodkampen achter onze eigen linies. De legers waren kennelijk, schietend en wel, in de modder stilgevallen en hadden zich ingegraven. De schuilplaatsen waren al snel loopgraven geworden en de loopgraven hadden zich tot een zigzaggend netwerk aaneengeregen, van de zee tot aan Zwitserland. In het voorjaar, zei hij, zouden ze ons weer nodig hebben om de impasse te doorbreken. De cavalerie kon op plekken komen die onbegaanbaar waren voor de infanterie en wij waren snel genoeg om de loopgraven te bestormen. Wij zouden de infanterie wel eens even laten zien hoe je dat doet, zei hij.

Maar we moesten eerst de winter zien door te komen voordat de grond weer stevig genoeg zou zijn om de cavalerie in te kunnen zetten.

Topthorn en ik deden ons best, die winter, om elkaar zo goed mogelijk tegen de sneeuw en de ijzige regen te beschermen, terwijl we de kanonnen een paar mijl verderop eindeloos hoorden bulderen. We zagen hoe de vrolijke soldaten, met hun blikken helmen, lachend en fluitend en zingend en vol grappen naar de frontlinie marcheerden, en hoe de overlevenden bekaf en doorweekt terug kwamen strompelen, zonder een woord te zeggen.

Af en toe kreeg Huzaar Warren een brief van thuis en die las hij me dan fluisterend voor, want hij wilde niet dat iemand anders het zou horen. Zijn moeder schreef die brieven altijd en er stond altijd hetzelfde in.

§

Lieve Charlie, las hij dan voor. Je vader en ik hopen dat het goed met je gaat. We hebben je met Kerstmis erg gemist – de keukentafel leek erg leeg zonder jou.

Maar je broertje helpt zo vaak mogelijk in de smederij en vader zegt dat hij het best goed doet, ook al is hij nog niet zo groot en nog niet sterk genoeg om de boerenpaarden vast te houden. Minnie Whittle, die oude weduwe van Hanniford Farm, is vorige week in haar slaap overleden. Ze was tachtig, dus ze heeft niets te klagen, maar ik denk dat ze dat toch wel gedaan zou hebben, als ze kon. Ze had altijd wat te klagen, weet je nog? Wel lieverd, dat was het wel weer. Sally doet je de groeten en zegt dat ze snel zal schrijven. Zorg goed voor jezelf, lieve jongen, en kom gauw weer thuis.

Je liefhebbende moeder.

“Maar Sally schrijft niet, Joey, want dat kan ze niet, niet erg goed tenminste.

Maar als dit alles achter de rug is, ga ik terug naar huis en dan trouwen we. We zijn samen opgegroeid, Joey, ik ken d’r al mijn hele leven. Ik ken d’r misschien wel net zo goed als mezelf en ik vind haar in elk geval ‘n stuk aardiger.”

Dankzij Huzaar Warren verveelde ik me niet dood, die winter. Hij vrolijkte me steeds weer op en ik zag wel dat Topthorn ook blij was als hij bij ons kwam. Hij wist niet half hoe goed ons dat deed. In die afschuwelijke winter gingen veel paarden naar het veterinair hospitaal en kwamen niet terug. Legerpaarden werden altijd geschoren als jachtpaarden, zodat modder en regen op het grootste deel van ons lichaam vrij spel hadden. De zwakkere paarden gingen er het eerst onderdoor, want die hadden weinig incasseringsvermogen.

Maar Topthorn en ik redden het tot de lente, hoewel Topthorn last had van een zware hoest die zijn hele massieve lijf liet schudden alsof het van binnenuit werd aangevallen. Kapitein Stewart sleepte hem erdoorheen met warm mengvoer en extra dekens.

En toen, op een ijskoude nacht in het begin van het voorjaar, kwamen de huzaren onverwacht vroeg naar ons toe. De zon was nog niet op. Die nacht was er voortdurend zwaar geschoten. Er was een nieuw soort bedrijvigheid en opwinding in het kamp, anders dan bij de routine-exercities waar we aan gewend waren geraakt. De huzaren kwamen in complete gevechtsuitrusting, twee patroongordels, proviandtas, geweer en zwaard. We werden opgezadeld en vertrokken stilletje uit het kamp. De huzaren hadden het over de slag die ze in het vooruitzicht hadden, alle frustratie en irritatie van het verplichte nietsdoen was verdwenen en ze zaten in het zadel te zingen. En mijn Huzaar Warren zat net zo hard en vrolijk te zingen als de rest. Het was nog steeds koud en grijs toen ons eskadron zich bij het regiment aansloot, in een kapotgeschoten dorpje waar nu alleen nog katten woonden, en daar wachtten we een uur tot er een bleek zonnetje boven de horizon verscheen. De kanonnen bulderden nog steeds en de grond beefde onder onze voeten. We passeerden het veldhospitaal en het lichte geschut, draafden over de ondersteuningsloopgraven en vingen voor het eerst een glimp van het slagveld op. Waar je ook keek, alles was verwoest en verlaten. Geen gebouw was nog heel. Geen sprietje gras dat in de geteisterde, aan flarden geschoten grond wilde groeien. Het zingen om me heen verstomde en we trokken voort in een dreigende stilte, over de voorste loopgraven, die uitpuilden van de mannen, de bajonet op hun geweer. Soms juichten ze ons even toe, als we met veel lawaai de planken overstaken, de wildernis van het niemandsland tegemoet, een wildernis vol prikkeldraad en granaatkraters en de afschuwelijke rotzooi van een oorlog. Opeens geen kanonvuur meer boven ons hoofd. We lieten de linies achter ons. Het eskadron waaierde uit in een brede, ongelijkmatige opstelling en de trompet schalde. Ik voelde de sporen in mijn flanken prikken en toen we begonnen te draven schoof ik wat dichter naar Topthorn. “Zet ‘m op, Joey,” zei Huzaar Warren en hij trok zijn zwaard. “Zet ‘m op.”

≡

Acht

We gingen voorwaarts in draf, net zoals we tijdens de trainingen hadden gedaan. Het enige wat je in de spookachtige stilte van het niemandsland hoorde was het gerinkel van tuig en het briesen van paarden. Voorzichtig zochten we onze weg tussen de kraters door. Recht voor ons, op de top van een zacht glooiende heuvel, zagen we de verkoolde restanten van een bos en vlak daaronder een angstaanjagende rol roestig prikkeldraad die zo ver het oog reikte langs de horizon liep.

“Prikkeldraad,” hoorde ik Huzaar Warren tussen zijn tanden fluisteren. “O mijn God, Joey, ze zeiden dat ‘t prikkeldraad weg zou zijn, ze zeiden dat ‘t geschut daarmee zou afrekenen. O mijn God!”

We waren nu in een handgalop overgegaan en er was nog steeds geen Duitser te bekennen. De huzaren zaten over de nek van hun paard gebogen, hielden hun sabel met gestrekte arm voor zich uit en schreeuwden tegen de onzichtbare vijand. Ik spoorde mezelf aan tot een rengalop om Topthorn bij te kunnen houden en op dat moment begonnen de eerste granaten tussen ons neer te komen en openden de machinegeweren het vuur. Het begin van de chaos van de veldslag. Overal om me heen schreeuwden mannen en vielen op de grond, paarden steigerden en gilden het uit van angst en pijn. Aan beide kanten van me explodeerde de grond en paarden en ruiters werden de lucht in geslingerd. Boven ons hoofd huilden en brulden de granaten en iedere inslag leek wel een aardbeving.

Maar het eskadron galoppeerde koelbloedig door in de richting van het prikkeldraad op de heuvel – en ik galoppeerde mee.

Huzaar Warren hield me met zijn knieën in een ijzeren greep. Even struikelde ik en schoot zijn voet uit de stijgbeugel, maar ik hield in zodat hij die weer kon terugvinden. Topthorn lag nog steeds op me voor, zijn hoofd stak hoog in de lucht, zijn staart zwiepte heen en weer. Ik verzamelde al mijn kracht en stormde achter hem aan. Huzaar Warren bad hardop onder het rijden, maar zijn gebeden gingen al snel over in gevloek toen hij de slachting om zich heen zag. Niet meer dan een stuk of wat paarden bereikten het prikkeldraad, waaronder Topthorn en ikzelf.

Onze kanonnen hadden inderdaad wat gaten in de versperring geslagen, zodat een paar van ons erdoor konden – en eindelijk kwamen we bij de eerste linies vijandelijke loopgraven, maar die waren leeg. De schoten kwamen nu van boven, van tussen de bomen, dus het eskadron, of wat daarvan over was, hergroepeerde zich en galoppeerde het bos in, maar daar stuitten we tussen de bomen op een verborgen prikkeldraadversperring. Sommige paarden vlogen het draad al in voordat ze konden stoppen en kwamen daar vast te zitten. Hun berijders probeerden ze uit alle macht los te krijgen. Ik zag hoe een huzaar doelbewust afsteeg toen hij merkte dat zijn paard gevangen zat. Hij trok zijn geweer en verloste het dier uit zijn lijden, om daarna zelf dood op het prikkeldraad neer te vallen. Ik zag meteen dat we er nooit doorheen konden maar eroverheen moesten, en toen ik zag dat Kapitein Stewart op het laagste punt over het prikkeldraad sprong, ging ik achter hem aan en eindelijk stonden we oog in oog met de vijand. Van achter de bomen en uit de loopgraven kwamen ze op ons af rennen, met hun Pruisische helmen, en van alle kanten, leek het wel, zetten ze de tegenaanval in. Sommigen stoven langs ons heen en zo werden we door een hele compagnie soldaten ingesloten, die allemaal hun geweren op ons gericht hielden.

Plotseling ontploften er geen granaten meer, het knetterende geweervuur was opgehouden. Ik keek rond waar de rest van de eenheid was, maar ontdekte dat we alleen waren. Achter ons zag ik alleen paarden zonder ruiters, meer was er niet over van het eens zo trotse cavalerie-eskadron. Ze galoppeerden terug naar onze loopgraven en de helling achter ons was bezaaid met dode en stervende mannen.

“Laat je zwaard vallen, Huzaar,” zei Kapitein Stewart en hij boog zich voorover in het zadel en gooide zijn zwaard op de grond. “Voor vandaag hebben we genoeg zinloze slachtpartijen gehad. Daar hoeven wij niet nog eens bij.” Hij kwam met Topthorn wat dichter naar ons toe en hield halt. “Ik zei toch dat wij de beste paarden van het hele eskadron hadden? Ze hebben zojuist laten zien dat ze de beste van het hele regiment zijn, van dat hele rotleger – geen schrammetje hebben ze.” Toen de Duitse soldaten dichterbij kwamen steeg hij af en Huzaar Warren volgde zijn voorbeeld. Ze stonden naast elkaar, met onze teugels in hun hand, toen ze werden ingesloten. We keken achterom naar het slagveld. Er waren nog een stuk of wat paarden die wanhopig probeerden los te komen uit het prikkeldraad, maar die werden stuk voor stuk afgemaakt door Duitse infanteristen die op weg terug waren naar hun loopgraven. Het waren de laatste schoten van de slag.

“Wat een zonde,” zei de kapitein. “Doodzonde. Misschien gaan ze nu eens inzien dat je geen paarden kunt inzetten tegen prikkeldraad en machinegeweren. Misschien gaan ze nu eens een keer nadenken.”

De soldaten om ons heen waren op hun hoede voor ons en bleven op een afstandje. Het leek wel of ze niet precies wisten wat ze met ons aanmoesten. “De paarden, sir?” vroeg Huzaar Warren. “Joey en Topthorn, wat gebeurt daar nu mee?”

“Hetzelfde als met ons, Huzaar,” zei Kapitein Stewart. “Ze zijn krijgsgevangenen, net als wij.” De soldaten namen ons mee, de heuvel over en het dal in, en er werd nauwelijks een woord gewisseld. Aan deze kant was het dal mooi groen, want op dit terrein was nog geen slag geleverd. De hele tijd hield Huzaar Warren zijn arm om mijn nek om me gerust te stellen en ik voelde dat hij al was begonnen afscheid van me te nemen.

Hij praatte zachtjes in mijn oor. “We mogen vast niet bij mekaar blijven, Joey. Ik wou dat ‘t kon, maar dat kan vast niet.

Maar ik zal je nooit vergeten. Dat beloof ik je.”

“Maak je maar geen zorgen, Huzaar,” zei Kapitein Stewart. “De Duitsers houden net zoveel van hun paarden als wij. Het komt wel in orde met ze. En Topthorn zal ook goed op Joey passen – daar kun je van op aan.”

Toen we aan de rand van het bos bij de weg kwamen, liet het escorte ons halt houden. Kapitein Stewart en Huzaar Warren moesten de weg af marcheren, in de richting van een groepje half ingestorte huizen, wat ooit een dorpje moest zijn geweest, terwijl Topthorn en ik weggeleid werden over de velden, dieper het dal in. Er was geen tijd om uitgebreid afscheid te nemen – alleen een korte aai over onze snoet en weg waren ze. Kapitein Stewart sloeg zijn arm om de schouders van de huzaar.

≡

Negen

We werden door twee zenuwachtige soldaten weggeleid, langs boerenpaden, door boomgaarden en over een brug, en daarna werden we naast een hospitaaltent vastgezet, een paar mijl van de plek waren we gevangen genomen. Er kwam meteen een stel gewonde soldaten op ons af. Ze gaven ons klopjes en aaiden ons, maar ik begon ongeduldig met mijn staart te zwaaien. Ik had honger en dorst en ik was kwaad dat ze Huzaar Warren bij me hadden weggehaald.

Het leek wel of ze nog steeds niet wisten wat ze met ons aanmoesten, totdat er een officier in een lange grijze jas en met een verband om zijn hoofd de tent uit kwam. Hij was ongelofelijk lang, een kop groter dan de mannen om hem heen. Aan de manier waarop hij liep en aan zijn gedrag kon je duidelijk zien dat hij degene was die hier de lakens uitdeelde. Het verband zat over zijn oog, zodat je maar de helft van zijn gezicht kon zien. Hij kwam naar ons toe en ik zag dat hij mank liep, dat een van zijn voeten dik in het verband zat en dat hij een stok nodig had.

Toen de soldaten hem zagen, sprongen ze strak in de houding. Hij bekeek ons bewonderend, schudde zijn hoofd en zuchtte.

Toen draaide hij zich om naar de mannen. “Honderden van dit soort paarden hebben zich te pletter gelopen op ons prikkeldraad.

Als wij maar een greintje van hun moed hadden, waren we nu al in Parijs en zaten we niet hier in de modder duimen te draaien. Deze twee zijn door de hel gegaan om hier te komen – ze zijn de enige die het hebben gehaald. Zij kunnen er niets aan doen dat ze op een onmogelijke missie zijn gestuurd. Het zijn geen circuspaarden, het zijn helden, hebben jullie dat goed begrepen, helden, en zo moeten ze ook behandeld worden. En jullie staan daar maar een beetje naar ze te staren. Jullie zijn geen van allen zwaargewond en de dokter heeft voorlopig geen tijd voor jullie.

Dus ik wil dat deze paarden afgezadeld en droog gepoetst worden en dat ze onmiddellijk te eten en te drinken krijgen. Haver en hooi, en allebei een deken. En nu ingerukt!”

De soldaten renden alle kanten op en binnen een paar minuten werden Topthorn en ik overspoeld met onhandige vriendelijkheid. Het leek wel of ze geen van allen ooit met paarden waren omgegaan, maar dat kon ons niet schelen, zo dankbaar waren we voor al het voer en water dat ze ons brachten. Die ochtend ontbrak het ons aan niets, de officier stond ons onder een boom, leunend op zijn stok, voortdurend in de gaten te houden. Af en toe kwam hij naar ons toe en ging met zijn hand over onze rug, helemaal tot onze staart, knikte goedkeurend en gaf zijn mannen een lesje paardenfokken, terwijl hij maar steeds naar ons bleef kijken.

Na een poosje kwam er uit de tent een man in een witte jas naar hem toe. Zijn haar zat door de war en zijn gezicht was bleek van vermoeidheid. Er zat bloed op zijn jas.

“Het hoofdkwartier heeft gebeld over de paarden, Herr Hauptmann,” zei de man in het wit. “Ze zeggen dat ik ze moet houden voor de brancards. Ik weet hoe u erover denkt, Hauptmann, maar ik ben bang dat u ze niet krijgt. We hebben die twee hier hard nodig en als het zo doorgaat nog wel meer ook, ben ik bang. Dit was pas de eerste aanval – er zullen er nog wel meer komen. We gaan uit van een aanhoudend offensief, het zal een lange strijd worden. Die legers zitten hetzelfde in elkaar, aan allebei de kanten: als ze ergens aan beginnen, hebben ze meteen wat te bewijzen, lijkt het wel, en dat kost tijd en mensenlevens. We zullen al het ambulancevervoer moeten inzetten dat we kunnen krijgen, auto’s én paarden.”

De lange officier maakte zich nog langer dan hij al was en brieste van verontwaardiging. Hij zag er vervaarlijk uit toen hij op de man in het wit af stapte. “Herr Doctor, u kunt geen eersteklas Britse cavaleriepaarden voor een kar zetten! Onze eigen bereden regimenten zouden trots op ze zijn, zelfs mijn eigen Regiment Lansiers, ja, ze zouden een gat in de lucht springen als ze zulke beste paarden in hun gelederen hadden. Dat kunt u niet doen, Herr Doctor, dat kan ik echt niet toestaan.”

“Herr Hauptmann,” zei de dokter geduldig – hij was kennelijk absoluut niet onder de indruk. “Denkt u nu werkelijk, na dat gekkenhuis van vanochtend, dat de cavalerie ooit nog ingezet wordt in deze oorlog? Door wie dan ook? Kunt u niet begrijpen dat we transport nodig hebben, Herr Hauptmann, en wel nu meteen? Op dit moment liggen er mannen, dappere mannen, Duitsers en Engelsen, op brancards in de loopgraven en we krijgen het niet voor elkaar om ze hiernaartoe te brengen, naar het hospitaal. Wilt u dan liever dat we ze gewoon dood laten gaan, Herr Hauptmann? Wilt u dat liever? Dat ze doodgaan? Als we deze paarden voor een kar zetten, kunnen ze er heel wat gaan ophalen. We hebben gewoon niet genoeg ambulances – en wat we hebben is kapot of zit vast in de modder. Alstublieft, Herr Hauptmann, u moet ons helpen.”

“Wat een krankzinnige wereld,” zei de Duitse officier, “wat een krankzinnige wereld.

Als zulke edele dieren verlaagd worden tot karrenpaarden, waar moet het dan naartoe met de wereld? Maar ik zie wel dat u gelijk hebt. Ik ben lansier, Herr Doctor, maar zelfs ik weet dat mannen belangrijker zijn dan paarden.

Maar laat wel iemand voor ze zorgen die verstand heeft van paarden – ik wil niet dat er een of andere monteur met zijn vieze vingers aan die twee zit. En vertel erbij dat het rijpaarden zijn. Die zijn niet blij als je ze voor een kar zet, hoe goed uw argumenten ook zijn.”

“Dank u, Herr Hauptmann,” zei de dokter. “Dat is heel vriendelijk van u.

Maar ik heb wel een probleem. U bent vast wel met me eens, Herr Hauptmann, dat we een echte paardenman nodig hebben om ze aan het werk te krijgen, zeker als ze nog nooit voor de kar hebben gestaan. En het probleem is dus dat ik hier alleen maar hospitaalsoldaten heb. Nu ja, we hebben wel een hospik die voor de oorlog op een boerderij met paarden heeft gewerkt, maar om u de waarheid te zeggen, Herr Hauptmann, ik heb niemand die deze twee aan zou kunnen. U bent de enige. U gaat met het eerstvolgende konvooi ambulances naar het hospitaal op de basis, maar die zijn hier op zijn vroegst vanavond. Ik weet dat het veel gevraagd is van een gewonde, maar ik ben echt ten einde raad. De boer verderop in het dal heeft een stel karren en vast ook wel garelen. Wat zegt u ervan, Herr Hauptmann? Helpt u me uit de nood?”

De gewonde officier hinkte naar ons toe en streek ons zachtjes over onze neus.

Toen glimlachte hij en knikte. “Goed dan. Het is heiligschennis, Herr Doctor, pure heiligschennis,” zei hij. “Maar als het dan toch moet gebeuren, kan ik het maar beter zelf doen en ervoor zorgen dat het goed wordt gedaan.”

Nog diezelfde middag nadat we gevangen waren genomen, werden Topthorn en ik dus naast elkaar voor een oude hooiwagen gespannen. De officier vertelde twee hospitaalsoldaten wat ze moesten doen en zo gingen we door het bos terug naar het gebulder van de kanonnen en de gewonden die op ons lagen te wachten. Topthorn was schrikkerig en gespannen, want het was duidelijk dat hij nog nooit van zijn leven had getrokken; en eindelijk was het nu eens mijn beurt om hem te helpen, de leiding te nemen, hem bij te springen en op zijn gemak te stellen. Eerst hinkte de officier met zijn stok naast me mee om ons te leiden, maar al snel vertrouwde hij het zaakje voldoende om bij de twee hospikken op de wagen te klimmen en de teugels over te nemen. “Dit heb jij vaker gedaan, vriend,” zei hij tegen me. “Dat is wel duidelijk. Ik heb altijd al gedacht dat die Engelsen gek zijn, maar nu ik weet dat ze paarden als jij als karrenpaarden gebruiken, weet ik het zeker. Daar gaat het in deze oorlog om, ouwe jongen. Wie van de twee het gekst is. En jullie Engelsen zijn met een voorsprong begonnen. Jullie waren al gek.”

Die hele middag en avond, terwijl de veldslag doorraasde, ploeterden we naar de linies, laadden mannen van de brancards over op de kar en brachten ze naar het veldhospitaal. Het was een paar mijl heen en terug, over wegen en paadjes vol granaatkraters, bezaaid met de lijken van mannen en viervoeters. Van beide kanten kwam er geen eind aan het artillerievuur. De hele dag denderde het boven ons hoofd. De legers bleven hun soldaten maar door het niemandsland op elkaar af sturen en de gewonden die nog konden lopen dromden terug langs de wegen. Ik had diezelfde grauwe gezichten al eens eerder gezien. Alleen waren het nu andere uniformen – grijs met een rode bies – en geen ronde helmen met een brede rand.

Toen de lange officier vertrok was het al bijna nacht. Hij zwaaide nog naar ons en de dokter, van achter uit de ambulance, die bonkend door het veld wegreed en uit het gezicht verdween. De dokter zei tegen de twee hospitaalsoldaten die de hele dag bij ons waren geweest: “Zorg ervoor dat ze goed verzorgd worden, die twee. Ze hebben heel wat levens gered vandaag – Duitse levens en Engelse levens. Ze verdienen het beste. Zorg ervoor dat ze het krijgen.”

Het was die nacht voor het eerst sinds de oorlog dat Topthorn en ik weer de luxe van een stal kenden. We werden naar een schuur bij de boerderij aan de andere kant van het veld gebracht, tegenover het hospitaal, waar de varkens en kippen uit waren gejaagd en waar een ruif boordevol verrukkelijk hooi en emmers heerlijk koel water op ons wachtten.

Toen we ons hooi op hadden, gingen Topthorn en ik samen achter in de stal liggen. Ik sliep al half en het enige waar ik nog aan kon denken waren mijn pijnlijke spieren en zere voeten. Opeens ging de deur met veel gekraak open en baadde de stal in een flikkerend oranje licht. Achter het licht klonken voetstappen. We schrokken op en er trok een soort paniek door me heen. Even waande ik me weer thuis in de stal bij Zoey. Het dansende licht liet al mijn alarmbellen rinkelen, want dat deed me aan de vader van Albert denken. Ik sprong meteen op mijn voeten, zo ver mogelijk bij het licht vandaan, en Topthorn stond meteen naast me om me te beschermen.

Maar toen ik de stem hoorde was dat niet het rauwe dronken geluid van Alberts vader, maar de zachte vriendelijke klank van een meisjesstem, een jong meisje. Nu kon ik zien dat er achter het licht twee mensen schuilgingen, een oude man, een kromme oude man op klompen, in grove kleren, en naast hem een jong meisje met een sjaal om haar hoofd en schouders.

“Kijk dan, opa,” zei ze. “Ik zei toch dat ze ze hier hadden gezet? Hebt u ooit zulke mooie paarden gezien? Mag ik ze hebben, opa? Toe, mag ik ze hebben?”

≡

Tien

Voor zover het mogelijk is om gelukkig te zijn als je midden in een nachtmerrie zit, waren Topthorn en ik die zomer gelukkig. Elke dag maakten we meerdere keren die riskante tocht naar de frontlinies, die ondanks de voortdurende aanvallen en tegenaanvallen bijna niet van hun plaats kwamen. Het werd een vertrouwd beeld, daar op dat pad met zijn gaten en kuilen – twee paarden voor een kar vol doden en gewonden uit de loopgraven. Het gebeurde vaak dat we door langsmarcherende soldaten werden toegejuicht. En één keer, toen we tijdens een verpletterende beschieting doorgesjokt waren, omdat we te moe waren om bang te zijn, kwam er een soldaat naar me toe, met zijn uniform vol modder en bloed, sloeg zijn arm om mijn nek en gaf me een kus.

“Dankjewel, vriend,” zei hij. “Ik had nooit gedacht dat we ooit nog uit die hel weg zouden komen. Dit heb ik gisteren gevonden, ik was van plan ‘m zelf te houden, maar nu weet ik wie d’r recht op heeft.” En hij hing een modderig lint om mijn nek. Aan het eind bungelde een IJzeren Kruis. “Je moet ‘m maar delen met je maat,” zei hij. “Ze zeggen dat jullie uit Engeland komen. Ik durf te wedden dat jullie de eerste Engelsen zijn die in deze oorlog een IJzeren Kruis krijgen – en waarschijnlijk ook de laatste.” De gewonden die voor de hospitaaltent wachtten, klapten en juichten voor ons en er kwamen doktoren, zusters en patiënten naar buiten rennen om te zien wat er in al die ellende te klappen viel.

Ze hingen het IJzeren Kruis aan een spijker bij onze staldeur en als er eens een rustige dag was, als de kanonnen zwegen en wij onze rit naar het front niet hoefden te maken, kwamen er soms lopend patiënten uit het hospitaal naar de boerderij om ons op te zoeken. Al die aandacht verbaasde me wel, maar ik vond het prachtig en iedere keer als ik ze over het erf hoorde aankomen, stak ik mijn hoofd al naar buiten. Samen met Topthorn stond ik dan bij de staldeur ons ongelimiteerde rantsoen complimenten en bewondering in ontvangst te nemen – en natuurlijk kwam daar nog wel eens een cadeautje bij, zoals een suikerklontje of een appel.

Maar van die zomer zijn me vooral de avonden bijgebleven. We kwamen vaak pas tegen het donker het boerenerf weer op ratelen en daar stonden het kleine meisje en haar opa, die we de eerste avond hadden gezien, ons altijd bij de stal op te wachten. De hospikken lieten ons dan gewoon verder aan hen over – en dat was maar goed ook, want hoe aardig die mannen ook waren, van paarden hadden ze geen kaas gegeten. Emilie en haar opa hadden erop gestaan dat zij ons zouden verzorgen. Ze wreven ons droog en behandelden onze zere plekken. Ze voerden ons en gaven ons water, ze borstelden ons en wisten op de een of andere manier altijd genoeg stro te vinden voor een lekker warm en droog bed. Emilie maakte voor ons allebei een vliegennetje om voor onze ogen te hangen en op warme zomeravonden nam ze ons mee naar het weiland op de heuvel achter de boerderij, waar we mochten grazen, en dan bleef ze bij ons zitten kijken tot haar opa ons weer riep.

Ze was een klein teer poppetje, maar ze leidde ons zelfverzekerd over het erf en liep de hele tijd te praten over wat ze die dag allemaal had gedaan en hoe dapper wij waren en hoe trots ze op ons was.

Toen het weer winter werd en het gras geen smaak en voedingswaarde meer had, klom ze op de zolder boven de stal, gooide hooi voor ons naar beneden en bleef door het luik liggen kijken hoe wij het hooi uit de ruif trokken en opaten. En wanneer haar opa om ons heen in de weer was, kletste ze vrolijk aan een stuk door over later, als ze groot en sterk was, als de oorlog voorbij was en alle soldaten weer naar huis waren, dat zij dan op ons door de bossen zou rijden – één tegelijk, zei ze – en dat we nooit iets tekort zouden komen, als we maar altijd en altijd bij haar bleven.

Topthorn en ik waren nu doorgewinterde oorlogspaarden en dat hield ons misschien wel op de been, iedere morgen als we eropuit trokken door het spervuur van granaten richting de loopgraven, maar er was meer: de hoop dat we die avond terug naar de stal konden en dat onze kleine Emilie daar dan ook zou zijn om ons liefdevol te verzorgen. Daar hoopten we op en daar keken we naar uit. Paarden zijn altijd dol op kinderen, instinctief, want die praten zachtjes en ze zijn klein, zodat ze geen bedreiging vormen; maar Emilie was voor ons een bijzonder kind, want als het maar even kon was ze bij ons en ze was altijd even lief.

‘s Avonds laat wreef ze ons droog en verzorgde onze voeten, en voor de zon opkwam was ze alweer bij ons om voer te brengen, voordat de hospitaalsoldaten ons kwamen halen en weer voor de ziekenkar spanden. Dan klom ze op het muurtje bij de vijver en zwaaide ons uit, en hoewel ik nooit achterom kon kijken, wist ik dat ze daar bleef staan tot we uit het gezicht waren verdwenen. En als we ‘s avonds terugkwamen wachtte ze ons weer op en klapte in haar handen van opwinding als we werden uitgespannen.

Maar op een avond aan het begin van de winter was ze er niet om ons, zoals gewoonlijk, te begroeten. We hadden die dag nog harder gewerkt dan normaal, want omdat er voor het eerst sneeuw was gevallen, was de weg naar de loopgraven alleen maar begaanbaar met paard en wagen, en we hadden twee keer zo veel ritten moeten maken om alle gewonden op te halen. We waren uitgeput en hadden honger en dorst.

Toen we naar de stal van Emilies opa werden gebracht, kwam die eventjes naar ons kijken, zei geen woord en stak snel het erf weer over naar het huis. Topthorn en ik stonden de hele avond door de staldeur naar de zachtjes vallende sneeuw te kijken en het flikkerende licht in de boerderij. We wisten al dat er iets mis was voordat de oude man naar ons toe kwam om het te vertellen.

Hij kwam ‘s avonds laat en zijn voetstappen knisperden in de sneeuw. Hij had de emmers warm mengvoer klaargemaakt waar we inmiddels aan gewend waren, en ging op een strobaal onder de lantaarn zitten om te kijken hoe we aten. “Ze bidt voor jullie,” zei hij. “Elke avond voordat ze naar bed gaat bidt ze voor jullie, wist je dat? Ik heb het gehoord. Ze bidt voor haar overleden vader en moeder – die zijn omgekomen, een week na het begin van de oorlog al. Eén granaat, meer is er niet voor nodig. En ze bidt voor haar broer die ze nooit meer zal zien – zeventien pas, hij heeft niet eens een graf. Het lijkt wel of hij er nooit is geweest, alleen in onze gedachten. En ze bidt ook voor mij en dat de oorlog onze boerderij zal sparen, dat we met rust zullen worden gelaten, en dan bidt ze aan het eind ook nog voor jullie. Ze vraagt twee dingen: om te beginnen dat jullie de oorlog mogen overleven en een mooie oude dag zullen hebben, en als dat jullie gegeven is, dat zij het dan mag meemaken, dat is haar liefste wens. Ze is net dertien, mijn kleine Emilie, en nu ligt ze daarboven in haar kamer en ik weet niet of ze de ochtend haalt. De Duitse dokter uit het veldhospitaal zegt dat het een longontsteking is. Het is een goede dokter, ook al is het een Duitser. Hij heeft zijn best gedaan, het ligt nu in Gods hand, maar tot nu toe heeft God niet veel voor mijn familie gedaan.

Als ze het niet redt, als die kleine meid doodgaat, heb ik niets meer om voor te leven.” Hij keek naar ons op en veegde de tranen uit zijn gerimpelde ogen. “Als je begrijpt wat ik zeg, bid dan alsjeblieft voor haar, als paarden een God hebben, bid dan voor haar, zoals zij voor jou bidt.”

Er was die nacht weer hevig granaatvuur en de hospikken kwamen ons voor dag en dauw ophalen en voor de kar spannen. Emilie en haar opa waren nergens te bekennen. Er lag een dik pak verse sneeuw en Topthorn en ik hadden al de grootste moeite om de lege kar naar het front te trekken. Door de sneeuw konden we de karrensporen en granaatkraters niet goed zien, zodat we ons extra moesten inspannen om onze voeten uit de sneeuwhopen en de zuigende modder daaronder los te trekken.

Uiteindelijk bereikten we de frontlinie, maar dat lukte alleen omdat de twee soldaten van de kar sprongen als we in de problemen zaten en dan de wielen met de hand ronddraaiden tot we los waren en de kar weer op gang kwam.

De verbandplaats achter de frontlinie puilde uit van de gewonden en we moesten meer mannen meenemen dan ooit, maar gelukkig liep de terugweg voor het grootste deel bergafwaarts. Iemand dacht er opeens aan dat het kerstochtend was en heel de weg terug zongen ze langzaam en zachtjes mooie melodieuze kerstliedjes. De meeste mannen waren het slachtoffer van een gasaanval en sommige huilden onder het zingen van pijn en omdat ze blind waren geworden. We maakten die dag zo veel ritten dat we ze niet meer konden tellen en stopten pas toen het hospitaal geen gewonden meer aankon.

Tegen de tijd dat we op de boerderij aankwamen stonden de sterren al hoog aan de hemel. Het granaatvuur was opgehouden. Er waren geen flitsen aan de hemel die het licht van de sterren overstraalden. De hele weg terug van het werk hadden we geen schot gehoord. Voor één nacht was het vrede, eindelijk. De sneeuw op het erf knisperde van de vorst. In onze stal zagen we dansend licht en de opa van Emilie kwam naar buiten om de teugels van de hospik over te nemen.

“Het is een mooie nacht,” zei hij en hij bracht ons de stal binnen. “Het is een mooie nacht en alles gaat goed. Hier is mengvoer voor jullie en hooi en water – vanavond heb ik jullie wat extra gegeven, niet omdat het koud is, maar omdat jullie hebben gebeden. Jullie hebben vast jullie paardengod om hulp gevraagd, want mijn Emilie is rond de middag wakker geworden. Ze ging rechtop in bed zitten en weet je wat het eerste was dat ze zei? Let op. Ze zei: ‘Ik moet opstaan, want ik moet het mengvoer klaarmaken voor als ze terugkomen. Ze zullen wel koud en moe zijn,’ zei ze. Die Duitse dokter wist haar alleen maar in bed te houden door te beloven dat jullie vanavond extra rantsoen zouden krijgen. En hij moest ook nog beloven dat we daarmee zouden doorgaan zo lang het zo koud bleef. Ga dus maar gauw naar binnen, ouwe jongens, en laat het je smaken. We hebben vandaag allemaal een kerstcadeau, nietwaar? Alles gaat goed, gelukkig. Alles gaat goed.”

≡

Elf

En alles bleef goed gaan, tenminste een poosje. Want die lente verplaatste de oorlog zich plotseling en trok bij ons vandaan. We wisten wel dat het nog niet voorbij was, want in de verte hoorden we het kanongebulder nog en soms kwamen er troepen over het erf marcheren, op weg naar het front.

Maar er waren nu minder gewonden te vervoeren en we werden niet meer zo vaak ingezet om met de ziekenkar naar de loopgraven te gaan. We mochten nu bijna elke dag in de wei bij de vijver grazen, maar ‘s nachts vroor het nog vaak en daarom kwam Emilie ons altijd voor donker ophalen. Ze hoefde ons niet meer te leiden. Ze hoefde maar te roepen of we kwamen al.

Emilie was nog steeds niet helemaal de oude en ze hoestte veel als ze bij ons in de stal bezig was. Af en toe hees ze zich op mijn rug en dan liep ik rustig het erf rond en het weiland in, met Topthorn achter ons aan. Ze gebruikte geen teugels, geen zadel, geen bit, geen sporen, ze zat gewoon op me, niet als mijn meesteres maar meer als een vriendin. Topthorn was een stuk groter en breder dan ik en ze vond het erg moeilijk om bij hem op zijn rug te klimmen – en er weer af was nog lastiger. Soms probeerde ze via mij op Topthorn te komen, maar dat was een ingewikkeld manoeuvre voor haar en meestal belandde ze dan ook op de grond.

Maar Topthorn en ik waren nooit jaloers op elkaar en hij vond het prima om naast me in het rond te lopen en haar over te nemen als ze daar zin in had.

Toen we op een avond in de wei onder de kastanjeboom in de schaduw stonden, want het was het begin van de zomer en de zon begon al aardig te branden, hoorden we een konvooi vrachtwagens van het front terugkomen. Ze reden door de poort het erf op en er werd naar ons geroepen. Het waren de hospikken, doktoren en zusters van het veldhospitaal. Het konvooi stopte en we liepen naar het hek bij de vijver om te kijken wat er gebeurde. Emilie en haar opa kwamen uit het melkschuurtje en er volgde een heel gesprek met de dokter. Opeens kwamen de hospitaalsoldaten op ons af, die we zo goed hadden leren kennen. Ze klommen over het hek en begonnen ons te aaien en klopjes te geven. Ze waren uitgelaten maar leken tegelijkertijd een beetje treurig. Ook Emilie kwam naar ons toe rennen. Ze liep opgewonden te schreeuwen.

“Ik wist het wel!” riep ze. “Ik wist het wel! Ik heb ervoor gebeden en nu gebeurt het. Ze hebben jullie niet meer nodig om de kar te trekken. Ze vertrekken naar het hospitaal verderop in het dal. Daar is een hele grote veldslag aan de gang en daar moeten ze naartoe.

Maar ze nemen jullie niet mee. Die aardige dokter heeft tegen opa gezegd dat jullie allebei mogen blijven – dat het een soort betaling is omdat ze onze kar gebruikt hebben en omdat we jullie te eten hebben gegeven en de hele winter voor jullie hebben gezorgd. Hij zegt dat jullie hier op de boerderij mogen blijven werken totdat het leger jullie weer nodig heeft – maar zo ver komt het toch niet en als het wel zo ver komt, dan verstop ik jullie gewoon. We laten jullie nooit meer gaan, hè opa? Nooit, nooit!”

En nadat we langdurig en verdrietig afscheid hadden genomen, reed het konvooi in een grote stofwolk de weg af en bleven we alleen achter met Emilie en haar opa. Alles leek nu rustig en vredig en daar genoten we van, maar lang zou het niet duren.

Ik vond het geweldig om weer op de boerderij te werken.

De volgende dag gingen we al aan de slag, want het hooi moest worden gekeerd. Topthorn werd naast me ingespannen.

Na die eerste lange dag op het veld was Emilie boos op haar opa omdat hij ons te hard liet werken.

Maar hij legde zijn handen op haar schouders en zei: “Daar hoef je echt niet bang voor te zijn, Emilie. Ze werken graag. Ze hebben het nodig. En trouwens, wij redden het ook alleen maar als we de draad weer oppakken. De soldaten zijn nu weg en als we maar genoeg doen alsof, gaat de hele oorlog misschien wel weg. We moeten weer terug naar ons oude leven, het hooi binnenhalen, appels plukken, op het land werken. We moeten niet bij de pakken neerzitten. We moeten ook eten en ons eten komt van het land. We moeten het land bewerken om in leven te blijven en deze twee moeten ons helpen. Dat vinden ze helemaal niet erg, ze werken graag. Kijk maar, Emilie, ze zien er toch helemaal niet ongelukkig uit?”

Topthorn schakelde gemakkelijk om van het trekken van een ziekenkar naar het trekken van een hooischudder; en voor mij kwam de droom uit die ik al koesterde vanaf het moment dat ik de boerderij in Devon had verlaten. Ik werkte nu weer met lachende blije mensen om me heen die van me hielden. We deden vreselijk ons best in die oogsttijd, Topthorn en ik, en sleepten de zware hooiwagens naar de schuur, waar Emilie en haar opa de vracht aflaadden. En Emilie bleef heel lief voor ons zorgen – als we een schrammetje of een zere plek hadden behandelde ze die meteen en ze vond het nooit goed als haar opa te lang met ons wilde doorwerken.

Maar het was een illusie dat we nu voortaan een vreedzaam leventje als boerenpaard zouden kunnen leiden, het was tenslotte nog steeds oorlog.

Bijna al het hooi was binnen toen op een avond de soldaten terugkwamen. We stonden in de stal en hoorden het geluid van hoeven en het gerammel van wielen op de keien dichterbij komen. Er kwam een colonne het erf op draven. In spannen van zes trokken de paarden grote zware kanonnen en ze stonden te puffen en te blazen van de inspanning.

Om en om hadden ze een soldaat op hun rug. De mannen droegen een grijze pet en keken hard en nors uit hun ogen. Ik had meteen in de gaten dat dit niet de vriendelijke hospikken waren die ons nog maar een paar weken eerder vaarwel hadden gezegd. Hun gezichten waren vreemd en wreed, en in hun ogen lag een nieuwe waakzaamheid, een nieuwe gedrevenheid. Het leek wel of ze nooit lachten of zelfs maar glimlachten. Dit was een ander soort mannen dan we eerder hadden meegemaakt. Er was maar één oude soldaat die met zijn munitiekar naar ons toereed om ons te aaien en iets aardigs tegen Emilie te zeggen.

Nadat ze kort met de opa van Emilie overlegd hadden, sloegen ze die nacht hun bivak op in ons weiland en ze lieten de paarden uit onze vijver drinken. Topthom en ik vonden het heerlijk dat er nieuwe paarden waren en we stonden de hele avond over de staldeur naar ze te hinniken, maar de meeste waren te moe om antwoord te geven. Emilie kwam ons ‘s avonds over de soldaten vertellen en we zagen wel dat ze zich zorgen maakte, want ze fluisterde alleen maar.

“Opa vindt het maar niks dat ze hier zijn,” zei ze. “Hij vertrouwt die officier niet. Hij zegt dat hij wespenogen heeft en een wesp kan je niet vertrouwen.

Maar morgenochtend gaan ze weer weg, dan zijn we weer onder ons.”

Vroeg in de morgen, toen het net licht begon te worden, kregen we bezoek. Een bleke dunne man in een stoffig uniform stond ons over de staldeur te bekijken. Hij had starende bolle ogen en droeg een ijzeren bril. Hij bestudeerde ons nauwkeurig en knikte.

Na een paar minuten ging hij weer weg.

Tegen de tijd dat het helemaal licht was stond de eenheid op het erf opgesteld, klaar om verder te trekken. Er werd lang en hard op de deur van het huis gebonkt en we zagen Emilie en haar opa in hun nachtgoed naar buiten komen. “Uw paarden, Monsieur,” zei de officier met de bril zonder omhaal. “Ik ga uw paarden meenemen. Ik heb een span van vier en daar moeten er twee bij. Het lijken me goede sterke beesten en ze zullen wel snel leren. We nemen ze mee.”

“Maar hoe moet ik het werk doen als ik geen paarden heb?” zei Emilies opa. “Het zijn maar gewone boerenpaarden, die kunnen geen kanonnen trekken.”

“Monsieur,” zei de officier, “het is oorlog en ik heb paarden nodig voor mijn kanonnen. Ik moet ze meenemen. Wat u op de boerderij doet is uw zaak, maar ik heb ze nodig. Het leger heeft ze nodig.”

“Dat mag niet,” schreeuwde Emilie. “Het zijn mijn paarden. U mag ze niet meenemen. Hou ze tegen, opa, hou ze tegen. Hou ze alstublieft tegen!”

De oude man haalde verdrietig zijn schouders op. “Wat kan ik doen, men lieve kind,” zei hij zachtjes. “Hoe zou ik ze moeten tegenhouden? Ze met de zeis in stukjes hakken? Ze met de bijl te lijf gaan? Nee meisje, we wisten dat dit op een dag zou kunnen gebeuren. Daar hebben we het toch vaak genoeg over gehad? We wisten dat ze op een dag weg zouden gaan. Ik wil geen tranen zien met die mannen erbij. Je moet trots en sterk zijn, net als je broer, je mag niet zwak zijn als die lui naar je staan te kijken. Ga naar je paarden en zeg ze gedag, Emilie. Dapper zijn.”

De kleine Emilie deed ons achter in de stal een hoofdstel om en legde zorgvuldig onze manen opzij, zodat ze niet in het touw vast kwamen te zitten.

Toen sloeg ze haar armen om ons heen, leunde om de beurt met haar hoof tegen ons aan en huilde zachtjes. “Kom alsjeblieft weer terug. Ik kan niet zonder jullie.” Ze veegde haar ogen af, duwde een pluk haar naar achter, maakte de staldeur open en leidde ons het erf op. Ze bracht ons rechtstreeks naar de officier en gaf hem de teugels. “Ik wil ze terug,” zei ze luid en duidelijk, bijna fel. “U hebt ze alleen maar te leen. Het zijn mijn paarden. Hier horen ze thuis. U moet ze goed voer geven en goed voor ze zorgen. En u moet ze terugbrengen.” Daarna liep ze weg, langs haar opa, en verdween in het huis zonder nog één keer om te kijken.

We stribbelden tegen toen we achter de munitiekar bij de boerderij werden weggesleurd. Ik keek om en zag de opa van Emilie nog op het erf staan. Hij zwaaide naar ons en glimlachte door zijn tranen heen. Ik kreeg een gemene ruk aan mijn nek en moest mijn hoofd terugdraaien. We werden gedwongen te gaan draven en ik moest ineens weer denken aan die eerste keer dat ik, vastgebonden achter een kar, tegen mijn zin werd meegetrokken.

Maar in elk geval was Topthorn nu bij me.

≡

Twaalf

Misschien kwam het door de paar idyllische maanden die we bij Emilie en haar opa hadden doorgebracht, dat de tijd die daarop volgde voor Topthorn en mij zo akelig, zo afschuwelijk was – of misschien kwam het gewoon omdat de oorlog steeds verschrikkelijker werd. Op sommige plaatsen werden de kanonnen vlak naast elkaar opgesteld, mijlenlang, en iedere keer als ze werden afgevuurd beefde de grond onder onze voeten. Aan de rijen gewonden leek nu geen eind meer te komen en achter de loopgraven lag het land braak zo ver je kon kijken.

Het werk zelf was niet veel zwaarder dan toen we de ziekenkar trokken, maar nu werden we ‘s nachts niet op stal gezet en natuurlijk hadden we Emilie niet meer om voor ons op te komen. Ineens was de oorlog niet meer ver van ons bed. We zaten weer midden in het afgrijselijke lawaai en de stank van het slagveld, we sleepten ons kanon door de modder, we werden opgezweept – en soms ook echt met de zweep geslagen – door soldaten die het niet al te veel kon schelen of het goed of slecht met ons ging, zolang we de kanonnen maar naar de juiste plek brachten. Ik zeg niet dat die mannen wreed waren, maar het leek wel of ze in de greep van hun angst waren en niet anders konden, of er geen plaats meer in hun leven was voor een vriendelijk woord of medeleven – niet voor elkaar en niet voor ons.

Er was nu ook niet veel meer te eten. De winter kwam er weer aan en we kregen lang niet elke dag haver en maar een karig rantsoen hooi. Stuk voor stuk werden we magerder en onze conditie ging achteruit.

Maar de gevechten leken steeds heftiger te worden en langer door te gaan, zodat we harder moesten werken en vaker het kanon moesten verslepen. We hadden de hele tijd pijn en we leden de hele tijd kou. Aan het eind van de dag zaten we onder een dikke laag koude, druipende blubber die door onze huid naar binnen leek te sijpelen en waardoor we tot op het bot verkleumd raakten.

De zes paarden voor het kanon waren een bont allegaartje. Van de vier waar we bij waren gezet was er maar één groot en sterk genoeg om het kanon goed te kunnen trekken. Hij heette Heinie en was een groot bakbeest dat zich niets leek aan te trekken van alles wat er om hem heen gebeurde. De rest van ons span probeerde een voorbeeld aan hem te nemen, maar dat lukte alleen Topthorn. Heinie en Topthorn hadden de leiding en ik liep in Topthorns spoor naast een mager, pezig hitje dat naar de naam Coco luisterde. Hij had een hoofd vol witte kolletjes, waar de soldaten vaak om moesten lachen als ze voorbij kwamen.

Maar met Coco viel er niet veel te lachen – hij was het gemeenste paard dat ik ooit ontmoet heb voor, tijdens of na de oorlog.

Als Coco stond te eten durfde niemand bij hem in de buurt te komen, geen man, geen paard, want hij beet en hij sloeg. Achter ons liep een identiek stel reebruine pony’s met blonde manen en staarten. Niemand kon ze uit elkaar houden, zelfs de soldaten noemden ze nooit bij de naam, maar hadden het altijd over ‘de twee gouden Haflingers’. Omdat ze er zo leuk uitzagen en altijd vriendelijk waren, kregen ze veel aandacht van de kanonniers. Ze vielen een beetje uit de toon, maar de vermoeide soldaten langs de weg werden wel wat door die leuke beestjes opgevrolijkt als ze ons door de kapotgeschoten dorpen naar het front zagen draven. Ze werkten net zo hard als wij, dat is een feit, en ondanks dat ze zo klein waren, deden ze in uithoudingsvermogen niet voor ons onder.

Maar als we galoppeerden, remden ze ons af en verstoorden het ritme van het span.

Vreemd genoeg gaf de reus Heinie het als eerste op. Door de koude zuigende modder en het gebrek aan goed voer, die vreselijke winter, begon dat enorme lijf van hem te krimpen en binnen een paar maanden was het een arm scharminkel. Ik was erg blij – dat moet ik toegeven – dat ik naast Topthorn in het voorste paar werd gezet. Heinie verhuisde naar achter en trok nu naast de kleine Coco, die al vanaf het begin van deze ellende weinig reserves had gehad. Ze gingen allebei hard achteruit en konden al snel alleen nog op een vlakke harde ondergrond worden ingezet, maar omdat we bijna nooit over dat soort terrein kwamen, waren ze nauwelijks nog bruikbaar en dat maakte het werk voor de rest van ons des te zwaarder.

Elke nacht stonden we in het open veld tot aan onze sprong-gewrichten in de ijskoude modder. De omstandigheden waren nu een stuk slechter dan tijdens de eerste winter, toen Topthorn en ik cavaleriepaarden waren.

Toen had ieder paard nog een huzaar gehad om voor hem te zorgen, maar nu kwam het kanon altijd op de eerste plaats en werd er pas naar ons omgekeken als dat in orde was. We waren niet meer dan werkpaarden en zo werden we ook behandeld. De kanonniers zelf zagen grauw van honger en uitputting. Het enige waar ze aan dachten was overleven. Alleen de oude soldaat die ik de eerste dag ook op de boerderij had gezien, had af en toe wat tijd voor ons. Hij voerde ons harde stukjes kruimelig roggebrood en besteedde meer aandacht aan ons dan aan de andere soldaten, die hij zo veel mogelijk leek te willen ontwijken. Het was een slordig dik mannetje dat de hele tijd liep te grinniken en meer tegen zichzelf praatte dan tegen iemand anders.

We hadden nu allemaal te lijden onder de slechte omstandigheden, de ondervoeding en het harde werken. De meeste van ons hadden geen haar op hun onderbenen en die waren bezaaid met opengebarsten zweren. Zelfs de taaie Haflingers begonnen achteruit te gaan. Iedere stap die ik verzette deed ongelofelijk veel pijn, voornamelijk in mijn voorbenen, die onder de knie akelig knapten, en er was geen paard in ons span dat niet kreupel was. De veeartsen deden hun uiterste best voor ons en zelfs de hardvochtigste kanonniers leken nu wel een beetje met ons mee te voelen, maar niemand kon iets doen zolang de modder niet verdween.

De veeartsen stonden wanhopig hun hoofd te schudden en namen zo veel mogelijk paarden mee om te rusten en weer op krachten te komen.

Maar soms was er geen redden meer aan. Dan werden ze weggeleid en na een laatste onderzoek van de veearts terplekke doodgeschoten. Zo ging het op een ochtend met Heinie. We zagen hem in de modder liggen, een ingestort wrak. En zo ging het uiteindelijk ook met Coco, die in zijn nek werd getroffen door rondvliegende granaatscherven, langs de weg neerviel en meteen werd afgemaakt. Ook al had ik een hekel aan hem – het was echt een gemeen beest – het was toch afschuwelijk en zielig om een paard waar ik zo lang samen mee had getrokken, afgedankt en vergeten in een greppel te zien liggen.

De kleine Haflingers bleven heel de winter bij ons, ze zetten zich altijd schrap en trokken met alle kracht die ze konden opbrengen. Het waren lieve, vriendelijke dieren, dapper, geen greintje agressie, en Topthorn en ik gingen veel van ze houden. En op hun beurt vroegen ze ons om steun en vriendschap, die we hun maar al te graag gaven.

Ik merkte voor het eerst dat Topthorn kracht begon te verliezen toen ik het kanon harder aan me voelde trekken dan anders. We waren bezig een smal stroompje over te steken en de wielen van het kanon kwamen in de blubber vast te zitten. Ik keek snel achterom en zag hem maar langzaam en moeizaam vooruitkomen. Aan zijn ogen zag ik dat hij veel pijn had en ik trok nog harder, zodat hij voorzichtig tegen de kant kon opklimmen.

Toen de regen die nacht meedogenloos op onze ruggen kletterde, ging hij op de grond in de modder liggen en ik bleef over hem heen staan. Hij lag niet op zijn buik, zoals anders, maar languit op zijn zij en af en toe tilde hij zijn hoofd op en schudde heel zijn lijf van het hoesten. Hij bleef die hele nacht hoesten en deed tussendoor soms een hazenslaapje. Ik maakte me zorgen om hem en ik duwde met mijn neus tegen hem aan en likte hem om te proberen hem een beetje warm te houden en om hem duidelijk te maken dat hij niet alleen was. Ik troostte mezelf met de gedachte dat ik nog nooit een paard had gezien met zo veel kracht en uithoudingsvermogen en dat hij daar vast en zeker op kon terugvallen nu hij zo ziek was.

En inderdaad, de volgende ochtend stond hij alweer overeind voordat de kanonniers met ons rantsoen haver kwamen. Hij liet zijn hoofd wel een beetje hangen en liep wat te sjokken, maar ik kon toch aan hem zien dat hij genoeg kracht had om er weer bovenop te komen als hij maar wat rust zou krijgen.

Maar toen de veearts die dag zijn ronde deed, merkte ik dat hij een hele tijd naar Topthom stond te kijken en zorgvuldig naar zijn borst luisterde. “Het is een sterke jongen,” hoorde ik hem tegen de officier met de bril zeggen – een man waar niemand erg op gesteld was, geen paard en geen soldaat. “Er zit heel wat bloed in, misschien wel te veel, Herr Major, dat zou z’n ondergang wel eens kunnen worden. Te veel bloed om een kanon te trekken. Ik zou hem eruit halen, maar u hebt zeker geen vervanger voor hem? Hij zal wel doorgaan, denk ik, maar doet u het een beetje kalm aan, Herr Major. Vraag niet al te veel van dit span, want anders hebt u straks geen span meer. En zonder uw span komt u ook niet erg ver met uw kanon.”

“Ze moeten hetzelfde doen als de andere spannen, Herr Doctor,” zei de majoor staalhard. “Niet meer en niet minder. Ik kan geen uitzonderingen maken.

Als u hem fit verklaart, is hij fit. Punt uit.”

“Hij is fit genoeg om door te gaan,” zei de veearts met tegenzin. “Maar ik waarschuw u, Herr Major. U moet oppassen.”

“We doen wat we kunnen,” zei de majoor schamper. En ik moet hem nageven dat hij dat ook deed.

Maar de modder deed ons een voor een de das om, de modder, het gebrek aan beschutting en het gebrek aan voer.

≡

Dertien

Topthorn was dat voorjaar dus behoorlijk verzwakt door zijn ziekte en hoestte nog steeds lelijk, maar hij had de winter overleefd. We hadden allebei de winter overleefd. De grond was nu weer hard onder onze voeten en het gras op de velden begon weer te groeien, zodat we konden aansterken. We raakten onze wintervacht kwijt en glommen in de zon. De soldaten glommen ook in de zon nu hun grijs met rode uniformen niet meer zo vuil werden. Ze begonnen zich weer te scheren en net als ieder voorjaar praatten ze over het eind van de oorlog en over thuis en over hoe de volgende aanval er een eind aan zou maken en dat ze dan snel hun familie weer zouden zien. Ze zaten beter in hun vel en daarom behandelden ze ons ook veel beter. Het rantsoen werd ook groter naarmate het mooier weer werd en ons span ging met nieuwe energie met het kanon op pad. Onze benen genazen en onze buik was weer goed gevuld nu we elke dag konden grazen en haver in overvloed kregen.

De twee kleine Haflingers achter ons bliezen en briesten en gingen over in galop, wat voor Topthorn en mij wel een beetje gênant was, want daar waren wij de hele winter niet toe in staat geweest, hoe hard ze ons ook met de zweep sloegen.

Maar omdat we weer gezond waren en de soldaten zongen en floten, kikkerden we helemaal op en trokken ons kanon vrolijk over de weg vol kuilen naar zijn nieuwe positie.

Die zomer waren er geen veldslagen. Af en toe werd er geschoten of vloog er een granaat door de lucht, maar het leek wel of de legers het genoeg vonden om wat naar elkaar te grommen en een beetje te dreigen zonder ooit de koe bij de hoorns te vatten. Verderop hoorden we het voorjaarsoffensief wel oplaaien, maar onze kanonnen hoefden daar niet naartoe en zo hadden we achter de linies een redelijk rustige zomer. We werden er lui van en begonnen ons bijna te vervelen, want we liepen alleen maar wat te grazen in vette weilanden vol boterbloemen en we werden zelfs dik – voor het eerst deze oorlog. Misschien vonden ze wel dat we té dik werden, want Topthorn en ik werden uitgekozen om de munitiekar van het depot, een paar mijl verderop, naar de artillerielinies te brengen. We stonden onder bevel van de vriendelijke oude soldaat die zich de hele winter om ons had bekommerd.

Iedereen noemde hem gekke ouwe Friedrich. Ze dachten dat hij gek was omdat hij altijd in zichzelf liep te praten en als hij niet praatte, liep hij te lachen en te giechelen om een of ander binnenpretje waar hij nooit iets over wilde vertellen. Gekke ouwe Friedrich werd altijd met klusjes opgezadeld die niemand anders wilde doen, omdat ze wel wisten dat hij toch nooit nee zei.

Het was heet en stoffig, en het was vervelend en vermoeiend werk, waardoor we ons overtollige gewicht snel kwijtraakten en er weer een aanslag op onze krachten werd gedaan. De kar was altijd te zwaar beladen, want de soldaten in het munitiedepot wilden zo veel mogelijk granaten meegeven, ook al was Friedrich het er niet mee eens. Ze lachten hem gewoon uit, trokken zich niets van hem aan en bleven de granaten steeds hoger opstapelen. Op de terugweg naar de artillerielinies moesten we de heuvel over en dan stapte Friedrich altijd af en liet ons wat langzamer lopen omdat hij wel wist hoe zwaar de kar was. Vaak stopten we om uit te rusten en te drinken, en hij zorgde ervoor dat wij meer voer kregen dan de andere paarden, die de hele zomer konden uitrusten.

Friedrich kwam ons iedere ochtend in het veld ophalen, hij spande ons in en dan lieten we het lawaai en de drukte van het kamp weer achter ons. We begonnen daar nu naar uit te kijken. We kwamen er snel achter dat Friedrich absoluut niet gek was, maar gewoon een aardige man die van nature een hartgrondige afkeer had van alles wat met de oorlog en vechten te maken had. Op weg naar het depot bekende hij ons dat hij het allerliefst weer gewoon in zijn slagerij in Schleiden terug zou willen zijn en dat hij tegen zichzelf praatte omdat hij het gevoel had dat hij de enige was die hem begreep of zelfs maar naar hem wilde luisteren. En hij lachte in zichzelf om niet te hoeven huilen.

“Ik zal jullie eens wat vertellen, vrienden,” zei hij op een dag. “Ik ben de enige in het hele regiment die goed bij zijn verstand is. Alle anderen zijn gek, alleen ze weten het niet. Ze vechten zich kapot en ze weten niet eens waarvoor. Dat is toch idioot? De een schiet de ander dood en ze weten niet eens waarom ze dat doen, alleen omdat die andere vent een andere kleur van uniform draagt en een andere taal spreekt? En dan noemen ze mij gek! Jullie zijn de enige twee normale wezens die ik in deze rotoorlog ben tegengekomen en jullie zijn hier ook alleen maar omdat jullie hiernaartoe gestuurd zijn, net als ik.

Als ik durfde – maar dat doe ik niet – dan smeerden we hem en dan kwamen we nooit meer terug.

Maar dan zouden ze me doodschieten, als ze me te pakken kregen, en dat zou een eeuwige schande zijn voor mijn vrouw en mijn kinderen en mijn moeder en mijn vader. Daarom ga ik maar door en laat ik me maar gekke ouwe Friedrich noemen, dan kan ik tenminste later naar Schleiden terug en weer gewoon slager Friedrich worden, zoals iedereen me kende voordat al deze ellende begon.”

De weken gingen voorbij en het werd duidelijk dat Friedrich erg aan Topthorn gehecht raakte. Hij wist dat hij ziek geweest was en besteedde veel tijd en aandacht aan hem, verzorgde het kleinste wondje voordat het erger zou worden en Topthorn er last van zou krijgen. Voor mij was hij ook aardig, maar ik denk dat hij van mij toch iets minder hield. Het viel op dat hij vaak van een afstandje liefdevol en bewonderend naar Topthorn stond te kijken. Het leek wel of ze elkaar aanvoelden, als twee oude soldaten onder elkaar.

De zomer ging langzaam voorbij en het werd herfst. Het was duidelijk dat onze tijd met Friedrich erop zat.

Maar Friedrich kon geen afscheid van Topthorn nemen en hij bood zich als vrijwilliger aan om hem te berijden bij de exercities met de kanonnen die voorafgingen aan de najaarscampagne. Natuurlijk lachten de kanonniers hem uit, maar er was altijd een tekort aan goede ruiters – en niemand ontkende dat hij dat was – en zo kwam het dat wij weer het voorste paar werden, maar nu met gekke ouwe Friedrich op Topthorns rug. Eindelijk hadden we een echte vriend gevonden, een die we door dik en dun konden vertrouwen.

“Als ik hier dood moet gaan, ver weg van huis,” bekende hij Topthorn op een dag, “dan maar het liefst bij jou in de buurt.

Maar ik ga mijn best doen om erdoorheen te komen en weer naar huis te kunnen – dat beloof ik je.”

≡

Veertien

Dus toen we op die herfstdag weer naar het front trokken, was Friedrich bij ons. De eenheid rustte op het heetst van de dag uit in een groot kastanjebos aan weerszijden van een glinsterende rivier vol spetterende lachende mannen.

Toen we onder de bomen halt hielden en werden uitgespannen, zag ik dat er overal in het bos soldaten waren. Ze zaten met hun rug tegen een boom te roken of lagen languit op de grond te slapen met hun helm, bepakking en geweer naast zich op de grond.

Zoals gewoonlijk kwam er al snel een heel groepje om de twee Haflingers heen staan, die door iedereen werden aangehaald, maar er kwam ook een jonge soldaat op Topthorn af en hij bleef bewonderend naar hem staan kijken. “Wat een paard!” zei hij en hij riep zijn vriend. “Kom eens kijken, Karl. Heb je wel eens zo’n prachtbeest gezien? Hij heeft het hoofd van een Arabier. Aan zijn benen kan je zien dat hij de snelheid van een Engels volbloed heeft en in zijn rug en nek zit de kracht van een Hannoveraan. Van alles het beste.” En hij duwde met zijn vuist zachtjes tegen Topthorns neus.

“Denk je ooit wel ‘s aan wat anders dan paarden, Rudi?” vroeg zijn maat en bleef op een afstand. “Ik ken je nu al drie jaar en d’r gaat geen dag voorbij dat je ‘t niet over die rotbeesten hebt. Ik weet dat je ze heel je leven om je heen hebt gehad, maar ik begrijp echt niet wat je erin ziet. Vier poten, ‘n kop en ‘n staart, dat is alles, en de hersens van ‘n garnaal: ze kunnen alleen maar aan eten en drinken denken.”

“Hoe kun je dat nou zeggen?” vroeg Rudi. “Kijk toch eens, Karl. Zie je nou niet dat deze jongen echt iets bijzonders is? Dit is niet gewoon maar een paard. Adel in zijn ogen, vorstelijke kalmte. Alles wat een mens zou willen, maar nooit weet te bereiken, toch? In ieder paard schuilt iets goddelijks en zeker in deze knaap. God sloeg de spijker op zijn kop, die dag dat hij het paard schiep. En nu kom ik zomaar zo’n prachtpaard tegen, tussen al die smerige rottigheid van de oorlog – voor mij is dat net zoiets als een vlinder op een vuilnisbelt vinden. Zo’n droomwezen en wij – we horen gewoon niet bij hetzelfde universum.”

Ik had het idee dat de soldaten steeds jonger werden naarmate de oorlog langer duurde en dat gold zeker ook voor Rudi. Met zijn kortgeknipte haar, dat onder zijn helm nat van het zweet was geworden, leek hij me nauwelijks ouder dan mijn Albert toen we nog bij elkaar waren. En zonder zijn helm had hij, net als veel anderen tegenwoordig, meer iets van een kind dat zich als soldaat verkleed had.

Toen Friedrich ons naar de rivier bracht om te drinken, kwamen Rudi en zijn vriend achter ons aan. Topthorn stak zijn hoofd in het water, schudde het wild heen en weer, zoals gewoonlijk, en spatte mijn gezicht en hals helemaal nat, een heerlijk koele douche na al die hitte. Daarna dronk hij met grote teugen en samen bleven we nog een poosje staan kijken hoe de soldaten in het water aan het rondspetteren waren. Terug naar het bos moesten we tegen de steile heuvel op, vol gaten en kuilen, en Topthorn struikelde een paar keer – wat niet verbazingwekkend was, omdat hij nooit zo stevig op zijn benen had gestaan als ik – maar iedere keer vond hij zijn evenwicht weer terug en sjokte verder naar boven.

Toch merkte ik wel dat hij doodop was en heel moeizaam vooruitkwam, iedere stap kostte hem meer inspanning. Plotseling begon hij kort en schrapend te ademen. En toen, vlak bij de schaduw van de bomen, viel Topthorn op zijn knieën en kwam niet meer overeind. Ik wachtte even, zodat hij tijd had om op te staan, maar dat deed hij niet. Hij bleef liggen waar hij lag en ademde zwaar. Eén keer tilde hij zijn hoofd op en keek me aan. Het was een schreeuw om hulp, ik zag het aan zijn ogen. Daarna zakte hij voorover in elkaar, rolde op zijn zij en bleef stil liggen. Zijn tong hing uit zijn mond en hij keek me aan zonder me te zien. Ik boog me over hem heen, duwde met mijn neus tegen zijn nek en probeerde wanhopig hem te laten bewegen, hem wakker te maken.

Maar instinctief wist ik dat hij al dood was, dat ik mijn beste en trouwste vriend had verloren. Friedrich knielde naast hem neer en luisterde aan Topthorns borst. Hij schudde zijn hoofd. Hij ging weer rechtop zitten en zei zachtjes tegen de mannen die nu om ons heen stonden: “Hij is dood.” Hij werd kwaad. “Verdomme, hij is dood!” Zijn gezicht stond strak van verdriet. “Waarom?” zei hij. “Waarom moet die oorlog alles kapotmaken wat mooi en bijzonder is?” Hij sloeg zijn handen voor zijn gezicht en Rudi hielp hem voorzichtig op te staan.

“Je kunt niets meer voor hem doen, ouwe,” zei hij. “Misschien is hij zo beter af. Kom.” Maar de oude Friedrich wilde niet weg. Ik bleef ook bij Topthorn, likte hem en duwde nog steeds met mijn neus tegen hem aan. Ook al wist ik nu, had ik nu begrepen dat er niets meer aan te doen was, toch wilde ik alleen maar bij hem blijven en hem koesteren.

De veearts die met de troepen meetrok, kwam de heuvel af rennen, met achter hem aan alle officieren en mannen die zojuist hadden gehoord wat er gebeurd was.

Na een kort onderzoek verklaarde ook hij dat Topthorn dood was. “Ik dacht het wel. Ik heb het je wel gezegd,” zei hij, bijna tegen zichzelf. “Ze kunnen het gewoon niet. Ik zie het overal om me heen. Te veel werk, te krappe rantsoenen en de hele winter buiten in de kou. Ik zie het overal. Dit soort paarden kan dat niet aan. Hartstilstand, arme jongen, iedere keer maak ik me er weer kwaad over. Zo moeten we onze paarden niet behandelen – we behandelen onze machines nog beter.”

“Hij was mijn vriend,” zei Friedrich alleen maar en hij knielde weer bij Topthorn neer en deed zijn gareel af. De soldaten stonden stil om ons heen naar Topthorns gebroken lichaam te kijken, het was een moment vol spontaan respect en verdriet. Misschien wel omdat ze hem zo lang hadden gekend en hij op een bepaalde manier een deel van hun leven was geworden.

Terwijl we daar zo stilletjes op de heuvel stonden, hoorde ik het eerste gefluit van een granaat boven ons hoofd en ik zag de eerste explosie toen het ding in de rivier terechtkwam. Opeens was het hele bos vol leven: soldaten die schreeuwden en wegrenden, granaten die overal om ons heen neerploften. De halfnaakte mannen in de rivier renden de heuvel op, naar de bomen, en de granaatregen leek ze te achtervolgen. Bomen versplinterden en stortten neer, mannen renden het bos uit, de helling op.

Mijn eerste reflex was om met ze mee te rennen, waarheen maakte niet uit, als het maar bij het granaatvuur weg was – maar Topthorn lag dood aan mijn voeten en ik wilde hem niet alleen laten. Friedrich pakte me vast en stond uit alle macht aan me te trekken om me weg te krijgen, naar de andere kant van de heuvel, hij schreeuwde dat ik mee moest komen als ik het er levend vanaf wilde brengen.

Maar niemand krijgt een paard mee dat niet mee wil, en ik wilde blijven. Er vielen steeds meer granaten om ons heen en Friedrich zag zijn vrienden naar boven klauteren en verder en verder uit het gezicht verdwijnen. Hij liet mijn teugels los en probeerde te vluchten.

Maar hij was te traag en hij had te lang gewacht. Hij haalde het bos niet. Hij werd geraakt, rolde van de helling af en bleef liggen, naast Topthorn. Het laatste wat ik van mijn eenheid zag, waren de wuivende manen van de twee kleine Haflingers, die worstelden om het kanon tussen de bomen door naar boven te trekken, en de kanonniers die als gekken met de teugels sloegen en aan de achterkant tegen de kar aan duwden.

≡

Vijftien

Ik bleef die hele dag en nacht bij Topthorn en Friedrich staan en ging maar één keer bij ze vandaan om snel even wat te drinken bij de rivier. Het granaatvuur in het dal bleef doorgaan, dan weer wat dichterbij, dan weer wat verder weg. Gras en aarde en bomen werden de lucht in geslingerd en lieten rokende bomkraters achter, alsof de aarde zelf in brand stond.

Maar mijn angst viel in het niet bij mijn enorme verdriet en liefde, en ik wilde koste wat kost zo lang mogelijk bij Topthorn blijven. Ik wist dat ik weer moederziel alleen zou zijn als ik wegging, dat ik niet meer zou kunnen terugvallen op zijn kracht en hulp, en daarom bleef ik bij hem en wachtte.

Ik weet nog dat het tegen de ochtend liep en dat ik wat graasde, vlak bij de plek waar ze lagen, toen ik door het fluiten en ontploffen van granaten heen het geluid van gierende motoren hoorde en verschrikkelijk rammelend ijzer. Ik legde mijn oren in mijn nek. Het kwam van achter de heuvel waar de soldaten verdwenen waren, steeds dichterbij. Het geknars en gebrul was het enige wat ik nog hoorde, want het schieten was nu opgehouden.

Hoewel ik op dat moment niet wist wat het was, zag ik voor het eerst van mijn leven een tank. Hij kwam in het koude licht van de vroege ochtend over de top van de heuvel rijden: een groot grijs lomp monster dat aan de achterkant rook uitbraakte. Hij kwam naar me toe ratelen. Ik aarzelde een moment, maar toen raakte ik in paniek en vloog ervandoor, weg bij Topthorn, in de richting van de rivier. Ik galoppeerde het water in, zonder erover na te denken hoe diep het zou zijn, en ik was al halverwege de beboste heuvel aan de overkant toen ik pas durfde te stoppen om te zien of dat ding me nog achternazat. Ik had nooit moeten kijken, want dat ene monster was nu een heel stel monsters geworden en ze rolden genadeloos naar beneden, mijn kant op. Ze waren de plek al voorbij waar Topthorn en Friedrich lagen. Ik bleef even staan, veilig tussen de bomen, dacht ik, maar toen ik zag dat de tanks de rivier begonnen over te steken, draaide ik me om en begon weer te rennen.

Ik had geen idee waar ik naartoe rende. Ik bleef rennen tot ik dat afschuwelijke geratel niet meer hoorde en de kanonnen ver weg leken te zijn. Ik herinner me dat ik nog een rivier ben overgestoken, bij verlaten boerderijen over het erf ben gegaloppeerd, over hekken en greppels en loopgraven ben gesprongen en door verlaten, kapotgeschoten dorpen ben gekomen.

Uiteindelijk kwam ik in een vette, natte wei terecht waar ik kon grazen en drinken uit een helder beekje vol stenen. Ik was zo moe dat alle kracht uit mijn benen verdwenen was en ik kon niet anders dan gaan liggen en slapen.

Toen ik wakker werd, was het donker en hoorde ik opnieuw overal om me heen kanonvuur. Waar ik ook keek werd de hemel verlicht door gele flitsen en met tussenpozen ook door helder wit licht dat pijn deed aan mijn ogen en zo fel was dat het wel dag leek. Waar ik ook naartoe ging, ik leek altijd in de richting van de kanonnen te lopen. Daarom moest ik maar blijven waar ik was, dacht ik. Hier was in elk geval gras en water in overvloed.

Ik had dat juist besloten toen er boven mijn hoofd wit licht explodeerde, de nacht verscheurd werd door het ratelen van machinegeweren en de kogels overal om me heen in de grond sloegen. Opnieuw begon ik te rennen en bleef ik rennen, de nacht in, ik liep voortdurend greppels in en tegen heggen op, totdat ik geen gras meer onder mijn voeten voelde en er geen bomen meer waren, alleen nog zwartgeblakerde stronken die donker afstaken tegen de oplichtende hemel. Overal waren er nu grote bomkraters in de grond, die vol stonden met drabbig water.

Terwijl ik struikelend uit zo’n krater aan het klauteren was, liep ik plotseling in een prikkeldraadversperring. Mijn voorbeen kwam vast te zitten. Ik schopte wild in het rond om los te komen. Ik voelde dat de scherpe punten mijn been opentrokken, maar het lukte me toch om mezelf te bevrijden. Nu kon ik alleen nog maar langzaam strompelend vooruitkomen en ik zocht op de tast mijn weg door de nacht.

Toch moet ik nog mijlenver hebben gelopen, ik zal alleen nooit weten waar vandaan of waar naartoe. De hele weg klopte mijn been van de pijn en aan alle kanten klonk het gebulder van grote kanonnen en spatte het geweervuur door de nacht. Ik bloedde, alles deed me zeer en ik was doodsbang. Het enige wat ik wilde was weer bij Topthorn zijn. Hij zou wel geweten hebben waar we naartoe moesten, zei ik bij mezelf. Hij zou dat wel geweten hebben.

Ik ploeterde door, zo ver mogelijk bij het licht vandaan, want dat was mijn enige houvast: waar de nacht het donkerst was, zou ik misschien buiten het bereik van de granaten zijn. Achter me was de donder en bliksem van het bombardement zo hevig, zo verschrikkelijk en was het zwart van de nacht in zulk onnatuurlijk daglicht veranderd dat ik er niet aan dacht terug te gaan, ook al wist ik dat de plek waar Topthorn lag die kant op was. Voor en naast me werd wel wat geschoten, maar in de verte zag ik een donkere nachtelijke horizon en daarom ging ik die kant op.

Mijn gewonde been werd door de nachtelijke kou steeds stijver en deed nu zo veel pijn dat ik het nauwelijks nog kon optillen. Al snel kon ik er niet meer op staan. Dit zou de langste nacht van mijn leven worden, een nachtmerrie vol pijn, angst en eenzaamheid. Ik moet wel een sterke overlevingsdrang hebben, want anders was het me waarschijnlijk niet gelukt overeind te blijven en door te gaan. Instinctief voelde ik dat ik dit alles alleen zou kunnen overleven als ik zo ver mogelijk bij de veldslag vandaan probeerde te komen en daarom moest ik doorlopen. Af en toe ratelde er weer een machinegeweer en floten de kogels me om de oren en dan stond ik verstijfd van schrik, dan was ik te bang om nog een stap te verzetten, maar als het vuren weer ophield wist ik mijn spieren opnieuw in beweging te krijgen en verder te lopen.

In het begin hingen er alleen wat grillige nevelslierten onder in de kraters waar ik doorheen moest, maar een paar uur later werd ik opgeslokt door een dikke rokende herfstmist en zag ik alleen nog maar vage schaduwen om me heen en wat lichte en donkere vormen. Ik kon nu niet meer zien welke kant ik op moest en luisterde alleen nog naar het gedreun en gedender van het bombardement in de verte, ik probeerde dat steeds achter me te houden en naar de donkerdere, stillere wereld voor me te lopen.

De dag begon al aan te breken, waardoor de mist om me heen lichter werd, toen ik recht voor me gedempte verontruste stemmen hoorde. Ik stond stil om te luisteren en ik probeerde door de mist heen de mensen te zien die daarbij hoorden. “Blijf paraat. Doorlopen. Vooruit mannen, doorlopen.” De stemmen werden door de mist getemperd. Ik hoorde haastige voetstappen en het gekletter van geweren. “Raap op, man, raap dat ding op. Waar denk je wel dat je mee bezig bent? Maak dat geweer schoon en vlug een beetje.” Er volgde een lange stilte en heel voorzichtig liep ik een stukje in de richting van de stemmen. Ik was tegelijkertijd nieuwsgierig en doodsbenauwd.

“Daar hebbie ‘t weer, Sergeant. Ik zag wat, echt waar.”

“Wat zag je dan, knul? Dat hele Duitse rotleger of alleen maar een paar Moffen die een ochtendwandelingetje aan het maken zijn?”

“Niks geen mannen, Sergeant, geeneens ‘n Duitser – meer ‘n knol of ‘n koe.”

“Een koe? Of een paard? In het niemandsland? Ik denk dat je te laat naar bed gegaan bent, jongen, je fantasie gaat met je op de loop.”

“Ik hoorde ‘t ook, Sergeant, ongelogen waar. Eerlijk, Sergeant, hand op me hart.”

“Ik zie niks. Ik zie helemaal niks, want er is niks. Je bent de kluts kwijt, knul, en omdat jij de kluts kwijt bent, is het hele bataljon nu een half uur te vroeg op de been en wat denk je dat de luitenant daarvan vindt? Dat je zijn schoonheidsslaapje verstoord hebt? Dat je als een kip zonder kop rondrende en ze allemaal wakker hebt gemaakt? Al die aardige kapiteins en majoors en brigadiers en niet te vergeten al die lieve sergeants – alleen omdat je dacht dat je een of ander rottig paard zag!” En met stemverheffing, omdat iedereen het moest horen: “Maar omdat we nu toch allemaal paraat staan en hier in de mist zitten – het lijkt wel erwtensoep, de smog in Londen is er niks bij – en omdat die Moffen er een handje van hebben om op ons deurtje te komen kloppen als we ze niet kunnen zien aankomen, daarom wil ik dat jullie allemaal goed uit je doppen kijken! We willen immers allemaal het ontbijt halen – als dat vanochtend op het programma staat, tenminste. Over een paar minuten gaat er een rantsoen rum rond, daar kikker je van op. Tot die tijd zorg je zelf maar dat je wakker blijft!”

En met die woorden hinkte hij weg. Ik stond van hoofd tot staart te beven, ieder moment verwachtte ik weer een kogel of een granaat en het enige wat ik wilde was met rust gelaten worden, geen lawaai meer horen, of het nu gevaarlijk was of niet. Ik was verzwakt en angstig, en daarom niet meer in staat helder na te denken. Ik liep verder door de mist tot mijn drie goede benen het ook opgaven. Ik bleef op een hoop verse aarde staan, naast een bomkrater vol stinkend water, en gaf mijn bloedend been wat rust. Ik snuffelde tevergeefs rond of er ergens iets te eten was.

Maar waar ik stond, groeide geen gras en ik had op dat moment de energie niet meer om nog één stap te verzetten. Ik keek rond of er verderop misschien wat gras stond en op dat moment voelde ik de eerste zonnestralen door de mist prikken. Er trok een heerlijk warme rilling door mijn koude verkrampte lijf.

Na tien minuten begon de mist op te trekken en nu kon ik zien dat ik in een brede strook modder stond, een kort en klein geslagen stuk braakland tussen twee eindeloze rollen prikkeldraad, zo ver het oog reikte, voor me en achter me. Ik bedacht dat ik al eens eerder op zo’n plek was geweest: die dag dat ik er samen met Topthorn was binnengestormd. Dit was niemandsland.

≡

Zestien

Aan weerskanten van me hoorde ik steeds luider roepen en lachen, het golfde door de loopgraven, en daartussendoor werden bevelen geblaft dat iedereen zich gedekt moest houden en dat niemand mocht schieten.

Vanaf de berg aarde waar ik op stond, ving ik alleen af en toe een glimp van een stalen helm op en dat was mijn enige bewijs dat die stemmen ook echt bij mensen hoorden. Er dreef een heerlijke etensgeur mijn kant op en ik stak mijn neus in de lucht om die op te snuiven. Het rook lekkerder dan de heerlijkste zemelenpap, een beetje zoutig. De gedachte aan warm voedsel zette me weer in beweging, eerst de ene kant op, dan de andere, maar elke keer kwam ik bij een loopgraaf uit met een ondoordringbare prikkeldraadversperring erlangs. De soldaten juichten als ik dichterbij kwam, ze staken hun hoofd nu helemaal boven de loopgraaf uit en wenkten me.

Als ik bij de rol prikkeldraad rechtsomkeert moest maken en door het niemandsland naar de andere kant overstak, werd ik daar opnieuw begroet met gefluit en geklap, maar weer hield het prikkeldraad me tegen. Zo zigzagde ik het grootste deel van de ochtend door het niemandsland en eindelijk vond ik midden in die afgrijselijke wildernis, aan de rand van een oude krater, een klein stukje hard zwartig gras.

Terwijl ik aan de laatste sprietjes stond te trekken, zag ik uit mijn ooghoek een man in een grijs uniform uit de loopgraaf klauteren. Hij zwaaide met een witte vlag. Hij begon het draad stuk te knippen en opzij te schuiven om een doorgang te maken. In de tussentijd klonken er van de overkant verhitte discussies en geruzie, en al snel kwam daar ook iemand het niemandsland binnen, een klein mannetje met een helm en een flapperende kaki legerjas. Hij had een witte zakdoek in zijn hand en begon zich ook een weg door het prikkeldraad te banen om bij me te komen.

De Duitser was het eerst door het draad, dat achter hem een klein stukje open bleef staan. Hij kwam langzaam door het niemandsland naar me toe en riep me de hele tijd. Hij deed me meteen aan mijn oude vriend Friedrich denken, want net als Friedrich had hij grijs haar en een slordig uniform dat maar voor de helft zat dichtgeknoopt. Hij zei lieve woordjes tegen me. In de ene hand hield hij een touw en de andere strekte hij naar me uit. Hij was nog te ver weg om zijn gezicht duidelijk te kunnen zien, maar ik verwachtte dat er in die hand iets lekkers voor me zat en daarom hinkte ik voorzichtig in zijn richting. Aan beide kanten waren er nu mannen uit hun loopgraaf geklommen en ze stonden op de borstwering te juichen en met hun helm boven hun hoofd te zwaaien.

“Hé, boyo!” Achter me hoorde ik iemand roepen en er was iets in zijn stem waardoor ik stil bleef staan. Ik draaide me om en zag hoe het mannetje met de kaki jas zich zigzaggend en heen en weer springend een weg baande door het niemandsland, met zijn witte zakdoek nog steeds boven zijn hoofd. “Hé, boyo! Waar ga je naartoe? Wacht even. Je gaat de verkeerde kant op!”

De twee mannen die naar me toe kwamen verschilden van elkaar als dag en nacht. Die in het grijs was lang en nu hij dichterbij kwam kon ik zien dat zijn gezicht oud en gerimpeld was. Hij bewoog zich langzaam en rustig. Hij droeg een uniform dat hem niet zo goed paste en geen helm – in plaats daarvan bungelde de platte legerpet met rode kinband, die ik zo goed kende, nonchalant op zijn rug. Het mannetje in het kaki was buiten adem toen hij ons bereikte. Zijn babyface was rood aangelopen en zijn ronde helm was scheef over een oor gezakt.

Een paar spannende ogenblikken lang stonden de twee tegenover elkaar, zonder een woord te zeggen, op hun hoede. De jongeman met de kaki jas was de eerste die iets zei.

“Wel, wat doen we?” vroeg hij, terwijl hij nog iets dichterbij kwam en naar de Duitser bleef kijken, die een kop boven hem uitstak. “We zijn met zijn tweeën en er is maar één paard om te verdelen. Koning Salomo had het wel geweten, nietwaar? Maar daar schieten we nu niet zoveel mee op. En dan zitten we er ook nog mee dat ik geen woord Duits spreek en dat jij zo te zien ook geen barst begrijpt van wat ik hier allemaal sta te vertellen. Waarom sta ik hier ook eigenlijk, ik had verdomme beter moeten weten. Ik lijk wel hartstikke gek – en dat allemaal voor zo’n stom blubberpaard!”

“Maar ik begrijp je wel, ik spreek een beetje Engels,” zei de oudste van de twee, die nog steeds zijn hand onder mijn neus hield. Die zat vol stukken roggebrood, een hapje dat ik nog wel kende en eigenlijk een beetje bitter vond.

Maar nu had ik te veel honger om kieskeurig te zijn en terwijl hij stond te praten, at ik zijn hand leeg. “Ik spreek maar een klein beetje Engels – op school geleerd – is wel genoeg, denk ik.” En terwijl hij dat zei voelde ik het touw om mijn nek glijden. “En ons probleem – ik was hier eerst, dus het paard is van mij. Eerlijk, ja? Net als cricket?”

“Cricket! Cricket!” riep de jonge man. “Daar doen we niet aan in Wales. Dat is een spel voor watjes, voor Engelsen. Wij spelen rugby. En dat is geen spel, dat is een godsdienst, bij ons in Wales. Voor de oorlog speelde ik scrumhalf bij Maesteg en bij Maesteg zeiden we altijd: een losse bal is onze bal.”

“Sorry?” zei de Duitser met opgetrokken wenkbrauwen. “Ik kan niet begrijpen wat je bedoelt.”

“Maakt niet uit, Mof. Niet belangrijk, nu niet meer. We hadden dit allemaal ook gewoon vreedzaam kunnen oplossen, Mof – de oorlog, bedoel ik – en dan zat ik nu lekker thuis en jij ook.

Maar ja, daar kan jij ook niks aan doen. En ik trouwens ook niet…”

Het gejuich uit beide kampen was nu verstomd en de twee legers keken zonder enig geluid te maken naar de twee mannen die samen bij mij stonden te praten. De Welshman aaide mijn neus en voelde aan mijn oren. “Jij hebt verstand van paarden?” zei de lange Duitser. “Hoe erg is het met zijn been? Is het gebroken? Hij loopt er niet op.”

De Welshman boog zich voorover, pakte voorzichtig en met verstand van zaken mijn voet op en wreef de modder rond de wond weg. “Het ziet er niet best uit, Mof, maar ik denk niet dat het gebroken is. Het is een lelijke wond, dat wel, een flinke jaap – prikkeldraad zo te zien. Er moet snel wat aan gedaan worden, anders raakt de boel ontstoken en dan is het gebeurd met de koopman. Met zo’n snee moet hij al heel wat bloed hebben verloren.

Maar de vraag is: wie neemt hem mee? Wij hebben een veterinair hospitaal, daar ergens achter de linies, maar dat zullen jullie ook wel hebben.”

“Ja, dat denk ik wel. Dat hebben we wel ergens, maar ik weet niet precies waar,” zei de Duitser langzaam. Hij stak zijn hand in zijn zak en haalde een munt tevoorschijn. “Kies jij maar een kant. Kop of munt noemen jullie dat toch? Dan laat ik de munt aan de mannen zien, aan allebei de legers, en dan weet iedereen wie het paard gewonnen heeft. Dat het gewoon geluk is. En de andere verliest niet, ja? Dan is iedereen blij.”

De Welshman keek hem bewonderend aan en glimlachte. “Oké, Mof, doe dat maar. Laat iedereen die munt maar zien. We tossen erom.”

De Duitser hield het geldstuk omhoog, draaide langzaam een rondje en gooide het hoog in de lucht. De munt flonkerde in het zonlicht.

Toen hij op de grond viel, riep de Welshman met luide stem, zodat iedereen het goed kon horen: “Kop!”

“Tja,” zei de Duitser en hij bukte zich om de munt weer op te rapen. “Daar ligt mijn Kaiser me aan te kijken, in de modder. Hij ziet er niet erg tevreden uit. Je hebt gewonnen. Het paard is van jou. Zorg goed voor hem, vriend.” Hij pakte het touw weer op en gaf het aan de Welshman. En tegelijkertijd stak hij zijn andere hand uit, in een gebaar van vriendschap en verzoening. Hij glimlachte. “Over een uur, misschien over twee uur, proberen we elkaar weer dood te schieten,” zei hij. “En waarom? Dat weet God alleen. En ik denk dat hij het misschien vergeten is. Dag, Welshman. Wij hebben het goede voorbeeld gegeven. Wij hebben laten zien dat mensen ieder probleem kunnen oplossen als ze elkaar maar vertrouwen. Dat is toch genoeg, ja?”

De kleine Welshman kon zijn ogen en oren bijna niet geloven en pakte het touw hoofdschuddend aan. “Mof, boyo, als ze óns nu toch eens een paar uurtjes gaven om een eind aan die hele rotzooi te maken…Dan zouden er geen huilende weduwen en snotterende kinderen meer zijn, bij ons niet en bij jullie niet. En in het uiterste geval konden we altijd nog tossen…”

De Duitser grinnikte. “Als we dat deden, waren wij aan de beurt om te winnen. En dat zou jullie Lloyd George misschien niet zo leuk vinden.” Hij legde zijn handen even op de schouders van de Welshman. “Pas goed op jezelf, vriend, en het beste. Auf Wiedersehen.” En hij draaide zich om en liep langzaam door het niemandsland naar het prikkeldraad terug.

“Jij ook, boyo!” riep de Welshman hem achterna en daarna draaide hij zich ook om en leidde me naar de linie kakikleurige soldaten, die begonnen te lachen en juichen van blijdschap. Ik hinkte door de opening in het prikkeldraad naar ze toe.

≡

Zeventien

In de wagen van de veearts, waarmee ik die ochtend weer bij de dappere kleine Welshman werd weggehaald, had ik de grootste moeite om op mijn drie goede benen overeind te blijven. Een wanordelijke troep soldaten liep mee om me onderweg moed in te spreken.

Maar op de lange weg vol kuilen en gaten verloor ik al snel mijn evenwicht, ik viel onbeholpen om en kwam in een ongemakkelijke houding op de bodem van de wagen terecht. Mijn gewonde been klopte en het gehobbel van de wagen maakte het er niet beter op. Langzaam reden we bij het slagveld vandaan. De wagen werd getrokken door twee bonkige zwarte paarden die er allebei goed verzorgd en schoon uitzagen, en hun tuig zat goed in het vet. De pijn en de honger hadden me zo verzwakt dat ik de kracht niet had om weer op te staan, zelfs niet toen ik voelde dat we eindelijk een vlak wegdek onder onze wielen hadden of toen de wagen piepend en krakend in het warme, bleke herfstzonnetje tot stilstand kwam. We werden met opgewonden gehinnik begroet en ik tilde mijn hoofd op om over de rand van de wagen te kijken. Ik zag een enorme bestrate binnenplaats met schitterende stallen rondom en daarachter een groot huis met torentjes. In al die stallen stonden paarden met gespitste oren nieuwsgierig naar buiten te kijken. Overal liepen mannen in kaki uniformen rond en ik zag dat er een paar met een touwhalster op me af kwamen.

Het opstaan werd een pijnlijke affaire, want ik had niet zoveel kracht meer over en geen gevoel meer in mijn benen door de lange rit.

Maar eindelijk kregen ze me dan toch overeind en ze hielpen me voorzichtig achteruit de laadklep af. Daar stond ik, midden op de binnenplaats, met overal om me heen bezorgde en bewonderende blikken. Een groepje soldaten onderzocht me grondig en bevoelde me overal.

“Waar denken jullie voor de donder dat je mee bezig bent?” klonk een bulderende stem die over de hele binnenplaats echode. “Het is een paard. Gewoon een paard, net als al die andere.” Een boom van een vent kwam met grote stappen naar ons toe en zijn laarzen galmden op de keien. Zijn rode gezicht ging half schuil achter een pet die zijn neus bijna raakte en een rossige snor die helemaal tot aan zijn oren liep. “Het mag dan wel een beroemd paard zijn. Het mag dan wel het enige donderse paard zijn in die hele donderse oorlog dat levend uit het niemandsland is gehaald.

Maar het is alleen maar een paard. En ook nog eens een smerig paard. Ik heb al heel wat ruige jongens langs zien komen, maar dit is wel het schunnigste, smerigste, blubberigste paard dat ik ooit gezien heb. Het is een schande, voor de donder, en jullie staan daar maar een beetje naar hem te kijken.” Hij had drie brede strepen op zijn arm en messcherpe vouwen in zijn smetteloze kaki uniform. “We hebben een stuk of honderd zieke paarden hier en maar twaalf man. Die jonge niksnut daar is aangewezen om voor deze knaap te zorgen, dus de rest kan gewoon weer aan zijn werk gaan, voor de donder! Aan de slag, stelletje luie apen, en vlug een beetje!” De mannen stoven alle kanten op en ik bleef alleen achter met een jonge soldaat, die aanstalten maakte om me naar een stal te brengen. “En jij daar,” ging de bulderende stem verder. “Majoor Martin komt dat paard over tien minuten inspecteren.

Dus dan is dat paard zo donders schoon en het staat zo donders te blinken dat je geen spiegel meer nodig hebt om je kin te scheren, begrepen?”

“Ja, Sergeant,” kwam het antwoord. Er schoot een huivering door me heen. Ik kende die stem. Ik wist niet waarvan, ik wist alleen dat ik rilde van blijdschap en hoop en verwachting, zodat ik er helemaal warm van werd. Hij leidde me langzaam over de keien en de hele tijd probeerde ik zijn gezicht beter te zien.

Maar hij liep een stukje voor me uit en ik zag alleen een keurig geschoren nek en een paar roze oren.

“Hoe heb je ‘t toch voor mekaar gekregen om daar in dat niemandsland terecht te komen, ouwe jongen?” zei hij. “Vanaf ‘t moment dat we hoorden dat je zou komen, loopt iedereen zich dat al af te vragen. En wat zie je d’ruit, hoe ben je toch zo vreselijk smerig geworden? Alleen maar modder en bloed, geen schoon stukje aan je hele lijf. Benieuwd wat er onder al die troep vandaan komt. Nu ja, dat zien we gauw genoeg. Eerst hier buiten ‘t ergste vuil er maar ‘s af en dan borstel ik je daarna wel, dan zie je d’r weer netjes uit als de officier komt. Kom op, ouwe dibbes.

Als ik je schoon heb, kan de officier je onderzoeken en die lelijke wond behandelen. Ik mag je niks te eten geven, sorry, en ook niks te drinken, pas als hij ‘t zegt. Orders van de sergeant. Voor ‘t geval je geopereerd moet worden.” Hij maakte de borstels schoon en begon te fluiten. Dat fluitje kende ik. Het hoorde bij de stem. Ik wist het nu zeker, ik kon me niet vergissen. Ik was zo ongelofelijk blij dat ik steigerde en hinnikte in de hoop dat hij me zou herkennen. Ik wilde hem duidelijk maken wie ik was. “Hé, voorzichtig, ouwe jongen. Ik wil men pet graag ophouwen,” zei hij lachend en hij hield het touw stevig vast en aaide over mijn neus, zoals hij vroeger ook altijd deed als ik me ongelukkig voelde. “Dat is nergens voor nodig. ‘t Komt wel goed met je. Een hoop drukte om niks. Vroeger heb ik ook ‘s zo’n paard gekend, ‘n opgewonden standje, tot ik ‘m beter leerde kennen. En hij mij.”

“Sta je weer tegen die knollen te praten, Albert?” klonk een stem van binnen uit de stal. “Alle hoefnagels nog aan toe! Denk je dat ze d’r ook maar één jota van begrijpen?”

“Sommige niet, David,” zei Albert. “Maar op ‘n dag…ooit op ‘n dag komt er eentje die me wel begrijpt. Dan komt-ie binnen en dan herkent-ie me stem. Ik weet ‘t zeker. En dan zal jij ‘s wat zien: ‘n paard dat ieder woord begrijpt dat je tegen ‘m zegt.”

“Je hebt ‘t toch hopelijk niet weer over die Joey van je, hè?” Er verscheen een hoofd boven de staldeur. “Geef jij ‘t nu nooit niet op, Bertje? Ik heb ‘t al wel duizend keer tegen je gezegd. Het stikt daarginds van die knollen, bijna ‘n half miljoen, zeggen ze, en dan meld jij je aan bij de Veterinaire Dienst omdat je ‘m daar wel tegen ‘t lijf zal lopen.” Ik stampte met mijn zere been, in de hoop dat Albert wat preciezer naar me zou kijken, maar hij gaf alleen een paar klopjes op mijn hals en begon me schoon te maken. “Dat is dus ‘n kans van één op ‘t half miljoen dat die Joey van jou hier naar binnen huppelt. Dat gaat toch nooit niet gebeuren, man? Misschien is-ie wel dood, net als al die andere. Misschien is-ie wel met de bereden vrijwilligers mee naar Palestina, weet jij veel? Misschien zit-ie wel ergens in ‘n loopgraaf – een van de honderd miljoen.

Als je niet zo goed was met die knollen en als je niet men beste vriend was, dan zou ik denken dat ‘t niet helemaal goed zat in je bovenkamer, met al dat geklets over die Joey van je.”

“Als je ‘m ziet begrijp je ‘t wel, David,” zei Albert en hij ging op zijn hurken zitten om de aangekoekte modder van me af te schrapen. “Wacht maar. Van zo’n paard is er maar één op heel de wereld. Prachtig roodbruin met zwarte manen en ‘n zwarte staart. ‘n Wit kruis op z’n voorhoofd en vier witte sokken, allemaal precies even lang. “n Stokmaat van ruim 16 hand. Hij is gewoon perfect, van z’n hoofd tot aan z’n staart. Ik zal je wat vertellen: je herkent ‘m meteen zodra je ‘m ziet.

Als er duizend paarden voor men neus stonden, zou ik ‘m er zó uithalen. Hij heeft gewoon iets…Kapitein Nicholls, je weet wel, die nu dood is, die Joey van men vader gekocht heeft, dat heb ik je verteld, die ‘n schilderij van Joey heeft gemaakt – die wist ‘t ook. Die zag ‘t meteen de allereerste keer al. Ik ga ‘m vinden, David. Ik ben helemaal hiernaartoe gekomen om ‘m te vinden en ik ga ‘m vinden ook. Of ik vind hém, of hij vindt mij. Je weet ‘t: ik heb ‘t ‘m beloofd en ik ga ‘t doen ook.”

“Je ben stapelgek, Bertje,” zei zijn vriend en hij deed de staldeur open om naar mijn been te komen kijken. “Compleet stapelgek.” Hij pakte mijn hoef en tilde die voorzichtig op. “Deze heeft in elk geval ‘n sok, voor zover ik onder al die blubber en dat bloed kan zien. Ik zal die wond ‘n beetje afsponzen, als ik d’r toch ben kan ik je net zo goed ‘n handje helpen. Anders heb je die ouwe jongen nooit op tijd schoon. En die stallen heb ik toch al uitgemest. Niet veel anders te doen. En jij kan wel wat hulp gebruiken. Dat vindt die ouwe Sergeant Donders vast niet erg.

Als je maar doet wat-ie zegt. En dat heb ik al gedaan.”

De twee mannen werkten vreselijk hard om me toonbaar te maken, ze schraapten en borstelden en wasten. Ik stond zo goed mogelijk stil, alleen duwde ik mijn neus af en toe even tegen Albert aan om zijn aandacht te trekken.

Maar hij was nu te druk bezig met mijn staart en mijn achterhand.

“Drie,” zei zijn vriend, terwijl hij mijn hoeven stond af te boenen. “Dat is al drie witte sokken.”

“Kappen, David,” zei Albert. “Ik weet best wat je denkt. Iedereen denkt dat ik ‘m toch nooit zal vinden. D’r zijn honderdduizend legerpaarden met vier witte sokken – dat weet ik wel, maar d’r is er maar één met ‘n bles in de vorm van ‘n kruis op z’n voorhoofd. En hoeveel paarden zijn er die vuurrood staan te glimmen als de zon ondergaat? Zo is d’r maar eentje op de wereld, op de hele wijde wereld.”

“Vier,” zei David. “Vier benen, vier witte sokken. Nu alleen ‘t kruis op z’n voorhoofd nog en ‘n likje rooie verf, en dan hebben we meneertje modderbak toch mooi omgetoverd in die Joey van jou.”

“Pest me toch niet zo,” zei Albert zachtjes. “Niet zo pesten, David. Je weet dat ik ‘t heel serieus meen. Ik heb er alles voor over om ‘m terug te vinden. Hij was men enige vriend voordat ik in dienst ging. Dat weet je. We zijn samen opgegroeid. Hij is ‘t enige wezen op aarde dat helemaal in mijn bloed zit.”

David stond nu bij mijn hoofd. Hij tilde mijn manen op en borstelde mijn voorhoofd eerst zachtjes, daarna stevig. Hij blies het stof uit mijn ogen. Hij keek en keek nog eens en borstelde het hele stuk tot aan het puntje van mijn neus en terug naar mijn oren, totdat ik ongeduldig met mijn hoofd begon te slaan.

“Bertje,” zei hij zachtjes. “Ik pest je niet, echt niet. Nu effe niet.

Maar je zei toch dat Joey vier witte sokken had, allemaal precies even lang? Klopt toch?”

“Klopt,” zei Albert, die nog steeds mijn staart aan het borstelen was.

“En dat Joey een wit kruis op z’n voorhoofd had?”

“Klopt.” Albert vertoonde nog steeds geen enkele belangstelling.

“Weet je dat ik nog nooit zo’n paard gezien heb, Bertje?” zei David en hij streek met zijn hand het haar op mijn voorhoofd glad. “Ik dacht niet dat ‘t kon.”

“Het kan wel, dat probeer ik je al de hele tijd te vertellen,” zei Albert scherp. “En ook dat-ie rood is, vuurrood zelfs als de zon op ‘m schijnt.”

“Ik dacht niet dat ‘t kon,” zei zijn vriend nog een keer en hij probeerde zijn stem in bedwang te houden. “Tenminste, tot nu toe.”

“Ach, hou nu toch ‘s op, David,” zei Albert en zijn stem klonk nu echt geïrriteerd. “Jij altijd met je grapjes. Ik meen ‘t serieus, van Joey, dat weet je best.”

“Ik bén serieus, Bertje, bloedserieus. Geen flauwekul, man, echt waar niet. Dit paard heeft vier witte sokken – allemaal even lang, precies wat je zei. Dit paard heeft een spierwit kruis op z’n hoofd. Dit paard heeft zwarte manen en ‘n zwarte staart, dat zie je zelf wel. Dit paard heeft ‘n stokmaat van ruim zestien hand en als-ie straks schoon is, dan is ‘t een plaatje. En onder al die modder is-ie vuurrood, Bertje, precies wat je zei.”

Intussen had Albert mijn staart losgelaten en was hij langzaam om me heen gelopen, met zijn hand op mijn rug. Eindelijk stonden we oog in oog met elkaar. Zijn gezicht was wat ruwer geworden, hij had wat meer rimpeltjes om zijn ogen en in zijn uniform zag hij er breder en groter uit dan ik me herinnerde.

Maar het was mijn Albert, geen tijfel mogelijk, het was mijn Albert.

“Joey?” zei hij voorzichtig en keek me onderzoekend aan. “Joey?” Ik gooide mijn hoofd achterover en hinnikte zo hard van geluk dat het over de binnenplaats echode en er mannen en paarden over de staldeuren naar buiten keken om te zien wat er aan de hand was. “Misschien is ‘t ‘m wel,” zei Albert zachtjes. “Je hebt gelijk, David, misschien is ‘t ‘m wel. Hij klinkt zelfs als Joey.

Maar ik moet ‘t zeker weten,” en hij maakte het touw los en trok het halster van mijn hoofd.

Toen draaide hij zich om en liep naar de grote toegangspoort. Daar bleef hij staan, legde zijn handen om zijn lippen en floot. Het was de roep van een uil, het lage, ratelende fluitje waar hij me altijd mee riep als we samen achter de boerderij in het land liepen, een eeuwigheid geleden. Opeens voelde ik geen pijn in mijn been meer. Ik draafde met gemak naar hem toe en begroef mijn neus in zijn schouder. “Het is ‘m, David!” riep Albert en hij sloeg zijn armen om mijn nek en hield mijn manen vast. “Het is mijn Joey! Ik heb ‘m gevonden! Hij is teruggekomen, ik wist ‘t, ik wist ‘t!”

“Zie je wel?” zei David droog. “Wat heb ik je gezegd? Wel? Ik heb toch altijd gelijk?”

“Meestal wel, David,” zei Albert. “Meestal wel en deze keer vast en zeker!”

≡

Achttien

De eerste tijd nadat ik Albert had teruggevonden, was ik zo ongelofelijk gelukkig dat de nachtmerrie van het niemandsland onwerkelijk begon te lijken en de oorlog leek heel ver weg, heel onbelangrijk. Eindelijk hoorde ik geen kanonnen meer en alleen als er weer wagens met gewonde paarden van het front terugkwamen, realiseerde ik me dat er toch echt nog gevochten en geleden werd.

Majoor Martin maakte mijn wond schoon en hechtte hem. Eerst kon ik nog weinig gewicht op mijn zere been verdragen, maar iedere dag voelde ik me sterker. Albert was weer bij me, dat was het beste medicijn, en zeker nu ik goed te eten kreeg – iedere ochtend warm mengvoer en een eindeloze voorraad heerlijk ruikend hooi – leek het alleen nog maar een kwestie van tijd voor ik weer helemaal de oude zou zijn. Net als de andere soldaten in het veterinaire hospitaal had Albert meerdere paarden onder zijn hoede, maar ieder vrij moment was hij bij mij in de stal in de weer. Iedereen vond me trouwens een soort fenomeen en zo kwam het dat ik zelden aan mijn lot werd overgelaten. Het leek wel of er altijd een of twee gezichten vol bewondering over de staldeur heen naar binnen stonden te gluren. Zelfs die ouwe Donders, zoals de sergeant genoemd werd, hield me voortdurend in de gaten en als er niemand keek, wriemelde hij aan mijn oren en krabbelde me onder mijn kin en dan zei hij: “Je bent me er eentje, jij. Donders mooi paard, donders mooi. Gauw beter worden, hoor je?”

Maar de tijd verstreek en ik werd niet beter. Op een morgen kreeg ik mijn mengvoer niet op en bij ieder scherp geluid, zoals een emmer die omgeschopt werd of het gerammel van een grendel, schrok ik op en dan verstijfde ik plotseling van hoofd tot staart. Vooral mijn voorbenen deden niet wat ze moesten. Ze voelden stijf en moe, en de pijn trok helemaal door tot in mijn nek en mijn ruggengraat, en zelfs tot in mijn gezicht.

Toen Albert zag dat ik mijn eten had laten staan, wist hij meteen dat er iets mis was. “Wat is d’r met je aan de hand, Joey?” vroeg hij bezorgd en hij stak zijn hand uit om me te aaien, zoals hij anders ook altijd deed.

Maar ik raakte zelfs al in paniek toen ik die hand op me af zag komen, terwijl ik het normaal gesproken toch juist prettig vond om gestreeld te worden, en ik deinsde terug, naar de hoek van de stal.

Maar ik merkte dat mijn voorbenen zo stijf waren dat ik me nauwelijks kon bewegen. Ik struikelde achteruit, viel tegen de stenen muur en bleef daar zwaar tegenaan hangen. “Ik dacht gisteren al dat er iets niet in orde was,” zei Albert, die nu midden in de stal stond. “Toen zag je ook al ‘n beetje pips. Je rug is zo stijf als ‘n plank, je zit helemaal onder ‘t zweet. Wat is d’r met je aan de hand, ouwe dibbes?” Hij kwam langzaam naar me toe lopen en hoewel er een idiote rilling van angst door me heen trok toen hij me aanraakte, bleef ik toch staan en mocht hij me aaien. “Misschien heb je wel wat opgelopen toen je aan ‘t rondzwerven was. Misschien heb je wel wat giftigs gegeten, zou dat ‘t zijn? Maar dat hadden we wel eerder gemerkt, ‘t Komt vast allemaal wel weer goed, Joey, maar ik ga toch Majoor Martin maar halen, voor de zekerheid. Dan kan die effe naar je kijken en als d’r dan echt wat aan de hand is, heeft die ‘t zo weer gefikst – in een vloek en een zucht zou men vader zeggen. Wat zou vader denken als-ie ons hier samen zou kunnen zien? Die geloofde ook nooit dat ik je zou vinden, zei dat ik niet goed bij men hoofd was. Dat ‘t zoeken was naar ‘n speld in ‘n hooiberg en dat ik d’r waarschijnlijk zelf ‘t loodje bij zou leggen.

Maar hij is echt ‘n ander mens geworden, Joey, toen jij weg was. Hij wist dat ‘t niet goed was, wat-ie gedaan had, en misschien komt ‘t daar wel door dat-ie zo’n stuk aardiger is geworden. Het leek wel of-ie alleen maar probeerde om ‘t weer goed te maken. Dronk niet meer als-ie dinsdags naar de markt ging, bekommerde zich weer om moeder, net zoals toen ik nog klein was, begon mij zelfs normaal te behandelen – tenminste niet meer als ‘n werkpaard.”

Hij praatte zachtjes tegen me en ik wist dat hij dat deed om me te kalmeren, net zoals lang, lang geleden, toen ik nog een angstig wild veulen was.

Toen lukte het hem altijd om me weer rustig te krijgen, maar nu bleef ik maar trillen, ik kon er niets aan doen. Iedere zenuw in mijn lijf leek strak gespannen te staan en ik ademde zwaar, iedere vezel werd verteerd door een volkomen onverklaarbare angst. “Ik kom zo terug, Joey,” zei hij. “Maak je maar geen zorgen. Komt wel goed. Majoor Martin heeft je d’r zo weer bovenop – die man is zo goed met paarden, dat geloof je niet.” En hij draaide zich om en ging naar buiten.

Het duurde niet lang voor hij weer terug kwam, samen met zijn vriend David, Majoor Martin en Sergeant Donders, maar alleen de majoor kwam mijn stal binnen, om me te onderzoeken.

De anderen leunden over de staldeur en keken toe. Hij liep voorzichtig op me af en ging op zijn hurken bij mijn voorbeen zitten om de wond te bestuderen.

Toen streek hij met zijn hand langs mijn hele lijf, van mijn oren via mijn rug naar mijn staart, en ging daarna aan de andere kant van de stal staan om me goed te kunnen opnemen. Hij schudde treurig zijn hoofd en draaide zich om naar de anderen.

“Wat denk je ervan, Sergeant?” vroeg hij.

“Hetzelfde als u, sir, als ik het zo bekijk,” zei Sergeant Donders. “Staat daar maar, als een zoutzak, staart naar achter, kan zijn hoofd bijna niet bewegen. Niet veel twijfel mogelijk, nietwaar, sir?”

“Geen enkele,” zei Majoor Martin. “Geen spoortje twijfel. Zo hebben we er al heel wat gehad hier. Het komt door dat beroerde roestige prikkeldraad en natuurlijk die granaatscherven. Eén splintertje dat blijft zitten, één snee – meer is er niet voor nodig. Dit heb ik al zo vaak gezien. Het spijt me, jongen,” zei de majoor en hij legde zijn hand op Alberts schouder om hem te troosten. “Ik weet dat dit paard heel veel voor je betekent.

Maar ik vrees dat we niet veel voor hem kunnen doen, hij is er erg slecht aan toe.”

“Wat bedoelt u, sir?” vroeg Albert met trillende stem. “Wat betekent dat, sir? Wat is d’r met ‘m aan de hand, sir? Zo erg kan ‘t toch niet zijn? Gisteren was-ie nog zo gezond als ‘n vis, ‘t enige was dat-ie z’n voer niet helemaal op had. En ‘n beetje stijf misschien, maar verder was-ie zo gezond als ‘n vis.”

“Hij heeft tetanus, vriend,” zei Sergeant Donders. “Kaakkramp wordt het ook wel eens genoemd. Je ziet het aan alles. Die wond van hem is waarschijnlijk al gaan zweren voordat we hem hier kregen. En als een paard eenmaal tetanus heeft, dan heeft hij maar een klein kansje, een heel klein kansje.”

“We kunnen er maar het best een eind aan maken,” zei de majoor. “Hem uit zijn lijden verlossen. Beter voor hem en beter voor jou.”

“Nee sir!” protesteerde Albert ongelovig. “Nee, dat mag niet. Niet met Joey. We moeten wat proberen. D’r is vast wel iets wat u kan proberen. U mag ‘t niet opgeven, sir. Dat mag niet. Niet met Joey.”

David kwam hem te hulp. “Mag ik wat zeggen, sir?” zei hij. “Toen we hier pas kwamen zei u tegen ons dat ‘t leven van ‘n paard misschien nog wel belangrijker is dan ‘t leven van ‘n mens, want in ‘n paard zit geen kwaad, zei u, alleen als de mensen ‘m vals maken. En toen zei u dat we hier bij de Veterinaire Dienst dag en nacht ons best moeten doen, als ‘t nodig is zesentwintig uur per dag, zei u, om elk paard zo goed mogelijk te helpen en dat elk paard heel veel waard is, zei u, sir, niet alleen zelf, maar ook voor de oorlog. Geen paarden, geen kanonnen. Geen paarden, geen munitie. Geen paarden, geen cavalerie. Geen paarden, geen ziekenwagens, Geen paarden, geen water voor de troepen aan ‘t front. De navelstreng van ‘t hele leger, zei u, sir. We mogen ‘t nooit opgeven, zei u, want zolang d’r leven is, is d’r hoop. Dat heb u allemaal gezegd, sir, sorry dat ik ‘t zeg, sir.”

“Pas op je woorden, knul,” zei Sergeant Donders scherp. “Zo praat je niet tegen een officier.

Als de majoor dacht dat er een kans was om dat arme beest te redden, al was het maar één op het miljoen, dan zou hij ervoor gaan, nietwaar sir? Dat klopt toch, sir?”

Majoor Martin keek aandachtig naar Sergeant Donders, liet zijn woorden op zich inwerken en knikte daarna langzaam. “Ja Sergeant, daar heb je een punt. Natuurlijk is er een kans,” zei hij bedachtzaam. “Maar een geval van tetanus vergt wel het een en ander, het is dag en nacht werken, een maand of misschien zelfs wel langer, en dan heeft het paard nog maar een kans van één op duizend, als hij dat al haalt.”

“Alstublieft, sir,” smeekte Albert. “Alstublieft, sir. Ik zal dat allemaal doen en met andere paarden d’rbij, sir. Echt waar, sir.”

“En ik help ‘m, sir,” zei David. “Alle jongens zullen helpen. Dat weet ik zeker. Weet u, Joey is niet zomaar ‘n paard, dat voelen al die jongens, sir, omdat-ie thuis ook al ‘t paard van Bertje was enzo.”

“Zo mag ik het horen, jongen,” zei Sergeant Donders. “En het is waar, sir, een beetje bijzonder is hij wel, weet u, met alles wat hij heeft meegemaakt. Met permissie, sir, ik vind dat we hem een kans moeten geven. Ik garandeer u persoonlijk dat er geen enkel ander paard verwaarloosd zal worden. De stallen zullen er evengoed tiptop uitzien, spie en span, net als anders.”

Majoor Martin legde zijn handen op de staldeur. “Goed dan, Sergeant,” zei hij. “Ik neem de uitdaging aan. Ik wil dat er draagbanden in de stal worden opgehangen. Dit paard mag niet gaan liggen, want als hij dat doet, komt hij nooit meer overeind. Er moet een algemene order komen, Sergeant, dat er op de binnenplaats alleen gefluisterd mag worden. Hij kan geen lawaai verdragen, dat hoort bij tetanus, iedere dag moet hij schoon vers stro hebben en de ramen moeten geblindeerd worden, zodat het hier binnen altijd donker is. Hij mag geen hooi, want daar zou hij in kunnen stikken, alleen melk en haverbrij. En houd er rekening mee dat het nog erger wordt voordat hij opknapt – als hij al opknapt. De komende dagen zullen zijn kaken nog vaster komen te zitten, maar hij moet eten en hij moet drinken.

Als hij dat niet doet, gaat hij dood. Ik wil dat hij vierentwintig uur per dag in de gaten wordt gehouden – dat betekent dat er een man op wacht moet staan, de hele dag, elke dag. Is dat begrepen?”

“Jawel, sir,” zei Sergeant Donders en hij lachte breed onder zijn snor. “En als ik het mag zeggen, sir, volgens mij heeft u een wijs besluit genomen. Ik zal zorgen dat het gebeurt, sir. Kom op, stelletje niksnutten, een beetje vrolijker kijken. Jullie hebben gehoord wat de majoor gezegd heeft.”

Nog diezelfde dag werd er een draagband aan de balken van mijn stal vastgemaakt, waar ik een beetje in kon hangen. Majoor Martin maakte mijn wond weer open, waarna hij hem schoonmaakte en dichtschroeide. Hij kwam me om de paar uur onderzoeken. Albert was natuurlijk het meest bij me en hij hield de emmer altijd voor me op, zodat ik de warme melk of brij kon opslurpen.

‘s Nachts sliepen David en hij naast elkaar in een hoek van de stal en ze hielden om de beurt de wacht.

Ik was eraan gewend geraakt, en ik had het ook nodig, dat Albert zoveel mogelijk tegen me praatte om me op mijn gemak te stellen en dat deed hij dan ook – totdat hij omrolde van vermoeidheid en in zijn hoekje ging liggen slapen. Hij praatte veel over zijn vader en moeder en over de boerderij. En hij praatte over het meisje uit het dorp waar hij mee omging, de laatste paar maanden voordat hij naar Frankrijk vertrok. Ze wist helemaal niets van paarden, vertelde hij, maar dat was dan ook haar enige fout.

De dagen gingen langzaam voorbij en ik had veel pijn. De stijfheid trok van mijn voorbenen door naar mijn rug en werd steeds erger. Ik had iedere dag minder trek en ik kon de energie en het enthousiasme haast niet meer opbrengen om het vloeibare voedsel op te slurpen, ook al wist ik heel goed dat ik dat nodig had om in leven te blijven.

Toen mijn ziekte op zijn hoogtepunt was en ik voortdurend dacht dat mijn laatste uur geslagen had, sleepte Albert me erdoorheen – voor hem wilde ik blijven leven. Hij was zo goed voor me en hij had er zo veel vertrouwen in dat ik beter zou worden, dat ik ook werkelijk de kracht vond om door te gaan. Ik had alleen maar vrienden om me heen, David en de andere soldaten, Sergeant Donders en Majoor Martin – iedereen steunde me en sprak me moed in. Ik weet dat ze allemaal niets liever wilden dan dat ik zou blijven leven, hoewel ik me vaak heb afgevraagd of ze dat voor mij wilden of voor Albert, van wie iedereen een hoge pet ophad.

Maar bij nader inzien hielden ze misschien wel van ons allebei alsof we broers van ze waren.

Toen, op een winteravond, nadat ik lange pijnlijke weken in de draagband had gehangen, voelde ik dat mijn keel en nek ineens een stuk minder gespannen waren, ik kon zelfs hinniken, al kwam er de eerste keer nog niet veel geluid uit. Albert zat zoals gewoonlijk in de hoek van de stal, met zijn rug tegen de muur, zijn knieën opgetrokken en zijn ellebogen op zijn knieën.

Hij had zijn ogen dicht, dus ik hinnikte nog een keer zachtjes, maar hard genoeg om hem wakker te maken. “Was jij dat, Joey?” vroeg hij en hij stond op. “Was jij dat, ouwe dibbes? Doe dat nog eens, Joey. Misschien heb ik ‘t wel gedroomd. Doe dat nog eens.” Dus ik hinnikte nog een keer, tilde mijn hoofd voor het eerst sinds weken op, en schudde het heen en weer. David had het ook gehoord en was al over de staldeur aan het schreeuwen dat iedereen moest komen. Binnen een paar minuten stond mijn hele stal vol met opgewonden soldaten. Sergeant Donders duwde de mannen opzij om bij me te kunnen komen. “Jullie hebben orders om te fluisteren,” zei hij. “En dat was voor de donder geen fluisteren wat ik hoorde. Wat is er aan de hand? Waar is al die drukte goed voor?”

“Hij bewoog, Sergeant,” zei Albert. “Hij kon z’n hoofd heel makkelijk bewegen. En hij hinnikte.”

“Natuurlijk deed hij dat, knul,” zei Sergeant Donders. “Natuurlijk deed hij dat. Hij redt het. Dat heb ik wel gezegd. Ik heb altijd al gezegd dat hij het zou redden, toch? En heb ik wel eens ongelijk, stelletje lapzwansen? Wel?”

“Nooit, Sergeant,” zei Albert en hij grijnsde van oor tot oor. “Hij wordt beter, hè, Sergeant? Ik haal het me toch niet alleen maar in men hoofd?”

“Nee, knul,” zei de sergeant. “Zo te zien komt het helemaal goed met jouw Joey, als we nog maar een beetje kalmaan doen, hem niet te veel achter zijn vodden zitten.

Als fk een keer ziek ben, mag ik hopen dat de zusters net zo goed voor mij zullen zorgen als jij en je maten voor dit paard. Het is alleen wel te bidden dat ze niet zo lelijk zijn als jullie!”

Niet zo lang daarna kon ik weer op mijn benen staan en verdween die stijfheid helemaal. Ik werd uit de draagband gehaald en op een mooie lentemorgen liep ik in een heerlijk zonnetje over de binnenplaats. Het was een ware triomftocht. Albert liep achteruit met me mee en praatte de hele tijd tegen me. “Het is je gelukt, Joey. Het is je gelukt. Ze zeggen dat de oorlog zowat voorbij is – ik weet wel dat we dat al zolang zeggen, maar deze keer voel ik ‘t aan men water. Straks is ‘t allemaal achter de rug en dan gaan we samen naar huis, naar de boerderij. Ik kan bijna niet wachten om vaders gezicht te zien als wij met z’n tweetjes ‘t erf op komen stappen. Ik kan bijna niet wachten.”

≡

Negentien

Maar de oorlog was niet voorbij. Hij leek juist wel steeds dichterbij te komen en opnieuw hoorden we het dreigende gebulder van de kanonnen. Ik was nu zo goed als genezen en ook al was ik nog niet zo sterk als vroeger, toch kon ik alweer wat licht werk doen. Ik werkte in een tweespan en we brachten hooi en voer van het depot naar het hospitaal of we gingen met de mestkar langs de stallen. Ik voelde me als herboren en had weer zin in het werk. Ik kreeg weer wat vlees op mijn botten en iedere week kon ik het gareel wat langer verdragen. Sergeant Donders had Albert aangewezen om met me te werken en zo kwam het dat we bijna altijd samen waren.

Maar af en toe werd Albert toch met de wagen naar het front gestuurd om gewonde paarden op te halen, net als de andere soldaten van de Veterinaire Dienst, en dan stond ik maar te piekeren en over mijn staldeur naar buiten te kijken, totdat ik wielen over de keien hoorde ratelen en Albert vrolijk zwaaiend onder de grote poort door de binnenplaats zag oprijden.

Niet veel later moest ik zelf ook terug naar de oorlog, terug naar de frontlinie, terug naar het janken en denderen van de granaten, waar ik voor de rest van mijn leven van verlost had willen zijn. Ik was nu weer helemaal de oude. Majoor Martin en de veterinaire dienst waren trots op me en ik werd vaak voor in het tandemspan gezet dat de ziekenwagen van en naar het front moest trekken.

Maar Albert was altijd bij me, zodat ik nooit meer bang was voor de kanonnen. Net als Topthorn leek hij aan te voelen dat ik er voortdurend aan herinnerd moest worden dat hij bij me was, dat hij me beschermde. Hij fluisterde lieve woordjes, hij zong en hij floot, en daarom trok ik me niets aan van de rondvliegende granaten.

De hele weg, heen en terug, praatte hij tegen me om me op mijn gemak te stellen. Soms ging het over de oorlog. “David zegt dat de Moffen op sterven na dood zijn, dat ze hun kruit verschoten hebben,” zei hij op een gonzende zomerdag, terwijl we rijen en rijen soldaten en huzaren passeerden die allemaal naar het front gingen. We hadden een uitgeputte grijze merrie bij ons, een waterdraagster die aan het front uit de modder was getrokken. “Hadden ons nog wel lelijk te pakken, verderop, heb ik gehoord.

Maar David zegt dat ‘t hun laatste stuiptrekking was, dat de Yankees d’raan komen en als die zich effe goed kwaad maken, en als wij onze poot stijf houwen, dan is ‘t met Kerstmis misschien allemaal achter de rug. Ik hoop dat-ie gelijk heeft, Joey. Hij heeft heel vaak gelijk – ik luister altijd wel naar wat David zegt – dat doet iedereen.”

En soms praatte hij over thuis en over zijn meisje in het dorp. “Ze heet Maisy Cobbledick, Joey. Ze werkt op de boerderij van Anstey, in de melkstal. En ze bakt brood. O Joey, ze bakt ‘t lekkerste brood van de hele wereld en moeder zegt dat er niemand in ‘t dorp is die zulke heerlijke pasteien maakt. Vader zegt dat ze te goed voor me is, maar dat meent-ie niet. Dat zegt-ie om mij ‘n plezier te doen. En d’r ogen…zo blauw als korenbloemen, haren zo goud als ‘t rijpe graan, en d’r huid ruikt naar kamperfoelie – behalve als ze bij de koeien vandaan komt. Dan blijf ik liever een beetje uit de buurt. Ik heb d’r alles over je verteld, Joey. En zij was de enige, de enige, hoor je, die zei dat ik gelijk had om hiernaartoe te gaan om je te zoeken. Niet dat ze graag wilde dat ik wegging. Daar geloof ik niks van. Ze huilde tranen met tuiten op ‘t station, toen ik vertrok, dus dan moet ze wel ‘n beetje van me houwen, toch? Kom op, ouwe jongen, zeg jij ‘s wat. Dat is ‘t enige nadeel aan jou, Joey, d’r is niemand op de wereld die zo goed kan luisteren als jij, maar ik krijg d’r nooit hoogte van wat je denkt. Je knippert alleen maar met je ogen en dan wapper je ‘n beetje met je oren, van oost naar west en van noord naar zuid. Ik wou dat je kon praten, Joey, dat wou ik echt.”

Toen, op een avond, hoorden we het vreselijk nieuws dat Alberts vriend David gesneuveld was, samen met de twee paarden die voor de ziekenwagen stonden. “Een voltreffer,” vertelde Albert toen hij vers stro kwam brengen. “Dat zeggen ze, ‘n voltreffer – één granaat, zomaar uit het niks, en weg is-ie. Ik zal ‘m missen, Joey. We zullen ‘m allebei missen, hè?” En hij ging op een strobaal zitten in een hoekje van de stal. “Weet je wat-ie voor de oorlog deed? Had ‘n fruitkar in Londen, in de buurt van Covent Garden. Hij was gek op je, Joey. Dat heeft-ie vaak genoeg gezegd. En hij lette ook ‘n beetje op mij. ‘t Voelde of ik ‘n broer had, Joey. Twintig jaar. Hij had z’n hele leven nog voor zich. En nu is-ie dood – één granaat. Weet je wat-ie altijd zei, Joey? Hij zei: “Als ik ga is d’r toch niemand die me mist. Alleen me kar – en die kan ik niet meenemen, jammer genoeg.” Hij was echt trots op die kar, heeft me wel ‘s ’n foto laten zien. Helemaal mooi beschilderd en grote stapels fruit erop en hij ernaast, met ‘n grijns als ‘n banaan op z’n gezicht.” Hij keek op en veegde de tranen van zijn wangen. En tandenknarsend zei hij: “Nu zijn alleen wij tweeën nog over, Joey, en ik zeg je dat we levend thuiskomen, alle twee. En dan kan ik de tenorklok weer luiden en dan kan ik Maddy’s heerlijke brood weer eten en d’r pasteien, en dan kunnen we weer samen langs de rivier rijden, jij en ik. David zei altijd dat-ie op de een of andere manier wist dat ik ‘t zou redden en hij had gelijk. Ik ga d’rvoor zorgen dat-ie gelijk krijgt.”

Ineens was de oorlog afgelopen, snel en bijna onverwacht, tenminste voor de mannen om me heen.

Maar ze waren niet uitzinnig van vreugde, het kwam niet in ze op de overwinning te vieren, er was alleen een immense opluchting dat alles nu eindelijk achter de rug was. Albert stond op die koude novembermorgen op de binnenplaats met een groepje gelukkige mannen te praten. Hij liep bij ze vandaan en kwam naar me toe om een babbeltje te maken. “Over vijf minuten is ‘t allemaal voorbij, Joey, allemaal over. Die Moffen hadden er genoeg van – en wij trouwens ook. D’r is toch geen sterveling die hier nog mee door wil gaan? Om elf uur stoppen de kanonnen met schieten en dan is ‘t zover. Ik wou alleen dat David dit mee had kunnen maken.”

Sinds David gesneuveld was, was Albert zichzelf niet meer. Hij had niet één keer meer gelachen, niet één grapje gemaakt, en hij zat vaak een hele tijd stil voor zich uit te staren en te piekeren. Hij zong niet meer, hij floot niet meer. Ik was extra lief voor hem, ik legde mijn hoofd op zijn schouder en hinnikte zachtjes tegen hem, maar hij was ontroostbaar. Zelfs toen hij hoorde dat de oorlog eindelijk afgelopen was, begonnen zijn ogen nog niet te stralen. De klok in de toren boven de grote toegangspoort sloeg elf keer en de mannen schudden elkaar plechtig de hand of sloegen elkaar op de rug en gingen daarna terug naar de stallen.

Voor mij zou er een wrange bijsmaak aan de overwinning blijken te zitten, maar in het begin veranderde er nog weinig. Het veterinaire hospitaal bleef zijn werk doen, net als daarvoor, en het leek wel of de stroom zieke en gewonde paarden eerder groter werd dan kleiner. Door de poort zagen we eindeloze colonnes vrolijke soldaten naar het station marcheren en tanks en kanonnen en wagens voorbijrollen, allemaal op weg naar huis.

Maar wij bleven waar we waren. Net als de andere mannen werd Albert ongeduldig. Net als alle anderen wilde hij zo snel mogelijk naar huis terug.

Zoals gewoonlijk moesten de soldaten iedere morgen op de binnenplaats op het ochtendappel verschijnen en daarna inspecteerde Majoor Martin de paarden en de stallen.

Maar op een druilerige, miezerige morgen, toen de keien grijs glansden in het vroege licht, kwam de majoor de stallen niet inspecteren. Sergeant Donders gaf het commando op de plaats rust en Majoor Martin legde uit hoe de eenheid ingescheept zou worden. Hij besloot zijn verhaal met: “Dus dan zijn we zaterdagavond tegen zessen op Victoria Station – als alles meezit. Het ziet ernaar uit dat jullie met Kerstmis allemaal thuis zijn.”

“Mag ik iets vragen, sir?” vroeg Sergeant Donders.

“Wat dan, Sergeant?”

“Het gaat over de paarden, sir,” zei de sergeant. “Ik denk dat de mannen graag willen weten wat er met de paarden gebeurt. Gaan ze op hetzelfde schip mee, sir, of komen ze later?”

Majoor Martin schuifelde met zijn voeten en keek naar zijn laarzen. Hij praatte heel zachtjes, alsof hij wilde dat niemand hem zou horen. “Nee Sergeant,” zei hij. “Ik ben bang dat de paarden helemaal niet meegaan.” Er klonk een verontwaardigd gemompel op.

“Bedoelt u, sir,” zei de sergeant, “bedoelt u dat ze met een ander schip komen?”

“Nee Sergeant,” zei de majoor en hij klapte met zijn rottinkje tegen zijn laars. “Nee, dat bedoel ik niet. Ik bedoel het precies zoals ik het zeg. Ik bedoel dat ze helemaal niet met ons meegaan. De paarden blijven in Frankrijk.”

“Hier, sir? Maar hoe kan dat dan, sir? Wie moet er dan voor ze zorgen? We hebben hier gevallen waar we de hele dag bij moeten blijven, elke dag.”

De majoor knikte, hij keek nog steeds naar de grond. “Je zult hier niet blij van worden, Sergeant,” zei hij. “Ik vrees dat er besloten is om zo veel mogelijk legerpaarden hier in Frankrijk te verkopen. Al onze paarden zijn ziek of in elk geval ziek geweest. De legerleiding vindt het niet de moeite waard om ze op transport naar huis te zetten. Ik heb orders om morgenochtend hier op deze binnenplaats een paardenveiling te houden. Het is overal in de omgeving al aangekondigd. Ze gaan naar de hoogste bieder.”

“Naar de hoogste bieder, sir? Onze paarden gaan onder de hamer, sir? Na alles wat ze hebben meegemaakt?” De sergeant deed zijn uiterste best om beleefd tegen de majoor te blijven. “Maar weet u wel wat dat betekent, sir? Weet u wel wat er dan gebeurt?”

“Ja Sergeant,” zei de majoor. “Ik weet wat er dan met ze gebeurt.

Maar we kunnen er niets aan doen. Dit is het leger, Sergeant, en orders zijn orders, dat hoef ik jou niet te vertellen.”

“Maar u weet ook wel waar ze dan naartoe gaan,” zei Sergeant Donders en hij kon zijn afschuw bijna niet verbergen. “Er zijn hier in Frankrijk duizenden paarden, sir. Allemaal oorlogsveteranen. Bedoelt u dat ze…na alles wat ze hebben meegemaakt, na alles wat we voor ze gedaan hebben, na alles wat u voor ze gedaan hebt, sir – dat ze zó terechtkomen? Ik kan het niet geloven, sir.”

“Het is toch echt zo,” zei de majoor stijfjes. “Met sommige zal inderdaad gebeuren wat jij in je hoofd hebt – dat kan ik niet ontkennen, Sergeant. En je mag best verontwaardigd zijn, dat mag best. Ik ben er zelf ook niet al te blij mee, dat kun je je wel voorstellen.

Maar morgenochtend zullen de meeste van deze paarden verkocht zijn en overmorgen vertrekken we zelf. En zoals je weet, Sergeant, en zoals ik weet, helpt daar geen moedertje lief aan.”

De stem van Albert schalde over de binnenplaats. “Al de paarden, sir? Allemaal? Ook Joey? Die we d’r met z’n allen doorheengesleept hebben? Joey ook?”

Majoor Martin zei niets. Hij draaide zich om en liep weg.

≡

Twintig

Er hing die dag op de binnenplaats een uitgesproken gevoel van samenzwering in de lucht. Overal stonden groepjes fluisterende mannen in druipende legerjassen, met de kraag opgestoken om de regen uit hun nek te houden, en hun stemmen klonken ernstig. Albert keek de hele dag niet naar me om. Hij praatte niet tegen me, hij zag me misschien niet eens, maar deed haastig zijn dagelijkse dingen, zoals uitmesten, hooi rondbrengen en borstelen, keek somber voor zich uit en zei geen boe of bah. Ik wist, net als alle andere paarden, dat ons iets vreselijks boven het hoofd hing. Ik was beroerd van angst.

Er was die ochtend een dreigende schaduw over de binnenplaats gevallen en we vonden geen van alle rust in onze stal.

Toen we opgehaald werden voor onze dagelijkse lichaamsbeweging, waren we schrikkerig en schichtig, en Albert reageerde ongeduldig, net als de andere soldaten, en gaf driftige rukken aan mijn halster, iets wat hij nog nooit eerder had gedaan.

Die avond praatten de mannen nog steeds, maar nu was Sergeant Donders er ook bij en ze stonden allemaal in één grote groep bij elkaar op de schemerige binnenplaats. In het laatste daglicht zag ik nog net geld in hun handen blinken. Sergeant Donders had een kleine blikken trommel die van hand tot hand ging, en ik hoorde het gerinkel van de geldstukken die erin werden gegooid. Het was opgehouden met regenen en ik hoorde de zachtjes brommende stem van Sergeant Donders door de stille avond klinken. “Meer kunnen we niet doen, jongens,” zei hij. “Het is niet veel, maar ja, veel hebben we ook niet. In het leger is nog nooit iemand rijk geworden. Ik zal bieden, dat heb ik gezegd – het gaat wel tegen de orders in, maar ik doe het toch.

Maar ik kan niks beloven, laat dat duidelijk zijn.” Hij wachtte even, keek over zijn schouder en ging toen verder. “Jullie mogen dit eigenlijk niet weten – de majoor zei dat ik het niet verder mocht vertellen – en jullie weten dat het niet mijn gewoonte is om tegen de orders van een officier in te gaan.

Maar we zijn nu niet meer in oorlog en die order, wel ja, dat was eigenlijk meer een soort advies, zou je kunnen zeggen. En ik vertel het ook alleen maar omdat ik niet wil dat jullie slecht over de majoor denken. Hij weet heel goed wat er speelt. In feite heeft hij het zelf bedacht. En hij heeft aan mij gevraagd om het aan jullie voor te stellen. En weet je, hij heeft zelf al zijn spaargeld in de pot gestopt – al zijn spaargeld. Niet dat het veel is, maar alle beetjes helpen. Ik hoef jullie natuurlijk niet te vertellen dat dit onder ons blijft, wij weten hier niets van.

Als dit bekend wordt, kan hij het verder schudden. En wij ook trouwens. Mondje dicht dus, begrepen?”

“Hebt u genoeg, Sergeant?” Ik hoorde dat Albert dat zei.

“Ik hoop het, knul.” Sergeant Donders schudde het trommeltje heen en weer. “Ik hoop het. Kom, we gaan op één oor. En denk eraan, stelletje lapzwansen, morgen vroeg uit de veren. We zullen zorgen dat die knollen er donders goed uitzien. Dat is het laatste wat we voor ze kunnen doen. En het is wel het minste wat we voor ze kunnen doen, lijkt me.”

En zo gingen de mannen uit elkaar. Ze liepen in groepjes van twee of drie weg, diep in hun schouders gedoken vanwege de kou en met hun handen diep in de zakken van hun lange jassen. Er bleef één man alleen op de binnenplaats staan. Hij stond een ogenblik naar de lucht te kijken en kwam toen naar mijn stal toe. Aan zijn manier van lopen kon ik horen dat het Albert was – dat deinende boerenloopje met die knieën die na elke stap altijd een beetje gebogen blijven.

Toen hij over mijn staldeur leunde, schoof hij zijn dienstpet naar achter. “Ik heb alles gedaan wat ik kon, Joey,” zei hij. “Dat hebben we allemaal gedaan. Meer kan ik je niet vertellen, want ik weet dat je alles begrijpt wat ik zeg en als ik ‘t zou vertellen, raakte je op van de zenuwen. Deze keer kan ik je niks beloven, Joey.

Toen vader je aan ‘t leger verkocht, kon ik je wel ‘n belofte doen en ik wist dat ik die zou houwen.

Maar deze keer kan ik dat niet. Ik heb die ouwe Donders gevraagd of-ie me wilde helpen en hij heeft me geholpen. En nu heb ik ‘t ook nog aan God gevraagd, want als je d’r alles aan gedaan hebt, moet je ‘t verder in Gods hand leggen. En we hebben d’r alles aan gedaan, dat is ‘n ding dat zeker is. Ik weet nog dat de juffrouw van de zondagschool ‘n keer zei: ‘God helpt degenen die zichzelf helpen’. ‘t Was een gemeen oud mens, maar de Bijbel kende ze wel. Hou je goed, Joey. Slaap lekker.” Hij stak zijn gebalde vuist uit en wreef daarmee over mijn snoet en daarna aaide hij een voor een mijn oren en liet me alleen achter in de donkere stal. Het was de eerste keer dat hij weer zo tegen me praatte sinds die dag dat hij had gehoord dat David was gesneuveld en ik werd helemaal warm vanbinnen.

De zon kwam stralend op achter de klokkentoren en tekende lange slanke schaduwen van populieren op de keien, die glinsterden van de vorst. Albert en de anderen waren al op de been voordat de reveille werd geblazen en tegen de tijd dat de eerste kopers met hun karren en auto’s de binnenplaats op reden, had ik gegeten en gedronken en was ik zo mooi opgepoetst dat er een prachtig rode gloed over mijn wintervacht lag.

De kopers verzamelden zich midden op het plein en alle paarden die konden lopen werden naar buiten gebracht en trokken in een grote parade om hen heen. Daarna werden we een voor een bij de veilingmeester geroepen. Ik stond in mijn stal te wachten en zag hoe al de andere paarden verkocht werden. Ik was kennelijk het laatst aan de beurt. Ineens doemde het beeld van een eerdere veiling op, lang geleden, en het zweet brak me aan alle kanten uit, maar ik dwong mezelf aan de geruststellende woorden van Albert te denken, aan wat hij de vorige avond tegen me had gezegd, en ik had mezelf op tijd weer onder controle.

Toen Albert me de binnenplaats op leidde was ik dus weer kalm en ik liep rustig met hem mee. Ik had een rotsvast vertrouwen in hem. Hij gaf me zachte klopjes op mijn hals en fluisterde van alles in mijn oor. We liepen een paar rondjes en de bewondering van de kopers was zichtbaar en hoorbaar. Ten slotte stopten we tegenover een hele rij verweerde rode gezichten en hebberige ogen. Opeens zag ik tussen al die sjofele jassen en hoeden de lange gestalte van Sergeant Donders. Hij torende boven iedereen uit. Achter hem stond de complete eenheid van de Veterinaire Dienst in een lage rij tegen de muur bezorgd te wachten wat er zou gaan gebeuren. Het bieden begon.

Er was nogal wat belangstelling voor me, want het bieden kwam vlot op gang, maar naarmate de prijs hoger werd, zag ik steeds meer hoofden nee schudden en uiteindelijk waren er nog maar twee kandidaten over. De ene was Donders, die met zijn stok de rand van zijn pet aantikte als hij wilde bieden, bijna alsof hij salueerde; en de andere was een mager, tanig mannetje met wezeloogjes en een grijns op zijn gezicht die zo inhalig en gemeen was dat ik bijna niet naar hem durfde te kijken. De prijs werd steeds hoger. “Vijfentwintig, zesentwintig. Zesentwintig voor de sergeant hier. Hoor ik zevenentwintig? Daar rechts. Zevenentwintig. Wie biedt er meer? Een prachtig jong beest, zoals u ziet. Een stuk meer waard dan zevenentwintig. Wie biedt er meer?” Maar de sergeant schudde zijn hoofd, keek naar de grond, wist dat hij verloren had.

“O, God, nee,” hoorde ik Albert naast me fluisteren. “Lieve God, die niet. Dat is er zo eentje, Joey. Die is de hele ochtend al aan ‘t kopen. Donders zegt dat ‘t de slager van Cambrai is. Alstublieft God, nee!”

“Goed dan, als dat het hoogste bod is, gaat het paard naar Monsieur Cirac uit Cambrai voor zevenentwintig Engelse ponden. Zevenentwintig eenmaal, zevenentwintig andermaal…”

“Achtentwintig,” klonk opeens een stem en ik zag een oude man met wit haar die zwaar op een stok leunde, tussen de kopers door schuifelen tot hij helemaal vooraan stond. “Ik bied u achtentwintig pond,” zei hij in gebroken Engels. “En ik ga net zo lang door met bieden als nodig is, ik waarschuw u, Monsieur,” zei hij tegen de slager uit Cambrai. “Probeer niet tegen me op te bieden, want als het nodig is, betaal ik honderd pond voor dit paard. Niemand anders krijgt hem. Dit paard is van mijn Emilie. Zij heeft er recht op.” Voordat hij haar naam noemde, wist ik niet zeker of mijn ogen en oren me niet bedrogen, want de oude man zag er nog veel bejaarder uit dan de laatste keer dat ik hem had gezien, en zijn stem klonk dunner en zwakker dan ik me herinnerde.

Maar nu wist ik het zeker. Het was inderdaad de opa van Emilie. Zijn mond was een dunne vastberaden streep, zijn ogen schoten vuur en daagden iedereen uit om het tegen hem op te nemen. Niemand zei iets. De slager van Cambrai schudde zijn hoofd en liep weg. Zelfs de veilingmeester stond even met zijn mond vol tanden en het duurde een poosje voordat hij met zijn hamer een klap op de tafel gaf. Ik was verkocht.

≡

Eenentwintig

Er lag een berustende, treurige blik in de ogen van Sergeant Donders toen hij, samen met Majoor Martin, na de veiling met de opa van Emilie stond te praten. Er waren nu geen paarden meer op de binnenplaats en de kopers waren ook aan het vertrekken. Albert en zijn vrienden stonden verdrietig om me heen en allemaal probeerden ze Albert op te beuren. “Maak je maar geen zorgen, Albert,” zei er een. “Het had ‘n stuk erger kunnen uitpakken, toch? Ik bedoel, meer dan de helft van onze paarden zijn naar de slager gegaan. Punt, uit, afgelopen. We weten in elk geval dat Joey bij die ouwe boer veilig is.”

“Hoe kan je dat nu weten?” vroeg Albert. “En hoe weet je dat ‘t ‘n boer is?”

“Dat heb ik ‘m toch tegen die ouwe Donders horen zeggen? Hij heeft ‘n boerderij in ‘t dal. Joey hoeft z’n hele leven niet meer te werken, zei die tegen Donders. Hij bleef maar dooremmeren over ‘n meisje Emilie of zoiets. Begreep de helft niet van wat-ie zei.”

“Ik kan d’r geen hoogte van krijgen,” zei Albert. “Volgens mij is er een steekje bij ‘m los, met z’n rare gepraat. Dat Emilie recht heeft op Joey – wie die Emilie ook mag zijn – dat zei die ouwe toch? Wat bedoelde die daar in godsnaam mee? Als iemand recht heeft op Joey, dan is dat ‘t leger, en als ‘t leger geen recht op ‘m heeft, dan ben ik ‘t wel.”

“Vraag ‘t ‘m zelf, Albert,” zei iemand anders. “Dit is je kans. Hij komt deze kant op, samen met de majoor en Donders.”

Albert stond met zijn arm onder mijn kin door achter mijn oor te krabbelen, precies waar ik dat het lekkerst vond.

Maar toen de majoor dichterbij kwam, haalde hij zijn hand weg, ging in de houding staan en salueerde netjes. “Met permissie, sir,” zei hij, “Ik wil u bedanken voor alles wat u hebt gedaan, sir. Ik weet wat u hebt gedaan, sir, en daar ben ik heel blij om. U kan ‘t ook niet helpen dat we ‘t net niet gered hebben, maar evengoed bedankt, sir.”

“Ik heb geen idee waar hij het over heeft,” zei Majoor Martin. “Jij, Sergeant?”

“Geen flauwe notie, sir,” zei Sergeant Donders. “Ze worden wel eens een beetje typisch, sir, die boerenjongens. Komt waarschijnlijk omdat ze met cider grootgebracht worden in plaats van met melk. Dat is waar, sir, dat stijgt ze natuurlijk naar het hoofd, sir. Kan haast niet anders.”

“Sorry sir,” zei Albert, die niet begreep waarom de mannen zo luchtig deden. “Ik wil graag wat aan die Fransman vragen, sir, die mijn Joey gekocht heeft. Ik wil iets vragen over wat hij gezegd heeft, sir, over die Emilie, of hoe ze dan ook heet.”

“Het is een lang verhaal,” zei Majoor Martin en hij draaide zich om naar de oude man. “Misschien wilt u het hem zelf vertellen, Monsieur? Dit is de jongeman waar we het over hadden, Monsieur, die met het paard is opgegroeid en helemaal naar Frankrijk kwam om hem te zoeken.”

Emilies opa stond Albert een poosje ernstig van onder zijn borstelige witte wenkbrauwen op te nemen, maar toen brak er plotseling een lach op zijn gezicht door en hij stak zijn hand naar hem uit. Albert was wel verbaasd, maar schudde de uitgestoken hand. “Zo, jongeman. We lijken veel op elkaar, jij en ik. Goed, ik ben Frans en jij bent Engels, ik ben oud en jij bent jong.

Maar we houden allebei heel veel van dit paard, nietwaar? En ik hoor van de officier hier dat jij thuis in Engeland boer bent, net als ik. Je kunt maar het best boer zijn en ik kan het weten, ik ben oud en wijs. Wat hebben jullie op de boerderij?”

“Voornamelijk schapen, sir. Een stel vleeskoeien en wat varkens,” zei Albert. “En een paar akkers gerst.”

“Dus jij hebt dit paard geleerd om op het veld te werken?” zei de oude man. “Dat heb je heel goed gedaan, jongen, heel goed. Ik zie de vraag in je ogen nog voor je hem gesteld hebt, dus ik zal het je vertellen. Je moet weten dat je paard en ik oude vrienden zijn. Hij kwam bij ons wonen – ach, het is alweer zo lang geleden, kort nadat de oorlog was uitgebroken. De Duitsers hadden hem te pakken gekregen en ze gebruikten hem om de ziekenkar van het veldhospitaal naar het front te brengen en weer terug. Er was nog en ander paard bij hem, een groot glimmend zwart paard, en ze stonden bij ons op stal, onze boerderij lag in de buurt van de Duitse hospitaaltent. Mijn kleindochtertje Emilie zorgde voor hem en ze ging veel van hem houden, alsof hij familie van haar was. Verder had ze geen familie meer – de oorlog, weet je…De paarden bleven ongeveer een jaar bij ons, misschien wat langer, misschien wat korter, dat doet er niet toe. De Duitsers hadden het goed met ons voor en toen ze vertrokken mochten wij de paarden houden, dus toen waren ze van ons, van Emilie en mij.

Maar op een dag kwamen ze terug, andere Duitsers, en die hadden het niet goed met ons voor. Die hadden paarden nodig om hun kanonnen te trekken en daarom haalden ze ze bij ons weg. Ik kon er niets aan doen. Daarna wilde Emilie niet meer leven. Ze was toch altijd al ziekelijk, maar nu haar familie dood was en haar nieuwe familie ook nog werd weggehaald, was er niets meer over. Ze kwijnde gewoon weg en vorig jaar is ze overleden. Ze was pas vijftien.

Maar voor ze stierf heb ik haar moeten beloven dat ik de paarden op de een of andere manier terug zou vinden en dat ik goed voor ze zou zorgen. Ik ben al naar heel wat paardenveilingen geweest, maar die andere heb ik nooit gezien, de zwarte.

Maar nu heb ik er dan toch een gevonden die ik mee naar huis kan nemen en waar ik voor kan zorgen, zoals ik Emilie beloofd heb.”

Hij leunde nu zwaar met beide handen op zijn stok. Hij sprak langzaam en koos zijn woorden zorgvuldig. “Engelsman, jij bent een boer, een Britse boer, en je begrijpt wel dat een boer, of het nu een Britse of een Franse is – of zelfs een Belgische – nooit iets weggeeft. Dat kan hij zich niet veroorloven. We moeten allemaal eten, nietwaar? Je majoor en je sergeant hebben verteld hoeveel jij van dit paard houdt. Ze hebben verteld hoe jullie met zijn allen jullie uiterste best hebben gedaan om dit paard te kopen. Dat vind ik mooi. Ik denk dat mijn Emilie dat ook mooi gevonden zou hebben. Ik denk dat ze het zou begrijpen, dat ze zou willen dat ik deed wat ik nu ga doen. Ik ben oud. Wat moet ik met Emilies paard? Hij kan niet zijn hele leven in de wei staan en vet worden, en binnenkort ben ik trouwens toch te oud om voor hem te zorgen. En als ik me goed herinner, en dat doe ik, houdt dit paard juist van werken.

Dus ik wil – hoe zal ik het zeggen? – ik wil je een voorstel doen. Ik wil Emilies paard aan je verkopen.”

“Verkopen?” zei Albert. “Maar ik heb niet genoeg geld, dat moet u toch weten. We hebben met ons allen maar zesentwintig pond opgehaald en u hebt achtentwintig pond voor ‘m betaald. Dan kan ik ‘m toch nooit van u kopen?”

“Je begrijpt het niet, mijn jongen,” zei de oude man en hij deed zijn best om niet te grinniken. “Je begrijpt er helemaal niets van. Ik verkoop dit paard aan jou voor één Engelse penny én een plechtige belofte – dat je altijd net zo veel van hem zult blijven houden als mijn Emilie deed en dat je tot het eind van zijn leven voor hem zult zorgen. En daar bovenop wil ik dat je iedereen over mijn Emilie vertelt en hoe goed ze voor je Joey en het zwarte paard heeft gezorgd toen die bij ons op stal kwamen. Weet je, mijn jongen, ik wil dat mijn Emilie blijft voortleven in de harten van de mensen. Ik heb ook niet zo lang meer te leven, misschien nog maar een paar jaar – en dan weet niemand meer wie Emilie was. We hebben geen andere familie meer die nog eens aan haar kan denken. Dan is ze niets meer dan een naam op een grafsteen die toch niemand leest.

Dus ik wil dat jij je vrienden thuis over mijn Emilie vertelt. Anders lijkt het net of ze nooit heeft geleefd. Wil je dat voor me doen? Dan blijft ze voor altijd leven en dat zou ik zo graag willen. Spreken we dat af?”

Albert was zo ontroerd dat hij geen woord kon uitbrengen. Hij stak simpelweg zijn hand uit om het te beloven.

Maar de oude man schudde hem niet, hij legde zijn handen op Alberts schouders en kuste hem op allebei zijn wangen. “Dank je,” zei hij. En daarna draaide hij zich om en schudde alle soldaten van onze eenheid de hand.

Als laatste hinkte hij naar mij toe en bleef voor me staan. “Dag lieve vriend,” zei hij en hij drukte zijn lippen licht op mijn neus. “Van Emilie,” zei hij en toen liep hij weg.

Maar hij had niet meer dan een paar stappen gelopen voordat hij stopte en zich weer omdraaide. Hij zwaaide met zijn knoestige stok en zei met een quasi beschuldigende grijns op zijn gezicht: “Het is waar wat ze zeggen. Er is maar één ding waar de Engelsen beter in zijn dan de Fransen. Ze zijn gieriger. Je hebt me mijn Engelse penny niet betaald, vriend!” Sergeant Donders pakte een penny uit het trommeltje en gaf die aan Albert, die ermee naar de opa van Emilie rende.

“Ik zal hem altijd bewaren,” zei de oude man. “Ik zal hem altijd als een schat bewaren.”

§

En zo kwam ik met Kerstmis terug uit de oorlog. Albert en ik reden het dorp binnen en daar speelde de fanfare uit Hatherleigh om ons te begroeten en luidden de kerkklokken zoals ze nog nooit hadden geluid. We werden als helden binnengehaald, maar wij wisten dat de echte helden niet meer thuiskwamen, dat die ergens in Frankrijk lagen, naast Kapitein Nicholls, Topthom, Friedrich, David en de kleine Emilie.

Mijn Albert trouwde met zijn Maisie Cobbledick, zoals hij gezegd had.

Maar ik geloof dat ze van mij nooit echt heeft gehouden – en ik trouwens ook niet van haar. Misschien waren we wel gewoon jaloers op elkaar. Ik ging weer op het land aan het werk, samen met die goeie ouwe Zoey, die nog steeds even oud leek en nog steeds even onvermoeibaar. En Albert werd weer gewoon boer en pakte het klokkenluiden weer op. En hij bleef altijd tegen me praten. Hij vertelde over zijn vader, die een dagje ouder werd en nu bijna net zo gek op mij was als op zijn kleinkinderen, over de veranderlijkheid van het weer en de markten, en natuurlijk over Maisie, die inderdaad het heerlijkste, knapperigste brood van de hele wereld bakte.

Maar haar pasteien heb ik nooit geproefd, want weet je, ze heeft me er nooit een gegeven.

EOF

Table of Contents

Front

TOC